comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ommonitorum sc̃o fr̃i fortunatiano. Si¬
cut p̾sens rogaui & nunc commoneo. ut
frẽm nr̃m de quo locuti sumus uidere &
rogare digneris. ut ignoscat m si quia durius
& asperius in se dictum accepit in ea epła quã
me illo mͦ scripsisse n penitet. quia dixi istius
corporis oculos nec uidere dm nec eẽ uisuros.
Causam quippe adiunxi curboc dixerim. ne
scilicet ds ipse corporeus ẽẽ credatur. & inloci
spacio intualloꝙ uisibilis. Nichil enim uidere
alit᷑ istius corporis oculus potest. Et ne illud
qđ dictumẽ facie adfacic̃ sic accipiatur. tã¬
quam membris corporis tͣminatussit ds̃. Ideo
g me illud dixisse ñpenitet. ne de ipso dõ tam
impie sentiamus. ut eum ñubiq totum sed ꝑ
localia spacia diuisibilem existimemus. Ta¬
lia quippe his oculis nouimus. Ceterum ni¬
chiltale dedo sentiens. sed eum in cominuta¬
bilem & incorporalem spm ubiq totum eẽ
credens sitantã quisquã mutationem huius

Expanded text:
OMMONITORIUM SANCTO FRATRI PORTUNATIANO. Sicut praesens rogaui, et nunc commoneo, ut fratrem nostrum, de quo conlocuti sumus, uidere et rogare digneris, ut ignoscat mihi, si quid durius et asperius in se dictum accepit in ea epistula, quam me illo modo scripsisse non paenitet, quia dixi istius corporis oculos nec uidere deum nec esse uisuros. causam quippe adiunxi, cur hoc dixerim. ne scilicet deus ipse corporeus esse credatur et in loci spatio interualloque uisibilis — nihil enim uidere aliter istius corporis oculus potest — et ne illud, quod dictum est: Facie ad faciem, sic accipiatur, tamquam membris corporis terminatus sit deus. ideo me ergo illud dixisse non paenitet, ne de ipso deo tam impie sentiamus. ut eum non ubique totum sed per localia spatia diuisibilem existimemus; talia quippe his oculis nouimus. Ceterum nihil tale de deo sentiens sed eum incommutabilem et incorporalem spiritum ubique totum esse credens si tantam quisquam mutationem huius
Abbreviated transcription (Latin):
am quia in eum peccasti. qđ p̃tereus consi¬
lium ce uoluntatem de rebus tuisfccisti quod
faciendum putasti. ñut te pęniteat tribuisse
pauperibus. sed eum boni tui operis partici¬
pem &e moderatorem habere noluisse. dmit¬
te decętero in aduitorio dm̃ si & illum suꝑ tur¬
pitudinis penituerit. & continentiam quã
deseruit reptiurrit. te illi sicut decet inom¬
nibus seruituram. ne forte ut ait apłs det
illi ds̃ penitentiam & resipiscat de diabo¬
lilaqueis aquo captuuis tenetur scđm ipsi¬
us uoluntatẽ. Filium autem urm qmͣ de le
gism ꝑatris quam intua eẽ potestate quisne¬
sciat: Etideo ei negari ñ potest. ubicumꝙ
illum eẽ cognouerit & ure poposcerit. Ac ꝑ
hoc ut scđm tuam uoluntatẽ in dĩ possit nu¬
triri & erudiri sapientia. necessaria illi est

Expanded text:
am, quia in eum peccasti, quod praeter eius consiam, quia in eum peccasti, quod praeter eius consilium et uoluntatem de rebus tuis fecisti, quod faciendum putasti, non ut te paeniteat tribuisse pauperibus sed eum boni tui operis participem et moderatorem habere noluissepromitte de cetero in adiutorio domini, si et illum suae turpitudinis paenituerit et continentiam, quam deseruit, repetiuerit, te illi, sicut decet. in omnibus seruituram. ne forte, ut ait apostolus, det illi deus paenitentiam et resipiscat de diaboli laqueis. aquo captiuus tenetur secundum ipsius: uoluntatem. filium autem uestrum. quonigis in patris quam in tua esse potestate quis nesciat? et ideo ei negari non potest. ubicumque illum esse cognouerit et iure poposcerit; ac per hoc, ut secundum tuam uoluntatem in dei possit nutriri et erudiri sapientia, necessaria illi est
Abbreviated transcription (Latin):
pannum menstrualẽ & ita orantem confestim
exaudiuit. qui cordis conspector eam urrum
dicere sciuit. Etutiq maritum habebat mul¬
tarum mulierum uirum. & deoꝵ alienorum
falsoꝵ ꝙ cultorem. Tu autẽ si & ille inꝓposito
qd tecum susceperat ꝑduraret. nec ate offensꝰ
inflagitium corrusset. maritum habebasñso¬
lum fidelem & uerum dm̃ tecum colentem.
sedetiam continentem. Qui ꝓculdubio ꝓpositi
ur̃i ñimmnemor. & sitae ad conuigalia cogeret
scripsi qmͣ me consulendum putasti. non ut
tuum rectum institutum sermone meo fran¬
gerem. sed qđ te inordinate & incaute agen¬
te. uiri tui factum dolorem. De cuius repara¬
tione debes uehem̃tissime cogitare. si uere
tem m̃tis. & ut te ds̾ conseruet ꝑseuerantẽ.
noli maritum contemnere pereuntẽ. Funde
ꝓillo pias & assiduas orationes. sacrifica lacri¬
mastamquam uulnerati sanguinem cordis.
&e scribe ad cum satisfactionem petens ueni¬

Expanded text:
pannum menstrualem; et ita orantem confestim pannum menstrualem; et ita orantem confestim exaudiuit, qui cordis inspector eam uerum dicere sciuit. et utique maritum habebat multarum mulierum uirum et deorum alienorum falsorumque cultorem. tu autem. si et ille in proposito. quod tecum susceperat, perduraret nec a te offensus in flagitium corruisset. maritum habebas non solum fidelem et uerum deum tecum colentem sed etiam continentem, qui procul dubio propositi uestri non inmemor, etsi te ad coniugalia cogeret scripsi, quoniam me consulendum putasti, non ut tuum rectum institutum sermone meo frangerem, sed quod te inordinate et incaute agente uiri tui factum dolerem. de cuius reparatione debes uehementissime cogitare, si uere tem mentis et, ut te deus conseruet perseuerantem, noli maritum contemnere pereuntem. funde pro illo pias et assiduas orationes, sacrifica lacrimas tamquam uulnerati sanguinem cordis et scribe ad eum satisfactionem petens ueni
Abbreviated transcription (Latin):
tum monachȩ delectabat. etiam hoc gratiuspos¬
set marito obseruato eaoratoq sumi. quã illo
inconsulto contemptoq p̾sumi. Qd si ommino¬
ñsineret. quid tuo ꝓposito deperiret : Absit
ut hinc displiceres dõ. qđ conuige tuo ñdum
desuncto ñindueres sicut anna. sea sicut susan¬
na: Neꝙ eium & ille qui tecum iam cȩperat cu¬
sto dire tammagnum continentiȩ honum. etiã¬
si conuigale ñuiduale uoluisset ut acciperes
indumtum adindecentem quoꝙ te compulis¬
set ornatum. Quo & si aliqua dura conditio¬
ne cogereris. posses habere in suꝑbo cultucor
humile. Nempe apud patres hester illa regina
dm̃timens. dm̃ colens. dõ subdito marito regi
alienigene ñ cundem secum colenti dm tam̃
subiecta seruiebat. Quȩ cum extremo periculo¬
ñ suo tantum sed etiam gentis suȩ qui tuncerat
popłs dĩ dño ꝓsterneretur orando. inipsa ora¬
tione dixit. ita sibi ee̾ ornatum regium. sicut

