comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
decori et. quinergo quod uniat. quod earũ exftimat.
i semꝑ faciant. ament. potent. ubi adolescentiã ħ¬
abuere. ibi senectutẽ agant. incoriunis dediti uentri.
a tiuer pinsime parti corporis. iũclotẽ puluerẽ. & alia talia reli¬
quant nobis. quib illa epubis iocut di orau̾int. Uerũ non
ta est. nã ubi sefłagits Pde corauere turpasinuuuri
bonoue p̃mua ereptu eunt. it miustusime lipouria et
ignauia. pͥeiime artes. illis qui coluere eis iuchil offici¬
unt. Rei .P. ĩnoyie cladisunt. niuic qm̃ ulis quantũmei
mores non illoꝵ Flagitia poscebunt respondi. paucadere.
p. loquar. Prinũ om̃iũ de numidia bonũ animũ habete
quirites. Nam ꝗͣua̧  eohoc tempꝰ uigurtbã tutata sunt.
omĩa remonistis. au̾aritiã imꝑitiã. atq suꝑbiã. de inde
exereitꝰ &̃. ibilocoꝵ sciens. sx me hercule magis stociuutũ
quam felio. Nimagna pars eiꝰ. auaritia ant temeri.¬
tate ducũ attrita ẽ. quã obtẽ. nos quib militaris

Expanded text:
decori esse. quin ergo, quod iuvat, quod carum aestumant, id semper faciant: ament, potent; ubi adulescentiam habuere, ibi senectutem agant, in conviviis, dediti ventri et turpissumae parti corporis; sudorem, pulverem et alia talia relinquant nobis, quibus illa epulis iucundiora sunt. verum non ita est. nam ubi se flagitiis dedecoravere turpissumi bonorum praemia ereptum eunt. ita iniustissume luxuria et ignavia, pessumae artes, illis, qui coluere eas, nihil officiunt, rei publicae innoxiae cladi sunt. Nunc quoniam illis, quantum mei mores, non illorum flagitia poscebant, respondi, pauca de re publica loquar. primum omnium de Numidia bonum habete animum, Quirites. nam quae ad hoc tempus Iugurtham tomnia remouistis: auaritiam, imperitiam atque superbiam. Deinde exercitus ibi est locorum sciens, sed mehercule magis strenuos quam felix. Nam magna pars eius auaritia aut temeritate ducum attrita est. Quam ob rem vos, quibus militaris
Abbreviated transcription (Latin):
poctuis obmea quam obmaiorũ meorũ benefitia poᷤ¬
neq michi inianu fuit. iugurthi qualis font aduos
oneri quã usui eẽ. Cetĩ reges ant bello meti inamici¬
ciã sunt a nob̾ recepti: aut uisus dubus reb societatẽ
pati me nepotẽ ianisse frustra auoł auxiliũ petete.¬
s si ad impetrandũ nicbil canse hab̾ẽ: p̃ter misciandã
fortunã quod paulo ante rex genere fama atq. et pułs
potens: nunc defor matꝰ erũpnis. mops aliquas opos
neq pati cuius quã rognũ ꝑscelꝰ crescere. Uerũ egobis
fitub eiectus sũ quos maiorib nĩs ppł s rominus
dedit unde pat̾  auus iĩs una uob̾cũ expulere si fact̾.
& cartaginenses. Um̃ beneficia michi ereptasimt ł.c̃¬
uos nimea iuiria despecti estis. E heuine imseñ.
huc ne micipsa pet benesiciatua enasete. ut quõ ua
parẽ culib̾is tius rogtuq panticipẽ fecisti. ispotissin fe̾¬

Expanded text:
potius ob mea quam ob maiorum meorum beneficia posneque mihi in manu fuit, Iugurtha qualis foret, ad vos e. Ceteri reges aut bello victi in amicitiam a vobis recepti sunt aut in suis dubiis rebus societatem pati me nepotem Masinissae frustra a vobis auxilium petere. Si ad impetrandum nihil causae haberem praeter miserandam fortunam, quod paulo ante rex genere fama atque copiis potens, nunc deformatus aerumnis, inops alienas opes neque pati cuiusquam regnum per scelus crescere. Verum ego iis finibus eiectus sum, quos maioribus meis populus Romanus dedit, unde pater et auos meus una vobiscum expulere Syphacem et Carthaginiensis. Vestra beneficia mihi erepta suHucine, Micipsa pater, beneficia tua euasere, ut, quem tu parem cum liberis tuis regnique participem fecisti, is potissi
Abbreviated transcription (Latin):
ferox ecimi antea ignobilitatẽ iugurthe quimat̾no gn̾e
impar erat despiciens dextra adherbalẽ assedit. ne medi
extrib quod aput numidas honori ducitur iugnita
fonte. de intam̃ ut etati ceda fatigatus afratre. iiii in
partẽ altã trans ductus. ẽ. Ibi cũ multa de aministrando
confectũ annis micipsã parũ animo ualiusse. Tuidem
biemsal placere sibi respondit namipsũ illũ trib primiꝰ
antuis adoptione in regnũ ꝑuenisse. Q̾uod u̾bũ inpectore
iugarthe altiꝰ quãquis ꝗ ratꝰ erat descendit: itrꝙ ȩres¬

Expanded text:
ferox et iam antea ignobilitatem Iugurthae, quia materno genere ferox et iam antea ignobilitatem Iugurthae, quia materno genere impar erat, despiciens, dextra Adherbalem assedit, ne medius ex tribus, quod apud Numidas honore ducitur, Iugurtha foret. Dein tamen, ut aetati concederet, fatigatus a fratre, vix in partem alteram transductus est. Ibi cum multa de administrando confectum annis Micipsam parum animo valuisse. Tum idem Hiempsal placere sibi respondit, nam ipsum illum tribus proximis annis adoptatione in regnum pervenisse. Quod verbum in pectus Iugurthae altius, qua
Abbreviated transcription (Latin):
iuuenies situis hostis fueris auidẽ ego regnũ uob̾ trado fir¬
nũ siboni eritis. sinmali inbecillũ. Nã concordia parue res
crescunt discordia maxime dilabiuitur. Cerum ante hosx
iugurta quietate & sapientia priorr̾ s.nealit̾ quideueniat
ꝓuidere dec&. sam inom̃i certamina. qui opulentior. ẽ.
eciã si accipit inuiriã tam̃ gaplus potest. facere uidetur.
Uos aũt adherlul & iensal. colite & obsuate talẽ hunc uirũ
imitamiini uirtutẽ. & enitimini ne ego meliores lib̾os sũpsis¬
se uidet r quãgenuisse. Adea iugurtha tã x siregem ficta
locutũ intelligebat. & ipse longe alit̾ animo agitabat.
tam̃ ꝓtẽpore benigne responditi micipsa paucis post dieb.
moritur. Postquã illundre regio iussa magnifice fecerant.
reguli mimũ conuenerunt. ut int̾ se decunctis negocus
discepiaient. S. iemsal gminimus exillis erat natura

