comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
sit. peragit deinde postulata inde iouem testem facit. Si ego inuste
impieq illos homines illas res dedier mihi exposco tum patriae com¬
potem me nunquam sinas esse. hec cum fines supra scandit haec qui¬
cumq ei primus uir obuius fuerit haec portam ingrediens. haec forũ
ingressus paucis uerbis carminis concipiendiq uirisuirandi mitatis
peragit. Si non deduntur quos exposcit diebus tribus & triginta tot
enim solemnes sunt peractis ita bellum indicit. Audi upiter & tu
uino quirine duq omnes celestes. uosq terrestres omnes uosq infer¬
ni audite. Ego uos testor populum illum quicumq est nominat in¬
iustum esse neq iis persoluere. Sed de istis rebus in patria maiores
natu consulemus quo pacto ius nostrum adipiscamur. Cum is nũ
tius romam ad consulendum redit confestim rex ex his ferme uer¬
bis patres consulebat. quarum rerum litium causarum condixit pa¬

Expanded text:
sit.' peragit deinde postulata. inde Iouem testem facit: 'si ego iniuste sit.' peragit deinde postulata. inde Iouem testem facit: 'si ego iniuste impieque illos homines illasque res dedier mihi exposco, tum patriae compotem me nunquam siris esse.' haec, cum fines suprascandit, haec, quicumque ei primus uir obuius fuerit, haec portam ingrediens, haec forum ingressus, paucis uerbis carminis concipiendique iuris iurandi mutatis, peragit. si non deduntur quos exposcit diebus tribus et triginta—tot enim sollemnes sunt—peractis bellum ita indicit: 'audi, Iuppiter, et tu, Iane Quirine, dique omnes caelestes, uosque terrestres uosque inferni, audite; ego uos testor populum illum'—quicumque est, nominat—'iniustum esse neque ius persoluere; sed de istis rebus in patria maiores natu consulemus, quo pacto ius nostrum adipiscamur.' cum †. . . . .† nuntius Romam ad consulendum redit. confestim rex his ferme uerbis patres consulebat: 'quarum rerum litium causarum condixit pa
Abbreviated transcription (Latin):
regem inter sacella & aras acturum esse regnum rati. Medium erat
in anco ingenium & nume & romuli memor & preterquam quod
aui regno magis necessariam fuisse pacem credebat cum in nouo tũ
feroci populo etiam quod illi contigisset otium sine iniuria id se ha¬
ud facile habiturum. temptari patientiam & temptatam contemp¬
ni temporaq esse tullo regi aptiora ꝗͣ nume. Ut tamen quoniam
numa in pace religiones instituisset a se bellice cerimonie proderẽt¬
nec gererentur solum sed etiam indicerentur bella aliquo ritu uis
ab antiqua gente equiculis quod nunc feciales habent descripsit. Quo
res repetuntur. Legatus ubi ad fines eorum uenit unde res repetuntur
capite uelato filo lane uelamen est. Audi iupiter inquit. Audite fi¬
nes cuiuscumq gentis sunt nominat. audiat fas. Ego sum publicus
nuntius populi romani. Iuste pieq legatus uenio uͬrbisq meis fides

Expanded text:
regem inter sacella et aras acturum esse regnum rati. medium erat regem inter sacella et aras acturum esse regnum rati. medium erat in Anco ingenium, et Numae et Romuli memor; et praeterquam quod aui regno magis necessariam fuisse pacem credebat cum in nouo tum feroci populo, etiam quod illi contigisset otium sine iniuria id se haud facile habiturum; temptari patientiam et temptatam contemni, temporaque esse Tullo regi aptiora quam Numae. ut tamen, quoniam Numa in pace religiones instituisset, a se bellicae caerimoniae proderentnec gererentur solum sed etiam indicerentur bella aliquo ritu, ius ab antiqua gente Aequicolis quod nunc fetiales habent descripsit, quo res repetuntur. legatus ubi ad fines eorum uenit unde res repetuntur, capite uelato filo—lanae uelamen est—'audi, Iuppiter' inquit; 'audite, fines'—cuiuscumque gentis sunt, nominat—; 'audiat fas. ego sum publicus nuntius populi Romani; iuste pieque legatus uenio, uerbisque meis fides
Abbreviated transcription (Latin):
iam inde ab initio erat ad patres redierat. hiq interregem nomina¬
uerant quo comitia habente ancum martium regem populus cre¬
auit. patres auctores fuere. Numae pompilii regis nepos filia ortus
ancus martius erat. qui ut regnare coepit & auite gloriae memor &
quod proximum regnum coetera egregium ab una parte haud satis
prosperum fuerat aut neglectis religionibus aut praue cultis longe¬
q antiquissimum ratus sacra publica ut anuma instituta erant face¬
re. omnia ea ex commentarus regis pontificem in altum elata pro¬
ponere in publico iubet. Inde & ciuibus otii cupidis & finitimis ci¬
uitatibus facta spes in aui mores atq instituta regem abiturum. Igi¬
tur latini cum quibus tullo regnante ictum foedus erat sustulerãt
animos & cum incursionem in agrum romanum fecissent repeten¬
tibus res romanis superbe responsum reddunt. desidem romanum

Expanded text:
iam inde ab initio erat, ad patres redierat hique interregem nominaiam inde ab initio erat, ad patres redierat hique interregem nominauerant. quo comitia habente Ancum Marcium regem populus creauit; patres fuere auctores. Numae Pompili regis nepos filia ortus Ancus Marcius erat. qui ut regnare coepit et auitae gloriae memor et quia proximum regnum, cetera egregium, ab una parte haud satis prosperum fuerat aut neglectis religionibus aut praue cultis, longe antiquissimum ratus sacra publica ut ab Numa instituta erant facere, omnia ea ex commentariis regiis pontificem in album elata proponere in publico iubet. inde et ciuibus otii cupidis et finitimis ciuitatibus facta spes in aui mores atque instituta regem abiturum. igitur Latini cum quibus Tullo regnante ictum foedus erat sustulerant animos, et cum incursionem in agrum Romanum fecissent repetentibus res Romanis superbe responsum reddunt, desidem Romanum
Abbreviated transcription (Latin):
quoq longinquo morbo est implicatus. Tunc adeo fracti simul cũ
corpore sunt spiritus illi feroces ut qui nihil ante ratus esset minus
regnum ꝗ̃ sacris dedere animum repente omnibus magnis paruis¬
q superstitionibus obnoxius degeret religionibusq etiam populũ
impleret. Uulgo iam homines eum statum rerum qui sub numa re¬
ge fuerat requirentes unam opem egris corporibus relictam si pax
ueniaq adus impetrata esset credebant. Ipsum regem tradunt uol¬
uentem cõmentarios Nume cum ibi quedam occulta solemnia sacri¬
ficia ioui elitio facta inuenisset operatum his sacras se abdisse. sed
non rite iitum aut curatum id sacrum esse. nec solum nullam ei ob¬
latam celestium spetiem sed ira etiam iouis sollicitati praua religio¬
ne fulmine ictum cum domo conflagrasse. Tullus magna gloria bel¬
li regnauit annos duos & triginta. Mortuo tullo res ut institutũ

