comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
adquer cum m ambrae intrib uiris quos dubitandũ
ñ est angelos fuisse.: Quam uis quidam & istimen.
unũ in eis fuis se dñm xp̃m ad serentes eum &iã
ante indumentũ carnis. fuis se uisibilem. Est qui¬
quidẽ diuinae potestatis et in uisibilis. in corpora¬
lis immutabilisq: naturae sineulla suimutatio¬
ne & iã mortalib: aspatib: apparere. non ꝑ id qđ
est : sed ꝑ aliquid quod sibi subditũ ẽ: Quid aũt illi
subditũ non ẽ : Verum tamen si ꝓpt̃ ea confirmant
horũ triũ aliquẽ fuissexp̃m. quiacũ tresuidiss& :
ad dñm singulalit̃ ẽ locutus: sic eñĩ scriptũ ẽ
Etecce tres uiri stabant suꝑ eũ etiuidens ꝓcucurrit
in obiuã illis ab hostio tab naculisui. et adorauit
suꝑterrã et dix̃ Dñe sun uenigrãm ate te et

Expanded text:
ad quercum Mambre in tribus uiris, quos dubitandum non est angelos fuisse; quamuis quidam existiment unum in eis fuisse Dominum Christum, adserentes eum etiam ante indumentum carnis fuisse uisibilem. Est quidem diuinae potestatis et inuisibilis, incorporalis inmu: tabilisque naturae, sine ulla sui mutatione etiam mortalibus adspectibus apparere, non per id quod est, sed per aliquid quod sibi subditum est; quid autem illi subditum non est? Verum tamen si propterea confirmant horum trium aliquem fuisse Christum, quia, cum tres uidisset, ad Dominum singulariter est locutus sic enim scriptum est: Et ecce tres uiri stabant super eum, et uidens procucurrit in obuiam illis ab ostio tabernaculi sui, et adorauit super terram et dixit: Domine, si inueni gratiam ante te, et
Abbreviated transcription (Latin):
uoluit ẽe tãquã primordia catulorũ quorõ
parentes in bestialẽ uitã mortemq delecerat
Sic ut enĩ seriptum ost homo inhonore eũesser
non intellexit conparatus ẽ pecorib nonin¬
tellegentib etsimilis factusẽ eis. Nisi quod
in fantes in firmiores etiã sĩc ceriumus in usu
motũq membrorum: et sensu appetendiate
ultandi qua sunt aliorũ tenerrim retusam¬
s mnaliu lamqua seianto at collt excellentuo
sasraeteraanimantiaus hamana qun¬
iniasis impetusuie uelit sagitta cumarcus

Expanded text:
uoluit esse tamquam primordia catulorum, quorum uoluit esse tamquam primordia catulorum, quorum parentes in bestialem uitam mortemque deiecerat; sicut enim scriptum est: Homo in honore cum esset, non intellexit; conparatus est pecoribus non intellegentibus et similis factus est illis; nisi quod infantes infimotuque membrorum et sensu appetendi atque uitandi, quam sunt aliorum tenerrimi fetus animalium; tamquam se tanto adtollat excellentius supra cetera animantia uis humana, quanto magis inpetum suum, uelut sagitta cum arcus
Abbreviated transcription (Latin):
quã quodipsi fuerant nasceret̃: ꝓmagnitudine
q uippȩ illius. naturã damnatio muta uit inpeias
Ot quod ꝓoenalit̃ p̃cessit inpeccantib hominib
primis : etiã naturalit̃ sequeret̃ innascentib ceteris:
neq enĩ italiomo exhomine sicut homo eepul¬
uere Pulus nãq homini faciendo materies futt:
homo aut homini gigendo parens ꝓ inde qđẽ.
terra non hocẽ caro quãuis exterra facta sit
caro Quodaut ẽ. parenshomo hocẽ et ples
homo. In primoigit᷑ homine ꝑfeminã in ꝓgeniẽ
transiturũ uniũsũ genus humanũ fuit : quand
coniugũ copula diuinã sententiã suae damna¬
tionis excepit. et quod homo factus ẽ. non cũ
crearet̃ sed cupeccaret etpunairet᷑ hoc genuit
quantũ quidẽ attinet ad peccati et mortisori¬
ginẽ nonerũ ad intantilem hab etudinc tin¬
sirmitatẽ animi et cerporis quã uidemus in par¬
nulis peccatoł ꝓoena illere dactuse quaeds

Expanded text:
quam quod ipsi fuerant, nasceretur. Pro magnitudine quam quod ipsi fuerant, nasceretur. Pro magnitudine quippe culpae illius naturam damnatio mutauit in peius, ut, quod poenaliter praecessit in peccantibus hominibus primis, etiam naturaliter sequeretur in nascentibus ceteris. Neque enim ita homo ex homine, sicut homo ex puluere. Puluis namque homini faciendo materies fuit, homo. autem homini gignendo parens. Proinde quod est terra, non hoc est caro, quamuis ex terra facta sit caro; quod est autem parens homo, hoc est et proles homo. In primo igitur homine per feminam in progeniem transiturum uniuersum genus humanum fuit. quando illa coniugum copula diuinam sententiam suae damnationis excepit; et quod homo factus est, non cum crearetur, sed cum peccaret et puniretur, hoc genuit, quantum quidem adtinet ad peccati et mortis originem. Non enim ad infantilem hebetudinem et infirmitatem animi et corporis, quam uidemus in paruulis, peccato uel poena ille redactus est quae Deus
Abbreviated transcription (Latin):
dĩ &animae siue animae et corporis. Deprima
igit̃ corporis morte dicipotẽ qđ bonis bonasit
malis mala: Secunda uerosine dubio sic̃ nullo¬
rũbonorũ ẽ lta nullibona Non aut̃ dissimu¬
landa nascit quaestio utrũ reuera morsqua
separant̃ anima et cerpus bonissitbona quiasi
ita ẽ quo modo poterit obtineri quodetiam
ipsa sit poena peccati: Fianc enĩ primi homines
nisi peccauissent ꝑ pessi utiq nonfuissent. quo
pacto igit᷑ bona ẽẽ possitbonis quae accidere non
posset rusimalis: Sedrursussi non nisim alis posset
accidere non deberet bonisbana eẽ pfednulla.
Cur enĩ esset ulla poena In quib: nẽent ulla pu¬
nienda : Qua ꝓpt̃ fatendũ ẽ primos quide ho¬
m̃inesita fuuse institutos. ut sinon peccassent :
nullũ mortis esperirent̃ genus. sed eosdẽ
primos pectatores Iita fuisse morte multatos : ut
etiã quicquid eorũ stirpeeẽt exortum : eadẽ
poenateneret̃ obnoxiũ: Nonerũ alua dexcis

