comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
quantũ quo quo mom̃to tẽporis adiciat¬
Qđ siuis fluminis partẽ aliquã extuo
prȩdio detraxerit & meo prȩdio ap¬
pulerit : palam ẽ eã tuã ꝑmanere
planes longo tẽpore fundomeo hȩserit :
arboresq: quas secũ traxerit in meũ
fundũ radices egerint : ex eotẽpore
uident meofundo ad quisitaẽe : In sulaquȩ in
marinata ẽ qđ raro accidit : occupantis fit:
Nullius enim eẽ creditur : At in fluminenita
qđ frequent̃ accidit : si quidẽ mediã partẽ
fluminifteneat : Cõmunis ẽ eoꝵ. qui ab utraq
parte fluminis ꝓperipã predia possident.
ꝓmodo latitudinis cuiusq fundi quȩ latitudo
ꝓperipã sit : Qđ si alteri parti ꝓximiorsit :
eoꝵ ẽ tantũ qui adea parte ꝓperipã prȩdia
possident: Qđ si aliqua partedi uisũc
flum̃ deinde infraunitũ agrũ alicuiꝰ
in formã insulȩ redegerit : eiꝰ ꝑ man&
is agercuiꝰ & fuerat : Qđ sinaturali alueo
in uniuersũ derelicto alia parte fluere

Expanded text:
quantum quoquo momento teQuodsi vis fluminis partem aliquam ex tuo praedio detraxerit et vicini praedio appulerit, palam est eam tuam permanere. plane si longiore tempore fundo vicini haeserit, arboresque quas secum traxerit in eum fundum radices egerint, ex eo tempore vicini fundo adquisitae esse. Insula quae in mari nata est, quod raro accidit, occupantis fit: nullius enim esse creditur. at in flumine nata, quod frequenter accidit, si quidem mediam partem fluminis teneat, communis est eorum qui ab utraque parte fluminis prope ripam praedia possident, pro modo latitudinis cuiusque fundi, quae latitudo prope ripam sit. quodsi alteri parti proximior sit, eorum est tantum, qui ab ea parte prope ripam praedia possident. quodsi aliqua parte divisum flumen, deinde infra unitum agrum alicuius in formam insulae redegerit, eiusdem permanet is ager cuius et fuerat. Quodsi naturali alveo in universum derelicto alia parte fluere
Abbreviated transcription (Latin):
potestatenẽ sed in patris eiꝰ : de eo qui filius¬
ab aliquo instrum̃to nominatus est:¬
Siquis aliquẽ instrum̃to qđ idon eostres habeat testes
uł intestam̃ touł in mom̃tis publicis filiũ suũ
nomina uerit. neq: ad diderit naturalẽ anlegitimũ :
uideat᷑ eũ legitimũ dixisse : & nulla ab eo alia
ꝓbatio exigat᷑ : sed reb: pat̃nis potiat᷑: & ꝓfi¬
ciat matrisuȩ : ut etiã illa uideat᷑ patrieiꝰ legi¬
tima uxor fuisse : & si frs habeat ex eade
matre ꝓgenitos : ipsis q̃q eidẽ testimonii de¬
lucris: quȩ ad filios familias ꝑuener̃ &
de castrensi uł quasi castrensi peculio
đ cũq filius autfili&a ad quesierte. siue ex mat̃na
contraxerit nuptias : Loquimͣ aut̃ deliberis
qui in potestate parentũs̃ exceptis uidelic& castrensi
& quasi castrensib: peculiis : Faenim : sinealiqua
distinctione parentib: ñ ad qͥrunt᷑ Neq: qđ ad usũ fruc¬

Expanded text:
potestate non est, sed in patris eius. TIT. potestate non est, sed in patris eius. TIT. ab aliquo in instrumento nominatus estiquem in instrumento, quod idoneos tres habeat testes, vel in testamento, vel in monumentis publicis filium suum nominaverit, neque addiderit, utrum naturalem an legitimum, videatur eum legitimum dixisse, et nulla ab eo alia probatio exigatur, sed rebus paternis potiatur, et proficiat matri suae, ut etiam illa videatur patri eius legitima uxor fuisse, et si fratres habeat ex eadem matre progenitos, ipsis quoque eiusdem testimonii delucris, quae ad filiosfamilias pervenerunt, et de castrensi vel quasi castrensi peculio  filius aut filia adquisierit, sive ex materna contraxerit nuptias. Loquimur autem de liberis, qui in potestate parentum sunt, exceptis videlicet castrensibus et quasi castrensibus peculiis; ea enim sine aliqua distinctione parentibus non adquiruntur, neque quod ad pr
Abbreviated transcription (Latin):
auxiliũ contraseuitiã uł famẽ uł intolerabilẽ
in iuriã deneget᷑ his qui iuste deprecant᷑ : Ideoq
cognosce dequerelis eoꝵ qui ex familia in lii sabim
ad statuã c̃fuger̃ : & siuel durius habitos quã ȩquã ẽ
uł in fami iniuria affectos cognoueris : ueniri iube
ita ut in potestatẽ domini ñ reuertant᷑ : Quisa¬
binus simeȩ constitutionis fraudem fecerit :
sci& me hoc admissũ. seuerius executurũ:
quos ex iustis nuptiis ꝓcrea uerimus : Nuptiȩ aut̃
siue matrimoniũ ẽ : uiri & mulieris coninctio
in diuiduã consuetudinẽ uitȩ c̃tinens : Iusaũt
potestatis . qđ in liberos habemꝰ: ꝓpriũ ẽ ciuisi
romanorꝵ : Nulli en imaliis̃ homines : quitales
Q uiigrt᷑ exme & uxore mea nascitur ÷ in mea
potes tateẽ : ltẽ qui ex filiomeo & uxoreei
potestate : Pronepetes & ꝓͥneptis. & de inceps¬
ceteri : qui tam̃ exfibamea nascit᷑ in mea

Expanded text:
auxilium contra saevitiam vel famen vel intolerabilem auxilium contra saevitiam vel famen vel intolerabilem iniuriam denegetur his qui iuste deprecantur. ideoque cognosce de querellis eorum qui ex familia Iulii Sabini ad statuam confugerunt, et si vel durius habitos quam aequum est, vel infami iniuria affectos cognoveris, veniri iube, ita ut in potestatem domini non revertantur. qui Sabinus, si meae constitutioni fraudem fecerit, sciet, me admissum severius exsecuturum. TIT. 9 quos ex iustis nuptiis procreaverimus. Nuptiae autem sive matrimonium est viri et mulieris coniunctio, individuam consuetudinem vitae continens. Ius autem potestatis, quod in liberos habemus, proprium est civium Romanorum: nulli enim alii sunt homines qui talem qui ex me et uxore mea nascitur, in mea potestate est: item qui ex filio meo et uxore eius potestate, et pronepos et proneptis et deceteri. qui tamen ex filia tua nascitur, in tua
Abbreviated transcription (Latin):
potestas : iuris gentiũ ẽ : Nã apudom̃s ꝑ ȩque
gentes anim aduertere possumus dominis
in seruos. uitȩ necisq potestatẽ eẽ : Et quocũq:
ꝑs eruũ adquirit : id dño ad qui rit᷑ : Sed hoc
tẽpore nullus hominib: qui subimperionr̃os
inseruos suos sȩuire : Nã ex constitutione diui
pii antonii. quisine causa seruũ occiderite
nonminus puniriiubet᷑ : quã qui seruũ alienũ
occiderit : Sed & maior as peritas dominorũ :¬
eiꝰdem principis constitutionẽ coercet᷑ : nã con¬
sultus aquib: dã prȩsidib ꝓuinciarũ. de his
seruis qui ad hȩdem sacrã uł ftatuas principũ
confugiunt : precipit ut si in tolerabilis uideat
dominoꝵ seuitia cogant᷑ seruos bonis conditio¬
nib: uendere ut preciũ dominis dee : & recte:
Expeditenim reipublicȩ : nequis resua
maleutatur : Cuius rescripti a deliũ
potestatẽ in suos seruos :inlibatã eẽ oport&. nec cuiquã
hominũ ius suũ detrahi : Sed dominorũ int̃ est ne¬

