comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ca ẽ. et de circũcisionis et p̃putii diũsi¬
cate disputatũ sit. nune ian qualit̃ qui
exfioe et ñ ex oꝑib iustificati sunt. ab
apło informent᷑ ad gram uideamꝰ. Cum
manifeste inquit iam pateat. quia nec
lex moysi gentili nec uideo p̃uidieet lex
fidei. om̃s tam exiudeis qũa exgentib
pacẽ habeamus addm̃. Primo gͦ qͥc̃q
incelligit et gaudet se iustifieatum ꝑ fi¬
dem caueat ne gr̃e ingratꝰ sit. idẽ ne ha¬
beat suꝑbam fidem et dicat sibi. Si ex
fide quomodo gratis: Scilicet quasi ip¬
se det fidem. et accipiat iastfficationem
Non hoc dicat homo fioelis. quia dicet᷑ ei.
facti: abipso qͥfidẽ dedit que nos iustos
fecit. Pacem habeamus ad am̃. In mũ¬
do inqͥt dñs p̃ssuram habebitis. in me
aut̃ pacem habete. Sieut enĩ in mari
fluctus. sic inmundo de eẽ ñ possunt¬
fiuctꝰ. uel innobis quic̃q motꝰ. Sunt au¬
tẽ qui pacem quȩ ẽ ad am̃ negligunt
ut pacem habeant ẽ scło. cum om̃is

Expanded text:
cisionis et praeputii diversitate disputatum sit. Nunc jam qualiter, qui ex fide et non ex operibus justificati sunt, ab Apostolo informentur ad gratiam, videamus. Cum manifeste, inquit, jam pateat quia nec lex Moysi gentili, nec Judaeo praejudicet lex fidei, omnes, tam ex Judaeis quam ex gentibus, pacem habeamus ad Deum. Primo ergo quicunque intelligit et gaudet se justificatum per fidem, caveat ne gratiae ingratus sit, id est ne habeat superbam fidem, et dicat sibi: Si ex fide, quomodo gratis? Scilicet quasi ipse det fidem, et accipiat justificationem. Non hoc dicat homo fidelis, quia dicetur ei:facti? Ab ipso qui fidem dedit, quae nos justos fecit. « Pacem habeamus ad Deum. » In mundo, inquit Dominus, « pressuram habebitis; in me autem pacem habete . » Sicut enim in mari fluctus, sic in mundo deesse non possunt, vel in nobis quicunque motus. Sunt autem qui pacem quae est ad Deum negligunt, ut pacem habeant cum saeculo, cum omnis
Abbreviated transcription (Latin):
uentum. uel quasi intransitu. bonũ
facere ẽ. studio et affectu. sicut econtra¬
rio demalis ut puta de suꝑbia. aliud ẽ¬
suꝑbire. aliud facere suꝑbiam. Qͥ dam
enum inse ipsis paciuntur. quidam faci¬
unt. et edificant suꝑbiam. De qͥb ꝓpħa.¬

Expanded text:
eventum, vel quasi in transitu; bonum eventum, vel quasi in transitu; bonum facere est studio et affectu: sicut econtrario de malo, ut puta de superbia, aliud superbire, aliud facere superbiam. Quidam enim in seipsis patiuntur, quidam faciunt et aedificant superbiam. De quibus P
Abbreviated transcription (Latin):
em cause reuercitur. Qd in quit ce¬
nemus amplius: Cum utramq par¬
t̾ẽ subpeccato eẽ constet ante gr̃am.
gr̃a aut̃ ueniens quantũ in ipsa est. u¬
crũq coequet iam nulla in alterutru
contentionis uł elationis causa relin¬
quitur. Causati enĩ sumus uideos et
grecos sub peccato eẽ. Quod etiã more
suo de scripturis confirmat. ut et
in hoc det exẽplum eccłe doctorib
ut de scͥpturarũ testimoniis astru¬
ant quȩ dicunt et inuniant. Non ẽ
rens dm̃. Si enuĩ reqͥreret. in tellige¬
ret. si intelligeret. amando quẽ intel¬
aues capiunt᷑. Qb celum ꝑmissum ẽ.
quid querunt int̾ram ad laqueos :
Nos quoq cȩ̨lo relicto ad quod nos nat᷑a
etiam scd̾ni ipsam corꝑis staturam ere¬
xit. t̾renis om̃s ucubamus. In uti¬
les maliꝓuocatione exempli. alter
alterum corrumpentes. Non est qui
faciat bonum. Aliud ẽ bonũ face̾. ali¬
ud bene facere. Bene facere ẽ. ꝑe

Expanded text:
em causae revertitur. Quid, inquit, teem causae revertitur. Quid, inquit, tenemus amplius? Cum utramque partem sub peccato esse constet ante gratiam, gratia autem veniens, quantum in ipsa est, utrumque coaequet, jam nulla in alterutrum contentionis vel elationis causa relinquitur. « Causati enim sumus Judaeos et Graecos sub peccato esse. » Quod etiam more suo Scripturis confirmat, ut et in hoc det exemplum Ecclesiae Doctoribus, ut de Scripturarum testimoniis astruant quae dicunt, et muniant. « Non erens Deum. Si enim requireret, intelligeret, si intelligeret, amando quem intelaves capiuntur. Quibus coelum permissum est, quid quaerunt in terram, ad laqueos? Nos quoque, coelo relicto, ad quos natura etiam secundum ipsam corporis staturam erexit, terrenis omnes incubamus, inutiles, mali provocatione exempli alter alterum corrumpentes. « Non est qui faciat bonum. » Aliud est bonum facere, aliud bene facere. Bene facere est per
Abbreviated transcription (Latin):
iniqͥtate cõmendat᷑. nequaquam hoc
fit peccatoꝵs nr̃oꝵ̾ beneficio. s ipsa
racionis consequentia. ut contraria
ex contrariis approbent᷑. Com om̃i
eñ consequentia digne meritoq
inumica ẽ et ad u̾satrix. iusticia inuis.¬
ticiȩ. sicut lux tenebris. et uita morti
et iustum ẽ dm̃ in quo ẽ sũma iusticia
inferre iram hominib in qͥb est inuis¬
ticia. Et iccirco fortasse dicit apłs ñ ho¬
mines inustos cõm̃dare iusticiam dĩ
s iniusticiam nrãm ut ostenderet non
dm̃ hominib s iusticiam iniusticiȩ ẽẽ.
tum. De iide calũpniam ex aggerat
ut repellat. Dicit enĩ. Si in quiunt ue
quam peccator iudicor : S hoc ait apłs
nos ñ dicimus. s neq illud quod inde
consequi arbitrantur. et aiunt nos di¬
cere. faciamus mnala. ut ueniant bona
cũ potius p̃dicemus fieri bona. ne ueni¬
ant mala. Hoc aut̃ dicunt seienter
quaquam. Repulsa calũpnia ad seri¬