Expanded text:
Dei et animae siue animae et corporis. De prima Dei et animae siue animae et corporis. De prima igitur corporis morte dici potest, quod bonis bona sit, malis mala; secunda uero sine dubio sicut nullorum bonorum est, ita nulli bona. CAPUT Ilanda nascitur quaestio, utrum re uera mors, qua separantur anima et corpus, bonis sit bona; quia si ita est, quo modo poterit obtineri, quod etiam ipsa sit poena peccati? Hanc enim primi homines, nisi peccavissent, perpessi utique non fuissent. Quo igitur pacto bona esse possit bonis, quae accidere non posset nisi malis? Sedaccidere, non deberet bonis bona esse, sed nulla. Quur enim esset ulla poena in quibus non essent ulla punienda? Quapropter fatendum est primos quidem homines ita fuisse institutos, ut, si non peccassent, nullum mortis experirentur genus; sed eosdem primos peccatores ita fuisse morte multatos, ut etiam quidquid de eorum stirpe esset exortum eadem poena teneretur obnoxium. Non enim aliud ex eis,
Abbreviated transcription (Latin):
tormenta anquiauita qualis cũq aliquod bonũẽ:
dolor a ut̃ malũ: Ideo nec uiuere corpusdicendũ e
inquo anima ñ uiuendi catisaẽ. sed dolendi: Giuit
itaq anima ecdõ cũ uiuit bene. non enĩpotest
bene uiuere nist dõ inseo perante quodbonũ et¬
uiuit aut̃ corpus exanima cũ anima uiuit in cor¬
pore seu uiuat ipsa scuñ uiuat ex dõ. Impiorũ
namq: in corporib uitamon animarũ sed corporũ
uita ẽ quã possunt eis animae etiã mortuae. iocẽ.
ado desertae : quantula cũq propria uita exqua
etiã immortales sunt non desistente conferre : potatorõ¬
uerũ indamnatione nouissima: quã uis homo nuit¬
sentire ñ desinat tamen qui a sensus ipsenee uo¬
luptate suadis nec quiete salubris. sed dolore
poenalis ẽ : non in meritomors ẽ potius appellata
quã uita ldeo aũt secunda qui a postillã primae:
quasit coherentiũ diremtionaturarũ siuae

Expanded text:
tormenta. An quia uita qualiscumque aliquod bonum est, tormenta. An quia uita qualiscumque aliquod bonum est, dolor autem malum, ideo nec uiuere corpus dicendum est, in quo anima non uiuendi causa est, sed dolendi? Viuit itaque anima ex Deo, cum uiuit bene; non enim potest bene uiuere nisi Deo in se operante quod bonum euiuit autem corpus ex anima, cum anima uiuit in corpore, seu uiuat ipsa seu non uiuat ex Deo. Inpiorum namque in corporibus uita non animarum, sed corporum uita est; quam possunt eis animae etiam mortuae, hoc est Deo deserente, quantulacumque propria uita, ex qua et inmortales sunt, non desistente, conferre. Verum in damnatione nouissima quamuis homo sentire non desinat, tamen, quia sensus ipse nec uoluptate suauis nec quiete salubris, sed dolore poenalis est, non inmerito mors est potius appellata quam uita. Ideo autem secunda, quia post illam primam est, qua fit cohaerentium diremtio naturarum, siue
Abbreviated transcription (Latin):
sicut corporis cuid deseritanima: ergo utriusq reudẽ
totius hominis morsẽ. cuanima adõ deserta deserit
corpus lta enĩ nec exđõ uiuit ipsa: nec corpus ex ipsa
ꝑiuius modiaũt totius hominis mortẽ illa seguit᷑ quã
secunda morte diunorũ eloquiorũ apellataucto
fitas. I ano saluator signisi cabuit ubi ait Et̃ tunete:
quili abet potestatẽ et corpus etanim ã ꝑdere ingehenna:
Quod cũ ante ñfiat quã cũanima corpori sic fuerit
copulata : ut nulla diremtione separent̃: miũ uider
potẽ quono docorpus ea mortedicat̃ oecidi. quañani¬
ma deserit : sed aninta tũ sentiensq: cruciat̃. Nam¬
in illa poena ultima ac sempitna: dequa suoloco¬
diligentias disserendũ ẽ rectemors aniniae dr̃. qui¬
non uiuit exdõ mors aut corporis quenam modo¬
cũ uiuat exanima Nonenĩ aliter potẽ ipsa corpo¬
ralia qua e post resurrectionẽ futuras sentire

Expanded text:
sicut corporis, cusicut corporis, cutotius hominis, mors est cum anima a Deo deserta deserit corpus. Ita enim nec ex Deo vivit ipsa, nec corpus ex ipsa. Hujusmodi autem totius hominis mortem illa sequitur, quam secundam mortem divinorum eloquiorum appellatete, qui habet potestatem et corpus et animam perdere in gehennam. Quod cum ante non fiat, quam cum anima corpori sic fuerit copulata, ut nulla diremtione separentur: mirum uideri potest quo modo corpus ea morte dicatur occidi, qua non anima deseritur, sed animatum sentiensque cruciatur. Namultima poena ac sempiterna, de qua sudiligentius disserendum est, recte mors animae dicitunon uiuit ex Deo; mors autem corporis quonam modocum uiuat ex anima? Non enim aliter potest ipsa corporalia, quae post resurrectionem futura sunt,
Abbreviated transcription (Latin):
Uxpeditis de nr̃i saeculi exortu. et deinitio
generis humani difficillimis qua estionibus
nunciam delapsui primi hominis. immo
primorũ hominũ et deorigine acꝓpagine
mortis humanae disputationẽ nob̵ institutã rerũ ordo
deposcit : non enĩ eomodo quo angel os condiderat
łs homines ut etiã si peccassent moriomnino ñ possert
Sedita : ut ꝑfunctos oboedientiae munere sine int̃¬
uentu mortis. angelica immortalitas. etbeata
aeternitas sequeret̃ In oboedientes aũt mors plec¬
teret᷑ damnationeius tissima : Quod etiã in libro
superiore iã diximus sed de ipso genere mortis¬
uideo mihi paulo diligentiusq disserendũ: quãuis
enĩ animal humana ueracit̃ in mortalis ꝑ hibeat̃
habet tamen quanda etiã ipsa mortẽ suã Nam
ideo dicit̃ in mortalis : qui amodo quoda: quantulo¬
cũq ñ desinit uiuere atq sentire. Corpaũtideo
mortale qm̃ deseriomni uita potẽ nec ꝑseipsũ
aliquatenus uiuit: Morsigit᷑ animae sit cu eã deserih

Expanded text:
xpeditis de nostri saeculi exortu et de initio generis humani difficillimis quaestionibus nunc iam de lapsu primi hominis, immo primorum hominum, et de origine ac propagine mortis humanae disputationem a nobis institutam rerum ordo deposcit. Non enim eo modo, quo angelos, condiderat Deus homines, ut etiam si peccassent mori omnino non possent; sed ita ut perfunctos oboedientiae munere sine interuentu mortis angelica inmortalitas et beata aeternitas sequeretur; inoboedientes autem mors plecteret damnatione iustissima; quod etiam in libro superiore iam diximusuideo mihi paulo diligentius disserendum. Quamuis enim anima humana ueraciter inmortalis perhibeatur, habet tamen quandam etiam ipsa mortem suam. Nam ideo dicitur inmortalis, quia modo quodam quantulocumque non desinit uiuere adque sentire; corpus autem ideo mortale, quoniam deseri omni uita potest nec per se ipsum aliquatenus uiuit. Mors igitur animae fit, cum eam deserit Deus,
Abbreviated transcription (Latin):
stituti sunt: utetiã sic sic insinuaret dr̃ quidpostu¬
let ordo creaturarũ quidexigat meritũ peccatorũ
ante quã hoc uocabulo noe iustus peccatũ silu uin¬
dicaret: nomenitaq: istuc culpa meruit nonnatura:
Origo aut̃ uocabuli seruorũ. in latina lingua inde
credit̃ ducta: quod hiqui iurebelli possint occidoi
auictorib: chimꝰ seruantur serui fiebant a seruando