Expanded text:
potestas iuris gentium est: nam apud omnes peraeque gentes animaduertere possumus dominis in seruos uitae necisque potestatem esse; et quodcumque per servum adquiritur id domino adquiritur. Sed hoc tempore nullis hominibus, qui sub imperio nostin servos suos saevire. nam ex constitutione divi Pii Antonini qui sine causa servum suum occiderit, non minus puniri iubetur quam qui servum alienum occiderit. sed et maior asperitas dominorum eiusdem principis constitutione coercetur. nam consultus a quibusdam praesidibus provinciarum de his servis qui ad aedem sacram vel ad statuas principum confugiunt, praecepit, ut si intolerabilis videatur dominorum saevitia, cogantur servos bonis condicionibus vendere, ut pretium dominis daretur: et recte; expedit enim rei publicae, ne quis re sua estatur. Cuius rescripti verba potestatem in suos servos inlibatam esse oportet nec cuiquam hominum ius suum detrahi: sed dominorum int
Abbreviated transcription (Latin):
ẽ rem saluã eẽ idẽ & si in parte sol¬
uendo sint fullo aut sarcinator : Quȩ
defullone & sarcinatoredeximus :
eadẽ & ad eũ cui cõmodata res ẽ trans¬
ferenda ueteres existimabint : Nã ut ille fil¬
lomercedem accipiendo cus codiã prestitt
is quoq qui cõmodũ utendi ꝑcipit. sim ilã
neces sehab& custodiã prȩstare : Sed ur̃a

Expanded text:
rest rem salvam esse. idem est et si in parte solrest rem salvam esse. idem est et si in parte solvendo sint fullo aut sarcinator. 16 18. Quae de fullone et sarcinatore diximus, eadem et ad eum cui commodata res est transferenda veteres existimabant: nam ut ille fullo mercedem accipiendo custodiam praestat, ita is quoque qui commodum utendi percipit similiter necesse habet custodiam praestare. s
Abbreviated transcription (Latin):
siidon eũ debitorẽ habeat : Qui a expedit
ei pignori potius in cũbere quã in ꝑsonã
agere : Ad eo quidem : ut quã uisipsede¬
bitor eã rem subripuerit nihi lominus
creditori competit actio furti: Itẽ si
fullo polienda curandaue. Aut sareinator
sarcienda uestim̃ta merce decerta acce¬
perit : ea quȩ furto amiserit: ipse furti
hab& actionẽ ñ dominus : Quia domini
nihilint̃ ẽ eã remñ perire cũ iudicio
locati a fullone: aut saro inatorem suã
ꝑsequi potest : Sed & bonȩ fideiemptori
subrepta .re. quã emerit quã uis dominꝰ
ñ sit omnimodo competit furti actioquẽ¬
ammodũ & creditori : Fulloniuero & sar¬
cinatori ñ alit̃ furti cõpetere placuit :
quã si soluendo sit̃. hoc ẽ si dominorei
estimationẽ soluere possint: Nã si sol¬
uendo ñ sunt ÷tũ quia ab eis suũ domi¬
nus consequi ñ possit : ipsi domino furti
actio competit. Quia hoo casuipsius int̃¬

Expanded text:
si idoneum debitorem habeat, quia expedit si idoneum debitorem habeat, quia expedit ei pignori potius incumbere quam in personam agere: adeo quidem ut, quamvis ipse debitor eam rem subripuerit, nihilo minus creditori competat actio furti. 15 17. Item si fullo polienda curandave aut sarcinator sarcienda vestimenta mercede certa acceperit eaque furto amiserit, ipse furti habet actionem, non dominus, quia domini nihil interest eam rem non perisse, cum iudicio locati a fullone aut sarcinatore rem suam persequi potest. sed et bonae fidei emptori, subrepta re quam emerit, quamvis dominus non sit, omnimodo competit furti actio, quemadmodum et creditori. fulloni vero et sarcinatori non aliter furti competere placuit, quam si solvendo sint, hoc est si domino rei aestimationem solvere possint: nam si solvendo non sunt, tunc quia ab eis suum dominus consequi non possit, ipsi domino furti actio competit, quia hoc casu ipsius inte
Abbreviated transcription (Latin):
Eius qq furtũ admitti uidet᷑ : qui
scalas forte fenestris subponit a ut
ipsas fenestrasł ostiũ effringit. ut
alius facer&: Qui ue ferram̃ta adeffrin¬
gendum: aut scalas ut fenestrissup¬
ponerent᷑ cõmodauerit. scien scuiꝰ gr̃a
faciendũ adhibut: sed tantũ consiliũ dedit
atq hortatus ẽ ad furtã faciendũ : nonte¬
netur furti : hi qui in parentiũ ł daminoꝵ
potestates Si rem eis subripiant furtũ qͣdẽ
illis faciunt: & res infurtiuã causã cadit.
nec obid ab ullo usucapi potest. ante quã
indomini potestatẽ reuertat᷑ : Sed furti
actiononnascit᷑ : quia nec ex alia ulla
causa potest int̃ eos actionasci : Si uero
ope consilio alterius furtũ factũ fuerit:
quia utiq: furtũ cõmittit : conuenient̃ ille
furtitenet᷑ quiauerũ ẽ ope consilio eius
cuius in t̃ẽ rẽ saluã eẽ lic& dominus ñsit
depignore subrepto furti agere posse: etiã¬