Expanded text:
iniquitate commendatur, nequaquam hoc iniquitate commendatur, nequaquam hoc fit peccatorum nostrorum beneficio, sed ipsa rationis consequentia, ut contraria ex contrariis approbentur. Cum omni enim consequentia digne meritoque inimica est et adversatrix justitia injustitiae, sicut lux tenebris, et vita morti et justum est Deum, in quo est summa justitia, inferre iram hominibus, in quibus est injustitia. Ei idcirco fortasse Apostolus, non homines injustos ait commendare justitiam Dei, sed injustitiam nostram, ut ostenderet non Deum hominibus, sed justitiam injustitiae esse tum. Deinde calumniam exaggerat, ut repellat. Dicit enim: VERS. 7.-- « Si,quam peccator judicor? » Sed hoc, ait Apostolus, nos non dicimus. Sed neque illud quod inde consequi arbitrantur. VERS. 8.-- « Et aiunt nos dicere; Faciamus mala, ut veniant bona, » cum potius praedicemus fieri bona, ne veniant mala. Hoc autem dicunt scienter quaquam. » Repulsa calumnia ad seri
Abbreviated transcription (Latin):
do. quia sicut dauio pꝰpeccatũ. sic om¬
ni uideoꝵ genti pꝰ passionẽ dñi om¬
nem indulgentie et ꝓmissionũ grͣm
abiudicabant cemeraria iudicia ho¬
minũ. Q in iuste iudicata miscd̾ĩȩa
uieit.dũ de iniusta morte sua in ma¬
gna miscd̾ia etiam interfectorib
sius iusticiam ad uicam effecit. Au¬
dita gͦ quasi in m̃ falsitatis blasphe¬
mia apłs. ⁊ ingenus suum calũpni
generalis ꝑditionis quasi impacienter
exclamans absit inquit. Est aut̃ om̃is
homo mendax. ds aut̃ uerax. Et ex oc¬
casione huius blasphemiȩ quasi collee¬
co spũ inblasphemos. sic inquit ex hae
ipsa sententia dicunt. Si aut̃ nr̃a nq¬
ticiam di cõmendat. quid dicenius:
Ñ quid iniquus d̾s. qui infert irani:
Quod ut sub uoce blasphemantium se
dicẽ demonstret. ab sit inquit. Scd̾m
hominẽ hoc dico. Uerum sed̾m homi¬
nem. s neq que sunt hominis satissa¬
pienteni. Quod enĩ iusticia dĩ ex nr̃a

Expanded text:
do, quia sicut David post peccatum, sic omdo, quia sicut David post peccatum, sic omni Judaeorum genti post passionem Domini omnem indulgentiae et promissionum gratiam abjudicabant temeraria judicia hominum. Quae injuste judicata misericordia vicit, dum de injusta morte sua in magna misericordia etiam interfectoribus suis justitiam ad vitam efficit. Audita ergo quasi in Deum falsitatis blasphemia Apostolus, et in genus suum calumnia generalis perditionis, quasi impatienter exclamans. « Absit, » inquit « est autem omnis homo mendax, Deus autem verax! » Et ex occasione hujus blasphemiae, quasi collecto spiritu in blasphemos, sic, inquit, ex hac ipsa sententia dicunt: VERS. 5.-- titiam Dei commendat, quid dicemus? Nunquid iniquus Deus qui infert iram? Quod ut sub voce blesphemantium se dicere demonstret; « absit, inquit! secundum hominem hoc dico. » Vere secundum hominem sed nec quae sunt hominis satis sapientem. Quod enim justitia Dei ex nostra
Abbreviated transcription (Latin):
dicio. Tibi soli peccaui. quia corara te
peccare ñ cimui. qui ubiq p̾sẽs ẽ. mi¬
serere mei. scd̾m magnã miscdĩã tuã.
in hoc scłs ut iustificeris. id est uistus
appareas in sermonib cuis. quib ꝓmi¬
sisti. domũ mͥ edificandam. et semen
meum pꝰ me futurũ. cuiꝰ regnum sta¬
biliendum sit in et̃num. In qͥb ustꝰ
et uerax apparebis. cum eos mͥ adĩ¬
plebis. iudieans ine scd̾m ueritatẽ mi¬
scd̾iȩ. quam dil existi. et reddens mͥ sp̃m̃
ꝓphetie. in quo incerta et occulca sa¬
pientiȩ tuȩ manifestasti mͥ. iuincens
iudicia homitiũ. temere ⁊ sed̾m faci¬
em udicantiũ. ⁊ ce in dulgent̃e ⁊ me
penitentẽ et ꝓmissionum tuarũ bo¬
na mͥ abiudicantiũ. Ex cota sensus hu¬
iuis ꝓlixitate apł usur pans quod spee¬
tatꝰ ad cõꝓbandam dĩ ueritatẽ. ut
iustificeris inquit insermonib tu¬
is et iuncas cũ uidicaris. In quo no¬
canda introducti ex empli similitu¬

Expanded text:
dicio. Tibi soli peccavi quia coram te dicio. Tibi soli peccavi quia coram te peccare non timui, qui ubique praesens es. Miserere mei secundum magnam misericordiam tuam, in hoc scilicet ut justificeris, id est justus appareas in sermonibus tuis, quibus promisisti domum mihi aedificandam, et semen meum post me futurum, cujus regnum stabiliendum sit in aeternum. In quibus justus et verax apparebis cum eos mihi adimplebis, judicans me secundum veritatem misericordiae, quam dilexisti, et reddens mihi spiritum prophetiae, in quo incerta et occulta sapientiae tuae manifestasti mihi, vincens judicia hominum temere et secundum faciem judicantium, et te indulgentem et me poenitentem, et promissionum tuarum bona mihi adjudicantium. Et tota sensus hujus prolixitate Apostolus usurpans, quod spectat ad comprobandam Dei veritatem; « ut justificeris, inquit, in sermonibus tuis, et vincas cum judicaris. » In quo notanda introducti exempli similitu
Abbreviated transcription (Latin):
dam illors ñ crediderunt : Ñ qͥd in¬
quit. infidelitas eoꝵ fidem d̾i euacu¬
auit:. Fides hic accipienda est. uel
quam habet d̾s. adeos qͥb credit
eloquia sua. uel quam habent ad d̾m
qui meruerunt ut credant᷑ eis elo¬
quia dĩ. absit. Absit inquit. ut bo¬
num uniũsitatis destruat malum
quantecũq singularitatis. absit ut
ueritas ꝓmittentis dĩ. in irritum
eat ꝓpeccato hominis increduli. qͥ a
om̃is homo mendax. ds aut̃ uerar
sicut scͥptum ẽ. Ut iustificeris inser¬
monib tuis. et uincas cũ iudicaris.
Omis homo mendax. s ñ camen illi¬
mendaces ad quos sermo di factus
ẽ. quos non homines s deos ẽẽ seri¬
pcura ꝓnuntiat. et dñs in eungłio
confirmat. d̾s ant̾ uerax. qui iusti¬
ficatur insermonib suis. horum aut̃
ũboꝵ sensus de psalmo. a suꝑiorib expe¬
tendus ẽ. Tibi inquit solipeccaui. quea
rex sum et nullius hominis subditios ui¬

Expanded text:
idam illorum non crediderunt? Nunquid, inidam illorum non crediderunt? Nunquid, inquit, infidelitas eorum fidem Dei evacuabit? » Fides hic accipienda est, vel quam habet Deus ad eos quibus credit eloquia sua; vel quam habent ad Deum, qui meruerunt, ut credantur eis eloquia Dei. « Absit! » Absit, inquit, ut bonum universitatis destruat malum quantaecunque singularitatis! absit, ut veritas promittentis Dei in irritum eat pro peccato hominis increduli! quia « omnis homo mendax, Deus autem verax, sicut scriptum est: Ut justificeris in sermonibus tuis et vincas cum judicaris . » Omnis homo mendax; sed non tamen mendaces illi ad quos sermo Dei factus est, quos non homines, sed deos esse Scriptura pronuntiat; et Dominus in Evangelio confirmat. Deus autem verax, qui justificatur in sermonibus suis. Horum autem verborum sensus de psalmo, a superioribus expetendus est. « Tibi, inquit, soli peccavi , » quia rex sum, et nullius hominis subditus ju
Abbreviated transcription (Latin):
fidei :: hoc alticudo sapientie di est. Si
gͦ opus bonum ex gr̃a. si uistiscatio ex
spũ. utͥq et uideo. et gentili facultas
ad hȩc pacet et accessus. S cum ad hoc
udeus ante grãm plures accepit pre¬
parationes. quȩ etiam ei fuerunt
tẽꝑales consolationes. plus accepit ꝑ
omnẽ modum. Temꝑe aut̃ gr̃e iudeꝰ
gentilem ñ p̃cellit. quia quantũ de
p̃senti gentilis plus fid̾i accepit. qñ¬
cum oe p̃ceritis utrũq equȩ sub
peccato gr̃a inuenit. Utriq gͦequȩ ne¬
cessaria ẽ gr̃ã. Ut uͦ tam ad seriem lec
ob suscipiendũ xp̃i aduentum. In qͥb
fuerunt quidam pauci qui credide¬
runt. s mulcicudo que ñ credidit. fi¬
dem dĩ ñ euacuauit. idẽ gentẽ illam
a fide xp̃i nequaquam penitꝰ alienauit.
In quam cũ ꝓmissiones dĩ bone sint.
ille mendax quiẽq uł ñcredit. uel
ñ dicit. sine penitentia ẽẽ. dona et
uocationes dĩ. Qͥ d enĩ inquit. si qͥ¬

