comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
quia opera illius maligna fuerunt : fratris aut̃ eius iustaldatur intellegi propterea
dm nonrerpexis se bmunus eius : quia hoc ipso malediuidebat . dans dõ aliquid
suum sibi autem seipsum : quod om̃s faciunt quinon dĩ sed suam sestanter uolun¬
tatem : Id ẽ non recto sed ꝑuersocorde uiuenter offerunt tionendõ munus quqͥ eo
putant eum redimi ut eorum nonopitul& ursanandis prauis cupiditatib: sed
explendis : & hoc ẽ terrenae proprium ciuitatis dm̃ uel deos colerẽ q̃uibus adiuuan¬
tibus reg& inuictorus & pace terrena non caritate consulendi sed dominandi
cupiditate : boni quippe ad hoc utunt᷑ mundo ut fruantur dõmaliaut̃ contra.ut
fruanur mundo utiuolunt dõ qui tam̃ eum uel ẽẽ ł res humanus curare lã credu
sunt enim multo deteriores : quinec hoc quidem credunt : Cognita ltaq cain
quod suꝑ eius germani sacrificium nec suꝑ suum respexerat dr utiq: fratrẽ bonũ

Expanded text:
quia opera illius maligna fuerunt, fratris autem eius iusta, datur intellegi propterea quia opera illius maligna fuerunt, fratris autem eius iusta, datur intellegi propterea deum non respexisse in munus eius, quia hoc ipso male diuidebat, dans deo aliquid suum, sibi autem se ipsam. quod omnes faciunt, qui non dei, sed suum sectantes uoluntatem, id est non recto, sed peruerso corde uiuentes, offerunt tamen deo munus, quo putant eum redimi, ut eorum non opituletur sanandis prauis cupiditatibus, sed explendis. et hoc est terrenae proprium ciuitatis, deum uel deos colere, quibus adiuuantibus regnet in uictoriis et pace terrena, non caritate consulendi, sed dominandi cupiditate. boni quippe ad hoc utuntur mundo ut fruantur deo, mali autem contra ut fruanSunt enim multo deteriores, qui ne hoc quidem credunt. Cognito itaque Cain quod super eius germani sacrificium, nec super suum respexerat Deus, utique fratrem bonum
Abbreviated transcription (Latin):
offertur sacrificium cũ offertur dõuero cuiunitantũ modo facrificandũ ẽ. Ñautẽ
reste diuiditur dũ ñ discernuntur resteł loca ł tẽpora ł reripse quae offerunt᷑
ł qui offert & cuioffertur ł inquibus aduescendũ distribuit᷑ quod oblatũ ẽ : ut diuisi¬
onem hicdis cretionem intellegionus siue cũ offert᷑ ubi ñ oport& aut qđ nonibi sed a libi
oportet : siuecũ offert᷑ quando ñ oport& aut quod nontunc sed alias oport& : siuecũ¬
id offestur quodnus quã & nũ quã penitus debuit siue cũ elestiora sibi eius dem
generis rerum ten& homo quã s̃ eaquae offeridõ: siue eius reiquae oblata ẽ. sit par¬
ticeps profanus : aut quilib& quem fas nonẽ. fieri in quo autem horum dõ displicuȩ¬
U sicut cain inquit exmalignoerat & occidit fratrem suum : & cuius rei gratia occidit :

Expanded text:
offertur sacrificium, cum offertur deo uero, cui uni tantummodo sacrificandum est. non autem offertur sacrificium, cum offertur deo uero, cui uni tantummodo sacrificandum est. non autem recte diuiditur, dum non discernuntur recte uel loca uel tempora uel res ipsae, quae offeruntur, uel qui offert, cui offertur, uel hi quibus ad uescendum distribuitur quod oblatum est, ut diuisionem hic discretionem intellegamus; siue cum offertur ubi non oportet aut quod non ibi, sed alibi oportet, siue cum offertur quando non oportet aut quod non tunc, sed alias oportet, siue cum offertur id quod nusquam et numquam penitus debuit, siue cum electiora sibi eiusdem generis rerum tenet homo quam sunt ea quae offert deo; siue eius rei, quae oblata est, fit particeps profanus aut quilibet quem fas non est fieri. in quo autem horum deo displicueibus loqueretur: non sicut Cain, inquit, ex maligno erat et occidit fratrem suum; et cuius rei gratia occidit?
Abbreviated transcription (Latin):
impleuit : Namcũ sacrificia discreuiss& aboꝵ inillius respiciens huius
dispiciens quod non dubitandum ẽ. potiuis secognosci signoaliquo adtestionte uisibilis
& hocideo fecis s& dĩ quiamalaerant operabuius fratris uero eiurbona : coniris¬
tatus ẽ cainualde: & concidit facier euis : sicenim scriptũ ẽ: & dix̃ dñs ad cain:
quare tristis fasturer : & quare concidit facies tua nonne sireste offerios recte
aut̃ non diuidis peccasti: quiesceꝰ ad te enm conuersio eius & tudominaberis.
illius : In hac ammonitione ł monitu quem dr̃ protulit ad cam illud quidem.
qđ distum ẽ non nesireste offeris reste hocnon diuidios peccisti quia non
eluc& quur ł undesit distum multus sensus peperit eius obscuritas cũ diuinarũ
scripturarum quisq trastor secundũ fidei regulã idconatur exponerereste quippe

Expanded text:
impleuit? nam cum sacrificia discreuisset amborum, in illius respiciens, huius impleuit? nam cum sacrificia discreuisset amborum, in illius respiciens, huius despiciens — quod non dubitandum est potuisse cognosci signo aliquo attestante uisibili — et hoc ideo fecisset deus, quia mala erant opera huius, fratris uero eius bona, contristatus est Cain ualde et concidit facies eius. sic enim scriptum est: et dixit dominus ad Cain: quare tristis factus ea et quare concidit facies tua? nonne si recte offeras, recte autem non diuidas, peccasti? quiesce; ad te enim conuersio eius et tu dominaberis illius ? in hac admonitione uel monitu, quem deus protulit ad Cain, illud quidem quod dictum est: nonne si recte offeras, recte autem non diuidas, peccasti? quia non elucet cur uel unde sit dictum, multos sensus peperit eius obscuritas, cum diuinarum scripturarum quisque tractator secundum fidei regulam id conatur exponere. recte quippe
Abbreviated transcription (Latin):
legia obseruanda & celebranda susceperint : Qens aut̃ iudaea. siue sub paganis
regibus siue subxp̃i anis non amiserit signũ legis suae : quoa c&leris gentib: po¬
pulis q: distinguit᷑ : & om̃is imperator Prexquieos inregnosuo inuenit ciupso
signo eos inuenit nec occidit: idẽ ñ efficit ut ñ sint iudxicestoquodã & ꝓprio
sua e obseruationis signo a c&erarum gentiũ communione discretinis. quicũq:
eorum a xp̃m transierint ut lam non inueniatur cainne exeat a faciedĩ nec
habit& in t̃ranam quod dicitur in t̃p̃tari cõmotio : Contra qđ malũ ds̃ ro¬
gatur in psalmom edederis inmotum peder meos. & manus peccatorũ non
Tum ds̃ locutus ẽ ad cam eomore quo cum primis hominibus ꝑ crea¬
tura subiesta uelut eoꝵ socidr forma congrualo quebat᷑ quid eiꝓ fuit ñ ne
conceptũ scelus innegando fratre&ia pͦ uerbũ diuinae ammonitionis

