comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
Nam ⁊ uter sic̃ ⁊ uessica pellis ẽ. De
motu etiã gli nõnulli fr̃s questionẽ
mouent. utrũ stet. an ne moueat᷑.
Quia si mouet᷑ inqͥunt qͦmͦ firmam̃tu
Si aũt stat qͦmͦ sidera que in illo fira
credunt᷑. ab oriente usq ad occidentẽ
circũueunt septẽtrionalibꝰ breuiores
gros iuxta cardinẽ ꝑagentibꝰ ut ce¬
lum si ẽ alius nobis occultꝰ cardo ex
alio u̾tice sic̃ spera. s aũt nullus alu
cardo ẽ: uelut discus rotari uideat᷑:
Quib respondeo multũ subtilibꝰ et
laboriosis rõnibꝰ ista ꝑquiri. ut uere
ꝑcipiat᷑ utrum ita an ita sit. Qͥb
in eundis atq tractandis. nec mͥ iam
litatẽ cupimus informari Hoc sane
nouerint. nec nom̃ firmam̃ti coge¬

Expanded text:
nam et uter et uesica pellis est. De nam et uter et uesica pellis est. De motu etiam caeli nonnulli fratres quaestionem mouent, utrum stet anne moueatur. quia, si mouetur, inquiunt, quomodo firmamentu sidera, quae in illo fixa creduntur, ab oriente usque ad occidentem circumeunt septentrionibus breuiores gyros iuxta cardinem peragentibus, ut caelum, si est alius nobis occultus cardo ex alio uertice, sicut sphaera, si autem nullus alius cardo est, uelut discus rotari uideatur. quibus respondeo multum subtilibus et laboriosis rationibus ista perquiri, ut uere percipiatur, utrum ita an ita sit: quibus ineundis atque tractandis nec mihi iam litatem cupimus informari. hoc sane nouerint nec nomen firmamenti coge
Abbreviated transcription (Latin):
quidẽ apd̃ nos camere similitudo: ⁊̃
scm litt̾am accepta: ñ impedit eos
qui speram dñt. Bene qͥppe creditur
scͥpturam loqui uoluisse. Si gͦ sꝑa ñ¬
÷ ex una parte camera ẽ ex qua parte
celũ t̾ram contingit. Si autẽ spera
ẽ: undiq camera ẽ. S illud qd̾ de
pelle dictum ẽ. magis urget ñ spere
quod humanum ẽ forte cõm̾tũ:
s ipsi nr̃e camere adu̾sũ sit. Quid a̾u
hic allegorice senserĩ: confessionuor
ita ut ibi posui. siue aliqͦ alio mͦ intel¬
ligendũ sit. celum hc̃ pellis extentũ
ꝓpter molestos ⁊ nimios exau̾ctores
expositionis ad lit̾am hoc dico qd̃ sic̃
arbitror omniũ sensib patet. Utrũ¬
q enĩ fortasse id est ⁊ pelł. ⁊ camera
figate intelligi potest. utrũq a̾ ad lit¬
terã qͦm possit uidendũ ẽ. Si enĩ came¬
ra ñsolum curua s ⁊̃ plana recte
dr: ꝓfecto ⁊ pellis non solũ in planũ
uerũ ⁊̃ rotundum sinũ oͣstenditur

Expanded text:
quidem apud nos quidem apud nos m litteram accepta, non impedit eos qui sphaeram dicunt. Bene quippe creditur Scripturam loqui voluisse. Si ergo  ex una parte camera est, ex qua parte coelum terram contegit: si autem sphaera est, undique camera est. Sed illud quod de pelle dictum est, magis urget, ne non sphaerae, quod humanum est forte commentum, sed ipsi nostrae camerae adversum sit. Quid autem hinc allegorice senserim, Confessionum n Sive igitur ita ut ibi posui, sive aliquo alio modo intelligendum sit coelum sicut pellis extentum; propter molestos et nimios exactores expositionis ad litteram, hoc dico, quod, sicut arbitror, omnium sensibus patet: utrumque enim fortasse, id est et pellis et camera, figurate intellegi potest, utrumque autem ad litteram quomodo possit, uidendum est. si enim camera non solum curua, sed etiam plana recte dicitur, profecto et pellis non solum in planum, uerum etiam in rotundum sinum extenditur.
Abbreviated transcription (Latin):
qui extendit celũ sic̃ pellẽ: Sit
sane contrarium: si falsum ẽ quod
illi dñt. Hoc enĩ uerũ. ẽ qd̾ diuina
dicio auctoritas. potiꝰ qmͣ illud quod
humana infirmitas conicit. S si
forte illud talib docum̃tis illi ꝓbare
potuerint ut dubitari inde ñ debe¬
at: demonstrandũ est hoc qd̾ apud
nos ẽ de pelle dictũ ueris illis rõnibꝰ
non eȩ̃ contrariũ. Alioqͥn ꝯtͣriuor
erit ⁊̃ ipsis in alio loco scͥpturis nr̃is.
ubi cȩlum dr̃ uelut camera ẽẽ suspen¬
sum. Quid enĩ tam diu̾sũ. ⁊ sibimet
aduersũ. qm plane pellis extensio:⁊
came̾ curua conuȩrio: Qd̃ si oportet
sicuti oportet hȩc duo sic intelligere
concordare utrũq nec sibimet ut repu¬
gnare inueniat᷑ : ita oportet ⁊̃ utrũ¬
libet hoꝵ illis ñ adu̾sari disputatio¬
nib si eas forte ueras certa ratio de¬
clarau̾it quib docet᷑ celũ spere figa᷑
undiq eẽ ꝯuȩxũ. si tnͣ ꝓbat᷑. Et illa

Expanded text:
qui extendit caelum sicut pellem? sit qui extendit caelum sicut pellem? sit sane contrarium, si falsum est, quod illi dicunt; hoc enim uerum est, quod diuina dicit auctoritas, potius quam illud, quod humana infirmitas conicit. sed si forte illud talibus illi documentis probare potuerint, ut dubitari inde non debeat, demonstrandum est hoc, quod apud nos de pelle dictum est, ueris illis rationibus non esse contrarium; alioquin contrarium erit etiam ipsis in alio loco scripturis nostris, ubi caelum dicitur uelut camera esse suspensum. quid enim tam diuersum et sibimet aduersum quam plana pellis extensio et camerae curua conuexio ? quodsi oportet, sicut oportet, haec duo sic intellegere, ut concordare utrumque nec sibimet repugnare inueniatur, ita oportet etiam utrumlibet horum illis non aduersari disputationibus, si eas forte ueras certa ratio declarauerit, quibus docetur caelum sphaerae figura undique esse conuexum, si tamen probatur. Et illa
Abbreviated transcription (Latin):
dispittant de his reb quaᷤᷤ maiore
prudentia nr̃i auctores omiserunt
ad beatam uitam non ꝓ fut᷑a ᷤ discen¬
tib ⁊ occupantes qd̾ peiꝰ est. multũ
ꝓlixa. ⁊ reb salubrib inpendenda tẽ¬
poꝵ spatia. Quid enim ad me ꝑtinet
utrũ celũ sic̃ sꝑa undiq ꝯcludat cer¬
ram in media mundi mole libratã.
an eam ex una parte desuꝑ uelud
discus oꝑiat: S quia de fide agit᷑
semel cõmemoraui. ne qͥsqm eloq
diuina ñ intelligens. cũ de his reb
tale aliquid uł inuen̾it in libris nr̃is
uł ex illis audierit qd̃ ꝑceptis assertio¬
utilia monentib uł narrantib uł
ꝓ̃nuntiantib credat: breuiter di¬
cendũ ẽ. de figã celi hoc scisse au¬
ctores nr̃os qd̾ ueritas habet. sed
spm dĩ qui ꝑ eos loquebat᷑ noluis¬
se ista docere homities. nulli salu¬
ꝯtrariũ his qui fig̾am spere cȩlo
tribuunt qd̾ scͥptũ ẽ in libris nr̃is

