comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
poturrunt. aliua sequitur absurdius ut hic
ñ sit euangłm p̃dicandum. qm̃ om̃s utiꝙ mo¬
rituri sunt. & sine ullo reatu contempti euan¬
gelu uenire adinferos debent. ut eis prodc̃ẽ
possit cum ibi crediderint. Qd sentire impiȩ
uanitatis ẽ. Quã obrem tentamus firmissut
qđ fides habet fundatissima aueto¬
ritate firmata. quia xop̃c mortuus ẽ scdm̃
scripturas. & quia scpultus ẽ. & quia resurre¬
xrit t̾cia die scdm scripturas. & cȩtera quȩ de
illo testantissima ueritate conscripta s unt.
In quibus etiam hoc ẽ qđ apud inferos fuit. so¬
lutisqs doloribus quibus eum erat impossibile
drineri. a quibus etiã recte intelligitur soluis¬
se & liberasse quos uoluit. corpus qd in cruce
reliquerat insepulchro positum recepisse. In
illa uͦ quamł positisti de uerbis petri apłi questi¬
one. qm̃ quȩ me mourant ꝑspicis. & alia fortas¬
se si diligentius discutiatur possunt mouere.

Expanded text:
potuerunt, aliud sequitur absurdius, ut hic potuerunt, aliud sequitur absurdius, ut hic non sit euangelium praedicandum, quoniam omnes utique morituri sunt et sine ullo reatu contempti euangelii uenire ad inferos debent, ut eis prodesse possit, cum ibi crediderint, quod sentire impiae uanitatis est. Quam ob rem teneamus firmissime, quod fides habet fundatissima auctoritate firmata: Quia Christus mortuus est secundum scripturas et quia sepultus est et quia resurrexit tertio die secundum scripturas et cetera, quae de illo testatissima ueritate conscripta sunt. in quibus etiam hoc est, quod apud inferos fuit solutisque eorum doloribus, quibus eum erat inpossibile teneri, a quibus etiam recte intellegitur soluisse et liberasse, quos uoluit, corpus, quod in cruce reliquerat, in sepulcro positum recepisse. in illa uero, quam proposuisti, de uerbis Petri apostoli quaestione quoniam, quae me moueant, perspicis et alia fortasse, si diligentius discutiantur, possunt mouere,
Abbreviated transcription (Latin):
ascendit xp̃c abinferis. ideo fama eiꝰ ibi eatin¬
ctaẽ. Nam ae hinc ascendit incęlum. & tamen
cius annuntiatione qui in eum crediderunt
salui erunt. Ideo quippe exaltatus ẽ. & dona¬
tum ẽ ei nom̃ qđ ẽ suꝑ om̃t nom̃. ut inmomi¬
ne eius om̃e genu flectatur ñsolum celestium
tͣrestrium. uerum ctiam infernoꝵ. Sedhanc
oppinionem si admittimus. qua putari potest
homines qui cum uuerent minime credide¬
runt posse in xpm apud inferos credere. qͥs
ferat quȩ consequuntur absurda fideiq con¬
traria : Primum ne frustra dolere uideamur
eos qui sine ista gr̃a decorpore exierunt. fru¬
straꝙ curam gerere atq instant̃ hortari. ut
eam honunes priusquam moriantur ꝓcipi¬
ant. ne sempi̾na morte puniantur. Aut si
illi apud inferos tantum. inutilit atꝙ infretuo¬
se credunt qui euangłio sibi annuntiato hic
credere noluerunt. illis autt̃ ꝓderit credere
qui ñ hic contempserunt. qui audire minime

Expanded text:
ascendit Christus ab inferis, ideo ibi fama eius extinascendit Christus ab inferis, ideo ibi fama eius extincta est; nam et hinc ascendit in caelum et tamen eius adnuntiatione, qui in eum crediderint, salui erunt. ideo quippe exaltatus est et donatum est ei nomen, quod est super omne nomen, ut in nomine eius omne genu flectatur non solum caelestium et terrestrium uerum etiam infernorum. sed hanc opinionem si admittimus, qua putari potest homines, qui, cum uiuerent, minime crediderunt, posse in Christum apud inferos credere, quis ferat, quae consequuntur absurda fideique contraria? primum, ne frustra dolere uideamur eos, qui sine ista gratia de corpore exierunt, frustraque curam gerere atque instanter hortari, ut eam homines, priusquam moriantur, percipiant, ne sempiterna morte puniantur. aut, si illi tantum apud inferos inutiliter atque infructuose credunt, qui euangelio sibi adnuntiato hic credere noluerunt, illis autem proderit credere, qui non hic contempserunt, quod audire minime
Abbreviated transcription (Latin):
nunt. Ftidco illiftune euacuatis caretribꝰ
iam iustum restare uidicium. quo contu¬
maces & infideles cuam ęt̾no igne punian¬
tur. Nec attendunt qui hoc sentiunt. hanc
taxusationem habere posse om̃s. qui etiã
post resurrectionem xp̃i antequã ad eos
euangłim ꝑueniret ex hac uita emigra¬
runt. N e enim postea quam dñs reme¬
ros nisi audito euangłio. cum tam multi
morerentur tͥoto orbe t̾rarum. antequã
adeos hȩc annuntiatio ꝑueniret. qui om̃s
habebunt eacusationem. quȩ ablata drͣ
cis quibus dñs cum uenisset quia ante non
audierant ininstrno p̃dicasse. nisi forte
cum dicatur cuam istos qui post dm̃ resur¬
rectionem ñdum sibi annuntiato euangłio mor¬
tui sunt siue moriuntur. illic apud inferos au¬
dire potuisse ut posse ut illic credant qđ de
xxp̃i neritate credendum ẽ. & habchant etiam
ipsi remissionẽ ac salutẽ. quã illi meruerunt
quibus aep̃c annuntiauit. sleq enim qr rursus

Expanded text:
nunt; et ideo illis tunc evacuatis carceribus nunt; et ideo illis tunc evacuatis carceribus jam justum restare judicium, quo contumaces et infideles etiam aeterno igne puniantur. Nec attendunt qui hoc sentiunt, hanc excusationem habere posse omnes qui etiam post resurrectionem Christi antequam ad eos Evangelium perveniret, ex hac vita emigrarunt. Neque enim posteaquam Dominus remeros, nisi audito Evangelio, cum tam multi morerentur toto orbe terrarum, antequam ad eos haec annuntiatio perveniret; qui omnes habebunt excusationem, quae ablata dicitur eis quibus Dominus cum venisset, quia ante non au dicatur etiam istos, qui post domini resurrectionem nondum sibi adnuntiato euangelio mortui sunt siue moriuntur, illic apud inferos audire potuisse uel posse, ut illic credant, quod de Christi ueritate credendum est, et habeant etiam ipsi remissionem ac salutem, quam illi meruerunt, quibus ibi Christus adnuntiauit. neque enim, quia rursus
Abbreviated transcription (Latin):
futura resurrectione in carne uidicandi sts.
ut ꝑaliquam carnis pęnam transcant in re¬
gnum di : Qd sutac̃. curhoc tantum de il¬
lis qui quondam ñcrediderunt indiebus
noe acñctiã decȩteris quos illic xp̃iuisita¬
inxerunt. postea transitoria pęna in carne
uidicandi : Qđ side om̃ibus acceperimus.
manet questio. quare petrus eos tantum
comiemorauit qui tunc increduli fuert᷑
cum fabricarctur arca. Alouet etiam illud
ꝗd hi qui dehacre conantur reddere rati¬
onem. ideo dicunt xp̃o adinferos descen¬
dente his qui ibiinuenti sunt illaloca pę¬
nalia tamquã carceres exinanitos quia ñ
audirrant euangłim qđ illis uiuentibus
ñdum toto orbe p̃dicabatur. & iustas habe¬
bant causas cur ñcredidissent qđ eisñ fu¬
erat annuntiatum. deinceps autẽ ñ habi¬
turos excusationẽ. qui p̃dicationẽ euangłũ
ꝑ om̃s gentes celebratam difsusamꝙ contẽ¬