Expanded text:
ntum monachae delectabat, etiam hoc gratius posntum monachae delectabat, etiam hoc gratius posset marito obseruato exoratoque sumi quam illo inconsulto contemptoque praesumi? quod si omnino non sineret. quid tuo proposito deperiret? absit, ut hinc displiceres deo. quod coniuge tuo nondum defuncto non induereri# sicut Anna sed sicut Susanna. Neque enim et ille, qui tecum iam coeperat custodire tam magnum continentiae bonum, etiamsi coniugale non uiduale uoluisset ut acciperes indumentum, ad indecentem quoque te compulisset ornatum, quo etsi aliqua dura condicione cogereris. posses habere in superbo cultu cor humile. nempe apud patres Esther illa regina deum timens, deum colens, deo subdita marito regi alienigenae non eundem secum colenti deum tamen subiecta seruiebat. quae cum extremo periculo non suo tantum sed etiam gentis suae, qui tunc erat populus dei, domino prosterneretur orando. in ipsa oratione sua dixit ita sibi esse ornatum regium sicut
Abbreviated transcription (Latin):
atq uestitu nichil tͥ pͣter eius arbitrium mutan¬
dum itł usurpandum fuit : Unde nichil diuini¬
tus legimus imperatum. Scriptum ẽ quidẽ mu¬
lieres ẽẽ debere in habitu ordinato. auriꝙ compo¬
sitione & in tortione crinium. & cętera huiusmo¬
di quȩ uł udinanem pompam ut ad illecebrã for¬
mȩ adhiberi solent. merito rephensa sunt. Sed
ẽ quidam ꝓmodulo ꝑsonȩ habitus matronalis
a iduali ueste distinctus. qui potest fidelibꝰ con¬
uigatis salua religionis obseruantia conuenire.
Ptune te maritus si deponere noluit. nec te uelut
uiduam illo inuente iactares. puto quia ñ suerat
in hac re usꝙ ad dissensionis scandalum ꝑducen¬
dus: magis in obedientiȩ malo. quam ullius ab¬
stinentie bono. Quid enim ẽ absurdius quã mu¬
lierem de humili ueste uiro suꝑbire. cuite potuis
expediret obtemperare candidis moribus. quam
nigellis uestibus repugnare : quia & site indumͣ¬

Expanded text:
atque uestitu nihil tibi praeter eius arbitrium mutanatque uestitu nihil tibi praeter eius arbitrium mutandum uel usurpandum fuit, unde nihil diuinitus legimus imperatum! scriptum est quidem mulieres esse debere in habitu ordinato aurique circumpositio et intortio crinium et cetera huius modi, quae uel ad inanem pompam uel ad inlecebram formae adhiberi solent. merito reprehensa sunt. sed est quidam pro modulo personae habitus matronalis a uiduali ueste distinctus, qui potest fidelibus coniugatis salua religionis obseruantia conuenire. hunc te maritus si deponere noluit, ne te uelut uiduam illo uiuente iactares, puto, quia non fuerat in hac re usque ad dissensionis scandalum perducendus magis inoboedientiae malo quam ullius abstinentiae bono. quid est enim absurdius quam mulierem de humili ueste uiro superbire, cui te potius expediret obtemperare candidis moribus quam nigellis uestibus repugnare, quia. etsi te indume
Abbreviated transcription (Latin):
autem angustia. Parit̃ gͦ consilium de omnibꝰ
haberetis. parit᷑ moderarenum quid thesauri¬
dandum eẽt incelo. quid adintȩ huius suffici¬
entiam uobis & ur̃is ur̃oꝙ filio relinquendum
ne alus cẽt refectio. uobis angustia. Et nihis
disponendis atq faciendis si quia tͥ forte me¬
lius iuderctur suggereres uiro reuerent᷑. cius¬
demq auctoritatem tamquã tui capitis seque¬
reris obedient᷑. ut om̃s qui sanum sapiunt ad
quosposset hoc bonum ur̃m fama ꝑferre. dedo¬
mus ur̃e fructu ac pace gauderent. & aduersari¬
us reucreretur. nichil habensde uobis dicere pra¬
ui. Porro si de faciendis elemosinis & in pauperes
impendendis rebus tius de quo bono opere & mag¬
gno tameuidentia pͣcepta sunt dñi cum uiro tuo
fideli & tecum sc̃a̾ continentie pacta seruante
cõsilium communicare deberes. eius deniq non
spernere uoluntatẽ. quantomagis de habitu

Expanded text:
autem angustia. pariter ergo consilium de omnibus autem angustia. pariter ergo consilium de omnibus haberetis, pariter moderaremini, quid thesaurizandum esset in caelo, quid ad uitae huius sufficientiam uobis et uestris uestroque filio relinquendum, ne aliis esset refectio. uobis autem angustia. et in his disponendis atque faciendis si quid tibi forte melius uideretur, suggereres uiro reuerenter eiusdemque auctoritatem tamquam tui capitis sequereris oboedienter. ut omnes, qui sanum sapiunt, ad quos posset hoc bonum uestrum fama perferre, de domus uestrae fructu ac pace gauderent et aduersarins reuereretur nihil habens de uobis dicere praui. Porro si de faciendis elemosynis et in pauperes inpendendis rebus tuis, de quo bono opere et magno tam euidentia praecepta sunt domini. cum uiro tuo fideli et tecum sancta continentiae pacta seruante consilium communicare deberes eiusdemque non spernere uoluntatem, quanto magis de habitu
Abbreviated transcription (Latin):
commemorat petrus apłs mulieressc̃ȩ quȩ ind̾m
sperabant ornabant sc subiectȩ suis uiris. sicut
sara obediebat abrahe dominum eum uocans.
cuus inquit facte estis filiȩ. cum ad xp̃ianas ñ ad
udeas feminas loqueretur. Quid autemmirum
si pat̾ communem filium nolebat huuisuite su¬
stentaculis amatre nudari. ignorans quid secta¬
turus eẽt cumin ȩtate grandiuiscula ec̃ cȩpisset.
utrum monachi ꝓfessionẽ a nȩccłiasticum mini¬
sterium. an conuigalis necessitudinis uinculum :
Quamins enim ad mehiora eoxcitandi & erudien¬
di sint filii scõꝵ. unusquisq tam̃ ꝓpͥum donum
habet ado. alinssic. alius autẽ sic. Nisi forte talia
ꝓspiciens & pͥcauens rephendendus ẽ pat᷑. cum
beatus apłs dicat. Quisquis autẽ sius & maxxime
domesticis ñ ꝓuidet. fidem denegat. & ẽ infideli
deterior. Cumuͦ de faciendis ipsis demosinis lo¬
queretur. ait. Nonut alussit refectio. uobis

