comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
latione ab illo fiat certus: Quidehacrȩ iusto latenti¬
q iudicio ñomnes instruit. sed neminẽ fallit. Quantũ
itaq ꝑtinet ad delectationẽ p̃sentis bom beatioraat
primus homo in para drso. quã quilibet iustus inhas
in firmitate mortali. Quantũ aut̃ ad spemfiturebea¬
tior quilibet in quib libet erutiatib corporis. ciu non
opinione sed certa ueritate manifestũ ẽ. sine fine seha¬
biturũ omnimolestia carentẽ societatẽ angelorum
ii participatione summidiquãerat ille homo sui easus
incertus in magna illa felicitate para desi. quocisa
iouus iã non difficul teroccurritit utroq comunt
efsicibeatituditẽ: quarecto ꝓposito intellectu as
natura desiderat : Hoc ẽ. ut etbono in cõmutabili
qđ đr ẽ sine ulla molestia ꝑfruat᷑ etincose in antn
eẽ mansurũ sine ulla dubitationo cunetet᷑ neculo
errore fallat̃: hanchabere angelosluens piasde

Expanded text:
latione ab illo fiat certus, qui de hac re iusto latentilatione ab illo fiat certus, qui de hac re iusto latentique iudicio non omnes instruit, sed neminem fallit? Quantum itaque pertinet ad delectationem praesentis boni, beatior erat primus homo in paradiso, quam quilibet iustus in hac infirmitate mortali; quantum autem ad spem futuri, beatior quilibet in quibuslibet cruciatibus corporis, cui non opinione, sed certa ueritate manifestum est, sine fine se habiturum omni molestia carentem societatem angelorum in participatione summi Dei, quam erat ille homo sui casus incertus in magna illa felicitate paradisi. CAcuiuis iam non difficulter occurrit utroque coniuncto effici beatitudinem, quam recto proposito intellectualis natura desiderat, hoc est, ut et bono incommutabili, quod Deus est, sine ulla molestia perfruatur et in eo se in aeternum esse mansurum nec ulla dubitatione cunctetur nec ullo errore fallatur. Hanc habere angelos lucis pia fide
Abbreviated transcription (Latin):
dicamus ẽẽbeatũ: quitã uero itabeatusẽ ut maior beati¬
tudo ẽẽ non possit: Incuius cõparatione quodangelibe¬
atis̃ sua quadã summabeatitudine quanta ẽẽ in an¬
gelis potẽ : quid aut quantũ ẽ: nec ipsos tantũ qdam¬
net adrationalẽ ł intellectualẽ creaturã beatos nun¬
cupandos putamꝰ. Quis enĩ primos illos homines in parad¬
so negare audeat beatos fuisse ante peccatũ quãuis
suab eatitudo quãdiut urnał utrũ aet̃naesset incgruset̃¬
Essetaũt aet̾na nisi peccassent. Cũ hodie ñ impudat
beatos uocem̃ quo suidemꝰ iuste acpie cũspe future
inmortalitatis hancuitã ducere sine crimine. uastant
conscientia : facilẽ petrantes peccatis huius in sir minti
diuinã misericordiã Quilicet desuae ꝑseuerantiae
p̃mio certis. deipsa tam̃ ꝑseuerantia sua repperiunt
in certi: Quis enĩ hominũ semactione ꝓuectuq usti¬
tiae ꝑseueraturũ usq insinẽ sciat. nisi aliquareue¬

Expanded text:
dicamus beatum; qui tamen uere ita beatus est, ut maior beatitudo esse non possit, in cuius conparatione, quod angeli beati sunt summa quadam sua beatitudine, quanta esse in angelis potest, quid aut quantum eadtinet ad rationalem uel intellectualem creaturam, beatos nuncupandos putamus. Quis enim primos illos homines in paradiso negare audeat beatos fuisse ante peccatum, quamuis sua beatitudo quam diuturna uel utrum aeterna esset incertos esset autem aeterna, nisi peccassent, cum hodie non inpudenter beatos uocemus, quos uidemus iuste ac pie cum spe futurae inmortalitatis hanc uitam ducere sine crimine uastante conscientiam, facile inpetrantes peccatis huius infirmitatis diuinam misericordiam. Qui licet de suae perseuerantiae praemio certi sint, de ipsa tamen perseuerantia sua reperiuntur incerti. Quis enim hominum se in actione prouectuque iustitiae perseueraturum usque in finem sciat, nisi aliqua reue
Abbreviated transcription (Latin):
uoluntatis malũ ocoultũ aut in certũ ẽẽ ñ potuit:¬
Deniq nec illudẽ p̃tereundũ filentio: quod ubi dix̃
ds̃ fatlux etfactaẽ lux: continu o subiunctũ ẽ: etui¬
dit ds̃ lucẽ qui ab onaẽ: non postea quã separauit
interlucẽ ettenebras. & uocauit lucẽ diẽ: et tene¬
bras noctẽ : nesimul cũluceetiã talistenebris testi¬
moniũ placiti sui ꝑhibiusse uideret᷑. Nam ubi
tenebrȩ in culpabiles s̃. int̃ quas e lucẽ istã hisoculis¬
conspicua luminaria cȩlidiuidunt. ñ ante sed post
infert̃ : et uidit ds̃ꝗabonũẽ: Posuit illa inquet
infirmam̃to cȩli lucere suꝑterra: et pẽẽ. dieiet no¬
ti: etseparare inter lucẽ et tenebras. et uidit cds qui¬
abonũ ẽ. Utrũq placunt: quiatrũq sine peccato ẽ.
ubi.¬

Expanded text:
voluntatis malum, occultum aut incertum esse non potuitvoluntatis malum, occultum aut incertum esse non potuitDenique nec illud est praetereundum silentio, quod, ubi dixit Deus: Fiat lux, et facta est lux, continuo subiunctum est: Et uidit Deus lucem quia bona est; non postea quam separauit inter lucem et tenebras et uocauit lucem diem et tenebras noctem, ne simul cum luce etiam talibus tenebris testimonium placiti sui perhibuisse uideretur. Nam ubi tenebrae inculpabiles sunt, inter quas et lucem istam his oculisconspicuam luminaria caeli diuidunt, non ante, sed post infertur: Et uidit Deus quia bonum est. Posuit illa, inquit, in firmamento caeli lucere super terram et praeesse diei et nocti et separare inter lucem et tenebras. Et uidit Deus quia bonum est. Utrumque placuit, quia utrumque sine peccato est. Ubi
Abbreviated transcription (Latin):
potuit: etiã prius quã caderent praescire casurosict pri¬
uatos lumine ueritatis. intenebrosa suꝑbia remansuros:
Nam inter istum nob̵ notissimũ diẽ & noctẽ idẽ inter
hanc lucẽ et hastenebras uulgatissimas sensib nr̃is lu¬
minaria caeli ut diuiderent imperauit: fiant inquit
luminaria in firmam̃to cȩli : utluceant suꝑ trã et diui¬
dant inter diẽ & noctẽ : & paulo post. etfecit inquit
ds duo luminaria magna. luminare maius in prin¬
cipia diei: et luminare minus in principia noctis &
stellas et posuit illa ds̃ infirmam̃to caelilucere suꝑ
terrã etp̃ ẽẽ diei et nocti et diuidire interlucem
& tenebras interillã uero lucẽ quae scã societas
angelorũ ẽ in lustration e ueritatis intelligibilit̃
sulgens etei contrarias tenebrasidẽ malorum ange¬
lorũ n auersorũ aluce iustitiae teterrim as mentes
ipsae diuidere potuit: cui etiã futurũ ñ naturȩ sed