Expanded text:
legia obseruanda et celebranda susceperint, gens autem Iudaea siue sub paganis legia obseruanda et celebranda susceperint, gens autem Iudaea siue sub paganis regibus siue sub christianis non amiserit signum legis suae, quo a ceteris gentibus populisque distinguitur; et omnis imperator uel rex, qui eos in regno suo inuenit, cum ipso signo eos inuenit nec occidit, id est non efficit ut non sint Iudaei, certo quodam et proprio suae obseruationis signo a ceterarum gentium communione discreti, nisi quicumque eorum ad Christum transierint, ut iam non inueniatur Cain nec exeat a facie dei nec habitet in terra Nam, quod dieitur interpretari „commotio". contra quod malum deus rogatur in psalmo: ne dederis in motum pedes meos, et: manus peccatorum non Cum deus locutus est ad Cain eo more, quo cum primis hominibus per creaturam subiectam uelut eorum socius forma congrua. loquebatur, quid ei profuit? nonne conceptum scelus in necando fratre etiam post uerbum diuinae admonitionis
Abbreviated transcription (Latin):
sapere autem secundũ carnẽ mors ẽ : quã ille non intellegens amis soregno
gemit & corporali morte tremit: sed quidei respondit dr̃ ñ sic inquit
Omnis quiocciderit camn: septemuindistis ex solu& : Idẽ non sic quomodo di¬
cis: noncorporalimorte interibitgenus impium : carnalium iudacorum:
quicũq: enim eor it aperdiderit : ieptẽ uindictas ex solu&: idẽ aufer& ab eis
s eptẽ uindictiqs quibus allegati sunt propt̃reatum occis xp̃i : ut hoctoto tẽpore
quod septinario dierum numero uoluitur : magis qua nꝰ interit gens iudea
satis appareat fidelib: xp̃ianis quã subiectione meruerint qui suꝑboregno
dnm int̃ fecer̃ : & posuit dñs ds̃ lain signu neeum occidat. Om̃is quunuene¬
rit hoc reuera multum mirabile ẽ : quẽ ad modũ om̃s genter quȩ arominis
subiugatȩ sunt inritum romanorum sacrorum transierint : eaquesacri¬

Expanded text:
Sapere autem secundum carnem mors est, quam ille non intelligens, amisso regno Sapere autem secundum carnem mors est, quam ille non intelligens, amisso regno gemit, et corporalem mortem tremit. Sed quid ei respondit Deus? Non sic, inquit, omnis qui occiderit Cain septem vindictas exsolvet, id est non sic quomodo dicis, non corpoquicumque enim eos ita perdiderit, septem uindictas exsoluet; id est, auferet ab eis septem uindictas, quibus alligati sunt propter reatum occisi Christi, ut hoc toto tempore, quod septenario dierum numero uoluitur, magis quia non interit gens Iudaea satis appareat fidelibus christianis, quam subiectionem meruerint qui superbo regno dominum interfecerunt. Et apposuit dominus deus Cain signum, ne eum occidat omnis, qui inuenerit. hoc re uera multum mirabile est quemadmodum omnes gentes, quae a Romanis subiugatae sunt, in ritum Romanorum sacrorum transierint eaque sacri
Abbreviated transcription (Latin):
tis suaei gmꝰ operaberis inquit terram & ñ adici& uirtutem suã dicretibi: Cemens
& tremens eris interra:Nunceccequis non uideat. non agnortat. intota terra qua¬
cumq: disꝑsus ẽ ille populus quomodo gemat merore amisi regni& tremat
timore subinnumerabilibus populis xp̃ianis : Ideoq: respondit cain& dixit :
maior ẽ. causa mea si eicis mehodie a facie terrae & a facie tua abscondasetero¬
gemens & tremens suꝑterram & erit omnis quun ueneritmeoccid et inguere
indegemit & tremitneregno &iam terreno ꝑdito istu uisibili morte occidat᷑ :
h anc dicit muiorem cuusam quam illa quod ei terra ñ dat uis tutem suam.
ne spiritaliter moriatur : Carna literenim supit : & abs condi a faciedi idẽ
iritum haberedm graue non putut nisi ne in ueniatur & occidatur :
Carnaliter enĩ sapitꝰ tumquã operans terram cuius uirtutẽ non accepit :

Expanded text:
tis suae: quoniam operaberis, inquit, terram et non adiciet uirtutem suam dare tibi. Gemens tis suae: quoniam operaberis, inquit, terram et non adiciet uirtutem suam dare tibi. Gemens et tremens eris in terra. nunc ecce, quis non uideat, quis non agnoscat in tota terra, quacumque dispersus est ille populus, quomodo gemat maerore amissi regni et tremat timore sub innumerabilibus populis cbristianis? ideoque respondit Cain et dixit: maior est causa mea; si eicis me hodie a facie terrae, et a facie tua abscondagemens et tremens super terram, et erit, omnis qui invenerit me, occidet me. Vere inde gemit et tremit ne, regno etiam terreno perdito, ista visibili morte occidatur. Hanc dicit majorem causam, quam illam quod ei terra non dat virtutem suam, ne spiritaliter moriatur: carnaliter enim sapit, et abscondi a facie Dei, id est iratum habere Deum, grave non putat, nisi ne inveniatur et occidatur. Carnaliter enim sapit tanquam operans terram cujus virtutem non accipit.
Abbreviated transcription (Latin):
conscissumẽ ut ꝑxp̃i passionẽ reuelentur secreta sacramentorũ fidelib
adbibendum eiꝰ sanguinem ore aꝑto in confessionem transeuntib:: Prop¬
terea populus ille sic̃ cam adhucoperatur terrã adhuc exerc& operationẽ
legis carnaliter qua e non eidat uirtutem sua qui ain eo non intellegit gradã
salutẽ nram : crucifigendo xp̃mꝰ quimortuus ẽ ꝓptꝰ delistanrꝙ neceis dedit eadẽ
terra uirtutẽ sua quia nonius aficatis uirtute resurrestionis eius: quiresur¬
rexit propter ius tificationem nram: qui & si cruai fixus ẽ. in infirmitate seduuit
inuis tute dĩ sicut dicit apł: haecergo ẽ uistus terrae illius quã nonos tendit impus
& incredulis: unde necresurgens eis a quibus erat crucifixus apparuit tã quã cain
operinti terram ut grionum illud seminaret᷑ ñ ostendens eadẽ tra frustũ uirtu¬

