comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
nem peccatum intrauit in mundũ
⁊ ꝑ peccatũ mors: ⁊ ita in om̃s homi¬
nes ꝑtransiit. in quo om̃s pecca¬
uerunt. Ergo totꝰ ille homo. id est.
& interiore ⁊ exteriore sui parte
inueterauit ꝓpt̾ peccatũ: & pene
mortalitatis addictus ẽ. Renouat᷑
aũt nunc scdm interiorẽ hominem.
ubi scdm sui creatoris imaginẽ refor-¬
mat᷑: exuens se in iusticiam. hoc ẽ ue¬
terem hominẽ. ⁊ induens iusticiam
hoc ẽ nouũ hominẽ. Tunc aut̃ cum
resurget corpus sp̃ale. quod semina¬
tur animale. etiam exterior ꝑcipiet
celestis habitudinis dignitatẽ. ut to¬
tum quod creatum ẽ. recreet᷑. & to¬
tum quod factum ẽ. reficiat᷑. illo re¬
creante qui creauit. ⁊ reficiente
qui fecit. Quod breuit̾ explicat:
ubi ait. Corpꝰ quidẽ mortuũ est
iusticiã. Si aut̃ sp̃s eius qui susci
tauit iħm amortuis habitat in
uob̃: qui suscitauit. xp̃m a mortuis.
uiuificabit ⁊ mortalia corpora ura.
ꝑ habitantẽ sp̃m eiꝰ in uobis. Nam

Expanded text:
eccatum intrauit in mundum et per peccatum mors; et ita in omnes homines pertransiuit, in quo omnes peccauerunt. ergo totus ille homo, id est et interiore et exteriore sui parte, inueterauit propter peccatum et poenae mortalitatis addictus est; renouatur autem nunc secundum interiorem hominem, ubi secundum sui creatoris imaginem reformatur, exuens se iniustitiam, hoc est ueterem hominem, et induens iustitiam, hoc est nouum hominem. tunc autem, cum resurget corpus spiritale, quod seminatur animale, etiam exterior percipiet caelestis habitudinis dignitatem, ut totum, quod creatum est, recreetur et totum, quod factum est, reficiatur illo recreante, qui creauit, et reficiente, qui fecit. quod breuiter explicat, ubi ait: corpus quidem mortuum est iustitiam. si autem spiritus eius, qui susin uobis, qui suscitauit Christum a mortuis, uiuificabit et mortalia corpora uestra per habitantem spiritum eius in uobis. nam
Abbreviated transcription (Latin):
ominus manichei euertit errorẽ.
qui & grana & herbas & om̃s radi-¬
ces ac fructices gent̾e tenebrarum
dicit creare non dm. & in eis formis
atq generib rerũ dm̃ potius cre¬
dit alligari quã horũ aliquid oꝑa-¬
ri: cun gͦ contra manichei sacri¬
legam uanitatẽ etiam ista dixisset.
uenit ad carniũ differentias. Non
om̃is inquit caro: eadem caro. In¬
dͥe ad corporum cęlestiũ atq terre¬
striũ: inde ad mutationẽ corporis
nr̃i. qua fieri possit sp̃ale atq cele¬
ste. Seminatur inqͥt in contuinelia:
surget ingła. Semmat᷑ in infirmi¬
tate: surget in uirtute. Seminat᷑
corpus animale: surget corpꝰ sp̃ale.
Atq inde uolens ostendere originẽ
corporis animalis: si ẽ inquit corpꝰ
animale. est & sp̃ale. Sicut scͥptũ
est. Factus ẽ pͥmus homo adam.
in animã uiuentẽ. Hoc aut̃ in ge

Expanded text:
ominus Manichaei euertit errorem, ominus Manichaei euertit errorem, qui et grana et herbas et omnes radices ac frutices gentem tenebrarum dicit creare, non deum et in eis formis atque generibus rerum deum potius credit alligari quam horum aliquid operari — cum ergo contra Manichaei sacrilegam uanitatem etiam ista dixisset, uenit ad carnium differentias. non omnis. inquit, caro eadem caro, inde ad corporum caelestium atque terrestrium, inde ad mutationem corporis nostri, qua fieri possit spiritale atque caeleste. seminatur, inquit, in contumelia, surget in gloria; seminatur in infirmitate. surget in uirtute; seminatur corpus animale, surget corpus spiritale. atque inde uolens ostendere originem corporis animalis, si est, inquit, corpus animale, est et spiritale; sic et scriptum est: factus est primus homo Adam in animam uiu
Abbreviated transcription (Latin):
tione d̃ĩ scđm imaginẽ eius qui cre¬
auit eũ. Hanc apłicam plane cog¬
nosco sententiã. Quare ipse alterã
non cognoscit: D̃s posuit membra
singłm quodq eoꝵ incorpore: ꝓut
uoluit. Ecce d̾s etiã exterioris ho¬
minis effector: ab eodẽ apło p̃di¬
catur. Quare inde eligit quod ꝓ
se putat: & tacet aut respuit quod
manichei fabulas am̃putat. Idem
cũ de terreno & celecti homine di¬
sereret. idem paulus int̾ mortalẽ
immortalẽq discernens. inter id
quod madam sumꝰ. & illud quod
in xp̃o erimus. ex ipsa lege ex ipso
libro ⁊ ex ipso loco adhibuit t̾rem.
id ÷ animalis corporis testimoniũ:
ubi scriptũ ẽ quod d̾s etiam terre¬
num hominẽ fecit. Nam cũ ageret
quomͦ resurgent mortui. & quo cor¬
pore uenient. cũ dedisset similitu¬
dines de seminib frumentoꝵ. qͦd
nuda grana seminentur. & d̾s illis
det corpus quomodo uoluerit. unicui-¬
q seminũ ꝓprium corpus. ubi nichil¬

Expanded text:
tionem dei secundum imaginem eius, qui cretionem dei secundum imaginem eius, qui creauit eum." hanc apostolicam plane agnosco sententiam: quare ipse alteram non agnoscit "deus posuit membra, singulum quodque eorum in corpore prout uoluit?" ecce deus etiam exterioris hominis effector ab eodem apostolo praedicatur: quare inde eligit, quod pro se putat. et tacet aut respuit, quod Manichaei fabulas amputat? item cum de terreno et caelesti homine dissereret idem Paulus inter mortalem inmortalemque discernens, inter id, quod in • Adam sumus, et illud, quod in Christo erimus, ex ipsa lege. ex ipso libro et ex ipso loco adhibuit terreni, id est animalis corporis testimonium, ubi scriptum est, quod deus etiam terrenum hominem fecit. nam cum ageret, quomodo resurgent mortui et quo corpore uenient, cum dedisset similitudines de seminibus frumentorum, quod nuda grana seminentur et deus illis det corpus, quomodo uoluerit. unicuique seminum proprium corpus — ubi nihil
Abbreviated transcription (Latin):
Ugustinꝰ respondit.
Paulus quid̾e apłs interio¬
rem̃ hõminẽ ꝓ sp̃u mentis: exteri-¬
orem uero incorpore atq ista mor¬
tali uita uult intelligi. Non tam̃
utrũq horũ simul duos homines
eum dixisse. aliquando in eiꝰ litte¬
ris legitur: s unũ quẽ totũ ds fe¬
cerit. id ẽ ⁊ id quod interiꝰ ẽ. & id qͦd
exteriꝰ ẽ. S eum ad imaginẽ suam
ñ fecit nͥ sodm id qͦd exteriꝰ ẽ: non
solũ incorporeũ. uerũetia rationale
quod pecoribꝰ non inest. Non itaq
unum hominẽ fecit ad imaginem.
suam & alterũ fecit non ad ima¬
ginẽ suã. s quia hoc utrũq interiꝰ
⁊ exteriꝰ simił unus homo ẽ. hunc
unũ hominẽ ad imaginẽ suam fecit.
non scdm id quod habet corpus cor-¬
poralemq uita. s scđ̾m id quod ha.¬
bet rationalem mentẽ: qua cognos¬
cat dm. & om̃ib irrationabilibus
eadem rationis excellentia p̃ponat᷑.
S illud interiꝰ concedit faustꝰ adõ
fieri: cum renouat᷑ inquit in agni.¬

