comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
eũgłio resistentes. Porro aũt si quod
ipsi opinant᷑ ⁊ predicant uerũ ẽ. dia¬
bolũ fecisse atq coniunxisse mascłm
⁊ feminã. qua calliditate diabolica
faustꝰ rep̃hendit moysen. tanquã
coniugia dirim̃tẽ ꝑ libellũ repudii.
⁊ laudat xp̃m tanquã illud eiꝰmodi
uinołm confirmantẽ ex p̃cepto eũge¬
lii: cͥũ utiq scđ̾m suã stultã sacrilegã¬
q sententiã moysen laudare debue¬
rit. separantẽ quod fecerat ⁊ coniun¬
xerat diabolus. ⁊ xp̃m uituperare di¬
aboli figm̃tũ ⁊ ligam̃tũ solidantem:
Iam illud quomͦ aꝑit magist᷑ bonus:
cur ipse moyses ex cuiꝰ libro ꝓlata ẽ.
de pͥma coniunctione mascłi ⁊ feminȩ.
tam scã ⁊ nulla seꝑatione uiolanda
castitas coniugał. postea ꝑmiserit di¬
mittere uxorẽ. Nã cũ illi respondis¬
sent. quod gͦ moyses mandauit
dari libellum repudii ⁊ dimittere:
ait illis. qm̃ moyses ad duritiã cordis

Expanded text:
euangelio resistentes. porro autem, si quod euangelio resistentes. porro autem, si quod ipsi opinantur et praedicant, uerum est diabolum fecisse atque iunxisse masculum et feminam, qua calliditate diabolica Faustus reprehendit Moysen tamquam coniugia dirimentem per libellum repudii et laudat Christum tamquam illud eiusmodi uinculum confirmantem ex praecepto euangelii, cum utique secundum suam stultam sacrilegamque sententiam Moysen laudare debuerit separantem, quod fecerat et coniunxerat diabolus, et Christum uituperare diaboli figmentum et ligamentum solidantem? iam illud quomodo aperit magister bonus, cur ipse Moyses, ex cuius libro prolata est de prima coniunctione masculi et feminae tam sancta et nulla separatione uiolanda castitas coniugalis, postea permiserit dimittere uxorem? nam cum illi respondissent: quid ergo Moyses mandauit dari libellum repudii et dimittere? ait illis: quoniam Moyses ad duritiam cordis
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ ꝓ peccatis suis dep̃cat᷑ dñm. Et ipse
dũ carosit reseruat irã: ⁊ reꝓpitiati¬
onẽ petit. a dño. Et quis exorabit
ꝓ peccatis illiꝰ : Iam uero de uxore
non dimittenda. qͥd aliud uł quid
oportuniꝰ exillis libris cõmemorem:
quã id unde iudȩis de hac re int̾ro¬
gantib dñs ipse respondit: Cũ enĩ
quererent utrũ liceret quacũq
ex causa dimittere uxorẽ: ait illis.
Non legistis qͥa qui fecit ab initio mas¬
culũ ⁊ feminã fecit eos ⁊ dix ꝓpt̾ hoc
dimitcet homo patrẽ ⁊ matrẽ ⁊ adhe¬
rebit uxori suȩ: ⁊erunt duo in car¬
ne una: Itaq iam ñ sunt duo: s
una caro. Qd gͦ d̾s coniunxit: honio
ñ separet. Ecce iudei ex libris moysi
qui scđm uoluntatẽ legis moysi arbi¬
trabant᷑ se fac̾e. cũ dimitterent. Simul
⁊ illud hic ipso. xp̃o attestante cognos¬
cimꝰ. dm̃ fecisse ⁊ conunxisse mascłm
⁊ femin̾a: quod manichei negando
dampnant᷑. ñ ĩa moyseo libro. s xp̃i

Expanded text:
 peccatis suis deprecatur dominum? et ipse dum caro sit, reseruat. iram et repropitiationem petit a domino? et quis exorabit pro peccatis illius? Iam uero de uxore non dimittenda quid aliud uel quid oportunius ex illis libris conmemorem quam id, unde Iudaeis de hac re interrogantibus dominus ipse respondit? cum enim quaererent, utrum liceret quacumque ex causa dimittere uxorem, ait illis : non legistis, quia qui fecit ab initio masculum et feminam, fecit eos et dixit: propter hoc dimittet homo patrem xori suae; et erunt duo in carne una. itaque iam non sunt duo, sed una caro. quod ergo deus coniunxit, homo non separet. ecce Iudaei ex libris Moysi qui secundum uoluntatem legis Moysi arbitrabantur se facere, cum dimitterent. simul et illud hic ipso Christo adtestante cognoscimus deum fecisse et coniunxisse masculum et feminam: quod Manichaei negando damnantur non iam Moyseos libro, sed Christi
Abbreviated transcription (Latin):
arset. cuiꝰ nã eoꝵ in resurrectione ipxor
ẽet futura Pinde testimoniis uitȩ et̾¬
ne ⁊resurrectionis mortuoꝵ: habun¬
dat illa scͥptura. S hoc nomen idẽ reg¬
nũ celoꝵ: de nullo mͥ inde loco occur¬
rit. hoc enĩ ppͥe ꝑtinet ad reuelationẽ
noii testam̃ti: quia ea corpora quȩ t̾¬
rena fuerant. mutatione illa quam
paulꝰ aꝑtiꝰ cõmemorat. in resurrecti¬
one fient spiritalia. ac ꝑ hoc celestia
in qͥb possideamꝰ regnũ celoꝵ. Qd ori
eius etiã nominandũ seruabat᷑. quẽ
regẽ ad regendos ⁊ sacerdotẽ ad scĩfi¬
candos fideles suosamiu̾sus illȩ appa¬
ratꝰ ueteris instrum̃ti ingeneratiõib
factisi dictis. sacͥficiis. obseruationibꝰ.
festiuitatibꝰ. om̃ib q eloqͥoꝵ p̃coniis.
⁊ rebꝰ gestis. ⁊ rerũ figͣis pat᷑iebat ẽẽ¬

Expanded text:
am eorum in resurrectione uxor esset futura. proinde testimoniis uitae aeternae et resurrectionis mortuorum abundat illa scriptura; sed hoc nomen, id est regnum caelorum, de nullo inde loco mihi occurrit. hoc enim proprie pertinet ad reuelationem noui testamenti, quia ea corpora, quae terrena fuerant, mutatione illa, quam Paulus apertius commemorat, in resurrectione fient spiritalia ac per hoc caelestia, in quibus possideamus regnum caelorum. quod ori eius etiam nominandum seruabatur, quem regem ad regendos et sacerdotem ad sanctificandos fideles suos uniuersus ille adparatus ueteris instrumenti in generationibus, factis, dictis, sacrificiis, obseruationibus, festiuitatibus omnibusque eloquiorum praeconiis et rebus gestis et rerum figuris parturiebat e
Abbreviated transcription (Latin):
apud dñm ẽ m̃ces eorũ: ⁊ cogitatio
eoꝵ apud altissimũ. lło accipient
regnũ decoris ⁊ diadema spetiei de
manu dñi. hec ⁊ alia multa siue
aꝑtissima siue sub obscura: inueni¬
unt᷑ illic testimonia uitȩ ȩt̾nȩ. Et
de ipsa corꝑm resurrectione. ñ ta¬
cuert̃ ꝓphȩ. Uñ pharisei adu̾sũ sa¬
duceos eam ñ credentes: acerrime
unt ne de aduentu ueri paracliti
quẽ ꝓmisit dñs conuincant᷑ euidñt̾
iparet: uerũ etiã in eũgłio uͥ ei ꝓpo¬
nunt saducei questionẽ de muliere.¬