Expanded text:
commemorat apostolus Petrus, mulieres sanctae, q u ae in deum commemorat apostolus Petrus, mulieres sanctae, q u ae in deum sperabant, ornabant se subiectae suis uiris. sicut Sarra obsequebatur Abrahae dominum eum uocans, cuius. inquit, factae estis filiae. cum ad Christianas, non ad Iudaeas feminas loqueretur. Quid autem mirum, si pater communem filium nolebat huius uitae sustentaculis a matre nudari ignorans, quid sectaturus esset, cum in aetate grandiuscula esse coepisset, utrum monachi professionem an ecclesiasticum ministerium an coniugalis necessitudinis uinculum? quamuis enim ad meliora excitandi et erudiendi sint filii sanctorum, unusquisque tamen proprium donum habet adeo alius sic aliusautemsic, nisi forte talia prospiciens et praecauens reprehendendus est pater, cum beatus apostolus dicat: Quisquis autem suis et maiime domesticis non prouidet, fidem denegat et est infideli deterior. cum uero de faciendis ipsis elemosynis loqueretur, ait : Non ut aliis refectio, uobis
Abbreviated transcription (Latin):
ao lucrata fueras uirum tuum. ut tecum xp̃osan¬
eliore castitate seruiret. intellege ꝑ illas demo¬
sinas tuas quibus cor euis euersum ẽ. quanto gra¬
uiore damno ꝑcussa fueris. quam funt illalucra
que celestia cogitabas. Si em̃ habet ibi magnum
locum panis fractus esurienti. quantum locum
credenda ẽ habere ibi miscdĩa qua homo eripit᷑
diabolo tamquam leom rugienti &e quẽ deuorat
inquirenti: Neꝙ hoc ita dicimus ut siquis quã
scandaliratus fuerit de bonis operibus nr̃is. ab
eis desistendum putemus. Sed alia causaẽ aliena¬
rum. alia necessariarum insocirtate aliqua ꝑso¬
narum. Alia fidelis. alia infidelis. Alia parentũ
erga filios. alia filiorum erga parentes. Alia po¬
stremo ea quȩ in his rebus ut maxima intuenda ẽ.
uiri & uxoris. ubimulierem conuigatam ñ licet
dicere facio qđ uolo de meo. cum & ipsa ñsit sua.
sed capitis si hoc ẽ iuri sui. Nam sio quȩdam ut

Expanded text:
do lucrata fueras uirum tuum, ut tecum Christo sando lucrata fueras uirum tuum, ut tecum Christo sanctiore castitate seruiret, intellege, per illas elemosynas tuas. quibus cor eius euersum est, quanto grauiore damno percussa fueris, quam sunt illa lucra, quae caelestia cogitabas. si enim habet ibi magnum locum panis fractus esurienti, quantum locum ibi credenda est habere misericordia, qua homo eripitur diabolo tamquam leoni rugienti et. quem deuoret. inquirenti! Neque hoc ita dicimus. ut, si quisquam scandalizatus fueiit de bonis operibus nostris, ab eis desistendum putemus; sed alia causa est alienarum alia necessariarum in societate aliqua personarum, alia fidelis alia infidelis: alia parentum erga filios alia filiorum erga parentes. alia postremo ea, quae in his rebus uel maxime intuenda est, uiri et uxoris, ubi mulierem coniu gatam non licet dicere: \'Facio, quod uolo, de meo\', cum et ipsa non sit sua sed capitis sui, hoc est uiri sui. nam sic quaedam, ut
Abbreviated transcription (Latin):
ere & aliena uxore tanta p̃sumpserunt. & lau¬
daretur ds̃ moperibus ur̃is. quorum eẽt tã fida
societas. ut auobis communit᷑ teneretur nͣ solum
summa castitas. uerum etiam gloriosa pauꝑtas.
Nunc autem in considerata festinatione attende
quid feceris. Vt enim de illis monachis a quibus
te ñedificatã sed spoliatam ẽẽ conqueritur ego
bene sentiam. nec homini pre ira turbatum ocu¬
lum habenti contra di fortasse famulos facile con¬
seitiam. num quid tantum bonum ẽ qd: paupe¬
rum carnẽ̾ largioribus elemosinis refecisti. quan¬
tum malumẽ qđ uiri tu mtem a tam bono ꝓpo¬
sito subriusti: Ancuusquam tͥ temporalis salus
carior cẽ debuerat. quam huuis ȩt̾na : Nonne
si ampliorem mis cdĩam cogitans ideo pauperibꝰ
res tuaserogare differres. ne scandalizatus maritꝰ
tuus dõ periret. uberiores tͥ ds̃ elemosinas im¬
putaret: : Pin de sirecolis quid ad quisineras quan¬

Expanded text:
ere et aliena uxore tanta sumpserunt. et lauere et aliena uxore tanta sumpserunt. et laudaretur deus in operibus uestris, quorum esset tam fida societas, ut a uobis communiter teneretur non solum summa castitas uerum etiam gloriosa paupertas. Nunc autem inconsiderata festinatione adtende quid feceris. ut enim de illis monachis, a quibus te ipse non aedificatam sed spoliatam esse conqueritur, ego bene sentiam nec homini prae ira turbatum oculum habenti contra dei fortasse famulos facile consentiam. numquid tantum bonum est, quod pauperum carnem largioribus elemosynis refecisti, quantum malum est, quod uiri tui mentem a tam bono proposito subruisti? an cuiusquam tibi temporalis salus carior esse debuerat quam huius aeterna? nonne, si ampliorem misericordiam cogitans ideo pauperibus res tuas erogare differres. ne scandalizatus maritus tuus deo periret, uberiores tibi deus elemosynas inputaret? proinde, si recolis. quid adquisiueras, quan
Abbreviated transcription (Latin):
lum continentiȩ quose dilectus inneauerat.
contemptus abrumperet. & iratus t̾ ñ parceret
sibi. Sicut enimmͥ retulit plator epłẽ tuę. cũ
cognouisset ꝗd om̃a uł pene om̃a que habebas
nescio quibus duobus transcuntibus monachis
tam quam pauperibus eroganda donaueris.
tunc ille detestans eos tecum. & ñdĩ seruos sed
domus alienȩ penetratores & tuos captiuatores
& dep̃datores putans. tam scãm sarcinam quam
tecum subierat indignatus abiecit. Infirmꝰ enim
trat. & ideo tͥ quȩ in cominuni ꝓposito fortior ui¬
si adipsas elemosinas larguis faciendas forte pi¬
grius mouebatur. posset & ista condiscere sitius
mopinatis ñferiretur expensis. sed expectatis in¬
itaretur obsequus. ut etiam hoc qd temere so¬
la fecisti: multo consultius dilectione concordi.
multoꝙ ordinatius & honestius ambo faceretis.
siec blasphemarentur serui dĩ si tam hoc fuerunt.
qui marito absente atꝙ nesciente abignota muli¬