Expanded text:
in futura resurrectione in carne judicandi sint, in futura resurrectione in carne judicandi sint, ut per aliquam carnis poenam transeant in regnum Dei? Quod si ita est, cur hoc tantum de illis qui quondam non crediderunt in diebus Noe, ac non etiam de caeteris quos illic Christi visita spiritu revixerunt, postea transitoria poena in carne judicandi? Quod si de omnibus acceperimus, manet quaestio, quare Petrus eos tantum commemoravit, qui tunc increduli fuerunt cum fabricaretur arca. 12 Movet etiam illud, quod ii qui de hac re conantur reddere rationem, ideo dicunt Christo ad inferos descendente, iis qui ibi inventi sunt, illa loca poenalia tanquam carceres exinanitos, qui non audierant Evangelium, quod illis viventibus nondum toto orbe praedicabatur, et justas habebant causas cur non credidissent, quod eis non fuerat annuntiatum: deinceps autem non habituros excusationem, qui praedicationem Evangelii per omnes gentes celebratam diffusamque contem
Abbreviated transcription (Latin):
illi opinor erunt dequibꝰ supra diocit. quuncre¬
duli fuer᷑ in diebꝰ noe. aut certe om̃s qͦs apud infe¬
ros xp̃c inuenit. Quid sibi ergo uult ut uidi¬
centur quidem secundum homines in carne.
uiuant autem secundum deum spiritu:
Quomodo uidicantur in carne quam
ñhabent si apud instrossunt. tł quamñ¬
dum receperunt. si etiam a doloribus infer¬
ni soluti sunt. Neq tnim suit querendo
dicis exrmaniti sunt inferi. om̃s etiam qui
tunc ibi fuerunt incarne resurrexisse cre¬
dendi sunt. Aut qui resurgentes apparu¬
erunt cum dño ad hoc carnẽ receperunt
ut in ea uidicarentur scđ̃m hominẽ. Qd
nec de illis uideo qͦmͦ accipi possit. quun¬
creduli futrunt indiebus noe. Nonenim
eos incarne uixisse scriptumẽ. aut credi
potest idco solutos inferm dolores. ut qui
inde libtrarentur carnem adluendã pe
quos apud inferos xp̃c inuenit. ut per
euangłim iniificarentur spũ. quamus

Expanded text:
illi opinor erunt, de quibus supra dixit: Qui increilli opinor erunt, de quibus supra dixit: Qui increduli fuerunt in diebus Noe, aut certe omnes, quos apud inferos Christus inuenit. quid sibi ergo uult \'ut iudicentur quidem secundum homines in carne, uiuant autem secundum deum spiritu\'? quo modo iudicantur in carne, quam n habent, si apud inferos sunt; vel quam nondum receperunt, si etiam a doloribus inferni soluti sunt? Neque enim si, ut quaerendo dicis, exinaniti sunt inferi, omnes etiam qui tunc ibi fuerunt, in carne resurrexisse credendi sunt; aut qui resurgentes apparuerunt cum Domino, ad hoc carnem receperunt, ut in ea judicarentur secundum hominem: quod nec de illis video quo modo accipi possit, qui increduli fuerunt in diebus Noe; non enim eos in carne vixisse scriptum est, aut credi potest ideo solutos dolores inferni, ut qui inde liberarentur, carnem ad luendam poenquos apud inferos Christus invenit, ut per Evangelium vivificarentur spiritu, quamvis
Abbreviated transcription (Latin):
sordium. sed conscientiȩ bone int̃rogatio
in dm̃ ꝑ resurrectionem iħu xp̃i qui estin
deatera dĩ. deglutiens mortem ut uite ꝑt̃nę
heredes efficeremur. ꝓ fectus incęlos subirctis
eadem scientia armamini. quia qui passus
ẽ incarne desut a peccatis. in hoc ut iam ñ
hominum desiderus fed uoluntate dĩ qđ
reliquum ẽ in carnr uiuat tempus. Deinde
addidit. Sufficit enim p̃teritum tempus ad
uoluntatem hominum consummatum. ambu¬
lantes inlibidinibus & concupiscentus. & ebri¬
etate. & commessationibus. potationibus.
& illicitis idoloꝵ seruitutibus. in quo stupe¬
scunt ñ concurrere uos in tandem lururiȩ
confusionem blasphemantes: qui reddent
rationemti qui paratus ẽ uidicare uiuos&
mortuos. stis dictis subnactit. ꝓptͣ hoc enĩ&
mortuis euangłi zatũt̃ ut iudicent᷑ qͥdt̾ scd̾m
homines incarne. uiuant aut̃ scdm dm̃ spũ. Qnẽ¬
ñmoueat ista ꝓfunditas:: Mortus diõ euangłi¬
zatũ qͦs ꝓfecto suntellexerimꝰ qͥ de corpore earier̃

Expanded text:
sed conscientiae bonae interrogatio in deum per resurrectionem Iesu Christi, qui est in dextera dei deglutiens mortem, ut uitae aeternae heredes efficeremur, profectus in caelos subiectis eadem scientia armamini, quia, qui passus est in carne, desiit a peccatis in hoc, ut iam non hominum desideriis sed uoluntate dei quod reliquum est in carne uiuat tempus; deinde addidit: Sufficit enim praeteritum tempus ad uoluntatem hominum consummatum, ambulantes in libidinibus et concupiscentiis et ebrietate, comessationibus, potationibus et inlicitis idolorum seruitutibus, in quo stupescunt non concurrere uos in eandem luxuriae confusionem blasphemantes. qui reddent rationem ei. qui paratus est iudicare uiuos et mortuos; his dictis subnectit: Propter hoc enim et mortuis euangelizatum est, ut iudicentur quidem secundum homines in carne, uiuant autn moueat ista profunditas? mortuis dicit euangelizatum. quos profecto si intellexerimus, qui de corpore exierunt,
Abbreviated transcription (Latin):
alterum breunus. de petri scilicet apłi uerbis.
e de anima dñi. Eremplum sane laterarum
tuarum quȩ continent int̾rogationt̃ utrum
ds̃ substantia corporalit̃ uelut in loco uideri
possit. & apud nos nescio qͦmͦ aberrarunt. nec inue¬
niri cum diu quererentur potuerunt. iterũ
admoneo mutere ne graueris. Incipit