Expanded text:
invenies, si tuis hostis fueris? Equidem ego vobis regnum trado firinvenies, si tuis hostis fueris? Equidem ego vobis regnum trado firmum, si boni eritis, sin mali, inbecillum. Nam concordia paruae res crescunt, discordia maximae dilabuntur. Ceterum ante hos te, Iugurtha, qui aetate et sapientia prior es, ne aliter quid eveniat, prouidere decet. Nam in omni certamine qui opulentior est, etiam si accipit iniuriam, tamen, quia plus potest, facere videtur. Vos autem, Adherbal et Hiempsal, colite, obseruate talem hunc virum, imitamini virtutem et enitimini, ne ego meliores liberos sumpsisse videar quam genuisse." Ad ea Iugurtha, tametsi regem ficta locutum intellegebat et ipse longe aliter animo agitabat, tamen pro tempore benigne respondit. Micipsa paucis post diebus moritur. Postquam illi more regio iusta magnifice fecerant, reguli in unum convenerunt, ut inter se de cunctis negotiis disceptarent. Sed Hiempsal, qui minimus ex illis erat, natura
Abbreviated transcription (Latin):
iugurtã beneficiis uincere egressũs est sltitm ꝙ eũ ad op.¬
tauit & testam̃to eũ filus parit᷑ hcredẽ iustituit. Sa ipse
post annos paneos: morbo atq etate confec ł eñ sibi finẽ uite
ad eẽ intellexit conĩ amicis & cognatis itẽq: aiłberbale.
sinsale filis dicitur biiuscemodi ũbi cũ ingurcha adusse.
Paruñ ego oiugurtha te amisso patre sinespo sine opib. in¬
meũ rognũ acceprt existians nomunus metibi guam
lib̾is sigennis c̃ obbene ficia carũ fore. lleq eaies falsũ me
habuit: nã ut alia magna & egrogiatua facta ountiã
nouissime tediens numantia. meq regnũ s. meũ głi
onontiusti. tuaq iurtute nob̾ tomanos ex anucis amicissi¬
mos fecisti. Inispatua nom̃ familie nr̃e renouatũ est.
postremo quod difficillimũ int̾ mortales est gła intudiã
conuingere: quã sanguine coniunsto̾ retinere. Non
Quos neg arnus cogere auro parare queas. offitio & fide
paruntur. Quis amicitior quã fr̃ fr̃i aut quẽ alienũ fidum

Expanded text:
st statimque eum adoptauit et testamento pariter cum filiis heredem instituit. Sed ipse paucos post annos morbo atque aetate confectus cum sibi finem vitae adesse intellegeret, coram amicis et cognatis itemque Adherbale et Hiempsale filiis dicitur huiusce modi verba cum Iugurtha habuisse: "Paruum ego te, Iugurthameum regnum accepi, existimans non minus me tibi quam liberis, si genuissem, ob beneficia carum fore. Neque ea res falsum me habuit. Nam, ut alia magna et egregia tua omittam, novissime rediens Numantia meque regnumque meum gloria honorauisti tuaque virtute nobis Romanos ex amicis amicissimos fecisti. In Hispania nomen familiae renovatum est. Postremo, quod difficillimum inter mortalis est, gloria invidiam adiungere quam sanguine coniunctos retinere. Non quos neque armis cogere neque auro parare queas: officio et fide untur. Quis autem amicior quam frater fratri? Aut quem alienum fidum
Abbreviated transcription (Latin):
Sa abi ris ad certam̃ uenit. uictꝰ explio ꝓfugit iꝓiu̾nciã
hacde uide romã contendit. Tunc iugurtha patratis
consiliis postquã om̃inumidia potiebatur. initio facinꝰ
suũ cũ animo reputans tunere ppłm romanũ: ne. ad¬
u̾sits iramꝰ eiꝰ usquã iuisi inauaricia nobilitatis a pecu niã
sua spe habe. Itaq paueis dieb cũ auro a agento multo

Expanded text:
ed ubi res ad certamen venit, victus ex proelio profugit in prouinciam ac deinde Romam contendit. Tum Iugurtha patratis consiliis, postquam omnis Numidiae potiebatur, in otio facinus suum cum animo reputans timere populum Romanum neque aduersus iram eius usquam nisi in auaritia nobilitatis et pecunia sua spem habere. Itaque paucis diebus cum auro et argento multo
Abbreviated transcription (Latin):
it̃ aꝑiendũ. ẽ: quappt̃ uos moneo: uti forti atq parato
animo sitis. Et cũpliuĩ inibitis: memin̾itis uos diuciaᷤᷤ
decꝰ głam. Prerea lib̾tatẽ atq. putriã indextris ur̃is¬
portare siuncimus om̃ia nob̾ tuta en nt. cõmettis¬
ħ abunde. municipia. atq colaue patebunt. simetu
cesserimus. eadẽ illa a du̾sa fient. Nego locus nog.
amicus qͦ quã tegae quẽ arma nontexerĩt. Pterea
milites non eadẽ nob̾ & illis necessrano impedet.
at prgnare ꝓpotentia pancons quo aucdatꝰ ad greoramino
memores pͥstine uirtutis. licuit nob̾cũ sumatur pitudine in
exilio etatẽ agere. potiustis nonuulli rome amissis bonis alieu is
epes expectare. Quia illa teda atq intolleranda uiris uide lunt᷑
h ec scꝗ decreuistis. siħ telin: re uultis. aud. atia op̾ est. srino¬

Expanded text:
iter aperiundum est. Quapropter vos moneo, uti forti atque parato iter aperiundum est. Quapropter vos moneo, uti forti atque parato animo sitis et, cum proelium inibitis, memineritis vos divitias, decus, gloriam, praeterea libertatem atque patriam in dextris portare. si vincimus, omnia nobis tuta erunt: commeatus abunde, municipia atque coloniae patebunt; si metu cesserimus, eadem illa advorsa fient, neque locus neque amicus quisquam teget quem arma non texerint. praeterea, milites, non eadem nobis et illis necessitudo inpendet: est pugnare pro potentia paucorum. quo audacius aggredimini memores pristinae virtutis. licuit vobis cum summa turpitudine in exilio aetatem agere, potuistis nonnulli Romae amissis bonis alienas opes expectare: quia illa foeda atque intoleranda viris videbantur, haec sequi decrevistis. si
Abbreviated transcription (Latin):
neq p̾sidu ullam spẽ optimũ facturatꝰ. intali rifor¬
tunã belli reuitare. statuit cũ intonuo quãpͥmum
milites u̾baiirtute non add̾e neq exignauo stre nuũ
neq. forte extimido exercituũ or actionẽ imꝑatoris fieri.
Quanta cuiusq anmo aucdatia natura aut moribi in. ẽ.
tanta inbello pat̾e sela. Quẽ neq gła neq ꝑicula excitant
nec quicquã hortere: tunor animi autib officit. so
ego nos quopanca monerẽ aduocau. simuluticausã mei
consilii aꝑuẽ. Seitis eꝗdẽ militeĩ socordia atq igna.¬
ma lentuli quantã ipsi nob̾q. cladẽ attulerit qͦq mͦ dũ
exurbe p̃sidia oꝑior ingalliã ꝓficisci nequerim niuic uͦ
quo in loco res nr̃e sint. uixta mecũ om̃s intelligitis.
exercit᷑ hostiũ duo. unus adurbe. alt̃ agallia obstant.
Diuciꝰ uu̾s locis. cẽ simaxime animus fert frum̃ti atq.
aliaꝵ rerũ egestas ꝓhibet. Quocũq ire placa fer̾o