Expanded text:
disputant de his rebus, quas maiore disputant de his rebus, quas maiore prudentia nostri auctores omiserunt ad beatam uitam non profuturas discentibus et occupantes, quod peius est, multum pretiosa et rebus salubribus inpendenda temporum spatia. quid enim ad me pertinet, utrum caelum sicut sphaera undique concludat terram in media mundi mole libratam, an eam ex una parte desuper uelut discus operiat? sed quia de fide agitur semel commemoraui, ne quisquam eloquia diuina non intellegens, cum de his rebus tale aliquid uel inuenerit in libris nostris uel ex illis audierit, quod perceptis a se ratioutilia monentibus uel narrantibus uel praenuntiantibus credat, breuiter dicendum est de figura caeli hoc scisse auctores nostros, quod ueritas habet; sed spiritum dei, qui per eos loquebatur, noluisse ista docere homines nulli salucontrarium his, qui figuram sphaerae caelo tribuunt, quod scriptum est in litteris nostris:
Abbreviated transcription (Latin):
inqua intelligimꝰ ab et̾na luce for¬
matã rõnalẽ creaturã. cũ in cet̾is cre¬
andis reb audimꝰ ⁊ dix̃ d̾s fiat. intel¬
ligamꝰ ad et̾nitatẽ u̾bi dei recurrentẽ
septẽ intentionẽ. Cum u̾o audimꝰ et
sic ẽ factũ: intelligamꝰ in creatura
intellectuali factã cognitionẽ rõis
que in u̾bo dĩ ẽ condite creat᷑e᷑. ut
in ea nat᷑a pͥus qͦdãmodo facta sit
que ant̾iore quodã motu in ipso dĩ
u̾bo pͥor faciendam eẽ cognouit.
Ut postremo cũ audimꝰ repeti ac di¬
ci qd̃ fec̃ ds̃: iam intelligamꝰ in suo
gen̾e fieri ipsam creaturã. Porro cum
audimꝰ ⁊ uidit ds ꝙr bonũ ẽ: intelli¬
gamꝰ benignitati dei placuisse qd̃ fa¬
ctum ẽ. ut ꝓ mͦ sui geni̾s maneret:
quod placuit ut fieret. cũ sp̃s dĩ suꝑ¬
ferebat᷑ suꝑ aqͣm. Queri ⁊̃ solet que
forma ⁊ figa cli eẽ credenda sit: scd̃
scͥpturas nr̃as. Multi enĩ multum

Expanded text:
in qua intellegimus ab aeterna luce forin qua intellegimus ab aeterna luce formatam rationalem creaturam, cum in ceteris creandis rebus audimus: et dixit deus: fiat, intellegamus ad aeternitatem uerbi dei recurrentem scripturae intentionem. cum uero audimus: et sic est factum, intellegamus in creatura intellectuali factam cognitionem rationis, quae in uerbo dei est, condendae creaturae, ut in ea natura prius quodam modo facta sit, quae anteriore quodam motu in ipso dei uerbo prior faciendam esse cognouit, ut postremo, cum audimus repeti et dici, quod fecit deus, iam intellegamus in suo genere fieri ipsam creaturam. porro cum audimus: et uidit deus, quia bonum est, intellegamus benignitati dei placuisse, quod factum est, ut pro modo sui generis maneret, quod placuit, ut fieret, cum spiritus dei superferebatur super aquam.. Quaeri etiam solet, quae forma et figura caeli esse credenda sit secundum scripturas nostras. multi enim multum
Abbreviated transcription (Latin):
sic ⁊ eiu̾dẽ rõnis cognitio pͥus fit in
ereat᷑a intellectuali que pecẽo tene¬
prata ñ est. ac deinde ipsa conditio cre¬
atiire. Neq enim sic̃ nos ad ꝑcipien¬
dam sapientiam ꝓficiebant angłi:
ut inuisibilia di ꝑ ea que facta surs
intellecta conspic̾ent. Qui exqͦ facti
cione ꝑfruunt᷑. atq inde ista despiciẽ¬
tes: sc̃m id qd̾ intus uident. uł recte
facta approbãt. uł peccata inꝓbant.
Nec mirũ ẽ qd̃ scĩs angłis suis in pͥma
lucis ꝯditione formatis. priꝰ ds osten¬
debat quod erat deinceps creaturus.
Leq enĩ intellectũ dei nossent. nisi
qͣntũ ipse monstrasset. Quis enĩ cog¬
nouit intellectũ dñi. aut qͥs consilia¬
rius eiꝰ fuit. aut quis pͥor dedit illi ⁊
ipso sunt om̃ia. Ex ipso gͦ discebant
angłi: cũ in eis fieret cognitio crea¬
ture deinceps faciende. ac deindͤ fiẽt
ingene̾ ꝓprio. Quaꝑpt̾ iã luce facta

Expanded text:
sic et eiusdem rationis cognitio prius fit in sic et eiusdem rationis cognitio prius fit in creatura intellectuali, quae peccato non tenebrata est, ac deinde ipsa conditio creaturae. neque enim sicut nos ad percipiendam sapientiam proficiebant angeli, ut inuisibilia dei per ea, quae facta sunt, intellecta conspicerent . qui ex quo creati tione perfruuntur; atque inde ista despicientes, secundum id quod intus vident, vel recte facta approbant, vel peccata improbant. 18. Nec mirum est quod sanctis Angelis suis, in prima lucis conditione formatis, prius Deus ostendebat quod erat deinceps creaturus. Neque enim intellectum Dei nossent, nisi quantum ipse monstrasset. Quis enim cognovit intellectum Domini? Aut quis consiliarius ejus fuit? Aut quis prior dedit illi, et ipso sunt omnia. ex ipso ergo discebant angeli, cum in eis fieret cognitio creaturae deinceps faciendae, ac deinde fieret in genere proprio. Quapropter iam luce facta,
Abbreviated transcription (Latin):
uõ facta. qr ex informitate formata
Et ideo dix̃ ds fiat lux. ⁊ facta ẽ lux
ut qd̾ ibi eratin u̾bo: hic ⁊ in opere.
Conditio uo̾ celi pͥus erat in u̾bo d̃i sed̃
genitam sapientiam. deinde facta :
in creat᷑a sp̃uali. hoc ẽ in cognitiõe
angłoꝵ scdđ̃m creatã in illis sapienti¬
am. deinde qd̾ celũ factũ ẽ. ut eẽt ⁊̃
ipsa celi creata in gene ꝓpͥo. Sic et
discretio uł sp̃es aquarũ atq t̾rarũ.
sic nat᷑e lignoꝵ ⁊ herbarũ. sic lumi¬
naria cęli. sic animantia orta ex.
aquis ac t̾ra. Neq enim sic̃ peccora
solo sensu corporis. uident angłi ħ
sensibilia: siquo sensu tali utuntur.
Agnoscunt ea potiꝰ que meliꝰ nouert̾
interiꝰ in ipso dei uerbo aquo illumi¬
nant᷑ ut sapient̾ uiuant cũ sit meiꝰ
lux q̃ pͥmo facta ẽ. si lucẽ spualem
in illo die factam intelligamꝰ. Quẽad¬
in u̾bo dei qͣm ipsa creata qͤ ꝯditur.