Expanded text:
alterum breuius, de Petri scilicet apostoli uerbis alterum breuius, de Petri scilicet apostoli uerbis et de anima domini. exemplum sane litterarum tuarum, quae continent interrogationem, utrum dei substantia corporaliter uelut in loco uideri possit, et apud nos nescio quo modo aberrarunt nec inueniri, cum diu quaererentur, potuerunt, iterum admoneo mittere ne graueris.\' C
Abbreviated transcription (Latin):
tellegi. ꝓpt̃ hoc enim inhac uita & mo̾tuis
euanglizatum ẽ. idẽ infidelibus & iniquis.
ut cum crediderint uidicentur quidem
scđm homines incarne. hocẽ in diuersis
tribulationibus. & ipsa morte carnis. Unde
ficati cum morte infidelitatis & impietatis
ditinerentur. stec expositio uerboꝵ petri
cui displicet. uł cui etiam siñdisplicet ñta¬
men sufficit. querat ca scdm inferos intelle¬
gere. Qui si ualuerit illa quibus me moueri
supra commemoraui ita soluere. ut eoꝵ au¬
ferat dubitationẽ. imptiat &mͥ. ¶d si fa¬
ctum fuerit. poterunt illa uerba utroq mͦ
intellegi. Ista sententia de nulla falsitate
comuucitur. Adillas autẽ questiones quas
ante misisti. excepta dĩ uisione ꝑ corpus
unde mains opus moliendumẽ. ut potui
respondi. & ꝑ ascllum diaconum misi. qđ te
accepisse iamputo. In recenti autem comino¬
nitorio tuo eui nunc respondi duo quesieras.
quorum utrumꝙ tractatum ẽ. unum latius

Expanded text:
tellegi. propter hoc enim in hac uita et mortuis euangelizatum est, id est infidelibus et iniquis, ut, cum crediderint, iudicentur quidem secundum homines in carne. hoc est in diuersis tribulationibus et ipsa morte carnis. unde ficati, cum morte infidelitatis et impietatis detinerentur. Haec expositio uerborum Petri cui displicet uel cui, etiamsi non displicet, non tamen sufficit, quaerat ea secundum inferos intellegere. qui si ualuerit illa, quibus me moueri supra commemoraui, ita soluere, ut eorum auferat dubitationem, impertiat et mihi. quod si factum fuerit, poterunt illa uerba utroque modo intellegi; ista sententia de nulla falsitate conuincitur. ad illas autem quaestiones, quas ante misisti, excepta dei uisione per corpus, unde maius opus moliendum est, ut potui, respondi et per Asellum diaconum misi, quod te accepisse iam puto. in recenti autem commonitorio tuo, cui nunc respondi, duo quaesieras, quorum utrumque tractatum est, unum latius
Abbreviated transcription (Latin):
uid ñ fuerit in illa resurrectione ustoꝵ sitis
iam etna donata ẽ. ciuus xpẽ ex semine tã
crebro & tanta euidentia tantaq honorifi¬
centia commendatur. Perielitabatur etiam
illud qđ adhebrtos at iustis antiquis dicit᷑.
quia ꝓnobis meliora ꝓuiderunt. ne sine no¬
bis ꝑfocti ꝑficerentur. siam uulla resurre¬
ctionis incorruptione constituti sunt. quȩ
nobis ꝑficiendis in fint ꝓmittitur. Cur gͦ pe¬
trus costantum commemorart uoluerit.
quibus incarcere inclusis euangłm p̃dicatũ
ẽ. qui indiebus noe cum fabricaretur arca
increduli futrunt : Uides quam latebrosũ
sit. & quȩ me moueat nt affirmare hinc
aliquid audeam. Nuc accedit. quia cum di¬

Expanded text:
uid non fuerit in illa resurrectione iustorum, si eis uid non fuerit in illa resurrectione iustorum, si eis iam aeterna donata est, cuius Christus ex semine tam crebro et tanta euidentia tantaque honorificentia commendatur. periclitabitur etiam illud, quod ad Hebraeos de iustis antiquis dicitur, quia pro nobis meliora prouiderunt, ne sine nobis perfecti perficerentur, si iam in illa resurrectionis incorruptione constituti sunt, quae nobis perficiendis in fine promittitur. Cur ergo Petrus eos tantum commemorare uoluerit, quibus in carcere inclusis euangelium praedicatum est, qui in diebus Noe, cum fabricaretur arca, increduli fuerunt, uides, quam latebrosum sit et quae me moueant, ne adfirmare hinc aliquid audeam. huc accedit, quia, cum di
Abbreviated transcription (Latin):
p̃cesserunt. Qđ si respondetur hoc dictum tẽ
ꝑanticipationẽ ut monum̃ta quidem illo t̾rȩ
iustoꝵ corpora ñ tunc. sedcum ille pͥor resur¬
rexisset. quamuis tunc ut dicci anticipando
fuisset adiunctum. ut & xp̃c primogenitus
amortus sine ambiguitate credatur. & illis
iustis continuo concessum ut ipso preeunte
in ȩĩnam incorruptionem atq immortalita¬
tem resurgerent. illud adhuc restat qđ mo¬
utat. quomͦ apetro dici potuerit qđ unꝙ ueris¬
sune dictumẽ. quando ꝑ illam ꝓphetiam non
dauia sed xp̃m asseruit fuisse p̃dictum. carnẽ
cuis ñ indisse corruptionẽ. qđ aduinait deda¬
uid apud eos ce̾ monaumtum cuis. unde illos
utiq ñconiuncebat si corpus ciuis ibi iam non
erat. quia si & ante in recenti sua morte re¬
surrexisset nrc caro cuis uidisset corrupti¬
onem. posset nichilominus illud monumen¬
tum manere. Durum autem uidetur ut da¬

Expanded text:
praecesserunt. quod si respondetur hoc dictum esse praecesserunt. quod si respondetur hoc dictum esse per anticipationem, ut monumenta quidem illo terraeiustorum corpora non tunc, sed cum ille prior resurrexisset, quamuis tunc, ut dixi, anticipando fuisset adiunctum, ut et Christus primogenitus a mortuis sine ambiguitate credatur et illis iustis continuo concessum, ut ipso praeeunte in aeternam incorruptionem atque inmortalitatem resurgerent, illud adhuc restat, quod moueat, quo modo a Petro dici potuerit — quod utique uerissime dictum est, quando per illam prophetiam non Dauid sed Christum adseruit fuisse praedictum — carnem eius non uidisse corruptionem, quod adiunxit de Dauid apud eos esse monumentum eius. unde illos utique non conuincebat, si corpus eius ibi iam non erat, quia, si et ante in recenti sua morte resurrexisset nec caro eius uidisset corruptionem, posset nihilo minus illud monumentum manere. durum autem uidetur, ut Da
Abbreviated transcription (Latin):
soluendos infernidolores furrat descensurus. ꝓ¬
fecto gͥ inparadiso atq sinu abrahe etiam ante
iamerat beatificante sapientia. & apud inferos
iudicante potentia. Ilbi enm ñe nullo loco ob¬
sessa diuinitas: ueruntam̃ scđm creaturã quã
exquodam tempore suscipiendo mantns deus
homo factus ẽ. hoc ẽ scđm animam eum fuisse
eaxposita. qua dictum ẽ. ñ derelinques animã
meam ininferno. Scio quibusdam iuderi mor¬
te dñi xp̃i iam talem resurrectionem p̃stitam
iustis. qualis nobis in fine ꝓmittitur. qm̃ scri¬
ptumẽ illo t̃rȩmotu quomeuis passione petrȩ
scissȩ. monum̃ta aꝑta sunt. multa corpora
resurrexisse iustoꝵ. & uisa cum illo quando
resurrexit in sca ciuitate. Qui utiq sin iterum
repositis corporibus dormierunt. uidendumẽ
quẽ admodum intellegatur xp̃c pͥmo genitus
a mortus. sieum in illam resurrectionem tot