Expanded text:
fidei? Hoc altitudo sapientiae Dei est. Si fidei? Hoc altitudo sapientiae Dei est. Si ergo opus bonum ex gratia, si justificatio ex spiritu, utrique et Judaeo et gentili facultas ad haec patet et accessus. Sed cum ad hoc Judaeus ante gratiam plures accepit praeparationes, quae etiam ei fuerunt temporales consolationes plus accepit per omnem modum. Tempore autem gratiae Judaeus gentilem non praecellit, quia quantum de praesenti gentilis plus fidei accepit, quantum de praeteritis utrumque aeque sub peccato gratia invenit. Utrique ergo aeque necessaria est gratia. Ut vero jam ad seriem lectob suscipiendum Christi adventum. In quibus fuerunt quidem pauci qui crediderunt; sed multitudo quae non credidit, « fidem Dei non evacuabit, » id est gentem illam a fide Christi nequaquam penitus alienavit. In quam cum promissiones Dei bonae sint, ille mendax, quicunque vel non credit, vel non dicit sine poenitentia esse dona et vocationes Dei. « Quid enim, inquit, si qu
Abbreviated transcription (Latin):
sangume xp̃i. hȩc ẽ gr̃a. Unde et pꝰ
paululũ. quasi concludendo infert.
Arbicram᷑ hominẽ ꝑfidem custificari: sine
oꝑib legis:. Ad huc paululũ ad suꝑiora rede¬
amus. N est inquit ꝑsonarũ acceptio a¬
pud dm̃. Qͥo gͦ acceptum est apud dm̃i:
Pacientia boni operis. hec aut̃ unoe ẽ :
Aut exgr̃a aut ex lege. Si ex lege. ñ gͦ p̃ter
legem. S inuenit᷑ p̃cer legem. qͥa gen¬
tes que legem ñ habent. naturalit᷑ que
legis sunt faciunt. idest fructũ afferunt
inpacientia. Deinde sequit᷑. Si cu uideꝰ
cognominaris ec cet̾a. Aesi dicat. O tu
qui uideus cognominaris. iustifieatio
gͦ. exspũ scilicet. in quo iustificat᷑ uerus
et occultꝰ uideus. cuiꝰ laus ñ ex hominib
ꝑominẽ modũ. quia ad iustificationẽ
fidei siue spũalit̃. siue carnalit̾ plures
acceperunt p̃ꝑationes. Gentes uͦ plus
accepert fidi. dicente dño. N inueni
tantam fidem inisrł. Cur iudei minꝰ

Expanded text:
sanguinem Christi. Haec est gratia. Unde et post paululum quasi concludendo infert. « Arbitramur hominem per fidem justificari sine operibus legis . » Adhuc paululum ad superiora redeamus. « Non est, inquit, personarum acceptio apud Deum . » Quid ergo acceptum est apud Deum? Patientia boni operis. Haec autem unde est? Aut ex gratia, aut ex lege. Si ex lege, non ergo praeter legem. Sed invenitur praeter legem, quia gentes quae legem non habent, naturaliter quae legis sunt faciunt, id est fructum afferunt in patientia. Deinde sequitur: « Si tu Judaeus cognominaris , etc. » Ac si dicat: O tu qui Judaeus cognominaris, justificatio ergo. Ex spiritu scilicet, in quo justificatur verus et occultus Judaeus, cujus laus non ex hominibus, per omnem modum, » quia ad justificationem fidei sive spiritualiter, sive carnaliter plures acceperunt praeparationes. Gentes vero plus acceperunt fidei, dicente Domino: « Non inveni tantam fidem in Israel . » Cur Judaei minus
Abbreviated transcription (Latin):
tis. S qͥ bene consid̾au̾it u̾boꝵs eminentiã
qͦd dic̃. oꝑanti ĩputari m̃cedem scdm̃
debicun. mirũ si ꝑsuadere sibi pot̾it.
quoo pussit ullum opꝰ eẽ qͦd ex debito
remunerationẽ di deposcat. cũ si qͥd bo¬
ni possumus. agimus uel cogitamus
donũ dĩsit. nichilq ei possit offerri
quod ipsiꝰ patͥs luminũ. donũ dacum¬
ue ñ fuerit. Uide gͦ ne sinstri pocusᷤ
oꝑis intelligendũ sit debitum. debita
enĩ peccati indiuinis uoluminib sepe
inuenies. sicut illuo dimuite nob̾ de¬
bita nr̃a. et de seruo rationẽ reddente.
redde quod debes. Hide gͦ ne forte et
inhoc loco m̃eedem oꝑis quȩ scõm de¬
bitum redditur. ad hunc sensũ apłs tͣxe¬
rit. de his qui ita oꝑant᷑. sic̃ eam oꝑatꝰ
est tr̾am: uel ao quos dicit᷑. discedite ame
operarii iiquitatis. Cũ gͦ constet quod¬

Expanded text:
 bene consideraverit verborum eminentiam, quod dicit, operanti imputari mercedem secundum debitum, mirum, si persuadere sibi poterit quod possit ullum opus esse, quod ex debito remunerationem Dei deposcat, cum, si quid boni possumus, agimus, cogitamus, donum Dei sit nihilque ei possit offerri, quod ipsius Patris luminum donum datumve fuerit. Vide ergo ne non sinistri potius operis intelligendum sit debitum. Debita etenim peccati in divinis voluminibus saepe invenies sicut illud: « Dimitte nobis debita nostra , » et de servo rationem reddente: « Redde quod debes . » Vide ergo ne forte et in hoc loco mercedem operis quae secundum debitum redditur, ad hunc sensum Apostolus traxerit, de his qui ita operantur, sicut Cain operatus est terram, vel ad quos dicitur; « Discedite a me, operarii iniquitatis . » C
Abbreviated transcription (Latin):
tuta quedam insacram̃cis eccłe le
gis factoꝵs sacram̃cis actu faciliora
utilicate meliora. uirtute maiora. nu¬
mero pauciora. tanquã iusticia fid̾i
reuelata et inlib̾tatẽ uocatis filis d̾i.
et iugo seruitutis ablato quod duro
et carni dedito ppło congruebat.
Quȩ cam̃ et ipsa suo cẽpore cessabunt.
quia sicut illis pͥmus. sic et istis finẽ
imponet scd̃s xp̃i aduentꝰ. scilicet
cum regnũ manifeste ueritatis in¬