Expanded text:
vero facta, quia ex informitate formata: vero facta, quia ex informitate formata: et ideo dixit Deus, Fiat lux, et facta est lux; ut quod ibi erat in Verbo, hic esset in opere. Conditio vero coeli prius erat in Verbo Dei secundum genitam Sapientiam; deinde facta est in creatura spirituali, hoc est in cognitione Angelorum secundum creatam in illis sapientiam: deinde coelum factum est, ut esset etiam ipsa coeli creatura in genere proprio. Sic et discretio vel species aquarum atque terrarum, sic naturae lignorum et herbarum, sic luminaria coeli, sic animantia orta ex aquis ac terra. 17. Neque enim sicut pecora, solo sensu corporis, vident Angeli haec sensibilia; sed si quo sensu tali utuntur, agnoscunt ea potius, quae melius noverunt interius in ipso Dei Verbo, a quo illuminantur ut sapienter vivant: cum sit in eis lux quae primo facta est, si lucem spiritualem in illo die factam intelligamus. Quemadin Verbo Dei quam ipsa creatura quae conditur:
Abbreviated transcription (Latin):
q bona ẽ. S nullomͦ repetens pꝰea¬
qͣm ꝓposuit ⁊ dix̃ d̾s ficit lux. nichil
alid̃ intulit nͥ ⁊ facta ẽ lux. ac dein¬
ceps de placita luce ⁊ diuisa a tenebͥs
et utroq appellato nominib suis
sine ulla repeticione narrauit:.
Quid sibi gͦ uult in cęt̾is illa repeti¬
cio. an eo modo demonstrat᷑ pͥmo
die qͦ lux facta ẽ ꝯditionẽ sp̃ualis ⁊
intellectualis creatẽ lucis appellati¬
one intimare. in qua nat᷑a intelligũ¬
tur om̃s angłi scĩ. atq uirtutes. et
ꝓpterea ñ repetiuit factũ pꝰea qͣm
qͥr̃ facta ẽ lux. qi ñ pͥmo cognouit
rõnalis creat᷑a conformationẽ suam
ac deinde formata ẽ. s in ipsa sua con¬
formatione cognouit. hoc ẽ illustra¬
tione u̾itatis ad qͣm ꝯuersa formata
ẽ cet̾a u̾o que infra sunt ita creant᷑
ut pͥus fiant in cognitione rõnaliᷤ¬
creatẽ. ac deinde in gene̾ suo: Qua
ipsalucis ꝯditione scđm nat᷑am qua
condita ẽ illic ñ facta. s genita. hic

Expanded text:
a est. sed nullo modo repetens, posteaquam proposuit: et dixit deus: fiat lux, nihil aliud intulit nisi: et facta est lux, ac deinceps de placita luce et diuisa a tenebris et utroque appellato nominibus suis sine ulla repetitione nan-auit. Quid sibi ergo uult in ceteris illa repetitio ? an eo modo demonstratur primo die, quo lux facta est, conditionem spiritalis et intellectualis creaturae lucis appellatione intimari — in qua natura intelleguntur omnes sancti angeli atque uirtutes - et propterea non repetiuit factum, posteaquam dixit: facta est lux, quia non primo cognouit rationalis creatura conformationem suam ac deinde formata est, sed in ipsa sua conformatione cognouit, hoc est inlustratione ueritatis, ad quam conuersa formata est, cetera uero, quae infra sunt, ita creantur. ut pcreaturae, ac deinde in genere suo. Et ipsa lucis conditione secundum naturam, qua condita est: illic non facta, sed genita; hic
Abbreviated transcription (Latin):
ophie loqͣcitate seducam᷑. neq falie re¬
ligioĩs suꝑstitione t̾ream᷑. Et cũ diuino
libros legimꝰ: in tanta multitudine
ueroꝵ intellectuũ qͥ de paucis u̾bis
eruunt᷑. ⁊ sanitate catholice fidi mu¬
niunt᷑. id potissimũ diligamꝰ. qd̾ certũ
apparuerit eũ sensisse quẽ legimus.
Si aũ ħ latet id certe qd̾ circũstantia
scripture noNIimpedit.: & cũ sana
ꝑtractari ac discuti ñ pot̾: saltẽ id solum
qo fides sana p̾scribit: Aliud ẽ enĩ qͥd po¬
tissiumũ scͥptor senserit ñ dinoscẽ: ałid̃
aũt a regła pietatis errare. Si utrũq ui¬
tetur: ꝑfecte se ht̃ fructus legentis. Si
uo utrũq uitari ñ pot̾: ⁊̃ si uoluntas
scͥptoris incerta sit: sane fidei ꝯgruam
non inutile ẽ eruisse sententiam. Ex¬

Expanded text:
ophiae loquacitate seducamur, neque falsae reophiae loquacitate seducamur, neque falsae religionis superstitione terreamur. Et cum divinos Libros legimus in tanta multitudine verorum intellectuum, qui de paucis verbis eruuntur, et sanitate catholicae fidei muniuntur, id potissimum deligamus, quod certum apparuerit eum sensisse quem legimus; si autem hoc latet, id certe quod circumstantia Scripturae non impedit, et cum sana tantia pertractari ac discuti non potest, saltem id solum quod fides sana praescribit. Aliud est enim quid potissimum scriptor senserit non dignoscere, aliud autem a regula pietatis errare. Si utrumque vitetur, perfecte se habet fructus legentis: si vero utrumque vitari non potest, etiam si voluntas scriptoris incerta sit sanae fidei congruam non inutile est eruisse sententiam.
Abbreviated transcription (Latin):
florib inhiantes. Non enĩ uacãt uidẽ
qͣm suauis ẽ dñs. nec in sabb̃o esurius
atq iõ pigri sunt. potestate a dño sab¬
bati accepta: uelłe spicas.⁊ tã diu u̾sare
manib ꝯͥtasq purgare. donec ad escã
ꝑueniant. Dicet aliqͥs. Quid tu tanta
questionib adhuc latent om̃ia. Affir¬
ma aliqͥd eoꝵ q̃ multa posse intelligi
disputasti. Cui respondeo ad eũ ip̃m m
quod respondendũ ẽ hominib qͥ ca¬
lũpniari libris nr̃e salutis affectam.
ut qͥcqͥd ipsi de nat᷑a rerũ ueracibꝰ docu¬
m̃tis demonstͣre potuerint: ostendamꝰ
nr̃is lit̾is non eẽ contͣriũ. Quicqͥd aũt
de qͥbuslibet suis uoluminib his m̃t
litt̾is. id ẽ catholice fidei ꝯͣriũ ꝓtulerĩt
aut aliqͣ q̃ facultate ostendamꝰ. aut
nulla dubitatione credamꝰ eẽ falsissi¬
mum. Atq ita teneamꝰ. mediatorẽ
nr̃m in qͦ ft̃ om̃s thesauri sapientie
atq sci̾e absꝯditi: ut neq false filos

Expanded text:
floribus inhiantes. non enim uacant uidere. floribus inhiantes. non enim uacant uidere. quam suauis est dominus, nec in sabbato esuriunt; atque ideo pigri sunt potestate a domino accepta uellere spicas et tamdiu uersari manibus contritasque purgare, donec ad escam perueniant. Dicet aliquis: quid tu tanta quaestionibus adhuc latent omnia? adfirma aliquid eorum, quae multa posse intellegi disputasti. cui respondeo ad eum ipsum mquod respondendum est hominibus, qui calumniari libris nostrae salutis adfectant, ut, quidquid ipsi de natura rerum ueracibus documentis demonstrare potuerint, ostendamus nostris litteris non esse contrarium, quidquid autem de quibuslibet suis uoluminibus his nostris litteris, id est catholicae fidei contrarium protulerint, aut aliqua etiam facultate ostendamus aut nulla dubitatione credamus esse falsissimum, atque ita teneamus mediatorem nostrum, in quo sunt omnes thesauri sapientiae atque scientiae absconditi, ut neque fa
Abbreviated transcription (Latin):
temere affirmans. cũ iuditio alt̾iꝰ expo¬
sitionis fortasse melioris: ut ꝓ modulo
suo eligat qͥsq qd̃ caꝑe possit. Ubi autẽ
intellige̾ ñ pot̾: scͥpture dĩ det honorẽ
sibi timorẽ. S cũ tam multis exitib
u̾ba scͥpte que tractauimꝰ exponant᷑:
cohibeãt se tandẽ qͥ litt̾is inflati scłaribꝰ
ħ ita posita ut om̃na pia corda nutͥant.
uelud inꝑitũ. atq inpolitũ aliqͥd era¬
gitant. sine pennis in t̾ra reptantes.
⁊ uolatu ranarũ auium nidos irri¬
dentes. Riculosius aũ errant qͥdam
infirmi fr̃s qͥ cũ istos impios de cȩlestiũ
corꝑm mimeris uł de qͥbuslibet ele¬
m̃toꝵ mundi hꝰ q̃stionib subtiliter et
copiose disserere audiunt euanescunt.
et eos sibi cum suspirio p̃ponentes et
magnos putantes salub̾rime pietatiᷤ
libros cũ fastidio repetunt: iqͦs dulcit̾
haurire deb̾ent: uix pacient̾ attingt̃.
a segetis asꝑitate abhorrentes. ⁊ spinar̾