Expanded text:
soluendos inferni dolores fuerat descensurus. psoluendos inferni dolores fuerat descensurus. profecto igitur in paradiso atque in sinu Abrahae etiam ante iam erat beatificante sapientia et apud inferos iudicante potentia; ubi enim non est nullo loco obsessa diuinitas? uerum tamen secundum creaturam, quam ex quodam tempore suscipiendo manens deus homo factus est, hoc est secundum animam eum fuisse exposita, qua dictum est: Non derelinques animam meam in inferno. Scio quibusdam uideri morte domini Christi iam talem resurrectionem praestitam iustis, qualis nobis in fine promittitur, quoniam scriptum est illo terrae motu, quo in eius passione petrae scissae et monumenta aperta sunt, multa corpora resurrexisse iustorum et uisa cum illo, quando resurrexit, in sancta ciuitate. qui utique si non iterum repositis corporibus dormierunt, uidendum est, quem ad modum intellegatur Christus \'primogenitus a mortuis\', si eum in illa resurrectione tot
Abbreviated transcription (Latin):
quȩ ñ solumẽ. utrum etiam firmatus ẽ: Qua¬
ꝓpt̃ sunillum abrahȩ sinum &x p̾m mortuum
uenisse scã scraptura dixisset. non nominato
inferno eiusq doloribus. miror siquisquã ad
inferos cum descendisse asserere auderet. Sed
quia eudentia testimonia & infernum com¬
memorant & dolores. nulla causa occurrit
cur illo eredatur uenisse saluator. nͥut abris
doloribus saluos faceret. Sed utrum om̃s quos
ineis inuenit anquosdam quos illo beneficio
dignos iudicauit. adhuc requiro. Fuisse tam̃
cum apud inferos. & ineoꝵ doloribꝰ ẽstitutis
hoc beneficium p̃stitisse ñ dubito. Unde illis
iustis qui in sinu trant abrahȩ cumille uinfer¬
na descenderet. ñdum quid contulisset inueni.
a quibus eum scđm btnͣtficam p̾sentiam suȩ di¬
uinitatis numquam uideo recessisse. Sicut euiã
eodem ipso die quo mortuus ẽ ꝓmisit latroniqd̾
cum illo in paradiso fuisset futurus. quando ad

Expanded text:
quae non solum est, uerum etiam firmatus est? quaquae non solum est, uerum etiam firmatus est? quapropter si in illum Abrahae sinum Christum mortuum uenisse sancta scriptura dixisset non nominato inferno eiusque doloribus, miror, si quisquam ad inferos eum descendisse adserere auderet. Sed quia euidentia testimoma et infernum commemorant et dolores, nulla causa occurrit, cur illo credatur uenisse saluator, nisi ut ab eis doloribus saluos faceret; sed utrum omnes, quos in eis inuenit, an quosdam, quos illo beneficio dignos iudicauit, adhuc requiro. fuisse tamen eum apud inferos et in eorum doloribus constitutis hoc beneficium praestitisse non dubito. unde illis iustis, qui in sinu erant Abrahae, cum ille in inferna descenderet, nondum, quid contulisset, inueni, a quibus eum secundum beatificam praesentiam suae diuinitatis numquam uideo recessisse, sicut etiam eodem ipso die, quo mortuus est, promisit latroni, quod cum illo in paradiso fuisset futurus, quando ad
Abbreviated transcription (Latin):
ut hi qui uolunt hinc transire aduos ñ possint.
neqinde huc transmeare. nescio utrum quisꝗ
sit cui ñiudratur absurdum. Porro si plures
quã duo ibi erant. quis audeat dicere nombi
fuisse patriarchas & ꝓpħas. quibus inscriptu¬
ra dĩ iustitiȩ pietatisq taminsigne testimoniũ
ꝑhibetur: Quid his gͦ prestuterit qui dolores
soluit inferm in quibus illi ñ fuerunt. ñdum
intellrgo. presertim quia ne ipsos quidem in fe¬
ros uspiam scripturarum inbono appellatos
potiu reperire. Qđ sinus quam in diuinis au¬
ctoribus legitur. ñutiq sinus ille abrahe idẽ
secretȩ cuiusdam quietis habitatio aliqua pars
inferoꝵ eẽ credenda ẽ. quam quam inhis ipsis
tanti magistri uerbis ubi ait dixisse abraham
int̃ nos & uos chasma magnum firmatum ẽ.
satis ut opinor appartat. nc̃e quandã partẽ
& quasi membrum inferoꝵ tantę illius feli¬
citats sinum. Chaͦsma enim magnum quidẽ.
nisi quidã hiatus multum ca separans inter

Expanded text:
uolunt, hinc transire ad uos non possint neque inde huc transmeare, nescio utrum quisquam sit, cui non uideatur absurdum. porro si plures quam duo ibi erant, quis audeat dicere non ibi fuisse patriarchas et prophetas, quibus in scriptura dei iustitiae pietatisque tam insigne testimonium perhibetur? quid his ergo praestiterit, qui dolores soluit inferni, in quibus illi non fuerunt, nondum intellego, praesertim quia ne ipsos quidem inferos uspiam scripturarum in bono appellatos potui reperire. quod si nusquam in diuinis auctoritatibus legitur, non utique sinus ille Abrahae, id est secretae cuiusdam quietis habitatio aliqua pars inferorum esse credenda est. quamquam in his ipsis tanti magistri uerbis, ubi ait dixisse Abraham: Inter nos et uos chaos magnum firmatum est, satis, ut opinor, appareat non esse quandam partem et quasi membrum inferorum tantae illius felicitatis sinum. chaos enim magnum quid est nisi quidam hiatus multum ea separans, inter
Abbreviated transcription (Latin):
omino beatissimo fr̃i euodium¬
& coepõ euodio. angustinus in
latere ñ arbitror uehem̃tissime cominouere.
quomͦ illa uerba accipienda sint tamquã de
inferis dicta. Replico gͦ tͥ eandem questionẽ.
ut siue ipse potueris suit aliquem qui possit
inueniris. auferas de illa atq finias dubita¬
tionem meam. Qd si prior potuero. cumid
donauerit dñs tibiq imꝑtire ualuero. ñ
fraudabo dilectionem tuam. Nime autẽ
quȩ me ibi moueant intimabo. ut scđ̾m hȩ̃c
deillis uerbis apłicis ut ipse cogites. uł quẽ
idoneum repereris consulas. Cum dicisset
xxpm mortificatum carne uiuificatum
spũ. continuo subiecit in coipso spiritibꝰ
qui incarcere erant conclusi adutnientẽ
p̃dicasse. Qui spc̃ aliquando increduli sue¬
huc expectabat dĩ patientia indiebꝰ noe
cum fabricaretur archa. in qua pauci idẽ
octo animȩ saluȩ facte sunt ꝑ aquã. De¬
inde subiunaxit &ait. Qđ & uosnunc si¬
mili forma baptisma saluos fecit. Mouet
itaq si apud in feros dñs quando mortuus