Expanded text:
tuta quaedam in sacramentis Ecclesiae, tuta quaedam in sacramentis Ecclesiae, legis factorum sacramentis actu faciliora, utilitate meliora, virtute majora, numero pauciora; tanquam justitia fidei revelata, et in libertatem vocatis filiis Dei, et jugo servitutis ablato, quod duro et carni dedito populo congruebat. Quae tamen et ipsa suo tempore cessabunt; quia sicut illis primus, sic et istis finem imponet secundus Christi adventus scilicet cum regnum manifestae veritatis il
Abbreviated transcription (Latin):
menta oꝑum. licet dissimilia. Scilieet
in lege factoꝵᷤ ẽ dĩ iubentis iusticia.
in lege uͦ fidei subuenientis miscõia.
Quod enĩ lex factoꝵ̃ minando imꝑat.
hoc lex fid̾i credendo impeit. Lege fac¬
coꝵ dicit d̾s fac quod iubeo. lege fid̾i
dicit᷑ deo .da quod iubes. Id̾o enĩ iu¬
bet lex ut admoneat quio faciat fideᷤ
idẽ ut cui iubet᷑ si ad huc ñ pocest
sciat qͥd pecat. si aut̃ continuo potest
et obedient̃ facit. sciat qͦ donante possit.
Ipsa ẽ illa sapientia que piecas uocat᷑. qua
colitur pat᷑ luminũ a quo ẽ omne datũ
optimum. et om̃e donũ ꝑfectũ. Colit᷑
aut̃ sacͥficio laudis et actionib gr̃arũ.
ut cultor eiꝰ ñ in se ipso s in illo głetur.
et bonus fid̾i filius nouert a quo spe¬
ret quod ñdum habet. et aquo habe¬
ꝓhibens et faciens omnẽ concupiscen¬
tiam imꝑans et ñ adiuuans. punien ᷤ
nec lib̾ans. habet aut̃ lex fidei insti¬

Expanded text:
amenta operum, licet dissimilia. Scilicet amenta operum, licet dissimilia. Scilicet in lege factorum est Dei jubentis justitia; in lege vero fidei, subvenientis misericordia. Quod enim lex factorum minando imperat, hoc lex fidei credendo impetrat. Lege factorum dicit Deus, fac quod jubeo; lege fidei dicitur Deo, da quod jubes. Ideo enim jubet lex, ut admoneat quid faciat fides, id est ut cui jubetur, si adhuc non potest, sciat quid petat; si autem continuo potest, et obedienter facit, sciat quo donante possit. Ipsa est illa sapientia, quae pietas vocatur, qua colitur Pater luminum, a quo est omne datum optimum, et omne donum perfectum . Colitur autem sacrificio laudis, et actionibus gratiarum, ut cultor ejus non in seipso, sed in illo glorietur; et bonus fidei filius noverit a quo speret, quod nondum habet; et a quo habeprohibens et faciens omnem concupiscentiam; imperans et non adjuvans, puniens nec liberans. Habet autem lex fidei insti
Abbreviated transcription (Latin):
humani. s. ꝑ hoc ipsum gr̃a meret᷑
augeri. ut eciam mereatur ꝑfici.
Nam et de ipsa fide quio habes quod
ñ accepisti :: Uide et alibi ipse apłs
ut sim fidelis. N ait quia sũ fidelis.
s ut sim fidelis. Fides quippe ñ est reᷤ
unt. Oꝑa qͥppe bona funt abhomine.
fides uͦ fit in homine sine quabona oꝑa
anullo fiunt homine. Om̃e enĩ quod
nonest ex fide. peccatũ est. Nec ipsius
orationis meritũ se excollat. eciam¬
si ñ nͥdm̃. uelquę dĩ sunt postulat.
Cũ aduitorium dat᷑ oranti fides orat.
quȩ data est ñ oranti. quȩ si ñ clata eẽt.
orare ñ posset. In onũb his. ouidee.
osuꝑbe exelus a est głatio cua. ꝑ quã
legen:. factoꝵ::. Non. S ꝑ legenifi¬
dei. Sciendum ẽ in quo differant lex
factoꝵ et lex fid̾icumeque utraq dicat
ñ concupisces. in qua ꝓhibitione om̃ia
continent᷑ peccata quȩ ꝑ concupiscen¬
tiam fuint: et sua utraq habeat sacͣ¬

Expanded text:
humani; sed per hoc ipsum gratia meretur humani; sed per hoc ipsum gratia meretur augeri, ut etiam mereatur perfici. Nam de ipsa fide: « Quid habes, quod non accepisti? » » Unde et alibi ipse Apostut sim fidelis . » Non ait, quia sum fidelis, sed « ut sim fidelis. » Fides quippe non est resunt. Opera quippe bona fiunt ab homine; fides vero fit in homine, sine qua bona opera a nullo fiunt homine. « Omne enim quod non est ex fide, peccatum est . » Nec ipsius orationis meritum se extollat; etiamsi non nisi Deum, vel quae Dei sunt, postulat. Cum adjutorium datur oranti, fides orat quae data est non oranti; quae si non data esset, orare non posset. In omnibus his, o Judaee, o superbe, « exclusa est gloriatio tua. Per quam legem? Factorum? Non, sed per legem fidei. « Sciendum est in quo differant lex factorum et lex fidei, cum aeque utraque dicat: « Non concupisces, » in qua prohibitione omnia continentur peccata, quae per concupiscentiam fiunt; et sua utraque habeat sacr
Abbreviated transcription (Latin):
exclusam idest eiectam et ab iectam.
ꝑficiatur indilectione iusticie ñ se
aliunde consecuturum. Que cogitati¬
o pium facit. quia pietas ẽ uera sapien¬
tia. Pietatem dico quam greci thoce
bian uocant. Ipsa quippe cõmendaca
est inlbro iob. cum dicit᷑. Ecce pietiᷤᷤ
est sapientia. T hocebia enĩ dĩ cultus
est. Qui in hoe maxime consticutus:
ut anima ei ñ sit ingrata. Suꝑbaenĩ
et quasi ñuulgaris. sieut de eloquen¬
cia. uel de diuitiis ẽ ista głatio. de his
scilicet que ꝓpͥe ꝓpͥa sunt bona bonoꝵs
idẽ de iusticia. cum eam sibi arroga¬
uel ꝓmeritis oꝑum quilibet homo suꝑ¬
b. Que cũ nulli constet nͥ ex fide. cauen¬
dum tamen est ne quasi merces pro
merito fidi credat᷑ aut dicat᷑. abhis qͥ
quasi sapient̃ de iusticia inflantur.
Nam cum fides impetrat iustificatio¬
nẽ. sicut unicuiq partitꝰ ds mense¬
⁊ram
ficd̃i ñ gr̾am cdi aliquid meriti p̾cedit

Expanded text:
exclusam, id est eiectam et abiectam, exclusam, id est eiectam et abiectam, et, ut perficiatur in dilectione iustitiae, non se aliunde consecuturum. Quae cogitatio pium facit, quia pietas est uera sapientiβεια vocant. Ipsa quippe commendata est in libro Job, cum dicitur: « Ecce pietas est sapientia . » Θεοσέβεια enim Dei cultus est. Qui in hoc maxime constitutus est, ut anima ei non sit ingrata. Superba enim et quasi non vulgaris, sicut de eloquentia, vel de divitiis, est ista gloriatio; de his scilicet quae proprie propria sunt bona bonorum, id est de justitia; cum eam sibi arrogavel pro meritis operum quilibet homo superbus. Quae cum nulli constet nisi ex fide, cavendum tamen est ne quasi merces pro merito fidei credatur aut dicatur ab his, qui quasi sapienter de justitia inflantur. Nam cum fides impetrat justificationem, sicut unicuique partitur Deus mensuram fidei, non gratiam Dei aliquid meriti praecedit
Abbreviated transcription (Latin):
niũsa massa penas debebat. et si om̃ib
debitum dampnationis supplicium
redderet᷑. ñ in iuste ꝓculoubio reodere¬
cur. Qs gͥ usq ad eo dementissime in¬
saniat. ut ñ agat ineffabiles grãs mise¬
ricordiȩ quos uoluit lib̾antis. qͥ recte nul
lomͦ posset culpare iusticiam. uniũsos
om̃ino dampnãtis :. Quod eũ ustissime
sit conclusum. euidentissime ẽ exelusũ.
ut nemo inse nemo ulege nemo nͥ in¬
sa ẽ. Perqũã legem :. factoꝵs: non. S
ꝑlegem fid̾i. Siue głationẽ dixerit
laudabilem que in dño ẽ eamq exclu¬
sam. idẽ ñ ut abscede̾t pulsam. s ut
emineret exp̃ssam. unde et excluso¬
res dicuntur quidam artifices argr¬
taruĩ. unde ẽ et illud inpsalmo ut ex¬
cludantur qui ꝓbati sunt argento.
loẽ emineant qui ꝓbati sunt eloquio
dñi. siue głationem uitiosam. de suꝑbia¬
uenientẽ cõmemorare uoluerit. eors
scilicet quicũ sibi uste uideantur ui