Expanded text:
conscissum est, ut per Christi passionem reuelentur secreta sacramentorum fidelibus conscissum est, ut per Christi passionem reuelentur secreta sacramentorum fidelibus ad bibendum eius sanguinem ore aperto in confessione transeuntibus. propterea populus ille sicut Cain adhuc operatur terram, adhuc exercet operationem legis carnaliter, quae non ei dat uirtutem suam, quia in ea non intellegit gratiamsalutem nostram crucifigendo Christum, qui mortuus est propter delicta nostra. nec eis dedit eadem terra uirtutem suam, quia non iustificati sunt uirtute resurrectionis eius, qui resurrexit propter iustificationem nostram; quia etsi crucifixus est ex infirmitate, sed uiuit in uirtute dei, sicut dicit apostolus. haec ergo est uirtus terrae illius, quam non ostendit inpiis et incredulis. unde nec resurgens eis, a quibus erat m. 2 S crucifixus, adparuit, tamquam Cain operanti terram, ut granum illud seminaretur, non ostendens eadem terra fructum uirtu
Abbreviated transcription (Latin):
sed ait qm̃ operaueris terram : & ñ adici& uirtutẽ suã daretibi Vnde ñ ẽ
necesse eandem terram intellegere operari cainquae aperuit os accipere
sanguinẽ fratris demanueius : sedideomaledistus intellegitur ab hac tra
qm̃ operatur terram qua eñ adici& uis tutẽ sua dareilli : Idẽ ideo papu¬
huc operatur terrentm circum cisionem : terrenum sabbatum. terrenũ
azsmum terrenũ pascha : qua eomnes terrena operatio hab& occultam
uir tutem intellegendȩ gratiae xp̃i quae nondatur iudaeis in impi& ate
& in fidelitate ꝑseuerantib: qui un ouotes tam̃to reuelata ẽ. & ñ transeuntibus
ad dnmꝰ n eis aufertur uelamen quod in lestione u&eris testam̃ti mana
qr in soloxp̃o euacuatur: nomipsalectio ueteris testam̃ti quȩhab& abs conditã
uir tutem sed uelamen quod abs condit᷑ : Vndexpo incruce parso uelũ tẽpli

Expanded text:
sed ait: quoniam operaberis terram et non adiciet uirtutem suam dare tibi. unde non est sed ait: quoniam operaberis terram et non adiciet uirtutem suam dare tibi. unde non est necesse eandem terram intellegere operari Cain, quae aperuit os accipere sanguinem fratris de manu eius; sed ideo maledictus intellegitur ab hac terra, quoniam operatur terram, quae non adiciet uirtutem suam dare illi; id est, ideo popuhuc operatur terrenam circumcisionem, terrenum sabbatum, terrenum azymum, terrenum pascha. quae omnis terrena operatio habet occultam uirtutem intellegendae gratiae Christi, quae non datur Iudaeis in inpietate et infidelitate perseuerantibus, quia nouo testamento reuelata est; et non transeuntibus ad dominum non eis auferetur uelamen, quod in lectione ueteris testamenti manet, quia in solo Christo euacuatur, non ipsa lectio ueteris testamenti, quae habet absconditam uirtutem, sed uelamen. quo absconditur. unde Christo in cruce passo uelum templi
Abbreviated transcription (Latin):
clarauox sanguinis quam sanguisꝰ ipse ex primit exore fideliũ: eodẽ sanguine
redẽpiorum : Dicit dñs adcam : & nunc maledictus eris tua terra qua eaperu¬
it or suum accipere sanguinẽ fratristur ddemanutua qmoperaueris t̃ra¬
& ñ adici& uis tutem suam daretibigemens & tremens eris interra: N dixit
maledistaterra sed maledictus tu a terra quae a peruit orsuum excipere
sanguinẽ fratristui demanutua : Maledictꝰ ẽ enim populus iudaicꝰ infidł aterra:
id ẽ ab ecłu quae aperuit ossuum In confessione peccatorum accipere
sanguinẽ xp̃i qui fusus ẽ in remissionẽ peccatoꝵ demanu ꝑsecutoris nolentis eẽ
subꝰ gr̃a sed sublege ut eẽt ab ecđa maledistus : id est ut eum intellegeret
maledictor legis : Deindecum dixiss& maledictus tuaterra quae a peruit os
suum accipere sanguinem fratristu demanutua non dix̃ qm̃ operaueris eã

Expanded text:
clara uox sanguinis, quam sanguis ipse exprimit ex ore fidelium eodem sanguine clara uox sanguinis, quam sanguis ipse exprimit ex ore fidelium eodem sanguine redemptorum. Dicit deus ad Cain: et nunc maledictus tu a terra, quae aperuit os suum accipere sanguinem fratris tui de manu tua; quoniam operaberis teret non adjiciet virtutem suam dare tibi: gemens et tremens eris in terra . Non dixit, Maledicta terra; sed, Maledictus tu a terra, quae aperuit os suum accipere sanguinem fratris tui de manu tua. Maledictus est enim popid est ab ecclesia, quae aperuit os suum in confessione peccatorum accipere sanguinem Christi, qui fusus est in remissione peccatorum de manu persecutoris nolentis esse sub gratia, sed sub lege, ut esset ab ecclesia maledictus, id est ut eum intellegeret maledicto sunt legis. deinde cum dixisset: maledictus tu a terra, quae aperuit. os suum accipere sanguinem fratris tui de manu tua, non dixit: "quoniam operaberis eam"
Abbreviated transcription (Latin):
pud populimi noris nuti: a populo iuda eorũ maior fratus illeincapo
is tacincaluar iaeloco Interrogat ds̃ cam nontuqigtoruns fuespo
a quodistat : sed cũ quã iudex reum quẽ puniat ubi sit fr̃eius. Nespon¬
dit illenertir esti nexeius se custodẽ÷ usq adliuc quid nob ies pondent
iudaei cumeos deuoce hoc ẽ scãrum scripturarũ uoce int̃rogamꝰ dexp̃o nisi ne scire:
sexpͥm quem dicimus: fallax enim ca in ignoratio iudaeorũ ẽ. falsa negdtiõ essent
autem ipsi quodã modo xp̃i cus todes : sixp̃iana fidẽ accipere & custo dire uoluis¬
sent Namquicus todit incordesuo xp̃m: non dicit qđ cainnũ quid ego custos sum
fr̃s mei  Dicit dr̃ ad cain: quid fecisti : uox sanguinis fratristuiclamat ad mede t̃ra:
sic arguit inscripturis scis uox diuina iudaeos: hab& enĩ magnã uocẽ xp̃i sanguis
interracum eo accepto ab ommnibus gentibus respondetur. amen:haec est

Expanded text:
put populi minoris natu, a populo Iudaeorum maiore natu; ille in campo, iste in Caluariae loco. Interrogat deus Cain non tamquam ignorans eum, a quo discat, sed tamquam iudex reum, quem puniat, ubi sit frater eius. respondit ille nescire se nec eius se esse custodem: usque adhuc quid nobis respondent Iudaei cum eos dei uoce hoc est sanctarum scripturarum uoce, interrogamus de Christo, nisi nescire se Christum quem dicimus? fallax enim Cain ignoratio Iudaeorum est falsa negatio. essent autem quodam modo Christi custodes, si christianam fidem accipere et custodire uoluissent. nam qui custodit in corde suo Christum, non dicit quod Cain: numquid ego custos sum fratris, mei? dicit deus ad Cain: quid fecisti? uox sanguinis fratris tui clamat ad me de terra: sic arguit in scripturis sanctis uox diuina ludaeos. habet enim magnam uocem Christi sanguis in terra, cum eo accepto ab omnibus gentibus respondetur: amen. haec est
Abbreviated transcription (Latin):
obseruabat᷑ adpnuntiationẽ ñ uncrecitatur ad confirmatione bouẽ & siniũ
adoperandũ iungere Tunc non licebat nunclic& : dedaratum ẽ enĩ ꝑaportolũ
cum deboue trituriorte nin frenando scriptura recoler&: dicentẽ yũ quid debub:
secutus aportolus ait : propt̃nor scriptudicit & utiq impium ẽ : ut non legamus
nor qđ scriptum ẽ ꝓropternor magis enim propternor quib: manifestat᷑ : quã propt̃
illos in quib: figurabatur bouẽ quippe & asinũ sinecersesit unus quisq: sinedetrim¬
to operisiungit : sapientem uero et stultũ nutunꝰ p̃cipiat alter obteper& sed pariter
ex aequali potestate ut adnuntient uerbũ diñsinestandaloquisq: comiter facit:
Itaq: eandẽ scriptura tenemus: & tunc potertate p̃cipientẽ ũbris tegendũ qđ
nunc aperir&a nͦ auctori tate attes tante luce aptum : qđ tunc tegebatur: qua¬