Expanded text:
cogitatio eorum apud altissimum; ideo accipient regnum decoris et diadema speciei de manu domini? haec et alia multa siue apertissima siue subobscura inueniuntur illic testimonia uitae aeternae. et de ipsa corporum resurrectione non tacuerunt prophetae. unde pharisaei aduersum Sadducaeos eam non credentes acerrime unt, ne de aduentu ueri paracleti, quem promisit dominus, conuincantur, euidenter adparet, uerum etiam in euangelio. ubi ei proponunt Sadduc
Abbreviated transcription (Latin):
nec tendi equalit̃ nec similit̾ sonare.
potuert᷑ : Quid enĩ sunt aliud queq
corꝑalia sacramenta: n quedã quasi
uisibilia uerba. sacroscã quidẽ. uerũ
tamen mutabilia ⁊ tẽꝑalia: D̃s em̃
ȩt̾nus ẽ: nec tam̃ aqua ⁊ om̃is illa actio
corporalis. quȩ agitur cũ baptizamꝰ
⁊ fit ⁊ transit. eterna ẽ. Ubi rursus
unt: sonant ⁊ transeunt. Uirtꝰ ta¬
men quȩ ꝑ ista oꝑatur. iugit̾ manet:
⁊ donũ sp̃ale quod ꝑ ista insinuat᷑
ꝓpħas non soluisset. illa sacramenta
soluisset. ad huc ꝓmitteretur nas¬
citurꝰ. passurꝰ. refurrecturꝰ. cũ iõ ma-¬
gis hȩc non soluerit s adimpleue¬
rit. quia ĩa ñ ꝓmittit᷑ nasciturꝰ pas¬
surꝰ resurrecturꝰ. quod illa sacram̃¬
ta quodãm᷑ ꝑsonabant: s annun¬
ciat᷑ quod natꝰ sit. passus sit. resur¬
rexerit. quod hec sac ram̃ta quȩ a
xp̃ianis aguntur iã ꝑsonant. Qui
gͦ uenit legem ⁊ ꝓpħas ñ soluere s

Expanded text:
nec tendi aequaliter nec similiter sonare nec tendi aequaliter nec similiter sonare potuerunt? quid enim sunt aliud quaeque corporalia sacramenta nisi quaedam quasi uerba uisibilia, sacrosancta quidem uerum tamen mutabilia et temporalia? deus enim aeternus est, nec tamen aqua et omnis illa actio corporalis, quae agitur cum baptizamus et fit et transit, aeterna est: ubi rursus unt, sonant et transeunt; uirtus tamen, quae per ista operatur, iugiter manet et donum spiritale. quod per ista insinuatur, prophetas non soluisset, illa sacramenta hetas non soluisset, adhuc promitteretur nasciturus, passurus et resurrecturus, cum ideo magis haec non soluerit, sed adinpleuerit, quia iam non promittitur nasciturus. passurus, resurrecturus, quod illa sacramenta quondam personabant, sed adnuntiatur, quod natus sit, passus sit, resurrexerit. quod haec sacramenta, quae a christianis aguntur, iam personant. qui ergo uenit legem et prophetas non soluere sed
Abbreviated transcription (Latin):
tat̃e conuincimꝰ: illi autẽ ꝑ naturã
gentis tenebrarũ putant eẽ hominẽ
malũ. qͣm scđm ipsos ds totꝰ timuit
anteꝙͣ in parte uinceret᷑. ⁊ in parte
ab ea sic uictꝰ ÷. ut nec totꝰ lib̾aretur.
Audito gͥ ⁊ ñ intellecto qđ antiquis
dictũ erat ołis inimicũ tuũ: fereban¬
tur homines in hõis odiũ deb̾ent ñ
odisse nͥ uitiũ. hos corrigit dñs: di¬
cendo diligite inimicos ur̃os. Ut qui
iam dixerat non ueni legẽ soluere s
adimplere. idõq de odio inimici qͦd
scriptũ ẽ. in lege ñ soluẽt. p̃cipiendo
utiq ut diligamꝰ inimicos: cogeret
nos intelligere quo nã mͦ possemꝰ unũ
eundeq hoiẽm ⁊ odisse ꝓpt̾ culpam.
⁊diligere ꝓpt̾ naturã. S hoc ad ꝑ

Expanded text:
conuincimus. illi autem per naturam gentis tenebrarum putant esse hominem malum, quam secundum ipsos deus totus timuit, antequam in parte uinceretur, et in parte ab ea sic uictus est. ut nec totus liberaretur. audito igitur et non intellecto. quod antiquis dictum erat: oderis inimicum tuum, ferebantur homines in hominis odium, cum deberent non odisse nisi uitium. hos corrigit dominus dicendo: diligite inimicos uestros, ut qui iam dixerat: non ueni legem soluere, sed adinplere ideoque de odio inimici quod scriptum est in lege non solueret, praecipiendo utique, ut diligamus inimicos, cogeret nos intellegere, quonam modo possemus unum eundemque hominem et odisse propter culpam et diligere propter naturam. sed ho
Abbreviated transcription (Latin):
ficia offerat do. si xp̃c ñ uenit legt
solu̾e s adimplere: respondeo. In¬
mo ꝓpt̾ea magis hec xp̃ianꝰ ĩa offer¬
re non debet: quia ea quȩ talib re¬
rũ figuris illi ꝓpħabant. immolatio¬
ne carnis ⁊ sangumis sui xp̃c adim¬
pleuit. Cũ queris cur azima sieut
iudȩi ñ obseruet. xp̃i anꝰ. si xp̃e ñ ue
nit legem soluere. sed adimplere:
respondeo. Immo ꝓpt̃ea magis hoc
non obseruat xp̃ianꝰ: quia qͦd illa
figura ꝓpħabat᷑. expurgato uetis
uitȩ fermento. nouã uitã demon¬
strans xp̃e impleuit. Cũ queris
cur de carne agni xp̃ianꝰ pascha ñ
non celebrat: quia id qͦd illa figuras
prenuntiabat᷑. agnꝰ immaculatus
sua passione. xp̃c impleuit. Cũ ques¬
ris quã ob causam neomenias in less
mandatas non celebret xp̃ianꝰ. si xp̃c
non uenit legẽ soluere. sed adimple¬
ri: respondeo. Immo ꝓpt̾ea iam xp̃i¬
inꝰ istas noncelebrat : quia ꝓpt̾ quod
prenuntiandũ celebrabantur. iam

Expanded text:
n uenit legem soluere. sed adinplere. respondeo: immo propterea magis haec christianus iam offerre non debet, quia ea. quae talibus rerum figuris illi prophetabant, immolatione carnis et sanguinis sui Christus inpleuit. cum quaeris. cur azyma sicut Iudaei non obseruet. chrinit Legem solvere, sed adimplere: respondeo, Imo propterea magis hoc non observat Christianus, quia quod illa figura prophetabatur, expurgato veteris vitae fermento, novam vitam demonstrans Christus implevit . Cum quaeris, cur de carne agni Christianus Pascha non cnon celebrat, quia id quod illa figura praenuntiabatur, agnus immaculatus sua passione Christus implevit. Cum quaeris, quam ob causam neomenias in Lege mandatas non celebret Christianus, si Cnon venit Legem solvere, sed adimplere: respondeo, Imo propterea jam Christianus istas non celebrat, quia propter quod praenuntiandum celebrabantur, jam
Abbreviated transcription (Latin):
pit᷑. si. xp̃c non uenit legẽ solu̾e s im¬
plere: respondeo. lmmo ꝓpt̾ea idñ
obseruat xp̃ianꝰ. quia quod illis figi
admittens ad corpus suũ qͦd corpus
in sc̃is suis ad uitam ȩternã p̃desti¬
nauit. qͥcqͥd ꝑ illa animalia imo¬
rib hominũ significatũ ẽ. Cum
queris quare xp̃ianꝰ ñ animalib