Expanded text:
Universa massa poenas debebat; et si omnibus Universa massa poenas debebat; et si omnibus debitum damnationis supplicium redderetur, non injuste procul dubio redderetur. Quis igitur usque adeo dementissime insaniat; ut non agat ineffabiles gratias misericordiae quos voluit liberantis, qui recte nullo modo posset culpare justitiam universos omnino damnantis? Quod cum justissime sit conclusum; evidentissime est exclusum, ut nemo in se, nemo in lege, nemo nisa est. Per quam legem? Factorum? Non sed per legem fidei. » Sive gloriationem dixerit laudabilem, quae in Domino est; eamque exclusam, id est non ut abscederet, pulsam, sed ut emineret, expressam; unde et exclusores dicuntur quidam artifices argentarii. Unde est et illud in psalmo: « Ut excludantur qui probati sunt argento , » id est immineant qui probati sunt eloquio Domini; sive gloriationem vitiosam de suuenientem commemorare uoluerit, eorum scilicet, qui cum sibi iuste uidentur uiu
Abbreviated transcription (Latin):
liis effusione exprata. cui cũ ꝑfidem
peccator adhereret. in eius iusticia in
głam iustificantis iustificatꝰ euader et
sanguine ut dictum ẽ ꝓpitiatoris expi¬
ante caritate sanante. iusticia iustifican¬
te. Ad ostensionẽ gͦ iusticie suę peccantes
diu sustinuit uel sustentauit. tẽꝑe uͦ gr̃e
in iustis usticiam ipse p̃ꝑauit et fecit.
Sicq usticiã suã ostendit. quantũ ad pre¬
terita peccatores miscd̾it̾ sustencando.
quantum uͦ ad cẽpus p̃sens gr̃e largi¬
endo indulgentiam. et gratis iustifi¬
cando. hoc se mel fecit om̃ib. hoc assi¬
due facit singularit singulis. Susti¬
net et sustentat peccante. inspirat et
p̃ꝑat conũsionẽ. infert etiam ñ nun¬
quam necessicatẽ. sanat uoluntatẽ. ad¬
iuuat infirmitate. et cũ cotum fece¬
rit. ei cui fit totum facti meritũ ascri¬
bit. hec ẽ gr̃a. hec ẽ illa dĩ usticia. deqͦͣ
ꝓpħa dicit. In tua iusticia lib̾ame. U

Expanded text:
nis effusione expiata. Cui cum per fidem nis effusione expiata. Cui cum per fidem peccator adhaeret, in ejus justitia in gloriam justificantis justificatus evaderet, sanguine, ut dictum est, propitiatoris expiante, charitate sanante, justitia justificante. Ad ostensionem ergo justitiae suae peccantes diu sustinuit, vel sustentavit, tempore vero gratiae injustis justitiam ipse praeparavit et fecit. Sicque justitiam suam ostendit quantum ad praeterita, peccatores misericorditer sustentando; quantum vero ad tempus praesens, gratiae largiendo indulgentiam, et gratis justificando. Hoc semel fecit omnibus; hoc assidue facit singulariter singulis. Sustinet et sustentat peccantem, inspirat et praeparat conversionem, infert etiam nonnunquam necessitatem, sanat voluntatem, adjuvat infirmitatem; et cum totum fecerit, ei cui fit, totum facti meritum ascribit. Haec est gratia, haec est Dei justitia; de qua Propheta dicit: « In tua justitia libera me . »
Abbreviated transcription (Latin):
di quippe erãt. qui se ipsos uendidant.
Uendit se homo inconsensu peccati. quod
ẽ aiuime mors: cũ accipiens peccati ipsiꝰ
delectationẽ. dat quodammͦ spem uite
sue. et uite et̃ne. Uenit homo qui solus
iustus nacus est. et qui delectationem
peccati ñ suscepit. peccati penam ñ re¬
nuit. et hanc iusticiam dedit homini
uendico. et ñ habenti in substantia na¬
cure suę unde se redimeret. ut de pe¬
na eius solueret eyrographum debi¬
ti sui. Et hec ẽ iusticia dĩ. ut ꝑfidem
inherentes ei qui ꝓ nobis mortuus est.
ex ipso habeamus quos ñ possumus ex
nobis. Quod quia gratis nobis collatũ:
gr̃a ẽ. Quẽ ut om̃ia gr̃e responderent.
ante seła p̃destinauit. in hoc uͦ temꝑe
palam om̃ib posuit ꝓpitiatorem in san¬
guine ipsus cũ in conspectu gentium
reuelauit iusticiam suam qua ⁊ iustus
appareret peccata ñ relinquendo impu¬
nica. et inustum iuste iustificaret ea re¬
nttens sponcanea ꝓpitiatoris sangui¬

Expanded text:
di quippe erant qui seipsos vendiderant. Vendit se homo in consensu peccati, quod est mors animae, cum accipiens peccati ipsius delectationem, dat quodammodo spem vitae suae et vitae aeternae. Venit homo, qui solus justus natus est; et qui delectationem peccati non suscepit, peccati poenam non renuit; et hanc justitiam dedit homini vendito, et non habenti in substantia naturae suae unde se redimeret; ut de poena ejus solveret chirographum debiti sui. Et haec est justitia Dei, ut per fidem inhaerentes ei qui pro nobis mortuus est, ex ipso habeamus quod non possumus ex nobis. Quod quia gratis nobis collatum est, gratia est. Quem, ut omnia gratiae responderent, ante saecula praedestinavit; in hoc vero tempore palam posuit « propitiatorem in sanguine ipsius, » cum in conspectu gentium revelavit justitiam suam; qua et justus appareret peccata non relinquendo impunita; et injustum juste justificaret, ea remittens, spontanea propitiatoris sangui
Abbreviated transcription (Latin):
hoc uident᷑ hab̾e differentiã qᷤ quod unqui¬
cas ẽ. qd contͣ legem fit. peceatũ uͦ uel
quod contͣ naturam cõmittit᷑. uel con¬
cra redar guentem conscientiam. In his
gͦ que dicta sunt inuentum ẽ patrem
nr̃m abraham exfide ñ exoꝑib inue¬
nisse iusticiã. ex iusticia uꝰ beatitudinẽ.
nͥ quod in eo ad huc hesicare uidet᷑. in¬

Expanded text:
hoc videntur habere differentiam, quod iniquihoc videntur habere differentiam, quod iniquitas est, quod contra legem fit; peccatum vero, vel quod contra naturam committitur, vel contra redarguentem conscientiam. In his ergo quae dicta sunt, inventum est, patrem nostrum Abraham ex fide, non ex operibus invenisse justitiam; ex justitia vero beatitudinem, nisi quod in eo adhuc haesitare videt
Abbreviated transcription (Latin):
oꝑib. Beati quoꝵs remisse sunt iniqͥ¬
tates. cũ enĩ in onĩib peccata inueniant᷑.
restat ut ñ sint beati. nͥ quoꝵ remisse s̃.
iniquitates. Et hec ẽ gr̃a. ubi nichil est
meritoꝵ cuoꝵs. et gracis datur tͥ remis¬
sio peccatoꝵs cuors. Ido̾ ñ dix̃ qͥb ñ sunt.
s quib remisse sunt iniquitates uel
tecta st̃ peccata uel non imputat᷑ pec¬
catum cũ sit. Naut̃ tecta sunt pecca¬
ta ut sint et uiuant. s ne uideantur.
ne aduertant᷑. ne animadũcant᷑. S in¬
spicienda ẽ ordinis ipsiꝰ differentia. qͣ
relinquere qͦo maloꝵ̃ pcĩcoꝵ meret᷑¬
remissionẽ. deĩ singła mala singło
uł ãpliorib bonis obcegere. ubi uͦ ad ꝑ¬
fectionẽ resuen̾it gr̃a ci. et studio bo¬
ne conũsationis ꝑ uircutis affectum ipsũ
peccati affectum acordĩintimo radicitꝰ ex tirpare.
Iãeĩ pecc̃in corã do nec ĩputat᷑ factũ. qđ ab aĩa
iustificatione cdłimnouata. sic fuit ãputatum.