Expanded text:
lum continentiae. quo se dilectus innexuerat, lum continentiae. quo se dilectus innexuerat, contemptus abrumperet et iratus tibi non parceret sibi. sicut enim mihi rettulit perlator epistulae tuae, cum cognouisset, quod omnia uel paene omnia. quae habebas, nescio quibus duobus transeuntibus monachis tamquam pauperibus eroganda donaueris, tunc ille detestans eos tecum et non dei seruos sed domus alienae penetratores et tuos captiuatores et depraedatores putans tam sanctam sarcinam, quam tecum subierat, indignatus abiecit. infirmus enim erat et ideo tibi. quae in communi proposito fortior uisi ad ipsas elemosynas largius faciendas forte pigrius mouebatur. posset et ista condiscere, si tuis inopinatis non feriretur expensis, sed expectatis inuitaretur obsequiis. ut etiam hoc, quod temere so\'a fecisti, multo consultius dilectione concordi multoque ordinatius et honestius ambo faceretis nec blasphemarentur serui dei. si tamen hoc fuerunt, qui marito absente atque nesciente ab ignota muli
Abbreviated transcription (Latin):
annorum. Sed postquantumlibet tempusme
consuluisses. nichil tͥ aliud responderem. nͥ
poris seduir. De qua potestate sic tͥ iam ꝑmi¬
serat continentiam. ut eam tecum & ipse susci¬
peret. Sed illudẽ qđ minus te obseruasse con¬
tristor. quia tanto humilius & obedientius
ei obsequi in domestica conuersatione debia¬
sti. quanto ille religiosius tibi remtam magnã
etiamimitando concesserat. Nonenim quiapa¬
riter temperabit᷑is a commiatione carnaliideo
tuus maritus ẽẽ destiterat. immou tanto sancli¬
us int᷑ uos coniuges manebitis quanto sanctiora
concordit᷑ placita seruabitis. Nichil gͦ de tua
ueste. nichil de auro uł argentout. quacumq
pecunia uł rebus ullis t̾renis tuis sine arbitrio
eius facere debiusti. ne scandalizares hominẽ
qui dõ tecum maiora uouerat. & ab eo qđ de
tua carne licita potestate posset exigere con¬
tinent᷑ abstinuerat. Demꝙ factumẽ ut uincu¬

Expanded text:
annorum, sed post quantum libet tempus me annorum, sed post quantum libet tempus me consuluisses, nihil tibi aliud responderem. nistem corporis sui sed uir. de qua potestate sic tibi iam permiserat continentiam, ut eam tecum et ipse susciperet. Sed illud est, quod minus te obseruasse contristor, quia tanto humilius et oboedientius ei obsequi in domestica conuersatione debuisti, quanto ille religiosius tibi rem tam magnam etiam imitando concesserat. non enim. quia pariter temperabatis a commixtione carnali, ideo tuus maritus esse destiterat; immo uero tanto sanctius inter uos coniuges manebatis, quanto sanctiora concorditer placita seruabatis. nihil ergo de tua ueste, nihil de auro uel argento uel quacumque pecunia, rebus ullis terrenis tuis sine arbitrio eius facere debuisti, ne scandalizares hominem, qui deo tecum maiora uouerat et ab eo, quod de tua carne licita potestate posset exigere, se continenter abstinuerat. Denique factum est, ut uincu
Abbreviated transcription (Latin):
tomagis te quam magis subiectam eẽ decue¬
rat. ne ipse quoꝙ in ad ulterium diabolica
temptatione traheretur. in reddendo huiꝰ
modi debito uoluntati eius obtemperare
conuenerat. cum tibi uoluntatem continen¬
di acceptaret ds̃. quia ꝓpterea faceres ne
periret maritus: Sed hoc ut dicri omitto.
qmͣ postea tͥ nolenti sibi ad reddenda conui¬
galia debita consentire ad eadem conti¬
nentiȩ facta ipse consentit. & tecum con¬
tinentissime. du uiocit. suoq consensu
apeccato illo quo ei debitum carnis nega¬
bas ipse te absoluit. Non gͦiam intua
causa ista uertitur questio. utrum debeas
redire ad concubitum uiri. Qd enim dõ patri
consensu ambo uoueratis. ꝑseuerant᷑ usꝙ in
finem reddere ambo debiustis. Aquo ꝓposito
si lapsusẽ ille. tu saltem constantissime ꝑseue¬
ra. Qd te ñeahortarer. nisi quia tibi adhoc
ipse consenserat. Nam si numquam tenuisses
eius assensum. numerus te nullus defendisset

Expanded text:
to magis te, quam magis snbiectam esse decueto magis te, quam magis snbiectam esse decuerat, ne ipse quoque in adulterium diabolica temptatione traheretur. in reddendo huius modi debito uoluntati eius obtemperare conuenerat, cum tibi uoluntatem continendi acceptaret deus, quia propterea non faceres, ne periret maritus! Sed hoc, ut dixi, omitto, quoniam postea tibi nolenti sibi ad reddenda coniugalia debita consentire ad eadem continentiae pacta ipse consensit et tecum continentissime diu uixit suoque consensu a peccato illo, quo ei debitum carnis negabas, ipse te absoluit. non ergo iam in tua causa ista uertitur quaestio, utrum redire debeas ad concubitum uiri. quod enim deo pari consensu ambo uoueratis, perseueranter usque in finem reddere ambo debuistis. a quo proposito si lapsus est ille, tu saltem constantissime perseuera. quod te non exhortarer, nisi quia tibi ad hoc ipse consenserat. nam si numquam tenuisses eius adsensum, numerus te nullus defendisset
Abbreviated transcription (Latin):
uersatione subdita oportuit. ut cum dño lu¬
crareris. sicut apłi monuerunt. Omuto enim
qđ ipsam coninentiam illo nͣdum uolente. non
scdm̃ sanam doctrinam te suscepisse cognoui.
Neq enim corporis tui debito fraudandus fuit.
pͥusquam ad illud bonum qđ fuperat pudici¬
tiam coniugalem tuȩ uoluntati uoluntas qͦq
eius accederet. nisi forte ñlegeras nec audie
& unaquȩq uirum suum habeat. Ilaori uir
debitum reddat. similit᷑ autem &uxor uiro.
Uaornͣhabet potestatem corporis sui sed iur.
Similit̾ autem & uir ñ habet potestatem cor¬
poris sui sed mulier. Nolite fraudare inuicẽ
nisi forte ex consensu ad tempus ut uacetis
orationi. & iterum adidipsum estote. neuos
uoluisset & tunoluisses. debitum tibi redde¬
re cogereiur. & illi ds̃ imputaret continen¬
tiam siñ suȩ sed tue cedens infirmitati. ne
in adulterii damnabile flagitium caderes.
maritalem tibi concubitum ñ negaret. Quan¬

Expanded text:
uersatione subdita oportuit. ut eum domino luuersatione subdita oportuit. ut eum domino lucrareris, sicut apostoli monuerunt. Omitto enim, quod ipsam continentiam illo nondum uolente non secundum sanam doctrinam te suscepisse cognoui. neque enim corporis tui debito fraudandus fuit, priusquam ad illud bonum, quod superat pudicitiam coniugalem, tuae uoluntati uoluntas quoque eius accederet, nisi forte non legeras nec audieret unaquaeque suum uirum habeat. uxori uir debitum reddat, similiter auxor non habet potestatem corporis sui sed uir; similiter autem et uir non habet potestatem corporis sui sed mulier. nolite fraudare inuicem nisi ex consensu ad tempus, ut uacetis orationi, et iterum ad id ipsum estote, ne uos uoluisset et tu noluisses, debitum tibi reddere cogeretur et illi deus inputaret continentiam, si non suae sed tuae cedens infirmitati, ne in adulterii damnabile flagitium caderes, maritalem tibi concubitum non negaret; quan
Abbreviated transcription (Latin):
ccdicie. augustinus in dño salutem.
lectis litens reuerentiȩ tuȩ. & earum
ꝑlatore int̃rogato que int̾roganda restabats.
uehem̃ter dolui sicte uoluisse agere cumma¬
rito. ut edificium continentiȩ qđ ineo iã con¬
strui cȩperat. amissa ꝑseuerantia in adul¬
teri ruam miserabilit᷑ siberetur. Cum
enim lugendusec̾t si post continentiam uotã
do̾ iamq actuipso moribusꝙ susceptam reuer¬
teretur ad coniuigis carnem. quantomagis nc̃
demersus minteritum ꝓfundiorem lugendus
ẽ. quitam abrupta dissolutione mechatur. ira¬
tus tibi. ꝑnitiosussibi. tamquaminte acerbuis
seuiat. si ipse pereat. Hoc autem tantum mali
accidit dumtu cius animum ñ qua debiusti
moderatione tractasti. quia & si carnalicon¬
sortio iam ea consensu uobis ñmiscebamini.
in cȩteris tam̃ rebus conuigali obsequio uiro
tuonulier seriuire debiusti. psertm cum ani¬
bo eẽtis membra corporis ap̃i. Et utiq sima¬
ritum in fidelem fidelis habuisses. agere te con¬