Expanded text:
temere adfirmans cum praeiudicio alterius expotemere adfirmans cum praeiudicio alterius expositionis fortasse melioris, ut pro suo modulo eligat quisque quod capere possit: ubi autem intellegere non potest scripturam, deo det honorem, sibi timorem. sed cum tam multis exitibus uerba scripturae, quae tractauimus, exponantur, cohibeant se tandem, qui litteris inflati saecularibus haec ita posita, ut omnia pia corda nutriant, uelut inperitum atque inpolitum aliquid exagitant, sine pennis in terra reptantes et uolaturarum auium nidos inridentes. periculosius autem errant quidam infirmi fratres, qui cum istos inpios de caelestium corporum numeris uel de quibuslibet elementorum mundi huius quaestionibus subtiliter et copiose disserere audiunt, euanescunt et eos sibi cum suspirio praeponentes et magnos putantes saluberrimae pietatis libros cum fastidio repetunt et quos dulciter haurire deberent uix patienter adtingunt, a segetis asperitate abhorrentes et spinarum
Abbreviated transcription (Latin):
tuoꝵ ⁊i de spe uite ȩt̾ne regnoq cȩloꝵ
qñ de his reb qͣs iam exꝑiri. uł indu¬
bitatis numeris ꝑcipere potuerun
fallacit̾ putauerint eẽ conscͥptoes e
Quid enim molestie tristicieq ingerant
prudentib fr̃ib temerarii p̃sũptores
satis dici non pot̾. cũ si qñ de pͣua et
falsa opinione sua rep̃hendi ⁊ ꝯuinci
ceꝑint ab eis qui nr̃oꝵ libroꝵ auctori¬
tate ñ tenent᷑. ad defendendũ id qd̃
leuissima temeritate & aꝑtissima
falsitate dixert̃. eosdẽ libros scõs uñ
id ꝓbent ꝓferre conant᷑. uł ⁊̃ memorit̾
quȩ ad testimoniũ ualere arbitrant᷑
multa inde u̾ba ꝓnuntiant ñ intel¬
ligentes. neq que locunt᷑. neq de qͥbꝰ
affirmant. Ad hoc enĩ consid̾andũ ⁊
obseruandũ libri geneseos multipli¬
citer qͣnͣtũ potui enucleaui ꝓtuliq
sententias. de u̾bis ad exercitationẽ
nr̃am obscure positis. non aliqͥd unũ

Expanded text:
tuorum et de spe uitae aeternae regnoque caelorum, tuorum et de spe uitae aeternae regnoque caelorum, quando de his rebus, quas iam experiri uel indubitatis numeris percipere potuerunt, fallaciter putauerint esse conscriptos? quid enim molestiae tristitiaeque ingerant prudentibus fratribus temerarii praesumtores, satis dici non potest, quod, si quando de praua et falsa opinatione sua reprehendi et conuinci coeperint ab eis, qui nostrorum librorum auctoritate non tenentur, ad defendendum id, quod leuissima temeritate et apertissima falsitate dixerunt, eosdem libros sanctos, unde id probent, proferre conantur uel etiam memoriter, quae ad testimonium ualere arbitrantur, multa inde pronuntiant uerba, non intellegentes neque quae loquuntur neque de quibus adfirmant. Ad hoc enim considerandum et obseruandum libri Geneseos multipliciter, quantum potui, enucleaui protulique sententias de uerbis ad exercitationem nostram obscure positis, non aliquid unum
Abbreviated transcription (Latin):
di hꝰ elem̃tis. de motu ⁊ conu̾sione uł
etiã magnitudine. ⁊ int̾uallis siderũ
de oeͣtis defectib solis ⁊ lune. de circui¬
tib annoꝵ ⁊ tẽpoꝵ de nat᷑is aĩaliũ
fruticũ. lapidũ. atq hꝰmodi cet̾is exiã¬
ñ xp̃ianus ita nou̾it: ut certissima
rõe uł exꝑientia teneat. Turpe aũ est
nimis ⁊ ꝑnitiosũ. ac maxime cauen
infidelis audiat ut quẽ admodũ dr toto
cȩlo errare conspiciens risum ten̾e uix
possit. Et ñ tã molestũ ẽ. qd̃ errans hõ
derideret᷑. s qd̾ auctores nr̃i ab eis qͥ foris
st̃ talia sensisse credunt᷑. ⁊ c̃ magno eoꝵ
exicio. de qͦrum salute satagimꝰ: tanꝗͣ
indocti rep̃hendunt᷑ ⁊ respuuntur.
Cum enĩ quẽqͣm de numero. xͥanoꝵ
in ea re qm oꝑtime norunt errare
dep̃henderint. ⁊ uanã sententiã suã
de nr̃is libris asserere. qͦ pacto illis li¬
bris credit᷑i st̃ de resurrectione mor¬

Expanded text:
di huius elementis, de motu et conuersione uel di huius elementis, de motu et conuersione uel etiam magnitudine et interuallis siderum, de certis defectibus solis ac lunae, de circuitibus annorum et temporum, de naturis animalium, fruticum, lapidum atque huiusmodi ceteris etianon christianus ita noverit, ut certissima ratione vel experientia teneat. Turpe est autem nimis et perniciosum ac maxime cavendinfidelis audiat, ut, quemadmodum dicitur, toto coelo errare conspiciens, risum tenere vix possit. Et non tam molestum est, quod errans homo deridetur, sed quod auctores nostri ab eis qui foris sunt, talia sensisse creduntur, et cum magno eorum exitio de quorum salute satagimus, tanquam indocti reprehenduntur atque respuuntur. Cum enim quemquam de numero Christianorum in ea re quam optime norunt, errare deprehenderint, et vanam sententiam suam de nostris Libris asserere; quo pacto illis Libris credituri sunt, de resurrectione mor
Abbreviated transcription (Latin):
lucẽ corꝑalẽ celestẽ. aut ⁊̃ supͣ celũ. uł ante
celum cui succed̾e nox potuerit. tã diu
non ẽ contͣ fidẽ: donec ueritate certissi¬
ma refellatur. Qd̃ si factũ fuerit. non
hoc habebat diuina scͥpt᷑a. s hoc sense¬
rat humana ignorantia. Si aũ hoc
uerũ eẽ certa rõ demonstrau̾it: adhuc
incertũ ẽrit. utrũ hoc in ilł u̾bis scõꝵ
libroꝵ scͥptor sentiri uoluerit an aliud
nis ñ hoc eũ uoluisse ꝓbau̾it: ñ ideo
falsum erit aliud qd̾ ipse intelligi uo¬
luit.s ⁊ uerũ. ⁊ qd̾ utiliꝰ cognoseat᷑.
Si aũ contextio scͥpte hoc uoluisse in¬
telligi. scriptorẽ ñ repugnabit: adhuc
restabit querẽ utrũ & aliud non po¬
tuerit. Qd̃ si ⁊ aliud potuisse inuene¬
rimꝰ incertũ erit qͥdnã eoꝵ ille uoluerit.
aut utrũq sentiri uoluisse ñ inꝯueni¬
ent̾ credit᷑. si utͥusq sententie cet̾a cir¬
cũstantia suffragat᷑. Plerũq enĩ acci
dit. ut aliqͥd de t̾ra. de celo. de gt̾is mun¬

