comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
censis equitibus chlothariũ paruulũ regẽ inbra¬
chiis uehitans. usque trucia ꝑuenerunt. Cum cuu
custodes hostium austrasiorũ ramis silucirũ quasi
inmontibus inagmine francorũ cernerent : et
tinnitũ tintinnabulorũ audirent custodes. dix¬
it uir ad socium suum. Nonne hesternadie
in illo & in illo loco campestric erant quomo¬
donunc silucscernimus. et in ridens dix̃ . Certe
in ebrictus fuisti modo delercs. Nonccudis tin¬
tinnabula equorũ nr̃orũ iuxta ipsã siluã pas¬
centiũ. Cũ haec agerent᷑ et ccurora diei iniciũ
dac ret inruerunt franci cũ strepitu tubarũ. suꝑ
custrasios & burgundiones dormientibus. cum
fredegunde uelchlothario paruulo interfece¬
runt que maximã partẽ dehoste illo innumera¬
bilis multitudo maximus ualde exercitus. A ma¬
iore usque ad minorẽ . Gundo aldus quoque. et
uuintro ꝑfugã dilapsi uix eua serunt. Landeri¬

Expanded text:
censis equitibus, Chlothario parvolo rege in bracensis equitibus, Chlothario parvolo rege in brachia vehitans, usque Trucia pervenerunt. Cum autem custodes hostium Austrasiorum ramis silvarum quasi in montibus in agmine Francorum cernerent et tinnitum tintinnabulorum audirent custodes, dixit vir ad socium suum: 'Nonne crastina die in illo et illo loco campestria erant, quomodo silvas cernimus?' Et ille inridens? dixit: 'Certe inebriatus fuisti, modo deleras. Non audis tintinnabula equorum nostrorum iuxta ipsam silvam pascencium ?' Cum haec agerentur, et aurora diei inicium daret, inrueruntque Franci cum strepitu tubarum super Austrasiis et Burgundiones dormientibus A. cum Fredegunde vel Chlothario parvolo interfeceruntque maxima parte de hoste illo, innumerabilis multitudo, maximus valde exercitus, a maiore usque ad minorem. Gundoaldus quoque et Wintrio per fugam dilapsi, vix evaserunt. Landeri
Abbreviated transcription (Latin):
diunt᷑. Haecccudiens fredegundis cũ lan derico
& reliquis francorũ ducibus hostem congregat.
brinnacũ uillã ueniens multa donc ecmunera
francis ditacuit. eosque ad pugnandũ contra ini¬
micos eorũ cohortans. Cum didicis set quod nimis
eet exercitus ciustrasiorũ coniunctis simul. consi¬
liũ dedit francis quicũ et erant dicens. Denocte
consurgtmus contra eos cũ lucernas portantes
socii qui nos p̃cedant ramissilucirũ in manibus.
Tintinnabulis suꝑ equos ligatis ut nos cognoscere
ipsorũ uigiles custodes hostium nonqueant. In¬
lucescente inicio diei in ruamus suꝑ eos et forsitan
eos deuincimus. Placuit hoc consiliũ. cũ denunti¬
aitũ fuis set placitũ quacdie aid p̃licendũ in loco
Nuncu pante trucia inpago suessionico conue¬
nire deberent. Illa sicut consiliũ dederat de noc¬
te consurgens cũ crmorũ cpparatu cũ ramis in
manibus uel reliqua quae superius diximus. As¬

Expanded text:
diuntur. Haec audiens Fredegundis, cum Landerico diuntur. Haec audiens Fredegundis, cum Landerico et reliquos Francorum duces hostem congregat. Brinnacum villa veniens, multa dona et munera Francis ditavit, eosque ad pugnandum contra inimicos eorum A. coortans. Cum dedicisset, quod nimis esset exercitus Austrasiorum, coniunctis simul, consilium dedit Francos, qui cum ea erant, dicens: 'De nocte consurgamus contra eos cum lucernis, portantes socii, qui nos precedunt, ramis silvarum in manibus, tintinnabolis super equos legatis, ut nos cognoscere ipsorum vigiles custodes hostium non queant. Inluciscente inicium diei, inruamus super eos, et forsitan eos devincimus'. Placuitque hoc consilium. Cum denunciatum fuisset placitum, qua die ad preliandum in loco nuncupante Trucia in paygo Suessionico convenire deberent, illa, sicut consilium dederat, de nocte consurgens, cum armorum apparatu, cum ramis in manibus vel reliqua quae superius diximus, as
Abbreviated transcription (Latin):
reuersi sunt cadpropria suac. Mallulfus itecque
silu nectensis ep̃s qui in ipso pelacio tuncaderat.
Indutũ eum uestibus regelibus in naue leuato
cũ hymnis & pscillentio cum fredegunde regina
uel reliquo exercitu parisius ciuitate inbasilica
beciti uincentii martyris eum sepelierunt. Regna¬
uit enim annis .xxiii. fredegundis ccũ cũ chlotha¬
rio rege paruulo filio suo. & landerico quẽ ma¬
iorũ domo palatii elegerunt in regno resedit.
Franci quoque p̃dictum chlothariũ regẽ paruu¬
lum suꝑse in regnum statuerunt.
udiens ciũ childebertus rex ccuster filius sigiber¬
ti Nepus chilperici auunculum suum mortuũ. et
maleficia. fredegundis regine. hostem colligit. Nã
de functo guntrã no patruelesuo regnum burgun¬
diȩ ipse acceperat. Burgundiones etccustrasii supe¬
riores franci simul cõmoti grandi exercitu ual de
ꝑcampanias digressi pago suessionico cumgun¬
do caldo & uuintrone patriciis uastantes ingre¬

Expanded text:
reversi sunt ad propria sua. Mallulfus itaque reversi sunt ad propria sua. Mallulfus itaque Silvanectinsis episcopus, qui in ipso palatio tunc aderat, indutumque eum vestibus regalibus, in nave levato, cum hymnis et psallentio cum Fredegunde regina vel reliquo exercitu Parisius civitate in basilica beati Vincenti martyris eum sepelierunt. Regnavit enim annis 23. Fredegundis autem cum Chlothario rege parvolo, filio suo, et Landerico, quem maiorum domo palacii elegerunt, in regno resedit. Franci quoque predicto Chlothario rege parvolo super se in regnum statuerunt. 36. Audiens autem Childebertus rex Auster, filius Sighiberti, nepus Chilperici, avuncolo suo mortuo et maleficia Fredegundis reginae, hostem collegit. Nam, defuncto Guntramno, patruelem suum, regnum Burgundiae ipse acceperat. Burgundiones et Austrasii superiores Franci simul commoti grande exercitu, valde Campanias digressi, paygo Suessionico cum Gundoaldo et Wintrione patriciis vastantes ingre
Abbreviated transcription (Latin):
hora teuiderunt oculimei. Ignoro enĩquida¬
gere debetc̃ quia conprimunt me undique
angustiae. Et illa dix̃ei. Noli timere audi
consiliũ meum et faciaimus hanc rem et non mo¬
riemur. Cum cutem rex deuenatione clauso
itmdie cd noctẽ uenerit. mittamus qui cum
interficiat et proclament quod childebertus
rexccuster in sidicctus ei fuisset. Illo que mortu¬
o. uoscum filio meo chlothario regnemus. Cũ¬
que nox aduenisset reuertente chilperico rege
deuenatione emissi homicidae in ebriati auĩ¬
no a fredegunde dum rex de equo descende¬
ret euntibus reliquis ꝑsonis admansiones
succs ipsigladiatores ꝑ cusserunt regem inuen¬
trẽ suũ duobus scram saxis. At ille uociferans
mortuus ẽ. Ad clama uerunt ccũ insidiatores quos
regina miserat Insidiȩ in sidiȩ sunt haec chideber¬
ti regis ciuister suꝑ dominũ nr̃m regem. Tunc exer¬
citus huc illucq discurrentes cum Nihil inuenis sent