Expanded text:
CIAE AUGUSTINUS IN DOMINO SALUTEM. Lectis litteris reuerentiae tuae et earum perlatore interrogato. quae interroganda restabant, uehementer dolui sic te uoluisse agere cum marito, ut aedificium continentiae, quod in eo iam construi coeperat, amissa perseuerantia in adulterii ruinam miserabiliter laberetur. cum enim lugendus esset, si post continentiam uotam deo iamque actu ipso moribusque susceptam reuerteretur ad coniugis carnem, quanto magis nunc demersus in interitum profundiorem lugendus est, qui tam abrupta dissolutione moechatur iratus tibi perniciosus sibi, tamquam in te acerbius saeniat, si ipse pereat! hoc autem tantum mali accidit. dum tu eius animum non, qua debuisti, moderatione tractasti, quia, etsi carnali consortio iam ei consensu uobis non miscebamini, in ceteris tamen rebus coniugali obsequio uiro tuo mulier seruire debuisti, praesertim cum ambo essetis membra corporis Christi. et utique, si maritum infidelem fidelis habuisses, agere te con
Abbreviated transcription (Latin):
&e inueniuntur ad saram nͣ ꝑtinere carnales
ispłitȩ. quiea illa carnis originem ducunt. &
ꝑtinere ad eam potius ap̃iani. qui ñ scđm is¬
mahel filii sunt carnis. sed scđm isaac filusu
ꝓmissionis. ñ ad ipsius isaac carnale sem̃ sed ad
spiritale mysterium ꝑtinentes. Ita quippe ad
galathas apłs loquitur. Dicite mͥ sublege uolen¬
tes cẽ. legem ñ audistis: Scriptumẽ enim. qđ
abraham duosfilios habuit. unum de ancilla.
&. unum delibera. Sed ille quidem qui de ancil
la scđm carnem natusẽ. qui autẽ de libera ꝑ re¬
ꝓmissionem. quȩ sunt in allegoria. hȩc enim st̃
duo testam̃ta. unum quidem amonte sẏna. in
seruitutẽ generans qđ ẽ agar. Syna enim mons

Expanded text:
et inueniuntur ad Sarram non pertinere carnales et inueniuntur ad Sarram non pertinere carnales Israhelitae, qui ex illa carnis originem ducunt, et pertinere ad eam potius Christiani, qui non secundum Ismahel filii sunt carnis, sed secundum Isaac filii sunt promissionis non ad ipsius Isaac carnale semen sed ad spiritale mysterium pertinentes. ita quippe ad Galatas apostolus loquitur: Dicite mihi: sub lege uolentes esse legem non audistis? scriptum est enim, quod Abraham duos filios habuit, unum de ancilla et unum de libera. sed ille qula, secundum carnem natus est; qui autem de libera, per repromissionem: quae sunt in allegoria. Haec enim sunt duo testamenta; unum quidem a monte Sina in servitutem generans, quod est Agar
Abbreviated transcription (Latin):
& de isto nomine sic apłs loquitur. Non enim
om̃s qui eaisrł hi sunt isrł. neq quia sunt sem̃
abraham om̃sfilu. sed inisaac uocabitur tͥ sem̃.¬
hoc ẽ ñhi qui filu carnis hi filudĩ. sed filii pro¬
missionis aeputantur insem̃. Honne mirabi¬
lia magna sunt ista ꝓfundumꝙ misterium.
ut multi ex isrł natin̾sint isrł. & multi ñsint
nos. nec nos fumus isrł sicut sunt illi. Nos enim su¬
musscdm spiritalem regenerationem. illi scđm
carnalem generationem. Intuendum ẽ quippe
ac discernendum alium ẽẽ isrł qui ꝓpt̾ carnem
nomine significatur obtinuit. Nlumquid enim
ex agar ancilla sarȩnati sunt ifrlitȩ : Hon ne
ismahel exilla natus ẽ. & nisrłitarum sedisma¬
helitarum gentem suo semine ꝓpagauit: Desa¬
ra autẽ uenit isrł pisaac. qui ex semine natusẽ
abrahȩ. Tam̃cum scđm ꝓpaginem carnis seita
res habeat. uenitur adintellectum spiritalẽ.

Expanded text:
et de isto nomine sic apostolus loquitur: Non enim et de isto nomine sic apostolus loquitur: Non enim omnes, qui ex Israhel, hi sunt Israhel neque, quia sunt semen Abraham. omnes filhoc est, non hi qui filii carnis, hi filii dei, sed filii promissionis deputantur in semen. nonne mirabilia magna sunt ista profundumque mysterium, ut multi ex Israhel nati non sint Israhel et multi non sint nos, nec--nos sumus Israhel, sicut sunt illi. nos enim sumus secundum spiritalem regenerationem, illi secundum carnalem generationem. Intuendum est quippe ac discernendum alium esse Israhel. qui propter carnem nomine significatur, obtinuit. numquid enim ex Agar, ancilla Sarrae, nati sunt Israhelitae? nonne Ismahel ex illa natus est et non Israhelitarum sed Ismahelitarum gentem suo semine propagauit? de Sarra autem uenit Israhel per Isaac, qui ex promissione natus est Abrahae. tamen cum secundum propaginem carnis se ita res habeat. uenitur ad intellectum spiritalem
Abbreviated transcription (Latin):
xxpͣiani ñsunt. cum ex carne abrahȩ originem
ducant ñẽe filii abrahę. Curi enim dicit intelli¬
gite gͦ qm̃ quiea fide hi sunt filii abrahȩ. ꝓfecto
quid eis ꝓdest qđ de carne eius eaprti sunt. & no¬
men sine uirtute tenurrunt : Cum autẽ ad cep̃m
transeunt & incipiunt ẽc̃ ex fide filii abrahe.
tunc erunt uidei ñinmanifesto sedin occulto.
cirum cisione cordis sp̃uñ littera. quoꝵ laus ñsit
ex hominibus sedex dõ. Ab hac autẽ fide aliena¬
ni uiramis fractis deputabuntur. ex illa olea in
cuius radicem idem dicit apłs inseri oleastrum.
idẽ gentes. Qd utiq ñfit ꝑcarnẽ. sed ꝑfide̾. Nec
ꝑlegem. sed ꝑ grãm. nec plitterã sed ꝑspm̃. nec
carnis circumcisione sed cordis. nec inmanifesto
sed in abscondito. nec laude ea. hominibus sedea
ritalis abrahȩ filius. ita nec carnalis sed spirita¬
lis iudeus. nec carnalis sed spiritalis isrłita. Nam