Expanded text:
» -- « Beati, quorum remissae sunt iniquitates . » Cum enim in omnibus peccata inveniantur, restat ut non sint beati, nisi quorum remissae sunt iniquitates. Et haec est gratia, ubi nihil est meritorum tuorum; gratis datur tibi remissio peccatorum tuorum. Ideo non dixit, quibus non sunt; sed quibus remissae sunt iniquitates; vel tecta sunt peccata; vel non imputatur peccatum, cum fit. Non autem tecta sunt peccata, ut sint et vivant, sed ne videantur, ne advertantur, ne animadvertantur. Sed inspicienda est ordinis ipsius differentia, qua relinquere, quod malorum praeteritsionem; deinde singula mala singulis vel amplioribus bonis obtegere; ubi vero ad perfectionem res venerit, gratia Dei et studio bonae conversationis per virtutis affectum ipsum peccati affectum a cordis intimo radicitus exstirpare. Jam enim peccatum coram Deo nec imputatur factum quod ab anima justificatione Dei innovata s
Abbreviated transcription (Latin):
inp̃putioc. Iam enĩ dixerat suꝑiꝰ. quad
credidit abraham dõ. et reputacũ ẽ ei.
ad iꝰticiam. et huiꝰcemodi fides quio ha¬
b̾et beacitudinis ostenderat. Numc uͦ ꝓ
ponit int̾rogationem. exeuiꝰ responsio¬
ne doceat. et exipsa cempoꝵs ratione

Expanded text:
putio? » Jam enim dixerat superius quod creddidit Abraham Deo, et reputatum est ei ad justitiam, et hujuscemodi fides quid haberet beatitudinis ostenderat. Nunc vero proponit interrogationem, ex cujus responsione doceat, et ex ipsa temporum ratione,
Abbreviated transcription (Latin):
cusat infirmitas uł ignor antia. s ag̃
inpeccatũ libens maliga. Ut quid enĩ
xp̃e c̃ ad huc infirmi eẽmus seõm cẽpꝰ¬
ꝓ impiis morcuus est: Sed̾ m tempꝰ in¬
quieuit inmonum̃to. uel scd̾m hoc quas
extemꝑe habuit idẽ scd̾m carnẽ. Ql a in¬
quit cõmendat caricatẽ suã innobiᷤ et
cet̾a. Pone enĩ medicũ egrum suscepis¬
se curandũ. quẽ nͥ morce unici filii eu¬
rare ñ possit. N quid ñ odibilis pocius
medieo et de cestandꝰ eger ille: ꝓpͥo uͦ
filio suo ñ peꝑcit o̾s. s ꝓnobis om̃ib
tradidit illum. Ipse quoq filius dilex̃ no
et cͣidit semet ipsum ꝓ nob̃. Ubi qñ¬
co amarior insaluando fuit mortis ne¬
cessitas. canto dulcior in saluaro ꝑuitã
resurgentis in resurrechone ipsiꝰ ef¬
fulsit ioc̃dicas. C onsid̾andũ aut̃. qͦmͦ
reddat singła singłis. Peccatores ius

Expanded text:
cusat infirmitas sive ignorantia, sed agit cusat infirmitas sive ignorantia, sed agit in peccatum libens malitia. « Ut quid enim Christus, cum adhuc infirmi essemus, secdum tempus, inquievit in monumento, vel secundum hoc quod ex tempore habuit, id est secundum carnem. « Quia, inquit, commendat charitatem suam in nobis, » etc. Pone enim medicum aegrum suscepisse curandum, quem nisi morte unici Filii curare non possit. Nunquid non odibilis potius medico, et detestandus aeger ille? « Proprio vero Filio suo non pepercit Deus, sed pro nobis omnibus tradidit illum . » Ipse quoque Filius « dilexit nos, et tradidit semetipsum pro nobis . » Ubi quanto amarior in salvando fuit mortis necessitas, tanto dulcior in salvato per vitam resurgentis in resurrectione ipsius effulsit jucunditas. Considerandum autem quomodo reddat singula singulis. Peccatores jus
Abbreviated transcription (Latin):
iam ñ nouit. ꝑcarnẽ cam̃ cransit in
incerim accipimꝰ reconciliationẽ. ibi
cum eo hadituri beaticudinis unicat̃e.
Hoc incorde et conscientia filii gr̃e as¬
si due cõmemorat d̾s cõmendans cari¬
catem suam in nob̾. Saluis enĩ cet̾issa¬
lucis et fidĩ nr̃e saeram̃cis. ꝓpt̃̾ hoc et
natꝰ et passus est. et feẽ qͥc quid fecit
in t̾risfactus homo d̾s ut inꝑuocatio¬
nem nr̃e inse caritatis caritatẽ suam
cõm̃daret in nob̾. forqus enĩ. amor amo¬
re trahit᷑. Ipse uͦ mulcũ uolebat ama¬
ri abeis. quos saluandos susceꝑat. qͦs
nͥ amances se saluare ñ poterat quoꝵs
mensura salutis inm̃sura ẽ amoris.
Id̾o ꝓ impiis. ꝓ infirmis. et ꝓpeccatorib
mortuusẽ. hec enim t̾a prudent̃ po¬
suit apłs. ꝑ hec om̃ia peecantiũ gene¬
ra de signans. impios appellans inculcu
d̾ĩ. infirmos infirmicate uel ignoran¬
cia delinquentes. peccatores quos ñ ex¬

Expanded text:
jam non novit. Per carnem tamen transit in jam non novit. Per carnem tamen transit in interim accipimus reconciliationem, ibi cum eo habituri beatitudinis unitatem. Hoc in corde et conscientia filii gratiae assidue commemorat Deus, commendans charitatem suam in nobis. Salvis enim caeteris salutis et fidei nostrae sacramentis, propter hoc et natus et passus est, et fecit quidquid fecit in terris factus homo Deus, ut in provocationem nostrae in se charitatis, charitatem suam commendaret in nobis; fortius enim amor amore trahitur. Ipse vero nullum volebat amari ab eis quos salvandos susceperat, quos nisi amantes se salvare non poterat, quorum mensura salutis in mensura est amoris. Ideo pro impiis, pro infirmis, pro peccatoribus mortuus est. Haec enim tria prudenter posuit Apostolus, per haec omnia peccantium genera designans, impios appellans in cultu Dei, infirmos infirmitate vel ignorantia delinquentes, peccatores quos non ex
Abbreviated transcription (Latin):
xp̃c ꝓ uobis mortuus ẽ. mulco magiꝰ
iustificati nunt in sangu̾ne ipsius sal¬
uierimus abira ꝑipsum. Si enĩ cũ un¬
mici eẽtis. reconciliati estis do ꝑmor¬
c̾e filii eiꝰ. multo magis reconciliat⁊ sal¬
ui eritis inuita ipsius. Quio : Nusis¬
ne alius apeceato mͥ exitus. nͥ ꝑ mor¬
cem xp̃i fuii cui: Nullus. Nam mag¬
no odio opponendꝰ erat magnꝰ amor. amor
filii odio inimici. amortui usq ad con-¬
cemptũ sui. pecc̃õ amoris cui. quod ce¬
ipsum amabas usq ad contemptũ d̾i.
Et his reb et sacͣmentis rerum miste¬
ruis et misterioꝵs affectid purgansꝰ
erat amor quo ad am̃ redit᷑. deoq in¬
heret᷑ sine quo om̃ino nundato et pu¬
ro ned addm̃ redit᷑. nec d̾o adheretur.
Mundatꝰ aut̃ et uidens et fruens quio diẽ :
iħ̃m xp̃m ñ iami insacͣmentis. s in ipsa
re om̃iun sacram̃toꝵs ñ in misteriis
s in ipsa luce manifeste ueritatis. qͥa
et si nouit iħm scd̾m carnem. s nunc