Expanded text:
obseruabatur ad praenuntiationem, nunc recitatur ad confirmationem. bouem et asinum obseruabatur ad praenuntiationem, nunc recitatur ad confirmationem. bouem et asinum ad operandum iungere tunc non licebat, nunc licet. declaratum est enim per apostolum, cum de boue triturante non infrenando scripturam recoleret dicentem: numquid de bubus secutus apostolus ait: propter nos scriptura dicit. et utique inpium est, ut non legamus nos, quod scriptum est propter nos; magis enim propter nos, quibus manifestatur, quam propter illos, in quibus figurabatur. bouem quippe et asinum, si necesse sit, unusquisque sine detrimento operis iungit; sapientem uero et stultum, non ut unus praecipiat et alter obtemperet, sed pariter ex aequali potestate, ut adnuntient uerbum dei, non sine scandalo quisque comites facit. itaque eandem scripturam tenemus et tunc potestate praecipientem umbris tegendum, quod nunc aperiretur. et nunc auctoritate adtestantem luce apertum, quod tunc tegebatur.
Abbreviated transcription (Latin):
erat p̃ceptũ nunc testimoniũ y cł nophegia ñ celebrare aliquandõ peccatũ
peccauum ẽ ÷ sedtunc agebatur sub p̃cepto figurato: nunclegit᷑ intestimonis
reuelato Nã & illud qđ tunc fastum ẽ. ñ dicer&ur tabnatulũ testimonii
nis alicui ueritatiquȩ suo tẽpore declaranda erat quadã c̃gruentia signi¬
ficationis ates tarasur : lineis uestib: myscerepurpurũ & lincs tema ueste indui
ali quando peccatũ fuit nunc ñ ẽ peccatũ sedinordinate uiuere & diuersi geners
non continens nupsit spem uirginis gerat õmnimodo peccatũ ẽ : & siquid in con
uenienT ex diuer sogenere inuctacuiusq: contexitur: uerum illud tunc figura¬
batur inuestib: quod nunc declaratur inmorib: : Illud enĩ erat tẽpus signi¬
fucandi hoc manifes lin diiergo ipsascripturu quaetunc fuit ex actrix
operum significantium nunc testis ẽ. rerum significatirum: & quȩ tunc

Expanded text:
erat praeceptum, nunc testimonium. scenopegia non celebrare aliquando peccatum ferat praeceptum, nunc testimonium. scenopegia non celebrare aliquando peccatum fpeccatum est. sed tunc agebatur sub praecepto figurato, nunc legitur in testimonio reuelato. nam et illud quod tunc factum est non diceretur tabernaculum testimonii, nisi alicui ueritati, quae suo tempore declaranda erat, quadam congruentia significationis attestaretur. lineis uestibut miscere purpuram et linostima ueste indui aliquando peccatum fuit, nunc non. est peccatum. sed inordinate uiuere et diuersi generis non couenienter ex diuerso genere in uita cuiusque contexitur. uerum illud tunc figurabatur in uestibus, quod nunc declaratur in moribus; illud enim erat tempus significandi, hoc manifestandi. ergo ipsa scriptura, quae tunc fuit exactrix operum significantium. nunc testis est rerum significatarum; et quae tunc
Abbreviated transcription (Latin):
erat quonontantum distis sed etiam factis ꝓphetari oporter& ea q̃ pos te¬
riore tẽpore fuerant reuelanda quib ꝑxp̃m atq inxp̃o reuelatis fider
gentium onera obseruationũ nons̃ in positã ꝓphȩtiȩ tam̃ austoritocousdu¬
Tonmanducre uxrmũ ꝑstatutos septẽ dies tẽpore ueteris NIIE¬
tes tamenti: peccatum fuit ÷ tẽpr autem nouitestam̃tĩ ñ ẽpeccatũ sedimipe
futuri scđi quam habemus in xp̃o qui et animã nram induens iustitia & corpꝰ
nriminduens in mortalitatẽ totos nos in nouat c̃redere aliquid ex ueteris
corruptionis necessetate atq indigentia non parsuror ł asturos sẽppectatũ ẽ.
quã diuuoliuntur isti septem dies quib: ꝑ agit᷑ tempus sed hoc ueteris testa¬
menti tẽporib infigura occultũ a quib: dã sc̃is intellegebat tẽporeaut̃ noui
tes tam̃ti inmanifestatione reuelatũ populis p̃dicat᷑: Vnde scriptura ipsatunc

Expanded text:
erat, quo non tantum dictis, sed etiam factis prophetari oporteret, et ea quae posteerat, quo non tantum dictis, sed etiam factis prophetari oporteret, et ea quae posteriori tempore fuerant rgentium onera obseruationum non sunt inposita, prophetiae tamen auctoritas comNon manducare azymum per statutos septem dies tempore ueteris testamenti peccatum fuit, tempore autem noui testamenti non est peccatum. sed in spe futuri saeculi, quam habemus in Christo, qui et animam nostram induens iustitia et corpus nostrum induens immortalitate totos nos innouat, credere aliquid ex ueteris corruptionis necessitate atque indigentia nos passuros uel acturos semper peccatum est, quamdiu uoluuntur isti septem dies, quibus peragitur tempus. sed hoc ueteris testamenti temporibus in figura occultatum a quibusdam sanctis intellegebatur, tempore autem noui testamenti in manifestatione renelatum populis praedicatur. unde scriptura. ipsa tunc
Abbreviated transcription (Latin):
hoc animuł significant᷑ inmundi proprio uitio ñnaturaꝰ quicũ libent audant
uerba s apientiae : posteadebis omnino n recogitant: qđ em̃ utile audieris uelud
ab intestino memoriae tã quã ados cogitationis recordandidulcedine reuoca
quid ĩ aliud quã spiritalit̃ quodam modo ruminare quod qui non faciunt:
illoꝵ animaliũ genere figurant᷑ : Vndecipsa atalibus carnib abstinentia taleuitiũ
nor tauere p̃monuit cũ enĩthesaurus desiderabilis sit ipsa sapientia Idehacinmun¬
ditiarum minandi alioloco itascriptum ẽ: Thesaurus desiderabilis requies ẽ
inore sapientis. Uiraut̃ stultus gluttit illuͦ haec aut̃ insimilitud ines rerũ
in locutionibus ł obseruationib: figuratis ꝓpter quȩrendi & c̃parandi exerci¬
tauonem rationalis mentis : utiliter & suauiter mouentis ed priori populo
multa talia n tantũ audienda uerum etiam obseruanda p̃ceptas: tẽpus enĩ