Expanded text:
stituti sunt, ut etiam sic insinuaret Deus, quid postustituti sunt, ut etiam sic insinuaret Deus, quid postulet ordo creaturarum, quid exigat meritum peccatorum.antequam hoc uocabulo Noe iustus peccatum filii uindicaret. Nomen itaque istuc culpa meruit, non natura. Origo autem uocabuli seruorum in Latina lingua inde creditur ducta, quod hi, qui iure belli possent occidi. a uictoribus cum seruabantur serui fiebant, a seruando
Abbreviated transcription (Latin):
faciliorẽq aditũ consulendi: uel naturae ordinae
ł ipsius soti&atis humanae Unde aplus dic̃
quisquis aũt suis et maxime domesticis ñ ꝓuid&. fidem
denegat : otest in fide lideterior Hinc itaque etiã
sulunt : sic̃ uir uxori. parentes filiis. domini seruis
bo ediunt aũt quibus c̃suliẽ : sic̃ mulieres maritis.
filii parentibus serui dominis Sed indomo iusti
uiuentis & fide. et adhuc ab illa caelesti ciuitate
peregrinantis: &iã qui imperant seruiunt eis ꝗb
ludentur imperare: Neque enĩ dominandi cupi¬
ditate imperant: sed officio consulendi. N&c prin
ordo p̃scribit itads̃ hominẽ condidit: Nã domi¬
netur inquid pisciã maris & uolatiliũ caeli eto miu
repentiũ quae repunt suꝑ terram. Rationalẽ factũ
ad imaginẽ suã noluit nisi inrationalib: dominari:
non hominẽ homini : sed hominẽ petori: inde primi
iusti pastores pecorũ magis quãreges hominũ con¬

Expanded text:
facilioremque aditum consulendi, uel naturae ordine facilioremque aditum consulendi, uel naturae ordine uel ipsius societatis humanae. Unde apostolus dicit: Quisquis autem suis et maxime domesticis non prouidet, fidem denegat et est infideli deterior. Hinc itaque esulunt; sicut vir uxori, parentes filiis, doOboediunt autem quibus consulitur; sicut mulieres maritis, filii parentibus, serui dominis. Sed in domo iusti uiuentis ex fide et adhuc ab illa caelesti ciuitate peregrinantis etiam qui imperant seruiunt eis, quibus uidentur imperare. Neque enim dominandi cupiditate imperant, sed officio cordo praescribit, ita Deus hominem condidit. Nam: Dominetur, inquit, piscium maris et uolatilium caeli et omnium repentium, quae repunt super terram. Rationalem factum ad imaginem suam noluit nisi inrationabilibus dominari; non hominem homini. sed hominem pecori. Inde primi iusti pastores pecorum magis quam reges hominum con
Abbreviated transcription (Latin):
nantur adno: Ambulat ꝑsidẽ non ꝑspeciem : Ac̃ ꝑ hoc
omnẽ pacẽ ł corporis ł animae. ł simul corporis eta¬
ut eisi tordinata infide. subaeterna lege oboedien¬
tiã : lam uero ꝗaduo p̃cipua praecepta. hoce. dilet¬
tionẽ dieidilectionẽ ꝓximi docet magisterds̃. in ꝗb.
tria inuenithomo quaediligat dm̃ seipsũ. et ꝓxi¬
mũ. atq ille in sediligendo nonerrat quidm̃ diligit.
consequens est utetiã ꝓximo ad diligendum
dm̃ consulat quẽ uibet᷑ sic̃ seipsũ diligere sicuxori.
sic filuis sic domesticis. sicoeteris quib: potuerit ho¬
minib: & adhoc sibi aꝓximo siforte indig& consu¬
li uelit Acꝑ hoc erit pacatus quantũ in ipso e:
omnihomini pacce hominũ id est ordinata concor¬
dia : cuius hic ordo ẽ. Primũ ut nullinoceat: dein¬
de ut &iã prosit ciu potuerit i primitus ergo in est
ei suorũ curco : Ad cos quippe hab& oportuniorẽ

Expanded text:
natur a Domino: ambulat per fidem, non per speciem; ac per hoc natur a Domino: ambulat per fidem, non per speciem; ac per hoc omnem pacem uel corporis uel animae uel simul corporis et aut ei sit ordinata in fide sub aeterna lege oboedientia. Iam uero quia duo praecipua praecepta, hoc est dilectionem Dei et dilectionem proximi, docet magister Deus, in quibus tria inuenit homo quae diligat, Deum, se ipsum et proximum, adque ille in se diligendo non errat, qui Deum diligit: consequens est, ut etiam proximo ad diligendum Deum consulat, quem iubetur sicut se ipsum diligere sic uxori, sic filiis, sic domesticis, sic ceteris quibus potuerit hominibus, et ad hoc sibi a proximo, si forte indiget, consuli uelit; ac per hoc erit pacatus, quantum in ipso est, omni homini pace hominum, id est ordinata concordia, cuius hic ordo est, primum ut nulli noceat, deinde ut etiam prosit cui potuerit. Primitus ergo inest ei suorum cura; ad eos quippe habet opportuniorem
Abbreviated transcription (Latin):
n corpus: Idẽ ordinatȩ uitȩ acsalutis. Sic̃ enĩ
pacẽ corporis amarese ostendunt animantia
cũ fugiunt dolorem : et pacẽ animae cũ ꝓpt̃ &plen¬
das indigentias appetitionũ uoluptatẽ sequunt᷑
ita mortẽ fugiendo satis indicant quantã diligant
pacẽ. qua sibi conciliantus anima et corpꝰ
Sed ꝗa homini rationalis anima inẽ totũ hoc qđ
hab& cõmune cũbestus: subdit pacianimȩ
rationalis : & m̃te aliquid contẽpletur et scđm
hoc aliquid agat: ut sitei ordinata cognitionis
actionisq consensio : quã pace rationalis animae
dixeramus Ad hocenĩ uelle deb& n& dolore
molestari n& desiderio ꝑ turbari : n& morte
dissolui : ut aliquid utile cognoscat: et scđm eã
cognitionẽ : uita moresq cõponat: Sed neisto
studio cognitionis ꝓpt̃ humanae mentis in¬
firmitatẽ in pestẽ alicuius erroris incurrat.
opus hab& magisterio diuino cuicertus ob tẽper&¬