Expanded text:
quoque longinquo morbo est implicitus. tunc adeo fracti simul cum quoque longinquo morbo est implicitus. tunc adeo fracti simul cum corpore sunt spiritus illi feroces ut qui nihil ante ratus esset minus regium quam sacris dedere animum, repente omnibus magnis paruisque superstitionibus obnoxius degeret religionibusque etiam populum impleret. uolgo iam homines eum statum rerum qui sub Numa rege fuerat requirentes, unam opem aegris corporibus relictam si pax ueniaque ab dis impetrata esset credebant. ipsum regem tradunt uoluentem commentarios Numae, cum ibi quaedam occulta sollemnia sacrificia Ioui Elicio facta inuenisset, operatum his sacris se abdidisse; sed non rite initum aut curatum id sacrum esse, nec solum nullam ei oblatam caelestium speciem sed ira Iouis sollicitati praua religione fulmine ictum cum domo conflagrasse. Tullus magna gloria belli regnauit annos duos et triginta. mortuo Tullo res, ut institutum
Abbreviated transcription (Latin):
monte albano lapidibus pluisse quod cum credi uix posset missis ad
id uisendum prodigium in conspectu haud aliter ꝗͣ cum grandinẽ
uenti glomeratam interras agunt crebri cecidere celo lapides. Uisi
etiam audire uocem ingentem ex summi cacuminis loco. ut patri¬
o ritu sacra albani facerent quae uelut diis quoq simul cum patria
relictis obliuioni dederant. & aut romana saera susceperant aut
fortune ut fit obirati cultum reliquerant deum. romanis quoq ab
eodem prodigio nouemdiale sacrum publice susceptum est. seu
uoce celesti ex albano monte missa nam id quoq traditur seu ar¬
uspicum monitu. Mansit certe solemne ut quandocunq id prodi¬
gium nuntiaretur ferie per nouem dies agerentur haud ita multo
post pestilentia laboratum est. Unde cum pigritia militandi orere¬
tur nulla tamen ab armis quies dabatur abellicoso rege.salubriora
etiam credente militie ꝗͣ domi iuuenum corpora esse donec ipse

Expanded text:
monte Albano lapidibus pluuisse. quod cum credi uix posset, missis ad monte Albano lapidibus pluuisse. quod cum credi uix posset, missis ad id uisendum prodigium in conspectu haud aliter quam cum grandinem uenti glomeratam in terras agunt crebri cecidere caelo lapides. uisi etiam audire uocem ingentem ex summi cacuminis luco ut patrio ritu sacra Albani facerent, quae uelut dis quoque simul cum patria relictis obliuioni dederant, et aut Romana sacra susceperant aut fortunae, ut fit, obirati cultum reliquerant deum. Romanis quoque ab eodem prodigio nouendiale sacrum publice susceptum est, seu uoce caelesti ex Albano monte missa—nam id quoque traditur—seu haruspicum monitu; mansit certe sollemne ut quandoque idem prodigium nuntiaretur feriae per nouem dies agerentur. haud ita multo post pestilentia laboratum est. unde cum pigritia militandi oreretur, nulla tamen ab armis quies dabatur a bellicoso rege, salubriora etiam credente militiae quam domi iuuenum corpora esse, donec ipse
Abbreviated transcription (Latin):
erat uicina. proximi etruscorum uehientes. Inde ob residuas belloꝵ
iras maxime solicitatis ad defectionem animis uoluntarios traxere¬
Et apud uagos quosdam ex inopi plebe etiam merces ualuit. Publi¬
co auxilio nullo aduiti sunt. Ualuitq apud uehientes nam de coe¬
teris minus mirum est pacta cum romulo indutiarum fides. Cum
bellum utriq sumina ope pararent uertiq in eo res uideretur utri
prius arma inferrent occupat tullus in agrum sabinum transire.
Pugna atrox ad siluam malitiosam fuit. ubi & peditum quidem ro¬
bore cocterum equitatu aucto nuper plurimum romana acies ualu¬
it. Ab equitibus repente inuectis turbati ordines sunt sabinorum
nec pugna deinde illis constare nec fuga explicari sine magna caede
potuit. Deuictis sabinis cum in magna gloria magnisq opibus reg¬
num tulli ac tota res romana esset nuntiatum regi patribusq est in

Expanded text:
erat uicina, proximi Etruscorum Ueientes. inde ob residuas bellorum erat uicina, proximi Etruscorum Ueientes. inde ob residuas bellorum iras maxime sollicitatis ad defectionem animis uoluntarios traxereet apud uagos quosdam ex inopi plebe etiam merces ualuit: publico auxilio nullo adiuti sunt ualuitque apud Ueientes—nam de ceteris minus mirum est—pacta cum Romulo indutiarum fides. cum bellum utrimque summa ope pararent uertique in eo res uideretur utri prius arma inferrent, occupat Tullus in agrum Sabinum transire. pugna atrox ad siluam Malitiosam fuit, ubi et peditum quidem robore, ceterum equitatu aucto nuper plurimum Romana acies ualuit. ab equitibus repente inuectis turbati ordines sunt Sabinorum, nec pugna deinde illis constare nec fuga explicari sine magna caede potuit. deuictis Sabinis cum in magna gloria magnisque opibus regnum Tulli ac tota res Romana esset, nuntiatum regi patribusque est in
Abbreviated transcription (Latin):
uos seruilios quintios geganios curiatios delios. templumq ordim
a se aucto curiam fecit. quae hostilia usq ad patrum nostrorum. eta¬
tem appellata est. Et ut omnium ordinum uiribus aliquid ex nouo
populo adiceretur. equitum decem turmas ex albanis legit.legio¬
nes ueteres eodem supplemento expleuit & nouas scripsit. hac fi¬
ducia uirium tullus sabinis bellum indicit genti ea tempestate secũ¬
dum etruscos opulentissime. iuris armisq utrinq in iuriae facte ac
res nequicꝗͣ repetite erant. Tullus ad feronie fanum mercatu freq¬
uenti negotiatores romanos comprehensos quaerebatur. Sabini suos
prius in lucum confugisse ac romae retentos. hae causa belli fere¬
bantur. Sabini haud parum memores & suarum uirium partem
romae a tacio locatam & romanam rem nuper etiam adiectione
populi albani auctam circumspicere & ipsi externa auxilia. etruria