Expanded text:
hora te viderunt oculi mei! Ignoro enim, quid ahora te viderunt oculi mei! Ignoro enim, quid agere debeam, quia conpremunt me undique angustiae'. Et illa dixit ei: 'Noli timere, audi consilium meum, et faciamus hanc rem, et non moriemur. Cum autem rex de venatione, clauso iam die, ad noctem advenerit, mittamus qui eum interficiat, et proclament, quod Childebertus rex Auster insidiatus ei fuisset. Illoque roortuo, nos cum filio meo Chlothario regnemus'. Cumque nox advenisset, revertente Chilperico rege de venatione, emissae homicidae inebriati a vino a Fredegunde, dum rex de equo discenderet, euntibus reliquis personis ad mansiones suas, ipsi gladiatores percusserunt regem in ventrem suum duobus scramsaxis. At ille vociferans, mortuus est. Adclamaverunt autem insidiatores, quos regina miserat: 'Insidiae, insidiae sunt haec Childeberto rege Austri super dominum nostrum'. Tunc exercitus huc A. illucque discurrentes, cum nihil invenissent,
Abbreviated transcription (Latin):
osci nimis atque cdultera. Lan dericus quoque
tunc erat maciorũ domus palatii uir ingeniosus
ac utilis. Quẽ memorata regina diligebat mul¬
tum quic in luxuria cõmis cebat᷑ cũ eti. Qucedã
die maturius manecũ rex cduenationẽ exercen¬
dam deuilla calense inpacrisicico dirigeret. cũ
amcret ec̃ uimis. reuersus incamera palactii
de stapplo equitũ. illa caput suum abluens aqua
in ipsa camera. Rex uero retroueniens et̃ inna¬
tibus suis defuste ꝑcussit. At illa cogitans qđ
landericus es set ait. Qucoresio fucis landeri¬
ce. Respiciens sursum uidit que quod rex eẽt
expacuit uehementer. Rex uero nimis tristis
effectus in ipsm uenationem ꝑrex̃. fredegun¬
dis itaque uocauit adse landericũ & enarra¬
uit hacc om̃a quae rexfecerat dicens. Cogita
quid agere debecis qui crastina die ad torm̃¬
ta ualidȩ exhibemur. Et ait landericus con¬
trito sp̃u cõmotus lacrimis dicens. Tammala

Expanded text:
osa nimis atque adultera. Landericus quoque osa nimis atque adultera. Landericus quoque tunc erat maiorum domus palacii, vir ingeniosus ac utilis, quem memorata regina diligebat multum, quia in luxoria commiscebatur cum ea. Quadam die maturius mane cum rex ad venationem exercendam de villa Calense in Parisiaco dirigeret, cum amaret eam nimis, reversus in camara palacii de stapplo equitum, illa caput suum abluens aqua in ipsa camara, rex vero retro veniens, eam in natibus suis de fuste percussit. At illa cogitans, quod Landericus esset, ait: 'Quae sic facis, Landerice ?' Bespiciens sursum viditque, A. quod rex esset; expavit vehementer. Rex vero nimis tristis effectus, in ipsa venatione perrexit. Fredegundis itaque vocavit ad se Landericum et enarravit haec omnia, quae rex fecerat, dicens: 'Cogita, quid agere debeas, quia crastina die ad tormenta valida exibimur'. Et ait Landericus, contritu spiritu, commotus lacrimis, dicens: 'Tam mala
Abbreviated transcription (Latin):
anno imperiisui apud constantino polim ciuita¬
tem obiit. Piberius quoqueum deriumeitus susce¬
pit. Posthaec theudericus puerfilius chilperici
mortuus ẽ. Peperit quoque alium filiũ his diebis
fredegundis quemchlothariũ uocauerunt. Hic
fuit postet rex magnus quigenuit dcgobertũ
Childebertus itacque rex duster cum hoste initcc¬
liam abiit. ipsam deuas tauit. et tributcoriã
fecit . Mcexime quoque discordie in illis diebus
interchilpericum et childebertũ nepotẽ suum
crescebant. Inritabant enĩ eos exutrisque par¬
tibus fredegundis et brunchildis Eoquoque
tempore mortuus ẽ bone memorie domnus guntram¬
nus rex frates chilperici regis cabi lonno ciuitate
burgundie in ba silica sc̃i marcelli martyris se¬
pultus ẽ regnacuit cũ annis .xxxi. fredegundis
uero filic̃ suã nomine richunde cũ magnis opib
& infinitis thesciuris inhis paniis leubigildũ regẽ
uxorẽ filii sui cũ magna legatione gothorũ direx̃
rat cuitem fredegundis regina pulchra et ingeni¬

Expanded text:
anno imperii sui apud Constantinopolim civitatem obiit. Tiberius quoque imperium eius suscpit. Post haec Theudericus puer, filius Chilperici, mortuus est. Peperit quoque alium filium his diebus Fredegundis, quem Chlotharium vocaverunt. Hic fuit postea rex magnus, qui genuit Daigobertum. . Childebertus itaque rex Auster cum hoste in Italia abiit, ipsam devastavit et tributariam fecit. Maxime quoque discordiae in illis diebus inter Chilpericum et Childebertum, nepotem suum, A. crescebant. Inritabant enim eos ex utrisque partibus Fredegundis et Brunchildis. Eo quoque tempore mortuus est bonae memoriae domnus Guntramnus rex, frater Chilperici regis; Cabillonno civitate Burgundiae in basilica sancti Marcelli martyris sepultus est. Regnavit autem annis 31. Fredegundis vero filiam suam nomine Ricchunde cum magnis opibus et infinitis thesauris in Hispaniis Leubighildum regem uxorem filii sui cum magna legatione Gothorum direxit. Erat autem Fredegundis regina pulchra et ingeni
Abbreviated transcription (Latin):
urbe terrae motus maximus. ibimultae ecđae et do¬
mus multorũ concussae fuerunt et subuersae . Illic
bestiae multae oberrantes. lupi. ursi accerui. Ingres¬
si ꝑ porcã ciuitatis. deuorantesque plurimos ꝑtotũ
annum. hoc faciebant. Nam ueniente dominica
sollem nitate scĩ paschae: sc̃s mamertus qui in ea ur¬
bae erat ep̃s dũ missccrũ sacrificium in ipsac uigilia ce¬
lebraret. palctium quoq: regale quod in ea ciuitate
erat diuino igne succensum ẽ. Cumque haec agerent᷑
cdꝓpinquante ascensione dñi indixit ieiunium
uir sc̃s dĩ triduanum in populo cumgemitu et contri¬
tione sp̃s. edendi seriem a euis temporibus celebrare
Tunc cessccuit ipsa tribulactio et subuersio. De inceps
om̃s eccłae dĩ & sacerdotes hoc exemplum imitantes