Expanded text:
potuit, qui potuit etiam priusquam caderent praescire casuros et pripotuit, qui potuit etiam priusquam caderent praescire casuros et priuatos lumine ueritatis in tenebrosa superbia remansuros. Nam inter istum nobis notissimum diem et noctem, id est inter hanc lucem et has tenebras, uulgatissima sensibus nostris luminaria caeli ut diuiderent imperauit: Fiant, inquit, luminaria in firmamento caeli, ut luceant super terram et diuidant inter diem et noctem; et paulo post: Et fecit, inquit, Deus duo luminaria magna, luminare maius in principia diei, et lumistellas: et posuit illa Deus in firmamento coeli, lucere super terram, et praeesse diei et nocti, et dividere inter lucem et tenebras . Inter illam vero lucem, quae sancta societas Angelorum est illustratione veritatis intelligibiliter fulgens, et ei contrarias tenebras, id est malorum angelorum aversorum a luce justitiae teterrimas mentes, ipse dividere potuit, cui etiam futurum, non naturae, sed
Abbreviated transcription (Latin):
dinẽ reddunt ita quađa ñuerborũ sedrerũ eloquantia
contrariorũ oppositione scłi pulcdritudo componitur
Aptissime hocpositũ ẽ in libro elesiastico isto modo. con¬
tra malũ bonũ ẽ. et contra mortẽ uita : sic contrapiũ peccator
Et sic intucre in omnia opera altissimibinabin& unũ
ritas. etiã ad hoc sit utilis qd pluressententias ueritatis
parit. et inlucẽ notitia e ꝓducit: dũ alius cũsicalius sic
intellegit. lta tam̃ ut quod in obscuro loco intellegit᷑ uel
attestatiaone rerũ manifestarũ uel aliis locis minime
dubi is asserat̃ siue cũ multa tractant᷑ adidqq̃ ꝑueniat̃
tractandae profundae obscuritaris alia uera quaedã
dicant᷑ ñ mihi uidet̃ ab operib: di absurda setentia sicũ
angelosetimmundos fuisse discretũ. ubidictũ ẽ: & dil¬
uisit ds inter lucẽ & tenebras. &uocauit ds̃ diẽ lucẽ. ettͥ¬
nebras uocauit noctẽ : Solus quippe illa ista discernere

Expanded text:
dinem reddunt; ita quadam, non verborum, sed rerum eloquentia dinem reddunt; ita quadam, non verborum, sed rerum eloquentia contrariorum oppositione saeculi pulchritudo componitur. Apertissime hoc positum est in libro ecclesiastico isto modo: Contra malum bonum est et contra mortem uita; sic contra pium peccator. Et sic intuere in omnia opera Altissimi, bina bina, unum ritas etiam ad hoc sit utilis, quod plures sententias veritatis parit et in lucem notitiae producit, dum alius eum sic, alius sic intelligit; ita tamen ut quod in obscuro loco intelligitur, vel attestatione rerum manifestarum, vel aliis locis minime dubiis asseratur; sive cum multa tractantur, ad id quoque petractandae profundae obscuritatis alia quaedam vera dicantur: non mihi videtur ab operibus Dei absurda sententia, si cinter sanctos Angelos et immundos fuisse discretum, ubi dictum est, Et divisit Deus inter lucem et tenebras; et vocavit Deus lucem diem, et tenebras uocauit noctem. Solus quippe ille ista discernere
Abbreviated transcription (Latin):
Neq enĩ ds̃ ullũ ñ dico angelorũ seduel hominũ crearet
quẽ malũ futurũ ẽẽ p̃scisset. nisi parit̃ nosset. quib eosbo¬
norũ usib: cõmodaret : Atq ita ordinẽ saeculorũ taquã
pulcherrimũ carmen etiã quib: dã quasi antithetis hones¬
taret:. Antitheta enĩ quacappellant̃ in or nam̃tis eloquio¬
tionis s̃ decentissima : Quaelatine ut appellentur opposita
uel qđ ex pressius dr̃ contraposita nonẽ apud nos huius
uocabuli consuetudo. cũtam̃ eisdẽ ornamentis loqđtions
etiã sermolatinus utat᷑ immo linguȩ omniũ gentiũ . His
antitdietis & paulus a postolus in secunda ad corinthios epła
illũ locũ suauit̃ explicat ubidicit. ꝑarma iustitiae a doga
quasi morientes etecce uiuimꝰ ur temptati et ñ mortisi ca
ut tris tes semꝑ aut̃ gaudentes. Sic̃ egeni multos aut ditan¬
tes Tam quã nisul habentes etom̃a possidentes. Sic e gols
contraria contraruis opposita sermonis pulchrituti¬

Expanded text:
Neque enim Deus ullum, non dico angelorum, sed uel hominum crearet, quem malum futurum esse praescisset, nisi pariter nosset quibus eos bonorum usibus commodaret adque ita ordinem saeculorum tamquam pulcherrimum carmen etiam ex quibusdam quasi antithetis honestaret. Antitheta enim quae appellantur in ornamentis elocutionis sunt decentissima, quae Latine uel appellentur obposita, uel, quod expressius dicitur, contraposita. Non est aput nos huius uocabuli; consuetudo, cum tamen eisdem ornamentis locutionis etiam sermo Latinus utatur, immo linguae omnium gentium. His antithetis et Paulus apostolus in secunda ad Corinthios epistula illum locum suauiter explicat, ubi dicit: Per arma iustitiae dextra quasi morientes, et ecce vivimus; ut coerciti 3, et non mortificati; ut tristes, semper autem gaudentes; sicut egeni, multos autem ditantes; tanquam nihil habentes, et omnia possidentes Sicut ergo ista contraria contrariis opposita sermonis pulchritu
Abbreviated transcription (Latin):
rarũ bonarũ optimus creatorẽ . Ita malarũ uoluntr am
iustissimus ordinator: Vtcũillȩ maleutunt᷑ naturisbons
Ipse beneutat᷑ etiã uoluntatib malis: Itaq fecit utdra¬
ubolus institatione illius bonus uoluntate suamdusinn
periorib: ordinatus Inludere t̃ abangelis ẽ idutꝓsnt¬