Expanded text:
ios, Seruilios, Quinctios, Geganios, Curiatios, Cloelios; templumque ordini ios, Seruilios, Quinctios, Geganios, Curiatios, Cloelios; templumque ordini ab se aucto curiam fecit quae Hostilia usque ad patrum nostrorum aetatem appellata est. et ut omnium ordinum uiribus aliquid ex nouo populo adiceretur equitum decem turmas ex Albanis legit, legiones et ueteres eodem supplemento expleuit et nouas scripsit. hac fiducia uirium Tullus Sabinis bellum indicit, genti ea tempestate secundum Etruscos opulentissimae uiris armisque. utrimque iniuriae factae ac res nequiquam erant repetitae. Tullus ad Feroniae fanum mercatu frequenti negotiatores Romanos comprehensos querebatur, Sabini suos prius in lucum confugisse ac Romae retentos. hae causae belli ferebantur. Sabini haud parum memores et suarum uirium partem Romae ab Tatio locatam et Romanam rem nuper etiam adiectione populi Albani auctam, circumspicere et ipsi externa auxilia. Etruria
Abbreviated transcription (Latin):
timq quisq poterat elatis cum larem ac poenates tectaq in quibus na¬
tus quisq educatusq esset relinquentes exirent. lam continens agmen
migrantium impleuerat uias. & conspectus aliorum mutua misera¬
cione integrabat lacrimas. uocesq etiam miserabiles exaudiebantur
mulierum precipue cum obsessa ab armatis templa augusta preter¬
irent ac uelut captos relinquerent deos. Egressis urbem albanis ro¬
manis passim publica priuataq omnia tecta adequat solo. unaq ho¬
ra quadringentorum annorum opus quibus alba steterat excidio ac
ruinis dedit. Templis tamen deum ita enim a rege edictum fuerat tẽ¬
peratum est. Roma interim crescit albae ruinis. Duplicatur ciuium
iumerus. Celius urbi mons additur. Et quo frequentius habitaret᷑
cam sedem tullus regiam capit. ibiq deinde habitauit. Princęps al¬
banorum in patres ut ea quoq pars rei publice cresceret legit tul¬

Expanded text:
tim quibus quisque poterat elatis, cum larem ac penates tectaque in quibus natim quibus quisque poterat elatis, cum larem ac penates tectaque in quibus natus quisque educatusque esset relinquentes exirent, iam continens agmen migrantium impleuerat uias, et conspectus aliorum mutua miseratione integrabat lacrimas, uocesque etiam miserabiles exaudiebantur, mulierum praecipue, cum obsessa ab armatis templa augusta praeterirent ac uelut captos relinquerent deos. egressis urbe Albanis Romanus passim publica priuataque omnia tecta adaequat solo, unaque hora quadringentorum annorum opus quibus Alba steterat excidio ac ruinis dedit. templis tamen deum—ita enim edictum ab rege fuerat—temperatum est. Roma interim crescit Albae ruinis. duplicatur ciuium numerus; Caelius additur urbi mons, et quo frequentius habitaretur eam sedem Tullus regiae capit ibique habitauit. principes Albanorum in patres ut ea quoque pars rei publicae cresceret legit, Iul
Abbreviated transcription (Latin):
Primum ultimumq illud supplicium apud romanos exempli paꝵ
memoris legum humanarum fuit. In aluis gloriari licet nulli gen¬
tium mitiores placuisse poenas. Inter haec iam premissi albani erãt
equites. qui multitudinem traducerent romam. legiones deinde in¬
ducte ad diruendam urbem quae ubi intrauere portas non quidẽ
fuit tumultus ille nec pauor qualis captarum esse urbium solet cũ
effractis portis stratisq ariete muris aut arce ui capta clamor hos¬
tilis & cursus per urbem armatorum omnia ferro flaminaq miscet
Sed silentium triste ac tacita mestitia ita defixit omnium animos ut
bundi domos suas ultimum illud uisuri peruagarentur. Ut uero
iam equitum clamor exire uibentium instabat iam fragor tecto¬
rum quae diruebantur ultimis urbis partibus audiebatur puluisq¬
ex distantibus locis ortus uelut nube inducta omnia impleuerat rap¬

Expanded text:
primum ultimumque illud supplicium apud Romanos exempli parum primum ultimumque illud supplicium apud Romanos exempli parum memoris legum humanarum fuit: in aliis gloriari licet nulli gentium mitiores placuisse poenas. inter haec iam praemissi Albam erant equites qui multitudinem traducerent Romam. legiones deinde ductae ad diruendam urbem. quae ubi intrauere portas, non quidem fuit tumultus ille nec pauor qualis captarum esse urbium solet, cum effractis portis stratisue ariete muris aut arce ui capta clamor hostilis et cursus per urbem armatorum omnia ferro flammaque miscet; sed silentium triste ac tacita maestitia ita defixit omnium animos, ut bundi domos suas ultimum illud uisuri peruagarentur. ut uero iam equitum clamor exire iubentium instabat, iam fragor tectorum quae diruebantur ultimis urbis partibus audiebatur puluisqex distantibus locis ortus uelut nube inducta omnia impleuerat, rap
Abbreviated transcription (Latin):
res in patres legere. unam urbem unam rem publicam facere. ut ex
uno quondam in duos populos diuisa albana res est. sic nunc in unũ
redeat. Ad haec albana pubes inermis ab armatis septa in uarus uolũ¬
tatibus cõminuni tamen metu cogente silentium tenet. Tum tullus
meti suffeci inquit si ipse discere posses fidem ac foedera seruare uiuo
tibi ea disciplina a me adhibita esset. Nunc quoniam tuum insana¬
bile ingenium est tu tuo supplicio doce humanum genus ea sanc¬
ta credere qua a te uiolata sunt. Ut igitur pauloante animum in¬
ter fidenatem romanamq rem ancipitem gessisti ita iam corpus
passim distrahendum dabis. exin duabus ad motis quadrigis in cur¬
ru carum distentum illigat metium. deinde in diuersum iter equi
concitati. lacerum in utroq currui corpus qua inheserat uinculis mẽ¬
bra portantes. Auertere omnes a tanta feditate spectaculi oculos.