Expanded text:
UGUSTINUS respondit: Paulus quidem apostolus interiorem hominem per spiritum mentis, exteriorem uero in corpore atque ista mortali uita uult intellegi; non tamen utrumque horum simul duos homines eum dixisse aliquando in eius litteris legitur, sed unum, quem totum deus fecerit, id est et id, quod interius est, et id, quod exterius; sed eum ad . imaginem suam non fecit nisi secundum id, quod interius est, non solum incorporeum, uerum etiam rationale, quod pecoribus non inest. non itaque unum hominem fecit ad imaginem suam et alterum fecit non ad imaginem suam, sed quia hoc utrumque, interius et exterius, simul unus homo est, hunc unum hominem ad imaginem suam fecit, non secundum id, quod habet corpus corporalemque uitam, sed secundum id, quod habet rationalem mentem, qua cognoscat deum et omnibus inrationalibus eadem rationis excellentia praeponatur. sed illud interius concedit Faustus a deo fieri. cum "renouatur," inquit, "in agni
Abbreviated transcription (Latin):
Ugustinꝰ respondit.
Tusemi xp̃ianos cauen¬
dos putas. quod nos ẽẽ dicis: nos aũ
pseudo. xp̃ianos cauemꝰ. quoduos
ẽẽ ostendimꝰ. Nã quod semũ ẽ: ex
quadã parte imꝑfectũ. exnulla ta¬
men falsũ ẽ. Quid gͦ si aliqͥd deẽ fi¬
dei eoꝵ: quos circũuenire conami¬
m: Nunqͥd ido id qͦd eis adest. de¬
struendũ ẽ: ac non potius id quod
de est astruendũ ẽ : Sicut & ad
quosdã imꝑfectos loquens apłs
ait. Gaudens & uidens urãm con¬
uersationẽ: & id qđ deẽ fidei ur̃e
in xp̃o. Cernebat utiq quandã
fabricã spiritalẽ. sicut alibi dicit
dei edificatio estis: & in ea cerne-¬
bat utrũq & unde gauderet &

Expanded text:
UGUSTINUS respondit: Tu semichristianos cauendos putas, quod nos esse dicis; nos autem pseudochristianos cauemus, quod uos esse ostendimus. nam quod semum est, ex quadam parte inperfectum, ex nulla tamen falsum est. quid ergo? si aliquid deest fidei eorum, quos circumuenire conamini, numquid ideo id quod eis adest destruendum, ac non potius id quod deest astruendum est? sicut ad quosdam inperfectos loquens apostolus ait: gaudens et uidens uestram conuersationem et id quod deest fidei uestrae in Christo. cernebat utique quandam fabricam spiritalem, sicut alibi dicit: dei aedificatio estis, et in ea cernebat utrumque: et unde gauderet
Abbreviated transcription (Latin):
minis scripturis pene om̃ib nocti¬
uagus quidã seminator insꝑserit.
iccireoq me ne hic quidẽ terrue¬
rit sermo. quanuis reuerendi no¬
minis preferat inscriptionẽ: quia
ꝓbare mͥ adhuc exposito licet. ui ũ¬
ne ⁊ hic int̾ zizania satoris ⁊ bom
sit. an nocturm illiꝰ ⁊ pessimi. Tu
uͦ qui temere om̃ia credis. qui na¬
turȩ beneficiũ rationẽ ex homini¬
b dampnans. cui inter uerũ falsũq¬
non iudicare religio ẽ. cuiq bonũ
a contrario seꝑare non minꝰ formi¬
dini est. quam infantib mame:
quid facturus eris. cũ te incapitu¬
li huiꝰ angustiam necessitas coget:
Dico autẽ cũ te iuideus seu quis alt̾
sermonis istius non inscius inderpel¬
labit. quid ita legis et ꝓpħarum
p̃cepta non serues: cͥũ xp̃c eadem
non se uenisse soluere dicat sed ad¬
implere:Nempe cogeris aut ua¬
ne suꝑstitioni succũbere. aut capi¬
tulũ ꝓfiteri falsum: aut de. xp̃i ne

Expanded text:
minis scripturis paene omnibus noctiminis scripturis paene omnibus noctiuagus quidam seminator insperserit. idcircoque me ne hic quidem terruerit sermo. quamuis reuerendi nominis prae se ferat inscriptionem. quia probare mihi adhuc ex proposito licet. utrumne et hic interdiani satoris et boni sit. an nocturni  illius et pessimi. tu uero, qui temere omnia credis. qui naturae beneficium rationem ex hominibus damnas, cui inter uerum falsumque iudicare religio est cuique bonum a contrario separare non minus formidini est quam infantibus maniae, quid facturus eris, cum te in capituli huius angustiam necessitas coget ? dico autem. cum te Iudaeus seu quia alter sermonis istius non inscius interpellabit, quid ita legis et prophetarum praecepta non serues, cum Christus eadem non se uenisse soluere dicat sed adinplere ? nempe cogeris aut uanae superstitioni succumbere aut capitulum profiteri falsum aut te Chri
Abbreviated transcription (Latin):
mandasse seruandũ. De cibis itẽ ipsũ
isseuerantẽ audias nullo eoꝵ inqui¬
nari hominẽ. quȩ in os Iingre¬
diuntur. sed ea potius quȩ de
ore ꝓcedunt polluere: de
sarrificiis item frequentem
ipsius ẽẽ. sermonẽ. dđm miscliam
uelle non sacrificiũ. Hec gͥ si ita ft̃.
ubi illud erit. non eum uenisse sol¬
uere legem ⁊ ꝓph̃as. sed ad implere:
Quod si dixit: aut aliud significans
dixit. aut qͦd absit mentiens dixit.
aut omĩno nec dixit. S iħm quidẽ
mentitũ ẽẽ. nullus dicat. dũ taxat
xpianꝰ: ac ꝑ hoc aut alit̃ dictum ẽ.
aut om̃ino nec dictum. Et tamen
me quidẽ iam aduersus capituli hu¬
ius necessitudinẽ. manichea fides
reddidit tutũ. quȩ pͥncipio mͥ non
cunctis quȩ & saluatoris nomine
seripta legunt᷑ passim credere ꝑ¬
suasit. s ꝓbare si sint eadẽ uera.
sisana. si incorrupta. ẽẽ enĩ ꝑ multa
rirania. quȩ in contagiũ boni se¬