Expanded text:
tus non uenit legem soluere, sed adinplere, respondeo: immo propterea id non obseruat christianus. quia quod illis figuruit non admittens ad corpus suum, quod corpus in sanctis suis ad uitam aeternam praedestinauit. quicquid per illa animalia in moribus hominum significatum est. cum quaeris. quar
Abbreviated transcription (Latin):
tgẽ solu̾e s adimplere: respondeo
ide potiꝰ hec non obseruare. xp̃ia
lre nos sibi ꝑbaptismũ inmortẽ:
it quẽ admodũ xp̃c resurrexit a
mortius. sic ⁊ nos in nouitate uitȩ
imbulemꝰ. Cũ queris quid causȩ ẽ.
it scenophegia ñ sit sollẽpnitas xp̃i¬
noꝵ. si lex a xp̃o adimpleta ẽ. non
siluta: respondeo. tab̃naculũ dei.
sdeles eius ẽẽ. in quib caritate so¬
catis. ⁊ quodãmͦ compactis. habita¬
se dignatur: ⁊ ĩo magis illud ñ ob
sterirentur: quanta potuimus
hreuitate ꝑstrinximꝰ. Ceterũ m̃¬
hatim articłatimq discussa libros
magnos multosq fecerunt: nichil ali¬
tes. Ita fit ut om̃ia quȩ ex illa scͥpt᷑a
ꝓpt̾ ea putatis non obseruari a xp̃ianis

Expanded text:
legem soluere, sed adinplere, respondeo inde potius haec non obseruare christilire nos sibi per baptismum in mortem, ut, quemadmodum Christus resurrexit a mortuis, sic et nosd causae est, ut scenopegia non sit sollemnitas christianorum, si lex a Christo adinpleta est, non soluta, respondeo tabernaculum dei fideles eius esse, in quibus caritate socialis et quodam modo conpactis habitare dignatur, et ideo mpraeterirentur, quanta potuimus brevitate perstrinximus. Caeterum membratim articulatimque discussa, libros magnos multosque fecerunt, nihil alites: ita fit ut omnia quae ex illa Scriptura propterea putatis non observari a Chris
Abbreviated transcription (Latin):
ñ obseruat: quia quod ea figura
lo quippe habemꝰ sabb̃m qͥ dixit.
Uenite ad me om̃s qͥ laboratis &
onerati estis: ⁊ ego uos reficiam.
Tollite uigũ meũ suꝑ uos ⁊ discite

Expanded text:
nus, quia quod ea figura lo quippe habemus Sabbatum, qui dixit: Venite ad me, omnes qui laboratis et onerati estis, et ego vos reficiam. Tollite jugu
Abbreviated transcription (Latin):
ta ẽ. Itaq lex inqͥt: pedagogus nr̃ eras
in xp̃o iħu. S postea quã uenit fides.
iã ñ sumꝰ sub pedagogo: quia nos reatꝰ
legis non obligat iam ꝑ grãm libera¬
tos. Nã antequã sp̃alem grãm humili¬
ati reciꝑemꝰ nichil: nͥ mortificabat
nos litera iubens quod non possemꝰ imn¬
plere. Unde idem dicit. Littera occi¬
dit: sp̃c aut̃ uiiuficat. Rursus eiusdẽ
quȩ posset uiuificare: om̃ino ex lege
ẽẽt iusticia. S conclusit scͥptura oĩa¬

Expanded text:
a est. itaque lex. inquit. paedagogus noster erat in Christo Iesu; sed posteaquam uenit fides, iam non sumus sub paedagogo. quia nos reatus legis non obligat, iam per gratiam liberatos. namque antequam spiritalem gratiam humiliati reciperemus. nihil nisi mortificabat nos littera iubens, quod non possemus inplere. unde idem dicit: littera occidit. spiritus autem uiuificat. rursus eiusdem quae posset uiuificare, omnino ex lege esset iustitia; sed conclusit scriptura o
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ inlibtatẽ uocatis filiis dĩ. iugoser¬
uitũtis ablato. quod duro ⁊ carni
dedito popło congruebat. Uerũ¬
Ntamen si antiqui iusti qui sacram̃¬
t̾is illis intelligebant. uenturam
prenuntiari reuelationẽ fidei ex
qͥua licet adhuc oꝑta ⁊ abscondita.
munere tam̃ pietatis intellecta
⁊iã tunc ipsiuinebant. quia in hac
uita nemoeẽ potest iustus nͥ qui
ex fide uiuit: sigͦ antiqui iusti pro
illis p̃muntiatiuis sacram̃tis ⁊ rerum
nondum impletarũ figuris. oĩa dura
⁊ horrenda ꝑpeti parati fuert̾. ⁊ ple¬
riq ꝑpessi sunt. si tres pueros dame.¬
lemq predicamꝰ. quia de mensare¬
gis contaminari noluert̃. qͦd contra
illiꝰ tẽꝑis sacram̃tũ. si machabeos cũ
ingenti ammiratione p̃ferimꝰ. qͥa
escas quib nc̃. xp̃iam licite utunt᷑

Expanded text:
et in libertatem uocatis filiis dei iugo seret in libertatem uocatis filiis dei iugo seruitutis ablato. quod duro et carni dedito populo congruebat. Uerumtamen si antiqui iusti, qui sacramentis illis intellegebant uenturam praenuntiari reuelationem fidei, ex qua licet adhuc operta et abscondita.' munere tamen pietatis intellecta etiam tunc ipsi uiuebant, quia in hac uita nemo esse potest iustus, nisi qui ex fide uiuit: si ergo antiqui iusti pro illis praenuntiatiuis sacramentis et rerum nondum inpletarum figuris omnia dura et horrenda perpeti parati fuerunt et plerique perpessi sunt; si tres pueros Danihelemque praedicamus, quia de mensa regis contaminari noluerunt, quod erat contra illius temporis sacramentum; si Machabaeos cum ingenti admiratione praeferimus. quia escas, qu
Abbreviated transcription (Latin):
tutẽ aũt eius ab negantes. Uir¬
tus aut pietatis ẽ. finis precepti:
id est caritas de corde puro⁊ consci¬
entiabona ⁊ fide non ficta. Uñ apl̃s
petrus cum de sacramento archȩ in
qua noe domus adiluuio lib̃ata est.
loqueret᷑: sic ⁊ uos inquit simili forma
baptisma saluos facit. Et ne ibi suf¬
ficere putarent uisibile sacramen¬
tum ꝑ quod habebant formã pieta¬
tis ⁊ ꝑ malos mores ꝑdite uiuendo
iurtitẽ eius ab negarent. continuo
subiecit. Non carnis depositio sor¬
dium: s conscientiȩ bonȩ int̾roga¬
tio. Pinde pͥma sacranenta quȩ ob¬
seruabantur ⁊ celebrabant᷑ ex lege:
prenuntiatiua erant. xp̃i uenturi.
Quȩ cum suo aduentu xp̃c imple¬
uisset: ablata sunt. Eo ido ablata:
quia impleta. Nonuenit legẽ sol¬
uere: s adimplere. Et aliasunt
instituta uirtute maiora. utilitate
meliora. actu faciliora. nũo paucio¬
ra. tanquã iusticia fidei reuelata.