Expanded text:
rarum bonarum optimus creator est, ita malarum uoluntatum rarum bonarum optimus creator est, ita malarum uoluntatum iustissimus ordinator, ut, cum illae male utuntur naturis bonis, ipse bene utatur etiam uoluntatibus malis. Itaque fecit, ut diabolus institutione illius bonus, uoluntate sua malus, in inferioribus ordinatus inluderetur ab angelis eius
Abbreviated transcription (Latin):
famuula s sta libertate iudicandi plurimũ distar
ratio considerantis a necessitate indigentis. eu
uolutate cupientis c̃iusta quid pseipsa inrertigan¬
dib pendat: Necastasaũt quid
propt̃ quid expectat cogitat
etista quiduerũ lucimentis appareat. uolunta suero quido
cundõ corporis sensib blandiat᷑̃ exspectat. Sed tantũ calo
innaturis rationalib: quodđã ueluti pondus uoluntais
et amoris. ut cũ or dine naturae angeli hominib: tam
lege iustitiȩ boni homines malis angelis p̃ferant᷑ rop
gimus. hoc ẽt initiũ sigm̃ti dñi: Quia sine dubo abi
uitiũ malitiae: natura ñuitiata p̃cessit: Vitiũ aũt ita
contranaturã ẽ. ut non possit iusi nocerenaturã: Noni¬
taq eẽt uitiũ recedere ađo: nisi naturae cuius iduitiũẽ
patius conpeteret ẽẽ cũdõ. Qua ꝓpt̃ eniã uoluntas mala
grande testimoniũ ẽ. natura ebonae : Sed ds̃ sicut natu¬

Expanded text:
famula? Ita libertate iudicandi plurimum distat famula? Ita libertate iudicandi plurimum distat ratio considerantis a necessitate indigentis seu uoluptate cupientis, cum ista quid per se ipsum in rerum gradibus pendat, necessitas autem quid propter quid expetat cogitat, et ista quid uerum luci mentis appareat. uoluptas uero quid iucundum corporis sensibus blandiatur expectat. Sed tantum ualet in naturis rationalibus quoddam ueluti pondus uoluntatis et amoris, ut, cum ordine naturae angeli hominibus, tamen lege iustitiae boni homines malis angelis praeferantur. legimus: Hoc est initium figmenti Domini. Quia sine dubio, ubi esset uitium malitiae, natura non uitiata praecessit. Vitium autem ita contra naturam est, ut non possit nisi nocere naturae. Non itaque esset uitium recedere a Deo, nisi naturae, cuius id uitium est, potius conpeteret esse cum Deo. Quapropter etiam uoluntas mala grande testimonium est naturae bonae. Sed Deus sicut natu
Abbreviated transcription (Latin):
praeponunt᷑ uiuentia ñ uiuentib: sic ea quaehacũ ds̃ c̃ deret n¬
bent uim gignendi uel etiã appetendi his quaeston uigutitaus¬
motucarent: & in his quae ui uunt praeponunt᷑¬
sentientia ñ sentientib sicut arborib: animalia
etiubuis quaesentiunt p̃ponunt̃ intellegentia non
intellegentib: sic̃ homines pecorib: : &inhis quȩ
intellegunt p̃ponunt̃ in mortalia mortalib sic ut
angeli hominib: sedita p̃ponunt̃ natura eordine:
quo fit ut quaedã sensu carentia : quib dã sentientib¬
p̃ponamus Intantũ ut si potestas esset eapror
sus denatura rerũ auferre uellemꝰ. siue quẽ in ea
locũ habeant ignorantes siue etiã sciam̃ nr̃is ea cõ¬
modis postponentes: Quis enuĩ domisuae panẽ habere
quãmures : nummos quã pulices maltit : sed quid
mirũ cũ in ipsorũ etiã hominũ aestimatione
quorũ certenatura tantȩ ẽ. dignitatis. plerũq:
carius cõparet᷑ equus quã seruus: gemma quã

Expanded text:
praeponuntur uiuentia non uiuentibus, sicut ea, quae habent uim gignendi uel etiam adpetendi, his, quae ismotu carent; et in his, quae uiuunt, praeponuntsentientia non sentientibus, sicut arboribus animalia; et in his, quae sentiunt, praeponuntur intellegentia non intellegentibus, sicut homines pecoribus; et in his, quae intellegunt, praeponuntur inmortalia mortalibus, sicut angeli hominibus. Sed ita praeponuntur naturae ordine; quo fit, ut quaedam sensu carentia quibusdam sentientibponamus, in tantum, ut si potestas esset ea prorsus de natura rerum auferre uellemus, siue quem in ea locum habeant ignorantes. siue etiamsi sciamus nostris ea commodis postponentes. Quis enim non domi suae panem habere quam mures, nummos quam pulices malit? Sed quid mirum, cum in ipsorum etiam hominum aestimatione, quorum certe natura tantae est dignitatis, plerumque carius conparetur equus quam seruus, gemma quam
Abbreviated transcription (Latin):
in principiofecit ds̃ cȩlũ etterrã ut ante caelũ etterrã
nichil aliud fecisse uideat̃ : Cuergo acaelo et terracoe¬
perit atq: ipsa t̃ra quã primitus fecit sic̃ scriptura
consequent̃ eloꝗt̃ in uisibilis etco posita ñdũq iuc faci¬
utiq tenebrȩ fuerint suꝑ abyssũ idẽ suꝑ quanda t̃rae
eta qua e in distinctã confusionẽ: Vbi enĩ lux ñ ẽ tendp
sint necesse ẽ. Deinde om̃a creando disposita sint. quaꝑ
sex dies consũmata narrant᷑: Quomodo angeli p̃ter¬
mitterent᷑ tãquã ñ essent in operib dĩ aꝗb: indie septino
requi euit: Opus aut̃ di ẽẽ angelos hic qđe et ñ p̃ter mis¬
sum ã tam̃ euident̃ expressũ ẽ. sed alibihoesc̃a scriptura
clarissima uoce testat᷑ : Nam & hymno triũ incamino
in exsecutione eorundẽ operũ etiã angeli nominatĩ
ł tin psalmo cantant᷑. Laudate dñm decalis laudiut

Expanded text:
In principio fecit Deus coelum et terram, ut ante a coelo et terram In principio fecit Deus coelum et terram, ut ante a coelo et terram nihil aliud fecisse videatur. Cum ergo a coelo et terra coeperit, atque ipsa terra quam primitus fecit, sicut Scriptura consequenter eloquitur, invisibilis et incomposita nondumqutique tenebrae fuerint super abyssum, id est super quandam terrae et aquae indistinctam confusionem ubi enim lux non est, tenebrae sint necesse est; deinde si omnia creando disposita sunt, quae per sex dies consummata narrantur: quo modo angeli praetermitterentur, tamquam non essent in operibus Dei, a quibus in die septimo requieuit? Opus autem Dei esse angelos hic quidem etsi non praetermissum, non tamen euidenter expressum est; sed alibi hoc sancta scriptura clarissima uoce testatur. Nam et in hymno trium in camino mini Dominum, in executione eorundem operum etiam angeli nominati sunt: et in psalmo canitur: Laudate Dominum de caelis, laudate
Abbreviated transcription (Latin):
uita ꝑsidẽ quodã modo accesserint: In illo habe¬
bunt requi ẽ sempit̃nã: Hoc enĩ et sabbatiuacado qđ¬
tione exp̃ceptolegis inuetere dĩpopulosiguratũ ẽ
Vnde suo loco diligentius arbitror disserendũ.
Nuncqͣm descȩ̃ ciuitatis exortu dicere institui¬
erprius qđ adic̃os angelos attinet diendũ putaui
qua ehiuius ciuitatis et magna pars ẽ eteobeanor
quodnũ quã peregrinata quaeh incdiuinates¬
timonia suppetant quantũ satisiudebit̃ dõ largi¬
ente explicare curabo: ubi demundi constitutione
sacraelitteraelocunt̃ ñ euident᷑ dr̃ utrũ uel quo
ordine creatis intangeli ꝰ Sed sip̃ t᷑ missiñ s̃. uł cęli
nomine ubi dictũ ẽ in principio fecit ds̃ caelũ
ex terrã: uel potius lucis huras dequaloquor.
quod scriptũ ẽ. aequieuis sedm̃. indie septimo
ab omnib: operib suis quȩfecit cũliber ipse ita sitexorsus