Expanded text:
 multo magis justificati nunc in sanguine ipsius, salvi erimus ab ira per ipsum. Si enim cum inimici essetis, reconciliati estis Deo per mortem Filii ejus, multo magis reconciliati salvi eritis in vita ipsius. Quid? Nullusne alius a peccato mihi exitus, nisi per mortem Christi Filii tui? Nullus. Nam magno odio opponendus erat magnus amor, amor Filii odio inimici: amor tui, usque ad contemptum sui, peccato amoris tui, quo teipsum amabas usque ad contemptum Dei. Et his rebus et sacramentis rerum, mysteriis et mysteriorum affectibus purgandus erat amor quo ad Deum reditur, Deoque inhaeretur. Sine quo omnino mundato et puro nec ad Deum reditur, nec Deo adhaeretur. Mundatus autem et videns et fruens, quid dicit? non jam in sacramentis, sed in ipsa re omnium sacramentorum, non in mysteriis, sed in ipsa luce manifestae veritatis, quia, etsi novit Jesum secundum carnem, sed nunc
Abbreviated transcription (Latin):
bis. ñ utiq sine nobis. Oꝑa enĩ inquit
quȩ ego facio et ipse faciet. quia facio
ut faciet. ut uistus eximpio fiat. De in¬
de uͦ fidelis caritas oꝑatur. et cunc ꝓ¬
culdubio bene uiuit᷑. Refert autẽ qͦ¬
modo quis credat deo. uel credat in
dm. Credit deo qui credit loquenti
uel ꝓmittenti. uel eredit deo. qui cre¬
dit ei seipsum. Uñ de quodam ppło
ire in dm̃. et menbrũ effici corꝑis eiꝰ.
uel mobedientiã bene placitieius se¬
met ipsum offerre. quic qͥd ẽ ipse si¬
cut fecit abraham. Cui quia ꝑfecte cre¬
didit. id̾o reputata ẽ fides eius ad iusti¬
ciam. Credidit quippe deo ꝓmittenti
sibi sem̃. credidit indm̃ cũ egrediens
det̾ra et de cognatione sua. Obediuit
ire int̾ram quam nesciebat uel cum
offerebat filiũ. in quo susceꝑat repiniᷤ¬
siones. uł cũ exultauit ut ud̾et diem

Expanded text:
bis: non utique sine nobis. « Opera » enim, inquit, « quae ego facio, et ipse faciet , » quia facio ut faciat, ut justus ex impio fiat. Deinde vero fidelis charitas operatur, et tunc procul dubio bene vivitur. Refert autem quomodo quis credat Deo, ut credat in Deum. Credit Deo, qui credit loquenti vel promittenti; vel credit Deo, qui credit ei seipsum. Unde de quodam populo ire in Deum, et membrum effici corporis ejus, vel in obedientiam beneplaciti ejus semetipsum offerre, quidquid est ipse, sicut fecit Abraham, cui, quia perfecte credidit, ideo reputata est fides ejus ad justitiam. Credidit quippe Deo promittenti sibi semen, credidit in Deum, cum egrediens de terra et de cognatione sua, obedivit ire in terram quam nesciebat ; vel cum offerebat filium, in quo susceperat repromissiones ; vel cum exsultavit ut videret diem
Abbreviated transcription (Latin):
cum eo. Nam illam sterilem fidemeũ
tempꝰ habeat oꝑandi. ita nichil ꝓdesse
asseuerat ut dicat. Si aut̃ habeam om¬
nẽ fidem ica ut montes transferam.
caritatẽ aut̃ ñ habeam nichil sum.
F idelis enĩ caritas semꝑ oꝑat᷑. in qua
sine dubio bene uiuitur. quia pleni
ẽ lex fidĩ cantum : Inmo et gentũ
quia qui utrumq creauit. utrumq

Expanded text:
cum eo. Contra, illam sterilem fidem, cum cum eo. Contra, illam sterilem fidem, cum tempus habeat operandi, ita nihil prodesse asseverat, ut dicat: « Si habeam omnem fidem, ita ut montes transferam, charitatem autem non habeam, nihil sum. » Fidelis enim charitas semper operatur, in qua sine dubio bene vivitur; quia plenitest lex fidei tantum? « Imo et gentium, quia qui utrumque creavit, utrumque
Abbreviated transcription (Latin):
operaturc. Utiq s cum eẽnt aliqui
exiudeis qui de oꝑib legis gł abant᷑.
que ñ ꝑdilectionem s excimore face¬
rent. et iustos se uellent uideri et p̃¬
ponendos gentib quasi qui opus le¬
gis ñ fecerint. exel amauit apłs secu¬
rus. quia pocest homo iustificari si¬
ne oꝑib legis ꝑfidem ut illi magis ñ
fuerint iusti. qui quod faciebant cinore¬
faciebant. quam quoꝵs fioes ꝑ dilectionẽ
oꝑet᷑ in corde. etiam si foras ñ exeat in
oꝑe. Absit aut̃ ut sic credat᷑ apłs dixis¬
se posse homines iustificari sine oꝑib.
ut credens quis si cẽpus habuerit oꝑan¬
di. ñ adeum ꝑcineat bene oꝑari. s hoc
pocius ut nemo arbicretur meritis
priors oꝑum. se uenisse ad iustificatio¬
nem que exfide ẽ. Dicit gͦ posse homi¬
nem iustificari sine oꝑib s p̃cedentib.
iustificari aut̃ ꝑfidem et grãm. quȩ
uacare ineo ñ pocest. Si cempus habu¬
erit oꝑandi. sin aut̃ iusticia fid̾i manet

Expanded text:
eratur? Utique. Sed cum essent aliqui ex Judaeis, qui de operibus legis gloriabantur, quae non per dilectionem, sed ex timore facerent, et justos se vellent videri, et praeponendos gentibus, quasi qui opus legis non fecerint; exclamavit Apostolus securus, quia potest homo justificari sine operibus legis per fidem; ut illi magis non fuerint justi, qui quod faciebant, timorefaciebant, quam quorum fides per dilectionem operetur in corde, etiamsi foras non exeat in opere. Absit autem ut sic credatur Apostolus dixisse, posse hominem justificari sine operibus, ut credens quis si tempus habuerit operandi, non ad eum pertineat bene operari! Sed hoc potius, ut nemo arbitretur meritis priorum operum se venisse ad justificationem, quae ex fide est. Dicit ergo, posse hominem justificari sine operibus, sed praecedentibus; justificari autem per fidem et gratiam, quae vacare in eo non potest, si tempus habuerit operandi. Sin autem, justitia fidei manet
Abbreviated transcription (Latin):
t̃ẽ depucabit᷑. Seqͥt᷑. Sigͥ p̃sirium iusti
cias legis custodiat. nonne p̃putium
illius incͥ cũcisione reputabitur.
et iudicabit᷑ quod exnacura ẽ. p̃putiũ
legem consũmans. ce qui ꝑ litteram et
circũcisionem p̃uaricator legis ess.
Si p̃putium inquit. idẽ qui exp̃putio
uenerunt. hos enĩ uisticias legis custo¬
dientes cõponit et cõparat uideis. qui
ꝑ luteram et cireueisionem carnis le¬
gem p̃uaricant. Non aut̃ ait ipsam
legem. io est legem oꝑum custodiant
uel sacram̃coꝵ. si iusticias legis. id est
moralem eiꝰ disciplinam. quam eusto¬
diendo p̃putium. incancũ p̾fert᷑ circũ¬
cisioni p̃uaricanti legem ut udicet eã.
Et bene addidit. legem consũmans. Ille
enĩ qui scd̃m luteram uiuit. legẽ obser