Expanded text:
tutem autem eius abnegantes. uirtutem autem eius abnegantes. uirtus autem pietatis est finis praecepti, id est caritas de corde puro et conscientia bona et fide non ficta. unde apostolus Petrus. cum de sacramento arcae. in qua Noe domus a diluuio liberata est, loqueretur, sic et uos, inquit. simili forma baptisma saluos facit. et ne sibi sufficere putarent uisibile sacramentum. per quod habebant formam pietatis. et per malos mores perdite uiuendo uirtutem eius abnegarent, continuo subiecit: non carnis depositio sord ium. sed conscientiae bonae interrogatio. Proinde prima sacramenta. quae obseruabantur et celebrabantur ex lege, praenuntiatiua erant Christi uenturi: quae cum suo aduentu Christus inpleuisset. ablata sunt. et ideo ablata, quia inpleta; non enim uenit legem soluere. sed adinplere. et alia sunt instituta uirtute maiora, utilitate meliora. actu faciliora. numero pauciora, tamquam iustitia fidei reuelata
Abbreviated transcription (Latin):
Uñ qͥd mirũ ẽ. qͥd absurdũ ẽ. ĩmo qͥd ñ ꝯgruũ
⁊ consentaneũ. si post eiꝰ cessauit ad¬
uentũ. qͥcqͥd iõ fiebat ut eius p̾mm¬
tiaret aduentũ: figure gͥ rerũ
quȩ ad hoc obseruabantur. ut ip¬
sa earũ obseruatione uenturꝰ xp̃c
ꝓpħaret᷑. usq ado ñ debent ꝓpt̾ ea
putari ꝑ xp̃i aduentũ ñ implete.
quia illo ueniente ñ obseruant᷑ :
tur adhuc obseruarent᷑. Iam in
nullũ autẽ nom̃ religionis seu ue¬
rũ seu falsũ coagłari homines pos¬
sunt: nͥ aliquo signaculoꝵ uł sacra¬
mentoꝵ uisibiliũ consortio colligen¬
tur. Quoꝵ sacramentoꝵ uis ine¬
narrabilit̾ ualet płimũ: ⁊iõ con¬
tẽpta sacrilegos facit. Impie qͥp¬
pe contẽpnitur: sine qua ñ potest
ꝑfici pietas. Uerũtamen qͥa uisi¬
bilia sacram̃ta pietatis ineẽ. pos¬
sunt etiã impiis. sicut habuisse
scm baptismũ etiã magũ symonẽ
legimꝰ: funt tales quales apłs
ait. Habentes formã pietatis: uir¬

Expanded text:
unde quid mirum est, quid absurdum, immo quid non congruum et consentaneum, si post eius cessauit aduentum, quicquid ideo fiebat, ut eius praenuntiaret aduentum ? figurae igitur rerum, quae ad hoc obseruabantur, ut ipsa earum obseruatione uenturus Caretur, usque adeo non debent propterea putari per Christi aduentum non inpletae, quia illo ueniente non obseruabantur. tur. adhuc obseruarentur. in nullum autem nomen religionis. seu uerum. seu falsum. coagulari homines possunt, nisi aliquo signaculorum uel sacramentorum uisibilium consortio conligentur: quorum sacramentorum uis inenarrabiliter ualet plurimum et ideo contempta sacrilegos facit. inpie quippe contemnitur, sine qua non potest perfici pietas. Uerumtamen quia uisibilia sacramenta pietatis inesse possunt etiam inpiis, sicut habuisse sanctum baptismum etiam magum Simoneum legimus. fiunt tales. quales apostolus ait: habentes formam pietatis. uir
Abbreviated transcription (Latin):
quidẽ scã ⁊ mandatũ scm̃ ⁊ iustum
⁊ bonũ. Quod gͦ bonũ ẽ. mͥ factũ est¬
mors: Absit. S peccatũ ut appare¬
at peccatũ: ꝑbonũ mͥ oꝑatũ ẽ mortẽ.
Neq em̃ lex iubebat delictũ. ut illa
subintrante habundaret delictum:
dati sc̃i ⁊ iusti ⁊ bon adiectio. reos
etiam preuaricationis effecerat. ut eo
modo humiliati discerent ad grãm
ꝑtinere ꝑfidẽ: ut iam ñ eẽnt legi sub¬
diti ꝑ reatũ s legi sociati ꝑ iusticiam.
Ide quippe apłs dicit. qͥa priusquã ue¬
niret fides sub lege custodiebamur:

Expanded text:
quidem sancta et mandatum sanctum et iustum quidem sancta et mandatum sanctum et iustum et bonum. quod ergo bonum est. mmors? Absit. Sed peccatum ut appareat peccatum, per bonum mihi operatum est mortem . Neque enim Lex jubebat delictum, ut illa subintrante abundaret delictum; dati sancti et justi et boni adjectio reos etiam praevaricationis effecerat: ut eo modo humiliati, discerent ad gratiam pertinere per fidem, ut jam non essent Legi subditi per reatum, sed Legi sociati per justitiam. Idem quippe apostolus dicit: Quia priusquam veniret fides, sub Leg
Abbreviated transcription (Latin):
ugustinꝰ respondit. Quia iã
consentis dixisse. xp̃m ñ ueni
legem soluere uł ꝓpħas s adimple.
durũ enĩ tibi uidetur aduersus eũgłi¬
cam auctoritatẽ uenire: durũ etiã
tibi uideatur uenire apłm dicentẽ.¬
omia hȩc figurȩ nr̃e fuert̃. Itẽ dicen¬
tẽ de xp̃o quia non fuit in illo etiã¬
& non: s etiã in illo erat. Quotqͦt
ne caligine uidebis. ⁊ quã legẽ adim¬
plere uenerit. ⁊ eã quo pacto adim-¬
pleuerit: nec ꝑges extendi ꝑ tria
genera legis ⁊ tria genera ꝓpħarũ
querens qua exeas. ⁊ ñ inueniens. Ma¬
nifestũ ẽ enĩet luce clarius. hoc
rit soluere s adimplere. Ipsa ẽ enĩ
lex quȩ ꝑ moysen data ẽ grã ⁊ ue
inquã lex ꝑ moysen data. A de qua
xp̃c ait. De me enĩ ille scͥpsit. Certe
enim ipsa ẽ lex. quȩ subiitrauit ut
habundaret delictũ: qͦd ad eius rep̃¬
hensionẽ nichil intelligentes in ore
habere consuestis. Ibigͦ lege: ⁊ uide
quia ipsa ẽ. de qua dicitur. Itaq lex

Expanded text:
UGUSTINUS respondit: Quia iam consentis dixisse Christum: non ueni legem soluere uel prophetas, sed adinplere — durum enim tibi uidetur aduersus euangelicam auctoritatem uenire — durum etiam tibi uideatur uenire adueomnia haec figurae nostrae fuerunt. item dicentem de Christo: quia non fuit etiam et non, sed etiam in illo erat: quotquotne caligine uidebis, et quam legem adinplere uenerit et eam quo pacto adinpleuerit. nec perges extendi per tria genera legis et tria genera prophetarum quaerens, qua exeas, et non inueniens. manifestum eat enim, et luce clarius hoc erit soluere, sed adinplere. ipsa enim lex, quae per Moysen data est, gratia einquam, lex per Moysen data, de quo Christus ait: de me enim ille scripsit. certe enim ipsa est lex, quae subintrauit, ut abundaret delictum: quod ad eius reprehensionem nihil intellegentes in ore habere consuestis. ibi ergo lege et uide, quia ipsa est, de qua dicitur: itaque lex
Abbreviated transcription (Latin):
iħm xp̃m facta ẽ. Ex euius aduen¬
tu. iam regnũ d̃ĩ cepit annuntiari:
quia ⁊ lex ⁊ ꝓpħȩ usq ad ioħ̃em: Lex
ut reos faceret qui desiderarent sa
Ceterũ ꝓpħas alios extitisse iam in
ȩccłia: pͥost ascensionẽ xp̃i quis nes¬
ciat: De quib paulus dicit. Et qͦs¬
dam constituit in ȩccła. pͥmũ apłos:¬

Expanded text:
istum facta est. ex cuius aduentu iam regnum dei coepit adnuntiari, quia et lex et prophetae usque ad Iohannem: lex, ut reos faceret, qui desiderarent salceterum prophetas alios extitisse iam in ecclesia post ascensionem Christi quis nesciat ? de quibus Paulus dicit: et quosdam constituit in ecclesia, primum apos
Abbreviated transcription (Latin):
nullo mͦ irriderent. S quia uerũ
ẽ. & quod sequit᷑. immundis aut¬
⁊ infidelib nichil ẽ. mundũ. sed
polluta sunt eoꝵ ⁊ mens & consci-
entia. ridentes eos & dicacit̃ insul-¬
tantes lenit̃ ammonemꝰ. si sccdm
ipsos circuncisio turpis ẽ. non eos
habere quod ibi rideant. sed quodlu¬
geant: quia d̃s eoꝵ & illi particulȩ
quȩ preciditur & illi sanguini qui
distillat illigatꝰ & inquinatꝰ ammyxt᷑