Expanded text:
neque praesidi ullam spem, optumum factu ratus in tali re forneque praesidi ullam spem, optumum factu ratus in tali re fortunam belli milites, verba virtutem non addere neque ex ignavo strenuum neque fortem ex timido exercitum oratione imperatoris fieri. Quanta cuiusque animo audacia natura aut moribus inest, tanta in bello patere solet. Quem neque gloria neque pericula excitant, nequiquam hortere: timor animi auribus officit. Sed ego vos, quo pauca monerem, advocavi, simul uti causam mei consili aperirem. Scitis equidem, milites, socordia atque ignavia Lentuli quantam ipsi nobisque cladem attulerit quoque modo, dum ex urbe praesidia opperior, in Galliam proficisci nequiverim. Nunc vero quo loco res nostrae sint, iuxta mecum omnes intellegitis. Exercitus hostium duo, unus ab urbe, alter a Gallia obstant; diutius in his locis esse, si maxume animus ferat, frumenti atque aliarum rerum egestas prohibet; quocumque ire placet, ferro
Abbreviated transcription (Latin):
sã cunũ cñ slus fugitus cõmotuicatusse.Se postquam
ineastra nunci̾. ꝑuenit rome c̃iurationt patefacta. de
lentulo. & cethego. cetisqi quos supͣ memoraui supplicuĩ
sũptũ. pleriq quos aobellũ spes rapinarũ aut nouarũ
terũ studiũ illexerat dilabuntur. peliquos catilina
ꝑ montes aꝑpos magnisitinerib. in agrum pistor. ensẽ
abducit. eo c̃silio uti ꝑtramites occulte ꝑfugerae in
galliã trans alpinã.. At ꝗntꝰ metellus celer eũtribus
legionibꝰa. e inagto piceno p̃sidebut. ex difsi culinte uerã
endẽ alla existimans que supra diximus catilmã agitart
git᷑ ubi it᷑ eiꝰ ex ꝑfugis cognouit castra ꝓp̃e mouit. ac
sub ipsis radicibꝰ montuĩ conselit. quailli desectsuserat
ingalliã ꝓꝑanti. neq tam̃ antonius ꝓeuł ẜałit.: ut¬
pote qui magno exercitu locis eꝗorib. expeditos infuga
seq retur. Sa catilia: postquã uid& montib atq.
copiis hostiũ sese clausũ. inurb̾es aou̾sas. neq fuge.

Expanded text:
is communicavisse. Sed postquam in castra nuntius pervenit Romae coniurationem patefactam, de Lentulo et Cethego ceterisque, quos supra memoravi, supplicium sumptum, plerique, quos ad bellum spes rapinarum aut novarum rerum studium illexerat, dilabuntur; reliquos Catilina per montis asperos magnis itineribus in agrum Pistoriensem abducit eo consilio, uti per tramites occulte perfugeret in Galliam Transalpinam. at Q. Metellus Celer cum tribus legionibus in agro Piceno praesidebat, ex difficultate rerum eadem illa existumans quae supra diximus Catilinam agitare. igitur ubi iter eius ex perfugis cognovit, castra propere movit ac sub ipsis radicibus montium consedit, qua illi descensus erat in Galliam properanti. neque tamen Antonius procul aberat, utpote qui magno exercitu locis aequioribus expeditus in fuga sequeretur. sed Catilina postquam videt montibus atqie copiis hostium sese clausum, in urbe res advorsas, neque fugae
Abbreviated transcription (Latin):
emi qđ multoꝵ cẽt. Siꝑmanere uella insius artib ultro illi
pecunia p̃cipitẽ casurũ. Sic locutus cũlitt̾is eũgrias imop¬
sĩe redeiae dimisit. Carũ sententia hec erat. Ingurde tui
bello nuimantino longe maxima uirtus fuit. Quãrem tibi¬
terte scio gando esse nob̾ obmeritasua carusest. ut idẽ se
gratuler. benhabess: intũ dignũ te. atgauoitio masimssa.

Expanded text:
 ultro illi pecunia praecipitem casurum. sic locutus cum litteris eum, quas Micipsae redderet, dimisit. earum sententia haec erat: 'Iugurthae tui bello Nucerto scio gaudio esse. Nobis ob merita sua carus est: ut idem segratulor. En habes virum dignum te atque avo suo Masinissa.
Abbreviated transcription (Latin):
ceptũ ꝑficere. Primo conuentu que arggulis factu su pra
memorui. ꝓpt̾ dissensionẽ placuerat diuidi thesauros finẽq
imꝑii singuli constitui itaq tempꝰ adutrã qrẽ deceruitur.
S maturuis adpecuniã distribuendã. regili int̃ea ĩ loca
ꝓpingua tbesauris : alius alio concessere: s& hiemsal.
inoppido tł̾mida forte eł domo utebatur s ꝓximis lubor
uigurthe oarꝰ acceptꝰ ꝙ eisemꝑ fuerat. Quẽ alłͤcasu mi¬
nistrũ oblatũ ꝓmissis honerat impellita p l te tã guã suã
uisens domũ ait. Portarũ clanes adult̾iuas por. nã uere
adhiemsalẽ referebantur. Cet̾um ubires postułãta seipsũ
cũ magna manutienturũ. Numida mandater bremi ẽfreit
atq uti doctus erat noc tuigntthe milis itrdisan
alios alios occursantes int̾ficere scũtum lls absioi usa
infringire. strepita  timul u omĩa nseciti ¶đ c̃um
u̾ũ cido⁊ cop en gni nussi  eiant adi iuguitba de¬
fric̃ srn diuulgatur. aoberbalem atsgi ꝗsilliam¬

Expanded text:
ceptum perficere. Primo conventu, quem ab regulis factum supra memoravi, propter dissensionem placuerat dividi thesauros finisque imperi singulis constitui. Itaque tempus ad utramque rem decernitur, sed maturius ad pecuniam distribuendam. Reguli interea in loca propinqua thesauris alius alio concessere. Sed Hiempsal in oppido Thirmida forte eius domo utebatur, qui proximus lictor Iugurthae carus acceptusque ei semper fuerat. Quem ille casu ministrum oblatum promissis onerat impellitque, uti tamquam suam visens domum eat, portarum clauis adulterinas paret— nam verae ad Hiempsalem referebantur—ceterum, ubi res postularet, se ipsum cum magna manu venturum. Numida mandata brevi conficit atque, uti doctus erat, noctu Iugurthae milites introducit. alios, alios occursantis interficere, scrutari loca abdita, clausa effringere, strepitu et tumultu omnia miscere, cum Numidae caput eius, uti iussi erant, ad Iugurtham refricam brevi diuulgatur. Adherbalem omnis
Abbreviated transcription (Latin):
atgy acri ingenio. ubinaturã. p̃ scipionis quitũ romaniꝰ
imꝑator erat & morem hostiũ cognouit. multo labore
multaq curi pret̾ea modestissime par endo & sepe obuam
cundoꝑiculis untantã claritudinc̃ breui ꝑuen̾at: ut nr̃is
uebem̃ter carusie numantinis maxime t̾rori eẽt. Acsane
qđ difficillimũ: inp̾mis est: & plio strenuus erat & bonus