Expanded text:
mandasse seruandum. de cibis item ipsum mandasse seruandum. de cibis item ipsum adseuerantem audias nullo eorum inquinari hominem. quae in os ingrediuntur, sed ea potius. quae de ore procedunt. polluere. de sacrificiis item frequentem ipsius esse sermonem deum misericordiam uelle. non sacrificium. haec igitur si ita sunt. ubi illud erit non eum uenisse soluere legem et prophetas, sed adinplere ? quod si dixit. aut aliud significans dixit aut. quod absit. mentiens dixit aut omnino nec dixit. sed Iesum quidem mentitum esse nullus dicat dumtaxat christianus; ac per hoc aut aliter dictum est aut omnino nec dictum. Et tamen me quidem iam aduersus capituli huius necessitudinem Manichaea fides reddidit tutum, quae principio mihi non cunctis. quae ex saluatoris nomine scripta leguntur. passim credere persuasit, sed probare, si sint eadem uera, si sana. si incorrupta; esse enim permulta zizania. quae in contagium boni se
Abbreviated transcription (Latin):
preteritũ errasse. Quid nunc tan¬
de: Placet ne ire sub lege: si eam
xp̃e non tam ñ soluit sed adimple¬
uit : Placet circuncidi id ẽ. puden¬
dis insignire repudenda: ⁊ d̃mere¬
dere sacram̃tis talib̾ delectari :
Placet susciꝑe sabbatoꝵ otiũ: ⁊ sa¬
turniacis manꝰ insertare cathenis:
Placet ingluuiem iudȩoꝵ demonis
neq enĩ do nunc tauros. nẽ arietes.
nunc etiã hircos. ut ñ ⁊ homines
dicã. cultris sternere: aͥc ꝓpt̾ quod
ydola sumꝰ exosi. id nẽ exercere cru¬
delius sub ꝓpis ac lege: Placet de¬
niq feraliũ ciboꝵ quedã existimare
munda: quȩdã in immundis ⁊ con¬
taminatis habere: Ex quib inqͥ¬
nationem poreinam: lex asserunt ⁊
iphȩ. Negabis ꝓfecto horũ quicquã
aciendũ nob̃ uolentib ꝑseuerare ẽẽ
audias dupliciter filiũ gehennȩ fie¬
rieũ qui fuerit circuncisus. Sabb̃m
uͦ nec ipsum seruasse uideas: nec usꝙͣ

Expanded text:
praeteritum errasse. Quid nunc tanpraeteritum errasse. Quid nunc tandem? Placetne ire sub Legem, si eam Christus non tam solvit, sed adimplevit? Placet circumcidi, id est, pudendis insignire pudenda, et Deum credere sacramentis talibus delectari? placet suscipere sabbatorum otium, et Saturniacis manus insertare catenis? Placet ad ingluviem Judaeorum daemonis neque enim Dei nunc tauros, nunc arietes, nunc etiam hircos, ut non et homines dicam, cultris sternere: ac propter quod idola sumus exosi, id nunc exercere crudelius sub Prophetis ac Lege? Placet denique feralium ciborum quaedam existimare munda, quaedam in immundis et contaminatis habere, ex quibus inquinatiorem porcinam Lex asserunt et Prophetae? Negabis profecto horum quidquam faciendum nobis volentibus perseverare esse audias dupliciter filium gehennae fieri eum, qui fuerit circumcisus. sabbatum uero nec ipsum seruasse uideas nec usquam
Abbreviated transcription (Latin):
Non ueni legẽ soluere.s ad¬
implere. S enĩ hoc insi aliud for¬
te significat a xp̃o dictũ credere:
non mmꝰ tibi contrariũ scias esse.
quã mͥ. Uterq enĩ nr̃m sub hac
uenisse putamus. Quod si tu in¬
terĩ uerbo fateri ñ uis: attamen
id oꝑib indicas. Inde eni ẽ quod
legis ac ꝓpħarũ precepta.⁊ ipse con¬
tempnis: inde quod nouũ testam̃¬
tum iħm condidisse: utriq fatemͣ.
Quo quid aliud. quã destructionẽ
fatemur ueteris testamenti: Ot e
cum ita sint. quomͦ xp̃m illud di¬
xisse credemꝰ: ñisi ante nosmet ipsos¬
dampnemꝰ stulte in preteritũ opim¬
onis. ⁊ ad penitudinẽ recurramus.
obsequam᷑q legi de integro ac ꝓpħis.
atq eoꝵ curemꝰ qualiacũq sint ob¬
seruare mandata: Quod cũ fece¬
rimꝰ: tunc deniq uere crediderimꝰ
dixisse ih̃m. quia non uenit legem
soluere sed adimplere. Nunc autẽ
falsũ ẽ: quia nec tu idcredis. de quo
me solũ incusas. S esto: licuerit in

Expanded text:
Non ueni legem soluere sed adinplere. sed enim hoc, nisi aliud forte significat, a Christo dictum credere non minus tibi contrarium scias esse quam mihi. uterque enim nostrum sub hac uenisse putauimus. quod si tu uerbo interim fateri non uis, attamen id operibus indicas. inde enim est. quod legis ac prophetarum praecepta et ipse contemnis, inde quod nouum testamentum Iesum condidisse utrique fatemur: quo quid aliud quam destructionem fatemur ueteris testamenti ? quae cum ita sint, quomodo Christum illud dixisse credemdamnemus stultae in praeteritum opinionis, et ad poenitudinem recurramus, obsequamurque Legi de integro ac Prophetis, atque eorum curemus, qualiacumque sint, observare mandata? Quod cum fecerimus, tunc denique vere crediderimus dixisse Jesum quia non venerit Legem solvere, sed adimplere. Nunc autem falsum est, quia nec tu id credis, de quo me solum incusas. CAPUT II. Sed esto, licuerit in
Abbreviated transcription (Latin):
sus duoꝵ maxime eũgłistarum
dissensione. qui genealogiã eiꝰ scͥb̃tᷤ
luce & mathei. hesiincertꝰ quãnã
potissimũ sequerer. fieri enĩ pu-
tabã posse. ut qͥa p̃scius ñsum quẽ
m̃tiri existimarẽ ipse diceret ue¬
rum: & quẽ uera loquripse forsi¬
tan mentiret᷑. Infinita gͦ eoꝵ p̃t̃mis¬
salite & int̾minabili mͥ: ad ioħ̃em
marcũq me contuli. Nec imparit̃
a duob ad duos: & ab eũgłistis ad
eiꝰdẽ nominis ꝓfessores. Quoꝵ mͥ
pͥncipia interĩ ñ immerito placu-¬
ert̃. qͥa nec dauid nec mariã indu-¬
cunt. nec ioseph: s iohannes qͥdẽ
in pͥncipio fuisse uerbũ dicit. et
uerbũ fuisse apud dm. et d̾m fu¬
isse uerbũ. xp̃m significans. marcꝰ
erit fihiũ dauid. nͥ forte alt̾ihic & alt̾m
ille annuntiat. xp̃m. Hec gͦ ratio
ẽ: qua ego ñ accipio natũ xp̃m.
Tu uͦ si tantꝰ esut hanc mͥ adimas
offensionẽ. effice ut int̾se ipsi con

Expanded text:
sus duorum maxime evangelistarum dissensione, qui genealogiam ejus scribunt, Lucae et Matthaei , haesi incertus quemnam potissimum sequerer. Fieri enim posse putabam, ut quia praescius non sum, quem mentiri existimarem, ipse diceret verum; et quem vera loqui, ipse forsitan mentiretur. Infinita ergo eorum praetermissa lite, et interminabili mihi, ad Joannem Marcumque me contuli: nec impariter a duobus ad duos, et ab Evangelistis ad ejusdem nominis professores. Quorum mihi principia interim non immerito placuerunt, quia nec David, nec Mariam inducunt, nec Joseph; sed Joannes quidem in principio fuisse Verbum dicit, et Verbum fuisse apud Deum, et Deum fuisse Verbum , Christum significans: Marcuserit filium David. Nisi forte alterum hic, et alterum ille annuntiat Jesum. Haec ergo ratio est, qua ego non accipio Christum natum. Tu vero, si tantus es ut hanc mihi adimas offens
Abbreviated transcription (Latin):
tate in ecliastico canone legerent᷑.
siquid habes: cur debeamꝰ ꝓpħas ac¬
ciꝑe. ꝓpt̃ testimonia inqͥt: quȩ de
xp̃o p̃fatisunt. Ego quidẽ nulla in¬
ueni: quãuis attentius eos ⁊ curiosis¬
sime legerim. S tam̃ & hoc eneruis
fidi confessio ẽ: in xp̃msine teste.
⁊ argumento ñ credere. Nempe ip¬
si uob̾ docere soletis. iccirco nichil
ẽẽ curiosius exquirendũ: qͥa simplex
sit & absoluta xp̃iana credulitis
Quomͦ gͦ nc̃ fidi simplicitatẽ des¬
truitis. in diciis eã ac testibꝰ fulci¬
Tendo: & hoc iudis : Aut si uob̃ pͥ¬
ma sententia displicet. iccirco tͣn¬
sitis ad alteram. quis fidelior rob̃
ẽẽ. debet testis quã ds ipse de filio
sed ultro celitus erupta uoce cũ eum
mitteret ad terram dixit. hic ẽ filiꝰ
m̃s dilectissimꝰ. credite illi: Nec non
⁊ ipse de se. Apatre meo ꝓcessi: & ue¬
ni in hunc mundũ. Atq multa alia
huiꝰcemodi: ad que uirgantes uidĩ.¬
tu de te testificaris dicebant testimo¬