Expanded text:
OMINO BEATISSIMO FRATRI ET COEPISCOPO EVODIO AUGUSTINUS IN latere non arbitror, uehementissime commouere, quo modo illa uerba accipienda sint tamquam de inferis \' dicta. replico ergo tibi eandem quaestionem, ut, siue ipse . potueris siue aliquem, qui possit, inueneris, auferas de illa atque finias dubitationem meam. quod si prior potuero, cum id donauerit dominus, tibique inpartire ualuero, non fraudabo dilectionem tuam; nunc autem, quae me ibi moueant, intimabo, . ut secundum haec de illis uerbis apostolicis uel ipse cogites uel, quem idoneum reppereris, consulas. -Cum diiisset Christum mortificatum carne. uiuificatum spiritu, continuo subiecit in eo ipso spiritibus, qui in carcere erant conclusi, aduenientem praedicasse, qui spiritus aliquando increduli fuehuc expectabat dei patientia, in diebus Noe, cum fabrito animae saluae factae sunt per aquam. deinde subiunxit et ait: Quod et uos nunc simili forma baptisma saluos fecit. mouet itaque, si apud inferos dominus, quando mortuus
Abbreviated transcription (Latin):
& adhuc locus ẽ. Et ait dñs struo. Eixi inuias
& sepes & compelle intrare. ut impleatur do¬
mus mra. Uide nunc quẽ ad modum de hisqͥ
prius uenerunt dictumt̃ introduc eos. non di¬
ctum t̃ compellẽ. Ita significata sunt ȩccliȩ
primordia adhuc crescentis. ut cenͣt uires
ctiam compellendi. inde quia oportebat
eius iam uiribus & magnitudint roborata
etiã compelli homines ad conuiuium salutis et̃¬
nȩ. postea quã dictum est factum ẽ quod uissi¬
sti & adhuc ẽ locus. exunquit inuias &
sepes. & compelle intrare. Qua ꝓpt̾ siam¬
bularetis quieti extra hoc conuiuum sc̃ȩ
unitatis eccłĩe. tamquam inus uos inue¬
nis & asperitate pleni estis. uos tamquã
in sepibus inuenimus. & intrare compel¬
limus. Qui compellitur quo ñ uult cogit᷑.
sed cumintrauerit iam uolens pascitur.
Cobi be itaꝙ iam iniquum & impacatum
animum. ut in uera eccłia ax p̃i inuenias
salutare conuuum. Exeplicit epła sc̃i

Expanded text:
 adhuc locus est\'. et ait dominus seruo: Exi in uias et saepes et compelle intrare, ut impleatur domus mea. uide nunc, quem ad modum de his, qui prius uenerunt, dictum est: Introduc eos, non dictum est \'compelle,\' ita significata sunt ecclesiae primordia adhuc crescentis, ut essent uires etiam compellendi. proinde, quia oportebat eius iam uiribus et magnitudine roborata etiam compelli homines ad conuiuium salutis aeternae, posteaquam dictum est: Factum est, quod iussisti, et adhuc est locus, exi, inquit, in uias et saepes et compelle intrare. quapropter, si ambularetis quieti extra hoc conuiuium sanctae unitatis ecclesiae, tamquam in uiis uos inuenis et asperitate pleni estis, uos tamquam in saepibus inuenimus et intrare compellimus. qui compellitur. quo non uult, cogitur, sed, cum intrauerit, iam uolens pascitur. cohibe itaque iam iniquum et inpacatum animum, ut in uera ecclesia Christi inuenias salutare conuiuium. CLXXIII. A. DOMI
Abbreviated transcription (Latin):
tabilia uidicia eius & muestigabiles iue cus
hanc fidelibus cordibus magnam ingerunt
admirationem. qui de illuis sapientia ꝑten¬
dente asine usꝙ infinem fortit̃ & om̃a suaui¬
ter disponente. ñ dubitant quiadsit qđ ei
placet. ut nascantur. crescant. ac multipli¬
centur hi. quos & simalos ipse ñ fecit. tam̃
malos futuros eẽ p̃sciuit. Nimis enini consi¬
lium eins in abdito ẽ. quo etiam malis bene uti¬
tur ad ꝓuectum bonoꝵ. etiam in hoc mirificans
om̃ipotentiam bonitatis suȩ. quia sicut illoꝵ
nequitit ẽ male uti bonis operibus eius. sic illi¬
us sapientiȩ ẽ bene un malis operibus corum
ltanc gͥ altitudinẽ saeram̃ti sic comm̃dat apłs¬

Expanded text:
tabilia iudicia eius et inuestigabiles uiae eius tabilia iudicia eius et inuestigabiles uiae eius hanc fidelibus cordibus magnam ingerunt admirationem, qui de illius sapientia pertendente a fine usque in finem fortiter et omnia suauiter disponente non dubitant, quid sit, quod ei placet, ut nascantur, crescant ac multiplicentur hi, quos etsi malos ipse non fecit, tamen malos futuros esse praesciuit. nimis enim consilium eius in abdito est, quo etiam malis bene utitur ad: prouectum bonorum etiam in hoc mirificans omnipotentiam bonitatis suae, quia, sicut illorum nequitiae est male uti bonis operibus eius, sic illius sapientiae est bene uti malis operibus eorum. Hanc igitur altitudinem sacramenti sic commendat apos
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑstrictis atꝙ significatis. ñ putaretur negligen¬
dum eẽ qd sequitur. pro om̃ibus hominibus.
ꝓregibus & his qui insubimitate sunt. ut qui¬
etam & tranquillam uitam agamus iomini
pietate & caritate. ne quisquã ficut se habet
humane cogitationis infirmitas. Existimaret
ñista cẽ facienda ꝓhis a quibus ꝑsecutionem
patiebatur ȩcclĩa. cum membra xp̃i ex omni
eent hominum genere colligenda. linde ad¬
iungit & dicit. Ftoc enim bonumẽ & acceptũ
coram salutari nr̃o dõ. qui om̃s homines uult
saluos fieri. & inagnitionem ueritatis uenire.
Et ne quisquam diceret posse ẽt̃ salutis uiam in
ticipatione corporis & sanguinis xp̃i. unus
intelligatur p̃stari. nͥ ꝑmediatorem ñ dm̃ qd
semꝑ erat uerbum. sed hominem xp̃m iħm.
cum utrbum caro factum ẽ. & habitauit in
nobis. Vnde nec illud temoueat. qđ de ui
tiarum sapientie & scientie di & illa uscru¬

Expanded text:
perstrictis atque significatis non putaretur neglegenperstrictis atque significatis non putaretur neglegendum esse, quod sequitur: Pro omnibus hominibus, pro reg i bus et his, qui in sublimitate sunt, ut quietam et tranquillam uitam agamus in omni pietate et caritate, ne quisquam, sicut se habet humanae cogitationis infirmitas, existimaret non esse ista facienda pro his, a quibus persecutionem patiebatur ecclesia, cum membra Christi ex omni essent hominum genere colligenda. unde adiungit et dicit: Hoc enim bonum est et acceptum coram saluatore deo nostro, qui omnes homines uult saluos fieri et in agnitionem ueritatis uenire. et ne quisquam diceret posse esse salutis uiam in ticipatione corporis et sanguinis Christi, unus intellegatur praestari nisi per mediatorem non deum, quod semper erat uerbum, sed hominem Christum Iesum, cum uerbum caro factum est et habitauit in nobis. Unde nec illud te moueat, quod de tiarum sapientiae et scientiae dei et illa inscru
Abbreviated transcription (Latin):
onis. ea ꝓpͥt intelligenda ẽ oratio quã facimꝰ
aduotum. idẽ ꝓseuchen. Uouentur autem
om̃a quȩ offeruntur dõ. maxime sc̃i altaris
oblatio. Quo sacram̃to p̃dicatur nrm illud
maximum uotum. quo nos uouemus in xp̃o
eẽ mansuros. utiq incompage corporis axp̃i.
Cuius rei sacram̃tum ẽ. qđ unus panis unum
corpus multi sumus. Ideo in huius sc̃ificatione
& distributionis p̃paratione existimo apłm̃
tiones. Nocẽenim aduotum. qđ usitatius in
scriptura nuncupatur euche. Int̾pellationes
autẽ siue ut ur̃i codices habent postulationes
fiunt. cum popłs benedicitur. Tunc enim anti¬
stites uelut aduocati susceptos suos ꝑmanus
impositionem miscdĩȩ offerunt potestati. Qui¬
bus pactis. & participato tanto sacram̃to. gr̃a¬
rum actio cuncta concludit. quaminhis etiã
uerbis ultimam comm̃dauit apls. Nec autẽ
causa p̃cipua fuit ista dicendi. ut his breuiter