Expanded text:
nullo modo inriderent. sed quia uerum nullo modo inriderent. sed quia uerum est et quod sequitet infidelibus nihil est mundum; sed polluta sunt eorum et mens et consentia : ridentes eos, et dicaciter insultantes, leniter admonemus, si secundum ipsos circumcisio turpis est, non eos habere quod ibi rideant, sed quod lugeant; quia deus eorum et illi particulae quae praeciditur, et illi sanguini qui distillat, illigatus et inquinatus admixt
Abbreviated transcription (Latin):
locus capit. quomͦ infinitꝰ quem
totũ filius nouit. quomͦ finitꝰ im¬
mensuf quomͦ infinitꝰ ꝑfectꝰ. quo¬
modo finitus nullũ habens mo.¬
dum. quomͦ infinitꝰ modus om̃iũ:
omnis cogitatio carnis euanescit.
Et si uult se fieri quod nundũ ẽ:
prius ex eo quod ẽ erubescit. Qua¬
ꝓpt̾ hoc quod uob̃ ꝓponitis de dõ
finito ⁊ infinito. melius tacendo
finitis: donec a fine legis quod ẽ
xp̃c tam longe aberrare desmnatis.
De dõ aut̃ abraham. ⁊ ysaac. & ia¬
cob. cum ipse sit om̃is creature
uerus ds. cur illo nomine se po¬
pulo suo insinuare uoluerit: iã
quantum sat erat diximꝰ. De circũ¬
cisione etiam in suꝑiorib huiꝰ ope¬
ris partib: contra calumpnias im¬
peritas sepe respondimꝰ. Isti autem
signum in parte corporis congrua
diuinitꝰ datũ. quo carnis expolia¬
tio figurata ẽ. si quẽadmodũ dictũ
sit. om̃ia munda mundis xp̃iana
non heretica mente cogitarent:

Expanded text:
locus capit, quomodo infinitus, quem locus capit, quomodo infinitus, quem totum filius nouit — quomodo finitus, inmensus; quomodo infinitus, perfectus; quomodo finitus, nullum habens modum; quomodo infinitus, modus omnium — omnis cogitatio carnalis euanescit; et si uult se fieri, quod nondum est, prius ex eo, quod est, erubescit. quapropter hoc, quod uobis proponitis de deo finito et infinito, melius tacendo finitis, donec a fine legis, quod est Christus, tam longe aberrare desinatis. de deo autem Abraham et Isaac et Iacob, cum ipse sit omnis creaturae uerus deus, cur illo nomine se populo suo insinuare uoluerit, iam, quantum sat erat, diximus. de circumcisione etiam in superioribus huius operis partibus contra calumnias inperitas saepe respondimus. isti autem signum in parte corporis congrua diuinitus datum, quo carnis expoliatio figurata est, si quemadmodum dictum sit: omnia munda mundis, christiana, non haeretica mente cogitarent,
Abbreviated transcription (Latin):
habet aut̃ finem: si malũ ẽ. Constat
aut̃ ẽẽ malũ. Non gͥ infinitꝰ ẽ ds. Il¬
linc enĩ ẽẽ mala accipiunt: ubi bo¬
norum ẽ finis.
ugustinꝰ respondit. Absit ut
hoc uos quisquã interroget.
qui uos nouit: aut de hac omĩno
re cum calib disputet. Prius enim
estis a figmento carnahũ corporali¬
umq cogitationũ pia fide & quan-¬
tulacimnq ueritatis ratione mun-
tacuq parte cogitare possitis. Qđ
quamdiu non potestis. heresis qͥp¬
pe ur̃a nichil aliud nouit. quam
spatia uel finita uel infinita dis¬
tendere. cum solũ corpꝰ talia occu¬
pet spatia. uel spatiis talib occu¬
petur: consultius feceritis si uos
huic questioni non cõmiseritis.
ubi nec docere potestis aliquid ue¬
ri sicut nec inceteris. nec discere
estis idonei. Quod fortasse potes¬
tis inceteris: si suꝑbi litigiosiq
non sitis. Cum eñi queri ceꝑit. quo¬
modo sit d̾s finitus quẽ nullus

Expanded text:
habet autem finem, si malum est; constat habet autem finem, si malum est; constat autem esse malum . non igitur infinitus est deus; illinc enim esse mala accipiunt, ubi bonorum est finis. AUGUSTINUS respondit: Absit, ut hoc uos quisquam interroget, qui uos nouit, aut de hac omnino re cum talibus disputet. prius enim estis a figmento carnalium corporaliumque cogitationum pia fide et quantulacumque ueritatis ratione mundatacumque parte cogitare possitis. quod quamdiu non potestis — haeresis . quippe uestra nihil aliud nouit quam spatia uel finita uel infinita distendere, cum solum corpus talia occupet spatia uel spatiis talibus occupetur — consultius feceritis, si uos huic quaestioni non commiscueritis, ubi nec docere potestis aliquid ueri — sicut nec in ceteris — nec discere estis idonei, quod fortasse potestis in ceteris, si superbi litigiosique non sitis. cum enim quaeri coeperit, quomodo sit deus finitus, quem nullus
Abbreviated transcription (Latin):
habentib nomen: ut eoꝵ nemo ap-¬
pellatꝰ respondeat. nͥ audito cogno¬
mine. Sic namq & pastor atq ar¬
mentarius. pecorib notas inurunt:
ne eoꝵ quisquis ꝓ suo usurpet alie¬
num. Quib quia ⁊ uos similiter
facitis. dm abraham dicentes et
dm ysaac. & dm iacob. non solum
finem ostenditis habere dm̃: s qͦ
sitis etiam uos ab eodem aliem sig¬
ni eiꝰ ac sacramenti exꝑtes. quod ÷
uiriliũ mutilatio ꝑ quã idem suos
agnoscit. Qua ꝓpter si hic ẽ deus
quod habeat finẽ. Si uͦ infinitum
d̃m ẽẽ uultis: huic uos ante renun¬
tiare necesse ẽ. & oratione mutata
erroris preteriti ur̃i. penitudinẽ
gerere. Et hoc quidẽ dictũ ita est.
ut de ur̃o uos uicisse uideam᷑. Alio¬
quin sũmus ⁊ uerus ds̃. utrũ sit
idem infinitꝰ. nec ne si querit᷑: de
hoc uero nos bom ⁊ mali contrarie¬
tas breuit̾ poterit edocere. Qm̃ qͥdẽ
sinon ẽ malũ: ꝓfecto infinitꝰ ẽ ds.

Expanded text:
habentibus nomen, ut eorum nemo aphabentibus nomen, ut eorum nemo appellatus respondeat nisi audito cognomine. sic namque et pastor atque armentarius pecoribus notas inurunt, ne eorum quisque pro suo usurpet alienum. quibus quia et uos similiter facitis deum Abraham dicentes et deum Isaac et deum Iacob, non solum finem ostenditis habere deum, sed quod sitis etiam uos ab eodem alieni signi eius ac sacramenti expertes, quod est uirilium mutilatio, per quam idem suos agnoscit. quapropter hic si est deus, quod habeat finem. si uero infinitum deum esse uultis, huic uos ante renuntiare necesse est et oratione mutata erroris praeteriti uestri paenitudinem gerere. et hoc quidem dictum ita est, ut de uestro uos uicisse uideamur; alioquin summum et uerum deum utrum sit idem infinitus necne, si quaeritur, de hoc uero nos boni et mali contrarietas breuiter poterit edocere. quoniam quidem si non est malum, profecto infinitus est deus;
Abbreviated transcription (Latin):
passura ur̃a oratione. nisi ad signũ
nauiget abrahe: Et hec quidem
certa de causa iudeos orare haut
absurdũ ẽ : ut pote circuncisos. Sic
eni cire uncisionis se inuocare de¬
signant dm: ꝓpt̾ dos preputii. Uos
uero quorsum hoc faciatis parum
intelligo: cũ minime geratis signũ
quod habuerit abraham. cuius uos
inuocatis dm. Uere enĩ quod intelli¬
gi datur: cognitionis mutue causa
ne a se scilicet muicẽ oberrarent. no¬
tas sibimet huiꝰmodi alternas impo¬
suisse uident᷑ uidei. ac iudeoꝵ dͦs.
Atq ipse quidẽ eos circuncisionis ob¬
seno caractare signauit: quo ubicũq
terrarũ fuerint. uͥc̃q gentiũ ꝑ circun¬
cisionẽ tamen ipsius ẽẽ noscantur.
Idẽ uero suum uicissim dm paren¬
tum suorũ cognomine signauert̃:
quo ubicunq & ipse fuerit in mag¬
na quanuis dorũ frequentia. cũds
abraham audierit & ds ysaac & ds
iacob. ꝓtinus se inuocari cognoscat.
Quod fere fieri in multis solet unũs