Expanded text:
tate in ecclesiastico canone legerentur.si quid habes, cur debeamus Prophetas accipere. Propter testimonia, inquis, quae de Christo praefati sunt. Ego quidem nulla inveni, quamvis attentius eos et curiosissime legerim. Sed tamen et hoc enervis fidei confessio est, in Christum sine teste et argumento non credere. Nempe ipsi vos docere soletis, idcirco nihil esse curiosius exquirendum, quia simplex sit et absoluta christiana credulitas. Quomodo ergo nunc fidei simplicitatem destruitis, indiciis eam ac testibus fulciendo et hoc Iudaeis? aut si prima uobis sententia displicet idcircoque transistis in alteram, quis fidelior uobis esse testis debet quam deus ipse de filio sed ultro caelitus erupta uoce, cum eum mitteret ad terram, dixit: hic est filius meus dilectissimus, credite illi? necnon et ipse de se: a patre meo processi et ueni in hunc mundum atque multa alia huiusmodi. ad quae ringentes Iudaei "tu de te testificaris" dicebant; "testimo
Abbreviated transcription (Latin):
testimoniũ uocat: simͥ non credi
nullis egemꝰ: exempla tantũ uitȩ
honestȩ.⁊ prudentiam ac uirtutẽ
in ꝓpħis querimꝰ. quoꝵ nchil inui¬
dẽoꝵ fuisse uatib quia te ñ latue¬
rit sentio. Si quidẽ consulente
me cur eos accipiendos putares.
non impuide nec murbanter si¬
lentio eoꝵ mandatis oꝑib insola
transiliusti presagia. oblitꝰ utiq
scpͥtũ ẽẽ. nũquã uindemiari uuã
de spinis. nec de tribulis ficus. Qa¬
ꝓpt̾ hȩc strictim interim ⁊ castiga¬
Ee ad int̾rogationẽ tuã responde¬
illud adiciã. quia si hebraici uates
xp̃m scientes ⁊ p̾dicantes tam flagi¬
tiose uixert̃. iure ⁊m ipsos dici pote¬
rit id quod paulus degentiũ sapi¬
entib contestatur: quia cũ cogno¬
uissent dmñ ut dm clarificauert̃
aut grãs egert̃.s euanuert̃ in cogi¬
tationib suis. ⁊ intenebratũ ẽ. insi¬
piens cor eoꝵ. Uides gͦ non eẽ. mag¬
nũ. magna cognosse: nͥ ex eoꝵ uixe¬
ris dignitate.

Expanded text:
testimonium uocat, si mihi non creditnullis egemus; exempla tantum uitae honestae et prudentiam ac uirtutem in prophetis quaerimus, quorum nihil in Iudaeorum fuisse uatibus quia te non latuerit sentio, siquidem consulente me, cur eos accipiendos putares, non inprouide nec inurbaniter silentio eorum mandatis operibus in sola transiluisti praesagia, oblitus utique scriptum esse "numquam uindemiari uuam de spinis nec de tribulis ficus." quapropter haec strictim interim et castigate ad interrogationem tuam respondeillud adiciam,. quia si Hebraici uates Christum scientes et praedicantes tam flagitiose uixerunt, iure et in ipsos dici poterit id, quod Paulus de gentium sapientibus contestatur: quia cum cognouissent deum, non ut deum clarificauerunt aut gratias egerunt, sed euanuerunt in cogitationibus suis et intenebratum est insipiens cor eorum. uides ergo non esse magnum magna cognouisse, nisi ex eorum uixeris dignitate.
Abbreviated transcription (Latin):
S uos ista non intelligitis: quia
sicut ꝓpħa dixit. nͥ credideritis ñ
intelligetis. Non enĩ estis eruditi
uera catholica. Quod si essetis: de
diuitiis sc̃arũ scripturarũ ñ solũ
nouas etiam uetera ꝓferetis. Ipse
quippe dñs dicit. ꝓpterea om̃is seri¬
ba eruditꝰ in regño cȩloꝵ: similis ẽ.
homini patͥfamilias. ꝓferenti de the¬
sauro suo noua & uetera. Et id̃o
dũ sola ꝓmissa smoua tenere uosarbi¬
tramini. remansistis in uetustate
carnis. & nouitatẽ induxistis erro.¬
ris: de qua nouitate apłs dixit. P¬
phanas aũt uerboꝵ. nouitates eusta.
Multũ eñ ꝓficiunt adimpietatẽ.
& sermo eoꝵ sicut cancer serpit. Ex
quib ẽ hymeneus. et philetꝰ. qui cir¬
ca ueritatẽ aberrauerunt dicentes.
resurrectionẽ iam factã ẽẽ: & fidem
quorũdã subuertert̃. Ex qua uena
falsitatis uosmanare cognoscite. qͥ
dicitis nc̃ eẽ. resurrectionẽ tantũmͦ
animarũ. ꝑp̃dicationẽ ueritatis:

Expanded text:
Sed uos ista non intellegitis. quia, Sed uos ista non intellegitis. quia, sicut propheta dixit "nisi credideritis, non intellegetis." non enim estis eruditi uera catdivitiis sanctarum Scripturarum, non solum nova, sed etiam vetera proferretis. Ipse quippe Dominus dicit: Propterea omnis scriba eruditus in regno caelorum similis est homini patrifamilias proferenti de thesauro suo noua et uetera. et ideo dum sola promissa dei noua tenere uos arbitramini, remansistis in uetustate carnis et nouitatem induxistis erroris. de qua nouitate apostolus dicit: profanas autem uerborum nouitates euita; multum enim proficiunt ad inpietatem, et sermo eorum sicut cancer serpit. ex quibus est Hymenaeus et Philetus, qui circa ueritatem aberrauerunt dicentes resurrectionem iam factam esse, et fidem quorundam subuerterunt. ex qua uena falsitatis uos manare cognoscite. qui dicitis nunc esse resurrectionem tantummodo animarum per praedicationem ueritatis,
Abbreviated transcription (Latin):
b obtulit: ne qͥd tam̃ cũ suis mortali¬
b & carnalib sensib fallacit̾ agiar¬
bitrarent᷑. magis eos de ueterũ libroꝵ
testificatione firmauit dicens. Opor¬
tebat impleri om̃ia: quȩ scͥpta sunt
in lege moysi et ꝓpħis et psalmis de
me. Non itaq spes nr̃a temporaliũ
rerũ ꝓmissione defixaẽ: quandoqͥ¬
dẽ nec ipsos illius temporis scõs &
sp̃itales uiros. patriarchas & ꝓpħas¬
de his terrenis reb fuisse deditos
credimꝰ. Intelligebant enĩ reuelan¬
te sibi spũ dͦi. qͥd illi tempori con¬
grueret: et qͥb modis ds ꝑ illas õs
res gestas et dicta futura figuran¬
da & p̃mintianda decerneret: ma¬
gisq desidĩum eoꝵ de nouo testa¬
m̃to erat. S sicut p̃sens functio
corporalis ad significanda noua
uentura pollicitationib ueterib
nalis aut̃ popłs ꝓmissis uitȩ p̃sen¬
tis inherebat: de quo tam̃ popło
nichilominꝰ significabant᷑ futura.