Expanded text:
et corpus, id est ordinatae uitae ac salutis. Sicut enim et corpus, id est ordinatae uitae ac salutis. Sicut enim pacem corporis amare se ostendunt animantia, cum fugiunt dolorem, et pacem aahnae, cum propter explendas indigentias adpetitionum uoluptatem sequuntur: ita mortem fugiendo satis indicant, quantum dili. gant pacem, qua sibi conciliantur anima et corpus. Sed quia homini rationalis anima inest, totum hoc, quod habet commune cum bestiis, subdit paci animae rationalis, ut mente aliquid contempletur et secundum hoc aliquid agat, ut sit ei ordinata cognitionis actionisque consensio, quam pacem rationalis animae dixeramus. Ad hoc enim uelle debet nec dolore molestari nec desiderio perturbari nec morte dissolui, ut aliquid utile cognoscat et secundum eam cognitionem uitam moresque conponat. Sed ne ipso studio cognitionis propter humanae mentis infirmitatem in pestem alicuius erroris incurrat, opus habet magisterio diuino, cui certus obtemper
Abbreviated transcription (Latin):
ornandumq: corpus congruit : eo pacto
aequissimo : ut qui mortalistalib bonis pacimor¬
taliũ ad commodatis recte usus fuerit: accipiat
ampliora atq meliora. ipsam scilicet in mor¬
talitatis pacem : eiq: conuenientẽ głam et hono¬
rẽ inuita aeterna: Aderuendũ dõ e t ꝑximoindõ
Qui aũt ꝑ peram nailla accipiat. etha amitit
Omĩ sigitur usus rerum tẽporaliũ refertur ad fruc¬
tũ pacister renae : intrena ciuitate: It uelesti
autẽ ciuitate : refertur ad sructum pacis aet̃ nȩ
Qucc ꝓpt̃ sunrationalia eẽmus animantia: nihil
appeteremus p̃ter ordinatã tẽperatura partiũ
corporis & requiẽ app&itionũ Nihil ergo p̃t
qui&e carnis et copiã uoluptatũ: ut pax corporis.
ꝓd eẽt paci animȩ. Sienĩ desit pax corporis.
impeditur &iam in rationalis animae pax ꝗa re¬
quiẽ app&itionũ conseꝗ ñ potest. Vtrũq aũt
simul ei paci ꝓdest : quã int̾se habent anima&

Expanded text:
ornandumque corpus congruit, eo pacto ornandumque corpus congruit, eo pacto aequissimo, ut, qui mortalis talibus bonis paci mortalium adcommodatis recte usus fuerit, accipiat ampliora adque meliora, ipsam scilicet inmortalitatis pacem eique conuenientem gloriam et honorem in uita aeterna ad fruendum Deo et proximo in Deo; qui autem perperam, nec illa accipiat et haec amittOmnis igitur usus rerum temporalium refertur ad fructum pacis terrenae in terrena ciuitate; in caelesti autem ciuitate refertur ad fructum pacis aeternae. Quapropter si inrationalia essemus animantia, nihil adpeteremus praeter ordinatam temperaturam partium corporis et requiem adpetitionum; nihil ergo praeter quietem carnis et copiam uoluptatum, ut pax corporis prodesset paci animae. Si enim desit pax corporis, inpeditur etiam inrationalis animae pax, quia requiem adpetitionum consequi non potest. Utrumque autem simul ei paci prodest, quam inter se habent anima
Abbreviated transcription (Latin):
testis ẽ uoluntatis malae : ita dolor amissiboni.
insupplicio testisẽ naturaebone. ꝗenĩ dol&
amissam naturae suae pacẽ & aliis reliqui is pacis
id dol& quib: sit utsibi amica naturasit. Hoc
aũt in &tremo supplicio rectesit. ut iniꝗ & im
pii naturaliũ bonorũ damna incruciatib
defleant. sentientes eorum ab laterrẽ iustisr¬
simũ dm̃: quẽ contẽpser̃ benignissimũ largito¬
rẽ.: Ds̃ ergo naturarũ omniũ sapientissim B
conditor & iustissimus ordinator ꝗ t̃renorũ
ornam̃torũ maximũ instituit mortalegenus
humanũ dedit hominib: quaedã bona hud ttamanũ gen¬
uitae congrua iđ pacẽ tẽporalẽ ꝓmodulo
mortalis uitae : in ipsa salute et in columitate
acsocietate suigeneris: et quaeq huic paciuel
tuendȩ ł recuperandae necesiaria sunt sicut
eaquae apte . et conuenienter ad iacent sensib:
lux. uox aurȩ spirabiles aquae potabiles
et quicquid adalendũ tegendũq curandũ

Expanded text:
testis est uoluntatis malae, ita dolor amissi boni testis est uoluntatis malae, ita dolor amissi boni in supplicio testis est naturae bonae. Qui enim dolet amissam naturae suae pacem, ex aliquibus reliquiis pacis id dolet, quibus fit, ut sibi amica natura sit. Hoc autem in extremo supplicio recte fit, ut iniqui et inpii naturalium bonorum damna in cruciatibus defleant, sentientes eorum ablatorem iustissimum Deum, quem contemserunt benignissimum largitorem. Deus ergo naturarum omnium sapientissimus conditor et iustissimus ordinator, qui terrenorum ornamentorum maximum instituit mortale genus humanum, dedit hominibus quaedam bona huic uitae congrua, id est pacem temporalem pro mortalis uitae in ipsa salute et incolumitate ac societate sui generis, et quaeque huic paci uel tuendae uel recuperandae necessaria sunt sicut ea, quae apte et conuenienter adiacent sensibus, lux uox, aurae spirabiles aquae potabiles, et quidquid ad alendum tegendum curandum
Abbreviated transcription (Latin):
tura inqua nullũ bonũ sit ñ potest Prom¬
den& ipsius diaboli natura inquantũ natura
ẽ malũ ẽ sed ꝑ ũsitas eã malã fac̃: Itaq inue¬
ritate ñstetit : sedueritatis iudiciũ ñ euasit¬
Non inordinis tranqiullitate remansit n& idco
tam̃ a potestate ordinator iseffugit bonũ di
dereauit : sed malũ qđ ille commisit. Neq eñi
totu aufert qđ naturae dedit sed aliquid adi¬
rait aliquid relinquit. ut sit qui doleat. qđ
ademit. et ipse dolorteftimoniũ ẽ boni ademp
th& bonirelicti. Nisient᷑ enĩ bonũ relictũ eẽt
bonũ amissũ dolere ñ poss& Nã qui p&cat
utrũq bonũ ẽ Boniq amissione. dolendũ
ẽ potius quã letandũ . sitam̃ non sit cõpensatio
melioris Melior ẽ aũt animi aequitas quã
corporissanitas Profecto conuenientius
iniustus dol& insupplicio : quã laetatus ẽ inde¬
licto Sic̃ ergo laetitia de sertiboni inp&cato

Expanded text:
tura, in qua nullum bonum sit, non potest. Proitura, in qua nullum bonum sit, non potest. Proinde nec ipsius diaboli natura, in quantum natura est, malum est; sed peruersitas eam malam facit. Itaque in ueritate non stetit, sed ueritatis iudicium non euasit; in ordinis tranquillitate non mansit, nec men a potestate ordinatoris effugit. Bonum Dei, nsequitur quod creauit, sed malum quod ille commisit. Neque enim totum aufert quod naturae dedit, sed aliquid adimit, aliquid relinquit, ut sit qui doleat quod ademit. Et ipse dolor testimonium est boni ademti et boni relicti. Nisi enim bonum relictum esset, bonum amissum dolere non posset. Nam qui peccat, utrumque bonum est bonique amissione dolendum est potius quam laetandum si tamen non sit conpensatio melioris; melior est autem animi aequitas quam corporis sanitas: profecto conuenientius iniustus dolet in supplicio, quam laetatus est in delicto. Sicut ergo laetitia deserti boni in peccato
Abbreviated transcription (Latin):
quanta cũq congruentia co aptantur. Ac ꝑ hoc
inẽ ordinis ñ nulla tranquillitas in ẽ ergo non¬
nulla pax.. Uerum ideo miseris quia et sun
aliqua securitate ñdolent : non tam̃ ibis ubi
securi ẽẽ acdolefe ñ debeant : Miseriores aũt
sipax eis cũ ipsa lege nonẽ : qua naturalis ordo
administratur. Cũ aũt dolent & qua parte
dolent : pacis ꝑ turbatio facta ẽ. In illa uero
adhuc pax ẽ. in qua n& dolor urit n& cõ¬
pago ipsa dissoluitur.: Sic̃ ergo ẽ qued amuita
sine dolore . dolor aũt sinealiqua uita ñ potest¬
ẽẽ : sicẽ quaedã pax sine ullo bello. bellũ uero ẽẽ
sine aliqua pace non potest: Non scđm id qđ
bellũ ẽ sed scđm id qđ ab eis uł in eis geritur:
quȩ aliquȩ naturae sunt.: Quod nullo mo¬
do eẽnt si ñ quali cũq pace susisterent. Qua¬
ꝓpt̃ ẽnatura inqua nullũ malũ ẽ. uł &iã
inqua nullũ eẽ malũ potest. Esse aũt na¬