Expanded text:
hoc animal significantur, inmundi proprio uitio, non natura; qui cum libenter audiant hoc animal significantur, inmundi proprio uitio, non natura; qui cum libenter audiant uerba sapieab intestino memoriae tamquam ad os cogitationis recordandi dulcedine reuocare quid est aliud quam spiritaliter quodam modo ruminare P quod qui non faciunt, illorum animalium genere figurantur; unde et ipsa a talibus carnibus abstinentia tale uitium nos cauere praemonuit. cum enim thesaurus desiderabilis sit ipsa sapientia, de hac munditia ruminandi alio loco ita scriptum est: thesaurus desiderabilis requiescit in ore sapientis, uir autem stultus gluttit illum. hae autem similitudines rerum in locutionibus uel obseruationibus figuratis propter quaerendi et ctationem rationales mentes utiliter et suaviter noverit: sed priori populo multa talia non tantum audienda, verum etiam observanda praecepta sunt. Tempus enim
Abbreviated transcription (Latin):
pore congruentes animalia queda : ñnatura sed significatione inmunda dixisse
itaq: uerbi gratisi deporco & sagno requirat᷑ utrũq: natura mundũ ẽ : qua omis
creatura dĩbona ẽ : quadã uero significatione : agnꝰ munđ : portus in munđ
Cãquã sistultum & sapientem dicer es: utrũq: hoc uerbũ natura uocis & litte¬
rarum & syllabarum quib: constitutiq̃ mundũ . significatione aut̃ unã hoꝵ
uerbũ quod dr̃ stultus. inmundũ dicipotest ñ natura sui sedqnmn quid dam
inmundum significat : & fortus seqđ ẽ inrerũ figuris porcus. hoc ẽ in rerũ
genere stultus : &i conillud animul quam iste duaesyllabae qđ dicit᷑ stultus.
quiddam unũ idẽq: significat : Inmundũ quippe illud animal in legepositũ ẽ .:
eo qđ non rumin& : nõ aut̃ hoc eius uitium : sed natura ẽ : sunt cuit̃ homines quiꝑ

Expanded text:
pori congruentes animalia quaedam non natura, sed significatione inmunda dixisse. pori congruentes animalia quaedam non natura, sed significatione inmunda dixisse. itaque uerbi gratia, si de porco et agno requiratur, utrumque natura mundum est, quia omnis creatura dei bona est; quadam uero significatione agnus mundus, porcus inmundus est. tamquam si stultum et sapientem diceres, utrumque hoc uerbum natura uocis et litterarum et syllabarum, quibus constat. utique mundum est: significatione autem unum horum uerbum. quod dicitur stultus. inmundum dici potest, non natura sui, sed quoniam quiddam inmundum significat. et fortasse quod est in rerum figuris porcus, hoc est in rerum genere stultus, et tam illud animal quam istae duae syllabae, quod dicitur stultus, quiddam unum idemque significat. inmundum quippe illud animal in lege positum est eo, quod non ruminet; non autem hoc eius uitium, sed natura est. sunt autem homines, qui per
Abbreviated transcription (Latin):
ostauus fuit : ꝓfesto expoliarentur carnali uelam̃to mortaliũ desiderioꝵ
& cordis circucision& Caudentes non eã in carne adũbratũ figuratũq
desiderent tẽpore u&eris testam̃ts quã uisiam tẽpore nouites tum̃ti.
fieri obseruariq: non gerent÷ in quo enĩ mebro congruentius expoliatio
curnalis & mortulis concupiscentiae figuratur : quã unde carnađ & mor¬
tulis felus exoritur : sed sicut dicit apostolus om̃amundamundis: Curix¬
Testa mto u&eriquidã cisicarniũ uesciphibeant᷑. quibus uł aniooe In¬
undae significatȩ suN uł doctriNae & eodẽ LIBRO CONRΑΡAuStuM
estamento autem ueteriubi quidam erbicianiu
ꝓhibentur : quurnon sit contrariuistu sententia quadicit apłs om̃amundd
mundis : & omnis creaturadi bonaẽ : si porsunt intellegint hoc apostolũ
deipsis dixisse naturis: Illus aut̃ literas propter quisdã p̃figurationis tẽ¬

Expanded text:
octauus fuit, profecto spoliarentur carnali uelamento mortalium desideriorum octauus fuit, profecto spoliarentur carnali uelamento mortalium desideriorum et cordis circumcisione gaudentes non eam in carne adumbratam figuratamque deriderent tempore ueteris testamenti, quamuis iam tempore noui testamenti fieri obseruarique non cogerent. in quo enim membro congruentius expoliatio carnalis et mortalis concupiscentiae figuratur, quam unde carnalis et mortalis fetus exoritur? sed, sicut dicit apostolus, omnia munda mundis; iTestamento Veteri quidam cibi carnium vesci prohibeantur, quibus vel animae immundae significatae sunt, vel doctrinae, ex eodem libro contra Faustum. Testamento autem Veteri, ubi quidam cibi carnium prohibentur, cur non sit contraria ista sententia, qua dicit Apostolus: Omnia munda mundis et: omnis creatura dei buna est, si possunt, intellegant hoc apostolum de ipsis dixisse naturis, illas autem litteras propter quasdam praefigurationes tem
Abbreviated transcription (Latin):
legendũ : & in quantu austoritate habenda sint : quia ꝓp̃t nos utiq: scriptur :
cum uero dt̃ figuraenrãe fuer̃ & infigura contingebant illis. õstenditlũ
non opus eẽ ut cum rer ipsas manifestas agimus: figurarũ p̃nuntiantium
caelebration seruicous : undedicit alio loco nemo ergo uor iudic& in crbo
aut in pot& aut in parte diei festiã ut neo moeniae aut sabbatorum qđ ẽ ũbra
futurorum : hic etiam cum dicit Nemouos in eis iudic& declarat quã ñ sit
necesse ut lam haec obseruentur: Cũ aut̃ dic̃ quod ẽ umbra futurorũ osten¬
dit quã opportuerit ut illotempore obseruarentur: quo i stuquȩ nob mani¬
festa t&eluxerunt ꝑtules umbris figuraru . futura p̃dicabint᷑ : Pro inde
simanicher resurrectione dñiiustificarent̃ cuius resurrectionis dies ex
die quidem parsionis tertius : post diẽ tim̃ subbati hoc ẽ p̃ septimum.