Expanded text:
onis ea proprie intellegenda est oratio, quam facimus onis ea proprie intellegenda est oratio, quam facimus ad uotum, id est rcpoc εὐκήν. uouentur autem omnia, quae offeruntur deo, maxime sancti altaris oblatio, quo sacramento praedicatur nostrum illud maximum uotum, quo nos uouimus in Christo esse mansuros, utique in compage corporis Christi. cuius rei sacramentum est, quod unus panis, unum corpus multi sumus. ideo in huius sanctificatione et distributionis praeparatione existimo apostotiones, hoc est enim ad uotum, quod usitatius in scripturis nuncupatur eoa. interpellationes autem siue, ut uestri codices habent, postulationes fiunt, cum populus benedicitur; tunc enim antistites uelut aduocati susceptos suos per manus inpositionem misericordissimae offerunt potestati. quibus peractis et participato tanto sacramento gratiarum actio cuncta concludit, quam in his etiam uerbis ultimam commendauit apostolus. Haec autem causa praecipua fuit ista dicendi, ut his breuiter
Abbreviated transcription (Latin):
ut penr om̃is frequentat ȩccłia. ut p̾cationes
accipiamus dictas quas facimus incelebratio¬
nes sacramtoꝵ antequam illud qđ ẽ in dm̃m̃sa
incipiat benedici. orationes cum benedicitur
& sc̃ĩficatur. & ad distribuendum comminuitur
quam totã pentionẽ fere om̃is ȩccłia dominica
oratione concludit. Ad quem intellectum eti¬
am uerbi greci origo nos adiuuat. Nam eam
quã dicunt tũchen. raro ita scriptura ponit
ut intellegatur oratio. sed plerumꝙ ut multo
usitatus uotum appellatur euche. ꝓseuchen
uͦ qd uerbum ita positum ẽ unde tractamus.
semꝑ orationem uocat. Alnde hanc uerbiori¬
guiem sicut superius dicxi ñnulli minus eru¬
dite intuentes proseuchen. ñ orationẽ sed ad
nesĩs dr̃. Sed quia oratio int̃dum uocatur
euche. adoratio putata ẽ proseuche. Porrosi
usitatius ut diai in scripturis uotum appel¬
latur euche. excepto nomine gentrali orati¬

Expanded text:
uel paene omnis frequentat ecclesia, ut precationes uel paene omnis frequentat ecclesia, ut precationes accipiamus dictas, quas facimus in celebratione sacramentorum, antequam illud, quod est in domini mensa, incipiat benedici, orationes. cum benedicitur et sanctificatur et ad distribuendum comminuitur, quam totam petitionem fere omnis ecclesia dominica oratione concludit. ad quem intellectum etiam uerbi Graeci origo nos adiuuat; nam eam quam dicunt εὐκήν raro ita scriptura ponit, ut intellegatur oratio; sed plerumque et multo usitatius uotum appellatur εὐκή, 7rpoaeoav uero, quod uerbum ita positum est, unde tractamus, semper orationem uocat. unde hanc uerbi originem, sicut superius dixi, nonnulli minus erudite intuentes irpoaeoxav non orationem sed adoraat? dicitur; sed quia oratio interdum uocatur eua, adoratio putata est TtpoaeoxVj. porro si usitatius, ut dixi, in scripturis uotum appellatur εὐκή, excepto nomine generali orati
Abbreviated transcription (Latin):
exoratio ꝓpeccatis nr̃is. Quamquã fortassis
codices apud uos etiam in eo loco de dño iħu
ñ habent intpellat ꝓnobis. sed postulat pro
nobis. Ingreco enim quo uerbo hie positȩ st̃
int̃pellationes quas ipse posuisti postulationes.
ipsum & illic uerbum ẽ ubi scriptum ẽ int̃¬
pellat ꝓnobis. Cum gͥ & qui p̃catur orat. &¬
qui orat p̃cetur. & qui int̾pellat dm̃ adhocin¬
terpellet ut oret & p̾cetur. quid sibi uult quod
ista ita posuit apls̃. ut ñsit eorum neglegenda
diftinctio: Eacepto itaꝙ nomine generali. &
salua loquendi consuetudine scđm quã sure
dicas p̃cationẽ suit orationem. suis int̃pellati¬
onẽ ł postulationẽ una eadẽꝙ resintelligit᷑. aliqͣ etiã
singuloꝵ istor ꝓpͥetasinquirendͥa est. sed ad
eam liquido puenire disficile ẽ. Multa quip¬
pe hinc dici possunt. quȩ imꝓbanda ñsint.
Sed eligo inhis uerbis hoc intelligere qđ om̃s

Expanded text:
exoratio pro peccatis nostris. quamquam fortassis exoratio pro peccatis nostris. quamquam fortassis codices apud uos etiam in eo loco de domino Iesu non habent interpellat pro nobis\' sed \'postulat pro nobis\'; in Graeco enim, quo uerbo hic positae sunt interpellationes, quas ipse posuisti postulationes, ipsum et illic uerbum est, ubi scriptum est: Interpellat pro nobis. Cum igitur, et qui precatur et qui orat, precetur et, qui interpellat deum, ad hoc interpellet, ut oret et precetur, quid sibi uult, quod ista ita posuit apostolus, ut non sit eorum neglegenda distinctio? excepto itaque nomine generali et salua loquendi consuetudine, secundum quam, siue dicas precationem siue orationem siue interpellationem uel postulationem, una eademque res intellegitur, aliqua etiam singulorum istorum proprietas inquirenda est, sed ad eam liquido peruenire difficile est; multa quippe hinc dici possunt, quae inprobanda non sint. Sed eligo in his uerbis hoc intellegere, quod omnis
Abbreviated transcription (Latin):
aliud ẽ orare. aliud adorare. Deniq ñisto utrbo
sed alio legitur in greco. dnm̃ dm̃ tuum ad orabis.
& adorabo ad templum sc̃m tuum. & si qua si¬
milia. d intͣpellationibus autẽ qđ nr̃i habent
scdm codices credo urõs postulationes posiusti.
ltȩc interĩ duo idẽ qđ alii postulationeᷤ alu int̾pellatio¬
nesũp uric it: uit̃ p̃tati sunt unum uerbum
tranfferre uolurrunt. qđ grecus habet eñthe¬
ũãis. Et ꝓfecto aduertis & nosti. aliud eẽ int᷑¬
pellare. aluid postulare. Nonenim solemus di¬
cere postulant int̾pellaturi. sedint̃ pellant
postulaturi. Uerumtam̃ ex uicinitate uerbũ
usurpatum cui ꝓpinquitas ipsa imperat intel¬
lectum. ñ ẽ uelut censoria notatione culpan
& nͣctiam postulat: Immo uͦ quia postulat.
ꝓ eopositum ẽ intͣpellat. Cuident̃ quippe ali¬
bi de illo dr̃. Et si quis peccauerit aduocatũ
habemus ad patrem iħm xp̃m iustum. ipseẽ