Expanded text:
res in patres legere, unam urbem, unam rem publicam facere; ut ex res in patres legere, unam urbem, unam rem publicam facere; ut ex uno quondam in duos populos diuisa Albana res est, sic nunc in unum redeat.' ad haec Albana pubes, inermis ab armatis saepta, in uariis uoluntatibus communi tamen metu cogente, silentium tenet. tum Tullus 'Metti Fufeti' inquit, 'si ipse discere posses fidem ac foedera seruare, uiuo tibi ea disciplina a me adhibita esset; nunc quoniam tuum insanabile ingenium est, at tu tuo supplicio doce humanum genus ea sancta credere quae a te uiolata sunt. ut igitur paulo ante animum inter Fidenatem Romanamque rem ancipitem gessisti, ita iam corpus passim distrahendum dabis.' exinde duabus admotis quadrigis, in currus earum distentum inligat Mettium; deinde in diuersum iter equi concitati, lacerum in utroque curru corpus, qua inhaeserant uinculis membra, portantes. auertere omnes ab tanta foeditate spectaculi oculos.
Abbreviated transcription (Latin):
micatio maior atq periculosior est cum proditione ac perfidia
sociorum. Nam ne uos falsa opinio teneat inuissu meo albani
subierant montes nec imperium illud meum sed consilium &
imperu simulatio fuit. ut nec uobis ignorantibus deseri uos auer¬
teretur a certamine animus. & hostibus circumueniri se atergo
ratis terror ac fuga iniceretur. Nec ea culpa quam arguo omniũ
albanoꝵ est ducem secuti sunt. ut & uos si quo ego inde agmen
declinare uoluissem fecissetis. Metius ille est ductor itineris hu¬
uis. Metius idem huius machinator belli. Metius foederis roma¬
ni albaniq ruptor. Audeat deinde talia alius. nisi hunc insigne
documentum mortalibus dedero. Centuriones armati metium cir¬
cumsistunt. Rex coetera ut orsus erat peragit. Quod bonum faustũ
felixq sit populo romano ac mihi uobisq albani populum omnem
albanum romam traducere in animo est ciuuitatem dari plebi. primo¬

Expanded text:
micatio maior atque periculosior est, cum proditione ac perfidia micatio maior atque periculosior est, cum proditione ac perfidia sociorum. nam ne uos falsa opinio teneat, iniussu meo Albani subiere ad montes, nec imperium illud meum sed consilium et imperii simulatio fuit, ut nec uobis, ignorantibus deseri uos, auerteretur a certamine animus, et hostibus, circumueniri se ab tergo ratis, terror ac fuga iniceretur. nec ea culpa quam arguo omnium Albanorum est: ducem secuti sunt, ut et uos, si quo ego inde agmen declinare uoluissem, fecissetis. Mettius ille est ductor itineris huius, Mettius idem huius machinator belli, Mettius foederis Romani Albanique ruptor. audeat deinde talia alius, nisi in hunc insigne iam documentum mortalibus dedero.' centuriones armati Mettium circumsistunt; rex cetera ut orsus erat peragit: 'quod bonum faustum felixque sit populo Romano ac mihi uobisque, Albani, populum omnem Albanum Romam traducere in animo est, ciuitatem dare plebi, primo
Abbreviated transcription (Latin):
si non alia ante romana pugna atrocior fuit. Tum albanus ex¬
ercitus spectator certaminis deductus in campos. Metius tullo
deuictos hostes gratulatur. Contra tullus metium benigne allo¬
quitur. quod bene uertat. Castra albanos romanis iungere iubet
Sacrificium lustrale in diem posterum parat. ubi illuxit paratis
omnibus ut assolet uocari ad contionem utrumq exercitum iu¬
bet. precones orsi ab extremo primos exciuere albanos. hi no¬
uitate etiam rei moti ut romanum regem contionantem audi¬
rent proximi constitere. Ex composito armata circumdatur ro¬
mana legio. centurionibus datum negotium erat ut sine mora
imperia exequerentur. Tum ita tullus infit. Romani si unquã
ante alias ullo in bello fuit quo primum dus immortalibus gra¬
tias ageretis deinde uestrae ipsorum uirtuti hesternum id proeli¬
um fuit. Dimicatum est enim non magis cum hostibus ꝗͣ quae di¬

Expanded text:
si. non alia ante Romana pugna atrocior fuit. tum Albanus exsi. non alia ante Romana pugna atrocior fuit. tum Albanus exercitus, spectator certaminis, deductus in campos. Mettius Tullo deuictos hostes gratulatur; contra Tullus Mettium benigne adloquitur. quod bene uertat, castra Albanos Romanis castris iungere iubet; sacrificium lustrale in diem posterum parat. ubi inluxit, paratis omnibus ut adsolet, uocari ad contionem utrumque exercitum iubet. praecones ab extremo orsi primos exciuere Albanos. hi nouitate etiam rei moti ut regem Romanum contionantem audirent proximi constitere. ex composito armata circumdatur Romana legio; centurionibus datum negotium erat ut sine mora imperia exsequerentur. tum ita Tullus infit: 'Romani, si unquam ante alias ullo in bello fuit quod primum dis immortalibus gratias ageretis, deinde uestrae ipsorum uirtuti, hesternum id proelium fuit. dimicatum est enim non magis cum hostibus quam, quae di
Abbreviated transcription (Latin):
audirent. redire in proelium iubet. nihil trepidatione opus esse
suo uissu circumduci albanum exercitum ut fidenatium nuda
terga inuadant. Inde imperat ut hastas equites erigere iubeat
id factum magnae parti peditum romanoꝵ conspectum alba¬
ni exercitus abeuntis intersepsit. Qui uiderant id quod a rege
auditum erat rati eo acrius pugnant. Terror adhostes transit.¬
& audiuerant clara uoce dictum & magna pars fidenatium ut
qui coloni additi romanis essent latinae sciebant. Itaq ne subi¬
to ex collibus decursu albanoꝵ intercluderentur ab oppido terga
uertunt. Instat tullus fusoq fidenatium cornu in uehientem alie¬
no pauore perculsum ferocior redit. nec illi tulere impetum. sed
ab effusa fuga flumen obiectum atergo arcebat. quo postquam
fuga inclinauit alii arma fede iactantes in aquam ceci ruebant.
ali dum cunctantur in ripis inter pugnae fugaeq consilium oppres¬

Expanded text:
audirent, redire in proelium iubet: nihil trepidatione opus esse; audirent, redire in proelium iubet: nihil trepidatione opus esse; suo iussu circumduci Albanum exercitum ut Fidenatium nuda terga inuadant; idem imperat ut hastas equites erigerent. id factum magnae parti peditum Romanorum conspectum abeuntis Albani exercitus intersaepsit; qui uiderant, id quod ab rege auditum erat rati, eo acrius pugnant. terror ad hostes transit; et audiuerant clara uoce dictum, et magna pars Fidenatium, ut quibus coloni additi Romani essent, Latine sciebant. itaque ne subito ex collibus decursu Albanorum intercluderentur ab oppido, terga uertunt. instat Tullus fusoque Fidenatium cornu in Ueientem alieno pauore perculsum ferocior redit. nec illi tulere impetum, sed ab effusa fuga flumen obiectum ab tergo arcebat. quo postquam fuga inclinauit, alii arma foede iactantes in aquam caeci ruebant, alii dum cunctantur in ripis inter fugae pugnaeque consilium oppres
Abbreviated transcription (Latin):
metio exercituq eius ab alba accito contra hostem ducit ubi anienẽ
transit ad confluentes collocat castra. Inter eum locum & fidenas
uehientium exercitus tiberim transierat. Hi & in acie prope flumẽ
tenuere dextrum cornu. in sinistro fidenates propius montes con¬
sistunt. Tullus aduersus uehientem hostem dinigit suos albanos cõ¬
tra fidenatium legionem collocat. Albano non plus animi erat
quam fidei. nec manere ergo nec transire aperte ausus sensim ad
montes succedit. Inde ubi satis subisse se ratus est erigit totam a¬
ciem. fluctuansq animo ut tereret tempus ordines explicat. Cõ¬
silium erat qua fortuna rem daret eo inclinare uires. Miraculũ
primo esse romanis qui proximi steterant ut nudari latera sua
socioꝵ digressu senserunt. Inde eques citato equo nunciat regi
abire albanos. Tullus in re trepida duodecim uouet salios. fana¬
q pallori ac pauori equitem clara increpans uoce ut hostes ex¬