Expanded text:
urbe terrae motus maximus ubi multae ecurbe terrae motus maximus ubi multae ecmus multorum concussae fuerunt et subversae. Illic bestiae multae oberrantes, lupi, ursi ac cervi ingressi per portam civitatis devorantesque plurimos, per totum annum hoc faciebant. Nam veniente dominica sollempnitate sanctum paschae, sanctus Mamertus, qui in ea urbe erat episcopus, dum missarum sacrificia in ipsa vigilia celebraret, palacium quoque regale, qui in ea civitate erat, divino igne succensus est. Cumque haec agerentur, adpropinquante ascensionem Domini, indixit ieiunium vir sanctus Dei triduanum in populo cum gemitu et contritione spiritus edendi seriem aevis temporibus celebrare. Tunc cessavit ipsa tribulatio A. et subversio. Deinceps omnes ecclesiae Dei et sacerdotes hoc exemplum imitantes
Abbreviated transcription (Latin):
re consilium licet nonegecitis tamen fide integrac
minis trabo. Idemque uel tibi congruum uelciuitati¬
bus erit ꝑquas transire deliberts. Cur inquit reci¬
nes exercitũ cum loco firmissimotuus resideat ini¬
micus. Depopularis agros. pratade pascis. uine cs
disseccis. Oliueta succidis. Omnesque regionis fruc¬
tus euertis. Inter im et illi nocere nihil p̃uccles: Mit¬
te pocius legationem et tributũ quod tibi connissin¬
gulis dissoluat impone ut et regio scua sit et tu
tributadis soluenti ꝑpetuo domineris. Quod sino¬
luerit tunc quod libuerit facies. Quo consilio rexaccep¬
to hostem patriae redire iubet ad propria. Tunc
missa ligatione cedgundobadũ utei ꝑ singulosannos
tributa inposita reddere debecit iubet. At ille. &
dep̃senti soluit et de inceps soluturũ se ẽẽ ꝓmittit.
Chido ueus uero ablactis thesccuris cum p̃da maxima
reuersus ẽ uictor Histemporibus fuit inuienna

Expanded text:
re, consilium, licet non egeatis, tamen fide integra re, consilium, licet non egeatis, tamen fide integra ministrarem. Idemque vel tibi congruum, vel civitatibus erit, per quas transire deliberas. Cur, inquit, retines exercitum, cum loco firmissimo tuus resedeat inimicus? Depopularis agros, praedia depascis, vineas desecas, oliveta succidis, omnesque fructus regionis evertis. Interim et illi nocere nihil praevales. Mitte potius legationem, et tributum quod tibi annis singulis dissolvat impone: ut et regio salva sit, et tu tributa dissolventi perpetuo dominaveris. Quod si noluerit, tunc quod libuerit facies. Quo consilio rex accepto, hostem patriae redire jubet ad propria. Tunc missa legatione ad Gundobadum, ut ei per singulos annos tributa imposita reddere debeat jubet. Et ille et de praesente solvit, et deinceps soluturum se esse promittit. Chlodovechus vero ablatis thesauris, cum praeda maxima reversus est victor. His tempo
Abbreviated transcription (Latin):
perecs. Nuncergo siplacet in oculistuis ego ate fuge¬
re ad eumque transire mesimulo. Cumque cdeum¬
accessero ego faciam ut neque te. Neque hanc noce¬
at regionem. Tantũ ut quod tibi ꝑmeum consilium
demandauerit. implere studeas. donec caui scmtuã
dñs prosperã facere succ pietate dignet᷑. Et ille faci¬
m inquit quaecũ que mandaueris. Haec eo dicente
ucledicens aridius disces sit et aidchlodo ueum regem
potentiã uenio relinquens illũ miserrimũ gundoba¬
dũ. Quod sime pieta stua recipere dignact᷑ integrũ
in me famulũ atque fidelem ectu et posteritui habe¬
bitis. Quem ille promptissime colligens secum retinu
it. Fratenim iocundus in fabulis. strenuus in consiliis
iustus in iudiciis et in commisso fidelis. Denique chlo¬
do ueo cũ omni exercitu circamuros urbis residente
ait aridius. Si dignanter õrex gloria celsitudinis
tuae picucos humilitatis meae sermones uel let accipe¬

Expanded text:
pereas. Nunc ergo, si placet in oculis tuis, ego a te fugipereas. Nunc ergo, si placet in oculis tuis, ego a te fugire, ad eum transire accessero, ego faciam ut neque te, neque hanc evertat regionem. Tantum, ut quod tibi per meum consilium demandaverit implere studeas, donec causam tuam Dominus prosperam facere sua pietate dignetur. Et ille: Faciam, inquit, quaecunque mandaveris. Haec eo dicente, valedicens Aridius discessit, et ad Chlodovechum regem potentiam venio, relinquens illum miserrimum Gundobadum. Quod si me pietas tua respicere dignatur, integrum in me famulum atque fidelem, et tu, et posteri tui habebitis. Quem ille promptissiit. Erat enim jucundus in fabulis, strenuus in consiliis, justus in judiciis, et in commissis fidelis. Denique Chlodovecho cum omne exercitu circa muros urbis residente, ait Aridius: Si dignanter, o rex, gloria celsitudinis tuae paucos humilitatis meae sermones vellet accipe
Abbreviated transcription (Latin):
num mouentes adpugnã p̃parant. Uenientesq
diuione custro suꝑ oscarã fluuium. ibiquese forti¬
ter conpugnantes ad odo ueo gundobcedus. et gode¬
gisclus burgundiones ucl de cesi tergauerterunt ad
fugc̃ chlodo ueus sicut solebat uictor extitit. Afflic¬
toque exertitu burgundionum gundobcdus etgo¬
degiselus infugac̃ uersi uixeuc serunt. Gundobadus
in auennionẽ ciuitatẽ suꝑ hrodanũ ingressus ibi se
reclusit. Chlodo ueus illic eum ꝑsecutus obsedit. ut
eum deciuitate extractũ interimeret. Quod ille au¬
diens pauore ꝑterritus metuebat uecimors repenti¬
na succederet. Habebat tamen secum uirũ inlustrem
aridium strenuum atque sapientẽ. Quem ad se ac cer¬
sitũ ait. Vallant me undique angustie etquid faciã
ignoro quia uenerunt hibarbari suꝑnos ut nobis
interemptis. regionẽ totã euertant. Ad haec ari¬
dius ait . Oportecte lenire feritatẽ hominis huius ue