Expanded text:
aliud est orare, aliud adorare. denique non isto uerbo aliud est orare, aliud adorare. denique non isto uerbo sed alio legitur in Graeco: Dominum deum tuum adorabis et: Adorabo ad templum sanctum tuum et si qua similia. Pro interpellationibus autem, quod nostri habent, secundum codices, credo, uestros postulationes posuisti. haec interim duo, id est quod alii postulationes, alii interpellationes interpretati sunt, unum uerbum transferre uoluerunt. quod Graecus habet, ἐντεὐξεις. et profecto aduertis et nosti aliud esse interpellare, aliud postulare. non enim solemus dicere \'postulant interpellaturi\' sed \'interpellant postulaturi\'; uerum tamen ex uicinitate uerbum usurpatum, cui propinquitas ipsa impetrat intellectum, non est uelut censoria notatione culpandnon etiam postulat? immo uero, quia postulat, pro eo positum est \'interpellat\'. euidenter quippe alibi de illo dicitur: Et si quis peccauerit, aduocatum habemus ad patrem Iesum Christum iustum; ipse est
Abbreviated transcription (Latin):
tenebunus. sed mirum si sententiam greci
sermonis uł consurtudinis obtinebimus. Pre¬
cationẽ & dep̃cationẽ multi nr̃i hoc idẽ pu¬
tant. & hoc cotidiano usu iam om̃mo p̃ualu¬
it. Qui autẽ distinctius latine locuti sunt. p̃¬
cationibus utebantur in obtandis bonis. dep̃¬
cationibus uͦ in deuitandis malis. Precaritnĩ
dicebant cẽ. p̃cando bona optare. Imprecari
mala. qđ uulgo iam dr̃ maledicere. Dep̃cari
autt̃. mala p̃cando depellere. Sed usitatum
iam loquendi modum potuis sequamur. & siue
p̾cationis siue dep̾cationes inuentrimus. quas
greci dcesis uocant. ñ putemus eẽ cm̃dandum.
Orationes uͦ quas grecus habet ꝓscuchas. distin¬
guere ap̃cibus ut p̃cationibus om̃ino difficilee̾.
Qđ uͦ quidã codices ñhabent orationes sed adora¬
tiones. quia ñ dictume̾ in greco cuchas sed prose¬
cium orationes dici agrecis notissimum ẽ. Et utiꝙ

Expanded text:
tenebimus; sed mirum si sententiam Graeci tenebimus; sed mirum si sententiam Graeci sermonis uel consuetudinis obtinebimus. precationem et deprecationem multi nostri hoc idem putant et hoc cotidiano usu iam omnino praeualuit. qui autem distinctius Latine locuti sunt, precationibus utebantur in optandis bonis, deprecationibus uero in deuitandis malis. precari enim dicebant esse precando bona optare, inprecari mala, quod uulgo iam dicitur maledicere. deprecari autem mala precando depellere. sed usitatum iam loquendi modum potius sequamur et, siue precationes siue \'deprecationes\' inuenerimus, quas Graeci δεήσεις uocant, non putemus esse emendandum. orationes uero, quas Graecus habet προσευχὰς, distinguere a precibus uel precationibus omnino difficile est. quod uero quidam codices non habent \'orationes\' sed \'adorationes\', quia non dictum est in Graeco εὐχὰς sed enim orationes dici a Graecis notissimum est. et utique
Abbreviated transcription (Latin):
periora ipso locutionis genere distingueret
dicendo. quosdã au̾tẽ apłos. quosdam autẽ
ꝓphas. quosdã uͦ euangłistas. sedhoc tãquã
unum aliquid duobus nominibus amplexus
ẽ. quosdam autẽ pastores & doctores. Illa autͣ
difficillime discernuntur. ubi ad timotheũ
scribens ait. Obsecro itaꝙ primum om̃ium
firri obseerationes. orationes. int̃pellationes
gr̃arum actiones. Scd̾m grecum enim eloqui¬
um discernenda sunt. Nlam nr̃i int̃pretes
iuao repperuntur. qui ea diligent̃ & scienter
transferre curauerint. Ecce enim sicut ea po¬
siusti ipͥse obsecro fueri obsecrationes. ñ eodem
cie. dinde alii codicesin quibus & ñri sunt. nͣ
habent obsecrationes. sed dep̃cationes. Tria
porro quȩ sequuntur orationes. intͣpellatio¬
nes. gr̃arum actiones. pleriq latini codices
sic habent. Unde siuelimus scd̾m̃ latinꝑ lin¬
guȩ ꝓpͥctates ista discernere. more loquendi
nrãm ut qualemcumq scientiam fortasse

Expanded text:
periora ipso locutionis genere distingueret periora ipso locutionis genere distingueret dicendo: Quosdam autem apostolos, quosdam autem prophetas, quosdam uero euangelistas, sed hoc tamquam unum aliquid duobus nominibus amplexus est: Quosdam autem pastores et doctores. Illa plane difficillime discernuntur, ubi ad Timotheum scribens ait: Obsecro itaque primum omnium fieri obsecrationes, orationes, interpellatio nes, gratiarum actiones. secundum Graecum enim eloquium discernenda sunt; nam nostri interpretes uix reperiuntur, qui ea diligenter et scienter transferre curauerint. ecce enim sicut ea ipse posuisti: Obsecro fieri obsecrationes, non eodem oei?. proinde alii codices, in quibus et nostri sunt, non habent \'obsecrationes\' sed \'deprecationes. tria POITO quae sequuntur: Orationes, interpellationes, gratiarum actiones plerique Latini codices sic habent Unde si uelimus secundum Latinae linguae proprietates ista discernere more loquendi, nostram uel qualemque scientiam fortasse
Abbreviated transcription (Latin):
qui erant immici tui. fierent canestui. & la¬
trarent ꝓte. qui seuiebant inte. Addidit
autẽ abipso. ut ñ a se ipsis hoc factum intelle¬
gerent. sed abipso. idẽ miscdĩa tius & gra. De
ꝓpbetis qd ait apłs. quosdã quidt̃ dedit as̃
in ꝑcclĩa apłos. quosdã autẽ ꝓpħas. hoc intel¬
lego ꝗd ipse scripsisti. ꝓpħas cosdictos isto lo¬
co ex quibus agabus erat. ñ illos qui uenturũ
in carne dñm ꝓpħauerunt. Fuangelistas uero
inuemimus quos apłos fuisse ñlegimus. sicut
fuerunt marcus. Mlucas. Pastores autẽ & do¬
ctores quos maxime ut discernerem uolusti.
cosdẽ puto ẽẽ sicut & tͥ uisum ẽ. ut ñ aliospa¬
stores alios doctores intellegamus. Sedidro cñ
p̃dixisset pastorts subumxisse doctores. ut
intellegerent pastores adosficium suum ꝑti¬
nere doctrinã. Ideo enim ñait quosdam aut̃
pastores. quosdam. Ab doctores seacum su¬