Expanded text:
passura vestra oratione, nisi ad signum passura vestra oratione, nisi ad signum naviget Abrahae? Et hunc quidem certa de causa Judaeos orare haud absurdum est, utpote circumcisos; sic enim circumcisionis se invocare designant Deum, propter deos praeputii: vos vero cur hoc ipsum faciatis, parum intelligo; cum minime geratis signum quod habuerit Abraham, cuius uos uocatis deum. uere enim, quod intellegi datur, cognitionis mutuae causa, ne a se scilicet inuicem aberrarent, notas sibimet huiusmodi alternis inposuisse uidentur Iudaei ac Iudaeorum deus . atque ipse quidem eos circumcisionis obscaeno charactere signauit, quo, ubicumque terrarum fuerint, ubicumque gentium, per circumcisionem tamen ipsius esse noscantur; idem uero suum uicissim deum parentum suorum cognomine signauerunt, quo, ubicumque et ipse fuerit, in magna quamuis deorum frequentia, cum deus Abraham audierit et deus Isaac et deus Iacob, protinus se inuocari cognoscat. quod fere in multis fieri solet unum
Abbreviated transcription (Latin):
aut infinitus est: Si oratio uĩa
noñ fallit quȩ dicit ds̃ abraham &
d̾s ysaac & ds iacob. habet finem ds:
nisi forte alter est hic de quo ꝑroga.
& alt̾ quẽ oratis. Alioquin circun.¬
cisionis terminꝰ qui abraham & ysa.¬
ac ⁊ iacob. agentiũ ceterarum societa¬
te designat: etiam dĩ ipsius circa eos
terminat potestatẽ. Cuiꝰ aũt finita
potestas ẽ: & ipse non caret fine. De¬
niq & antiquoꝵ quid ẽ hac ratione
mentionẽ facitis. qui fuerunt ante
abraham. enoch dico & noe & sem¬
ac reliquos eoꝵ similes. quos fuisse
quidẽ iustos in p̃putio non negatis:
s quia idem circuncisionis insigni
carebant. ne ipsoꝵ quidẽ uultis ẽẽ
dm̃. s soluis abrahȩ & seminis eius.
Igitur si ẽ. unꝰ ⁊ infinitꝰ ds: ħl sibi
uult hȩc inuocationis ur̃ȩ tam dili¬
gens & tam sollicita cautio. ut ñ
contenti nominasse dm̃. adiciatis
⁊ cuius. ab raham scilicet & ysaac
& iacob. tanquã in turba aliqua
deorũ erratura aut naufragium

Expanded text:
aut infinitus est? si oratio uestra non fallit, quae dicit: deus Abraham et deus Isaac et deus Iacob, habet finem deus, nisi forte alter est hic, de quo perrogas, et alter, quem oratis; alioquin circumcisionis terminus, qui Abraham et Isaac et Iacob a gentium ceterarum societate dissignat, etiam dei ipsius circa eos terminat potestatem, cuius autem finita potestas est, et ipse non caret fine. denique ne antiquorum quidem hac oratione mentionem facitis, qui ante Abraham fuerunt, Enoch dico et Noe , ac reliquos eorum similes, quos fuisse quidem justos in praeputio non negatis, sed quia iidem circumcisionis insigni carebant, ne ipsorum quidem vultis esse Deum, sed solius Abrahae et seminis ejus. Igitur si est unus et infinitus Deus, quid sibi vult haec invocationis vestrae tam diligens et sollicita cautio, ut non contenti nominasse Deum, adjiciatis et cujus, Abraham scilicet, et Isaac et Jacob: tanquam in turba aliqua deorum erratura aut naufragium
Abbreviated transcription (Latin):
ugustimis respondit. Nemo
tibi ꝓponit quod tibi ꝓponis.
nisi im̃ꝑitus quẽ decipis. non in¬
structus a quo conuinceris. Nam
ihc & nasci potuit non satus. & pati
non partus: s unũ horũ uoluit. al¬
terum noluit. Nasci aũt non satus
uoluit: pati aũt non partus noluit
quia partus ẽ passus. Dicis mͥ. Unde
scis: Quia hoc in euuangłio uerita¬
tis lego. Si aũt tibi dicam. unde scis
ista quȩ dicis. manichei mͥ opponis
auctoritatẽ: dicis ẽe & in euuangłio
falsitatẽ. Ego aũt manicheo ista di¬
centi non crederem: nec si non in
xp̃m mentitũ ẽẽ laudaret. Quod qͥ¬
dẽ in .xp̃o non inuenit: s quid ipse
diligar prodit.

Expanded text:
UGUSTINUS respondit: Nemo tibi proponit, quod tibi proponis, nisi inperitus, quem decipis, non instructus, a quo conuinceris. nam Iesus et nasci potuit non satus et pati non partus; sed unum horum uoluit, alterum noluit. nasci enim non satus uoluit, pati autem non partus noluit, quia partus est passus. dicis mihi: unde scis? quia hoc in euangelio ueritatis lego. si autem tibi dicam: unde seis ista, quae dicis? Manichaei mihi obponis auctoritatem, dicis esse in euangelio falsitatem. ego autem Manichaeo ista dicenti non crederem nec si non mihi Christum mentitum esse laudaret. quod quidem in Christo non inuenit, sed quid ipse diligat prodit.
Abbreviated transcription (Latin):
austus dixit. Satis suꝑq
in luc̃ẽ iam traductis er¬
rorib ac iuidaice suꝑsticionis. si¬
mul & semixp̾ianoꝵ abunde de¬
tecta fallatia. a doctissimo scili¬
cet & solo nob̃ post beatũ patrẽ
nrm̃ manicheũ. studendo adi¬
& astutas conferentiũ nobiscũ
ꝓpositiones scribere. Quocum idẽ
uosex more parentis sui serpentis
cauptiosis circũuemire questiun-¬
culis uoluerint: & ipsi ad respon
dendũ uigilant᷑̃ eis sitis instructi.¬
Ita em̃fiet ut & ea ipsaquȩ ꝓpo¬
gari ñpossint. Ac ne ꝓfusa. con¬
fusa ue oratione legentiũ mun¬
darent᷑ ingenia : tam breuiter
quã distincte ex aduersario sibi