Expanded text:
bus obtulit, ne quid tamen cum suis mortalibus obtulit, ne quid tamen cum suis mortalibus et carnalibus sensibus fallaciter agi arbitrarentur, magis eos de ueterum librorum testificatione firmauit dicens: oportebat inpleri omnia, quae scripta sunt in lege Moysi et prophetis et psalmis de me. non itaque spes nostra in temporalium rerum promissione defixa est, quandoquidem nec ipsos illius temporis sanctos et spiritales uiros, patriarchas et prophetas, his terrenis rebus fuisse deditos credimus; intellegebant enim reuelante sibi spiritu dei, quid tempori illi congrueret et quibus modis deus. per illas omnes res gestas et dictas futura figuranda et praenuntianda decerneret, magisque desiderium eorum de noua testamento erat; sed praesens functio corporalis ad significanda noua uentura pollicitationibus ueteribunalis autem populus promissis uitae praesentis inhaerebat. de quo tamen etiam populo nihilominus significabantur futura.
Abbreviated transcription (Latin):
gereret fastidirem.
ugustinꝰ respondit. Tempora¬
liũ quidẽ rerũ ꝓmissioneste¬
stamento ueteri contineri. & ido
testamentũ uetꝰ appellari nemo
ur̃m ambigit: et quod ȩternȩ uitȩ
ꝓmissio regnũq cęloꝵ ad nouum
ꝑtinet testam̃tũ. S in illis tẽpo¬
ralib figuras fuisse futuroꝵ quȩ
implerent᷑ in nob̃. in quos finis sȩ¬
culoꝵ obuenit: non suspicio mea.
s apłicus intellectꝰ ẽ. dicente pau¬
lo cũ de tabulis loqueret᷑. Hȩc
omĩa figurȩ nr̃ȩ fuerunt. Et ite¬
rũ. Hec omia infigura continge
bant illis. Scͥpta sunt aũt ꝓpt̃
nos: in quos finis scłoꝵ obuenit.
Non gͦ uetꝰ testamentũ ad conse¬
quendas illas ꝓmissiones : s ad
intelligendas in eis noui testam̃¬
ti p̃nuntiationes accipimꝰ. Ue¬
teris quippe testificatio : fidem
nouo conciliat. Unde dñs pꝰea¬
quã resurrexit a mortuis. seq
non solũ intuendũ discipłorũ
oculis s etiam contrectandum mani¬

Expanded text:
gereret, fastidissem. AUGUSTINUS respondit: Temporalium quidem rerum promissiones testamento uetere contineri et ideo uetus testamentum appellari nemo nostrum ambigit, et quod aeternae uitae promissio regnumque caelorum ad nouum pertinet testamentum: sed in illis temporalibus figuras fuisse futurorum, quae inplerentur in nobis, in quos finis saeculorum obuenit, non suspicio mea, sed apostolicus intellectus est dicente Paulo cum de talibus loqueretur: haec omnia figurae nostrae fuerunt, et iterum: haec omnia in figura contingebant illis; scripta sunt autem propter nos, in quos finis saeculorum obuenit. non ergo uetus testamentum ad consequendas illas promissiones, sed ad intellegendas in eis noui testamenti praenuntiationes accipimus; ueteris quippe testificatio fidem nouo conciliat. unde dominus posteaquam resurrexit a mortuis seque non solum intuendum discipulorum oculis sed etiam contrectandum mani
Abbreviated transcription (Latin):
plici appehatione ensis. mucro. gla¬
dius. sicut unã rẽdicitis. ⁊ lunam.
⁊nauẽ minorẽ et luminatorẽ noct᷑¬
nũ.⁊ si qͥd aliud uocabuli eid̾e rei
triburtis: ita potestis dic̾e eunde pͥmũ
hominẽ quẽ sp̃m̃ potentẽ. ⁊ qr̃e splen¬
ditenentẽ. ⁊ quẽ athlantẽ maximum.
S aliꝰ ẽ ille. alius atq aliꝰ ille ⁊ ille: ⁊ ne¬
minẽ istoꝵ xp̃m dicere soletis. Aut qͦ¬
mͦ nnũ num̃ si diuersa oꝑa. aut cur

Expanded text:
plici appellatione ensis. mucro. glaplici appellatione ensis. mucro. gladius, sicut unam rem dicitis et lunam et nauem minorem et luminatorem nocturnum et si quid aliud uocabuli eidem rei tribuitis. ita potestis dicere eundem primum hominem, quem spiritum potentem et quem splenditenentem et quem Atlantem maximum, sed alius est ille, alius atque alius ille et ille, et neminem istorum Christum dicere soletis. aut quomodo unum numen, si diuersa opera? aut cur
Abbreviated transcription (Latin):
congruit. ⁊ nascenti nascendo ñ con¬
arborib. ⁊ iħm crucifixũ sub pontio
pilato. ⁊ ih̃m ꝑsolem liãq distentũ.
quia totũ hoc ex una eadẽq substan¬
tia ẽ: cur ñ ⁊ cetera milia numinũ
Cur enĩ ñ sit iħc ⁊ illȩ splenditenens.
⁊ ille athlas ⁊ ille rer honoris ⁊ ille sp̃s
potens. ⁊ ille pͥmꝰ homo. ⁊ qͥeqͥd aliud
innumerabilit̾ ꝑ diuersa nomina
⁊ ꝑdiuersa officia p̾dicatis: Ipse de¬
niq sp̃s sc̃s eur in t̾cia ꝑsona ponit᷑:
cũ sit int̾ innumerabiles: Aut cur
n̾sit etiã ipse iħc  Et qͥd sibi iã uult
inscriptis fausti fallax tectura u̾bo¬
tũ: uͥbi conatꝰ uelut congruere ueris
ap̃ianis a quib longe nimiũq seclu¬
sub triplici appellatione colimꝰ num̃:
sur em̃ sub triplici. ac ñ potiꝰ sub mul¬
tiplici ñ appellatione tantũ s etiã re.
si quot nomina tot ꝑsonȩ sunt: Neq
eni sieut in arnus una res ẽ. sub tri¬

Expanded text:
congruit, et nascenti nascendo non concongruit, et nascenti nascendo non conarboribus et Iesum crucifixum sub Pontio Pilato et Iesum per solem lunamque distentum, quia totum hoc ex una eademque substantia est, cur non et cetera milia numinum cur enim non sit Iesus et ille splenditenens et ille Atlas et ille rex honoris et ille spiritus potens et ille primus homo et quicquid aliud innumerabiliter per diuersa nomina et diuersa officia praedicatis ? . Ipse denique spiritus sanctus cur in tertia persona ponitur, cum sit inter innumerabiles ? aut cur non sit etiam ipse Iesus ? et quid sibi iam uult in scriptis Fausti fallax textura uerborum, ubi conatus uelut congruere ueris christianis, a quibus longe nimiumque seclusub triplici appellatione colimus numen? cur enim sub triplici ac non potius sub multiplici non appellatione tantum, sed etiam re, si quot nomina, tot personae sunt ? neque enim, sicut in armis una res est sub tri
Abbreviated transcription (Latin):
quanuis substantiã diuinã cogitare
nisi corporeã nunꝙͣ ualueritis. Uñ
cogimini aut sine corꝑe dicẽ cruei¬
fixũ. quo absurdius ⁊ dem̃tius dici¬
nichil potest. aut in fantasmate po-¬
tiꝰ quã inueritate uisũ fuisse cruci¬
figi. qua rursus impietate quid peiꝰ
est. aut non om̃ĩa corꝑa de gente ẽẽ
tenebrarũ: s ẽẽ etiã corpꝰ diuinȩ su¬
stantie qͦd tam̃ immortale non sit.
s possit ligno affigi ⁊ occidi. quod
nicħominus plenũ ẽ. dementiȩ. aist
ex gente tenebrarũ mortale corp
habuisse xp̃m. Atq ita qͥ eiꝰ eorporis
matrẽ mariã uirginẽ: redere time¬
tis: gentẽ demonũ ñ.. netis : Postre¬
mo cũ scđm senter ⁊ iã fausti. quã qͥ¬
de ex illa longissima fabula ur̃a dẽ¬
cerptan. quanta potuit breuitate
ꝯstruixit. de spũ scõ terra concipiens
gignat patibilem iħm. qui ẽ uita et
salus homiũ omi suspensus ex ligno:
cur ille saluator pendenti pendendo