Expanded text:
quantacumque congruentia coaptantur; ac per hoc quantacumque congruentia coaptantur; ac per hoc inest eis ordinis nonnulla tranquillitas, inest ergo nonnulla pax. Verum ideo miseri sunt, quia, etsi in aliqua securitate non dolent, non tamen ibi sunt, ubi securi esse ac dolere non debeant; miseriores autem, si pax eis cum ipsa lege non est, qua naturalis ordo administratur. Cum autem dolent, ex qua parte dolent, pacis perturbatio facta est; in illa uero adhuc pax est, in qua nec dolor urit nec conpago ipsa dissoluitur. Sicut ergo est quaedam uita sine dolore, dolor autem sine aliqua uita esse non potest: sic est quaedam pax sine ullo bello, bellum uero esse sine aliqua pace non potest; non secundum id, quod bellum est, sed secundum id, quod ab eis uel in eis geritur, quae aliquae naturae sunt; quod nullo modo essent, si non qualicumque pace subsisterent. Quapropter est natura, in qua nullum malum est uin qua nullum esse malum potest; esse autem na
Abbreviated transcription (Latin):
Paxcorporis etanimȩ : ordinata uita et salus ani¬
mantis: Pax hominis mortalis etđi ordinata
infide subeterna lege obedientia : Pax homi¬
nũ ordinta concordia : Pax domus lordi¬
nata imperandi oboediendq concordia quo¬
cohabitantiũ. Pax ciutatis ordinata imperandi
atq oboediendi concordida ciuiũ : Pax caeles¬
tis ciuitatis. ordinatis simaatq: concor dissi¬
ma soti& as fruendidõ : & inuicẽ in dõ
Paxomniũ rerum tranquillitas ordinis. ordo ẽ
parũ dispariũq: rerum : suacuiq: loca tribuens
dispositio.: Proinde miseri : quia inquantũ
miseris. utiq: in pace ñ sunt Tran quillitate
quiȩdem ordiniscarent. ubi ꝑturbatio nulla ẽ.
uerumtam ꝗa merito iusteq: s̃ miseri : ea quoq:
ipsa miseria sua. p̃ter ordinẽ eẽ ñ poss̃ : ñ qui¬
dẽ coniunctibeatis. sed ab eis tam ordinis lege se¬
iuncti: Quic ũ sine ꝑturbatione s̃ rebus in ꝗbuss̃.

Expanded text:
pax corporis et animae ordinata uita et salus anipax corporis et animae ordinata uita et salus animantis, pax hominis mortalis et Dei ordinata in fide sub aeterna lege oboedientia, pax hominum ordinata concordia, pax domus ordinata imperandi oboediendique concordia cohabitantium, pax ciuitatis ordinata imperandi adque oboediendi concordia ciuium, pax caelestis ciuitatis ordinatissima et concordissima societas fruendi Deo et inuicem in Deo, pax omnium rerum tranquillitas ordinis. Ordo est parium dispariumque rerum sua cuique loca tribuens dispositio. Proinde miseri, quia, in quantum miseri sunt, utique in pace non sunt, tranquillitate quidem ordinis carent, ubi perturbatio nulla est; uerum tamen quia merito iusteque sunt miseri, in ea quoque ipsa miseria sua I praeter ordinem esse non possunt; non quidem coniuncti beatis, sed ab eis tamen ordinis lege seiuncti. Qui cum sine perturbatione sunt, rebus, in quibus sunt,
Abbreviated transcription (Latin):
nibus: &nr̃o in conuenientib sensui: idecumt
ẽ. qđ inputore sentit̃ : donec mundi conueniat
elem̃tis: en neorũ pacẽ paulatim particula¬
timq discedat: Nullomodo tam̃ in delegib ali¬
quid summi illius creatoris ordinatorisq sub¬
trahit̃ a quo pax uniuersitatis adminis tratur.
Quia etsi de cadauere maioris animantis. ani¬
malia minuta nascant̃ eadẽ lege creatoris.
quaeq: corpuscula in salutis pacesui animalis
seruiunt: etsimortuorũ carnes ab aliis anima¬
lib: deuorent̃ : easdẽ leges ꝑcuncta diffusas ad
salutẽ generis cuiusq mortaliũ congrua.
congruis pacisicante serquaqua uersus tra¬
hant᷑ & reb: ꝗb:q: cũ uingant᷑ etinres quas¬
libet conuertantur etcomutent᷑ inueniunt:
pax itaq corporisẽ ordinata tẽpera tura par¬
tiũ. Paxanimae inrationalis ordinata
requies apetitionũ: Pax anima e ranonalis:
ordinat a cognitioris actionisq consensio:

Expanded text:
nibus et nostro inconuenientibus sensui id enim nibus et nostro inconuenientibus sensui id enim est quod in putore sentitur, donec mundi conueniat elementis et in eorum pacem paulatim particulatimque discedat. Nullo modo tamen inde aliquid legibus summi illius creatoris ordinatorisque subtrahitur, a quo pax uniuersitatis administratur; quia, etsi de cadauere maioris animantis animalia minuta nascantur, eadem lege creatoris quaeque corpuscula in salutis pace suis animulis seruiunt; etsi mortuorum carnes ab aliis animalibus deuorentur. easdem leges per cuncta diffusas ad salutem generis cuiusque mortalium congrua congruis pacificantes, quaqua uersum trahantur et rebus quibuscumque iungantur et in res quaslibet conuertantur et commutentur, inueniPax itaque corporis est ordinata temperatura partium. Pax anime irrationalis, ordinata requies appetitionum. ordinata cognitionis actionisque consensio,
Abbreviated transcription (Latin):
pacẽ ista ꝑuersitas etdeo molestaẽ: Uerũ tam̃
anima corporisuopacata ẽ et ꝓeĩsalute satagit.
etideo ẽ quidoleat. Quaesimolestis eĩ exclusa
discesserit : quã diu cõpago membrorũ manet
none sine quađĩ partiũ pace quod remanet.
eti deo ẽ adhucꝗ pendeat: It quod terrenum
corpus int̃rãnititur et uinculo quosuspensũ ẽ
renitit̃ in suae pacis ordinẽ tendit. et locum
quore quiescat quodã modo uoce pondereposut:
lamq ex anime acsine ullo sensu apace tam̃ natura¬
li sui ordinis ñ recedit uel cũ tenet eam uel cũ
ferł ad eã: Sienĩ adhibaeant̃ medicam̃ta adq
curatio quȩ formã cadaueris dissollui dilabiq
ñsinant. ad huc pax quȩdã partes partib: iun¬
git : totamq molẽ applicat t̃reno e conueni¬
enti hacꝑhoc paccato loco: Si aut̃ nulla adhi¬
beat̃ cura condendi sed natalicur sui relinquat̃.
tã diu quasi tumultuat᷑ dissidentib exalatio¬