Expanded text:
uita per fidem quodam modo accesserint, in illo habeuita per fidem quodam modo accesserint, in illo habebunt requiem sempiternam. Hoc enim et sabbati uacatione ex praecepto legis in uetere Dei populo figuratum est, unde suo loco diligentius arbitror disserendum.oniam de sanctae civitatis exortu dicere instituprius quod ad sanctos Angelos attinet dicendum putavi, quae hujus civitatis et magna pars est, et eo beatior, quod nunquam peregrinata, quae hinc divina testimonia suppetant, quantum satis videbitur, Deo largiente, explicare curabo. sacrae litterae loquuntur, non evidenter dicitur utrum vel quo ordine creati sint angeli, sed si praetermissi non sunt; vel coeli nomine ubi dictum est: In principio fecit Deus coelum et terram; vel potius lucis hujus, de qua loquor, quod scriptum est requievisse Deum in die septimo ab omnibus operibus suis quae fecit, cum liber ipse ita sit exorsus:
Abbreviated transcription (Latin):
rauerit operando quidis̃ etsa cta s̃. uerbo intelle Ab se¬
gibili et sempiterno ñ sonabili eitẽporali sedre uuto¬
quiesdi. requiẽ significat eorũ quire qui escunt
indo sic laetitia domus saentiã significat eorum
qlactant᷑ indomo etiã sin eos domus ipsa sedalia
res aliqualaetos facit. Quanto magis si eadẽ domꝰ
pulcbritudine sua faciat laetos habitato res:
ut ñ solũ eoloquendi modo laeta dicat̃: qđ signisi ÷¬
cam̃ ꝑid qdod continet id q̃d continet̃. sicut the¬
atra plaudunt pafta mugiunt: Cu illis ho¬
mines plaudant. In his boues mugiant.
titaam quos legentes efficit laetos. Conueni¬
entissime itaq: cũ dm̃requieuisse ꝓphetca nar¬
rat auctoritas. significat᷑requies eorũ ꝗ iillo
reꝗescunt : et quos facit ipse requiescere . Hoc
ẽ. ꝓmittente ꝓphetia qđ etiã ipsi postbona opera
quaeineis etꝑeos operat̃ dẽ siadillũ prius inista

Expanded text:
raverit operando, qui dixit, et facta sunt , verbo intelliraverit operando, qui dixit, et facta sunt , verbo intelligibili et sempiterno, non sonabili et temporali. Sed requies Dei requiem significat eorum qui requiescunt in Deo; sicut laetitia domus, laetitiam significat eorum qui laetantur in domo, etiamsi non eos domus ipsa, sed alia res aliqua laetos facit. Quanto magis, si eadem domus pulchritudine sua faciat laetos habitatores, ut non solum eo loquendi modo laeta dicatur, quo significamus per id quod continet id quod continetur; sicut, Theatra plaudunt, prata mugiunt, cum in illis homines plaudant, in his boves mugiant: titiam, quos legentes efficit laetos? Convenientissime itaque cum Deum requievisse prophetica narrat auctoritas, significatur requies eorum qui in illo requiescunt, et quos facit ipse requiescere. Hoc est, promittente prophetia, quod etiam ipsi post bona opera, quae in eis et per eos operatur Deus, si ad illum prius in ista
Abbreviated transcription (Latin):
adlaude dilectionẽq acreatons. nec in noctẽ uergit̃
ubin creator qeature dilectione relinquit. Deniq:
scriptura cyillos dies dinum eraret exordine : nus¬
quã interposuit uocabulũ noctis. Noneni ait ali¬
cubi faciẽ nox sed facta e uespera. et factũ ẽ mane
dies unus It a diessecundus et ceteri: Cognitioquip¬
pe creaturae in seipsa de coloratiorẽ. utita dicã quã
cũin đĩ sapientia cognoscit̃ uelut in arte quafacta
est Ideo uespera quã noꝵ congruentius dici
potẽ quactum̃ ut dixicũ ad laudandu et amandũ
refert̃ creatorẽ recurrit inmane & hoc cũfac̃ in cog¬
nitione ermam̃ti qd int̃ aquas inferiores et superio¬
ris cadũ appellatũ ẽ idies secundus.: Cũ incogni¬
none terrȩ acmaris. omnrũq gignentium
qua eradicib continuatas taerrae dies tertius : Cũ
ui cognitioneluminariũ terrenoruatq
nequaquã ẽ accipiendũ puerilit̃. tã quã đs labo¬

Expanded text:
ad laudem dilectionemque Creatoris; nec in noctem uergitur, ad laudem dilectionemque Creatoris; nec in noctem uergitur, ubi non Creator creaturae dilectione relinquitur. Denique scriptura cum illos dies dinumeraret ex ordine, nusquam interposuit uocabulum noctis. Non enim ait alicubi: Facta est nox; sed: Facta est uespera et factum est mane dies unus. Ita dies secundus et ceteri. Cognitio quippe creaturae in se ipsa decoloratior est, ut ita dicam, quam cum in Dei sapientia cognoscitur, uelut in arte qua facta est. Ideo uespera quam nox congruentius dici potest; quae tamen, ut dixi, cum ad laudandum et ad amandum refertur Creatorenitione firmamenti, quod inter aquas inferiores et superiores caelum appellatum est, dies secundus; cum in cognitione terrae ac maris omniumque gignentium, quae radicibus continuata sunt terrae, dies tertius; cum in cognitione luminarium maioris et nequaquam est accipiendum pueriliter, tanquam Deus labo
Abbreviated transcription (Latin):
uerbo difacta: atq int̃ ipsa et tenebras dĩ separasse
narrat᷑ : et eandẽ lucẽ uocasse diẽ : tenebras aũt noctẽ :
Sed qualis illa sit lux et quo alternante mat uqualẽ¬
q uesperã & mane fecerit: remotũ ẽ. a sensibus nr̃is.
necita utẽ. intellegi a nob̵ potẽ . Quod tam̃ sine ulla
haesitatione credendũ ẽ. Aut enĩ aliqualux cor¬
parea ẽ : siue in superiorib: mundi partib longẽa longe¬
conspectib nr̃u. siue unde sol post modũ accensus
ẽ. aut lucis nomine significataẽ scãcluitas inscĩs
angelis et spiritib: batis: Dequa dicit apłus. Quȩ
sursũ ẽ. huerusalẽ mat̃re nr̃a aet̃naincaelis: Ait
quippe etalio loco. Omnes cnĩ uossilulucis estis etfilũ
dieihuius et mane. aliquatenus congruent̃ intel¬
legere ualeamus : qm̃ scientia creaturae in cõpa¬
ratione scientiae creatoris. quodã modo uespera¬
sut. Itẽq lucescit et manefit. Cũ etipsa refertur