Expanded text:
Christiani non sunt, cum ex carne Abrahae originem Christiani non sunt, cum ex carne Abrahae originem ducant, non esse filii Abrahae. cum enim dicit: Intellegite ergo, quoniam, qui ex fide. hi sunt filii Abrahae, profecto quid eis prodest, quod de carne eius exorti sunt et nomen sine uirtute tenuerunt? cum autem ad Christum transeunt et incipiunt esse ex fide filii Abrahae, tunc erunt Iudaei non in manifesto ?sed in abscondito, circumcisione cordis, spiritu non littera, quorum laus non sit ex hominibus sed ex deo. ab hac autem fide alienati in ramis fractis deputabuntur ex illa olea. in cuius radicem idem dicit apostolus inseri oleastrum, id est gentes, quod utique non fit per carnem sed per fidem nec per legem sed per gratiam nec per litteram sed per spiritum nec carnis circumcisione sed cordis nec in manifesto sed in abscondito nec laude ex hominibus sed ex is sed spiritalis Abrahae filius ita non carnalis sed spiritalis Iudaeus nec carnalis sed spiritalis Israhelita. nam
Abbreviated transcription (Latin):
inquit eax fid̾e. ut scđm grãm firma sit ꝓmis¬
sio omni semini. ñ eitantum q đex lege ẽ. sed &
ei qd exfide ẽ abraham. qui t̃ pat̾ omniuim gen¬
tium sicut scriptum ẽ. quia patrem multarũ
gentium posuite. Item adgalathas. Sicut
abraham inquit credidit dõ. & deputatumẽ
illi ad iustitiam. Intelligite gͦ. qm̃ qui ea fide:
hisunt filii abraham. Puidens autẽ scriptura
quia exfide iustificat gentes ds̃. p̃nuntia¬
uit abrahe. quiabenedicentur inte om̃s gen¬
tes. ita ut qui exfide sunt benedicant᷑ cum
fideli abraham. lam aliquanto post in eadẽ
hominis confirmatum testam̃tum. nemo irritũ
facit aut suꝑordinat. Abrabȩ dictȩ sunt ꝓmissio¬
nes & semini eius. Non dicit & seminibꝰ tãquã
inmultis. sed tamquam in uno & semini tuo qđ
unum estis in xp̃o iħi. Si autem uos xp̃i. gͦ abrahe
semestis. scdm ꝓmissionem heredes. Scdm istũ
gͦ intellectum apłicum inueniuntur udei qui

Expanded text:
inquit, ex fide, ut secundum gratiam firma sit promisinquit, ex fide, ut secundum gratiam firma sit promissio omni semini, non ei tantum, quod ex lege est, sed et ei, quod ex fide est Abraham, qui est pater omnium nostrum, sicut scriptum est: \'Quia patrem multarum gentium posui t e\'. item ad Galatas: Sicut Abraham, inquit, credidit deo et deputatum est illi ad iustitiam. intellegite ergo. quoniam. qui ex fide, hi sunt filii Abraham.quia ex fide justificat gentes Deus, praenuntiavit Abrahae, Quia benedicentur in te omnes gentes: ita ut qui ex fide sunt, benedicantur cum fideli Abraham. Jam aliquanto post in eadem hominis confirmatum testamentum nemo irritum facit aut superordinat. Abrahae dictae sunt promissiones et semini eius. non dicit \'et seminibus\' tamquam in multis. sed tamquam in uno et semini tuo,\'unum estis in Christo Iesu: si autem uos Christi. ergo Abrahae semen estis secundum promissionem heredes. Secundum istum ergo intellectum apostolicum inueniuntur Iudaei, qui
Abbreviated transcription (Latin):
nobis uideum in abscondito ñ earnis circumcisi¬
one sed cordis & spũñ littera. quis ẽ iste nͥ xp̃ia¬
nus:: Sic itaꝙ sumus uidei ñ carnalit̾ sed spiri¬
taliter. quẽa admodum sumus sem̃ abrahȩ. non
scdm̃ carnem sicut illi qui de ipso nomine car¬
nali suꝑbia gloriantur. sed scđm spm fidei qđ
ñ illi. Scimus enim nos fuisse ꝓmissos quando
eidixit as̃. patrem multarum gentium posui
te. Et quam multa de hac re dicat apłs noui¬
mus. Dicimus eim inquit. qm̃ deputata est
abrahȩ fides adiustitiam. Quomͦ gͦ deputata¬
est: Cum in cireumcisione ect. ancum ce̾t in
pͣputio : Nonincirtumcisione. sed in p̃putio.
Et signum accepit circum cisionis signaculum
nistitiȩ fidei quȩ ẽ inp̃putio. ut sit pat̾ omni¬
um credentium ꝑp̃putium. ut deputetur &
illis adiustitiam. ut sit patͣ cutumcisionis.
hs quiñsolum ex circumcisione sunt. sed &
his qui sequuntur uestigia quȩ ẽ inp̃putio
fidei patris nr̃i abraham. Et paulopost. Id eo

Expanded text:
nobis ludaeum in abscondito non carnis circumcisione sed cordis et spiritu non littera, quis est iste nisi Christianus? Sic itaque sumus Iudaei non carnaliter sed spiritaliter, quem ad modum sumus semen Abrahae non secundum carnem sicut illi, qui de ipso nomine carnali superbia gloriantur, sed secundum spiritum fidei, quod non illi. scimus enim nos fuisse promissos, quando ei dixit deus: Patrem multarum gentium posui te. et quam multa de hac re dicat apostolus, nouimus. dicimus enim, inquit. quoniam deputata est Abrahae fides ad iustitiam. quo modest? cum in circumcisione esset, an cum esset in praeputio? Non in circumcisione, sed in praeputio. Et signum accepit circumcisionis, signaculum iustitiae fidei. quae est in praeputio, ut sit pater omnium credentium per praeputium, ut deputetur et illis ad iustitiam. ut sit pater circumcisionis his, qui non solum ex circumcisione sunt. sed et his, qui sequuntur uestigia, quae est in praeputio, fidei patris nostri Abraham. et paulo post: Ideo,
Abbreviated transcription (Latin):
iam euacuata monstretur. Ande apparet qu are
se iste aptus uelit isrłitam uideum ꝙ uocitari.
ñ spiritalit᷑ sed omnino carnalit̃. Nos autem
nec illis obseruationibus quȩ nouo testam̃to
reuelato euacuatȩ sunt tenemur obstricti.
& p̃cepta legis huic etiam tempori necessa¬
ria. qualia sunt ñ adulterabis. nͣ homieidiũ
facies. ñ concupisces. & si qđ ẽ aliud manda¬
tum qđ in hoc sermone recapitulatur. dili¬
ges ꝓpoimum tuum tamquam te ipsum. ñ
iuribus humanis quasi nrãm constituentes
ea iustitia quȩ nobis ab illo e̾ obseruanda eẽ di¬
dicimus & docemus. Nec tam̃ ideo nos nega¬
mus sem̃ abrahȩ. quibus dicit apłs. uos ergo
abrahe sem̃ estis. aut uideos in abscondito.
de quibus idem dicit. non enim qui inmani¬
festo uideus e̾. neꝙ quȩ in manisto ẽ in carne
circumcisio. sed qui in abscondito uideus ẽ.
laus ñea hominibus sedex ddc̃. aut isrłitas
spiritales adeum scilicet ꝑtinentes cui mi¬