Expanded text:
AUSTUS dixit: Satis superque in lucem iam traductis erroribus ac Iudaicae superstitionis simul et semichristianorum abunde detecta fallacia a doctissimo scilicet et solo nobis post beatum patrem nostrum Manichaeum studendo Adir callidas et astutas conferentium nobiscum propositiones scribere, quo cum idem uos ex more parentis sui serpentis captiosis circumuenire quaestiunculis uoluerindendum uigilanter eis sitis instructi.ita enim fiet. ut ad ea ipsa, quae propogari non possint. ac ne profusa confusaue oratione legentium inundarentur ingenia, tam breuiter quam distincte ex aduerso sibi
Abbreviated transcription (Latin):
sus duoꝵ maxime eũgłistarum
dissensione. qui genealogiã eiꝰ scͥb̃tᷤ
luce & mathei. hesiincertꝰ quãnã
potissimũ sequerer. fieri enĩ pu-¬
tabã posse. ut qͥa p̃scius ñsum quẽ
m̃tiri existimarẽ ipse diceret ue¬
rum: & quẽ uera loquripse forsi¬
tan mentiret᷑. Infinita gͦ eoꝵ p̃t̃mis¬
salite & int̾minabili mͥ: ad ioħ̃em
marcũq me contuli. Nec imparit̃
a duob ad duos: & ab eũgłistis ad
eiꝰdẽ nominis ꝓfessores. Quoꝵ mͥ
pͥncipia interĩ ñ immerito placu-¬
ert̃. qͥa nec dauid nec mariã indu-¬
cunt. nec ioseph: s iohannes qͥdẽ
in pͥncipio fuisse uerbũ dicit. et
uerbũ fuisse apud dm. et d̾m fu¬
isse uerbũ. xp̃m significans. marcꝰ
erit fihiũ dauid. nͥ forte alt̾ihic & alt̾m
ille annuntiat. xp̃m. Hec gͦ ratio
ẽ: qua ego ñ accipio natũ xp̃m.
Tu uͦ si tantꝰ esut hanc mͥ adimas
offensionẽ. effice ut int̾se ipsi con

Expanded text:
sus duorum maxime euangelistarum dissensione, qui genealogian eius scribunt, Lucae et Matthaei, haesi incertus, quemnam potissimum sequerer. fieri enim ptabam, ut quia praescius non sum, quem mentiri existimarem, ipse diceret verum; et quem vera loqui, ipse forsitan mentiretur. Infinita ergo eorum praetermissa lite, et interminabili mihi, ad Joannem Marcumque me contuli: nec impariter a duobus ad duos, et ab Evangelistis ad ejusdem nominis professores. Quorum mihi principia interim non immerito placuerunt, quia nec David, nec Mariam inducunt, nec Joseph; sed Joannes quidem in principio fuisse Verbum dicit, et Verbum fuisse apud Deum, et Deum fuisse Verbum , Christum significans: Marcuserit filium David. Nisi forte alterum hic, et alterum ille annuntiat Jesum. Haec ergo ratio est, qua ego non accipio Christum natum. Tu vero, si tantus es ut hanc mihi adimas offens
Abbreviated transcription (Latin):
Daustꝰ dix̃. Quare ñ accipis testa¬
mentum uetꝰ : Quia iã p̃uentꝰ
sum nouo. Ueteri aut̃ & nouo non
conuenit: ut seͥpta testat᷑. Nã pan¬
nũ inquit nouũ: nemo assuit uesti¬
mento ueteri. Alio quin maior scis¬
sura fiet. Quia gͦ maiorẽ sicuti uos¬
scitis scissurã faceret: caueo xpĩa¬
nã nouitatẽ ebraicȩ uetustati cõ
miscere. Quis enĩñ sordidũ etiam
iudicet: nouis uestib indutis dare
inferiorib ueteres: Qua propter
ego etiã si natus eẽm uid̾s ut fuert̃
apłi: dignũ tam̃ erat. me nouo accep¬
to testam̃to. uetꝰ repudiare ut fecett̃
ipsi. Nc̃ uͦ & naturȩ beneficio conse¬
cutꝰ. ut sub seruitutis iugo ñ nasce
pleno munere lib̃tatis. quã miser &
stultus & insuꝑ ingratꝰ ero. sime ul¬
tro addixero seruituti: Quippe pau¬
lus inde galathas arguit: quod in cir¬
cũcisionẽ relabentes. ad infirma re¬
pedarent et egena elementa qͥuib
denuo seruire uellent. Quomͦ gͦ id
admittã ego: in quo aliũ uideam

Expanded text:
AUSTUS dixit: Quare non accipis testamentum uetus ? quia iam praeuentus sum nouo; ueteri autem et nouo non conuenit, ut scriptura testatur. nam pannum, inquit, nouum nemo adsuit uestimento ueteri, alioquin maior scissura fiet. quia ergo maiorem sicuti uos scissuram facere caueo, christianam nouitatem Hebraicae uetustati non misceo. quis enim non etiam sordidum iudicet nouis uestibus indutis non donare inferioribus ueteres ? quapropter ego, etiam si natus essem Iudaeus, ut fuerunt apostoli, dignum tamen erat me nouo accepto testamento uetus repudiare, ut fecerunt ipsi. nunc uero et naturae beneficio consecutus, ut sub seruitutis iugo non nascerere cum pleno munere libertatis, quam miser et stultus et insuper ingratus ero, si me ultro addixero seruituti ? quippe Paulus inde Galatas arguit, quod in circumcisionem relabentes ad infirma repedarent et egena elementa, quibus denuo seruire uellent. quomodo ergo id ego admittam, in quo alium uideam
Abbreviated transcription (Latin):
tans ne forte fuisset uerũ. S locũ
tamen mutat. applicatq id alti̾
cuidã cause longe dissimili: id ÷
ubi dicit iħc ad discipłos suos.
contendite intrare ꝑ angustam
portã. Multi enĩ uenient queren¬
tes intrare: & ñ poderunt. Cum
aut intrauerit inquit paterfa¬
milias & clauserit ianuã: incipie¬
tis foris stare & pulsare dicentes.
dñe aꝑi nob̃. Et respondens dicet.
Nescio uos. Tunc incipietis dice¬
re. Manducauimꝰ & bibimꝰ corã de:
& in plateis nr̃is & in synagogis
dociusti. Et dicet uobis: nescio uos¬
unde estis. Discedite a me omnes
oꝑarii iniquitatis. ibi erit fletus
& stridor dentiũ: cum uideritis
abraham & ysaac & iacob. & om̃s¬

Expanded text:
tans, ne forte fuisset uerum; sed locum tans, ne forte fuisset uerum; sed locum tamen mutat ad.. plicatque id alteri cuidam causae longe dissimili, id est ubi dicit Iesus ad discipulos suos: contendite intrare per angustum ostium; multi enim uenient quaerentes intrare et non poterunt. cum autem intrauerit, inquit, pater familias et clauserit ianuam, incipietis foris tare et pulsare dicentes: domine, aperi nobis. et respondens dicet: nescio uos. tunc incipietis dicere: manducauimus et bibimus coram te et in plateis nostris et synagogis docuisti. et dicet uobis: nescio unde estis; discedite a me omnes, operarii iniquitatis. ibi erit fletus et stridor dentium, cum uideritis Abraham
Abbreviated transcription (Latin):
bilia gesta inserendũ putauerit
euangłio suo: de abraham illo.
de ysaac & lacob nullam factitat
mentionẽ. Qd siquis dicat iccir¬
co pret̾misisse eum. quia enĩ dic̃¬
tum id iam satis fuisset a matħo:
cur gͦ gestum ipsiꝰ cõmemorat
erga centurionẽ & puerũ eiꝰ. qͦd
eque longe satis insinuatũ iam
fuisset nob̃ matħi sollertia :S
falsum ẽ. Namq & de obsecratio¬
ne ipsa adueniendi iħm matħs
quidẽ dicit: quod ide ꝑsemet
ipsũ centurio uenerit ad eũ ro¬
gaturus medelam. Lucas autẽ
non. s quia maiores natu ad eũ
miserit iudorũ. qui ne forte sꝑne¬
retur ab eodem tanquã gentilis.
ei dicentes. dignũ ẽẽ cui id p̃staret
qm̃ quidẽ diligeret gentẽ suam.
& synagogam ipse edificasset sibi:
tanquã & hoc add̃i filiũ ꝑtineret.
si edificationẽ synagoge suȩ. uidi
de centurione pagano meruerint.
Nec tamen om̃ifariam & lucas
hoc uerbũ reticuit: puto recogi¬