Expanded text:
Mettio exercituque eius ab Alba accito contra hostes ducit. ubi Anienem Mettio exercituque eius ab Alba accito contra hostes ducit. ubi Anienem transiit, ad confluentes conlocat castra. inter eum locum et Fidenas Ueientium exercitus Tiberim transierat. hi et in acie prope flumen tenuere dextrum cornu; in sinistro Fidenates propius montes consistunt. Tullus aduersus Ueientem hostem derigit suos, Albanos contra legionem Fidenatium conlocat. Albano non plus animi erat quam fidei. nec manere ergo nec transire aperte ausus sensim ad montes succedit; inde ubi satis subisse sese ratus est, erigit totam aciem, fluctuansque animo ut tereret tempus ordines explicat. consilium erat qua fortuna rem daret, ea inclinare uires. miraculo primo esse Romanis qui proximi steterant ut nudari latera sua sociorum digressu senserunt; inde eques citato equo nuntiat regi abire Albanos. Tullus in re trepida duodecim uouit Salios fanaque Pallori ac Pauori. equitem clara increpans uoce ut hostes ex
Abbreviated transcription (Latin):
dita sunt transinisso per uiam tigillo capite adoperto uelut sub
iugo misit uiuenem. Id hodie quoq publice semper refectum
manet. Sororium tigillum uocant. horatie sepulchrum quo loco
corruerat ita constructum est saxo quadrato. Nec diu pax albana
mansit. Inuidia uulgi quod tribus militibus fortuna publica com¬
missa fuerit uanum ingenium dictatoris corrupit. Et quoniã rec¬
ta consilia haud bene euenerant prauis reconliare populariũ ani¬
mos coepit. Igitur ut prius in bello pacem sic in pace bellum quae¬
rens quia suae ciuitati animorum plus ꝗͣ uirium cernebat esse ad bel¬
lum palam atq ex edicto gerundum alios concitat populos. Suis ꝑ
speciem societatis proditionem reseruat. fidenates colonia romana
uehientibus socus consilii assumptis pacto transitionis albanoꝵ ad
bellum atq arma incitantur. Cum fidene aperte descissent tullus

Expanded text:
dita sunt, transmisso per uiam tigillo, capite adoperto uelut sub dita sunt, transmisso per uiam tigillo, capite adoperto uelut sub iugum misit iuuenem. id hodie quoque publice semper refectum manet; sororium tigillum uocant. Horatiae sepulcrum, quo loco corruerat icta, constructum est saxo quadrato. nec diu pax Albana mansit. inuidia uolgi quod tribus militibus fortuna publica commissa fuerit, uanum ingenium dictatoris corrupit, et quoniam recta consilia haud bene euenerant, prauis reconciliare popularium animos coepit. igitur ut prius in bello pacem, sic in pace bellum quaerens, quia suae ciuitati animorum plus quam uirium cernebat esse, ad bellum palam atque ex edicto gerundum alios concitat populos, suis per speciem societatis proditionem reseruat. Fidenates, colonia Romana, Ueientibus sociis consilii adsumptis, pacto transitionis Albanorum ad bellum atque arma incitantur. cum Fidenae aperte descissent, Tullus
Abbreviated transcription (Latin):
do decoratum ouantemq uictoria incendentem uidistis. Quiri¬
tes eum sub furca uinctum inter uerbera & cruciatus uidere po¬
testis: quod uix albanorum oculi tam deforine spectaculum fer¬
re possent.I. lictor colliga manus qua pauloante armate impe¬
rium populo romano pepererunt.i. caput obnube liberatoris
urbis huius. arbori infelici suspende. uerbera uel intra pomerium
modo inter illa pila & spolia hostium uel extra pomerium mo¬
do inter sepulcra curiatioꝵ. Quo enim ducere hunc iuuenem po¬
testis ubi non sua decora eum a tanta feditate supplicii uendic¬
ent. Non tulit populus patris lacrimas nec ipsius parem in omni
periculo animum. Absolueruntq admiratione uirtutis magis ꝗͣ¬
uire causae. Itaq ut cedes manifesta aliquo tamen piaculo luere¬
tur imperatum patri ut filium expiaret pecunia publica. Is quib¬
usdam piacularibus sacrificus factis quae deinde genti oratie tra¬

Expanded text:
do decoratum ouantemque uictoria incedentem uidistis, Quirido decoratum ouantemque uictoria incedentem uidistis, Quirites, eum sub furca uinctum inter uerbera et cruciatus uidere potestis? quod uix Albanorum oculi tam deforme spectaculum ferre possent. i, lictor, colliga manus, quae paulo ante armatae imperium populo Romano pepererunt. i, caput obnube liberatoris urbis huius; arbore infelici suspende; uerbera uel intra pomerium, modo inter illa pila et spolia hostium, uel extra pomerium, modo inter sepulcra Curiatiorum; quo enim ducere hunc iuuenem potestis ubi non sua decora eum a tanta foeditate supplicii uindicent?' non tulit populus nec patris lacrimas nec ipsius parem in omni periculo animum, absolueruntque admiratione magis uirtutis quam iure causae. itaque ut caedes manifesta aliquo tamen piaculo lueretur, imperatum patri ut filium expiaret pecunia publica. is quibusdam piacularibus sacrificiis factis quae deinde genti Horatiae tra
Abbreviated transcription (Latin):
rit prouocatione certato si uincent caput obnubito. infelici arbori
reste suspendito. uerberato uel intra pomerium uel extra. hac lege
duumiuri creati qui se absoluere non rebantur ca lege ne in noxi¬
um quidem posse cum condemnassent. Tum alter ex his publi orati
tibi per duellionem iudico inquit .i. uctor colliga manus. Accesserat
lictor iniciebatq laqueum. Tum horatius auctore tullo clemente le¬
gis interprete prouoco inquit. Ita de prouocatione certatum ad popu¬
lum est. Moti homines sunt in eo iudicio maxime publu oratu pa¬
tre proclamante se filiam uire cesam iudicare. Nita esset patrio
uire in filiam animaduersurum fuisse. orabat deinde ne se quem
pauloante cum egregia stirpe conspexissent orbum liberis facerẽt.
Inter haec senex uiuenem amplexus spolia curiatioꝵ fixa eo loco qui
nunc pila horatia appellatur ostentans huncine aiebat quem mo¬