Expanded text:
eius quoque furtum admitti videtur, qui eius quoque furtum admitti videtur, qui scalas forte fenestris supponit aut ipsas fenestras vel ostium effringit, ut alius furtum faceret, quive ferramenta ad effringendum aut scalas, ut fenestris supponerentur, commodaverit, sciens cuius gratfaciendum adhibuit, sed tantum consilium dedit atque hortatus est ad furtum faciendum, non tenetur furti. 12 13. Hi, qui in parentium vel dominorum potestate sunt, si rem eis subripiant, furtum quidem illis faciunt et res in furtivam causam cadit nec ob id ab ullo usucapi potest antequam in domini potestatem revertatur, sed furti actio non nascitur, quia nec ex alia ulla causa potest inter eos actio nasci : 14 si vero ope consilio alterius furtum factum fuerit, quia utique furtum committitur, convenienter ille furti tenetur, quia verum est, ope consilio eius cuius interest rem salvam esse, licet dominus non sit: de pignore subrepto furti agere posse, etiam
Abbreviated transcription (Latin):
tatis serui intro ductũ ẽ: ut ea sitei
poenalis actio impositatã quã reipsa
fuiss& seruus corruptus. ne ex huius modi
impunitate & in aliũ seguũ qui possit
corrũpi. tale facinus a quibidã ꝑpe¬
tree : Inter etiã liberoꝵ hominũ
tus fuerit : Aliquando alter aliquando
quisq furtũ cõmittit: ueluti sidebitorẽ
quã creditori pignoris causa dedit sub:
traxerit : interdũ furtitenetur.
qui ipse furtũ non fecerit : Qualisẽ
cuiusope & consilio furtũ factũ ẽ
In quonumero e : qui tibinũ nosex¬
cussit. ut alius eos raper&: Aut obstiti
tibi iut alius remtuã exciper&: uel
oues aut boues tuas fuga uerit : ut
alius eas exciper& : Et hoc ueteres
scripser : de eo qui pannorubro fugauerit
arm̃tũ : Sed siquid eoꝵ ꝑ lasciuiã & ñ
data opera ut furtũ admitteret᷑
factũ est in factũ actio daridebeat :
Atubi ope meuii. titius furtũ fecerit :
ambo furtitenent᷑ : Ope : consilio ÷¬

Expanded text:
tatis servi introductum est, ut sit ei tatis servi introductum est, ut sit ei poenalis actio imposita, tamquam re ipsa fuisset servus corruptus, ne ex huiusmodi impunitate et in alium servum, qui possit corrumpi, tale facinus a quibusdam pertentetur. Interdum etiam liberorum hominum tus fuerit. 200 Aliquando etiam  furtum committit, ueluti si debitor rem, quam creditori pitraxerit. Interdum furti tenetur, qui ipse furtum non fecerit: qualis est cuius ope et consilio furtum factum est. in quo numero est qui tibi nummos excussit, ut alius eos raperet, aut obstitit tibi, ut alius rem tuam surriperet, vel oves aut boves tuas fugaverit, ut alius eas exciperet: et hoc veteres scripserunt de eo qui panno rubro fugavit armentum. sed si quid eorum per lasciviam, et non data opera ut furtum admitteretur, factum est, in factum actio dari debet. at ubi ope Maevii Titius furtum fecerit, ambo furti tenentur. ope consilio
Abbreviated transcription (Latin):
affectu furandi non cõmittitur:
Sed & sicredat aliquas in uito dño se
rem cõmodatã sibi contrectare: Dño
aut̃ uolente idfiat : dicit᷑ furtũ ñ fieri:
dño subripiat : & ad eũ ꝓferr& & seruus
id ad meuiũ ꝑtulerit : meuius dum
uult ticiũ inipso delicto de prehende¬
re ꝑmisit seruo quas dã res ad eũ
ꝑferre utrũ furti anserui corrupti
indicioteneat᷑titius an: neutro :¬
& cũ nobis suꝑ hac dubitatione suggef¬
tũ ẽ. & antiquoꝵ prudentiũ suꝑ hoc
alter cationes ꝑspeximus. quib: dãneq
furtineq: serui corrupti actionem prȩs¬
tantib: : quibusdã furtitantũ modo nos
huius modi calliditati obuiã euntes.
ꝑ nr̃am ditionẽ sanximus ñ solũ furti
actionẽ : sed etiã serui corrupti contra
eũ dari : Lic & enimis seruus deterior
a sollicitatore minime factus ẽ. & ideo
non concurrant regulȩ quȩ seruicor¬
rupti actionẽ introducerent : tamen
consiliũ corruptoris. ad ꝑniciem ꝓbi¬

Expanded text:
affectu furandi non committitur. affectu furandi non committitur. Sed et si credat aliquis invito domino se rem commodatam sibi contrectare, domino autem uolente id fiat, dicitur furtum non fieri. mihi subriperet et ad eum perferret, et seruus id ad me pertulerit, ego, dum uolo Titium in ipso delicto deprehendere, permiserim seruo quasdam res ad eum perferre, utrum iudicio teneatur Titius, an neutro? et cum nobis super hac dubitatione suggestum est et antiquorum prudentium super hoc altercationes perspeximus, quibusdam neque furti neque servi corrupti actionem praestantibus, quibusdam furti tantummodo: nos huiusmodi calliditati obviam euntes, per nostram decisionem sanximus, non solum furti actionem, sed etiam servi corrupti contra eum dari: licet enim is servus deterior a sollicitatore minime factus est, et ideo non concurrant regulae quae servi corrupti actionem introducerent, tamen consilium corruptoris ad perniciem probi
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑsona quã ex liberi nec manifesti
dupli: Furtum aũt̃ fit: non solũ cũquis :¬
intercipiendi causa remali enã amou&:
sed generater cũ quis alienã rem in uito
dño contractat : Itaq: siue creditor
pignori siue is apud quẽ res depositaẽ
eare utatur. siue is qui rem utendã
accepit in aliũ usũ eã trans ferat : quã
cuius grã eidataẽ : furtũ cõmittit :
ueluti siquis argentũ utendũ acceperit
quasi amicos adcȩnã inuitatu rus
& idperegre secum tulerit : Autsiquis
equũ gestandi cansa comodatũ sibi. lon¬
gius aliquo duxerit : Qđ ue te resscrip¬
ser̃ deeo : qui in aciem equũ ꝑ dixss&
placuit tam̃ eos qui reb: cõmodatis
aliter uterent᷑ quã utendas accepe¬
rint : ita furtũ cõmittere : si se in telle¬
gant idinuito dño facere eũq: su n¬
tellexiss& : non ꝑmissurũ : Aosi ꝑmissurũ
credant : extraerimen uideri : Optima
sane distinctione : quia furtũ sine

Expanded text:
persona quam ex liberi, nec manifesti persona quam ex liberi, nec manifesti dupli. Furtum autem fit non solum, cum quis intercipiendi causa rem alienam amovet, sed generaliter cum quis alienam rem invito domino contrectat. itaque sive creditor pignore, sive is apud quem res deposita est ea re utatur, sive is qui rem utendam accepit in alium usum eam transferat quam cuius gratia ei data est, furtum committit. veluti si quis argentum utendum acceperit quasi amicos ad cenam invitaturus et id peregre secum tulerit, aut si quis equum gestandi causa commodatum sibi longius aliquo duxerit, quod veteres scripserunt de eo qui in aciem equum perduxisset. Placuit tamen eos, qui rebus commodatis aliter uterentur, quam utendas acceperint, ita furtum committere, si se intellegant id invito domino facere eumque, si intellexisset, non permissurum, ac si permissurum credant, extra crimen videri: optima sane distinctione, quia furtum sine
Abbreviated transcription (Latin):
si e am̃ tetibi data fuerit ut apud te
potius quã apud eũ qui dederit concipert :
Nã tibiapudquẽ concepta sit : ꝓpria
aduersus eũ qui obtulit. quã uis furñsit
constituta ẽ actio quȩ appellat᷑ oblati:
Est etiã ꝓhibiti furti actio: aduersus
eũ qui furtũ querere testib: prȩsen¬
tib: uolentẽ ꝓhibuerit : Prȩtesea
pona constituitur edicto prȩtoris
ꝑactionem furti ñ exhibiti. aduersus
eũ qui furtiuã remapud sequȩ sitã & in¬
ũꝑntam non ex hibuit: Sed hȩ actiones
id est concepti & oblati& furti ꝓhi¬
biti neqion furi ñ exhibiti : inde¬
suetudinẽ abier̃ : Cũ enim requi¬
sitiorei furtiuȩ hodie sc dmuetes¬
obseruationem non fit : merito ex conse¬
quentia etiã prȩ fatae actiones. abusu
cõmunire cesser̃ cũ manifestissimũs
ẽ quin om̃s qui scientes remfurtiuam
susceperint& celauer int. furtinec
mani festi ob noxii sunt : Ioena furti¬
mani festi : quad rupliẽ tã exserui