Expanded text:
atque acri ingenio, ubi naturam P. Scipionis, qui tunc Romanis imperator erat, et morem hostium cognovit, multo labore multaque cura, praeterea modestissime parendo et saepe obviam eundo periculis in tantam claritudinem brevi pervenerat, ut nostris vehementer carus, Numantinis maximo terrori esset. Ac sane, quod difficillimum in primis est, et proelio strenuus erat et bonus
Abbreviated transcription (Latin):
odiũ querere. extreme demĩtie est inisisr te quẽ in¬
honesta: & ꝑniciosa libido tenos. potentie pancoꝵ E
decꝰ atq lib̾tatẽ suã gratificari. Cetũ exliis nogocuᷤ
q̃. ingenio exercentur inpͥmis magno usm est me nd¬
riã rerũ gestapetũ deuirtute gamulti dixen. p̃¬
tereundãputo. simul n ꝑ in solentiã quis eristanae
niemet studiũ meũ laudatido extollerx. Atq ego
tudo tãꝙ utili laboti mõnaũ mertiue ponant. Cote
gb maxuna industria uidetur salutare plebẽ. & cõniuiis
gła qͣrero qui sireputau̾nt quib ego temporib magistratũ
adept᷑ sim ꝙ quales uiri idẽ asseg negueriit. ex postea que
gnã bominũ insenatũ ꝑuenerunt. Profecto existimabunt

Expanded text:
odium quaerere extremae dementiae est; nisi forte quem inodium quaerere extremae dementiae est; nisi forte quem inhonesta et perniciosa libido tenet potentiae paucorum decus atque libertatem suam gratificari. Ceterum ex aliis negotiis, quae ingenio exercentur, in primis magno usui est memoria rerum gestarum. Cuius de virtute quia multi dixere, praetereundum puto, simul ne per insolentiam quis existimet memet studium meum laudando extollere. Atque egotanto tamque utili labori meo nomen inertiae imponant, certe quibus maxima industria videtur salutare plebem et conviviis gratiam quaerere. Qui si reputauerint, et quibus ego temporibus magistratus adeptus sum et quales viri idem assequi nequiverint et postea quae genera hominum in senatum
Abbreviated transcription (Latin):
aliqͥ alia antirt naturã sequuntur. Igitur p̃clam facies
mag̃n e duitie: adhociuis corporis & alia omĩa buis see
modi biruit̾ dilabuntur. At ingenii egregia facmora
sicicti aninta mmortalia sunt. Postremo corporiᷤᷤ &
fortũe bonoꝵ ut inttiũ sic finis est. otuaq orta occi¬
du̾nit. & meta seneseunt. Auimus incetruptꝰ ec̃aus
Quomagis prauitas eoꝵ admiranda.ẽ. ꝗdediti corporis.
gnidiis. ꝑluxũ. & ignauiã etatẽ agunt. Cetũ ĩgenũ
quo neq melius net amplius aliud innaturi mortaliũ
Uerũ cxis magistratꝰ & imꝑia postremo om̃is cura rerũ
publicarũ minime michi hac tempestate cupienda
iudentur. qm̃neq: uirtuti honosdat᷑ neg illi ꝗb per
ftiaudẽ sus fuit tutrant eomagis honesti sunt. Nlã
ui quidẽ regere patriã aut purentes. quãquã & possis
&x delicta corrigas tam̃ inportuñ est. cũp̃sertĩ om̃s
rerũ mutatianes.cedẽ fugã aliag hostialia porten¬
dant. frustia aũt niti. neq. aliud sefingande uisi

Expanded text:
untur. Igitur praeclara facies, magnae divitiae, ad hoc vis corporis et alia omnia huiusce modi brevi dilabuntur; at ingeni egregia facinora sicuti anima immortalia sunt. Postremo corporis et fortunae bonorum ut initium sic finis est, omniaque orta occidunt et aucta senescunt: animus incorruptus, aeternus,se habetur. Quo magis pravitas eorum admiranda est, qui, dediti corporis gaudiis, per luxum et ignaviam aetatem agunt, ceterum ingenium, quo neque melius neque amplius aliud in natura mortalium Verum ex iis magistratus et imperia, postremo omnis cura rerum publicarum minime mihi hac tempestate cupienda videntur, quoniam neque virtuti honor datur neque illi, quibus per fraudem iis fuit uti, tuti aut eo magis honesti sunt. Nam vi quidem regere patriam aut parentis, quamquam et possis et delicta corrigas, tamen importunum est, cum praesertim omnes rerum mutationes caedem, fugam aliaque hostilia portendant. Frustra autem niti neque aliud se fatigando nisi
Abbreviated transcription (Latin):
uenturũ. slã sepe ego audiui guintũ maximũ publium.
scipionẽ pt̃ei ciuitatis mr̃e pluclaros uiros solitos ia dicẽ
cũ maiore imagines intuerentur nehem̃tissime sibi ani¬
mũ adiurtutẽ accendi. scilica ñgea illã nes figuñ tantã
uim insese ab̾e. s& memoria rerũ gestog⁊ eĩ flãmã giegiꝰ
uiris inpertore chescere. neg. prins sedn: quãuntꝰ cor famã

Expanded text:
enturum. Nam saepe ego audivi Q. Maximum, P. Scipionem, praeterea civitatis nostrae praeclaros viros solitos ita dicere, cum maiorum imagines intuerentur, vehementissime sibi animum ad virtutem accendi. Scilicet non ceram illam neque figuram tantam vim in sese habere, sed memoria rerum gestarum eam flammam egregiis viri
Abbreviated transcription (Latin):
gnitudinẽ nom̃is romani i̾talie opes maxime contriu̾at.
masimisa rexuumudarũ inamiciciã receptꝰ.A.P. Scipi.¬
one ciupostea africano cognom̃ exuirtute fuit. multa &
pteclara reimilitaris facinora fecerat. Ob q̃ uictis carta.¬
guiensib u capto si face: cuius in aftica magnũ atq late
regi dono dedit. Igitur amieitia masinisse bona atq. honesta
nob̾ ꝑmansit. se imꝑii uite. eiꝰ finis idẽ fuit. Dcinde micipsa
filius iegtũ solus optinunt. mastanabile & gulassa fribrs
morbo a sũptis. Ii aderbalẽ & snsalẽ exsese genuit. uigur¬
tamq. filiũ manastanabilis firis. quẽ mafinissa qua ort᷑
exconcubina erat pͥuatũ dereligunat. Codẽ cultũ ẜlibossuo̾
domib abuit. gubi pͥmũ adoleuit pallensiurib detoraq facie.
s multo marime ingenio ualidus nonsel uri. nioqi mercie cor¬
rũpendũ dediti sar utimos gentis illiꝰ est egtare iaculari eur