Expanded text:
legenda et quanta auctoritate habenda sint, quia propter nos utique scripta sunt. legenda et quanta auctoritate habenda sint, quia propter nos utique scripta sunt. cum uero dicit: figurae nostrae fuerunt et: in figura contingebant illis, ostendit iam non opus esse, ut, cum res ipsas manifestatas agimus, figurarum praenuntiantium celebrationi seruiamus. unde dicit alio loco: nemo ergo uos iudicet in cibo aut in potu aut in parte diei festi aut neomeniae aut sabbatorum, quod est umbra futurorum. hic etiam cum dicit: nemo uos in eis iudicet, declarat, quam non sit necesse, ut iam haec obseruentur; cum autem dicit: quod est umbra futurorum, ostendit, quam oportuerit, ut illo tempore obseruarentur, quo ista, quae nobis iam manifestata eluxerunt, per tales umbras figurarum futura praedicebantur.' Proinde si Manichaei resurrectione domini iustificarentur, cuius resurrectionis dies ex die quidem passionis tertius, post diem tamen sabbati. hoc est post septimum
Abbreviated transcription (Latin):
omnino nercire quidint̃ sit int̃ p̃cepta. uitae agendȩ : & pcepta uitae
significandȩ ÷ exempligrt. nona cupisces p̃ceptũ e. a gendeuitae : circũ¬
cides omnemasculum ostauadiẽ pceptũ ẽ. significanda uitaqs ex hac quip¬
pe inperitia mannichei & om̃s quib: displicent litterȩ ueteris testam̃q:
quid quid dr̃ mandauit prioripopulo ad caelebranda u̾brã futurori poin¬
tellegentes & eamodo non obseruari anim aduertentes exmore psentis
temporis. Vare p̃bendt̃ quȩ utiq: illi tẽpori congruebant : Qͦ ista quȩ nunc
manifesturunt uentura significarentur: sed quid dicturis aduersus apłm
quiait. haec oma infigura contingebantillis : scripta sunt aũt ꝓpt̃ nos inquos
finis saeculorumobuenit: Ecceipse aperuit quur ille litterae accipiant᷑ a nob̵:
& quur illa rerum signa lam necerse nꝰ sit ut obseruentur a nob: cũ enĩdicit

Expanded text:
omnino nescire quid intersit inter praecepta uitae agendae et praecepta uitae omnino nescire quid intersit inter praecepta uitae agendae et praecepta uitae significandae. exempli gratia: non concupisces praeceptum est agendae uitae; circucides omnem masculum octauo die praeceptum est significandae uitae. ei hac quippe inperitia Manichaei et omnes, quibus displicent litterae ueteris testamenti, quicquid deus mandauit priori populo ad celebrandam umbram futurorum non intellegentes et ea modo non obseruari animaduertentes ex more praesentis temporis illa reprehendunt, quae utique illi tempori congruebant, quo ista, quae nunc manifestata sunt, uentura significarentur. sed quid dicturi sunt aduersus apostolum, qui ait: haec omnia in figura contingebant illis; scripta sunt autem propter nos, in quos finis saeculorum obuenit? ecce ipse aperuit, cur illae litterae accipiantur a nobis et cur illa rerum signa iam necesse non sit ut obseruentur a nobis. cum enim dic
Abbreviated transcription (Latin):
infans erat peundo ꝑducer & quitandẽ astrologi constituer̃ hominũ nascentiũ
fatu substellis : ut aliquam stellarum homine aliquonato circuitus sui ordinẽ
reliquis se : & ad eum quinatus .ẽ. ꝑrexis sȩ ad seua rentis ortẽ quippe narcents
artrorum ordine conligari arbitransur Nastrorũ ordinem uid hominis nati
diem porse mutari: qua propter si stella illa dehis erat q̃ incaelo ꝑagunt
ordinersuos : quomodo poterat decernere qđ natus xp̃s asturur erat :
quȩ nato xp̃o iussa ẽ relinquere quoda gebaiͦ. si aut̃ ut ꝓbabilius credit ad de¬
sedideo illa exsttit
fatũ xp̃i .e : quies ipsã carnẽ sub caelocreatã ea uoluntate a supsit : quo euã
caelum creauitea potestatedeposuit et recepit: quagtiã siderib impe
dibus tes tam̃ tinoui iam supradixim : sed quia pauloante depmissis¬
eius faustus egit: Nunc aut̃ depceptis agere uoluit: Rerpondeois tor

Expanded text:
infans erat, praeeundo perduceret. qui tandem astrologi ita constituerunt hominum nascentium infans erat, praeeundo perduceret. qui tandem astrologi ita constituerunt hominum nascentium fata sub stellis, ut aliquam stellarum homine aliquo nato circuitus sui ordinem reliquisse et ad eum qui natus est perrexisse asseuerent? sortem quippe nascentis astrorum ordine colligari arbitrantur, non astrorum ordinem ad hominis nati diem posse mutari. quapropter si stella illa de his erat quae in caelo peragunt ordines suos, quomodo poterat decernere quod natus Christus acturus erat, quae nato Christo iussa est relinquere quod agebat? si autem, ut probabilius creditur, ad desed ideo illa exstititistus est, qui et ipsam carnem sub caelo creatam ea uoluntate adsumpsit, qua etiam caelum creaudibus Testamenti Novi jam supra diximus: sed quia paulo ante deeius Faustus egit, nunc autem de praeceptis agere uoluit, respondebo istos
Abbreviated transcription (Latin):
os quidem sub futo stellarũ nullius hominis genesim ponimus & liberũ uoluntitis
arbitrium: quo uelbene ł malȩuiuit⁊ ꝓpt᷑ iustum iudiciũ dĩ ab omnineces si¬
tatis uinculo uindicamus quantominus illius tẽporalẽ generationẽ sub as¬
trorum conditione credimus fastam qui ẽ &ernus uniuersoꝵ creator &
dñs: itaq: illa stella quã uiderant magixpͥm secundũ carnẽnato ñ addecretũ
dominabatur : sed ad testimonium fumulabatur : nec eu subiciebat imperio :
sed indicabat obsequio: ꝓ indeñ ex illis erathaec stellis quae ab initio creatur &e
itinerum suum ordinem subcreatoris legicus todiunt : sed nouo uirginis partu
nouum siđ apparuit : qđ ministerium officusui etiam ipsis magis quȩrentib:
xpm cũ ante faciem p̃iret exibuit : donec eo usq: ad ipsum locum ubi di uerbũ

Expanded text:
Nos quidem sub fato stellarum nullius hominis genesim ponimus et liberum uoluntatis Nos quidem sub fato stellarum nullius hominis genesim ponimus et liberum uoluntatis arbitrium, qua uel bene uel male uiuitur, propter iustum iudicium dei ab omni necessitatis uinculo uindicamus. quanto minus illius temporalem generationem sub astrorum condicione credimus factam qui est aeternus uniuersorum creator et dominus. itaque illa stella, quam uiderunt magi, Christo secundum carnem nato non ad decretum dominabatur, sed ad testimonium famulabatur, nec eum subiciebat imperio, sed indicabat obsequio. proinde non ex illis erat haec stellis, quae ab initio creaturae itinerum suorum ordinem sub creatoris lege custodiunt, sed nouo uirginis partu nouum sidus apparuit, quod ministerium officii sui etiam ipsis magis quaerentibus Christum, cum ante faciem praeiret, exhibuit, donec eos usque ad ipsum locum, ubi dei uerbum
Abbreviated transcription (Latin):
causis ubidr̃ hominẽ insex dierũ operib: fecitꝰibi enĩ erat ñ solũ utita
fieriporsa uerũ &iam ut ita eũ fieri necersec & tã enim non f&it.¬
ds̃ contracausã quã sine dubio uolens p̃stituit : quã contrauoluntatem sua
ñ facit si aut̃ ñ om̃s causas increatura primitus condita p̃fixit sed aliqua insua
uoluntate seruauit ñ sunt quidẽ illequa s in sua uoluntate seruauit existarũ
quar creauit necer sitate pendenter: nontamempors eẽ contrariae quar in sua uoluntato
seruauit illis quasua uoluntate instituit quia dĩ uolunta r nꝰ potest sibieẽ contrariaistios
ergo sic condidit ut ex illis eẽ illud cuius causer̃ porsint: sednꝰ necersesit . Illar aũt sic
ubs condit : ut ex eis eẽ necer sesit hoc quod exipsis fecitut ee porsit. SES TELAS¬
euãcaqi secut isur xp̃ifamũla porfatalix libro contra fauscũ iI