Expanded text:
si ea mente tibi data fuerit, ut apud te si ea mente tibi data fuerit, ut apud te potius quam apud eum qui dederit, conciperetur: nam tibi, apud quem concepta sit, propria adversus eum qui obtulit, quamvis fur non sit, constituta est actio, quae appellatur ablati. est etiam prohibiti furti actio adversus eum qui furtum quaerere testibus praesentibus volentem prohibuerit. praeterea poena constituitur edicto praetoris per actionem furti non exhibiti adversus eum qui furtivam rem apud se quaesitam et inventam non exhibuit. sed hae actiones, id est concepti et oblati et furti prohibiti nec non furti non exhibiti in desuetudinem abierunt. cum enim requisitio rei furtivae hodie seobservationem non fit: merito ex consequentia etiam praefatae actiones ab usu communi recesserunt, cum manifestissimum est quod omnes qui scientes rem furtivam susceperint et celaverint, furti nec manifesti obnoxii sunt. Poena manifesti furti quadrupli est tam ex servi
Abbreviated transcription (Latin):
furtũ fecit & non dum egressus ianuam
de prehensus fuerit : & qui in oliueto
oliuarũ. aut in uine to uuarũ furtũ feq
Quã diu in eo oliueto aut inuinetofur
de prehensus sit immoulterius furtã
manifestũ extendendũ ẽ. quã diu eã
rẽ fur tenens uisus đ deprehensus fuerit
si ue inpublico siuẽ in priuato uł ad nõ
uł alio ante quã eo ꝑuenir& quo ꝑferro
ac deponererem destinass&: Sedsiꝑ
tulit quo destinauit : tã & side prehen¬
dat cũ refurtiua : ñ ẽ manifestusfur
nec manifestũ furtũ: Quid sit : ex his
quȩ diximus intellegetur : Nã qđ mani¬
festũ ñ ẽ idscilic& nec manifestũ ẽ
Conceptũ furtũ dr̃ : cũ apud aliquẽ testib:
prȩsentibus furtiuares quȩsita & inuenta sit:
Namin eũ ꝓpria actio constituta ẽ quã uis
furnon sitquȩ appellat᷑ concepti : Oblatũ
furtũ dr̃ : cũ res furtiua abaliquotibi
oblata sit quȩ apud te concepta sit. utiq

Expanded text:
furtum fecit et, nondum egressus ianuam furtum fecit et, nondum egressus ianuam deprehensus fuerit, et qui in oliveto olivarum aut in vineto uvarum furtum fecit, quamdiu in eo oliveto aut in vineto fur deprehensus sit: immo ulterius furtum manifestum extendendum est, quamdiu eam rem fur tenens visus vel deprehensus fuerit sive in pubalio, antequam eo pervenerit quo perferre ac deponere rem destinasset, sed si pertulit quo destinavit, tametsi deprehendatur cum re furtiva, non est manifestus fur. nec manifestum furtum quid sit, ex his quae diximus intellegitur: nam quod manifestum non est, id scilicet nec manifestum est. Conceptum furtum dicitur, cum apud aliquem testibus praesentibus furtiva res quaesita et inventa sit: nam in eum propria actio constituta est, quamvis fur non sit, quae appellatur concepti. oblatum furtum dicitur, cum res furtiva ab aliquo tibi oblata sit eaque apud te concepta sit, utique
Abbreviated transcription (Latin):
ex maleficio dispiritaemus : Sed ille
quidem ut suo locotradidimus : in quattuor
genera diuidunt᷑ : hae uero unius ge¬
neriss̃ : nã om̃s exre nascunt᷑ idestex
ipso maleficio uł uti ex furto aut rapina
aut dãno aut in iuria : Furtũ ea con¬
trectatiorei fraudulosa uł ipsius
reiuł etiã usus eiꝰ possessionis ue. qđ lege
naturali ꝓhibitũ ẽ ad mittere. fur¬
tũ aut̃: uel a furuo id est nigrodietũẽ:
qđ clã & obscure fit & plerũq nocte.
uł a fraude uł aferendo idẽ aufe¬
rendo uł a greco sermone qui qͥcupas
appellant fures immo &iã greci
Furtoꝵ aut̃ genera duo s̃ manifestũ
naomanifestũ : Nã conceptũ & oblatũ :¬
species potius actionis s̃ furto coherentes
quã genera furtoꝵ sicut inferius appa¬
rebit : Manfestus fur ẽ : quẽ grecuenay
to ꝙͥo ꝑuo appelant: neo solũ is qui inuiso
furto de prehendit : sed etiã is quie
lo co deprehendit᷑ quofit ueluti quidomo

Expanded text:
ex maleficio dispiciamus. sed illae ex maleficio dispiciamus. sed illae quidem, ut suo loco tradidimus, in quattuor genera dividuntur: hae vero unius generis sunt, nam omnes ex re nascuntur, id est ex ipso maleficio, veluti ex furto aut rapina aut damno aut iniuria. Furtum est contrectatio rei fraudulosa vel ipsius rei vel etiam usus eius possessionisve, quod lege naturali prohibitum est admittere. Furtum autem vel a furvo id est nigro dictum est, quod clam et obscure fit et plerumque nocte: vel a fraude: vel a ferendo, id est auferendo: vel a Graeco sermone, qui φᾧρας appellant fures. immo etiam Graeci Furtorum autem genera duo sunt, manifestum et nec manifestum. nam conceptum et oblatum species potius actionis sunt furto cohaerentes quam genera furtorum, sicut inferius apparebit. manifestus fur est, quem Graeci ἐπ ̓ αὐτοφὠρῳ appellant: nec solum is qui in ipso furto deprehenditur, sed etiam is qui eo loco deprehenditur quo fit, veluti qui in domo
Abbreviated transcription (Latin):
dederit utiles actiones dariselent ueluti
siquis hominẽ alienũ aut pecus. ita in¬
cluserit : ut fame careret : Aut ium̃tũ
ali eno seruo ꝑ sua serit : ut in arborem
ascender& uel in puteũ descender& &
is ascendendo ł descendendo aut mortuus
fuerit aut aliquã partẽ corporislesus
erit utilis in eũ actiodat᷑ : Sed siquis
alienũ seruũ deponte a ut ripa in flum̃
deiecerit : & is suffocatus fuerit : eo qđ
ꝓiecerit corpores uodãnũ dedisse non
difficilit̃ intellegi poterit : Ideoq: ipsa
lege aquilia tenetur sed si non corpore
dãnũ fuerit datũ neq: corpus lesũ fue¬
rit sed aliomodo dãnũ alicui contigit
cũ non sufficit neq directa neq utilis
aquilia : placuit eũ qui ob noxius fuerit.
infactũ actione teneri. uelutisiquis
miseri cordia ductus alienũ cõpeditũ
Cũ ex positũ sit superiore libro. lro iiii. ins¬
deobligationib: ex contractu &i quasi
excontractu : sẽquit᷑ ut de obligationib:

Expanded text:
dederit, utiles actiones dari solent: veluti dederit, utiles actiones dari solent: veluti si quis hominem alienum aut pecus ita incluserit ut fame necaretur, aut iumentum alieno servo persuaserit ut in arborem ascenderet vel in puteum descenderet, et is ascendendo vel descendendo aut mortuus fuerit aut aliqua parte corporis laesus erit, utilis in eum actio datur. sed si quis alienum servum de ponte aut ripa in flumen deiecerit et is suffocatus fuerit, eo quod proiecerit corpore suo damnum dedisse non difficiliter intellegi poterit ideoque ipsa lege Aquilia tenetur. sed si non corpore damnum fuerit datum neque corpus laesum fuerit, sed alio modo damnum alicui contigit, cum non sufficit neque directa neque utilis Aquilia, placuit eum qui obnoxius fuerit in factum actione teneri: veluti si quis, misericordia ductus, alienum servum compeditum Cum expositum sit superiore libro de obligationibus ex contractu et quasi ex contractu, sequitur, ut de obligationibus
Abbreviated transcription (Latin):
facta. hoc uerbo continentur : Deniq: respon¬
sũ ẽ si quis in alienũ uinũ aut oleũ id in miserit
quonaturalis bonitas uini uł olei corrũ peret᷑ :
ex hac parte legis eũ teneri: Illud palã ẽ:
sicut ex primoc apite : It ademũ quisq:
tenetur : sidolo aut culpaeiꝰ. homo aut qua¬
drupes occisus occisa uefuerit : ita ex hoo
capite ex dolo aut culpa. decetero dãpno
quẽ que tenori : hoc tam̃ capite ñ quanti
in eo anno. sequanti in dieb: triginta
ꝓcimis resfuerit obligat᷑. isquidanũ
dederit: Ac ne plurimi quidẽ uerbũ
dr̃ : Sed sabinorecteplacuit ꝑ indesã¬
bendã estimationẽ hacsietiã hac parte
plurimi uerbũ ad lectũ fuisse nam
plebem romanã quȩ a quilio tribuno
rogante hanc legentulit contentam
fuisse qđ prima parte eo uerbo usa ẽ:
ceterũ placuit: itademum ex haclege
actionem eẽ siquis p̃cipue corpores uodã rũ
dederit : Ideoq: in eũ quialiomododã nũ

Expanded text:
facta hoc verbo continentur: denique responfacta hoc verbo continentur: denique responsum est, si quis in alienum vinum aut oleum id immiserit quo naturalis bonitas vini vel olei corrumperetur, ex hac parte legis eum teneri. Illud palam est, sicut ex primo capite ita demum quisque tenetur, si dolo aut culpa eius homo aut quadrupes occisus occisave fuerit, ita ex hoc capite ex dolo aut culpa de cetero damno quemque teneri. hoc tamen capite non quanti in eo anno, sed quanti in diebus triginta proximus res fuerit, obligatur is qui damnum dederit. Ac ne ‘ plurimi ’ quidem verbum adicitur. sed Sabino recte placuit, perinde habendam aestimationem ac si etiam hac parte ‘ plurimi ’ verbum adiectum fuisset: nam plebem Romanam, quae Aquilio tribuno rogante hanc legem tulit, contentam fuisse, quod prima parte eo verbo usa est. Ceterum placuit, ita demum ex hac lege actionem esse, si quis praecipue corpore suo damnum dederit. ideoque in eum qui alio modo damnum
Abbreviated transcription (Latin):
qui suꝑ s̃ : Liberũ ẽ aũ eicuius seruus fuerit
occisus & priuato iudicio legis aquiliȩ
dãnũ ꝑ sequi & capitalis criminis eũ reũ facere
caput. scđm legis aquiliȩ inusuñ ẽ : Capite
tertio : deomnit̃tiodã noc auet᷑ : Itaq siqͥs
seruus uł eã quad rupedẽ quȩ pecudum
numero ẽ uulnerauerit : siue eta quadru¬
pedem quȩ pecudũ numero nonẽ ueluti
canẽ aut ferã bestiã uulnera ueritaut
occiderit : hoc capite actio constituitur
Inceterisqq̃ omnib animalib Itẽ in
omnib: quȩ anima carent. dãnũ in iuria
datũ hac parte uindicatur: Si quid enim
ustũ autruptũ aue fractũ fuerit : actio
ex hoccapłte constituitur : quãquã poterit
sola rupti appellatio in omnes istas causas
sufficere : Ruptũ enim intellegitur qđ¬
quo quo modo corruptũ ẽ : Vnde ñ solũ usta
aut fracta. sed &iã scissa & collisa & effusa:
& quo quo modo ꝑempta atq deteriora

Expanded text:
qui supersunt. Liberum est autem ei, cuius servus fuerit qui supersunt. Liberum est autem ei, cuius servus fuerit occisus, et privato iudicio legis Aquiliae damnum persequi et capitalis criminis eum reum facere. Caput secundum legis Aquiliae in usu non est. Capite tertio de omni cetero damno cavetur. Itaque si quis servum, vel eam quadrupedem quae pecudum numero est, vulneraverit, sive eam quadrupedem quae pecudum numero non est, veluti canem aut feram bestiam, vulneraverit aut occiderit, hoc capite actio constituitur. in ceteris quoque omnibus animalibus, item in omnibus rebus quae anima carent, damnum iniuria datum hac parte vindicatur. si quid enim ustum aut ruptum aut fractum fuerit, actio ex hoc capite constituitur: quamquam potuerit sola rupti appellatio in omnes istas causas sufficere: ‘ ruptum ’ enim intellegitur quoquo modo corruptum. unde non solum usta aut fracta, sed etiam scissa et collisa et effusa et quoquo modo perempta atque deteriora
Abbreviated transcription (Latin):
creditũ ẽ poenalẽ ẽẽ huius legis actionẽ quia
ñ solũ tantiquisq obligat᷑ : quantũ dãni
dederit : Seil aliquando longe pluris : Ideoq
constat : in heredem eã actionẽ ñ transire
quȩ transitura fuiss&. Si ultradãnũ nunquã
lisa ȩstimaretur : Illud ñ exaerbis legis
sed int̃pretatione pliacuit ñ solũ ꝑempti
corporis estimationẽ habendã esse scđm
ea quȩ diximus : sed ec amplius quic quid
prȩterea ꝑempto eo corpore dã ni quid¬
uobis allatũ fuerit : uelut si seruũ tuã
hȩredẽ ab aliquo institutũ antequis
ocoiderit quam is iusu tuo adir& : ã
hereditatis q̃q̃: amissȩrationẽ ẽẽ ha¬
bendã constat : Itẽ si exparimularũ
unã s uł ex quad riga enquoꝵ u nc̃ o eoiderit:
ul ex cõmoedis unus seruus fue fit occisus: non
solũ occisi fit estimatio. Sed eo amplius
idqq: cõputai. quanto de pretiati sunt