Expanded text:
quamuis substantiam diuinam cogitare quamuis substantiam diuinam cogitare nisi corpoream numquam ualueritis. unde cogimini aut sine corpore dicere crucifixum — quo absurdius et demnihil potest: aut in phantasmate potius quam in veritate visum fuisse crucifigi; qua rursus impietate quid pejus est? aut non omnia corpora de gente esse tenebrarum, sed esse etiam corpus divinae substantiae, quod tamen immortale non sit, sed possit ligno affigi et occidi; quod nihilominus plenum est dementiae: aut ex gente tenebrarum mortale corpus habuisse Christum, atque ita qui ejus corporis matrem Mariam virginem credere timetis, gentem daemonum non timetis. Postremo, cum secundum sententiam Fausti, quam quidem ex illa longissima fabula vestra decerptam, quanta potuit brevitate perstrinxit, de Spiritu sancto terra concipiens gignat patibilem Jesum, qui est vita et salus hominum, omni suspensus ex ligno; cur ille Salvator pendenti pendendo
Abbreviated transcription (Latin):
gignit om̃i nonsolũ suspensus ex lig¬
no. s etiã iacens in herba. ⁊ aliꝰ ille que
iudei crucifpcert̃ sub pontio pilato. ⁊
terciꝰ ille ꝑ solẽ limãq distentꝰ : Anunꝰ
atq idẽ exquadã sui parte ligatus in
arborib: ex quadã uͦ liber eidẽ ligate
capteq subueniens: Qđ si ita ẽ. ille
quẽ sub pontio pilato passũ ẽẽ con¬
ceditis. cũ eũ sine carne fuisse narre¬
tis. ñdũ dico quẽ ad modũ talẽ mortẽ
sine carne ꝑpeti potuerit. s quero
cui naues illas reliquerit: ut inde
descendens. talia pateret᷑ qualia sine
qͦcũq corꝑe fieri non possent. Scađ̾m
presentiã quippe sp̃alẽ. hullo mͦ illa
pati posset. Scdm p̃sentiam uͦ corꝑa¬
lem: similis ⁊ insole ⁊ in luna ⁊ incru¬
ce ẽẽ non posset. Pinde si corpꝰ ñ ha¬
buit: ñ ẽ crucifixus. Si aut̃ habue¬
rit. quero unde habuerit. cũ omĩa
corpora ex tenebrarũ gente ẽẽ dicatis:

Expanded text:
gignit, omni non solum suspensus ex liggignit, omni non solum suspensus ex ligno. sed etiam iacens in herba, et alius ille, quem Iudaei crucifixerunt sub Pontio Pilato, et tertius ille per solem lunamque distentus? an unus atque idem ex quadam sui parte ligatus in arboribus, ex quadam uero parte liber eidem ligatae captaeque subueniens ? quod si ita est, ille, quem sub Pontio Pilato passum esse conceditis, cum eum sine carne fuisse narretis — nondum dico, quemadmodum talem mortem sine carne perpeti potuerit - sed quaero, cui naues illas reliquerit, ut inde descendens talia pateretur, qualia sine quocumque corpore fieri non possent. secundum praesentiam quippe spiritalem nullo modo illa pati posset; secundum praesentiam uero corporalem simul et in sole et in luna et in cruce esse non posset. proinde si corpus non habuit, non est crucifixus; si autem habuit, quaero, unde habuerit, cum omnia corpora ex tenebrarum gente esse dicatis,
Abbreviated transcription (Latin):
confitem᷑: qͥa illa substantia conta¬
minari nec carne potest.q̃ nulla
re potest. Uos aut̃ scdm ur̃am fabu¬
lam adhuc in arbore pendent̾e iħm.
iam contaminatũ dicitis: antequã
carnẽ ingrediat᷑ euiꝰq uescentis: Iut
sinon ẽ. contaminatꝰ: qͥuomͦ uos eum
manducando purgatis: De inde cũ
om̃s arbores crucem ipsius ẽẽ dica¬
tis. uñ a fausto p̃dicat᷑ om̃i suspensꝰ
ex ligno: cͥur ñ sicut illũ uerũ iħm
bonũ opꝰ faciens ioseph ille ab arima¬
thia de cruce deposuit ut sepeliret.
ita ⁊ uos poma decerpitis ut ihm de
ligni suspensione depositũ ur̃o uentre
sepeliatis : Aut im̃ piũ ẽ. iħm in sepul¬
chro condere: impiũ aũt de ligno de¬
ponere.Aut ut de uob̃ etiã concinat.
quod de ꝓpħa ponit apł̃s. Sepulchrũ
patens est guttur eoꝵ: ore aꝑto ex pec¬
sepulturȩ faucib ur̃is: postremo dicite
de spũ sc̃o concipiens terra patibilẽ

Expanded text:
confitemur, quia illa substantia contaconfitemur, quia illa substantia contaminari nec carne potest, quae nulla re potest; uos autem secundum uestram fabulam adhuc in arbore pendentem legum iam contaminatum dicitis, antequam carnem ingrediatur cuiusque uescentis. aut si non est contaminatus, quomodo uos eum manducando purgatis ? deinde cum omnes arbores crucem ipsius esse dicatis, unde a Fausto praedicatur omni suspensus ex ligno? cur non sicut illum uerum Iesum bonum opus faciens Ioseph ille ab Arimathia de cruce deposuit. ut . sepeliret, ita et uos poma decerpitis, ut legum de ligni suspensione depositum uestro uentre sepeliatis? aut unde pium est Christum sepulcro condere, inpium autem de ligno deponere? an ut de uobis etiam concinat, quod de propheta ponit apostolus: sepulcrum patens est guttur eorum, ore aperto expecsepulturae faucibus uestris? postremo dicite de spiritu sancto concipiens terra patibilem
Abbreviated transcription (Latin):
cur uob̃ non uidet᷑ immundius. qͦd
asue salutis temꝑam̃to ipsa natura
carnis expurgat: An caro immunda
ẽ: ⁊ fimꝰ qui carne egredit᷑ mundus
ẽ : Non gͦ attenditis non uidetis ster¬
corib letari agros: quo fertiliꝰ fecim¬
dent᷑. Nẽpe ad id redit ur̃a dementia.
ut de sp̃u sc̃o quẽ carnẽ mariȩ dicitis
dedignatũ. tanto ub̃ius ⁊ letiꝰ terra
concipiat: quanto studiosius fuerit
carnis sordib ⁊ squalorib pingue facta.
Anut hoc defendatis. dicetis spm̃sco
tia: Respondet᷑ uob̃. Cur ñ gͦ ⁊ in u¬
tero uirginali: S ut de concepto iã
taceã: partũ ipsum deinde respicite.
Concipientẽ de sp̃u sco. dicitis te: rã
gignere patibilẽ iħm. quẽ tam̃ itacon¬
taminatũ om̃i ex ligno pendere ꝑibe¬
tis ĩn fructib ⁊ pomis. ut innumera
sola parte purgan dus. cui fames
urã subuenerit. Itaq nos xp̃m
filiũ dĩ uerbũ dĩ. incontaminabilit
carne indutũ corde credimus ore