Expanded text:
bilia gesta inserendum putauerit bilia gesta inserendum putauerit euangelio suo, de Abraham tamen illic. de Isaac et Iacob nullam facit mentionem. quodsi quis dicat idcirco praetermisisse eum, quia enim dictum id iam satis fuisset a Matthaeo, cur ergo gestum ipsum commemorat erga centurionem et puerum eius, quod aeque longe satis insinuatum iam fuisset nobis Matthaei sollertia? sed falsum est. namque et de obsecratione ipsa adueniendi legum Matthaeus quidem dicit, quod enim idem per semet ipsum centurio uenerit ad eum rogaturus medelam, Lucas autem non, sed quia maiores natu ad eum miserit Iudaeorum, qui ne forte sperneretur ab eodem tamquam gentilis —ei dicentes dignum esse, cui id praestaret, quoniam quidem diligeret gentem suam et synagogam ipse aedificasset sibi. tamquam et hoc ad dei filium pertineret, si aedificationem synagogae suae Iudaei de centurione pagano meruerint. nec tamen omnifariam et Lucas hoc uerbum reticuit, puto recogi
Abbreviated transcription (Latin):
gliste matħs. & lucas de centurio¬
ne quodã parit narrent. cuiꝰ puer
tunc infirmaret᷑. & ꝓpt̾ quẽ uisus
fuerit hoc ipsũ dixisse iħc. quia scł
tantã fidem non inuenisset in isrł.
quantã in illo homine gentili quan¬
uis & pagallo. eo dixerit idem ñ se
fuisse tam dignũ. ut sub tectũ suũ
intraret iħc. s id rogaret tantũ ut
iuberet uerbo & sanaret᷑ puer suus:
solus tamen matħs hoc adicit iħ̃m
ꝓsecutũ ẽẽ. ut diceret amen dico
uob̃. quia multi uenient ab orien¬
te & occidente & recumbent cum
abraham et ysaac et iacob in reg¬
no celoꝵ. filios aũt regni mittent
in tenebras exteriores. Multos qͥ¬
dem qui uenturi forent. paganos
significans ꝓpt̾ centurionẽ: quia
ẽẽt & ipse gentilis. in quo tamen
tanta fuisset fides inuenta. filios
aũt regni appellans iudeos: inqͥb
nulla ẽet iuenta fides. At uero
lucas quamquã & ipse necessariũ
hoc et memorabile inter xp̃i mira¬

Expanded text:
gelistae Matthaeus et Lucas de centuriogelistae Matthaeus et Lucas de centurione quodam pariter narrent, cuius puer tunc infirmaretur et propter quem uisus fuerit hoc ipsum dixisse Iesus, quia scilicet tantam fidem non inuenisset in Israhel, quantam in illo homine gentili quamuis et pagano, eo quod dixerit idem non se fuisse tam dignum, ut sub tectum suum intraret Iesus. sed id rogare tantum, ut iuberet uerbo, et sanaretur puer suus, solus tamen Matthaeus hoc adicit Iesum prosecutum esse, ut diceret: amen dico uobis, quia multi uenient ab oriente et occidente et recumbent cum Abraham et Isaac et Iacob in regno caelorum; filios autem regni mittent in tenebras exteriores, multos quidem. qui uenturi forent, paganos significans propter centurionem. quia esset et ipse gentilis, in quo tamen tanta fuisset fides inuenta, filios autem regni appellans Iudaeos, in quibus nulla esset inuenta fides. at uero Lucas quamquam et ipse ut necessarium hoc et memorabile inter Christi mira
Abbreviated transcription (Latin):
enim talia oꝑari circa animas.
qui solem suũ oriri facit suꝑ bo¬
nos & malos: & pluit suꝑ iustos
& inuistos. S hoc tam̃ michi u¬
nũ in opimone hac ur̃a molestũ
ẽ. cur id de iudȩoꝵ tantũ patribꝰ
sentiatis. ac ñ de ceteris quoq pa¬
triarchis gentiũ: quod & ipsi sen¬
serint aliquando nr̃i liberatoris hanc
grãm. presertim cũ de ipsoꝵ filiis
magis xp̾iana constet ȩccłia. quã
de semine abrahȩ. ysaac &e iacob.
S ais utiq illos quidẽ idola colu¬
isse. hos uͦ om̃ipotentẽ dm̃: iccirco¬
q solam ipsoꝵ curã habuisse iħm.
Ita dĩ om̃ipotentis cultura in tar¬
tara decrudit: & filii eget auxilio.
qͥ coluit patrem᷑ S uideris. Con¬
sentiam in quã hactenꝰ in cęlum
reductos eos: non quia mererent᷑.
s quia uincat diuina clementia
uim peccatoꝵ. Uerũtamen utrũ
& hoc a xp̃o dictũ sit: dubios etiã
nos & incertos scribentiũ ipsa ua¬
rietas facit. Namq cũ duo euan¬

Expanded text:
eum talia operari circa animas, eum talia operari circa animas, qui solem suum oriri facit super bonos et malos, et pluit super justos et iniustos. sed hoc tamen mihi unum in opinione hac uestra molestum est, cur id de Iudaeorum tantum patribus sentiatis ac non de ceteris quoque patriarchis gentium, quod et ipsi senserint . aliquando nostri liberatoris hanc gratiam, praesertim cum de ipsorum filiis magis christiana constet ecclesia quam de semine Abraham, Isaac et Iacob. sed ais utique illos quidem idola coluisse, hoc uero omnipotentem deum idcircoque solam ipsorum curam habuisse Iesum. ita dei omnipotentis cultura in tartara retrudit et filii eget auxilio, qui coluit patrem? sed uideris; consentiamus, inquam, hactenus in caelum reductos eos, non quia mererentur, sed quia uincat diuina clementia uim peccatorum. Uerumtamen utrum et hoc a Christo dictum sit, dubios etiam nos et incertos scribentium ipsa uarietas facit. namque cum duo euan
Abbreviated transcription (Latin):
etiam confitentib longo interual¬
lo de terra ac penali infernorũ
custodia. ubi se uitȩ merita co
re ad hoc ipsum potuisse: si pue¬
nerunt quod scͥptũ de eis ẽ. Neq
enĩ quia & latronẽ quendã de cru¬
ce lib̃auit idem nr̃ dñs. & ipso eo¬
dem die secũ futurũ dixit. in pa¬
radiso patris sui quisquã inuide¬
rit: aut inhumanus ado ẽẽ po¬
test. ut hoc ei displiceat tantȩ
benignitatis officiũ. S non tam̃
idcirco dicemꝰ & latronũ uitas ac
mores nob̃ ꝓbabileꝰ ẽẽ debere: qͥa
iħc latroni indulgentiã dederit.
aut quia publicanis & meretrici¬
b ignouerit errata. dixeritq
quod etiã precederent ipsi ad
regnũ cȩloꝵeos qui suꝑbe gesse¬
rint in iusticia. Namq & in adul¬
terio dep̾hensam mulierẽ quan
dam accusantib udȩis absoluit
ipse: precipiens ei ut iam pecca¬
re desineret. Qua ꝓpter si horum
tale quid & circa abraham egit
& ysaac & iacob: ipsi grãs. Decet

Expanded text:
etiam confitentibus, longo intervaletiam confitentibus, longo intervallo de tetra ac poenali inferorum custodia, ubi se vitae merita coere ad hoc ipsum potuisse, si pervenerunt, quod scriptum de eis est. Neque enim quia et latronem quemdam de cruce liberavit idem noster Dominus, et ipso eodem die secum futurum dixit eum in paradiso Patris sui , quisquam inviderit, aut inhumanus adeo esse potest, ut hoc ei displiceat tantae benignitatis officium. Sed tamen non idcirco dicemus et latronum vitas ac mores nobis probabiles esse debere, quia Jesus latroni indulgentiam dederit; aut quia publicanis et meretricibus ignoverit errata, dixeritque quod etiam praecederent ipsi ad regnum coelorum eos qui se superbe gesserunt . In injustitia namque et in adulterio deprehensam mulierem quamdam Judaeis accusantibus absolvit ipse, praecipiens ei ut jam peccare desineret . Quapropter si horum tale quid et circa Abraham egit, et Isaac, et Jacob, ipsi gratias: decet