Expanded text:
num movent, ad pugnam preparant. Venientesque num movent, ad pugnam preparant. Venientesque Divione castro super Oscaram fluvium, ibique se fortiter conpugnantes Chlodoveo, Gundobado et Godeghiselo, Burgundiones valde caesi, terga verterunt ad fugam. Chlodoveus, sicut solebat, victor extitit. Adflictoque exercitu Burgundionum, Gundobadus et Godeghiselus in fugam versi, vix evaserunt. Gundobadus in Avenione civitate super Rodanum ingressus, ibi se reclusit. Chlodoveus illic eum persequutus obsedit, ut eum de civitate extractum interemeret. Quod ille audiens, pavore perterritus, metuebat, ne ei mors repentina succederet. Habebat tamen secum virum inlustrem Aridium, strenuum atque sapientem, quem ad se arcessitum, ait: 'Vallant me undique angustiae, et quid faciam, ignoro, quia venerunt hü barbari super nos, A. ut, nobis interemptis, regionem totam evertant'. Ad haec Aridius ait: 'Oportit te lenire feritatem hominis huius, ne
Abbreviated transcription (Latin):
cant᷑ eccłae. Componit᷑ baptis teriũ. balsamum re¬
dolet cere odorata. Tcdem gratiam dñs subminis¬
trauit inpopulo. ut estimaerent se paradisi odoribus
collocari. Rex ergo prior petiit se a scõremedio bapti¬
tari. Venit nouus constantinus adbaptis iũ ab nega¬
tis diaboli pompis. Cui ingresso ad baptis mum sc̃sdĩ
sic ait . ore facundo . Nitis depone colla sicamber.
Ad ora quod incendisti. incende quod adorasti. Erat
aut sc̃s remedius uir sapientissimus rethoricus prae¬
clarus inuirtutibus magnis. Igit᷑ rex omni poten¬
temdm̃ intrinitate confessus. baptizatus in nomine
patris et filii. et sp̃s scĩ. Delibutusque sacro crisma
fledis & landechildis ipscdie. Baptizat᷑que pos¬
tec cunctus populus francorum
osthaecchlodoueus contragundobadũ. et godegi¬
selum fratremeius ꝑrexit cũ multo exercitu fran¬
corũ . Illi haec audientes populũ multũ burgundio¬

Expanded text:
cantur ecclesiae, conponitur baptistyrium, balsamum recantur ecclesiae, conponitur baptistyrium, balsamum redolent cerea odorata. Talem graciam Dominus subministravit in populo, ut aestimarent se paradysi odoribus collocare. Rex ergo prior petiit sancto Remegio baptizare. Venit novus Constantinus ad baptismum, abnegatis diabuli pompis. Cui ingresso ad baptismum sanctus Dei sic ait ore fecundo: 'Mitis depone colla, Sicamber; adora quod incendisti, incende quod adorasti'. Erat autem sanctus Remegius vir sapientissimus, rethoricus, preclarus in virtutibus magnis. Igitur rex omnipotentem Deum in Trinitate confessus, baptizatus est in nomine Patris et Filii et Spiritus sancti delibutusque sacro crismatfledis et Landechildis, ipsa die, baptizaturque postea cunctus populus Francorums. 16. Post haec Chlodoveus contra Gundobadum et Godeghiselum, fratrem eius, perrexit cum multo exercitu Francorum. Illi haec andientes, populo multo Burgundio
Abbreviated transcription (Latin):
infranciã ad reginam suã. Narrauitque ei quadi¬
ter ꝑ inuocationẽ nominis ihuxp̃i uictoriã meruit
obtinere. Acta sunthaec anno xv. chlodo ueo regnan¬
te. Tunc regina cbscondite uocauit scm̃ remedium
urbis remensis ep̃m dep̃cans eũ. ut regiuiam salutis
ostenderet. Quem sacerdos adbaptis mum uenire p̃¬
dicabat . & ille ait. Libenter te audiam beatissime
pater. Sed unum restat. Quia populus qui me sequitur.
non uult relinquere deossuos. sed uacdã adhortari
eos iuxta uerbum tuum Conueniens cutem rex cum
populo coepit eos cohortare. Ad clamauerunt aũt
p̃currente miseri cordicdĩ et potentia ipsius. omnis
populus francorũ una uoce dicentes. Mortales de¬
os relinquimus gloriose rex. et dm̃uerum in morta¬
lem quem remedius p̃dicat credere parati sumus.
Nunciant᷑ haec scõ remedio. Ille quoque gicudio mag¬
no repletus. ius sit baptismilauacrum parare.
selis diuinitus depictis adum brant᷑ plateae. fabri¬

Expanded text:
in Francia ad reginam suam narravitque ei, qualiin Francia ad reginam suam narravitque ei, qualiter per invocationem nominis Iesu Christi victoriam meruit obtenere. Acta sunt haec anno 15. Chlodoveo regnante. Tunc regina abscondite vocavit sanctum Remegium urbis Remensem episcopum, deprecans eum, ut rege viam salutis ostenderet. Quem sacerdos ad baptismum venire predicabat. Et ille ait: 'Libenter te audiam, beatissime pater; sed unum restat, qui a populus, qui me sequitur, non vult relinquere deos suos; sed vadam adhortare eos iuxta verbum tuum'. ConA. veniens autem rex cum populo, coepit eos cohortare. Adclamaverunt autem, precurrente misericordia Dei et potentiam ipsius, omnis populus Francorum, una voce dicentes: 'Mortales deos relinquimus, gloriose rex, et Deum verum, inmortalem, quem Remegius predicat, credere parati sumus'. Nunciantur haec sanctoRemegio. Ille quoque gaudio magno repletus, iussit baptismi lavacrum parare. Velis divinitus depictis adumbrantur plateae, fabri
Abbreviated transcription (Latin):
mea p̃dicat ẽẽ filium dĩ uiui qui subuenis in tribulati¬
one. quid as auxilium intesperantibus. tuum adiuto¬
rium deuotus expostulo ut simihi uictoriaẽ suꝑ os
ostes dederis. et exꝑtus fuero illam uirtutem quam
dete populi p̃dicant. credam tibi et in nominetuo
baptiter . Inuocauienĩ deos meos. et ut uideo elon¬
giti sunt obauxilio meo. Vnde credo eos nullam
habere potestatem. qui sibi credentibus non succur¬
runt. Te uerumdm̃ acdñm in uoco tibiq credere
desidero tantum ut liberer abaduersccriis meis.
Cum que haec orans clamaret. Ala manni infugum
lapsi tergiuerterunt . Cumque regẽ suum uidisseNT
mortuum. chlodoueo sẽ subdunt dicentes Pacrce p̃¬
camur domine rex nepereat populus. iam tui sumus.
Tunciussit rex imminente iamplaga cessare. Ala¬
mannosque coepit ipsos uel terrã eorũ subiugo tri¬
butario constituit. Factaque uictoria reuersus ẽ.

Expanded text:
mea, predicat esse filium Dei vivi, qui subvenis in tribulatimea, predicat esse filium Dei vivi, qui subvenis in tribulatione, qui das auxilium in te sperantibus, tuum A. adiutorium devotus postolo, ut, si mihi victoriam super hos hostes dederis, et expertus fuero illam virtutem, quam de te populi predicant, credam tibi et in nomine tuo baptizer. Invocavi enim deos meos, et, ut video, elongati sunt ab auxilio meo; unde credo, eos null am habere potestatem, qui sibi credentibus non succurrunt. Te verum Deum ac Dominum invocor tibique credere desidero, tantum ut liberer ab adversariis meis'. Cumque haec orans clamaret, Alamanni in fugam lapsi, terga verterunt. Cumque rege suo vidissent mortuum, Chlodoveo se eubdunt, dicentes: 'Parce, precamur, domine rex, ne pereat plus populus; iam tui sumus'. Tunc iussit rex inminente iam plaga cessare, Alamannosque coepit, ipsos vel terra eorum sub iugo tributario constituit. Factaque victoria, reversus est
Abbreviated transcription (Latin):
tuit. Reginco uero dicebat. Dõ gratices ago quia
me nonduxit indignam̃ ut deutero meo primogenitũ
uero genuit alium filium quembaptizatũ chlodo¬
mirẽ uocauit. Ethic cũ egrotare coepisset dixit rex
Non potest aliud nisi et de isto sic sit quomodo fuit de
fratre eius ut baptizatus in nomine xp̃iuri. cito mo¬
riat᷑ Sed orante regina et dñi misericordic p̃cur¬
rente. recepit sanitatẽ. Reginauero noncessabat
quae colebat. derelinqueret. Sed nullomodo animũ
eius ad credendũ cõmouere poterat. donectundem
aliquando bellũ contraalamannos sue uosque mo¬
ueret᷑. in quo conpulsus ẽ confitere quem antea
accũ ẽ autem pugnantibus interse francorum
& adamannorum exercitu ut populus chlodo ueinimis
caderet. Aurelianus haecuidens. ait cedregem. Do¬
mine mirex credetantũ modo dm̃ caeli quem regina
tua p̃dicat . Ille uero eleuactis ad caelum oculis cõmo