Expanded text:
qui erant inimici tui, fierent canes tui et laqui erant inimici tui, fierent canes tui et latrarent pro te, qui saeuiebant in te. addidit autem ab ipso\', ut non a se ipsis hoc factum intellegerent sed ab ipso, id est misericordia eius et gratia. De prophetis quod ait apostolus: Quosdam quidem dedit deus in ecclesia apostolos, quosdam autem prophetas, hoc intellego, quod ipse scripsisti, prophetas eos dictos isto loco, ex quibus Agabus erat, non illos, qui uenturum in carne dominum prophetauerunt. euangelistas uero inuenimus, quos apostolos fuisse non legimus, sicut fuerunt Marcus et Lucas. pastores autem et doctores, quos maxime ut discernerem uoluisti, eosdem puto esse, sicut et tibi uisum est, ut non alios pastores. alios doctores intellegamus; sed ideo, cum praedixisset pastores, subiunxisse doctores, ut intellegerent pastores ad officium suum pertinere doctrinam. ideo enim non ait: Quosdam autem pastores, quosdam uero doctores, sed cum su
Abbreviated transcription (Latin):
aliud dictum. quã ds̾ conquassabit capita mi¬
micoꝵ suoꝵ nimium suꝑbitntium. niium
se extollentium. indelictis suis. Eyꝑbolen quip¬
pe significauit suꝑb̾am tantum se eactollentẽ.
& tanta elatione incedentẽ. quasi capilli uerti¬
cem ꝑambulando calearent. ltem in eodt̾ psal¬
mo qđ scriptum ẽ. lingua canum tuoꝵ ex mi¬
micis ab ipso. ñ semꝑ inmalo accipiendi sunt
canes. Alioquin ñ rep̃henderentur apua ꝓphe¬
tam canes nescientes latrare. & amantes dor¬
mitare. cꝓfecto enm laudabiles canes essent.
si &e latrare seirent. & iugrlare amarent. Et
certe illi trecenti innumero ꝑerucis litttrã
sacratissimo ñeligerentur ad uictoriam faci¬
endam. qui tamquã canes lamberent aquã.
nͥ aliquid magnum significarent. lligilant
enim & latrant boni canes. & ꝓdomo & ꝓ
lingua canum ẽ commemorata. ñ dentes. In¬
orum autẽ canum dixcit ex mimicis. idẽut

Expanded text:
aliud dictum quam deus conquassabit capita inialiud dictum quam deus conquassabit capita inimicorum suorum nimium superbientium, nimium se extollentium in delictis suis\'. per hyperbolen quippe significauit superbiam tantum se extollentem et tanta elatione incedentem, quasi capilli uerticem perambulando calcarent. item in eodem psalmo quod scriptum est: Lingua canum tuorum ex inimicis ab ipso, non semper in malo accipiendi sunt canes. alioquin non reprehenderentur apud prophetam canes nescientes latrare et amantes do.rmitare; profecto enim laudabiles canes essent, si et latrare scirent et uigilare amarent. et certe illi trecenti in numero per crucis litteram sacratissimo non eligerentur ad uictoriam faciendam, qui tamquam canes lamberent aquam, nisi aliquid magnum significarent. uigilant enim et latrant boni canes et pro domo elingua canum est commemorata, non dentes. tuorum autem canum, dixit, ex inimicis, id est ut,
Abbreviated transcription (Latin):
religionis minime retinerent. Qđ in eoꝵ fi¬
gura etiã decam scriptum ẽ. qđ constituit
in eo dñs signum ne quis occideret eum. De¬
niꝙ cum dixisset neoccideris eos. nequando
obliuiscantur legis tux. uelut quereretur
quid de illis cẽt faciendum ut inaliquosusus
testimonii uertiatis ñoccidantur. idẽ ñ consu¬
mantur neꝙ obliuiscantur legisdĩ continuo
subiunait. Disꝑge illos inuirtute tudi. Si enĩ
uno in loco reñt t̾rarum. ñ adiuuarent testi¬
monio p̃dicationem euangłũ. quȩ fructifi¬
cat toto orbe t̃rarum. ldeo disꝑge illos in
urtute tua. ut eiis ipsius cuius fuerunt
neg atores. ꝑfecutores. int̃fectores. ubiꝙ sint
testes ꝑ ipsam legem quam ñ obliui scuntur.
inqua c̃ ille ꝓpħatus quem ñ sequuntur. Neꝙ
enim eis aliqui a ꝓdest. qd eam ñ obliuiscunt᷑.
Aluid ẽ enim logem di habere inmemoria. ali
pilli ꝑ ambulantium indelicts suis. ñ mͥ udet᷑

Expanded text:
religionis minime retinerent. quod in eorum fireligionis minime retinerent. quod in eorum figura etiam de Cain scriptum est, quod constituit eo dominus signum, ne quis occideret eum. denique cum dixisset: Ne occideris eos, ne quando obliuiscantur legis tuae, uelut quaereretur, quid de illis esset faciendum, ut in aliquos usus testimonii ueritatis non occidantur. id est non consumantur neque obliuiscantur legis dei, continuo subiunxit: Disperge illos in uirtute tua. si enim uno in loco essent terrarum, non adiuuarent testimonio praedicationem euangelii, quae fructificat toto orbe terrarum. ideo: Disperge illos in uirtute tua, ut eius ipsius, cuius fuerunt negatores, persecutores, interfectores, ubique sint testes per ipsam legem, quam non obliuiscuntur, in qua est ille prophetatus, quem non sequuntur. neque enim eis aliquid prodest, quod eam non obliuiscuntur; aliud est enim legem dei habere in memoria, aliud pilli perambulantium . in delictis suis, non mihi uidetur
Abbreviated transcription (Latin):
sciͣ. & ideo rectissime & filius eas potest dice
eos nequando obliuiscantur legistur. con¬
uenient̃ mͥui detur intellegi ita ẽẽ premini¬
atum eandẽ gentẽ ctã debellatam atꝙ sub¬
uersam. inpopuli uictoris suꝑstitiones ñ fuisse
cessuram. sedin urteri lege mansuram ut
apud eã ttt testimonium scripturarum toto
orbe t̾rarum. unde ȩccłia fuerat euocanda.
ullo enim euidentiore docum̃to ostenditur
gentibus qd saluberrime aduertitur. non in¬
opinatum & repentinum aliquid institutum
spũ p̃sumptonis humane ut xp̃i nom̃ inspe
salutis et̃nȩ tanta auctoritate p̃polleat. ẜolim
fuisse ꝓphatum atꝙ conscriptum. Nam ipsa
ꝓphetia quid aliud nͥ anr̃is putarctur ẽe con¬
ficta. si ñ de inimicoꝵ codicibus ꝓbaretur.:
Ideo ne occideris eos. ne ipsius gentis nonien
extinaeris. nequando obliuiscantur legis
tut. Qđ utiꝙ fieret. si ritus & saera gentiũ
colere compulsi penitus qualecumq nom̃ suȩ

Expanded text:
i et ideo rectissime et filius eas potest dicereos, ne quando obliuiscantur legis tuae, conuenienter mihi uidetur intellegi ita esse praenuntiatum: eandem gentem etiam debellatam atque subuersam in populi uictoris superstitiones non fuisse cessuram, sed in ueteri lege mansuram, ut apud eam esset testimonium scripturarum toto orbe terrarum, unde ecclesia fuerat euocanda. nullo enim euidentiore documento ostenditur gentibus, quod saluberrime aduertitur, non inopinatum et repentinum aliquid institutum spiritu praesumptionis humanae, ut Christi nomen in spe salutis aeternae tanta auctoritate praepolleat. sed olim fuisse prophetatum atque conscriptum. nam ipsa prophetia quid aliud nisi a nostris putaretur esse conficta, si non de inimicorum codicibus probaretur? ideo: Ne occideris eos, ne ipsius gentis nomen extinxeris, ne quando obliuiscantur legis tuae, quod utique fieret. si ritus et sacra gentium colere compulsi penitus qualecumque nomen suae