Expanded text:
cur uobis non uidetur inmundius, quod cur uobis non uidetur inmundius, quod a suae salutis temperamento ipsa natura carnis expurgat? an caro inmunda est et fimus, qui carne egeritur. mundus est? non ergo adtenditis, non uidetis stercoribus laetari agros, quo fertilius fecundentur? nempe ad id redit uestra dementia, ut de spiritu sancto, quem carnem Mariae dicitis dedignatum, tanto uberius et laetius terra concipiat, quanto studiosius fuerit carnis sordibus et squaloribus pinguefacta. an ut hoc defendatis, dicetis spiritumtia ? respondetur uobis: cur non ergo et in utero uirginali? sed ut de conceptu iam taceam, partum ipsum deinde respicite. concipientem de spiritu sancto dicitis terram gignere patibilem Iesum, quem tamen ita contaminatum omni ex ligno pendere perhibetis in frugibus et pomis, ut innumerabea sola parte purgandus, cui fames uestra subuenerit. itaque nos Christum filium dei, uerbum dei, incontaminabiliter carne indutum corde credimus, ore
Abbreviated transcription (Latin):
cũ ⁊ nos cũ om̃ib. Et rursus nulli
eoꝵ nob̃cũ: nec nos cũ aliqͥb eoꝵ. Qđ
si faustꝰ cogitaret: ñ tan diserte deli¬
raret. Quid aũt hinc dicã. qͥuod ait
quoq concipientẽ gingnere patibi¬
lem iħm: qͥ ẽ uita ac salus hominum
om̃i suspensus ex ligno: Odemens.
ut ur erĩ non discutiã de hac re ura
uaniloqͥa. Potest ne terra de sp̃i sc̃õ
concipe patibilẽ iħm. ⁊ maria uirgo
non potu ⁊
.tanta c. sitar e
si ificata: cũ
Iom̃ib t̾rȩ locis. ub
arbores herbȩq gignunt᷑. Itane mi la
femina exhorrescis. aut exhorrescere
te fingis. uterũ pudicitiȩ dedicatem:
⁊ inhortis om̃ib circũquasq urbes ex
cloacinis aqͥs iħm gigni n exhorrescis:
Quis enim quãlibet cenulentꝰ humor:
ñ mnumerabilia g̾mina edit ⁊ nutrit:
Sic p̃dicatis nasci patibilẽ iħm: quẽ
credere natũ ẽẽ de uirgine clamatis
indignũ. Si carnẽ putatis ĩmundã:

Expanded text:
scum et nos cum omnibus, et rursus nulli scum et nos cum omnibus, et rursus nulli eorum nobiscum nec nos cum aliquibus eorum. quod si Faustus cogitaret, non tam diserte deliraret. Quid autem hinc dicam. quod ait: quoque concipientem, gignere patibilem Jesum, qui est vita ac salus hominum, omni suspensus ex ligno? O demens, ut interim non discutiam de hac re vestra vaniloquia, potestne terra de Spiritu sancto concipere patibilem Jesum, et Maria virgo non potuit? tanta castitate sanctificata cum omnibus terrae locis, ubi arbores herbaeque gignuntur. itane in illa femina exhorrescis aut horrescere te fingis uterum pudicitiae dedicatum et in hortis omnibus circum quasque urbes ex cluacinis aquis legum gigni non exhorrescis ? quis enim quamlibet caenulentus humor non innumerabilia germina edit et nutrit? sic praedicatis nasci patibilem Iesum, quem credere natum esse de uirgine clamatis indignum. si carnem putatis inmundam,
Abbreviated transcription (Latin):
igniu̾ uentoꝵ. ⁊ aqua ũ muno uer it:
alius in cęlo circuens. radiis sai: etiã de
cloacis m̃bra dĩ ur̃i colligit. Et iͥs nu¬
meret omĩa om̃iũ deoꝵ ur̃orũ officia:
fabulosa nulla ueritate manifestanul¬
is enigmatibꝰ figurat᷑a : Porro si alius
ita diugctit om̃s homines. ut alios ẽẽ
dicat qͥ credunt dm humana curare.
alios qui omino ñ credunt: in hac par¬
te ⁊ pagani nob̃ consentiunt ⁊ uider:
tur. ⁊ si qͥ alii sunt qͥ ita sensert᷑. Par¬
uane ista differentia ẽ : Cur gͦ ñ ⁊
scd̾m istã duȩ solȩ sectȩ. ẽẽ dicant᷑:
ut muna earũ uob̃cũ sitis: An aude¬
ditis in hac differentia discede a no¬
b̃. qui dm p̃dicamꝰ humana curare:
iẽe. cũ epicureis. qͥ hoc negant: Hic
ꝓfecto illos repudiantes: ad noscur¬
ritis. Sic ꝑ alias ⁊ alias differentias
ñ hic ñ illic reꝑiunt᷑ aliunde iuncti.
aliunde disiuncti: uicissim om̃s nob̃¬

Expanded text:
ignium, uentorum et aquarum in imo uersat, ignium, uentorum et aquarum in imo uersat, alius in caelo circuiens radiis suis etiam cloacis membra dei vestri colligit. Et quis numeret omnia deorum vestrorum officia fabulosa, nulla veritate manifesta, nullis aenigmatibus figurata? Porro, si alius ita dividat omnes homines, ut alios esse dicat qui credunt Deum humana curare, alios qui id omnino non credunt: in hac parte et pagani nobiscum sentiunt et Iudaei et tur et si qui alii sunt, qui ita senserunt. paruane ista differentia est? cur ergo non et secundum istam duae solae sectae esse dicantur, ut in una earum nobiscum sitis? an audebitis in hac differentia discedere a nobis. qui deum praedicamus humana curare, et esse cum Epicureis, qui hoc negant? hic profecto illos repudiantes ad nos curritis. sic per alias et alias differentias nunc hic, nunc illic reperiuntur, aliunde iuncti, aliunde disiuncti, uicissim omnes nobi
Abbreviated transcription (Latin):
id ÷ gentiũ ⁊ nr̃a. qui eis longe diuer¬
sa sentimꝰ. Uidelicet qm̃ dixerat eoma¬
xime distare gentes a manicheis. qͦd
ab uno pͥncipio dicunt ẽẽ omĩa: qd̾
manichei negant. addentes pͥncipũ
gentis tenebrarũ. In hac differentia
quod fatendũ ẽ. pleriq pagani nob̃¬
cũ sentiunt. S ñ uidit quia itẽ siqͥs
diuidat. ut dicat eorũ. qui aliqua
religione detinent᷑. aliis placere u¬
nũ d̃m colendũ aliis multos. ꝑ hanc
differentiã ⁊ pagani a nob̃ remotist̾:
& isti cũ paganis deputant᷑: nos aũt
cũ uidȩis. Potest gͦ aliqͥs scđm hanc
differentiã: hoc etiã modo duas solas
sectas putare. Hic forte dicatis quod
uos multos dõs ur̃os ex una substan¬
tia ꝑhibetis: quasi pagani multos
buant. Sicut etiã apud uos alius ex¬
pugnat gentẽ tenebrarũ. aliꝰ ex ea
capta fabricat mundũ. aliꝰ desuꝑ
suspendit. aliꝰ subt̃ portat. aliꝰrotas