Expanded text:
causis, ubi deus hominem in sex dierum operibus fecit. ibi enim erat non solum, ut ita causis, ubi deus hominem in sex dierum operibus fecit. ibi enim erat non solum, ut ita fieri posset, uerum deus contra. causam, quam sine dubio uolens praestituit, quam contra uoluntatem suam non facit. si autem non omnes causas in creatura primitus condita praefixit, sed aliquas in sua uoluntate seruauit, non sunt; quidem illae, quas in sua uoluntate seruauit, ex istarum quas creauit necessitate pendentes. non tamen possunt esse contrariae quas in sua uoluntate seruauit illis quas sua uoluntate constituit, quia dei uoluntas non potest sibi esse contraria. istas ergo sio condidit, ut ex illis esse illud cuius causae sunt possit, sed non necesse sit; illas autem sic abscondidit, ut ex eis esse necesse sit hoc quod ex ipsis fecit, ut esse possit. ECVTI SVNT, CHRISTI FAMVLA, NON FATALI. EX LIBRO CONTRA FAVSTVM II.
Abbreviated transcription (Latin):
p̃sciebat : & insua uoluntate seruabat : Nergo id fecit : qđ futurũ ñ erat̃ hoc enĩ
magis erat futurum qđ sefacturũ eẽ p̃sciebatnectamen illianm additi
recte dicerentur : nisi ad aliquid adderentur : qđ sealit̃ in aliis causis habuerat :
secundum aliquas igit᷑ causaas inferiores iam uitam finierat : secundũ illios
aut̃ q̃ r̃ inuoluntate & p̃scientiadĩ qui ex a &ernitate nouerat. quid illo
tempore fasturus erat. & hoc uere futurũ erat : tunc erat finiturus uitum :
quando finiuit uitũ : quia & sioranti concersũ ẽ : &iã sice ũ oraturũ ut tali
orationi concedio portera: illeunq: p̃sciebat cuius p̃scientia fallin poterat
& id eo qđ p̃suebat neces sario futurũ eratꝰquappt̃ si omniũ futurorum
Ualiter ada fasturẽ. sicut & credibilius iã ꝑfecte uirilitatis. quã erat in illis

Expanded text:
praesciebat, et in sua voluntate servabat. Non ergo id fecit quod futurum non erat: hoc enim praesciebat, et in sua voluntate servabat. Non ergo id fecit quod futurum non erat: hoc enim magis erat futurum, quod se facturum esse praesciebat. Nec tamen illi recte dicerentur, nisi ad aliquid adderentur, quod se aliter in aliis causis habuerat. secundum aliquas igitur causas inferiores iam uitam finierat; secundum illas autem, quae sunt in uoluntate et praescientia dei, qui ex aeternitate nouerat, quid illo tempore facturus erat — et hoc uere futurum erat — tunc erat finiturus uitam, quando finiuit uitam, quia, etsi oranti concessum est, etiam sic eum oraturum ut tali orationi concedi oporteret ille utique praesciebat, cuius praescientia falli non poterat. et ideo quod praesciebat necessario futurum erat. Quapropter. si omnium futurorum matus est, sicut est credibilius iam perfectae uirilitatis, quam erat in illis
Abbreviated transcription (Latin):
cculta ẽ ergo istaratio qͣ fit uthoc eẽporse sed ocuł mente aut̃ ñ ẽ. occulta litrũ aut
hoc etiam necersesit omnimodo nercimur :&illã quidẽ qua fit ut eẽporsit ẽẽ in na¬
tura ipsius. corporis nouimus illã uero qr fit ut neces se sit manifestu . ẽ. illicn eeꝰ sed
hocenim neces sario futurũ ẽ : qđ illeuult : &eauore futuras q̃ ille p̃sciuit : Nãmulta
s iaut̃ ibi alit̃ s̃ ita potius futura s. sic̃ ibis̃ ubiqui p̃scit fallinpotest :Na futura dr̃
senestus in iuuene : sed tam̃ futura ñ ẽ : si antemoriturus e : hoc aut itaerit sicut
sebabent aliaetausx: siue mundo c̃texte siueindĩ p̃scientia reseruate  nã scđu
quas dã futurorum causas moriturꝰ erat exechas : cuids̃ addidit quindecĩ
annos aduita sidutiq: faciens quod ante constitutionẽ mundi sefasturũ eẽ

Expanded text:
Occulta est ergo ista ratio, qua fit ut hoc esse possit, sed oculis; menti autem non est occulta: utrum autem Occulta est ergo ista ratio, qua fit ut hoc esse possit, sed oculis; menti autem non est occulta: utrum autem hoc etiam necesse sit, omnino nescimus. Et illam quidem qua fit ut esse possit, esse in natura ipsius corporis novimus: illam vero qua fit ut necesse sit, manifestum est illic non esse.Hoc enim necessario futurum est quod ille vult, et ea vere futura sunt quae ille praescivit. Nam multa si autem ibi aliter sunt, ita potius futura sunt, sicut ibi sunt, ubi qui praescit, falli non potest. Nam futura dicitur senectus in juvene, sed tamen futura non est, si ante moriturus est: hoc autem ita erit, sicut se habent aliae causae, sive mundo contextae, sive in Dei praescientia reservatae. Nam secundum quasdam futurorum causas moriturus erat Ezechias, cui Deus addidit quindecim annos ad vitam ; id utique faciens quod ante constitutionem mundi se facturum esse
Abbreviated transcription (Latin):
ñ fastũ eẽ hominẽ contraquã eratin illa prima c̃ditione causarũ qibierat eua sic fieriposse
quã ius nibi eratita fieri necer secẽ hocenĩ ñ erat inc̃ditione creatur&: sed inplacito crea¬
toris : cuiꝰ uoluntus reruẽ necer sitiq: nã & nꝰ ꝓcaptu in firmitatis humana : ĩãinipsis
rebus tẽpore exostis porsumꝰ nꝰ se quid incuiusq: natura sit qđ experimto ꝑceperimꝰ
sedutrũ etã futurũ sit ignorumꝰ . ẽ. quippeinnatura huius uerbigra iuuenis ut se¬
nescat : sed utrũ hoc sit &iã in dĩ uoluntate nescimꝰ sed necinnatura eẽt nisi indiuoluntate¬
prius fuis s& : qui condidit om̃al & utiq: occultaratio ẽ senectutis incorpore uiue¬
ur iniuuene sed alia qu&edã notitia colligitur in eẽ innatura: quidã latens quo
educant᷑ in prõptunu meri occultiuł iuuentutis apueritia ł senestutis diuuentute