Expanded text:
pacem ista peruersitas et ideo molesta est: uerum tamen pacem ista peruersitas et ideo molesta est: uerum tamen anima corpori suo pacata est et pro eius salute satagit, et ideo est qui doleat: quae si molestiis eius exclusa discesserit, quamdiu conpago membrorum manet, non est sine quadam partium pace quod remanet, et ideo est adhuc qui pendeat. Et quod terrenum corpus in terram nititur et uinculo quo suspensum est renititur, in suae pacis ordinem tendit et locum quo requiescat quodam modo uoce ponderis poscit, iamque exanime ac sine ullo sensu a pace tamen naturali sui ordinis non recedit, uel cum tenet eam, uel cum fertur ad eam. Si enim adhibeantur medicamenta adque curatio, quae formam cadaueris dissolui dilabique non sinat, adhuc pax quaedam partes partibus iungit totamque molem adplicat terreno et conuenienti ac per hoc pacato loco. Si autem nulla adhibeatur cura condendi, sed naturali cursui relinquatur, tamdiu quasi tumultuatur dissidentibus exhalatio
Abbreviated transcription (Latin):
suꝑbia ꝑuersȩ imitatur dm̃. Odit nãq cumsotiis
aequalitatẽ sub illo sed imponere uult sotiis domina¬
tionẽ suam ꝓillo: Odit ergo iustam pacẽ dĩ &o
amat iniquã pacẽ suã Non amare tam̃ qualẽ¬
cũque pacẽ nullo modo potest. Nullius quippe
uitã. ita contra naturã ẽ: ut naturae deleat. etiã
extrema uestigia: itaq pacẽ iniquorũ in pacis
cõparatione iustorũ ille uidet nec pacẽ esse
dicendã ꝗ nouit p̃ponere recta prauis etor¬
dinata ꝑuersis: Quod ꝑaut̃ ꝑuersũ est etiã
hoc ne cesse ẽ utinaliqua et exaliqua et cũ
aliqua rerũ parte pacatũ sit in quib: ẽ uel
ex quib: constat: alio quin tuhil esset ommino¬
uel utsiquis quã capite deorsũ pendeat. ꝑuersus
ẽ utiq situs corporis etordo membrorũ : Quiaid
quod de suꝑ ẽẽ natura postulat subter ẽ : Et quod
illa subter uulteẽ desuꝑ factũẽ : Contꝰbabit carnuis

Expanded text:
superbia peruerse imitatur Deum. Odit namque cum sociis superbia peruerse imitatur Deum. Odit namque cum sociis aequalitatem sub illo. sed inponere uult sociis dominationem suam pro illo. Odit ergo iustam pacem Dei et amat iniquam pacem suam. Non amare tamen qualemcumque pacem nullo modo potest. Nullius quippe uitium ita contra naturam est, ut naturae deleat etiam extrema uestigia. Itaque pacem iniquorum in pacis conparatione iustorum ille uidet nec pacem esse dicendam, qui nouit praeponere recta prauis et ordinata peruersis. Quod autem peruersum est, etiam hoc necesse est ut in aliqua et ex aliqua et cum aliqua rerum parte pacatum sit, in quibus est uel ex quibus constat; alioquin nihil esset omnino quisquam capite deorsum pendeat, peruersus est utique situs corporis et ordo membrorum, quia id, quod desuper esse natura postulat, subter est. et quod illa subter uult esse, desuper factum est; conturbauit carnis
Abbreviated transcription (Latin):
tẽ habuit feritatis nam & semi ferus dictus ge¬
nus proprqum quadam pace custodiunt : cocun¬
do gignendo pariendo foetus fouendo atq: nutri¬
endo : cũ sint plereq: in sotiabile & soli uagae : non
scilicet utoues. cerui columbȩ sturni. apes sed
udeones uulpes aquile noctuae. quȩ enĩtigris
ñ filiis suis mitisim murmurat et pacata feritate
blanditur : quis miluus quantũ lib& solitarius
rapinis circũ uol& ñ coniugiũ copulat : nidum
c̃gerit. oua confou& pullos alit: & qua sicũ sua
matre familias soti& atẽ domesticam : quanta
potest pace conseruat : Puanto magis homo fer¬
tur quodammodo naturae suae legib: ad incun¬
dam soti& atẽ. pacẽq: cũ hominib: quantũ in ipso ẽ
omnib: optinendam : cũ etiã maliꝓsuorum pace
belligerent: Om̃sq si possint suos facere uelint
ut uni cuncti. etcunta deseruiant. quopacto nisi
in eĩ pacẽ ł amando ł tim̃do c̃sentiant Sic enĩ

Expanded text:
tem habuit feritatis nam et semiferus dictus est, getem habuit feritatis nam et semiferus dictus est, genus proprium quadam pace custodiunt, coeundo gignendo pariendo, fetus fouendo adque nutriendo, cum sint pleraeque insociabiles et soliuagae; non scilicet ut oues cerui columbae sturni apes, sed ut leones uulpes aquilae noctuae. Quae enim tigris non filiis suis mitis inmurmurat et pacata feritate blanditur? Quis miluus, quantumlibet solitarius rapinis circumuolet, non coniugium copulat, nidum congerit, oua confouet, pullos alit et quasi cum sua matre familias societatem domesticam quanta potest pace conseruat? Quanto magis homo fertur quodam modo naturae suae legibus ad ineundam societatem pacemque cum hominibus, quantum in ipso est, omnibus obtinendam, cum etiam mali pro suorum pace belligerent omnesque, si possint, suos facere uelint, ut uni cuncti et cuncta deseruiant; quo pacto, nisi in eius pacem uel amando uel timendo consentiant? Sic enim
Abbreviated transcription (Latin):
rabat. et ut suã mortalitatẽ adũsum se&
indigentia rebellantẽ ad seditionẽ famis ad dis¬
sonandã atquȩ & cludendã decorpore animã
concitantẽ quanta poss& festinatione pacar& :
rapiebat neaabat uorabat & quam uis
inmanis acferus: pacitam̃ uitȩ sue ac saluti.
in manit̃ acferocit consulebat: Acꝑ hoc
si pacẽ quã in sua spelunca atq: in se ipso habe¬
resatis agebat: etiã cũ aliis habere uell&
nec malus n& monstrũ n& semi homo uocar&ur
Aut si ẽĩ corporis forma etatrorum igniũ uomits:
ab eo de t̃rebat hominũ soti& atẽ forte non nocen¬
dicupiditate : sed uiuendi necessitate sae uiebat.
Verum iste ñ fuerit uł quod magis credendum ẽ.
nontalis fuerit qualis poetica uanitate describit᷑
Nisi enĩ nimis accusaretur cacos parum hercules
laudar&ur Talis ergo homosiue semi homo
melius ut dixi creditur ñ fuisse sic̃ multa figm̃ta
poctarũ Ipsȩ enĩ saeuissimae ferȩ unde ille par¬