Expanded text:
verbo Dei facta, atque inter ipsam et tenebras Deus separasse verbo Dei facta, atque inter ipsam et tenebras Deus separasse narratur, et eamdem lucem vocasse diem, tenebras autem noctem. Sed qualis illa sit lux, et quo alternante motu, qualemque vesperam et mane fecerit, remotum est a sensibus nostris: nec ita ut est intelligi a nobis potest, quod tamen sine ulla haesitatione credendum est. Aut enim aliqua lux corporea est, sive in superioribus mundi partibus longe a conspectibus nostris, sive unde sol postmodum accensus est, aut lucis nomine significata est sancta civitas, in sanctis angelis et spiritibus beatis, de qua dicit Apostolus: Quae sursum est Jerusalem mater nostra aeterna in coelis. Ait quippe et alio loco: Omnes enim vos filii lucis estis, et filii diei huius et mane aliquatenus congruenter intellegere ualeamus. Quoniam scientia creaturae in conparationem scientiae Creatoris quodam modo uesperascit, itemque lucescit et mane fit, cum et ipsa refertur
Abbreviated transcription (Latin):
cuncta quaefecit. procul dubio ñe mundus ssiniuisc̃ uerter¬
factus intepore sed cũtẽpore. Qud enĩ fit in tẽpore
etpostali quod sit: etante aliquod tempus postid
quod p̃teritũ ẽ. ante id quod futurũ e. nullũ
aut posset eẽ p̃teritũ: quianulla erat creatura
cuius mutabilib: motib: a geret̃ cũ tẽporeaut
factis est
mundui suneĩ conditione factusẽ mutabilis
motus sic̃ uidet̃ se habere etiã ordo ille primo¬
rũ sex uel septuẽ dierũ. in quib: et mane etues¬
pera nominant̃ donec om̃a quaehis diebus
ds fecit sexto ꝑficiant᷑ die septunoq: in magno
mysterio dĩ uacatio cõmendetur: quidies
cuius modi sintau ꝑ difficile nob: aut euã unpossi¬
bileẽ. cogitare quanto magis dicere : Uidemus
quippe istos dies notos. non haberb uesperam :¬
nisi desolis occasunecmane nisi desolis exortu:
Illorũ aũt priores tresdiessine sole ꝑactis. qui
diequarto factus refert̃ : & primitus quidelux

Expanded text:
cuncta quae fecit: procul dubio non est mundus factus in tempore, sed cum tempore. Quod enim fit in tempore, et post aliquod fit et ante aliquod tempus; post id quod praeteritum est, ante id quod futurum est; nullum autem posset esse praeteritum, quia nulla erat creatura, cuius mutabilibus motibus ageretur. Cum tempore autem factus est in eius conditione factus est mutabilis motus, sicut uidetur se habere etiam ordo ille primorum sex uel septem dierum, in quibus et mane et uespera nominantur, donec omnia, quae his diebus Deus fecit, sexto perficiantur die septimoque in magno mysterio Dei uacatio commendcujusmodi sint, aut perdifficile nobis, aut etiam moossibile est cogitare, quanto magis dicere! Videmus quippe istos dies notos non habere vesperam nisi de solis occasu, nec mane nisi de solis exortu; illorum autem priores tres dies sine sole peracti sunt, qui die quarto factus refertur. Et primitus quidem lux
Abbreviated transcription (Latin):
auersi quiđã angeli non obtinuer excellentiã
sapientis beate queuita e: qua e ꝓculdubionnisi
aeterra ẽ a et̃nitatisq: suae certa atq secura: t ss itl
sedrationale uita licet insipientẽ sichabent. ut¬
eam non possint amittere. nec siuelint: Quaten
aũt ante qua peccassent illius sapientiae fuerint᷑
parti cipes. definire quis potẽ: In ei tam participa¬
tione aequales fuisse istos illis qui ꝓpterea uere
nis aerernitate fallunt᷑ quomodo dicturi sumus
quando quidẽ si a equales in ea fuissent. etiãisti
intĩ aet̾ nitate mansissent parit̃beaiiquia pa¬
rit̃ certi: Neq enĩsicut uita quadiucumq

Expanded text:
auersi quidam angeli non obtinuerunt excellentiam auersi quidam angeli non obtinuerunt excellentiam sapientis beataeque uitae. quae procul dubio non nisi aeterna est aeternitatisque suae certa adque secura; sed rationalem uitam licet insipientem sic habent, eam non possint amittere, nec si uelint. Quatenus autem, antequam peccassent, illius sapientiae fuerint participes, definire quis potest? In eius tamen participatione aequales fuisse istos illis, qui propterea uere nis aeternitate falluntur, quo modo dicturi sumus? quando quidem si aequales in ea fuissent, etiam isti in eius aeternitate mansissent pariter beati, quia pariter certi. Neque enim sicut uita, quamdiucumque
Abbreviated transcription (Latin):
uel diuina uel sapientia uelbeatas. Cȩterũ
dictus ẽ inscripturis sc̃s sp̃s sapentiae multi¬
plex : eo quod multa in sese habeat: sed quae
habet hoc etẽ. etea omnia unus est: neq eñĩ
multae seduna sapientia e. Inquas. insiniti
quidã eiq finim thesaurirerũ intellegebi¬
liũ. Inꝗb. s̃. om̃s inuisibiles atq in cõmutabiles
ciens fecit quod nec dequolibet homine arti¬
sice recte dicipotẽ. Porrosisciens pfecit om̃a.¬
ea utiq fecit quaenouerat. Exquo occurritani¬
mo quid dãmirũ sed tamen uerd. quo distemun¬
dus nob notus ẽẽ ñ posset nisiesset. Dõ aũt nisi
natus esset. ẽẽ ñ posset. Quaecũita sint. nullo mo¬
do quidẽ secundũ spatiũ aliquod tẽporisprius
erant sp̃i illi tenebrȩ. quos angelos dicimus. alis
sed simul ut factis. litx facti sunt: Non tamen ꝙ a liblit .i¬
tantũ itacreati ut quo quomodo essent. et quo¬
quomodo uiuerent. sed etiã in luminatiut sa¬
pient̃ beateq uiuerent: Ab hac inluminatione