Expanded text:
on factum esse hominem, contra quam erat in illa prima condicione causarum, quia ibi erat etiam sic fieri posse, on factum esse hominem, contra quam erat in illa prima condicione causarum, quia ibi erat etiam sic fieri posse, quamuis non ibi erat ita fieri necesse esse. hoc enim non erat in condicione creaturae, sed in placito creatoris, cuius uoluntas rerum est necessitas. Nam et nos pro captu infirmitatis humanae iam in ipsis rebus tempore exortis possumus nosse quid in cuiusque natura sit, quod experimento perceperimus; sed utrum etiam futurum sit ignoramus. est quippe in natura huius, uerbi gratia, iuuenis ut senescat; sed utrum etiam hoc sit in dei uoluntate nescimprius fuisset, qui condidit omnia. Et utique occulta ratio est senectutis in corpore juvetus in juvene; sed alia quadam notitia colligitur inesse in natura quiddam latens, quo educantur in promptu numeri occulti, vel juventutis a pueritia, vel senectutis a juventute.
Abbreviated transcription (Latin):
sex dierũ operib: fecerat inquib: cũdt̃ fast ipsa causa utiq fecerat ds̃ quaerat
suo tẽpore homo fasturus & secundũ quã fuerat ab illo faciendes : qui simul & con¬
sũmauerat inchoatappĩ ꝑfestionẽ caus aliũ ratione & inchoauerat c̃sum anda
ꝓpt̃or dinẽ tepoꝵ siergo in illis pͥmis rerũ causis qͥs mundo pͥmit creator inseruit
N tantũ posuit qđ delimo formatur erathomine sed etiã que ad modũ formatur utrũ
sic̃ in matris utero aninforma iuuen aliꝰ ꝓculdubio sic fec ut illic p̃fixeratꝰ neq: enĩ contra
dispositione suã facer& s si aut uĩtantũ ibi posuit pos sibilitaus ut homo fier& quomodo
fier&s ut sic & sicpors & idẽ utid quoq: ibieẽt qui a & sic pos set inuuũt ipsumodũ quo erat
facturus in sua uoluntate seruauit᷑ ñ mundi constituti omicexuit manifestũẽ em̃ sic :¬

Expanded text:
sssuo tempore homo futurus et secundum quam fuerat ab illo faciendus, qui simul et consummauerat inchoata propter perfectionem causalium rationum et inchoauerat consummanda propter ordinem temporum. si ergo in illis primis rerum causis, quas mundo primitus creator inseruit, non tantum posuit, quod de limo formaturus erat hominem, sed etiam quemadmodum formaturus. utrum sicut in matris utero, an in forma iuuenali, procul dubio sic fecit, ut illic praefixerat; neque enim contra dispositionem suam faceret. si autem uim tantum ibi posuit possibilitatis, ut homo fieret, quoquo fieret, ut et sic et sic posset, id est, ut id quoque ibi esset. quia facturus, in sua uoluntate seruauit, non mundi constitutioni contexuit. manifestum est enim sic n
Abbreviated transcription (Latin):
sienim illo modo dixerimus : Incipit contruppsas factũ uideri:ñ solũ
etiam illud di aquauinũ sed &s om̃a miracula q̃ contranaturat usitatũ cur¬
sũ fiurt:si aut is tomodo multo erit absurdius istas ipsiqs cotidianar natura
formiq &species : contraillis species primaris omniũ narcentium
caus ales rationał suorum teporũ ꝑ agere spatia łres tat ergo ut adutrũq:
modũ habiles creaturae sint siue adistu quousitunssime tẽporalia trans¬
currunt siue ad illum quor aqua & mirabilia fiunt sicut dõ facere placu¬
erit quod tẽpori congruat. Uerutum sic factus .e. homoquẽ ad modum
illȩ primȩ cause habebant ut fier& primus homo quẽ ñ exparentibus
nar ciquinulli p̃cersorunt sidelimo formari oportebat. secundũ causalẽ
rationẽ inqua primitus fastus fuerat : Nũ sialit̃ fastus ẽ. nͦ eu ds̃ in illorũ

Expanded text:
si enim illo modo dixerimus, incipit contra ipsas factum uideri non solum si enim illo modo dixerimus, incipit contra ipsas factum uideri non solum etiam illud de aqua uinum, sed et omnia miracula, quae contra naturae usitatum cursum fiunt; si autem isto modo, multo erit absurdius istas ipsas cotidianas naturae formas et species contra illas primarias omnium nascentium causales rationes suorum temporum peragere spatia. restat ergo, ut ad utrumque modum habiles creatae sint, siue ad istum, quo usitatissime temporalia transcurrunt, sine ad illum, quo rara et mirabilia fiunt, sicut deo facere placuerit, quod tempori congruat. Uerum tamen sic factus est homo, quemadmodum illae primae causae habebant, ut fieret primus homo, quem non ex parentibus nasci, qui nulli praecesserant, sed de limo formari oportebat secundum causalem rationem, in qua primitus factus erat. nam si aliter factus est, non eum deus in illorum
Abbreviated transcription (Latin):
numeris suo cuiq: generi ac cõmendatis om̃is natura serpentũ coalercit :
formatur narutur roborutur : Num exs pestatis hidies ut in draconem
uirga conuerter &urdemanumorsi & a aron: necista cum fiunt contrana¬
tura fiunt : Nisi nob qͥb: alit̃ naturae cursus in notuit. Naut̃ dõ ciuihoc ẽ natu¬
ra quod fecerit ÷ quȩriaut merito potest causales illerationes quas munto
indidit: Cũ primũ simuloma creauitꝰ quomodo sint institutȩ utrũ ut quẽ¬
admodum uidem cunstanascentia uel frut cũ uel animaliu in suis con¬
formationib: atq: incremtis sua prodiuersitate generũ diuisa spatia
ꝑagerent teporum : anut quẽ ad modũ
creditur fastus adã sine
ullo ꝓgrersu incremtorũ uirilitate continuo formar& : sed quurnꝰ utrũq:
illir credimus habuis seut hoc ex eis futurũ eẽt quod fasturo placuiss&

Expanded text:
numeris suo cuique generi accommodatis omnis natura serpentum coalescit, numeris suo cuique generi accommodatis omnis natura serpentum coalescit, formatur, nascitur, roboratur? num exspectati sunt hi dies, ut in draconem uirga conuerteretur de manu Moysi et Aaron? nec ista cum fiunt, contra naturam fiunt nisi nobis, quibus aliter naturae cursus innotuit; non autem deo, cui hoc est natura quod fecerit. Quaeri autem merito potest, causales illae rationes, quas mundo indidit, cum primum simul omnia creauit, quomodo sint institutae: utrum ut, quemadmodum uidemus cuncta nascentia uel fruticum uel animalium, in suis conformationibus atque incrementis sua pro diuersitate generum diuersa spatia peragerent temporum, an ut, quemadmodum creditur factus Adam, sine ullo progressu incrementorum uirili aetate continuo formarentur? sed cur non utrumque illas credimus habuisse, ut hoc ex eis futurum esset quod facturo placuisset?