Expanded text:
id est gentium et nostra, qui eis longe diuerid est gentium et nostra, qui eis longe diuersa sentimus, uidelicet quoniam dixerat eo maxime distare gentes a Manichaeis, quod ab uno principio dicunt esse omnia, quod Manichaei negant addentes principium gentis tenebrarum. in hac differentia — quod fatendum est — plerique pagani nobiscum sentiunt; sed non uidit, quia item, si quis ita diuidat, ut dicat eorum, qui aliqua religione detinentur, aliis placere unum deum colendum, aliis multos, per hanc differentiam et pagani a nobis remoti sunt, et isti cum paganis deputantur, nos autem cum Iudaeis. potest ergo aliquis secundum hanc differentiam hoc etiam modo duas solas sectas putaret hic forte dicatis, quod uos multos deos uestros ex una substantia perhibetis, quasi pagani multos buant. sicut etiam apud uos alius expugnat gentem tenebrarum, alius ex ea capta fabricat mundum, alius desuper suspendit, alius subter portat, alius rotas
Abbreviated transcription (Latin):
gani ñ uelut eg s uelut mortuide¬
putandi sunt: laudet᷑ in sepulcro
cinis informis. qͥa nec ĩã formã ca¬
daueris tenet. ⁊ membra uiua cul¬
pentur.A quia cadaueri ft̃
similiora
quã cineri. sicut
nos ido isti
culpandos pu
qͥa nos ꝯ similiores ẽẽ di¬
manicheoꝵ. Quãꝙͣ ꝑ multas diffe
ceruendũ diuidi soleant. ut quod
in iͥ ac erat parte. ꝑ alias differen¬
tias in alia parte inueniat᷑ ubi
uli. & ñ erat: uelut uerbi gr̃a siqͥs
ouinẽ carnẽ diuidat in uolatilia
⁊ ei quȩ uolaro nen possunt. ꝑ hane ds¬
ferentiã quadrupedia hominib sunt
simil ra ꝙͣ auibꝰ. Parit̾ enĩ uolare
non possunt. Rursus siqͥs ꝑaliã dife¬
rentiã diuidat. ut dicat alia ẽẽ. ratio¬
nalia alia irrationalia: iam qͣdrupe¬
des auib sunt similiores quã hommni¬
bꝰ. Parit̾ enĩ sunt rationis ex ꝑtes. hoc
faustꝰ non cogitans ait. Porro autẽ
sectas si queras. ñ plus ert quã duȩ:

Expanded text:
gani; non velut aegri, sed velut mortui degani; non velut aegri, sed velut mortui deputandi sunt; laudetur in sepulcro cinis informis, quia jam nec formam cadaveris tenet; et membra viva culpentur, quia cadaveri sunt similiora, quam cineri. Sic et nos ideo isti culpandos putant, quia nos similiores esse diManichaeorum. Quanquam per multas diffecernendum diuidi soleant, ut, quod in hac erat parte, per alias differentias in alia parte inueniatur, ubi ante non erat. uelut uerbi gratia, si quis omnem carnem diuidat in uolatilia, et ea, quae uolare non possunt, per hanc differentiam quasimiliora, quam avibus; pariter enim volare non possunt. Rursus si quis per aliam differentiam dividat, ut dicat alia esse rationalia, alia irrationalia; jam quadrupedes avibus sunt similiores, quam hominibus; pariter enim sunt rationis expertes. Hoc Faustus non cogitans, ait: Porro autem sectas si quaeras, non plus erunt quam duae;
Abbreviated transcription (Latin):
rit̃. ⁊ in epta ⁊ insana. nec pingen¬
do. aut sculpendo.nec int̾pre¬
tando demonstra tis. ⁊ ea cum
om̃ino nulla sint creditis ⁊ colitis:
⁊ insuꝑ xp̃ianis fide non ficta pias
mentes mundantibꝰ. tanꝙͣ temere
credulis insultatis. Ut eñi multa
qͥa subtilius sublimiꝰq tractare de
mundi fabrica ⁊ si mͥ difficile non
eẽt certe nimis longũ ẽ: hoc dico.
Siisto. iei sunt. di substi da com¬
Ii. Hui art cridere plenũ ẽ. sacii¬
lege nsanie. Il igͥ om̃ia uanasunt:
falso sunt nulla sunt. Pinde uos
paganis istis qͥ uulgo noti sunt. et
antiqͥtꝰ fuert̾. ⁊ in reliquiis suis iam
ĩc er ibescunt ꝓrsus det̾iores estis.
qͦd illi colunt ea quȩ dii ñ sunt uos
aut̃ om̃ino quȩ non sunt. Itaq si
ꝓpt̾ea uos putatis tenere ueritatẽ.
quia ⁊ errori paganoꝵ longe dissimi¬
distamus: dicatur ⁊ mortuus ido
dat᷑ qui sanꝰ ẽ. quia uicimor ẽ. egro
to quã mortuo. Aut si plerũq pa¬

Expanded text:
riter inepta et insana nec pingenriter inepta et insana nec pingendo aut sculpendo nec interpretando demonstratis et ea, cum omnino nulla sint, creditis et colitis et insuper christianis fide non ficta pias mentes mundantibus tamquam temere credulis insultatis. ut enim multa quia subtilius sublimiusque tractare de mundi fabrica. etsi mihi difficile non esset. certe nimis longum est, hoc dico: ista uera sunt, dei substantia comis. hoc autem credere plenum est sacrilegae insaniae. illa igitur omnia uana sunt, falsa sunt, nulla sunt. proinde uos paganis istis, qui uulgo noti sunt et antiquitus fuerunt et in reliquiis suis iam nunc erubescunt, prorsus deteriores estis, quod illi colunt ea, quae dii non sunt, uos autem, omnino quae non sunt. Itaque si propterea uos putatis tenere ueritatem, quia et errori paganorum longe dissimidistamus, dicatur et mortuus ideo datur, qui sanus est, quia uicinior eto quam mortuo. Aut si plerique Pa
Abbreviated transcription (Latin):
crart᷑: sicut palloris ⁊ febris. Ut
gͥ omittã quod simulachroꝵ adora¬
tores circa ipsas corporũ figuras
ħnt affectũ. ut eas ipsas formas in locis
honorabilib sublimatas. qͥb tantũ
obsequiũ exhib̃i uident. tanꝙͣ dõs
timeant: illȩ ipsȩ int̾pretationes qͥbꝰ
hȩc muta ⁊ surda ⁊ ceca ⁊ ex anima de
salutẽ uel aliquã utilitatẽ nicħsint:
⁊ quȩ ex eis int̾pretant᷑ in reb inue¬
niunt᷑. Uos aũt pͥmũ hominẽ cũ. sͦ.
elementis belligerantẽ⁊ spm̃ potentẽ
de captiuis corporib gentis tenebra¬
rũ. an potiꝰ de m̃bris di urĩ uictis
atq subiectis mundũ fabricantem.
⁊ splenditenentẽ reliqͥas eorũdẽ m̃¬
omĩa capta. opp̃ssa inqͥnata. plan¬
humeris sius cũ eo ferentẽ. ne totũ
ille fatigatꝰ abiciat. atq ita fabula
ur̃a uelut in tapete theatrico ad illiꝰ
ultimi globi catastoliũ ꝑuenire ñ
possit. ⁊ alia innumera bilia pa¬

Expanded text:
craverunt, sicut Palloris et Febris. Ut craverunt, sicut Palloris et Febris. Ut ergo omittam quod simulacrorum adoratores circa ipsas corporum figuras habent affectum, ut eas ipsas formas in locis honorabilibus sublimatas, quibus tantum obsequium exhiberi vident, tanquam deos timeant; illae ipsae interpretationes, quibus haec muta, et surda, et caeca, et exanima defsalutem vel aliquam utilitatem nihil sint, et, quae ex his interpretantur, in rebus inueniuntur. uos autem primum hominem cum quinque elementis belligerantem; et spiritum potentem de captiuis corporibus gentis tenebrarum an potius de membris dei uestri uictis atque subiectis mundum fet splendide tenentem, reliquias eorumdem meomnia capta, oppressa, inquinata planhumeris suis cum eo ferentem, ne totum ille fatigatus abiciat. atque ita fabula uestra uelut in tapete theatrico ad illius ultimi globi catastolium peruenire non possit, et alia innumerabilia pa