Expanded text:
gnitudinem nominis Romani Italiae opes maxime attriuerat, gnitudinem nominis Romani Italiae opes maxime attriuerat, Masinissa rex Numidarum in amicitiam receptus a P. Scipione, cui postea Africano cognomen ex virtute fuit, multa et praeclara rei militaris facinora fecerat. Ob quae victis Carthaginiensibus et capto Syphace, cuius in Africa magnum atque lateregi dono dedit. Igitur amicitia Masinissae bona atque honesta nobis permansit. Sed imperi vitaeque eius finis idem fuit. Dein Micipsa filius regnum solus obtinuit Mastanabale et Gulussa fratribus morbo absumptis. Is Adherbalem et Hiempsalem ex sese genuit Iugurthamque filium Mastanabalis fratris, quem Masinissa, quod ortus ex concubina erat, privatum dereliquerat, eodem cultu quo liberos suos domi habuit. Qui ubi primum adolevit, pollens viribus, decora facie, sed multo maxime ingenio validus, non se luxu neque inertiae corrumpendum dedit, sed, uti mos gentis illius est, equitare, iaculari; cu
Abbreviated transcription (Latin):
cis &t sũbtib. nonꝓbitate neq inlusli ⁊a cũmaiorib sius
contendat. & boẽs noui qui antea ꝑuirtutẽ soliti erant no.¬
bilitate antẽ uenire ꝑfurit᷑ aut platrocinia pocius quam
bonis artib. ad imꝑia & honores nituntur. A ina quasi p̃tura
& consolat᷑ att. alia omũia huiuiscemodi ꝑse ipsa clara & ma¬
gnifica sint. aenon ꝑincde babeantur: ut eoꝵ qui easusti¬
nent uirtꝰ est. Uerũ ogo lib̾rus alciꝰq ꝓcessi dũme cuutatis
moꝵ preg&e tedes qinunc adinceptũ redoo ¶bellũ scripturus
magnũ & attor uariaq. uictoria fuit.do in glua tẽ pͥmum
suꝑbie nobilitatis obiuã itũ est. que contentio diuina a h¬
umaui cuncta ꝑmiscuit. Coq. uecordie ꝓcessit ut studus
cuul b bellũ atq uastrtas italie finiẽ facera. Sa pͥus quato
huius cemodi reiinitiũ expedia pauca sup̃ reportã qͦ tocono¬
scendũ orĩa illustria magis magisp imaꝑto sint. Eałl.
pinco sccło quo duy cartaginensiũ annibal post ma¬

Expanded text:
sumptibus, non probitate neque industria cum maioribus suis contendat? Etiam homines novi, qui antea per virtutem soliti erant nobilitatem antevenire, furtim et per latrocinia potius quam bonis artibus ad imperia et honores nituntur; proinde quasi praetura et consulatus atque alia omnia huiusce modi per se ipsa clara et magnifica sint ac non perinde habeantur, ut eorum qui ea sustinent virtus est. Verum ego liberius altiusque processi, dum me civitatis morum piget taedetque. Nunc ad inceptum redeo. Bellum scripturus magnum et atrox variaque victoria fuit, dein quia tunc primum superbiae nobilitatis obviam itum est; quae contentio divina et humana cuncta permiscivilibus bellum atque vastitas Italiae finem faceret. Sed prius quam huiusce modi rei initium expedio, pauca supra repetam, quo ad cognoscendum omnia illustria magis magisque in aperto sint. Bello Punico secundo, quo dux Carthaginiensium Hannibal post ma
Abbreviated transcription (Latin):
meritatẽ adfẽie plerũꝙ sold. Igitur imꝑator om̃s fere fes
asꝑus ꝑigurtã.: ageres inamicis hił̾e. magismagisꝙ cũ
indies amplecti. ⁊ ppe cmiꝰneq consciliũ nigi inceptũ
illũ frustra erat. huc accelelut miriisicentia aniini  i¬
genĩ sellartia quib itb sibi multos exromanis famaliari
amiticia ẽiunrenit. Ea tẽpestate ingecrcitu nr̃o fuere cõ¬
pluris noui atq nobiles quib diuitie bono bonestar. potiotes¬
erant. facciosi domiporentes aput socios lari magisquã
honesti: ꝗ ingurthe non medio crẽ animiũ polliettando
accensebĩt. sinicipsa rex occidise fore uti solus im ꝑio
nuimidie potuit᷑. Impso maxiã uirtutẽ iome om̃ia
uenalu eẽ: s postquã nmm̃ta deleta. ł. scipio datbsi

Expanded text:
plerumque solet. igitur imperator omnis fere res asperas per Iugurtham agere, in amicis habere, magis magisque eum in dies amplecti, quippe quoius neque consilium neque inceptum ullum frustra erat. huc adcedebat munificentia animi et ingeni sollertia, quis rebus sibi multos ex Romanis familiari amicitia coniunxerat. Ea tempestate in exercitu nostro fuere complures novi atque nobiles, quiberant, factiosi domi, potentes apud socios, clari magis quam honesti, qui Iugurthae non mediocrem animum pollicitando accendebant, si Micipsa rex occidisset, fore uti solus imperi Numidiae potiretur: in ipso maximam virtutem, Romae omnia venalia esse. Sed postquam Numantia deleta P.
Abbreviated transcription (Latin):
adept᷑ erat. slam ftrctnuissimꝰ qͥsq apt occisus erat i np̃lio
Aut grauit᷑ uuln̾at᷑ difcesserat. Gloꝰ ulti aũt ꝗ exeastris
uisendi aut. spoliandi grã ꝓcesserãt: uoluentes. hosti¬
lia cada¬
u̾ar. amicũ. alii pars hospitẽ aut cognatu
ebant. fu ere ite ꝗuiunicos suos cõgno
luctus atq gadiũ. ⁊gitabantur.
also queritur denatum sua genus humanũ:
q ⁊ imbecilla atq u euibreuis forte pocius quã
nirtute regatur. slamconit᷑ reputando. neq inaiꝰ aliud.
neq p̃stabilus inuenies magisq nature industriã hõiũ.
qͣ uim aut tẽpꝰ de ẽe. S dux atq imperator uite mor
taliũ animus est. ꝗubi ade głam uirtutis uia crassatur.
babunde pollens. potensq & clarꝰ.ẽ. neq fortuna eg&.
dare naꝙ eriꝑe ciquã potest. Sincaptus pranis cupidinib
ad matũ & uoluptates corporis pesiũ datuꝰ est ꝑitiosa
libidĩe panlipensus.: ubi ꝑsocordiam uires tenpꝰ ingenum

Expanded text:
 quisque aut occiderat in proelio aut graviter volneratus discesserat. Multi autem, qui e castris visundi aut spoliandi gratia processerant, volventes hostilia cadara amicum alii, pars hospitem aut cognatum ebant; fuere item, qui inimicos suos cognoscluctus atque gaudia agitabantur.also queritur de natura sua genus humanum, quod inbecilla atque aevi brevis forte potius quam virtute regatur. Nam contra reputando neque maius aliud neque praestabilius invenias magisque naturae industriam hominum am vim aut tempus dtalium animus est: qui ubi ad gloriam virtutis via grassatur, abunde pollens, potensque et clarus est, neque fortunae eget, dare neque eripere cuiquam potest. Sin captus pravis cupidinibus ad inertiam et voluptates corporis pessum datus est, perniciosa libidine paulisper usus, ubi per socordiam vires tempus ingenium
Abbreviated transcription (Latin):
S confecto plio tũ uͦ ce̾n̾es. quanta aucdacia quantop suaus
fuisset illȩxciritu catili̾e. Nãferi gneg̃lisq. tuiuispugi do
locũ ceꝑat. eũ amissa anima corporit igebas.łnud
quos medios choors p̃toria disiecerit. quulo diũ suos set
onis tam̃ adu̾sis uulm̃bi conciłant. e cd pa udteliugq