Expanded text:
rit, prouocatione certato; si uincent, caput obnubito; infelici arbori rit, prouocatione certato; si uincent, caput obnubito; infelici arbori reste suspendito; uerberato uel intra pomerium uel extra pomerium.' hac lege duumuiri creati, qui se absoluere non rebantur ea lege ne innoxium quidem posse, cum condemnassent, tum alter ex iis 'Publi Horati, tibi perduellionem iudico' inquit. 'i, lictor, colliga manus.' accesserat lictor iniciebatque laqueum. tum Horatius auctore Tullo, clemente legis interprete, 'prouoco' inquit. itaque prouocatione certatum ad populum est. moti homines sunt in eo iudicio maxime P. Horatio patre proclamante se filiam iure caesam iudicare; ni ita esset, patrio iure in filium animaduersurum fuisse. orabat deinde ne se quem paulo ante cum egregia stirpe conspexissent orbum liberis facerent. inter haec senex iuuenem amplexus, spolia Curiatiorum fixa eo loco qui nunc Pila Horatia appellatur ostentans, 'huncine' aiebat, 'quem mo
Abbreviated transcription (Latin):
fuerat obuia ante portam capenam fuit. cognitoq super humeros
fratris paludamento sponsi quod ipsa confecerat soluit crines & fle¬
biliter nomine sponsum mortuum appellat. Mouet feroci iuueni
animum comploratio sororis in uictoria sua tantoq gladio publico
Stricto itaq gladio simul uerbis increpans transfigit puellam. Abi
hinc cum in maturo amore ad sponsum inquit. oblita fratrum mor¬
tuorum uiuiq. oblita patriae. Sic eat quaecumq romanũ lugebit ho¬
stem. Atrox uisum id facinus patribus plebiq. sed recens meritum
facto obstabat. tamen raptus in us ad regem. Rex ne ipse tam tris¬
tis ingratiq ad uulgus iudicii aut secundum iudicium supplicii au¬
tor esset concilio populi aduocato duum uiros inquit qui horatio
perduellionem iudicent secundum legem facio. lex horrendi carmi¬
nis erat. Duũiuri perduellionem uidicent. si a duumuiris prouoca¬

Expanded text:
fuerat, obuia ante portam Capenam fuit, cognitoque super umeros fuerat, obuia ante portam Capenam fuit, cognitoque super umeros fratris paludamento sponsi quod ipsa confecerat, soluit crines et flebiliter nomine sponsum mortuum appellat. mouet feroci iuueni animum comploratio sororis in uictoria sua tantoque gaudio publico. stricto itaque gladio simul uerbis increpans transfigit puellam. 'abi hinc cum immaturo amore ad sponsum,' inquit, 'oblita fratrum mortuorum uiuique, oblita patriae. sic eat quaecumque Romana lugebit hostem.' atrox uisum id facinus patribus plebique, sed recens meritum facto obstabat. tamen raptus in ius ad regem. rex ne ipse tam tristis ingratique ad uolgus iudicii ac secundum iudicium supplicii auctor esset, concilio populi aduocato 'duumuiros' inquit, 'qui Horatio perduellionem iudicent, secundum legem facio.' lex horrendi carminis erat: 'duumuiri perduellionem iudicent; si a duumuiris prouoca
Abbreviated transcription (Latin):
Romanus exultans duos inquit fratrum manibus dedi. tertium cau¬
sa belli huiusce ut romanus albano imperet dabo. Male sustinenti
arma gladium superne ugulo defigit. iacentem spoliat. Romani o¬
uantes ac gratulantes horatium accipiunt co maiore cum gaudio quo
prope metum res fuerat. Ad sepulturam inde suorum nequaquam pa-¬
ribus animis uertuntur. Quippe impeno alteri aucti alteri ditionis
aliene facti. Sepulcra extant quo quisque loco cecidit. duo romana
uno loco propius albam tria albana romam uersus sed distantia locis.
ut pugnatum est. Prius ꝗͣ inde digrederentur roganti metio ex foc¬
dere icto quid imperaret imperat tullus uti uiuentutem in armis
habeat usurum se eorum opera. si bellum cum uehientibus foret
Ita exercitus inde domos abducti. Princeps oratius ibat trigemina
spolia pre se gerens cui soror uirgo quae desponsata uni excuriacis

Expanded text:
Romanus exsultans 'duos' inquit, 'fratrum manibus dedi; tertium cauRomanus exsultans 'duos' inquit, 'fratrum manibus dedi; tertium causae belli huiusce, ut Romanus Albano imperet, dabo.' male sustinenti arma gladium superne iugulo defigit, iacentem spoliat. Romani ouantes ac gratulantes Horatium accipiunt, eo maiore cum gaudio, quo prope metum res fuerat. ad sepulturam inde suorum nequaquam paribus animis uertuntur, quippe imperio alteri aucti, alteri dicionis alienae facti. sepulcra exstant quo quisque loco cecidit, duo Romana uno loco propius Albam, tria Albana Romam uersus sed distantia locis ut et pugnatum est. priusquam inde digrederentur, roganti Mettio ex foedere icto quid imperaret, imperat Tullus uti iuuentutem in armis habeat: usurum se eorum opera si bellum cum Ueientibus foret. ita exercitus inde domos abducti. princeps Horatius ibat, trigemina spolia prae se gerens; cui soror uirgo, quae desponsa uni ex Curiatiis
Abbreviated transcription (Latin):
capessit fugam. ita ratus secuturos ut quemq uulnere affectum cor¬
pus sineret. Tum iam aliquantum spatui ex eo loco ubi pugnatum
est aufugerat. cum respiciens uidet magnis interuallis sequentes.
unum haud procul a sese abesse in eum magno impetu redit. Et dũ
albanus exercitus inclamat curiatios uti opem ferant fratri iam hora¬
tius caeso hoste uictor secundam pugnam petebat. Tum clamore qu¬
alis ex insperato fauentium solet romani adiuuant militem suum
Et ille defungi proelio festinat. Priuis itaq ꝗͣ alter qui nec procul ab¬
erat consequi posset alterum curiatium confecit. lamq equato mar¬
te singuli supererant. sed nec spe nec uiribus pares. Alterum intac¬
tum ferro corpus & geminata uictoria ferocem in certamen tertiũ
dabat. Alter fessum uulnere fessum cursu corpus trahens uictusq
fratrũ ante se strage uictori obicitur hosti nec illud proelium fuit.