Expanded text:
tem deputabitur. tem deputabitur. tias legis custodiat, nonne praeputium illius in circumcisionem reputabitur: et judicabit quod ex natura est praeputium legem consummans, te qui per litteram et circumcisionem praevaricator legis es? » Si praeputium, inquit, id est qui ex praeputio venerunt. Hos enim justitias legis custodientes componit et comparat Judaeis, qui per litteram et circumcisionem carnis legem praevaricantur. Non autem, ait, ipsam legem, id est legem operum custodiant, vel sacramentorum, sed justitias legis; id est moralem ejus disciplinam, quam custodiendo praeputium intantum praefertur circumcisioni praevaricanti legem, ut judicet eam. Et bene addidit, « legem consummans. » Ille enim qui secundum litteram vivit, legem obser
Abbreviated transcription (Latin):
rant participes. s quia de pͥori stacu suo
stulce głabantur. et gentib se p̃fere¬
bant. de ipso pͥori statu prudent̃ ab apło
humuiliant᷑. ẜpt̃ quod etiam unde se ma¬
gis conspicabiles arbicrabantur et gło¬
sos. id inutile iam cõꝓbat eẽ. et suꝑua¬
cuum. legem scilicet et eircumeisionẽ
que potius ad confusionem eis erant
qũa ad głam. De lege iam dixit. de cir
legem obserues. legem utiq circũci¬
sionis. Circũcisio enĩ est. maia a se
amputare. lex circũcisionis bonis oꝑi¬
b insistere. ut fiat quod seͥptum ẽ. De¬
clina amalo et fac bonum. Circumcisio
etiam uera ẽ circũcisio cordis. idẽ pu¬
ra ab om̃i concupiscentia uoluntas.
quod ñfit littera docente et minante.
s spũ adiuuante et sanante. Circũci¬
sio gͦ ꝓdest si leg̾e obserues. Si autẽ
p̃uaricator es legis. ut carnalem po¬
tiuis obsernes circũcisionẽ. cͥcũcisio
cua p̃putiũ facta ẽ. idẽ ad infidelita¬

Expanded text:
rant participes, sed quia de priori statu suo stulte gloriabantur, gentibus se praeferebant; de ipso priori statu prudenter ab Apostolo humiliantur. Propter quod etiam unde se magis conspicabiles arbitrabantur, et gloriosos, id inutile jam comprobat esse, et supervacuum, legem scilicet et circumcisionem: quae potius ad confusionem eis erant, quam ad gloriam. De lege jam dixit, de circlegem observes; » legem utique circumcisionis. Circumcisio enim est mala a se amputare; lex circumcisionis bonis operibus insistere, ut fiat quod scriptum est: « Declina a malo, et fac bonum . » Circumcisio etiam vera est, circumcisio cordis, id est pura ab omni concupiscentia voluntas: quod non fit littera docente et minante sed spiritu adjuvante et sanante. « Circumcisio ergo prodest, si legem observes. Si autem praevaricatores legis, » ut carnalem potius observes circumcisionem, « circumcisio tua praeputium facta est, » id est ad infidelita
Abbreviated transcription (Latin):
cooꝑiat multicudinẽ pecc̃oꝵ nr̃oꝵ. Cũ
hoc agis osuauis et duleis filii tui de seruᷤ
effecti. dulce et suaue habent meditari
uel loqui de ce. et in loquendo uel medican¬
do efficit᷑ cor eoꝵ ardens inte. multo aut̃
uberius cũ sensu alumiliati amoris ce iu¬
dentes alloquunt᷑ ce. habundantissime
uͦ cũ culoqui dignaris ad cor amantisce.
Dicis enim ei quasi oleum camino ad den.
ut qui amat plus amet. qui ardet plus
ardeat. dicis aut̃ ei intꝰ in conscientia ex
illuminatione scĩ sp̾e cui intelligenti
sieut in iob dicit. uenam susuru tui.
Ut quid enĩ xp̃c cũ essetis infirmi. scd̾m

Expanded text:
cooperiat multitudinem peccatorum nostrorum. Cum cooperiat multitudinem peccatorum nostrorum. Cum hoc agis, o suavis et dulcis, filii tui de servis effecti, dulce et suave habent meditari vel loqui de te, et in loquendo vel meditando efficitur cor eorum ardens in te; multo autem verius cum sensu illuminati amoris te videntes alloquuntur te; abundantissime vero cum tu loqui dignaris ad cor amantis te. Dicis enim ei, quasi oleum camino addens, ut qui amat, plus amet; qui ardet, plus ardeat; dicis autem ei intus in conscientia, ex illuminatione sancti Spiritus tui, intelligenti sicut in Job dicit, venam susurrii tui : « Ut quid enim Christus cum essemus infirmi, secundum
Abbreviated transcription (Latin):
bere cõmunionẽ int̾ nos et uobiscũ cũ
ꝑillud donum nos colligitis in unũ. quod
ambo habetis unum: In hoc enĩ diuini¬
cati reconciliam᷑. in hoc in abscondito
faciei cue. ab scondim᷑ in hoc in delectati¬
onib que sunt in dext̾a tua usq infinẽ
iocũdamur. Num qͥd nob̃ ꝓdesset. quicqͥd
homines eẽmus. nisi diligendo etiam
ince od̾s ꝓficeremus :. Nempe siẽ ueri¬
tate discimus. ita caritate diligimus.
ut et plenius discendo cognoscamus.
et beati cognito duleiꝰ ꝑfruam᷑. Ipsa
est oratio cua dñe quam habuisti ꝓno
bis ad patr̃e. uolo ut sic̃ ego.⁊ tu unũ
ames ce de nobis. ⁊ in nob̾. Ñ enĩ ẽ no¬
bis a nob̃ t̾a p̃ciosa hȩe substantia. qua
te diligimus. s aspũ sc̃o cuo quẽ oas nob̾.
dagͦ eum nob̾ ⁊ in nob̾ habitans od̾s. ama
ce de nob̾. mouendo nos et accend endo
adamorem cuum. et illuminando et excican¬
do. Et quia in peccatis ur̃is alienabam᷑ a
possessione ueroꝵ bonoꝵ. caritas cua

Expanded text:
bere communionem inter nos et vobiscum, cum per illud donum nos colligitis in unum, quod ambo habetis unum? In hoc enim divinitati reconciliamur, in hoc in abscondito faciei tuae abscondimur, in hoc in delectationibus quae sunt in dextera tua usque in finem jucundamur. Nam quid nobis prodesset quidquid homines essemus, nisi diligendo etiam in te, o Deus, proficeremus? Nempe sicut veritate discimus, ita charitate diligimus, ut et plenius discendo cognoscamus, et beati cognito dulcius perfruamur. Ipsa est oratio tua, Domine, quam habuisti pro nobis ad Patrem: « Volo ut, sicut ego et tu unum ames te de nobis et in nobis. Non enim est nobis a nobis tam pretiosa haec substantia qua te diligimus; sed a Spiritu sancto tuo quem das nobis. Da ergo eum nobis, et in nobis habitans, o Deus, ama te de nobis, movendo nos et accendendo ad amorem tuum, illuminando et excitando. Et quia in peccatis nostris alienabamur a possessione verorum bonorum, charitas tua