Expanded text:
rabat, et ut suam mortalitatem aduersum se ex rabat, et ut suam mortalitatem aduersum se ex indigentia rebellantem ac seditionem famis ad dissofciandam adque excludendam de corpore animam concitantem quanta posset festinatione pacaret, rapiebat necabat uorabat et quamuis inmanis ac ferus paci tamen suae uitae ac salutis inmaniter ac ferociter consulebat; ac per hoc si pacem, quam in sua spelunca adque in se ipso habere satis agebat, etiam cum aliis habere uellet, nec malus nec monstrum nec semihomo uocaretur. Aut si eius corporis forma et atrorum ignium uomitus ab eo deterrebat hominum societatem, forte non nocendi cupiditate, sed uiuendi necessitate saeuiebat. Verum iste non fuerit uel, quod magis credendum est, non talis fuerit, qualis poetica uanitate describitur; nisi enim nimis accusaretur Cacus, parum Hercules laudaretur. Talis ergo homo siue semihomo melius, ut dixi, creditur non fuisse, sicut multa figmenta poetarum. Ipsae enim saeuissimae ferae, unde ille par
Abbreviated transcription (Latin):
semi hominẽ : quã hominẽ dicere maluerunt:
Quã uis ergo huius regnũ dirȩ speluncae fuerit
solitudo: tam quã malitia singularis ut & hac
ei nom̃ inuentũ sit .⁊ Graece namque malus
cacos dr̃ quod ille uocabatur ⁊ Nulla coniunx
eiblandũ ferr&. referretq: sermonẽ : nullisfiliis
uel adluder& paruulis: uł grandiusculi simperar&
Nullo amici conloquio fruer& ur. n& uulgani pa¬
tris quoł hinctantũ : non parum felicior fuit
quia tale monstrum ipse ñ genuit. Nihil ciui¬
quã dar&. secda quoposs& quic quid uell& et
quando poss& etquantũ uellet aͣferret Tam̃
in ipsa sua spelunca solitaria cuius ut describit᷑
semꝑrecenti caedetebat humus: Nihil aliud
quã pacẽ uolebat. inqua nemo illi molestus eẽt
n&c eĩ qui&em uis ullius.: terrorue turbar&
Cũ corpore deniq: suo pacẽ habere cupiebat.
et quantũ habebat tantũ illibene erat
Quando quidẽ membris optẽperantibus impe¬

Expanded text:
semihominem quam hominem dicere maluerunt. semihominem quam hominem dicere maluerunt. Quamuis ergo huius regnum dirae speluncae fuerit solitudo tamque malitia singularis, ut ex hac ei nomen inuentum sit Graece namque malus xax:m dicitur, quod ille uocabatur, nulla coniux ei blandum ferret referretque sermonem, nullis filiis uel adluderet paruulis uel grandiusculis imperaret, nullo amici conloquio frueretur, nec Vulcani patris, quo uel hinc tantum non parum felicior fuit, quia tale monstrum ipse non genuit; nihil cuiquam daret, sed a quo posset quidquid uellet et quando posset et cum uellet auferret: tamen in ipsa sua spelunca solitaria. cuius, ut describitur, \'semper recenti caede tepebat humus,\' nihil aliud quam pacem uolebat, in qua nemo illi molestus esset, nec eius quietem uis ullius ten\'orne turbaret. Cum corpore denique suo pacem habere cupiebat, et quantum habebat, tantum bene illi erat. Quando quidem membris obtemperantibus impe
Abbreviated transcription (Latin):
uult latere qđ fac̃ : quelẽcumq umbrã pacis
tenet: Indomo aũt sua cũ uxore otcũ filiis
& siquos alios illichab& stud& ꝓf&to et̃ paca¬
tus. eis quippe adnutũ obtemperantib sinedubio
delectatur: Nam siñ fiat indignatur. Cor
ripit uine dicat. &d omussuȩ pacẽ si ita necessest¬
&iã saeuendo cõponit. Quã sentit eẽ ñ posse
nisi cuidã principio quodipse indomo sua ẽ. cete¬
rai eadẽ domestica soti&ate subi&ta sint. Ideo¬
q sioffer&ur ei seruitu pluriũ: uł ciuitatis. uł
gentis ita utsic ei seriurent : quẽ ad modum sibi
domisuat seruire uolebat: non seiam latronẽ
latebris conder& sed regẽ conspicuum sublimar&:
arburiũ suũ uolunt uiuere: Nam etcũ quibusbel¬
lumgerunt. suos facere si possint uolunt ei sque
subiatis leges sue pacis imponere Sed faciamꝰ
aliquẽ qualem canit poetica & sabulosa narra¬
tio : quẽ fortasis ꝓp̃t ipsam in sotiabilẽ feritatẽ:

Expanded text:
uult latere quod facit, qualemcumque umbram pacis uult latere quod facit, qualemcumque umbram pacis tenet. In domo autem sua cum uxore et cum filiis, et si quos. alios illic habet, studet profecto esse pacatus; eis quippe ad nutum obtemperantibus sine dubio delectatur. Nam siripit, vindicat; et domus sue pacem, si ita necessesit, seviendo componit; quam sentit esse non posse, nisi cuidam principio, quod ipse est in domo, cetera in eadem domestica societate subiecta sint. Ideoque si offerretur ei servitus plurimorum, vel civitatis, vel gentis, ita ut sic ei servirent, quemadmodum sibi domi sue serviri volebat; non se iam latronem latebris conderet, sed in regem conspicuum sublimaretuarbitrium suum uolunt uiuere. Nam et cum quibus bellum gerunt, suos facere, si possint, uolunt eisque subiectis leges suae pacis inponere. Sed faciamus aliquem, qualem canit poetica et fabulosa narratio, quem fortasse propter ipsam insociabilem feritatem
Abbreviated transcription (Latin):
tione geruntur bella ab his &iã ꝗuirtutem
bellicã strudent xercere imperand& atq pugnan¬
do Vinde pacẽ belli constat eẽ optabilẽ finẽ
Om̃is enĩ homo &iam belligerando pacẽ requi¬
rit: Nemo aũt bellũ pacificando: Nã & illi
ꝗ pacem in qua sunt ꝑ turbari uolunt : non pacẽ
oderunt. sed eam ꝓ arbitrio suo cupiunt cõmu¬
tari. Nergo utsit paxnolunt. sed utea sit quã
uolunt Deniq: etsi ꝑ seditionẽ se ab aliis sepa¬
rauerint : cũ eisipsis conspiratis uł coniuratis
suis : nisiqualẽ cũq speciẽ pacis teneant. nonef¬
ficiunt qđ intendunt. Pro inde latro nes ipsi
ut uehem̃tius & tutius infesti sint paciceterorũ.
pacẽ uolunt habere sotiorum. Sed &si unus
sit tam p̃polens uiribus. et consotios ita cauens
utnulli sotiose cõmitat. solusq: insidians & p̃ua¬
lens ꝗbus potuerit oppressets & xtinctis p̃das
agatcũ eis certe quos occidere ñ potest. et quos