Expanded text:
capessit fugam, ita ratus secuturos ut quemque uolnere adfectum corcapessit fugam, ita ratus secuturos ut quemque uolnere adfectum corpus sineret. iam aliquantum spatii ex eo loco ubi pugnatum est aufugerat, cum respiciens uidet magnis interuallis sequentes, unum haud procul ab sese abesse. in eum magno impetu rediit; et dum Albanus exercitus inclamat Curiatiis uti opem ferant fratri, iam Horatius caeso hoste uictor secundam pugnam petebat. tunc clamore qualis ex insperato fauentium solet Romani adiuuant militem suum; et ille defungi proelio festinat. prius itaque quam alter— nec procul aberat—consequi posset, et alterum Curiatium conficit; iamque aequato Marte singuli supererant, sed nec spe nec uiribus pares. alterum intactum ferro corpus et geminata uictoria ferocem in certamen tertium dabat: alter fessum uolnere, fessum cursu trahens corpus uictusque fratrum ante se strage uictori obicitur hosti. nec illud proelium fuit.
Abbreviated transcription (Latin):
norum exercituum animos gerentes concurrunt nec his nec illis peni¬
culum suum publicum imperium seruitiumq obuersatur animo. fu¬
turaq ca deinde patrie fortuna quam ipsi fecissent. Ut primo statim
concursu crepuere arma micantes fulsere gladu horror ingens spec¬
tantes perstringit & neutro inclinata spe torpebat uox spiritusq
Consertis deinde manibus cum iam non motus tantum corporum
agitatioq anceps telorum armorumq sed uulnera quoq & sanguis
spectaculo essent duo romani super alium alius uulneratis tribus
albanis expirantes corruerunt. Ad quorum casum cum conclamas¬
set gaudio albanus exercitus romanas legiones iam spes tota non¬
dum tamen cura deseruerat exanimes uice unius quem tres curiacu
circumsteterant. fortes is integer fuit ut uniuersis solus nequaquam
par sic aduersus singulos ferox. Ergo ut segregaret pugnam eorum

Expanded text:
norum exercituum animos gerentes concurrunt. nec his nec illis perinorum exercituum animos gerentes concurrunt. nec his nec illis periculum suum, publicum imperium seruitiumque obuersatur animo futuraque ea deinde patriae fortuna quam ipsi fecissent. ut primo statim concursu increpuere arma micantesque fulsere gladii, horror ingens spectantes perstringit et neutro inclinata spe torpebat uox spiritusque. consertis deinde manibus cum iam non motus tantum corporum agitatioque anceps telorum armorumque sed uolnera quoque et sanguis spectaculo essent, duo Romani super alium alius, uolneratis tribus Albanis, exspirantes corruerunt. ad quorum casum cum conclamasset gaudio Albanus exercitus, Romanas legiones iam spes tota, nondum tamen cura deseruerat, exanimes uice unius quem tres Curiatii circumsteterant. forte is integer fuit, ut uniuersis solus nequaquam par, sic aduersus singulos ferox. ergo ut segregaret pugnam eorum
Abbreviated transcription (Latin):
die iupiter populum romanum sic ferito ut ego hunc porcum hic
hodie feriam. Tantoq magis ferito quanto magis potes pollesq. Id
ubi dixit porcum saxo silice percussit. Sua item carmina albani su¬
umq uisuirandum persuum dictatorem suosq sacerdotes perege¬
runt. Foedere icto trigemini sicut conuenerat arma capiunt. Cũ
sui utrosq adhortarentur deos patrios patriam ac parentes quicꝗd
ciuium domi quicquid in exercitu sit illorum tunc arma illorum
intueri manus. Feroces & suopte ingenio & pleni adhortantium uo¬
cibus in medium inter duas acies procedunt. Consederant utrinq pro
castris duo exercitus periculi magis presentis ꝗͣ cure expertes. Quippe
imperium agebatur in tam paucorum uirtute ac fortuna positum. Ita¬
q ergo erecti suspensiq in minime gratum spectaculum animo incẽ¬
duntur. Datur signum. infestisq armis uelut acies terni uiuenes mag¬

Expanded text:
Diespiter populum Romanum sic ferito ut ego hunc porcum hic Diespiter populum Romanum sic ferito ut ego hunc porcum hic hodie feriam; tantoque magis ferito quanto magis potes pollesque.' id ubi dixit porcum saxo silice percussit. sua item carmina Albani suumque ius iurandum per suum dictatorem suosque sacerdotes peregerunt. foedere icto trigemini, sicut conuenerat, arma capiunt. cum sui utrosque adhortarentur, deos patrios, patriam ac parentes, quidquid ciuium domi, quidquid in exercitu sit, illorum tunc arma, illorum intueri manus, feroces et suopte ingenio et pleni adhortantium uocibus in medium inter duas acies procedunt. consederant utrimque pro castris duo exercitus, periculi magis praesentis quam curae expertes; quippe imperium agebatur in tam paucorum uirtute atque fortuna positum. itaque ergo erecti suspensique in minime gratum spectaculum animo incenduntur. datur signum infestisque armis uelut acies terni iuuenes mag
Abbreviated transcription (Latin):
ge saguina inquit te rex posco. Rex ait puram tollito. fecialis ex ar¬
te graminis herbam puram attulit. postea regem ita rogauit. rex fa¬
cis ne me tu regium nuntium populi romani quiritium uasa comi¬
tesq meos: Rex respondit quod sine fraude mea populiq roma¬
ni quiritum fiat facio. fecialis erat. M. ualerius. Is patrem patratum
spurium fusium fecit. uerbena caput capillosq tangens. pater patra¬
tus ad iusiurandum patrandum id est sanciendum fit foedus. multis¬
q id uerbis quae longo effata carmine non opere est referre perag¬
it. Legibus deinde recitatis audi inquit iupiter. Audi pater patrate
populi albani. audi tu populus albanus ut illa palam prima postre¬
ma ex illis tabulis cera ue recitata sunt sine dolo malo utiq ea hic
hodie rectissime intellecta sunt. Illis legibus populus romanus pri¬
or non deficiet. si prior defecerit publico consilio dolo malo tu illo