Expanded text:
Sed confecto proelio, tum vero cerneres quanta audacia quantaque animi vis Sed confecto proelio, tum vero cerneres quanta audacia quantaque animi vis fuisset in exercitu Catilinae. Nam fere quem quisque pugnando locum ceperat, eum amissa anima corpore tegebat. Pauci autem quos medios cohors praetoria disiecerat, paulo diversius, sed omnes tamen adversis vulneribus ceciderant. Catili
Abbreviated transcription (Latin):
eo uentũ est. unde aferentarus p̃liũ cõ.¬
poũe maximo clamoro cũ infestis sigi nis c̃eutrunt.
łla omitunt gladũs. isgeritur. uete
p̾stine uiritis memores cominus aerit᷑ ist ait
Illi audtinidi restunt maxin& uicertatur. inĩra¬
catelina cũ expeditis in pͥma acie u̾sari. laborantib suc¬
cutere. integroᷤ ꝓsadcus arcessere. om̃ia ꝓuidere. multũ ipse
pugnare. sepe hostẽ ferire. strenui militis & boni inpenitors
officia simul exequebatur. Prelis ubiundae catilina contia acrratꝰ
erat magna uic̃tende: cohortẽ p̃toriã inmedios hostasinduat
eos ꝑturlutos atq. alios alibi resisteates int̾frit. De iudͥe
utriq exlaterib. cetos aggreditur. Manłiꝰ & fesplanust.
in pͥmis pugnantes cadunt. ppstaquã fusas copias sepreu
puicis relictũuida. memor gn̾is atq pͥstinc̃ sutulignitatiᷤ
incorfertissimos hostes incurrit. ibiq pugnans ã siłitde:

Expanded text:
eo ventum est, unde a ferentariis proelium conmeo ventum est, unde a ferentariis proelium conmposset, maxumo clamore cum infestis signis concurrunt: pila omittunt, gladiis res geritur. veterani pristinae virtutis memores comminus acriter instare, illi haud timidi resistunt: maxuma vi certatur. interCatilina cum expeditis in prima acie vorsari, laborantibus succurrere, integros pro sauciis arcessere, omnia providere, multum ipse pugnare, saepe hostem ferire: strenui militis et boni imperatoris officia simul exequebatur. Petreius ubi videt Catilinam, contra ac ratus erat, magna vi tendere, cohortem praetoriam in medios hosteosque perturbatos atque alios alibi resistentes interficit; deinde utrimque ex lateribus ceteros aggreditur. Manlius et Faesulanus in primis pugnantes cadunt. 53 Postquam fusas copias seque cum paucis relictum videt, memor generis atque pristinae suae dignitatis, inter confertissimos hostes incurrit ibique pugnans confoditur.
Abbreviated transcription (Latin):
que armatũ. inpͥmã. aciẽ subducit malliũ indextra fo¬
esulanũ quordã insistra parte curare iub&. Ipse calib.s
& colo is ꝓpt̾ aqulã asfistit quãbello cimbrico .G. mari
inexercitu habuisse dicebitur. At exalt̾a parte .ũ. auti ni
pedib eger prelio ad eẽ negꝗbat . M. petieio legato ixer¬
citũ ꝑmittit. Ille cobortes uet̾ãas quastumultus⁊
causa conseripserat infionte posteas eet̃um erer tum
insubsidiis collocabat. Ipse equo cirtiuens utiũ quẽqi
nomin ans appellat hortatur regder ut memiin̾it se contra
ẜ om̃o militaris. quod ampluis arigota annos tribunus
ueq p̾fectus aut legatus: aut p̃ter cũmagna gła mexer¬
c̃itu fuerat. plerosq ipsos factaqiansi focli a nouerat.
Ca com̃emorando militũ animas aplendelilens ubi om̃i bi
robus explontis petre iuis ruba signiũaꝗt eohortes pau¬
latim incecłe uiba:. Iofacit bostiũ excitiłiPostque

Expanded text:
mque armatum in primam aciem subducit. C. Manlium in dextra, Famque armatum in primam aciem subducit. C. Manlium in dextra, Faesulanum quendam in sinistra parte curare iubet. ipse cum libertis et colonis propter aquilam adsistit, quam bello Cimbrico C. Marius in exercitu habuisse dicebatur. at ex altera parte C. Antonius, pedibus aeger quod proelio adesse nequibat, M. Petreio legato exercitumcausa conscripserat, in fronte, post eas ceterum exercitum in subsidiis locat. Ipse equo circumiens unumquemque nominans appellat, hortatur, rogat, ut meminerint se contra Homo militaris, quod amplius annos triginta tribunus aut praefectus aut legatus aut praetor cum magna gloria in exercitu fuerat, plerosque ipsos factaque eorum fortia noverat; ea conmemorando militum animos accendebat. Sed ubi omnibus rebus exploratis Petreius tuba signum dat, cohortis paulatim incedere iubet; idem facit hostium exercitus. Postquam
Abbreviated transcription (Latin):
habet᷑ cũnos considero inilites & cũ facta ur̃a estimo
magna me spes uictorie tenae. animus etas uirtus urã
me hortuntur. Pret̾ea necessitudoq eciã timidos fortes
facit. Nã multitudo hostiũ necircũ uenire. ꝗ adphibent
angastie loci. Quod siuirtuti ur̃e fortuua inuid̾it. cauere¬
ne mnulti anuã at mittauis. neu capti pocius sicira pecori
trucidemini. quãuiroꝵ more pugnantes. cruentã. atq. luc¬
nosa uirtoriã hostib telmquatis. Hec ubidixi paululũ
cõmorat᷑ signacanẽ iubet. atq instu̾ctos ordines in locũ
equũ deducit de inremotis om̃iũ eꝗs quo militib. exequato
ꝑiculo acuitius amplior ẽẽt ipse pedes exercitũ ꝓloco atq ecpũ
in stra it. Nãuti planities erat int̾ ĩinistroᷤ montes. & ab
dextra rupe asꝑa. octo cohortͥs insionte constituit. reliq̃ꝵ
signa in suibsidio ateuis collocat. Abhis centuriones onĩs
lictos x euocatos pact̾ea ex ogragariis miltib optimnũ que¬

Expanded text:
habetur. Quom vos considero, milites, et quom facta vostra aestumo, magna me spes victoriae tenet. animus aetas virtus vostra me hortantur, praeterea necessitudo, quae etiam timidos fortis facit. nam multitudo hostium ne circumvenire queat, prohibent angustiae loci. quod si virtuti vostrae fortuna inviderit, cavete inulti animam amittatis, neu capti potius sicuti pecora trucidemini, quam virorum more pugnantes cruentam atque luctuosam victoriam hostibus relinquatis.' Haec ubi dixit, paululum conmoratus signa canere iubet atque instructos ordines in locum aequom deducit. dein remotis omnium equis, quo militibus exaequato periculo animus amplior esset, ipse pedes exercitum pro loco atque copiis instruit. nam, uti planities erat inter sinistros montis et ab dextra rupe aspera, octo cohortis in fronte constituit, reliquarum signa in subsidio artius conlocat. ab iis centuriones, omnis lectos et evocatos, praeterea ex gregariis militibus optumum que
Abbreviated transcription (Latin):
ꝯdore feda atq t̾ribilis eiꝰ faciei. ̃. inei locũ pestquã
de missus .ẽ. Lentulus indices rerũ capitaliũ gb p̃ceptu
ert lagueo gulam fregere. Ita ille pitricius argentẽ
clarisima cot nelioꝵ: ꝗ consulare imꝑiũ tonie habu¬
erat dignũ morib factisq. sius exi ꝓ eati uite iueuã
de tehego stitilio gabinio. cepario. odẽ irddo slppliciu
sũptũ eit. Pũ ea ioiaie ietunt᷑ eitilina exomi copoa qͣm
e ip̃e adduxerat et malliuiꝰ habuertt̾. Iuas legioneis
instituit. cohortes ꝓ tmero militũ cõpl&. De inde utꝗ ꝙ
uolutarius aut exo̾ciis incastra uenerat equalit̾ distri¬
buerat. Aebrebi spatio. legiones numeto horainũ ex¬
pleu̾at. cñ iniꝰtio non amplus luob. milib h abuisset.
s& omt̃u copia cutit̃ patrĩ quaria erat militarib armiᷤ
instructi. cet̾i ut quẽq easiis armau̾at: s̃paros aut
lancias.salii p̃acutas sudes portabant. Sae postguã
antomiꝰ. cũ exercitie suo aduentabat: catiliua ꝑmontes