Expanded text:
tione geruntur et bella, ab his etiam, qui uirtutem tione geruntur et bella, ab his etiam, qui uirtutem bellicam student exercere imperando adque pugnando. Unde pacem constat belli esse optabilem finem. Omnis enim homo etiam belligerando pacem requirit; nemo autem bellum pacificando. Nam et illi qui pacem, in qua sunt, perturbari uolunt, non pacem oderunt, sed eam pro arbitrio suo cupiunt commutari. Non ergo ut sit pax nolunt, sed ut ea sit quam uolunt. Denique etsi per seditionem se ab aliis separauerint, cum eis ipsis conspiratis uel coniuratis suis nisi qualemcumque speciem pacis teneant, non efficiunt quod intendunt. Proinde latrones ipsi, ut uehementius et tutius infesti sint paci ceterorum, pacem uolunt habere sociorum. Sed etsi unus sit tam praepollens uiribus et conscios ita cauens, ut nulli socio se committat solusque insidians et praeualens quibus potuerit obpressis et exstinctis praedas agat, cum eis certe, quos occidere non potest et quos
Abbreviated transcription (Latin):
minales impiorũ : qui utiq: in et̃nũ eruciari
ñ poter̃ nisi &iã uixerint in aet̾num : ꝓfecto
finis ciuitatis huius in quosummũ habebit bonũ
uł pax inuita aet̃na. uł uita aet̾na in pace
dicendusẽ ut facilius ab omnib: posst intellegi
antũ ẽ em̃pacqͥs bonũ ut &iã in rebusterrenis
atq mortalibus nihilgratius soleat aũdir inihil
desiderabilius concupisci nihil posttremo pos¬
sit meluis in ueniri. De quo si aliquanto diu¬
tius loqui uoluerimus ñ er imꝰ quantũ arbi¬
trorlonerosi legentib & ꝓp̃t finẽ ciuitatis
huius dequa nob̵ sermo ẽ: & ꝓpt̃ ipsamdul¬
quisq: humanas naturamq: cõmunẽ utcũq
intuertur agnoscit : Sic̃ nemo ẽ ꝗ gaudere nolint:
ita nemo ẽ qui pacẽ habere nolit : Quando qui¬
dẽ etipsi quibella uolunt: nihil aliud. quã
uincere uolunt Ad glorio sam ergo pacem
bellando cupiunt ꝑ uenire nam quidẽ aliud
uictoria nisi sub i&tio repugnantiũ quod
cũ factũ fe erit pax erit  pacis igitur inten¬

Expanded text:
rminabiles impiorum, qui utique in aeternum cruciari non poterunt, nisi etiam vixerint in aeternum: profecto finis civitatis hujus, in quo summum habebit bonum, vel pax in vita aeterna, vel vita aeterna in pace dicendus est, ut facilius ab omnibus possit intelligi. Tantum est enim pacis bonum, ut etiam in rebus terrenis atque mortalibus nihil gratius soleat audiri, nihil desiderabilius concupisci, nihil postremo possit melius inveniri. De quo si aliquanto diutius loqui voluerimus, non erimus, quantum arbitror, onerosi legentibus, et propter finem civitatis hujus, de qua nobis sermo est, et propter ipsam dulquisquis res humanas naturamque communem utcumque intuetur agnoscit, sicut nemo est qui gaudere nolit, ita nemo est qui pacem habere nolit. Quando quidem et ipsi, qui bella uolunt, nihil aliud quam uincere uolunt; ad gloriosam ergo pacem bellando cupiunt peruenire. Nam quid est aliud uictoria nisi subiectio repugnantium ? quod cum factum fuerit, pax erit. Pacis igitur inten
Abbreviated transcription (Latin):
finẽ refert ubi nob̵ talis actanta paxerit : qua
dicere. fines bonorũ nr̃orum eẽ pacem : sic̃ cter¬
nam diximus uitam. Psertim quia ipsi ciuitatidĩ
dequa nob̵ ẽ istaoperosissima disputatio: in psal¬
tuũ sion Qm confortauit seras portarũ tua¬
rũ benedix̃ filiostuos inte: Qui posuit finestuos¬
pacẽ quando enĩ confirmatȩ fuerint scrae
portarũ eĩ in illã nullus in trabit : n&c ab illa
ullus &cibit. Ac ꝑ hoc fines eĩ eam debemhinc
intellegere pacẽ : quã uolumꝰ de monstrare finia¬
lẽ Nam& ipsius ciuitatis misticũ nom̃. idẽ hie¬
rusalẽ : quod etante iã diximꝰ uisio pacis int̃p¬
tatur Sed qm̃ pacis nom̃ &iã in his rebus morta¬
lib: fr&quentatur: ubi utique ñ ẽ uita et̃na.
ꝓpt̃ea finẽ ciuitatis huius ubierit summũ bonũ
eĩ uitã eternã malumꝰ cõmemorare quã pacẽ
Deqio fine a postolus ait: Nunc uero liberati

Expanded text:
finem refert, ubi nobis talis et tanta pax erit, qua finem refert, ubi nobis talis et tanta pax erit, qua dicere fines bonorum nostrorum esse pacem, sicut aeternam diximus uitam, praesertim quia ipsi ciuitati Dei, de qua nobis est ista operosissima disputatio, in satuum Sion; quoniam confirmauit seras portarum tuarum, benedixit filios tuos in te, qui posuit fines tuopacem. Quando enim confirmatae fuerint serae portarum eius, iam in illam nullus intrabit nec ab illa ullus exibit. Ac per hoc fines eius eam debemus hic intellegere pacem, quam uolumus demonstrare finalem. Nam et ipsius ciuitatis mysticum nomen, id est Hierusalem, quod et ante iam diximus, uisio pacis interpretatur. Sed quoniam pacis nomen etiam in his rebus mortalibus frequentatur, ubi utique non est uita aeterna, propterea finem ciuitatis huius, ubi erit summum bonum eius, aeternam uitam maluimus commemorare quam pacem. De quo fine apostolus ait: Nunc uero liberati
Abbreviated transcription (Latin):
sẽpit̃na ñ solũ in animoꝗs anat᷑ ꝑ sapientiã uerũ ctiã
in corpore qđ tesurrectione renouabit̃ Ibiuirtutes
ñ contra ulla uitia : ł mala quaecũq certantes.
sed habentes uictoriae p̃miũ aet̾nã pacẽ quã nullus
aduersarius inꝗetet : Ipseẽ enibeatitudo finalis
ipse ꝑfationis finis : qui consum̃tẽ ñ hab& finem.
Hic aũt dicimur quidẽ beatiquando pacẽ habemꝰ
quantula cumq hic haberi potest inuitabona .ibi
Sedhax beatitudo illi qua mfinalẽ dicimꝰ bettitudĩ¬
ni cõparata. prorsus miseria repperitur. Hanc
ergo pacem qualis hic potest eẽ mortales homines
in rebus mortalib: quando habemꝰ si rete uiumus
bonis eĩ r&te utitur uirtus. Quando uero cam
ñ habemus &iã malis quae homo patitur bene
utitur uirtus sed tunc ẽ uera uirtus. quando ꝗ¬
& omia bona quib: bene utitur. & quicquid inbo¬
no usu bonorum et maloꝵ fac̃: et seipsam ad eũ

Expanded text:
sempiterna, non solum in animo, qui sanatur per sapientiam, uerum etiam sempiterna, non solum in animo, qui sanatur per sapientiam, uerum etiam in corpore, quod resurrectione renouabitur; ibi uirtutes, non contra ulla uitia uel mala quaecumque certantes, sed habentes uictoriae praemium aeternam pacem. quam nullus aduersarius inquietet. Ipsa est enim beatitudo finalis, perfectionis finis, qui consumentem non habet finem. Hic autem dicimur quidem beati, quando pacem habemus, quantulacumque hic haberi potest in uita bona; sed haec beatitudo illi, quam finalem dicimus, beatitudini conparata prorsus miseria reperitur. Hanc ergo pacem, qualis hic potest esse, mortales homines in rebus mortalibus quando habemus, si recte uiuimus, bonis eius recte utitur uirtus; quando uero eam non habemus, etiam malis, quae homo patitur, bene utitur uirtus. Sed tunc est uera uirtus, quando et omnia bona, quibus bene utitur. et quidquid in bono usu bonorum et malorum facit, et se ipsam ad eum