Expanded text:
uel diuina uel sapientia uel beata sunt. Ceterum dictus est in scripturis sanctis Spiritus sapientiae multiplex, eo quod multa in sese habeat; sed quae habet, haec et est, et ea omnia unus est. Neque enim multae, sed una sapientia est, in qua sunt infiniti quidam eique finiti thensauri rerum intellegibilium, in quibus sunt omnes inuisibiles adque incommutabiles liquid nesciens fecit, quod nec de quolibet homine artifice recte dici potest; porro si sciens fecit omea utique fecit quae nouerat. Ex quo occurrit animo quiddam mirum, sed tamen uerum, quod iste mundus nobis notus esse non posset, nisi esset; Deo autem nisi notus esset, esse non posset._, Cdo quidem secundum spatium aliquod temporis prius erant spiritus illi tenebrae, quos angelos dicimus; sed simul ut facti sunt, lux facti sunt; non tamen tantum ita creati, ut quoquo modo essent et quoquo modo uiuerent; sed etiam inluminati, ut sapienter beateque uiuerent. Ab hac inluminatione
Abbreviated transcription (Latin):
infusalucenũquã deserat̃ : Id eo ñ aliudẽ. ipse
aliudlux̧ qua ilummat᷑: neq: hocitadixerun
quasi aersit anima quod putauer quidã quinon
potua in corporeã cogitare naturã Sed habent
baec adilla etiã in inagna disparilitate quanda
similitudinẽ ut ñ in conuent dicat᷑ sic in lumirar
aniinã incorporea lace incorporea simplicis sapi¬
entiae di sic̃ inluminat̃ aeris corpluce corporea
etsicut aertenebrescit istaluce desertus nanlul
sunt aliũd quaedicunt locp̃rũ quorũq corpo¬
talic tenebrȩ quã aer carens luce. Ita tenebres¬
cere anima sapientia e luce priuatã. Secundũ
hoc er go dicunt᷑ illa simplicia: quae principa¬
lit uereq diuinas quod ñ aliudẽ in eis q̃ualitas
aliud substantia nec aliorũ participatione

Expanded text:
infusa luce nunquam deseratur, ideo non aliud est ipse, infusa luce nunquam deseratur, ideo non aliud est ipse, aliud lux qua illuminatur. Neque hoc ita dixerim, quasi aer sit anima: quod putaverunt quidam, qui non potuerunt incorpoream cogitare naturam. Sed habent haec ad illa etiam in magna disparilitate quamdam similitudinem, ut non inconvenienter dicatur, sic illuminari animam incorpoream luce incorporea simplicis sapientiae Dei, sicut illuminatur aeris corpus luce corporea; et sicut aer tenebrescit ista luce desertus nam nihil sunt aliud quae dicuntur locorum quorumcumque corporalium tenebrae, quam aer carens luce, ita tenebrescere animam sapientiae luce privatam. 3. Secundum hoc ergo dicuntur illa simplicia, quae principaliter vereque divina sunt, quod non aliud est in eis qualitas, aliud substantia, nec aliorum participatione
Abbreviated transcription (Latin):
parsẽ. in eo amplior aliaminor: non ea qua camplior
ẽ in corruptior : quã ea quaeminor: Aliudẽ itaq
corpus quod non ubiq: suitotũ ẽ : alia in corruptio
qua e ubnq: eĩ totaẽ : Qui a omnis pars incorruptibilis
corporis etiã ceteris inaequalis ae qualit̃ in corrupta ẽ
Neq enĩ uerbi gr̃a quia digitus minor ẽ. quãtota
manus ldeo incorruptibilior manꝰ quã digitus. Ita
cũ sint inaequales manus etdigitus aequalis est
tam̃ in corruptibilitas manus & digiti. Acꝑ hoc
quã uis acorpore in corruptibili inseparabilis incor¬
ruptibilia fsit: aliudẽ. tam̃ substantia qua corpu
dr̃ alia qualitas ẽi quaincorruptibile nuncurat᷑
Iti deo etiã su non hocẽ qd habet anima quoq ipsa
etiã sisẽ ꝑsit sapiens sic erit : cñliberabit̃ in aeternũ
participatione tam̃ in cõmutabilis sapientiae.
sapiens erit quaeñ ẽ quod ipsa Neq: enĩsi aer

Expanded text:
pars est in eo amplior, alia minor, non ea quae amplior pars est in eo amplior, alia minor, non ea quae amplior est incorruptior quam ea quae minor. Aliud est itaque corpus, quod non ubique sui totum est: alia incorruptio, quae ubique ejus tota est; quia omnis pars incorruptibilis corporis etiam caeteris inaequalis aequaliter incorrupta est. Neque enim, verbi gratia, quia digitus minor est quam tota manus, ideo incorruptibilior manus quam digitus. Ita cum sint inaequales manus et digitus, aequalis est tamen incorruptibilitas manus et digiti. Ac per hoc quamvis a corpore incorruptibili inseparabilis incorruptibilitas sit; aliud est tamen substantia, qua corpus dicitur, aliud qualitas ejus, qua incorruptibile nuncupatur. Et ideo etiam sic non hoc est quod habet. Anima quoque ipsa, etiamsi semper sit sapiens, sicut erit cum liberabitur in aeternum; participatione tamen incommutabilis sapientiae sapiens erit, quae non est quod ipsa. Neque enim si aer
Abbreviated transcription (Latin):
aliquid habere : uel qđ possit amittere: uel aliud sit
habens aliud qđ habet. sic uruas aliquẽliquorẽ : aut
corpus colorẽ : aut aerlucẽ siue feruorẽ : aut anima
sapientiã Nihul enĩ horũ ẽ. id qđ habet : nã neq: uas
liquorẽ neq corpꝰcolor neq: aerluȩ siue feruor neq
anima sapientia ẽ: hinc ẽ qued etiã priuari possunt
reb quas habent : & in alios habitus uel qualitates
uerti atq mutari. ut etuas euacuet̃ humore qd ple:
nuẽ et corpꝰ decoleret᷑ : et aer tenebrescat : siue fri¬
gescat e tanim a dissipiat. Sed et sisit corpincor¬
ruptibile qualescĩs in corruptionis iamissibilẽ¬
qualitatẽ : sed inanente substantia corporalmñ hocẽ
qđd ipsa in corruptio: Namilla etiã ꝑsingulas partes
corporis tota ẽ nec alibi maiorãiec. alibiminor neq
enĩ ulla parsẽ incor raptior quã altera : corpus
uero ipsũ maius ẽ : in toto quãm parte: &cũalia

Expanded text:
aliquid habere, quod vel possit amittere; vel aliud sit aliquid habere, quod vel possit amittere; vel aliud sit habens, aliud quod habet; sicut vas aliquem liquorem, aucorpus colorem aut aer lucem siue feruorem aut anima sapientiam. Nihil enim horum est id quod habet; nam neque uas liquor est, nec corpus color, nec aer lux siue feruor, neque anima sapientia eat. Hinc est quod etiam priuari possunt rebus quas habent, et in alios habitus uel qualitates uerti adque mutari, ut et uas euacuetur umore quo plenum est, et corpus decoloretur et aer tenebrescat siue frigescat et anima desipiat. Sed etsi sit corpus incorruptibile, quale sanctis in resurrectione promittiqualitatem, sed manente substantia corporali non hoc est, quod ipsa incorruptio. Nam illa etiam per singulas partes corporis tota est, nec alibi major, alibi minor; neque enim ulla pars est incorruptior quam altera: corpus vero ipsum majus est in toto quam in parte; et cum alia
Abbreviated transcription (Latin):
sednonsimplicia etob hoc mutabilia Creasanemquã i¬
ldẽ facta ngenita. Quode nĩ desimplicibonogenitũ
aũ quã pat et silius: qui a noc patẽ nec filius: Sed alius
ñ simplex quia trimitas. Neq eñ ̃ ꝓpt̃ hocnaturã istãboni
simplicẽ diximꝰ quia pat̃ in ea solus. aut solusfilius. aut
soluis fp̃s sc̃s aut uero sola ẽ ista nominis trinitas sine substen¬
tia ꝑsonarũ. sic̃ sab elli ani hereticiputauer̃. Sedideo
simplex dr̃. qm̃ qd habet hoce : excepto quo drelatiuequȩq
ꝑsona ad alterã dr̃: Nãutiq pat̃ hab et filiũ. nec tamen
ipse ẽ silius et silius habet patrẽ nec ẽtam̃ ipse ẽ pater:
Inquo ergo ad semetipsũ dr̃ ñ ad alterũ hocẽ qđ habet:
Sic̃ adseipsũ dr̃ uiuus habendo utiq uitã et eadẽ uita
ipse ẽ: Propter hoo itaq: natura dr̃ simplex : cui nonsit