Expanded text:
dore foeda atque terribilis eius facies est. in eum locum postquam demissus est Lentulus, vindices rerum capitalium, quibus praeceptum erat, laqueo gulam fregere. ita ille patricius ex gente clarissuma Corneliorum, qui consulare imperium Romae habuerat, dignum moribus factisque suis exitium vitae invenit. de Cethego, Statilio, Gabinio, Caepario eodem modo supplicium sumptum est. Dum ea Romae geruntur, Catilina ex omni copia, quam et ipse adduxerat et Manlius habuerat, duas legiones instituit, cohortis pro numero militum conplet. deinde, ut quisque voluntarius aut ex sociis in castra venerat, aequaliter distribuerat, ac brevi spatio legiones numero hominum expleverat, quom initio non amplius duobus milibus habuisset. sed ex omni copia circiter pars quarta erat militaribus armis instructa; ceteri, ut quemque casus armaverat, sparos aut lanceas, alii praeacutas sudis portabant. sed postquam Antonius cum exercitu adventabat, Catilina per montis
Abbreviated transcription (Latin):
pda fuerat. eꝗtib aixxiliaris agendũ adtiibute. aulu manl
ligitũ eũ coł ortibꝰ erpeditis ad oppidi laris ubi stipendiũ & co¬
merat loxiuete ire iubet. dicrq so pdabundũ post s auec diei
code uenturu. Sic it cepto suo aculto pait at flinũ thanaun.
cecrrũ in uinere cordie. pec crerciaui ꝑ cemurus. Ite turmai
eqͣlt distribuerat. et coriis uires uti ficrent curalut. su ula
inopia frdrtti lenite. & ignaris hoib piate que mgr usĩ to

Expanded text:
dae fuerat, equitibus auxiliariis agundum adtribuit, A. Manlium legatum cum cohortibus expeditis ad oppidum Laris, ubi stipendium et commeatum locaverat, ire iubet dicitque se praedabundum post paucos dies eodem venturum. sic incepto suo occultato pergit ad flumen Tanain. ccoriis utres uti fierent, curabat; simul inopiam frumenti lenire et ignaris omnibus parare quae mox usui for
Abbreviated transcription (Latin):
citis metus augeri at mariꝰ multis dieb. & laboribꝰ csuptis.
Anxius trabere cũ numo suo. omitter& ne incep̾tũ ꝙ. frustra erat.
infortuna oꝑaretur. quasepe ꝓsꝑe usus fuerat. Que cũ mul¬
toᷤᷤ dies nocteq estuans agitaret forte ꝗdã ligur excohortib
auxiliariis miles gregarius. castris aquatũ egressus. aut
pcul ablatere castelli. quod adũsus p̾liantib. erat animad
ũtit int̾ saxa repentes cocleas. quarũ cũ una atq alterã
de in plures pet&: studio legendi paulatĩ ꝓpe adsũmum
riontis egrressus. ẽ. Ubi postquã solitudines intellexit. more
ingenii ħumani. cupido difficilia facundi animũ u̾tit.
& forte ineo loco grandis ilex coalu̾at. int̾ saxa. paulu

Expanded text:
ceteris metus augeri. At Marius multis diebus et laboribus consumptis ceteris metus augeri. At Marius multis diebus et laboribus consumptis anxius trahere cum animo suo, omitteretne inceptum, quoniam frustra erat, an fortunam opperiretur, qua saepe prospere usus fuerat. Quae cum multos dies noctisque aestuans agitaret, forte quidam Ligus, ex cohortibus auxiliariis miles gregarius, castris aquatum egressus haud procul ab latere castelli, quod auersum proeliantibus erat, animum aduertit inter saxa repentis cocleas, quarum cum unam atque alteram, dein plures peteret, studio legendi paulatim prope ad summum montis egressus est. ubi postquam solitudinem intellexit, more ingeni humani cupido difficilia faciendi animum alio vertit. Et forte in eo loco grandis ilex coaluerat inter saxa, paulu
Abbreviated transcription (Latin):
esse aut deoꝵ esse nutu cuncta portendi. s&e consul udi
eares bene euenit adalia oppida ꝑgit pauca repugnantibꝰ
nũpunt. Licctũ atq cede onuĩa cõplentur: deniq mul¬
tis locis pͣontꝰ ac plerisq exercitu ineruento aliam rem
aggreditur non eadẽ asꝑitate qua capsentũ. Ceterũ haut
secus difficile: namꝙ haut louge aflumine enulucha quod̾
uiguyde bocbi ꝙ regnũ disiutgebat. Erat int̾ cet̾am planitiẽ
mons sanxeus maetliocti castello satis patens iminsũ editꝰ uno
ꝑ angusto adit relicto. Nam om̃i natura uelut oꝑe atq
consulto p̃cep̾s que locũ marius quod ibi regis thesapri
erant sũma ui caꝑe intendit. S& ea tes forte quã c̃ silio.
meliꝰ gesta: nã castello iuroꝵ atq amoꝵ satis magna
ius & frum̃ti & fons atq aggere turrib qr&e aliis ma¬
chinationib locus mportimus: iter castellanoꝵ angustũ
sine ꝑiculo administrare: optimus quisq cade.aut sauciri

Expanded text:
esse aut deorum nutu cuncta portendi. Sed consul, ubi ea res bene evenit, ad alia oppida pergit, pauca repugnantibus rumpit: luctu atque caede omnia complentur. Denique multis locis potitus ac plerisque exercitu incruento aliam rem aggreditur, non eadem asperitate qua Capsensium, ceterum haud secus difficilem. Namque haud longe a flumine Muluccha, quod Iugurthae Bocchique regnum diiungebat, erat inter ceteram planitiem mons saxeus, mediocri castello satis patens, in immensum editus, uno perangusto aditu relicto; nam omnis natura uelut opere atque consulto praeceps. Quem locum Marius, quod ibi regis thesauri erant, summa vi capere intendit. Sed ea res forte quam consilio melius gesta. Nam castello virorum atque armorum satis et magna vis et frumenti et fons aquae; aggeribus turribusque et aliis machinationibus locus importunus; iter castellanorum angustue inter vineas sine periculo administrare: optimus quisque cadere aut sauciari,
Abbreviated transcription (Latin):
estiniurt. qo is fest᷑ celebrat ꝑ omnẽ africã.ludũ &
lasciuiã magã quã formidinẽ ostendebãt. S ubi tẽp
fuit. centuriones. tribunosq militares. ⁊ ipsũ p̃fectũ
opira Eitii t̾p̃iliũ silłanũ aliꝰ aliũ domossuas inuitant.
eoꝰ onĩs pr̃ tpiliũ int̃ epulas btruncant. postea milires
pallantes mermes ꝗppe in tali die ac sine ĩꝑio aggred.¬
unt᷑. Iacẽ pleb s̃ facit. pars gdocti ab nobilitate: alii studio
taliũ rerũ incitari. ꝗb. acta siliũq ignorantib tumultꝰ
pse&e res sates noue placebunt. Romeni muilitesin puiso
metu incerti igñiriq. ꝗ potisimũ facerent itepidare.
Arteẽ opidi ubi sugna ꝙ scuta erant. p̃sidiũ hostiũ. porte
ante claus fugã ꝓhibebant. Ad hoc mulieres. pueriꝙ¬
ꝓtectis edifitioꝵ. saxa. & alia quelocꝰ p̃bebat i çertatim