Expanded text:
creditum est, poenalem esse huius legis actionem, quia creditum est, poenalem esse huius legis actionem, quia non solum tanti quisque obligatur quantum damni dederit, sed aliquando longe pluris: ideoque constat, in heredem eam actionem non transire, quae transitura fuisset si ultra damnum numquam lis aestimaretur. Illud non ex verbis legis, sed ex interpretatione placuit, non solum perempti corporis aestimationem habendam esse, secundum ea quae diximus, sed eo amplius quidquid praeterea, perempto eo corpore, damni vobis adlatum fuerit, veluti si servum tuum heredem ab aliquo institutum ante quis occiderit quam is iussu tuo adiret: nam hereditatis quoque amissae rationem esse habendam constat. item si ex pari mularum unam vel ex quadriga equorum unum occiderit, vel ex comoedis unus servus fuerit occisus: non solum occisi fit aestimatio, sed eo amplius id quoque computatur, quanto depretiati sunt
Abbreviated transcription (Latin):
ñ prȩolamauit. quia eo lo conulliextraneo
ius fuerit uersandi : Preterea simedicus
qui seruũ tuũ secuit dereliquerit curationẽ.
Atq: ob id mortuus fuerit seruus iculpe
reus ẽ : Imperitia q̃q: culpȩ adnumeratur.
ueluti si me dicus id eo seruũ tuũ occiderit
qđ eũ male sec uerit : Aut ꝑperã ei medica¬
m̃tũ dederit : Impetũ qq mularũ.
si sercustuus oppressusfuerit : cul pereus ẽ
mulio : Sed & si ꝓpt̃ infirmitatẽ retinere eas
ñ potuerit : cumalius firmior retinere
potuiss& : ȩquȩ culpȩ tenet᷑ : Eadẽplacuer
de eo q̃q: quicũ equo ueherct᷑ in retũ eius.
Aut ꝓpt̃ infirmitatẽ aut ꝓp̃t̃ imperitiã
suã retinere ñ potuerit : Hs aut̃ uerbis
legis quanti id in eo annoplurimi fuerint:
Illa fententia exprimitur . Vt siquis bominẽ
tuũ qui hodie c laudus aut luscas aut mancus
fueru : ñ tanti teneat᷑ quanti is hodieerit

Expanded text:
non proclamaverit, quia eo loco nulli extraneo non proclamaverit, quia eo loco nulli extraneo jus fuerat versandi. Praeterea si medicus, qui servum tuum secuit, dereliquerit curationem, atque ob id mortuus fuerit servus, culpae reus est. Imperitia quoque culpae adnumeratur, veluti si medicus ideo servum tuum occiderit, quod eum male secuerit, aut perperam ei medicamentum dederit. Impetu quoque mularum, si servus tuus oppressus fuerit, culpae reus est mulio. Sed etsi propter infirmitatem retinere eas non potuerit, cum alius firmior retinere potuisset, aeque culpa tenetur. Eadem placuerunt de eo quoque, qui cum equo veheretur, impetum ejus aut propter infirmitatem aut propter imperitiam suam retinere non potuerit. His autem verbis legis ‘ quanti id in eo anno plurimi fuerit ’ illa sententia exprimitur, ut si quis hominem tuum, qui hodie claudus aut luscus aut mancus fuerit, non tanti teneatur quanti is hodie erit
Abbreviated transcription (Latin):
In iuria a ut̃ occidere int̃llegit᷑ : qui nullo
iure occidit : Itaq: qui latronẽ occidit : ñ
tenetur utiq: si aliter periculũ effugere
ñ potest : Acne is quidem hac lege teneret᷑
quicasuoccidit. simodo culpaeius nulla in¬
uenit᷑ : Nã alioqui. nonminus ex doloquã
exculpa quisq hac lege tenet᷑ : Itaq siqͥs
dũ iaculis ludit uel exercitatus transeuntẽ
seruũ tuũ traiecerit : distinguit᷑: Nã
sid amilite qui in cãpo eoque ubi solitũ ẽ
exercitari admissũ ẽ nulla culpa rius
intellegitur : Si alius tale quid ãmisit :
culpȩ reus ẽ : Idẽ iurisẽ demilite : sus
in aliolo coquã qui exercitandis militib
destinatus ẽ id admisit : Itẽ siputator :¬
ex arbore deiectoramo: seruũ tuum
iran seuntẽ occiderit siꝓpeuiã publicã aut
uicinalẽ id factũ ẽ neq: prȩclamauit neq
ille curiuit cauere : extra culpã ẽ : futatur¬
eque ex traculpa eẽ intellegit᷑ : Si seorsũ
auia forte ł in medio fundo cedebat : lic&

Expanded text:
Iniuria ’ autem occidere intellegitur, qui nullo iure occidit. itaque qui latronem occidit, non tenetur, utique si aliter periculum effugere non potest. Ac ne is quidem hac lege tenetur, qui casu occidit, si modo culpa eius nulla invenitur: nam alioquin non minus quam ex dolo ex culpa quisque hac lege tenetur. Itaque si quis, dum iaculis ludit vel exercitatur, transeuntem servum tuum traiecerit, distinguitur. nam si id a milite quidem in Campo, locove ubi solitum est exercitari, admissum est, nulla culpa eius intellegitur: si alius tale quid admisit, culpae reus est. idem iuris est de milite, si is in alio loco quam qui exercitandis militibus destinatus est, id admisit. Item si putator ex arbore deiecto ramo servum tuum transeuntem occiderit, si prope viam publicam aut vicinalem id factum est neque praeclille curavit cavere, extra culpam est putator. Extra culpam aeque esse intelligitur, si seorsum a via forte, vel in medio fundo caedebat, licet
Abbreviated transcription (Latin):
quã uis & ipsoꝵ ferã eẽ naturã nemo
negat : In his aut̃ animalibus quȩ excon¬
suetudine rediresolent : talis regula
compbata e ut eousq nr̃a ẽe intelle¬
gautur idonec animũ reuertondi habea
Nã sireuertendi animũ habere ica¬
erint : & iã nr̃a eẽ desinunt & fiunt
os cupantium : Reuertendiaũt̃ animã
uidene des inere haberod aũ roun¬
tendi consuetudinẽ deseruerint¬
S nuł inarũ & anserũ ñ ẽ feranat una:

Expanded text:
quorum et ipsorum feram esse naturam nemo quorum et ipsorum feram esse naturam nemo negat. in his autem animalibus, quae ex consuetudine abire et redire solent, talis regula comprobata est, ut eo usque tua esse intellegantur, donec animum revertendi habeant: nam si revertendi animum habere desierint, etiam tua esse desinunt et fiunt occupantium. revertendi autem animum videntur desinere habere, cum revertendi consuetudinem deseruerint. Gallinarum et anserum non est fera natura
Abbreviated transcription (Latin):
Sed posteriorem sententiã nos confir¬
mamus. qui amulta accideres olent
ut eã ñ capiamur : Apiũ qq̃: natura
feraẽ : Itaq: quȩ in arbore nr̃a con¬
sederint : ante quã a nobis alueo
includant᷑ : non magis nr̃e ẽẽ intel¬
legunt᷑ quã uolucres quȩ in nr̃a arbore
nidũ fecerint : Ideoq si alius easin¬
cluserit : is earũ dominuserit :
Fauosqq̃ : siquos efecerint : qui lib&
eximere potest : plane integra. rẽ
si ꝓuideris ingredientẽ in fundũ euũ :
potes eũ iure ꝓhibere ne in grediat᷑:
examen qđ ex alueo nr̃o e uolauerit:
eousq nr̃m̃ eẽ intellegit᷑ : donec
in conspectunro e : nec difficiliseiꝰ
ꝑsecutio ẽ: A lio quin occupantisfit
Ia uonũ & colũ barũ fera naturae :
nec adrem ꝑtin& qđ exconsuctu¬
dine auolare & reuolaresolent:
Nã & apes idẽ faciunt quarũ cons¬
tat feram ẽẽnaturã : Ceruosqq̃
lta quidã mansue tos habent : ut
insiluas ire & redire soleant:

Expanded text:
sed posteriorem sententiam nos confirsed posteriorem sententiam nos confirmamus, quia multa accidere solent, ut eam non capias. Apium quoque natura fera est. itaque quae in arbore tua consederint, antequam a te alveo includantur, non magis tuae esse intelleguntur, quam volucres quae in tua arbore nidum fecerint: ideoque si alius eas incluserit, is earum dominus erit. favos quoque si quos hae fecerint, quilibet eximere potest. plane integra re, si provideris ingredientem in fundum tuum, potes eum iure prohibere, ne ingrediatur. Examen, quod ex alueo nostro euolauerit, eo usque nostrum esse intellegitur, donec in conspectu nostro est nec difficilis eius persecutio est: alioquin occupantis fit. Pauonum et columbarum fera natura est nec ad rem pertinet, quod ex consuetudine auolare et reunam et apes idem faciunt, quarum constat feram esse naturam: cervos quoque ita quidam mansuetos habent, ut in silvas ire et redire soleant,
Abbreviated transcription (Latin):
Nec int̃ ẽ feras bestias & uolucres : utrũ¬
in suo fundo quisq: capiat. an in alieno:
plane qui in alienũ fundũ ingreditur
uenandi aut a ucupandi gr̃a  potest
ad nõ si is ꝓuiderit ꝓhiberi neingre¬
diatur: Quic quid aut̃ eoꝵ coe perim̃:
eousq nr̃m eẽ intelligitur doneenra
custodia coercetur : Cũ uero eiaserit
acustodi a nr̃a : & innaturalẽ liberta¬
tem sereo eperit : nr̃m ẽẽ desinit
Etrur sus occupantis fit : Naturalẽ
aut̃ libertatẽ recipere intollegiet :
cũ uel oculos nr̃os effugerit uelita
sit in conspectunro ut difficilis sitei¬
ꝑsecutio : Illud quȩ sitũ ẽ sansifora
bestia ita uulnerata sit ut capipossit :
statim nr̃a eẽ intellegatur : Quibdã
placuit statim nram eẽ & eo usq nram
uidere : donec eã ꝑ sequamur Qđside¬
sierimus ꝑsequi: desin& esse nr̃a &¬
incipi& fieri oocupantis : Alii ñ alit̃
putauer nrãm ẽ: quã siceperimus

Expanded text:
nec interest, feras bestias et volucres utrunec interest, feras bestias et volucres utruin suo fundo quisque capiat, an in alieno: plane qui in alienum fundum ingreditur venandi aut aucupandi gratia, potest a domino, si is providerit, prohiberi, ne ingrediatur. quidquid autem eorum ceperis, eo usque tuum esse intellegitur, donec tua custodia coercetur: cum vero evaserit custodiam tuam et in naturalem libertatem se receperit, tuum esse desinit et rursus occupantis fit. naturalem autem libertatem recipere intellegitur, cum vel oculos tuos effugerit vel ita sit in conspectu tuo, ut difficilis sit eisecutio. Illud quaesitum est, an fera bestia, quae ita vulnerata sit, ut capi possit, statim nostra esse intellegatur. Trebatio placuit statim nostram esse et eo usque nostram videri, donec eam persequamur, quod si desierimus eam persequi, desinere nrursus fieri occupantis. alii non aliter putaverunt tuam esse, quam si ceperis.
Abbreviated transcription (Latin):
inferre : & lic& postearatũ haluerit
eiꝰ tam̃ religiosus locus fit :sc̃ẽqq̃ yres:
uelutimuri& forte quodã modo diui¬
niiuris s̃. & ideo nullius in bonis sunt:
Ideo aut̃ muros scos dicimus : qui a poena
capitis conftituta sit : in eos qui aliquid
in muros deliquerint : Ideo & legũ easpartes
quib: poenas constituimus aduersũ eos qui
contra leges fecerint : sanctiones uocamus :
Singuloꝵ aut̃ hominũ : multis modifres
fiunt : Quarundã enim rerũ dominium
nanciscimur iure naturali qđ sic ut diximꝰ
appellat᷑ iusgentiũ : Quorundã iu reciuili
cõmodius ẽitaq:: auetustiore iure in ci
ipso genere humanorerũ natura ꝓdidit :
Ciuilia enim iura tuno coeper̃: cũ & oiui
scribi coeper̃ : Ferȩ igit᷑ bestiȩ & uolu¬
cres & pisces : idest om̃a animalia quȩ
in t̃ra mari cȩloq: nascunt᷑ : simulatq
a nobis capta fuerint: iuregentiũ. statim
nr̃a eẽ incipiunt : Qđ enim ante nullius ẽ :
id naturali ratione occupanti concedit᷑:

Expanded text:
inferre: et licet postea ratum habuerit en religiosus locus fit. Sanctae quoque res, veluti muri et portae, quodammodo divini iuris sunt et ideo nullius in bonis sunt. ideo autem muros sanctos dicimus, quia poena capitis constituta sit in eos qui aliquid in muros deliquerint. ideo et legum eas partes quibus poenas constituimus adversus eos qui contra leges fecerint sanctiones vocamus. Singulorum autem hominum multis modis res fiunt: quarundam enim rerum dominium nanciscimur iure naturali, quod, sicut diximus, appellatur ius gentium, quarundam iure civili. commodius est itaque a vetustiore iure incipus, quod cum ipso genere humano rerum natura prodidit: civilia enim iura tunc coeperunt esse, cum scribi coeperunt. Ferae igitur bestiae et volucres et pisces, id est omnia animalia quae in terra mari caelo nascuntur, simulatque ab aliquo capta fuerint, iure gentium statim illius esse incipiunt: quod enim ante nullius est id naturali ratione occupanti conceditur.
Abbreviated transcription (Latin):
is quisine parte inftitutus ẽ qđ dipondio dee
habebit : Idẽq: erit sidi pondius explecus si
quȩ om̃s partes ad assem postea reuocantus
Quã uis sint pluriũ unciarũ : Heres & pus
& sub conditione institui potest: excerto
tẽpore : aut ad certũ tẽpus ñ pot est : uelut
post quinquenniũ quã moriar : uel ex&as
illis : aut usq ad kalendas illas heres esto:
diemq a diectũ : ꝓsuꝑuacuo haberi plad
& ꝑ inde eẽ ac si pure heres institu tusea
In possibilis conditio institutionib: & le¬
gatis : nec ñ in fidei cõmissis & libertatib
ꝓ non scripto habetur: Si plures condi¬
tiones institutioni ad scriptȩ s̃ siquide
coniunctim ut puta si illud & illud factũ fue¬
rit : omnib: parendũ ẽ : Si separatim :
ueluti si illud autillud factũ erit ouilib&
obtẽperare satisẽ : Hi quos nunquam
testatoruidit : heredes institui poss̃.