Expanded text:
sed non simplicia, et ob hoc mutabilia. Creata sane, inquam, ised non simplicia, et ob hoc mutabilia. Creata sane, inquam, id est facta, non genita. Quod enim de simplici bono genitum autem quam Pater et Filius, quia nec Pater est, nec Filius: sed, Alius n simplex, quia Trinitas. Neque enim propter hoc naturam istam boni simplicem dicimus, quia Pater in ea solus, aut solus Filius, aut solus Spiritus sanctus; aut vero sola est ista nominis Trinitas sine subsistentia personarum, sicut Sabelliani haeretici putaverunt; sed ideo simplex dicitur, quoniam quod habet, hoc est, excepto quod relative quaeque persona ad alteram dicitur. Nam utique Pater habet Filium, nec tamen ipse est Filius; et Filius habet Patrem, nec tamen ipse est Pater. In quo ergo ad se ipsum dicitur, non ad alterum, hoc est quod habet: sicut ad se ipsum dicitur vivens, habendo utique vitam, et eadem vita ipse est. 2. Propter hoc itaque natura dicitur simplex, cui non sit
Abbreviated transcription (Latin):
lux quaediei nom̃ accepit : c̃uius unitas utedon u
ẽ dies secundus aut tertius autceteri sedidẽ ipieua
adimplendũ senariũ uel septenariũ numerũ rept¬
ꝓfecto factis participes lucis aeternequodẽ ipsa mao¬
mutabilis sapientia dĩ ꝑquã facta s̃ om̃a. quẽ dicimꝰ unige¬
nitũ difiliũ: Utealuce inluminati qua creatifierent:
lux etuocarent̃ dies participatione in cõmutabilis lucis
et diei qđ ẽ. ũbũ dĩ ꝑ quod etipsi etom̃a factas. Lumen
quippe uerũ quod inluminatomnẽ hominẽ uenientẽ
inhuinonundũ: hoc inluminat etomnẽ angelũ mundũ
ut sit lux ñ inseipso sed indõ: A quosi auertit̃ angelussit
in mundus: sic uts. om̃s qui uocant̃ inmundi sp̃s. neciã ligx
in dño sed in se ipsis tenebrȩ priuati participatione lucis
acterne Mali enĩ nulla natura ẽ sed amissi one bonimali
in cõmutabile quodẽ. ds. ab hoc bono creatas om̃abona

Expanded text:
lux, quae diei nomen accepit. cuius unitas ut commenlux, quae diei nomen accepit. cuius unitas ut commenest dies secundus aut tertius aut ceteri; sed idem ipse unus ad inplendum senarium uel septenarium numerum repprofecto facti sunt participes lucis aeternae, quod est ipsa incommutabilis sapientia Dei, per quam facta sunt omnia, quem dicimus unigenitum Dei filium; ut ea luce inluminati, qua creati, lux et uocarentur dies participatione incommutabilis lucis et diei, quod est uerbum Dei, per quod et ipsi et omnia facta sunt. Lumen quippe uerum, quod inluminat omnem hominem uenientem in hunc mundum, hoc inluminat et omnem angelum mundum, ut sit lux non in se ipso, sed in Deo; a quo si auertitur angelus. fit inmundus; sicut sunt omnes, qui uocantur inmundi spiritus, nec iam lux in Domino, sed in se ipsis tenebrae, priuati participatione lucis aeternae. Mali enim nulla natura est; sed amissio boni mali incommutabile, quod est Deus. Ab hoc bono creata sunt omnia bona,
Abbreviated transcription (Latin):
ns ae tesmus lamensiuere ꝑsecteqibcata
tura ctꝓpterea non aeterna. Siue idscirent siue n esco¬
tes aliud putarent: Quia scientestimor. nesciente seror
beatosẽẽ utiq ñsinebat: siaut hocita nesciebant. utfalis
incertisuensiderent. sed utrũ sempiternũ: anqua ndo¬
qi sinẽ habiturũ essetbonũ suũ: In neutrã partẽ srna
assensione ferrent̃: Ipsa detanta felieitate cunctatio
eãbeatae uitae plenit udinẽ quã in scis angelisẽe

Expanded text:
beata terea non aeterna, siue id scirent, siue nescientes aliud putarent; quia scientes timor, nescientes error beatos esse utique non sinebat. Si autem hoc ita nesciebant, ut falsis incertisue non fiderent, sed utrum sempiternum an quandoque finem habiturum esset bonum suum, in neutram partem firma adsensione ferrentur: ipsa de tanta felicitate cunctatio eam beatae uitae plenitudinem, quam in sanctis angelis e
Abbreviated transcription (Latin):
sino uitio: Quaesialit̃ conui¬
entius intellegi nequeunt
Oportet etiã illud qđ dictũe. inueritate nonstetit:
sic accipiamus quod inueritate fuerit. sed ñ ꝑmanserit:
&illud qđ abinitio drabolus peccat ñ iabinitio
sermo eẽt. hoc ẽ in itũ sigm̃ti dñi quod fecit ad
in ludendũ ab angelissuis. cui consonare uidetur
et psalinus ubilegit᷑: Dra cohic que firexisti adin¬
ludendũ ei. sic intellegendũ ẽ: ut existime musntalẽ. naturȩ
ab imtiocreatũ cui a bangelas in luderet᷑. sed in hac
poena post peccatũ ordinatũ. In itiũ ergo eĩ fig.¬
mentũ ẽ dñi. Non enĩ ẽ ulla natpra etiã in extre¬
mis infimisq bestiolis quã ñ ille constituit a quo ẽ
omnis modus : omnis species omnis ordo sine quib:
nihilrerũ inueniri uel cogitari potẽ : quanto
magis angelica creatura quae omnia cetera Diabolis d̃i instit¬
quae ds condidit naturae dignitate p̃cedit ẽ¬

Expanded text:
sine uitio. Quae si aliter conuenientius intellegi nequeunt, oportet etiam illud, quod dictum est: In ueritate non stetit, sic accipiamus, quod in ueritate fuerit, sed non permanserit; et illud, quod ab initio diabolus peccat, non ab initio, sermo esset: Hoc est initium figmenti Domini, quod fecit ad inludendum ab angelis suis cui consonare uidetur et psalmus, ubi legitur: Draco hic, quem finxisti ad inludendum ei, sic intellegendum est, ut existimemus talem ab initio creatum, cui ab angelis inluderetur, sed in hac poena post peccatum ordinatum. Initium ergo eius figmentum est Domini; non enim est ulla natura etiam in extremis infimisque bestiolis, quam non ille constituit, a quo est omnis modus, omnis species, omnis ordo, sine quibus nihil rerum inueniri uel cogitari potest; quanto magis angelica creatura, quae omnia cetera, quae Deus condidit, naturae dignitate praecedit
Abbreviated transcription (Latin):
utraqua seruari: Aut uero ds̃ qui ꝓpt̃ genus
reparandũ seruandã praecepit : eo modo illa
quo infatuerat reftituere ñ ualebat:: Quiue¬
ro ñ et̃ gesta sed solasrerum significandarum figu¬
rasc̃e contendunt: Primũ opinantus tã
magnũ fieri non potuisse diluiuũ ut alta simos¬
montes quindecim cubitis aqua transeendera :