Expanded text:
is festus celebratusque per omnem Africam ludum et lasciuiam magis quam formidinem ostentabat. Sed ubi tempus fuit, centuriones tribunosque militaris et ipsum praefectum oppidi T. Turpilium Silanum alius alium domos suas inuitant. Eos omnis praeter Turpilium inter epulas obtruncant, postea milites palantis inermos, quippe in tali die ac sine imperio, aggrediuntur. Idem plebes facit, pars edocti ab nobilitate, alii studio talium rerum incitati, quis acta consiliumque ignorantibus tumultus ipse et res novae satis placebant. Romani milites, improuiso metu incerti ignarique, quid potissimum facerent, trepidare. Arce oppidi, ubi signa et scuta erant, praesidium hostium, portae ante clausae fuga prohibebant; ad hoc mulieres pueritectis aedificiorum saxa et alia, quae locus praebebat, certatim
Abbreviated transcription (Latin):
ase defecctat. formicline aut bostentando p̾mia affec tare.
ccomuue suos loco̾. armatela aliaq que spes pacis anuscro
reficere. aut cõmeitari. suitia romanoꝵ allicere: & eos
ipsõ qui inp̃sidits erant pecuna tenitar̾. prorsus uichil
intactũ neq quietu pitqi euneta agitare Igitur naccenĩt
qͣuo castio metellus exintio iugurta pacificante p̾sidiũ
imposuerat. fatigati regi supplicũs. neq. antea uołim.¬
tate alienati ꝙ̃ncipes ciuntatis int̾se coniugͣnt. Nam
uulgni uti plerumq ͥ sol&s: maxime nunudatũ in¬
geiuõ iobili sediciosũ atq adscordiosũerat. cupidĩ noruarĩ rerũ.

Expanded text:
se defecerant, formidine aut ostentando praemia adfectare; conmunire suos locos, arma tela aliaque, quae spe pacis amiserat, reficere aut conmercari; servitia Romanorum adlicere et eos ipsos, qui in praesidiis erant, pecunia temptare; prorsus nihil intactum neque quietum pati, cuncta agitare. igitur Vagenses, quo Metellus initio Iugurtha pacificante praesidium imposuerat, fatigati regis suppliciis neque antea voluntate alienati, principes civitatis inter se coniurant. nam volgus, uti plerumque solet et maxume Numidarum, ingenio mobili, seditiosum atque discordiosum erat, cupidum novarum reru
Abbreviated transcription (Latin):
R. satellrtiꝰ numide taderentur : ẜ ũnc mariꝰ ane suem
aggiplitur. at ortatur: ut contum eliaꝵ imparatoris
priũ ansidli penas petat. honiinẽ obmnorbos animo
pirũ ualido seła oͣmtione ertollit. Iiłũ regẽ ingẽtitẽ.
uitu masimisse neporẽ esse: sugurtba captus aut oo¬
cisus forae. imꝑtũta numidie sine mora habrturum.

Expanded text:
 satellites Numidae traderentur. hunc Marius anxium aggreditur atque hortatur, ut contumeliarum in imperatorem cum suo auxilio poenas petat. hominem ob morbos animo parum valido secunda oratione extollit: illum regem, ingentem virum, Masinissae nepotem esse; si Iugurtha captus aut occisus foret, imperium Numidiae sine mora habiturum
Abbreviated transcription (Latin):
q a fanditorib eminꝰ t̾rere. Ad nunude sepe ante uinieiᷤᷤ
buit so nuco hes noc̾tesq agitare. Maledicẽ romanꝰ.
ac mario uecordiã obiectare. Militib nt̃is iugurte suitiũ
mitiari. scđis teł forxes esse. interi om̃ib iemanis hostibꝰ¬

Expanded text:
que et funditoribus eminus terrere. At Numidae, saepe antea vineis que et funditoribus eminus terrere. At Numidae, saepe antea vineis sed pro muro dies noctisque agitare, male dicere Romanis ac Mario vecordiam obiectare, militibus nostris Iugurthae servitium minari, secundis rebus feroces esse. Interim omnibus, Romanis hostib
Abbreviated transcription (Latin):
ma ornatũꝙ mutau̾ant capite atq pedibi nudis. uti
N. ueꝵ ea numidia excoriis. pondis gr̃ã: simul & offersa
quo leuiꝰ streꝑent. Igit p̃gaeliens ligur saxa & si qauetꝰ¬
state radices eminebant. laquel uineiebat. quibi alle.¬
dus uati militeis facilliꝰ asscenderent. Intdui tinidos inso¬
dentia itin̾is leuare. ubi paulo asꝑior ascensus erat. sin¬
guloᷤ p̃se inermes nutte. de inde ipse cuilloꝵ armissoꝗ
que dubia usu iudebant᷑. potissimꝰ tẽptare. ac sepiꝰ cadem
ascenbens & desceudens. de uistati dicrediens. cet̾is audatiã
aode. Igt ultu multũq fatigati: tandẽ incastellũ ꝑ¬
meniunt a i destũ abea parte. quod omĩs allii dieb: adũsum
hostes sis adeiant. Mlariꝰ ubi ernuntiis queligur egerat.
cognouit. qͣni qͣmte  die intentos plio numidas babuerat.
tũ uero cohortatꝰ milites. & ipse. extrauineas. ẽ. egtessus
testriudine acta succendi & simul hostẽ torm̃tis sagatoruiꝰ¬

Expanded text:
atque pedibus nudis, uti verum ea Numidica ex coriis, ponderis gratia simul et offensa quo leuius streperent. Igitur praegrediens Ligus saxa et si quae uetustate radices eminebant, laqueis vinciebat, quibus alleuati milites facilius escenderent, interdum timidos insolentia itineris leuare manu; ubi paulo asperior ascensus erat, singulos prae se inermos mittere, deinde ipse cum illorum armis sequi; quae dubia nisui videbantur, potissimus temptare ac saepius eadem ascendens descendensque, dein statim digrediens ceteris audaciam addere. Igitur diu multumque fatigati tandem in castellum perveniunt, desertum ab ea parte, quod omnes sicut aliis diebus aduersum hostis aderant. Marius ubi ex nuntiis quae Ligus egerat cognovit, quamquam toto die intentos proelio Numidas habuerat, tum vero cohortatus milites et ipse extra vineas egressus, testudine acta succedere et simul hostem tormentis sagittariis