Expanded text:
ge, 'sagmina' inquit 'te, rex, posco.' rex ait: 'pura tollito.' fetialis ex arge, 'sagmina' inquit 'te, rex, posco.' rex ait: 'pura tollito.' fetialis ex arce graminis herbam puram attulit. postea regem ita rogauit: 'rex, facisne me tu regium nuntium populi Romani Quiritium, uasa comitesque meos?' rex respondit: 'quod sine fraude mea populique Romani Quiritium fiat, facio.' fetialis erat M. Ualerius ; is patrem patratum Sp. Fusium fecit, uerbena caput capillosque tangens. pater patratus ad ius iurandum patrandum, id est, sanciendum fit foedus; multisque id uerbis, quae longo effata carmine non operae est referre, peragit. legibus deinde recitatis, 'audi' inquit, 'Iuppiter; audi, pater patrate populi Albani; audi tu, populus Albanus. ut illa palam prima postrema ex illis tabulis ceraue recitata sunt sine dolo malo, utique ea hic hodie rectissime intellecta sunt, illis legibus populus Romanus prior non deficiet. si prior defexit publico consilio dolo malo, tum tu ille
Abbreviated transcription (Latin):
gemini fratres. nec aetate nec uiribus dispares. Horatios curatios que
fuisse satis constat. nec ferme res antiqua alia est nobilior. tamen in
re tam clara nominum error manet utrius populi horatii utrius cu¬
riatu fuerint. Auctores utroq trahunt. plures tamen inuenio ꝗ ro¬
manos oratios uocent. hos ut sequar inclinat animus. Cum trigemi¬
nis agunt reges ut prosua quisq patria dimicet ferro. Ibi imperiũ
fore unde uictoria fuerit. nihil recusatur. tempus & locus conuenit.
Prius ꝗͣ dimicarent foedus ictum inter romanos & albanos est his le¬
gibus ut cuius populi ciues eo certamine uicissent is alteri populo cũ
bona pace imperitaret. foedera alia aliis legibus coeterum eodẽ mo¬
do omnia fiunt. Tum ita factum accoepimus. nec ullius uetustior
foederis memoria est. Fecialis regem tullum ita rogauit. Iubes ne
me rex cum patre patrato populi albani foedus ferire : Iubente re¬

Expanded text:
gemini fratres, nec aetate nec uiribus dispares. Horatios Curiatiosque gemini fratres, nec aetate nec uiribus dispares. Horatios Curiatiosque fuisse satis constat, nec ferme res antiqua alia est nobilior; tamen in re tam clara nominum error manet, utrius populi Horatii, utrius Curiatii fuerint. auctores utroque trahunt; plures tamen inuenio qui Romanos Horatios uocent; hos ut sequar inclinat animus. cum trigeminis agunt reges ut pro sua quisque patria dimicent ferro; ibi imperium fore unde uictoria fuerit. nihil recusatur; tempus et locus conuenit. priusquam dimicarent foedus ictum inter Romanos et Albanos est his legibus ut cuiusque populi ciues eo certamine uicissent, is alteri populo cum bona pace imperitaret. foedera alia aliis legibus, ceterum eodem modo omnia fiunt. tum ita factum accepimus, nec ullius uetustior foederis memoria est. fetialis regem Tullum ita rogauit: 'iubesne me, rex, cum patre patrato populi Albani foedus ferire?' iubente re
Abbreviated transcription (Latin):
uicinosq populos ad arma stimulat. neq recte an perperam interpre¬
tor. fuerit ista cuis deliberatio qui bellum suscepit. Me albani gerẽdo
bello ducem creauere. Illud te tulle monitum uelim etrusca res quã¬
ta circa nos teq maxime sit quo propior uolscis hoc magis scis. mul¬
tum illi terra plurimum mari pollent. Memor esto iam cum sig¬
num pugnae dabis has duas acies spectaculo fore ut fessos confec¬
tosq simul uictorem ac uictum aggrediantur. Itaq si nos dii amãt
quoniam non contenti libertate certa in dubiam imperii seruicuq
aleam imus in eamus uiam aliquam qua utri utris imperent sine
magna clade sine multo sanguine utriusq populi decerni possit
Haud displicet res tullo quamquam tum indole animi tum spe uic¬
toriae ferocior erat. querentibus utrinq ratio initur cui & fortuna
psa prebuit materiam. forte in duobus tum exercitibus erant ter¬

Expanded text:
uicinosque populos ad arma stimulat. neque, recte an perperam, interpreuicinosque populos ad arma stimulat. neque, recte an perperam, interpretor. fuerit ista eius deliberatio qui bellum suscepit: me Albani gerendo bello ducem creauere. illud te, Tulle, monitum uelim: Etrusca res quanta circa nos teque maxime sit, quo propior es Uolscis hoc magis scis. multum illi terra, plurimum mari pollent. memor esto, iam cum signum pugnae dabis, has duas acies spectaculo fore ut fessos confectosque simul uictorem ac uictum adgrediantur. itaque si nos di amant, quoniam non contenti libertate certa in dubiam imperii seruitiique aleam imus, ineamus aliquam uiam qua utri utris imperent sine magna clade, sine multo sanguine utriusque populi decerni possit.' haud displicet res Tullo quamquam cum indole animi tum spe uictoriae ferocior erat. quaerentibus utrimque ratio initur cui et fortuna ipsa praebuit materiam. forte in duobus tum exercitibus erant tri
Abbreviated transcription (Latin):
orsum in omne nomen albanum expetiturum poenas ob bellum im¬
pium dictitans nocte preteritis hostium castris infesto exercitu in a¬
grum albanum pergit. Ea res a statiuis exciit metium. ducitq quã
proxime ad hostem potest. Inde legatum premissum nuntiare tul¬
lo iuibet. prius ꝗ dimicent opus esse colloquio. si secum congressus
sit satis scire ea se allaturum quae nichilominus ad rem romanam
q̃ ad albanam pertineant. Haud aspernatus ea tullus tametsi uana¬
ab
afferebantur in aciem educit. exeunt contra & albani. Postquam str¬
ucti utrinque stabant cum paucis procerum in medium duces pro¬
deunt. Ibi infit albanus. iniurias & non redditas res ex foedere quae
repetite sint & ego regem nostrum diulium causam huiusce esse bel¬
ti audisse uideor. nec te dubito tulle cadem prete ferre. Sed si uera
potius ꝗ̃ dictu spetiosa dicenda sunt cupido imperii duos cognatos

Expanded text:
orsum in omne nomen Albanum expetiturum poenas ob bellum imorsum in omne nomen Albanum expetiturum poenas ob bellum impium dictitans, nocte praeteritis hostium castris, infesto exercitu in agrum Albanum pergit. ea res ab statiuis exciuit Mettium. ducit quam proxime ad hostem potest; inde legatum praemissum nuntiare Tullo iubet priusquam dimicent opus esse conloquio; si secum congressus sit, satis scire ea se allaturum quae nihilo minus ad rem Romanam quam ad Albanam pertineant. haud aspernatus Tullus, tamen si uana adferantur in aciem educit. exeunt contra et Albani. postquam instructi utrimque stabant, cum paucis procerum in medium duces procedunt. ibi infit Albanus: 'iniurias et non redditas res ex foedere quae repetitae sint, et ego regem nostrum Cluilium causam huiusce esse belli audisse uideor, nec te dubito, Tulle, eadem prae te ferre; sed si uera potius quam dictu speciosa dicenda sunt, cupido imperii duos cognatos