Expanded text:
utraque seruari? Aut uero Deus, qui propter genus utraque seruari? Aut uero Deus, qui propter genus reparandum seruanda praecepit, eo modo illa, quo instituerat, restituere non ualebat? Qui uero non esse gesta, sed solas rerum significandarum figuras esse contendunt, primum opinantur tam magnum fieri non potuisse diluuium, ut altissimosmontes quindecim cubitis aqua crescendo
Abbreviated transcription (Latin):
gelicae. tricenas sexagena centena. aut in infimo
habitet& pudicitia coniugalis : supra iudualis : atq
acsuperior uirginalis.: et siquid aliud scđm fidẽ
ciuitatis huius intellegi et dici potest: Hoc & iam
deceteris quaehic &xponendas dixerim. Quia & si
uno
non disseruntur modo: ad unam tam̃ catho¬
quis quã putare deb&. aut frustra hax ẽẽ con¬
scripta : aut tantum modo rerũ gestarum uerita¬
tem : sine ullis alle coricis significationibus hic
ẽe quaerendam : Aut e contrario hax omnino
gesta non eẽ : sed solas ẽe uerborumfiguras
autquicquid illud est : nequaquam ad ꝓphetiam
scripto sẽe contendat libros ꝑ annorũ miliatanta
religione & tamor dinatȩ successionis obseruan¬
tiae custo dito s. autsolas res gestas illic intuendis.
Vbi certe ut alia omntam sind merositas anima¬
lium cogebat arcae tantam fieri magnitudinẽ.
inmundabina. et munda septena in tromitti
animalia ꝗd cogebat : cũ a qualis numeri possent

Expanded text:
gelicae, tricena, sexagena, centena, ut in infimo habitet 41 pudicitia conjugalis, supra vidualis, atque hac superior virginalis, et si quid aliud secundum fidem civitatis hujus intelligi et dici potest. Hoc etiam de caeteris quae hic exponenda sunt dixerim, quia etsi non uno disseruntur modo, ad unam tamen cathoquisquam putare debet aut frustra haec esse conscripta, aut tantummodo rerum gestarum ueritatem sine ullis allegoricis significationibus hic esse quaerendam, aut e contrario haec omnino gesta non esse, sed solas esse uerborum figuras, aut quidquid illud est nequaquam ad prophetiam scriptos esse contendat libros per annorum milia tanta religione et tam ordinatae successionis obseruantia custoditos, aut solas res gestas illic intuendas, ubi certe, ut alia omittam, si numerositas animalium cogebat arcae tantam fieri magnitudinem, inmunda bina et munda septena intromitti animalia quid cogebat, cum aequalis numeri possent
Abbreviated transcription (Latin):
dicitur qđ fit utiq int̾ra. profecitipsa
opera miaȩ sunt sac rificia ꝗb: placet do
Sicut in libro huius operis decimo me dis¬
seruisse reminiscor. inquib: operibus dispo¬
nunt iusti testam̃tũ dĩ quia ꝓpt̾ ꝓmissiones
que nouo eiustestam̃to continentur ha faciunt:
Vnde congregatis sibi iustis sius & ad suam d&te¬
ram constitutis nouissimo utiq: iudicio dicturus
ẽ xp̃s: Venite benedati patrismei: possid&e
paratũ uob regnũ. a constitutione mundi:
ł suriui eni et dedistis mihi manducare: et tete¬
ra quae ibi ꝓferuntur debono operibusbo¬
nis & eorum p̃miis sempit̃ nis: ꝑ ultimam sen¬
tentiam iudicantis  Prophoa malachi

Expanded text:
dicitur quod fit utique in terra: profecto ipsa dicitur quod fit utique in terra: profecto ipsa opera misericordiae sunt sacrificia, quibus placetur Deo, sicut in libro huius operis decimo me disseruisse reminiscor; in quibus operibus disponunt iusti testamentum Dei, quia propter promissiones, quae nouo eius testamento continentur, haec faciunt. Unde congregatis sibi iustis suis et ad suam dexteram constitutis nouissimo utique iudicio dicturus est Christus: Venite, benedicti patris mei, possidete paratum uobis regnum a constitutione mundi. Esuriui enim, et dedistis mihi manducare. et cetera quae ibi proferuntur de bonorum operibus bonis et eorum praemiis sempiternis per ultimam sententiam iudicantis. CAPUT XXV.
Abbreviated transcription (Latin):
Gaut atrumq sub audiendũ ẽ cũdicitur
terram idest & aduo cabit & sur sum ut
istesit sensus: aduocabit sursum & terrã
aduceabit sur sum: nihil melius intellegigis¬
timmo quam om̃s quira pientur in obuiam
xp̃o inaera: Sed celum dictũ ꝓp̃t animas.
forram ꝓpt̃ corposa. discornere porro
populũ suum quidẽ nisi ꝑ iudiciũ separare quã udẽ¬
bonosamalis tamoues ab hȩdis : Deinde tt̃ transtes¬
conũsiõ sermonis aclangelos facta est illi ri abhedis¬
congregate iustos eĩ : ꝓfecto enĩ ꝑ angelicũłs
ministeriũ restanta ꝑ agendaẽ. Si aũt
querimus quos iustos eicongregaturi sint
angeli: qui disponunt inquit testam̃tũ
eĩ suꝑ sacrificia. Haecẽ omnis uita iusto¬
rũ. disponere testam̃tũ dĩ suꝑ sacrificia:
ficiis praeponenda iuxta sententiã dĩ
dicentis Miseri cordiã uolo quã sacrifici¬
um. Aut si suꝑ sacrificiains a crisicis in¬
tellegit᷑ dictum : quomodo suꝑ trã fieri

Expanded text:
Si autem utrumque subaudiendum est, cum dicitur, et terram, id est et advocabit, et sursum; ut iste sit sensus, Advocabit coelum sursum, et terram advocabit sursum: nihil melius intelligi existimo, quam homines qui rapientur in obviamChristo in aera, sed caelum dictum propter animas, terram propter corpora. Discernere porro populum suum, quid est nisi per iudicium separare bonos a malis, tamquam oues ab haedis? Deinde conuersio sermonis ad angelos facta est: Congregate illi iustos eius; profecto enim per angelicum ministerium res tanta peragenda est. Si autem quaerimus, quos iustos ei congregaturi sunt angeli: Qui disponunt, inquit, testamentum eius super sacrificia. Haec est omnis uita iustorum: disponere testamentum Dei super sacrificia.  id est sacrificiis praeponenda, iuxta sententiam Dei dicentis: Misericordiam uolo quam sacrificium; aut si super sacrificia in sacrificiis intellegitur dictum, quo modo super terram fieri