Expanded text:
tuit'. Regina vetuit'. Regina veme non duxit indignam, ut de utero meo primogenitum vero genuit filium alium, quem in baptismo Chlodomirum vocavit. Et hic cum aegrotare cepisset, dixit rex: 'Non potest aliud, nisi et de isto sic fiat, quomodo fuit de fratre eius, ut baptizatus in nomine Christi vestri cito moriatur'. Sed orante regina et Domini misericordia precurrente, recepit sanitatem. Regina quoque non cessabat quae colebat vana derelinqueret. Sed nullo modo animum eius ad credendum poterat commovere, donec tandem aliquando bellum contra Alemannos Suevosque moveretur, in quo compulsus est Deum confiteri, quem antea actum est autem, pugnantibus inter se Francorum et Alamannorum exercitu, ut populus Chlodoveo nimis caderet. Aurilianus haec videns, ait ad regem: 'Domine mi rex, crede tantomodo Deum caeli, quem regina tua predicat'. Ille vero, elevatis ad caelum oculis, commo
Abbreviated transcription (Latin):
relicnum. Reuertere addominumtuum quia habes
quod ei deferas munera multa quod non laborcistis.
Et ait curelicinus. filius tuus ẽ. dominus meus chlodo¬
uehus rex. omnia ur̃a cõmunia erunt. Etdixerunt
scpientes burgundiones. Viuatrex quitades habet
leudos. Reuersus quȩ ẽ ccurelianus cumthesciuris mul¬
tis addominum suum in franciã. Chlod o uehusitaq
rex habebat filium de concubina Nomine theoderi
ligerem fluuium occupauit. Accepit que aurelicenis
Castrum malidunense omnẽque ducatum regionis
illius. Tunc concepit chrodchildis exchldoueo et pe¬
perit filium. Quẽ cum baptis mo consecrare uellet.
nonenim credebat rex dñm dm̃. Regina enim cotti¬
die p̃dicabat eum. At ille nolebat cdire eam.
uter ea regina paerat adbceptis mum filium. ornat
eccłam uelis atq cortinis. quomodo corda regis ad
tus reputabat increpando dicens. Quia siin nomine
de orũ meorum puerdedicatus fuisset uixis sec utiq
Quic in nomine dĩ ur̃i bapti zatus. ẽ. uiuere nompo¬

Expanded text:
rilianum: 'Revertere ad dominum tuum, quia habes quod ei deferas, munera multa, quod non laborastis. Et ait Aurilianus: 'Filius tuus est dominus meus Chlodoveus rex; omnia vestra communia erunt'. Et dixerunt sapientes Burgundionum: 'Vivat rex, qui tales habet leudos'. Reversusque est Aurilianus cum thesauris multis ad dominum suum in Francia. Chlodoveus itaA. que rex habebat filium de concubina nomine TheudericLigere fluvio occupavit, accepitque Aurilianus castrum Malidunensem omnemque ducatum regionis illius. Tunc concepit Chrotchildis ex Chlodoveo et peperit filium. Quem cum baptismo consecrare vellit, – non enim credebat rex dominum Deum, – regina enim cotidie predicabat eum; at ille nolebat audire eam. Interea regina parat ad baptismum filium, ornat ecclesia velis atque curtinis, quomodo corda regis ad tus, reputabat? increpando, dicens, quia: 'Si in nomine deorum meorum puer dedicatus fuisset, vixisset utique; quia in nomine Dei vestri baptizatus est, vivere non po
Abbreviated transcription (Latin):
Iosthacc rex theudobertus egrotans febre ucclida
correptus mortuus .ẽ. Regnauitque annis .XIIII. Regnũ
ipsius insuperiores francos in auster teudo cldus. fi¬
lius eius accepit. Igit᷑ bone memoriae chrodchildis
regina bonis operibus p̃dita apud urbem turonicũ
migrauit cad dñm plena dierum:. Quae cum magno
pscellentio. parisius deportata. insacrariobasilice
scĩ petri cdlatus chlodouȩi regis uiri sui. sepulta . ẽ. a fi¬
liis suis childeberto. &chlothario regibus humata.
Ibi et bea tissima genouefa sepulta. ẽ. Chlotharius

Expanded text:
Posthaec rex Theudobertus egrotans, febre valida Posthaec rex Theudobertus egrotans, febre valida correptus, mortuus est regnavit que annis 14. Regnum ipsius in superiores Francos in Auster; Theudovaldus, filius eius, accepit. Igitur bonae memoriae Chrodchildis regina bonis operibus predita, apud urbem Toronicam migravit ad Dominum plena dierum. Quae cum magno psallentio Parisius deportata, in sacrario basilicae sancti Petri ad latus Chlodovechi regis, viri sui, sepulta est, a filiis suis Childeberto et ChlothUbi et beatissima Genovefa sepulta est. Chlotharius
Abbreviated transcription (Latin):
bant᷑ ut illic niniuitarum ieiunium celebraret᷑. Hi
quoque reges haecuidentes putabant eos aliquid
male ficiigessis se. Tunc ad p̃hensum unum rusticũ
deciuitate interrogant eum quid hoc esset quod
agerent. Quiait . Domni tunicam beati uincentii
martyris deportant. & cum ipsa ut eis dñs miserea¬
tur. exorant. Et ille ait. Uade dic ep̃o ciuitatis ut cũ
fiducia ueniat adnos uihil dubitans. Ille uero cũ
haec ep̃o nuncias set ipse cum muneribus occurrit eis.
Childebertus quoque postulans ut ei reliquics betiti
uincentii daret. At ille dedit ei stolameius. Tamen
memorati reges adquisita maxima parte hispa¬
niae cummultis spoliis reuersisunt. Childebertus
uero parisius ueniens ecłam in honore beatiuincen¬
tii martyris aedificauit. Tunc theudebertus rex
filius theuderici in italiam cũ hoste plurimo abiit.
Lunguo bardos deuictos atque ꝓstratos maxima par
sub iugauit et reuersus . ẽ. cum multis spoliis.