Expanded text:
lucem corporalem caelestem aut etiam super caelum uel ante caelum, cui succedere DOX potuerit, tamdiu non est contra fidem, donec ueritate certissima refellatur. quod si factum fuerit. non hoc habebat scriptura diuina, sed hoc senserat humana ignorantia. si autem hoc uerum esse certa ratio demonstrauerit, adhuc incertum erit, utrum hoc in illis uerbis sanctorum librorum scriptor sentiri uoluerit, an aliudnis non hoc eum uoluisse probauerit, non ideo falsum erit aliud, quod ipse intellegi uoluit, sed et uerum et quod utilius cognoscatur. si autem contextio scripturae hoc uoluisse intellegi scriptorem non repugnauerit, adhuc restabit quaerere, utrum et aliud non potuit. quodsi et aliud potuisse inuenerimus, incertum erit, quidnam eorum ille uoluerit; et utrumque sentiri uoluisse non inconuenienter creditur, si utrique sententiae cetera circumstantia subfragantur. Plerumque enim accd de terra, de caelo, de ceteris mun
Abbreviated transcription (Latin):
ationẽ noctis. Certe enĩ uł hoc con¬
cedant ocłis nr̃is. ut ea manifestũ
sit i ampliꝰ cȩt̾is luc̾e suꝑ t̾ram:
nec diẽ clarere nifi luce solis.
neo noctẽ tot stellis apparentib
ita luce̾ si luna desit. quẽ admo

Expanded text:
ationem nactis. Certe enim vel hoc conationem nactis. Certe enim vel hoc concedent oculis nostris, ut ea manifestum sit amplius caeteris lucere super terram, nec diem clarere nisi luce solis, nec noctem tot stellis apparentibus ita lucere si luna desit, quemadmo
Abbreviated transcription (Latin):
magnũ tͥbuant pͥncipatũ. iͥ: ut
eũ radiis siuis qͣsdã stellas.: et
su ꝓͥo. Non enĩ fit ueri  simile.
maiores. aut ⁊̃ ȩquales iuolentia ra¬
dioꝵ eius posse suꝑari. Aut si suꝑi
untur. cur iste ꝑ signa cͥcũ euntes
ampliꝰ uenerant᷑: Cur eas signoꝵ do¬
minas ꝑhibent: Et si enĩ regradati¬
ones illas siderũ. uł fortasse cardita¬
tes ñ a sole fieri qͥsq ꝯtendat. s aliis
occulciorib causis: soli tñ istos in suis
deliram̃tis quib uĩ fatoꝵ a ueritate
deuii suspicant᷑ p̃cipuam tͥbuere po¬
testatẽ ex libris eoꝵ certe manifestũ :
S dicant quid uolunt de celo alieni a
patre. qui ẽ in cȩlis. Nobis autẽ de
int̾uallis ⁊ magnitudine siderum
subtiliꝰ aliqͥd querere. taliq inqͥsitiõi
gͣuit. Et meluis credimꝰ ea eẽ ceteris
maiora luminaria. que scã scͥptura
Luminare maus in inchoationem
dici. ⁊ luminare minus in icho¬

Expanded text:
magnum tribuant principatum. ut magnum tribuant principatum. ut eum radiis suis quasdam stellas et su proprio. non enim fit uerisimile maiores aut etiam aequales uiolentia radiorum eius posse superari. aut si superiountur, cur istas per signa circumeuntes amplius uenerantur V cur eas signorum dominas perhibent? etsi enim regradationes illas siderum, uel fortasse tarditates, non a sole fieri quisque contendat, sed aliis occultioribus causis, soli tamen istos in suis deliramentis, quibus uim fatorum a ueritate deuii suspicantur, praecipuam tribuere potestatem ex libris eorum certe manifestum est. Sed dicant quod uolunt de caelo alieni a patre, qui est in caelis; nobis autem de interuallis et magnitudine siderum subtilius aliquid quaerere talique inquisitioni gruit. Et melius credimus ea esse caeteris majora luminaria, quae sancta Scriptura Luminare majus in inchoationem diei, et luminare minus in incho
Abbreviated transcription (Latin):
Queri ⁊̃ solet. utrũ cęli luminaria ista
conspicua id ẽ sol. ⁊ luna. ⁊ stelle. eq̃lit̾
fulgeant. s qd̾ diu̾sis int̾uallis distẽt
a t̾ra. ꝓpt̾ea diu̾sa claritate magis
minusq nr̃is ocłis appareant. Et de
luna quidẽ qui ħ dñt ñ dubitant
minus eam luce̾ qmͣ solẽ: a quo ñ
ꝑhibet̃ illustrari. Multas stellas aũ¬
uł equales soli. uł ⁊̃ maiores audent
dr̾e: s longius positas paruas uid̾ri.
Et nobis quidẽ pot̾ fortasse sufficere
qui qͦqͦ mͦ. se ista res hãt: scimꝰ artifi¬
ce d̃o condita sydera. Qmqͣm teneamꝰ
auctoritate apłica dictũ aha gła soł.¬
stella enĩ a stella differt in gła. Seo
quia possunt adhuc dr̃e. ⁊̃ si ñ resi
tium similitudinẽ dicebat apłs. qui
non utiq ad ocłos alit̾ erunt: un se
alit̾: differt̃ qͥdẽ.⁊ in seipsis sidera in
gła. Si tñ ñnulla sunt ⁊̃ sole maiora:
ipsi uiderint quẽadmodũ soli tam

Expanded text:
Quaeri etiam solet, utrum caeli luminaria ista Quaeri etiam solet, utrum caeli luminaria ista conspicua. id est sol et luna et stellae, aequaliter fulgeant, sed, quod diuersis interuallis distent a terra, propterea diuersa claritate magis minusque nostris oculis adpareant. et de luna quidem qui haec dicunt, non dubitant eam minus lucere quam solem, a quo etiam perhibent inlustrari. multas autem stellas uel aequales soli uel etiam maiores audent dicere, sed longius positas paruas uideri. et nobis quidem potest fortasse sufficere. quoquo modo se ista res habeat, artifice deo condita sidera. quamquam teneamus auctoritate apostolica dictum: alia glostella enim ab stella differt in gloria. sed quia possunt adhuc dicere. etiamsi non resistium similitudinem dicebat apostolus, qui non utique ad oculos aliter erunt et in se aliter, differunt quidem et in se ipsis sidera in gloria, sed tamen nonnulla sunt etiam sole maiora, ipsi uiderint, quemadmodum soli tam
Abbreviated transcription (Latin):
aus illustrat᷑. Non enĩ pot̾ etiã sic cũ
soli ꝓrima ẽ. nͥ luci cornibꝰ aꝓparere.
qi cet̾a pars que tota in orbẽ illustrat᷑.
ñ ẽ ad t̾ras ut uideri possit. nͥ cũ soli
ꝯtͣria ẽ. ut totũ t̾ris appareat. qd̃ eiꝰ il¬
luminat. Non desunt tñ. qͥ ñ eo se ar¬
bitrari dñt luñ pͥmitꝰ a do qͣrtãdeci¬
mam factã qr plena facta credenda
ẽ. s qr in scpturis di u̾ba sic hñt.
lunam factã in incohationẽ noctis.
tunc aũ noctis exordio uidet᷑ cũ ple¬
na ẽ. Alias uo̾ ⁊ ꝑ diẽ incipit uideri
ante plenitudinẽ. ⁊ inꝑgressu noctiᷤᷤ
tanto ampliore qͣnto minuit᷑. S qui
ꝑ inchoationẽ noctis ñ intelligit
nisi pͥncipatũ. nã ⁊ hoc grecũ u̾bũ¬
magis indicat cũ dictũ ẽ archin. et
in psalmis aꝑtiꝰ scͥptũ ẽ. solẽ in pote¬
statẽ diei. limã ⁊ stellas in potestatem
noctis. non cogit᷑ a qrtadecima nume¬
rare ⁊ credẽ lunã factã pͥmo eẽ ñ pͥmã.