Expanded text:
is qui sine parte institutus est quod dipondio deest is qui sine parte institutus est quod dipondio deest habebit: idemque erit si dipondius expletus sit. quae omnes partes ad assem postea revocantur, quamvis sint plurium unciarum. Heres et pure et sub condicione institui potest. ex certo tempore aut ad certum tempus non potest, veluti ‘ post quinquennium quam moriar ’ vel ‘ ex kalendis illis ’ aut ‘ usque ad kalendas illas heres esto ’: diemque adiectum pro supervacuo haberi placet, et perinde esse ac si pure heres institutus esset. Impossibilis condicio in institutionibus et legatis nec non in fideicommissis et libertatibus pro non scripto habetur. Si plures condiciones institutioni adscriptae sunt, si quidem coniunctim, ut puta ‘ si illud et illud factum erit ’, omnibus parendum est: si separatim, veluti ‘ si illud aut illud factum erit ’, cui libet obtemperare satis est. Hi, quos numquam testator vidit, heredes institui possunt,
Abbreviated transcription (Latin):
siquidem aliqua pars assi. deerit sex ea parte
heres fit: & si plures sine parte scriptis unt:
om̃s in eadẽ partẽ concurrent : Si uero totꝰ
as cõpletussit : in parte dimidiã uocatur
Etille uł illi om̃s in alterã dimidiẽ: Nec inte
primus an medius. an nouissimus sine parte
scriptus sit : Ca enimpars data intellegitur
quȩ uacat : Uideamus sipars aliqua uac&
Nec tam̃ quisq sine parte heres institutus sit
qui diurissit. ueluti sitres ex quartis partib
heredes scriptis & constat ua cantem
partẽ singulis tacite ꝓhereditaria parto
accedere & ꝓ inde haberi acsiext̃tus
partib: here desscripti es sent : & ex di¬
uerso siplus in portionib: sit tacites inguli
decrescere : ut si uerbigr̃a quat tuor ext̃tus
partib: heredes seriptifint Perinde hueu
acsiunusquisq: ex quarta parte scriptus fiusses
& si plures unciȩ quã duo decim distributes

Expanded text:
si quidem aliqua pars assi deerit, ex ea parte si quidem aliqua pars assi deerit, ex ea parte heres fit, et si plures sine parte scripti sunt, omnes in eadem parte concurrent. si vero totus as completus sit, in partem dimidiam vocantur, et ille vel illi omnes in alteram dimidiam. nec interest, primus an medius an novissimus sine parte scriptus sit: ea enim pars data intellegitur quae vacat. Videamus, si pars aliqua vacet nec tamen quisquam sine parte heres institutus sit, quid iuris sit? veluti si tres ex quartis partibus heredes scripti sunt. et constat, vacantem partem singulis tacite pro hereditaria parte accedere et perinde haberi ac si ex tertiis partibus heredes scripti essent: et ex diverso si plus asse in portionibus sit, tacite singulis decrescere, ut, si verbi gratia quattuor ex tertiis partibus heredes scripti sint, perinde habeantur ac si unusquisque ex quarta parte scriptus fuisset. Et si plures unciae quam duodecim distributae sunt,
Abbreviated transcription (Latin):
Dereditas plerũq: diuiditur induo decim
uncias quȩ assis appellatione continent᷑:
usq: ad assem ut putahȩo : Sextans .ii¬
Semisai. Septunx .vii. Bes .viii. Dochrafisuiui
Dextrane .x Deunx .xi As XII: Non aut̃
utiq: duo decimuncias esseo port& : Nãtot
unciȩ : assẽ efficerent quot testator uo¬
luerit : & si unũ tantũ qui sex semisse.
uerbigr̃a heredem scripserit : totus as.
in semissem erit : Neq index parte
testatus & ex parte intestatus decederẽ
potesti nisi sitmiles cui milescuiꝰ sola uoluntas
intestando exꝰpectat᷑ : & ec ontrario potest
quis in quantas cũq: uoluerit plurimas
uncias suã hereditatẽ diuidere : si plures
instituant᷑ : Ita demũ partiũ distributio
necessaria ẽ  sino lit testator eos exȩquus
partib: heredes eẽ : Satis enim constat.
nullis partib: nominatis ȩquis expartib eos
hȩredes ẽẽ : Partib aut̃ in quorundã ꝑsoms
ex pressis: siquis alius sine parte nominatꝰerit.

Expanded text:
ereditas plerumque dividitur in duodecim uncias, quae assis appellatione continentur.usque ad assem, puta haec: sextans semis septdextans, deunx, as. non autem utique duodecim uncias esse oportet. nam tot unciae assem efficiunt quot testator voluerit, et si unum tantum quis ex semisse verbi gratia heredem scripserit, totus as in semisse erit: neque enim idem ex parte testatus et ex parte intestatus decedere potest, nisi sit miles, cuius sola voluntas in testando spectatur. et e contrario potest quis in quantascumque voluerit plurimas uncias suam hereditatem dividere. Si plures instituantur, ita demum partium distributio necessaria est si nolit testator eos ex aequis partibus heredes esse: satis enim constat, nullis partibus nominatis aequis ex partibus eos heredes esse. partibus autem in quorundam personis expressis, si quis alius sine parte nominatus erit,
Abbreviated transcription (Latin):
eligendũ uidetur ÷ ut ñ ciuitate concludatur
domiciliũ sed magis ꝓuincia : & si uterq:
domiciliũ in eãdem hab& ꝓuincia : causã int̃
prȩsentes eẽ uideri & decennio agentẽ exclu¬
di : dereb auẽ dequib: dubitatio ẽ : nullaerit
differentia siue in eadẽ ꝓuincia sint. siue in
uicina ł transmare positȩ & longo spatio
separate : Sin aut̃ ñ in eadem ꝓuincia ut᷑q
domiciliũ habeat : sed alt̃ in alia alius in altera:
tunc int̃ absentes causã disceptari & locũ eẽ
iuginti annoꝵ exceptioni : nihil enimꝓhib&
siue in eadem ꝓuincia res constitutȩ sint : siue
in alia. suꝑ his contro uersiã in iudicio ꝓuinci¬
aliũ moueri & multo magis in hac florentis

Expanded text:
eligendum videtur, ut non civitate concludatur eligendum videtur, ut non civitate concludatur domicilium, sed magis provincia, et si uterque domicilium in eadem habet provincia, causam inter praesentes esse videri et decennio agentem excludi De rebus autem, de quibus dubitatio est, nulla erit differentia, sive in eadem provincia sint sive in vicina vel trans mare positae et longo spatio separatae. Sin autem non in eadem provincia uterque domicilium habeat, sed alter in alia, alius in altera, tunc ut inter absentes causam disceptari et locum esse viginti annorum exceptioni. Nihil enim prohibet, sive in eadem provincia res constitutae sint sive in alia, super his controversiam in iudicio provinciali moveri et multo magis in