Expanded text:
bantur, ut illic Ninivitarum ieiunium celebraretur. Hii bantur, ut illic Ninivitarum ieiunium celebraretur. Hii quoque reges haec videntes, putabant, eos aliquid maleficii esse. Tunc adprebensum unum rusticum de civitate, interrogant ei, quid hoc esset quod agerent. Qui ait: 'Domine, tunica beati Vincenti martyris deportant et cum ipsa, ut eis Dominus misereatur, exorant'. Et ille ait: 'Vade, dice episcopo civitatis, ut cum fiducia veniat ad nos, nihil dubitans'. Ille vero cum haec episcopo nunciasset, ipse cum muneribus occurrit eis, Childebertus quoque postolans, ut ei reliquias beati Vincenti daret. At ille dedit ei stolam eius. Tamen memorati reges, adquesita maxima parte Hispaniae, cum multis spoliis reversi sunt. Childebertus vero Parisius veniens, ecclesiam in honore beati Vincenti martyris edificavit. Tunc Theudobertus rex, filius Theuderici, in Italia cum hoste plurimo abiit. Langobardos devictos atque prostratos, maxima A. subiugavit et reversus est cum multa spolia. 27.
Abbreviated transcription (Latin):
his non sunt inuenti. Tunc illi alapidibus caesi
& humo ꝓstrati pęnitentiam agentes ueniam
p̃cabant᷑ adõ quod ista contra scnguinẽ suum a¬
gere uoluissent. Suꝑchlothariũ uero neque una
quidem gutta pluuiae cecidit. neque ullactenus
sonitus tonitrui. ẽ. ccuditus. sed neque anhelitus
uenti in illo loco senserunt . Illiquoque mittentes
nuntios pacem & concordic̃ petierunt. Qua data
adpropria sunt reuersi.
ost haec iterum childe bertus. & chlotharius
commoto exercitu magno in his pconiã diriguNT.
Inqua ingressi ipscmterrã uastantes succenduN
inter ficientes populũ. Caesar augustanã ciuita¬
tem circumdantes obsederunt. Populus quoque
qui ibidem obsessus tenebat᷑. induticiliis. asꝑsoca¬
pitecinere. intanta humilitate addm̃ conuersi suN
ut cum tunica beati uincentii martyris muros ciuita¬
tis pscillendo circuirent. Mulieres similiter indutae
nigris palliis. dissolutis crinibus. plangentes seque¬

Expanded text:
his non sunt inventi. Tunc illi a lapidibus cesi his non sunt inventi. Tunc illi a lapidibus cesi et humo prostrati, penitentiam agentes, veniam precabantur a Deo, quod ista contra sanguinem suum agere voluissent. Super Chlotharium vero neque una quidem gutta pluviae caecidit, neque ullatenus sonitus tonitrui est auditus, sed neque annilitus venti in illo loco senserunt. Illi quoque mittentes nuncios, pacem et concordiam petierunt. Qua data, ad propria sunt reversi. 2b. Post haec iterum Childebertus et Chlotharius, commoto exercitu magno, in Hispaniam dirigunt. In qua ingressi, ipsa terra vastantes succendunt, interficientes populum. Cesaragustanam civitatem cumdantes, obsederunt. Populus quoque, qui ibidem obsessus tenebatur, induti ciliciis, asperso capite cinere, in tanta humilitate ad Deum conversi sunt, et cum tunica beati Vincenti martyris muros civitatis psallendo circuirent. Mulier es similiter indutae nigris palleis, dissolutas crinas, plangentes seque
Abbreviated transcription (Latin):
quod exercitui eorũ resistere non possit. insiluac̃
confugit in arelauno fecitque combros. Totãque
spem suã indĩ pietate transfundens. Sed etchrod¬
childis regina haec cudiens beati martini sepul¬
chrum adiit. ibique in oratione prosternit᷑ . tota
nocte uigilans. dep̃cans ne inter filiossus bel¬
lum ciuile consurgeret. Cum que conuenissent
cum hostibus magnis contra chlothacrium. ut se¬
quenti die eum interficerent. mane facto in lo¬
co inquo erant congregati orta ẽ. maxima tem¬
pestas. tentoria disrum pens cum in mixtis ful¬
goribus cuncta sub uertens. In rum pentibus im¬
bribus cũ tonitruis ucclidis Illi uerꝗpstrati int̾ra corruenes
cȩsi grandinib: ualidis grauit̃ uerberati corruunt uullũ eis tegum̃
remansit uisi clypeitantũ. Hoc maxime timentes necbigne
caelesti cremarent᷑ sed et equi eorũ ita disꝑsisuNt
ut uix inuicesimo stadio reperirent᷑ multienĩ de

Expanded text:
quod exercitum eorum resistere non possit, in silva quod exercitum eorum resistere non possit, in silva confugit in Arelauno fecitque combros, totamque spem suam in Dei pietate transfundens. Sed et Chrodchildis regina haec audiens, beati Martini sepulchrum abiit, ibique in oratione prosternitur, tota nocte vigilans, deprecans, ne inter filios suos bellum civile consurgeret. Cumque convenissent cum hostibus magnis contra Chlotharium, ut sequente die A. eum interficerent, mane facto, in loco, in quo erant congregati, orta est maxima tempestas, tenturia disrumpens, cum inmixtis fulgoribus; cuncta subvertit, inrumpentibus imbribus cum tonitruis validis. Illi vero prostrati, in terra corruentes, cesi grandinibus validis, graviter verberantes, corruunt. Nullum eis tegumen remansit, nisi clypeos tantum, hoc maxime timentes, ne ab igne celeste cremarentur. Sed et equi eorum ita dispersi sunt, ut vix in vicensimo stadio reperirentur; multi enim de
Abbreviated transcription (Latin):
Ascensis que equitibus cbscessit. Regina quoque
haec cuidiens cumnimio merore adtrita. compo¬
sitis corpusculis eorum cum magno pscillentio. et
in menso luctu pccrisius deportata. Corpuscula
eorum sepeliuit. Quorum unus erat decim annorũ.
& clius septem. Tercius chlodo aldus effugit et ꝑ
ccuxilium puerorũ fortium liberatus. ẽ. Qui postea
relicto regno terreno ipseꝓpriamanũ se toton¬
dit clericus factus ẽ. bonis operibus p̃ditus. Pres¬
biter ordinatus plenus uirtutibus migrauit ad
dñm. Nouiente uilla parisiace suburbanȩ deposi¬
tus requiescit. Chrod childis ccũt regina inelemo¬
sinis profluens cum sum ma abstinentia et sobri¬
etate uitam degens
nillis diebus mortuus. ẽ. theudericus rex. Regnacuit
cũt annis xxiii. Theudobertus quoque filius eius
regnum eius recepit. Posthaec childebertus. & theo¬
dobertus. commouentes exercitũ. contrachlotha¬
rium ire disponunt. Ille cũt haec cuidiens. uidens