Expanded text:
s inlustratur. non enim potest etiam sic, cum soli proxima est, nisi lucidis cornibus adparere, quia cetera pars, quae tota in orbem inlustratur, non est ad terras, ut uideri possit, nisi cum soli contraria est, ut totum terris adpareat, quod eius inluminat. Non desunt tamen, qui non eo se arbitrari dicunt lunam primitus a deo quartam decimam factam, quia plena facta credenda est, sed quia in scripturis dei uerba sic habent: lunam factam in inchoationem noctis; tunc auna est, alias vero et per diem incipit videri ante plenitudinem et in progressu noctis tanto ampliore quanto minuitur. Sed qui per inchoationem noctis non intelligit nisi principatum – nam et Grecum verbum hoc indicat, cum dictum est archin, et in psalmis apertius scriptum est: 'solem in potestatem diei, lunam et stellas in potestatem noctis' – non cogitur a rare et credere lunam factam primo esse non primam.
Abbreviated transcription (Latin):
stunt: dñt. Ipsa gͦ debuit pͥma luna
dici. ñ qͣrtadecima. Es enĩ incipit ita
enumꝰare: Ego aũ mediꝰ int̾ istos ita
sũ: ut neutrũ asserã. s plane dicã siu
pͥmã. siue plenã lunã qs fecerit: fecs¬
se ꝑfectam. Ipsarũ enĩ natͣarũ ẽ ds
auctor ⁊ conditor. Om̃is aũ res qͥcquid
ꝓ gressu nat᷑ali ꝑ tẽꝑa congrua qͦdam¬
mͦ ꝑdit atq explicat: ⁊̃ ante contine
ꝑ hyemẽ pomis uacua foliisq nudati
ẽ: tc̃ ꝓfecta dicenda ẽ: aut uo̾ in pͥmor¬
diis ⁊̃ suis cũ adhuc nullũ fructum
dedisset. inꝑfecta erat illa nat᷑a. Qd̾ ñ
tm̃ de arbore. s nec de ipso eiꝰ semine
latent. Qmqͣm si aliqͥd ds inꝑfectum
fecisse dr̃et᷑ qd̾ deinde ipse ꝑficeret: qͥd
rep̃hensionis hr̃et ista sententia:
Iure autẽ displice̾t: si id qd̃ ab illo in¬
choatum eẽt. ab alio dret᷑ eẽ ꝑfectum

Expanded text:
stunt, dicunt: Ipsa ergo debuit prima luna stunt, dicunt: Ipsa ergo debuit prima luna dici, non quarta decima; quis enim incipit ita enumerare? Ego autem medius inter istos ita sum, ut neutrum asseram; sed plane dicam, sive primam sive plenam lunam Deus fecerit, fecisse perfectam. Ipsarum enim naturarum est Deus auctor et conditor. Omnis autem res quidquid progressu naturali per tempora congrua quodammodo prodit atque explicat etiam ante continebper hiemem pomis uacua foliisque nudata est, tunc inperfecta dicenda est, aut uero in primordiis etiam suis, cum adhuc nullum fructum dedisset, inperfecta erat illa natura. quod non tantum de arbore, sed nec de ipso eius seminelatent. quamquam si aliquid deus inperfectum fecisse diceretur, quod deinde ipse perficeret, quid reprehensionis haberet ista sententia? iure autem displiceret, si id. quod ab illo inchoatum esset, ab alio perfectum
Abbreviated transcription (Latin):
uł usitatos istos solis anfractꝰ. ñ cũ ad
orientẽ qd̃ cotidie fac̃. s cũ ad eadẽ lo¬
ca siderũ redit. qd̃ ñ fac̃ nͥ ꝑ actis trecen¬
tis sexaginta qͥnq dieb ⁊ sex horis. id:
qͣdrante cotiꝰ diei. q̃ pars qͣter ducta
cogit int̾poni unum diẽ. qd̾ romani
bissextũ uocant. ut ad eundẽ cͥcuitũ red̃̾¬
at᷑. uł ⁊̃ maiores ⁊ occultiores annos. nã
cõpletaͥs alioꝵ syderũ spatiis maiores
anni fieri dñr. si gͦ ita intelligamꝰ tꝑ̃a.
dies. ⁊ annos: nemo dubitat ħ sideribꝰ
et luminaribꝰ fieri. Ita enĩ positũ est
ut incertũ sit utrũ ad om̃ia sidera ꝑ¬
tineat qd dictũ ẽ: sint in signa ⁊tꝑ̃a.
⁊ n dies. ⁊ in annos. an signa ⁊ tꝑ̃a ad
ceta. dies u̾o̾ ⁊ anni ad solẽ tantũmodo
inqͥrt̃. Atq utinã inqͥrentes loqͣntur
ac ñ potiꝰ docẽ conantes. Dicunt enim
scͥptũ ẽ qd̃ facta sint sidera. Qaũ resi¬

Expanded text:
vel istos usitatos solis anfractus, non cum ad vel istos usitatos solis anfractus, non cum ad orientem, quod quotidie facit, sed cum ad eadem loca siderum redit, quod non facit nisi peractis trecentis sexaginta quinque diebus et sex horis, id est, quadrante totius diei, quae pars quater ducta, cogit interponi unum diem, quod Romani bissextum vocant, ut ad eumdem circuitum redeatur; vel etiam majores et occultiores annos: nam completis aliorum siderum spatiis, majores anni fieri dicuntur: si ergo ita intelligamus tempora, dies et annos, nemo dubitat haec sideribus et luminaribus fieri. Ita enim positum est, ut incertum sit utrum ad omnia sidera pertineat quod dictum est, Sint in signa et tempora, et in dies, et in annos; an signa et tempora ad caetera, dies vero et anni ad solem tantummodo.inquirunt; atque utinam inquirentes loquantur, ac non potius docere conantes! Dicunt enim scriptum est quod facta sint sidera. Qui autem resi
Abbreviated transcription (Latin):
tudines affectionũ cęli huiꝰ. Nam si
ditionẽ istoꝵ luminarium p̃cessit.
ut aliqͥd futa expectatione ꝑ p̃sers
in p̃teritũ traiceret. sine tp̃r eẽ nõ
potuit. Et qͥs obtineat ñ fuisse nͥ ab
exordio siderũ conditoꝵ. S certe hore
⁊ dies ⁊ anni quos usitate nouimꝰ:
ñ fierẽt nͥ motib siderũ. Itaq si hoc
mͦ intelligamꝰ tꝑ̃ra. dies. ⁊ annos. ut tẽ¬
pora articłos qͦsdam quos ꝑ horologia
ꝯputamꝰ. uł in cęlo notissimos cũ ab
oriente u̾q meridianam altitudinẽ
insurgit. atq inde rursus usq in
occidentẽ uergit. ut possit deinceps
adu̾ti. uł luna. uł aliqd̃ sydus ab o¬
riente statĩ pꝰ occasũ solis emergere.
qd̃ itẽ cũ ad mediam celi uen̾it alti¬
tudinẽ: mediũ noctis indicet. tũc
scilicet occasiirũ cũ sole redeunte fit
mane. dies aũ totos solis ab oriente
usq ad occidentẽ circuitꝰ. annos uo̾