Expanded text:
iam euacuata monstretur. unde apparet, quare iam euacuata monstretur. unde apparet, quare se iste Aptus uelit Israhelitam Iudaeumque uocitari non spiritaliter sed omnino carnaliter. nos autem nec illis obseruationibus, quae nouo testamento reuelato euacuatae sunt, tenemur obstricti et praecepta legis huic etiam tempori necessaria, qualia sunt: Non adulterabis, non homicidium facies, non concupisces. et si quod est aliud mandatum, quod in hoc sermone recapitulatur: Diliges proximum tuum tamquam te ipsum, non uiribus humanis quasi nostram constituentes ea iustitia, quae nobis ab illo est, obseruanda esse didicimus et docemus. nec tamen ideo nos negamus semen Abrahae, quibus dicit apostolus: Vos ergo Abrahae semen estis, aut Iudaeos in abscondito, de qualibus idem dicit: Non enim. quiin manifesto, Iudaeus est neque. quae in manifesto in carne, est circumcisio, sed qui in laus non ex hominibus sed ex deo est, aut Israhelitas spiritales ad eum scilicet pertinentes, cui mi
Abbreviated transcription (Latin):
dicit: Tota die ex pandi manus meas adpo¬
pulum ñ credentem. & contra dicentẽ. Et se¬
as plebem suam. Absit. Nam & ego isrłita
sum. ex semine abraham. tribu beniamin.
Non reppulit ds̃ plebem suam. quã p̃sciuit.¬
& contradicentem si axp̃ian sunt isrł: uel
quomͦ se appellauit israhelitam : Numquid
tribu beniamin. qđ ñ sumus nos scam carnẽ.
quamius scđm fidem simus semen abrahȩ.
ac phoc & isrł. Sed aliua ẽ qđ agnoscit al¬
tioris intelligentia sacram̃ti. aliud qd̾ eoc¬
poseit cotidiana confuetudo uocabuli. De
nꝙ aptus iste nescio quis de quo scripsisti
qđ doceat iudaizare xp̃ianos. eomͦ se sic̃
insinuauit sc̃itas tua undeum & isrłitam
uocat. ut ab escis ꝓhibeat quas ꝓtẽporis
illius congruentia lea ꝑ sc̃m famulum dĩ
moysen data ꝓhibebat. & cȩteras illius tẽ¬
poris obseruationes iam nunc apud xp̃ia¬
nos abolitas reniotasq ꝑsuadeat. quasum¬
bras fuarorum appellat apłs ut & ꝓphe

Expanded text:
dicit? \'tota die extendi manus meas ad podicit? \'tota die extendi manus meas ad populum non credentem et contradicenteDeus populum suum absit nam et ego Israhelita sum ex semine Abraham tribu Beniamin non reppulit Deus plebem suam quam praesciitet contradicentem, si Christiani sunt Israel, vel quomodo se appellavit Israelitam? Numquid tribu Benjamin; quod non sumus nos secundum carnem, quamvis secundum fidem simus semen Abrahae, ac per hoc et Israel. Sed aliud est quod agnoscit altioris intelligentia sacramenti, aliud quod exposcit quotidiana consuetudo vocabuli. 16. Denique Aptus iste nescio quis, de quo scripsisti quod doceat iudaizare Christianos, eo modo se, sicut insinuauit sanctitas tua, Iudaeum et Israhelitam uocat, ut ab eis escis prohibeat, quas pro temporis illius congruentia lex per sanctum famulum dei Moysen data prohibebat, et ceteras illius temporis obseruationes iam nunc apud Christianos abolitas remotasque persuadeat, quas umbras futurorum appellat apostolus, ut e
Abbreviated transcription (Latin):
Ipsis autem uocaus uideis & grecis. xp̃m dei
uirtutem & dĩ sapientiam. Quos dixit grecos
hos etiã gentium nomine significauit. eo qđ
hec lingua maxime excellit ingentibus. Iude¬
os tam̃ ipsosuocauit. quos om̃s hoc nomine
appellant. Nam si xp̃iani ipsi sunt iudei xp̃i¬
anis ẽ gͦ scandalum xp̃c crucifius. de quodi¬
atumẽ. uideis quidẽ scandalum. Quis hoc nͥ
insanissimus sentiat: ltem dicit. Sine offen¬
sione estote uideis & grecis. & eccłiȩ dĩ. Quomͦ
ista distingueret. si & ȩccłiam dĩ in cotidiana
loquendi consuetudine uideos appellare de¬
beret Item ait. Quos & uocauit nos. non so¬
lum ex uidris. sed etiam eax gentibus. Quomͦ
uocauit ex gentibus si potius ex ñ uideis
uocauit. ut eent᷑ uidei: Item de isrłrtis.
Quid gͦ dicemus inquit.: Quia gentes quȩ nͣ
sectabantur ustitiam appͣhenderunt ui¬
stinam. iustitiam autem quȩ ea fide ẽ ls
pidem offensionis. Item. Ad isrł autẽ quid

Expanded text:
ipsis autem uocatis Iudaeis et Graecis Christum dei ipsis autem uocatis Iudaeis et Graecis Christum dei uirtutem et dei sapientiam. quos dixit Graecos, hos etiam gentium nomine significauit eo, quod haec lingua maxime excellit in gentibus; Iudaeos tamen ipsos uocauit, quos omnes hoc nomine appellant. nam si Christiani ipsi sunt Iudaei, Christianis est ergo scandalum Christus crucifixus, de quo dictum est: Iudaeis quidem scandalum. quis hoc nisi insanissimus sentiat? item dicit: Sine offensione estote Iudaeis et Graecis et ecclesiae dei. quo modo ista distingueret, si et ecclesiam dei in cotidiana loquendi consuetudine Iudaeos appellare deberet? item ait: Quos et uocauit nos non solum ex Iudaeis sed etiam ex gentibus. quo modo uocauit ex Iudaeis, si potius ex non Iudaeis uocauit, ut essent Iudaei? item de Israhelitis: Quid ergo dicemus? inquit; quia gentes, quae nou sectabantur institiam, adprehenderunt iustitiampidem offensionis. item: Ad Israhel autem quid
Abbreviated transcription (Latin):
latione usitatissima xp̾iani uocantur. inusita¬
to uocabulo aliquis affectet appellare uideos.
uł cum sit ipse uoceturq xp̃ianus. isrłitȩ potiꝰ
nomine delectetur. & qđ inmisterio debet sẽꝑ
intelligere pareuis autẽ ore ꝓferre. hoc incoti¬
diana loquendi consuetudine magis eligat
frequentare in epta insolentia. & si dici potest
imperita scientia. Num quid enim apłiꝑquos.
ea didicimus istanesciebant. quomͦ nos potuis
simus sem̃ abrahȩ. scđ̃m isaac ꝓmissionis here¬
des. & uidei spuñ littera. cordis circumcisione¬
ebant utiꝙ ista. multo sapientius certiusq quã
nos. Et tam̃ in loquendi consuetudine uideos
& isrłitas eosappellabant. qui scd̾m carnem
de abrahȩ stirpe uenientes. ab hominibus uo¬
cabantur hoc nomine. ludei signa petunt
ait apłs paulus. & greci sapientiam querunt.
Nos autẽ p̃dicamus xp̃m crucifixum. uideis
quidem scandalum. gentibꝰ autẽ stultitiam.