Expanded text:
ascensisque equitibus, abscessit. Regina quoque ascensisque equitibus, abscessit. Regina quoque haec audiens, cum nimio merore attrita, conpositis corpuscolis eorum, cum magno psallentio et inmenso luctu Parisius deportata corpuscola eorum sepelivit. Quorum unus erat decim annorum et alius septem. Tertius vero Chlodovaldus effugit et per auxilium puerorum fortium liberatus est. A. Qui postea, relictum regnum terrenum, ipse propria manu se totundit. Clericus factus est, bonis operibus praeditus, presbiter ordinatus, plenus virtutibus migravit ad num, Noviente villa Parisiace suburbane depositus requiescit. Chrodchildis autem regina in elimosinis profluens, cum summa abstinentia et subrietate vitam degens. 25. In illis diebus mortuus est Theudericus rex; regnavit autem annis 23. Theudobertus quoque, filius eius, regnum eius recepit. Post haec Childebertus et Theudobertus commoventes exercitum, contra Chlotharium ire disponunt. Ille autem haec audiens, videns,
Abbreviated transcription (Latin):
auit eis fedsum dicens. sic dicie regina. Mallet
eos occidere quam tondere. Nec mora eticm ad¬
p̃hendit chlotharius puerum seniorẽ ꝓiecit inter¬
ra. defixit cultrum in ascella epis. Quitransuer¬
beratus stactim mortuus ẽ. Frater quoque eius iu¬
nior cum hoc uidisset proiecit se cdpedes childe¬
berti flendo dicens. Succurre mihi piissime pater
ne et ego peretm sicut frater meus: Tunc childeber¬
tus cõmotus lacrimis ait. Obsecrote dulcissime
frater ut huius uitam. tualargitate mihi conce¬
dere iubecis. & quacntum cum que uolueris. pro
hoc dabotibi. At ille in ira su succensus ait. Aut
eice eum ate. Aut certe ꝓeo morieris. Tues qui hoc
consilium malum ꝑpetrasti. et modo tuuis libera¬
re eum. Haec cuidiens childebertus piecit eum a se
Chlotharius quoque elisit eum in terra defixo in
a scella cultro interfecit eum sicut fratrem eius.
& pueros eorum nutricios similiter iugulacuit

Expanded text:
avit eis falsum, dicens: 'Sic dicit regina, mallet avit eis falsum, dicens: 'Sic dicit regina, mallet eos occidere quam totundere'. Nec mora etiam adprehendit A. Chlotharius puerum seniorem, proiecit in terram, defixit cultrum in ascella eius. Qui transverberatus, statim mortuus est. Frater quoque eius iunior, cum hoc vidisset, proiecit se ad pedes Childeberti, dicens flendo: 'Succurre mihi, piissime pater, ne et ego peream, sicut frater meus'. Tunc Childebertus commotus lacrimis, ait: 'Obsecro te, dulcissime frater, ut huius vita tua largitate mihi concedere iubeas, et quantumcunque volueris, pro hoc dabo tibi'. At ille in ira succensus, ait: Aut eice eum a te, aut certe pro eo morieris. Tu es qui hoc malum consilium perpetrasti, et modo tu vis liberare eum?' Haec audiens Childebertus, proiecit eum a se. Chlotharius quoque elisit eum in terra, de fixo in ascella cultro, interficit eum, sicut fratrem eius, et pueros eorum nutricios similiter iugulavit;
Abbreviated transcription (Latin):
rio fratrisuo Mater nr̃a filios fratris nr̃ secũ
retinet et tenere diligit. eosque in regno fratris
Nostri uult eleuare. Consilio accepto ꝑ tracta¬
re debemus quidde eis faciamus. Aut tondamus
eos aut interficiamus. regnumq: fratris nr̃i pa¬
tris eorum inter nos diuidamus. Miserunt aũt
ad reginc̃ parisius archadium nobilem. uirum
industrium dolose dicentes. Dic matri nr̃ae ut
mittat adnos filios fratris nr̃i. ne potes nr̃os ut eos
reges constituamus. At illa credens hoc uerũ. eẽ
gacudens ipsos eis transmisit. At illi stactim remi¬
serunt archadium ad reginam dicentes. Haec
sunt forfices et eccegladius. Sic mandant filiitui
Siuis tondere. aut gladio perimere . Ill uero p̃
nimio dolore et amaritudine cordis cum lacri¬
mis ait . Sacti s undique me angustiae conprimuNT
Si regnare nondebent quid mihi eos enutrisse fuit
eis melius .ẽ. mori quam tondere. Atille renunti¬

Expanded text:
rio, fratri suo: 'Mater nostra filios fratris nostri secum rio, fratri suo: 'Mater nostra filios fratris nostri secum retinet et tenere diligit eosque in regno fratris nostri vult elevare. Consilio accepto, pertractare debemus, quid de eis faciamus, aut totundamus eos aut interficiamus regnumque fratris nostri, patris eorum, inter nos dividamus'. Miserunt autem ad reginam Parisius Archadium nobilem virum, industrium, dolose dicentes: 'Die matri nostrae, ut mittat ad nos filios fratris nostri, nepotes nostros, ut eos reges constituamus'. At illa credens, hoc verum esse, gaudens ipsos eis transmisit. At illi statim remiserunt Archadium ad reginam, dicentes: 'Haec sunt forfices, et ecce! gladius. Sie mandant filii tui, si vis tundere aut gladium peremere'. Illa vero pre nimio dolore et amaritudine cordis cum lacrimis ait: 'Satis undique me angustiae conpremunt. Si regnare non debent, quid mihi eos enutrisse fuit? Eis melius est mori quam tundere'. At ille renunci
Abbreviated transcription (Latin):
quidam francus lancet eum ꝑcussit mortuusq: ẽ ibi
Tuncchildebertus his paniam deucstans toletum urbẽ
ingressus. thesccuros magnos indecibstulit una cum
sorore suc reuersus ẽ. Sed nescio quopericulo immi¬
nente languore in ipso itinere mortua ẽ. parisius. depor¬
ta ta inbasilica scĩ petriiuxta patrẽ suum sepulta. ẽ
Childebertus uero interreliquos thesciuros ministe¬
ria ecdesiarum detulit deuasis salomonis p̃ciosis¬
simis sexciginta calices. Quindecim patenas. Vigin¬
ti capsas. Euangeliorũ exciuro purissimo gemma¬
rio opere celatas pulchre ornatas. Ille uero nolu¬
it ea confringere totaque ꝑ ecđas dispensaiuit
distribuens cuncta eclesiis.
Nillis diebus chrodchildis regina cumparisius
resideret uidens que childebertus rex. quod filios
fratris sui senioris chlodomire p̃faita regina ma¬
ter ipsius enutriret. & nimis eos diligeret. cogi¬
tas quod reges eos facere cogitaret dix̃ chlotha¬

Expanded text:
quidam Francus lancea eum percussit, mortuusque est ibi. quidam Francus lancea eum percussit, mortuusque est ibi. Tunc Childebertus Hispaniam devastans, Tulletum urbem ingressus, thesauros magnos inde abstullit; una cum sorore sua reversus est. Sed nescio quo periculo inminente, languore in ipso itinere mortua est. Parisius deportata, in basilica sancti Petri iuxta patrem suum sepulta est. Childebertus vero inter reliquos thesauros ministeria ecclesiarum detullit: de vasis Salomonis preciosissimis sexaginta calices, quindecim patenas, viginti capsas euangeliorum ex auro purissimo gemmario opere celatas, pulchre ornatas. Ille vero noluit ea confringere totaque per ecclesias dispensavit, distribuens cuncta ecclesiis. 24. In illisdiebus Chrodchildis regina cum Parisius resederet, vidensque Childebertus rex, quod filios fratris sui senioris Chlodomire prefata regina, mater ipsius, A. enutriret et nimis eos diligeret, cogitans, quod reges eos facere cogitaret, dixit Chlotha
Abbreviated transcription (Latin):
corruit adterram et mortuus. ẽ. suosque infantes theu¬
dericus interficere rogauit.
hildebertus quoque cum eẽt cruennus ciuitate
misit soror eius uxor amalrici regis gothorum.
Nomen puellȩ chlodchildis regina direxit dehispa¬
nia nuntios adeum dicens. quanta mala suꝑ ips̃
insidiaret᷑ propter catholicã fidem. Nacm cũ ad
tores ipse suꝑ eam proiciebat. Atque eam intantũ
uerberabat. ut sanguine inlitũ sud arium suum
fratrisuo transmisit dicens. Indignate dulcissi¬
mi fratres laborem et iniuriam meã domni caris¬
simi. Cumhaec cuidisset childebertus inira magna
cõmotus hostẽ maximũ colligit. inhis paniam
direxit pugnã in ut cum amcarico. Gothiual de
conlisi. amalricus fugam uertit nacues parat ad
fugiendum. Cumque adtingere conaret᷑ adipscs
Nacues ꝑsecutusque ẽ eum exercitus childeberti At
ille uictum secernens adeccłam xp̃ianorũ fugere
Nitebat᷑. Sed ante quã ad introitũ eccłae ꝑuenisset