Expanded text:
ttditionem istorum luminarium praecessit, ut aliquid a futura exspectatione per praesens in praeteritum trajiceret, sine tempore esse non potuit. Et quis obtineat non fuisse nisi ab exordio siderum conditorum? Sed certae horae, et dies, et anni, quos usitate novimus, non fierent nisi motibus siderum. Itaque si hoc modo intelligamus tempora, dies et annos, ut tempora articulos quosdam quos per horologia computamus, vel in coelo notissimos, cum ab oriente usque in meridianam altitudinem sol insurgit, atque inde rursus usque in occidentem vergit; ut possit deinceps adverti vel luna vel aliquod sidus ab oriente statim post occasum solis emergere; quod item cum ad mediam coeli venerit altitudinem, medium noctis indicet, tunc scilicet occasurum cum sole redeunte fit mane: dies autem totos solis ab oriente usque ad orientem circuitus: annos vero
Abbreviated transcription (Latin):
formatis intelligi. tñ in ipsa mutabi¬
litate informitas mat̾ie. ñ enĩ spaciis
uł locoꝵ qiͣ remotior. uł tẽpoꝵ qiͣ ante¬
rior discerni pot̾. an potiꝰ in ipsa re fa¬
cta. atq formata eadẽ mutabilitas. ħ
ẽ deficiendi ut ita direrĩ possibilitas
nox appellata sit. qr ĩest in reb factis
⁊̃ si ñ mutent᷑ posse mutari. uesꝑdãᷤ
sit nat᷑e alteriꝰ consequent̾ exordium.
an aliqͣ alia rõ sit hoꝵ u̾boꝵ diligen¬
tius uestiganda. Quis in tmͣ secretũ
facile irrũpat. ⁊ que signa dicat. cũ
dic̃ de siderib ⁊ sint insigna: Neq
enim illa dic̃ quȩ obseruare uanita¬
tis ẽ: s utiq utilia hꝰ uite usibꝰ nece ᷤᷤ¬
saria. que uł naute obseruant ĩgu¬
bernando. uł om̃s homines ad p̃ui¬
dendas aeris qualitates ꝑ estatẽ:⁊ hẏe¬
mẽ ⁊ autunnalẽ. u̾nalẽq temꝑiem.
Et nimirũ hȩc uocat qp̃ra q̃ ꝑ sidera
fut. non spatia morarũ. s uicissi¬

Expanded text:
formatis intellegi tamen ex ipsa mutabiformatis intellegi tamen ex ipsa mutabilitate informitas materiae; non enim spatiis uel locorum quasi remotior uel temporum quasi anterior discerni potest. an potius in ipsa re facta atque formata eadem mutabilitas, hoc est deficiendi, ut ita dixerim, possit bilitas, nox appellata sit, quia inest rebus factis, etiamsi non mutentur. posse mutari? uespera asit naturae alterius consequenter exordium? an aliqua alia ratio sit horum uerborum diligentius uestiganda? Quis in tantum secretum facile inrumpat et quae signa dicat, cum dicit de sideribus: et sint in signa? neque enim illa dicit, quae obseruare uanitatis est, sed utique utilia et huius uitae usibus necessaria, quae uel nautae obseruant in gubernando uel omnes homines ad praeuidendas aeris qualitates per aestatem et hiemem et autumnalem uernalemque temperiem. et nimirum haec uocat tempora, quae per sidera fiunt, non spatia morarum, sed uicissi
Abbreviated transcription (Latin):
in habitationẽ tenebrosã inducant᷑.
Et id̃o quia infirma corꝑa inferioꝵ ha¬
bitator̃ succedente motib qͥete reꝑant᷑:
factũ ẽ ut circũ eunte sole. diei noctis¬
q uicissitudine ꝓpt̾ uicissitudinẽ dor¬
miendi et iugilandi potirent᷑. nox uͦ illa
ñ detora remanẽt. s lune ac syderuor
luce. ⁊ ipsos consolaret᷑ homines quib
plerũq oꝑandi ẽ ⁊̃ nocturna nescessi¬
tas. & quib̾dã animalib quȩ lucẽ solis
ferre ñ possunt. ad sufficientiam cẽpe¬
qmͣ obscure positũ sit qͣrͣto die cepisse
tuerit: Quis gͥ animo penetret qͦm
illi tres dies tnͣsierint anteqm incipe¬
rent tp̃ra. que qͣrto die dñr incipere:
Nel utrũ omnino tͣnsierint dies illi. an
circa sp̃em facte rei dies appellatꝰ sit. ⁊
cͥca pͥuationẽ nox. ut ñdũ sp̃e forma¬
ta materia nox dicta sit. unde formã¬
da erant cȩt̾a. sic̃ pot̾ qͣmiuis in reb

Expanded text:
in habitationem tenebrosam inducantur. in habitationem tenebrosam inducantur. Et ideo, quia infirma corpora inferiorum habitatorum, succedente motibus quiete reparantur, factum est ut circumeunte sole, diei noctisque vicissitudine, propter vicissitudinem dormiendi et vigilandi potirentur: nox vero illa non indecora remaneret, sed lunae ac siderum luce, et ipsos consolaretur homines, quibus plerumque operandi est etiam nocturna necessitas; et quibusdam animalibus, quae lucem solis ferre non possunt, ad sufficientiam tempeobscure positum sit quarto die coepisse tuerit? quis igitur animo penetrat. quomodo illi tres dies transierunt, antequam inciperent tempora, quae quarto die dicuntur incipere, uel utrum omnino transierint dies illi? an circa speciem factae rei dies appellatus sit et circa priuationem nox? ut nondum specie formata materia nox dicta sit, unde formanda erant cetera, sicut potest quamuis in rebus
Abbreviated transcription (Latin):
si motus ñ possunt existere. ad celestẽ
partẽ ꝑtineat. pꝰ hanc uniu̾sitatem
molis corꝑee fabricatã que uno loco
tota ẽ qͦ locatꝰ ẽ mundꝰ. conseqͣ̃ns erat
ut impłet᷑ partibꝰ intra uniu̾sũ qͤ de
loco in locũ ꝯgruis motibꝰ agerentur.
cuiꝰ genis herbe atq arbores ñ sunt :
Radicib qͥppe ista fixa sunt t̾rȩ: ⁊ꝗͣuis
habeant motꝰ increm̃toꝵ suoꝵ: de locis
sunt. ibi alunt᷑ ⁊ crescunt. Propt̾ea ma¬
gis ꝑtinẽt ad t̾ram. qmͣ ad gen̾a rerũ.
que in aqͥs ⁊ t̾ris mouent᷑. Quia gͦ uisi¬
bili mundo ꝯstituendo. ħ ẽ cȩlo ⁊ t̾re
duo sunt attributi dies: restat ut his
mobilib ⁊ uisibilib partibꝰ qͤ creant᷑
intra illũ tres dies reliqͥ deputent᷑. Et
q sic̃ pͥus celũ factũ ẽ. ita pͥus ẽ. ornan¬
dũ hꝰmodi partib suis: qͣrto die fiunt
siła qͥb suꝑ t̾ram lucentib habitatio
qͦ illustret᷑ inferior. ne habitatores eius