Expanded text:
latione usitatissima Christiani uocantur, inusitalatione usitatissima Christiani uocantur, inusitato uocabulo aliquis affectet appellare Iudaeos uel, cum sit ipse uoceturque christianus, Israhelitae potius nomine delectetur et, quod in mysterio debet semper intellegere, parcius autem ore proferre, hoc in cotidiana loquendi consuetudine magis eligat frequentare inepta insolentia et, si dici potest, inperita scientia. numquid enim apostoli, per quos ea didicimus, ista nesciebant, quo modo nos potius simus semen Abrahae secundum Isaac promissionis heredes et Iudaei spebant utique ista multo sapientius certiusque quam nos; et tamen in loquendi consuetudine Judaeos et Israelitas eos appellabant, qui secundum carnem de Abrahae stirpe venientes, ab omnibus vocitabantur hoc nomine. 15. Judaei signa petunt, ait apostolus Paulus, et Graeci sapientiam quaerunt: nos autempraedicamus Christum crucifixum, Iudaeis quidem scandalum, gentibus autem stultitiam,
Abbreviated transcription (Latin):
maneret. ñea operibus sedex uocante dictũ
ẽ ei quia maior seruiet minori. sicut scriptũ
ẽ. iacob dilecxi. esau autẽ odio habui. Nec certe
doctrina apłica atq catholica satis eiudent̃ in¬
dicat nobis scdđm originem carnis ad saram ui¬
deos idẽ isrłitas. ad agar uͦ ismahelitas ꝑtinere.
scdm̃ autẽ misterium spc̃. ad saram xp̃ianos.
adagar uideos. Item seđ̾m originem carnis
adesau qui dictus ẽ etiam edom gentemi du¬
impletur qd scriptum ẽ. maior seruiet ino¬
ri idẽ pͥornatus popłs iudeoꝵ posteriori na¬
topopło. xp̃ianoꝵ. Ecce qut̃ ad modum sumus
isrł ad optione diuina ñ humana cognatione
glori. autes. nec in manifesto sed in occulto. nec
litera s pi̾e nec carnis sed cordis circumcisi¬
one uidei. Quȩ cum ita se habeant. ñ tam̃ debemꝰ
consuetudinem sermonis humani in epta loqua¬
citate confundere. & mrebus discernendis fre¬
quentata uocabula ꝑturbata significatione
miscere ut eos qui cum xp̃iani sunt & appel¬

Expanded text:
e dictum est ei, quia maior seruiet minori, sicut scriptum est: \'Iacob dilexi, Esau autem odio habui\'. haec certe doctrina apostolica atque catholica satis euidenter indicat nobis secundum originem carnis ad Sarram Iudaeos, id est Israhelitas, ad Agar uero Ismahelitas pertinere; secundum autem mysterium spiritus ad Sarram Christianos, ad Agar Iudaeos; item secundum originem carnis ad Esau, qui dictus est etiam Edom, gentem Iduimpletur, quod scriptum est: Maior seruiet minori, id est prior natus populus Iudaeorum posteriori nato populo Christianorum. ecce quem ad modum sumus Israhel adoptione diuina non humana cognatione gloriantes nec in manifesto sed in occulto nec littera sed spiritu nec carnis sed cordis circumcisione ludaei. Quae cum ita se habeant, non tamen debemus consuetudinem sermonis humani inepta loquacitate confundere et in rebus discernendis frequentata uocabula perturbata significatione miscere, ut eos, qui, cum Christiani sunt, et appel
Abbreviated transcription (Latin):
enim hereserit filius ancille cum filio liberȩ.
Tos autem fr̃s. ñ sumus ancillȩ filii sed libere. qͣ
libertate xp̃c hos liberauit. Ecce scdm istam spi¬
ritalem atq apostolicam intelligentiam nospo¬
tius ꝑtinemus adliberam saram. qui ex illa nul¬
lam carnis ꝓpaginem trabimus. ludei autẽ qui
ex illa carnis ꝓpaginem trahunt. ad agar poti¬
us ancillam ꝑtinere monstrantur. de qua car¬
nis ꝓpaginem ñ trahunt. In nepotibus etiam
abrahe & sarȩ idẽ filiis isa ac & rebeccȩ. illis ge¬
minis esau &. iacob qui postea uocatus ẽ isrł hoc
ipsum magnum & ꝓfundum misterium repe¬
ritur. De quoidem apłs loquens. cum ꝑisa ac
ꝓmissionis filios cominemorasset ad xp̃i grãm
ꝑtinentes. ñ solum autem inquit sed & rebeccȩ
exuno concubitu habens isaac patris nostri.

Expanded text:
cillae cum filio liberae\'. nos autem, fratres, non sumus ancillae filii sed liberae; qua libertate Christus nos liberauit. Ecce secundum istam spiritalem atque apostolicam intellegentiam nos potius pertinemus ad liberam Sarram, qui ex illa nullam carnis propaginem trahimus; Iudaei autem, qui ex illa carnis propaginem trahunt, ad Agar potius ancillam pertinere monstrantur, de qua camis propaginem non trahunt. in nepotibus etiam Abrahae et Sarrae, id est filiis Isaac et Rebeccae. ^ illis geminis Esau et Iacob, qui postea uocatus est Israhel. hoc ipsum magnum et profundum mysterium reperitur. de quo idem apostolus loquens cum per Isaac promissionis filios commemorasset ad Christi gratiam pertinentes: Non solum autem, inquit, sed et Rebecca ex uno concubitu habens Isaac patris nos
Abbreviated transcription (Latin):
sc̃ificationem. & si qua similia uidet modo
ullus oculus carnis. quȩ tam̃ omnia iam uid&
quantum potest oculus m̃tis. tanto purus qͣn¬
topurior. ut sine dubitatione dm̃ nos iusuros
eẽ credamus: siue inueniamus siue ninuenia¬
mus qđ de qualitate futuri corporis querimus.
cum tam̃ corpus resurrecturum & immortale
atq incorruptibile futurum ñ ambigamus. qm̃
hinc sc̃arum scripturarum sententias aꝑtissi¬
mas firmissimas ꝙ retinemus. Si autẽ iste frat̃
qd de spiritali corpore adhuc requiro iam sibi
firmat cẽ certissimum nͥ placidus audiero do¬
centem: itaut ille quoq placidus me audiat¬
inquirentem: habebit unde iure succenseat.
sunc tam̃ ꝑx pm obsecro. ut de illa asperitate
litterarum mearum qua eum ñimmerito offeñ¬
sum ẽẽ didici. ueniam mͥ ab illo impetres. & me
rescriptis dño aduuante lȩtifices. Explicit¬

Expanded text:
sanctificationem et si qua similia uidet modo sanctificationem et si qua similia uidet modo ullus oculus carnis; quae tamen omnia iam uidet, quantum potest, oculus mentis tanto purius quanto purior, ut sine dubitatione deum nos uisuros esse credamus, siue inueniamus siue non inueniamus, quod de qualitate futuri corporis quaerimus, cum tamen corpus resurrecturum et iatque incorruptibile futurum non ambigamus, quoniam hinc sanctarum Scripturarum sententias apertissimas firmissimasque retinemus. Si autem iste frater quod de spirituali corpore adhuc requiro, jam sibi firmat esse certissimum, nisi placidus audiero docentem, ita ut ille quoqinquirentem, habebit, unde iure suscenseat. nunc tamen per Christum obsecro, ut de illa asperitate litterarum mearum, qua eum non inmerito offensum esse didici, ueniam mihi ab illo impetres et me rescriptis domino adiuuante laetifices. CXLI