Expanded text:
corruit ad terram et mortuus est; suosque infantes Theudericus interficere rogavit. 23. Childebertus quoque cum esset Arvernus civitate, misit soror eius, uxor Amalrici regis Gothorum, nomen puellae Chlodchildis regina, direxit de Hispania nuncios ad eum, dicens, quanta mala super ipsam insidiaretur propter catholicam fidem. Nam cum ad etores ipse super eam proiciebat atque eam in tantum verberabat, ut sanguinem inlitum sudarium suum fratri suo transmisit, dicens: Indignate, dulcissimi fratres, laborem et iniuriam meam, domni carissimi. Cum haec audisset Childebertus, in ira magna commotus, hostem maximum collegit, in Hispaniam direxit, A. pugnam iniit cum Amalrico. Gothi valde conlesi, Amalricus fugam vertit, naves parat ad fugiendum. Cumque adtingere conaretur ad ipsas naves, persequutusque est eum exercitus Childeberto. At ille victum se cernens, ad ecclesiam Christianorum fugire nitebatur. Sed antequam ad introitum ecclesiae pervenisset,
Abbreviated transcription (Latin):
consilicrium nomine ficronẽ simili spurcitia lu¬
tulentũ. Cum cliquid muneris aut cibi ei deferci
eẽnt dicebat. Sint ista mihi et meo consilicrio¬
ficroni. Proqua causa indignati franci qui eraNt

Expanded text:
consiliarium nomine Faronem simili spurcitia luconsiliarium nomine Faronem simili spurcitia lutulentum. Cum enim aliquid muneris aut cibi ei deferti essent, dicebat: Sint ista mihi, et meo Faroni consiliario. Pro qua causa indignati Franci qui erant
Abbreviated transcription (Latin):
solidis pipso equo ut eum reciperet. Quibus datis¬
equus ille Nullactenus mouit. At ille ait. Date clios
centum solidos: Cumque alios centum solidos dedissent
statim ipse equus solutus abiit. Tunc cumletitia rex
ait. Vere becctus martinus bonus ẽ. incuixilio & ca¬
rus innegotio. Ab anasiusio imperatore codicellos
accepit chlodoueus rex ꝓconsulatu: Tunicablattea
indutus rex in basilicabeat martini: corona aurea
incapite suo. Ascenso equo. aurum et cergentũ. in atri¬
um quod ẽ. interciuitatẽ et ecđam beati martini
p̃sente populo manu ꝓpria cosꝑsit atque uolun¬
tate benignissima dispensacuit. Ab ea die tac̃quã
consul aut ccugustus .ẽ. appellatus. Deturonis aũ
egressus parisius ciuitatem ueniens. ibi sedem reg¬
ni sui constituit
e inde cõmotus contra regnacharium parentẽ
suum. Erat cu ipse regna charius cpud camcra¬
cũ ciuitatẽ effrenis inluxuria. Hab ebat quoque.

Expanded text:
soledis pro ipso equo, ut eum reciperet. Quibus datissoledis pro ipso equo, ut eum reciperet. Quibus datisequus ille nullatenus movit. At ille ait: 'Date aliis centum soledis'. Cumque alios centum soledis dedissent, statim ipse equus solutus abiit. Tunc cum laetitia rex ait: 'Vere beatus Martinus bonus est in auxilio et carus in negotio'. Ab Anastasio imperatore codicellus accepit Chlodoveus rex pro consulatu, tuneca blatea indutus rex in basilica beati Martini, corona aurea in capite suo. Ascenso equo, aurum et argentum in atrium, quod est inter civitatem et ecclesiam beati Martini, presente populo manu propria aspersit atque voluntate benignissima dispensavit. Ab ea die tamquam consul aut augustus est appellatus. De Toronis autem egressus, Parisius civitate veniens, ibi sedem regni sui constituit. 18. Deinde commotus contra Kagnacharium, parentem suum. Erat autem ipse Ragnacharius apud Camaracu
Abbreviated transcription (Latin):
agebat. Maximusccũt tunc ibi aruernorũ popu¬
lus quicum apollonare duce ibi uenerat corruit
ingladio francorum cũ multis senatoribus. Dehac
his paniis regnũ. patrissui sagaciter recepit. Ehlo¬
doueus aũt theudericum filium suum ꝑalbiensem.
& rotinus ciuitatem et cidar uernum dirigit. Qui
ꝑgens om̃sque urbes illas a finibus gothorũ usque
burgundicm subiugauit. et in potes tactẽ patris sui
restituit. Regnauit igit᷑ claricus annis .xii. Chlo¬
tholosa abstulit. om̃sque urbes illas accipiens. Eco¬
losinam ciuitatẽ ueniens. tantũ gr̃am ei dñs con¬
fectis gothis qui ibidem erant ipsam urbem ad p̃¬
hendit omnẽ tertã illam subiugauit. In sanc conico
uel bur digalinse francos p̃cepit manere adgotho¬
rum gentem delendã. De inde turo nis ciuitatem
reuersus multa munera basilicȩ bectimartini
tribuit. Equum uero quemantea ad ipsac̃ ecłcm
trans miserat ad illos matricularios. datiscentũ

Expanded text:
agebat. Maximus autem tunc ibi Arvernorum popuagebat. Maximus autem tunc ibi Arvernorum populus, qui cum Apollonare duce venerat, corruit in gladio Francorum, cum senatoribus multis. De hac  in Spaniis Hispaniis regnum patris sui sagaciter recepit. Chlodoveus autem Theodericum filium suum per Albiensem et Rotinus civitatem ad Arvernum dirigit. Qui pergens, omnes urbes illas a finibus Gothorum usque Burgundiam subjugavit, et in potestatem patris sui restituit. Regnavit igitur Alaricus annis 12; ChloTholosa abstulit, omnesque urbes illas accipiens, Ecolosinam civitatem veniens, tantam ei gratiam Deus confectis Gothis, qui ibidem erant, ipsam urbem adprehendit, omnem terram illam subiugavit. In Sanctonico vel Burdigalinse Francos precepit manere ad Gothorum gentem delendam. Deinde A. Toronis civitate reversus, multa munera basilicae beati Martini tribuit. Equo vero, quem antea ad ipsam ecclesiam transmiserat, ad illos matricolarios datis centum