Expanded text:
si motus non possunt existere, ad caelestem si motus non possunt existere, ad caelestem partem pertineat, post hanc uniuersitatem molis corporeae fabricatam, qutota est, quo collocatus est mundus, consequens erat ut impleretur partibus intra universum, quae de loco in locum congruis motibus agerentur? Cujus generis herbae atque arbores non sunt. Radicibus quippe ista fixa sunt terrae: et quamvis habeant motus incrementorum suorum, de locis sunt, ibi aluntur et crescunt: propterea magis pertinent ad terram, quam ad genera rerum quae in aquis et terris moventur. Quia ergo visibili mundo constituendo, hoc est coelo et terrae, duo sunt attributi dies, restat ut his mobilibus et visibilibus partibus, quae creantur intra illum, tres dies reliqui deputentur. Et quia sicut prius coelum factum est, ita prius est ornandum hujusmodi partibus suis; quarto die fiunt sidera, quibus super terram lucentibus habitatio quoque illustretur inferior, ne habitatores ejus
Abbreviated transcription (Latin):
nibꝰ celi. S si pͥmus dies septimo co¬
cinit: debet gͦ ⁊ scłs sexto ꝯcinere
Quid autẽ simile habet firmam̃tũ gl
cũ homine facto adimaginẽ dei:
An quia celum totam suꝑiorẽ mundi
partem occupat. ⁊ homini in totam
inferiorẽ potestas dñandi tͥbuta ẽ:
S quid agimꝰ de peccoribꝰ. ⁊ de bestus
qͣs ipso die sexto in suo gene̾ t̾ra ꝓdix
nomine sp̃uał create᷑ formatio. con¬
sequens erat ut corꝑalis qͦ creatura
id est mundꝰ iste uisibilis fieret. qͥ fã¬
ctus ẽ biduo ꝓpt̾ duas partes suaᷤᷤ ma¬
ximas quibꝰ ꝯstat uniu̾sus. glum
scilicet ⁊ t̾ram. scđm hanc rõnis col¬
latonẽ qua ⁊ ipsa uniu̾sa creat᷑a
spualis ⁊ corꝑalis se ꝑe celũ ⁊ t̾ra no
mindt᷑. ita ut glob qͦ iste turbule̾¬
tioris aeris t̾rene parti deputet᷑ exhala¬
tionib qͥppe humidis corporascit. siqͥd
uo tnͣqͥlli aeris ẽ uͥ uentosi atq ꝓcello¬

Expanded text:
nibus coeli? Sed si primus dies septimo connibus coeli? Sed si primus dies septimo concinit, debet ergo et secundus sexto concinere. Quid autem simile habet firmamentum coeli cum homine facto ad imaginem Dei? An quia coelum totam superiorem mundi partem occupat, et homini in totam inferiorem potestas dominandi tributa est? Sed quid agimus de pecoribus et de bestiis, quas ipso die sexto in suo genere terra produxit? nomine spiritualis creaturae formatio, consequens erat ut corporalis quoque creatura, id est mundus iste visibilis fieret; qui factus est biduo propter duas partes suas maximas, quibus constat universus, coelum scilicet et terram, secundum hanc rationis collationem, qua et ipsa universa creatura sminatur, ita ut globus quoque iste turbulentioris aeris terrenae parti deputetur — exhalationibus quippe humidis corporascit — si quid uero tranquilli aeris est, ubi uentosi atque procello
Abbreviated transcription (Latin):
sic. Et fecit ds̃ duo luminaria magna
Uminare maiꝰ inincoationẽ diei: et lu¬
minare minus in ichoationem
noctis. Et stellas. Et posuit eas os
in firmam̃to celi. sic ut luceant suꝑ
t̾ram. ⁊ ut sint in inchoationẽ diei
⁊ noctis. uit diuidãt int̾ lucẽ et tene¬
bras. Et uidit ads̃ q bonũ ẽ. & factũ
est uesꝑe. et factũ ẽ mane dies qͣrtꝰ
In hoc qͣrto die q̃rendũ ẽ: quid sibi
uelit ista ordinatio. ut pͥus uł fie¬
rent. uł secernerent᷑ aque a t̾ra. pͥuss
t̾ra germinaret: quã in celo sydera
fierẽt. Neq enĩ possumꝰ dr̃e electa e
queq meliora qͥbus dierũ series ita
distingueret᷑: ut finis ⁊ mediũ ma¬
rime ornatius enu.nerẽt. Septem
qͥ ppe dierũ mediꝰ qͣrtus ẽ. Occurrit
enumn illud: qr septimo die ñ ẽ facta
ulla creat᷑a. Fn forte lux pͥmi diei
magis respondet ad qͥetẽ diei septimi
ut eõ mͦ concinentib finib isteor¬
do texat᷑ eminentib de medio lumi¬

Expanded text:
ic. Et fecit Deus duo luminaria magna; luminare majus in inchoationem diei, et luminare minus in inchoationem noctis; et stellas: et posuit ea Deus in firmamento coeli, ut luceant super terram, et ut sint in inchoationem diei et noctis, et ut dividant inter lucem et tenebras. Et vidit Deus quia bonum est. Et facta est vespera, et factum est mane dies quartus. In hoc quarto die quaerendum est, quid sibi velit ista ordinatio, ut prius vel fierent, vel secernerentur aqua et terra, priusque terra germinaret, quam in coelo sidera fierent. Neque enim possumus dicere electa esse quaeque meliora, quibus dierum series ita distingueretur, ut finis et medium maxime ornatius eminerent: septem quippe dierum medius quartus est. Occurrit enim illud quia septimo die non est facta ulla creatura. An forte lux primi diei magis respondet ad quietem diei septimi, ut eo modo concinentibus finibus iste ordo texatur, eminentibus de medio lumi
Abbreviated transcription (Latin):
es tercius. Hic moderamen ordinato¬
quedam creat᷑a ẽ herbarum atq li¬
gnoꝵ ab sp̃e t̾ratũ ⁊ aquarũ ut in
elem̃tis numerari ñ possint: seorsũ¬
de illis diceret᷑ ut exirẽt de t̾ra: ⁊ seor¬
sum illis redderent᷑ illa solita ut di¬
ceret᷑. ⁊ factũ ẽ sic. ac deinde repet̾et᷑
se quia bonũ ẽ. tam̃ qi fira radicibꝰ
continuant᷑ t̾ris ⁊ connectunt᷑:
ista qͦ ad eundẽ diem ꝑtin̾e̾ uolue
rit. Et dix̃ ds. fiant luminaria in
firmamñto cȩli. ut luceant suꝑ t̾ram.
in inchoationẽ diei ⁊ noctis ⁊ ut di¬
uidant inter diẽ ⁊ noctẽ. et sint in
signa ⁊ tẽꝑa.⁊ in dies. ⁊ in annos:
⁊ sint in splendorẽ in firmam̃to çeli.

Expanded text:
ertendum est moderamen ordinatoest creatura herbarum atque lignorum a specie terrarum et aquarum, ut in elementis numerari nde illis diceretur ut exirent de terra; et seorsum illis redderentur illa solita, ut diceretur, Et factum est sic; ac deinde repeteretu Deum vidisse quia bonum est; tamen quia fixa radicibus continuantur terris et connectuntur, ista quoque ad eumdem diem pertinere voluesunt luminaria duo in firmamento coeli, ut luceant super terram ad inchoationem diei et noctis, et ut dividant inter diem et noctem, et sint in signa, et tempora, et dies, et annos, et sint in splendorem firmamenti  Al.
Abbreviated transcription (Latin):
tionis distributione intelligt̃ dictũ. cur
in hoc qd̾ ⁊̃ ocłis uideri pot̾. ñ intuent᷑
integrũ corpꝰ hr̃e lunam. ⁊ tota sua
rotunditate ꝑfectũ. ⁊̃ cũ lumine cor¬
nicłato. siue incipiens ad t̾ras lucere.
siue desinens fulget: Si gͦ lum̃ in
ea crescit. uł ꝑficitur: uł minuit᷑: non
luminare ipsũ. s iłłd qd̾ accenditur
uariat᷑. Si aũ ex una sperule sue par¬
e sẽꝑ lucet. s dũ eam partẽ ꝯuertit ad cer¬
ram. donec totam conu̾tat qd̾ a pͥma
usq ad qͣrtamdecimã fit. cresce̾ ud̾tur:
semꝑ ẽ plena. s t̾re habitatoribꝰ non

Expanded text:
ne intellegunt dictum, cur in hoc, quod etiam oculis uideri potest, non intuentur integrum corpus habere lunam et tota sua rotunditate perfectum, etiam cum lumine corniculato siue incipiens ad terras lucere siue desinens fulget? si ergo lumen in ea crescit uel perficitur uel minuitur, non luminare ipsum, sed illud, quod accenditur, uariatur; si autem ex una sphaerulae suae parte semper lucet, sed, dum eam partem conuertit ad terram, donec totam conuertat, quod a prima usque ad quartam decimam fit, crescere uidetur, semper est plena, sed terrae habitatoribus non