comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ueteris & noui. quo prohibetur fidelis cũ infiddi copulare coniugium: Iam sunt
coniuges & adhuc ambosunt infideles: adhuctales sunt. quales fuerint antequã
iungerentur qualesq: coniuneti sunt: Venit euangeli praedicator. credidit
corum autunus autuna. sedita ut infidelis cũ infideli habitare consentiat :
Iub& fidelid̃s pemfidelem dimittat annon iub&. sidixeris iubet reclamat
mihi responsurus es. quãtuis litteris indidisti: quia dñs prohib& fidles infide¬
libus iungi: Hicenim nullo modo estistacausa: Deiamiunctis loquimur. Non
deiungendis, Siergo tucausam non inuenisti. cur nonu& et dñs quodu& atap̃ls
cernisenim iamut existimo. Nonceipsam quã cẽputaueras: uideforteilla sit
que mihiuis aest. & tunc proferenda & nondefendenda, Vt scilic& illud in¬
tellegamus dicerednm̃. quod hab& coramillo nullomodo trens gredienda iustitia
id est quod ita iub& autuecat. ut aliud facercomnino nonliceat: Quod autem

Expanded text:
eteris et Novi, quo prohibetur fidelis cum infideli copulare conjugium. Jam sunt conjuges, et adhuc ambo sunt infidiungerentur, qualesque coniuncti sunt. uenit euangelii praedicator, credidit eorum aut unus aut una, sed ita ut infidelis cum fideli habitare consentiat. iubet fideli dominus, ne infidelem dimittat an non iubet? si dixeris \'iubet\', reclamat mihi responsurus es, quam tuis litteris indidisti: \'quia dominus prohibet fideles infidelibus iungi\'. hic enim nullo modo est ista causa; de iam iunctis loquimur, non de iungendis. si ergo tu causam non inuenisti, cur non uetet dominus quod uetat apostolus — cernis enim iam, ut existimo, non esse ipsam quam esse putaueras — uide, ne forte illa sit, quae mihi uisa est, et tunc proferenda et nunc defendenda, ut scilicet illud intellegamus dicere dominum, quod habet coram illo nullo modo transgredienda iustitia, id est quod ita iubet aut uetat, ut aliud facere omnino non liceat; quod autem
Abbreviated transcription (Latin):
r&. Cur fidelem cũ in fideli in coniugio permanere non & dñs sicuit apłsi ubee
quiddicam Anin hoc explanaindo aliquanto diligentius immorabor Aitend
utte mmpsontamnquam inconspatuconsidetandam plum ore semoneonam: Ecce comiges
duo uinus infidelitatis ita fuerunt quando coniunets sunt: Nulla dehis questio est
qua ererti deu endiulam dñiussionem doctrinamq: a postolicam & preceptum testamenti

Expanded text:
ret, cur fidelem cum infideli in coniugio permanere non et dominus sicut apostolus iubet? ret, cur fidelem cum infideli in coniugio permanere non et dominus sicut apostolus iubet? quid dicam? an in hoc explanando aliquanto diligentius immorabor? Adtende, ut rem ipsam tamquam in conspectu considerandam planiore sermone ponamus. ecce coniuges duo unquae pertineat ad illam Domini jussionem doctrinamque apostolicam et praeceptum Testamenti
Abbreviated transcription (Latin):
u&eri quã in nouo testamento: it nonnisi unius religionis & fidei c̃iugia sibima¬
ceptum testamentiu&eris & noui iubeat apls. ut diuersae fidei coniugia mancant
copulata quia paulus inquis gentiũ predicator & apostolus iam in coniugiopo¬
sitos ponsolũ mon& sed &iam iub&. ut siunus aut una econiugibus credidiss&¬
alteram ud alterum noncredentem secũ tamen habitare consentientem nondimitte¬
r& his uerbistuis aliudhoc aliud c̃ẽillud satis cuident̃ ostendis : Illudenim dehis
coniugnis agitur. quac sibi primitus copulantur. Nenubat femina nonsuacredigionis
sed deconiunctis Ambo quippe unius eiusdemq infidelitatis fuerunt quando
coniuneti sunt. sed euangeliũ cũ ueniss&. alter sincaltera uel altera si nealtero
credidit. Siergo aliudesthoc quod si nescrupulo ullius dubitationis appa¬

Expanded text:
ueteri quam in nouo testamento, ut nonnisi unius religionis et fidei coniugia sibi maueteri quam in nouo testamento, ut nonnisi unius religionis et fidei coniugia sibi maceptum testamenti ueteris et noui iubet apostolus, ut diuersae fidei coniugia maneant copulata? \'quia Paulus, inquis, gentium praedicator et apostolus, iam in coniugio positos non solum monet, sed etiam iubet, ut si unus aut una e coniugibus credidisset, alterum non credentem, secum tamen habitare consentientem non dimitteret\'. his uerbis tuis aliud hoc, aliud esse illud satis euidenter ostendis. illud enim de his coniugiis agitur, quae sibi primitus copulantur, ne nubat femina non suae religionis sed de coniunctis? ambo quippe unius eiusdemque infidelitatis fuerunt, quando coniuncti sunt; sed euangelium cum uenisset, alter sine altera uel altera sine altero credidit. si ergo aliud est hoc, quod sine scrupulo ullius dubitationis appa
Abbreviated transcription (Latin):
damini xp̃suobis nihil proderit: Numquid &iam hicdixit. ego non dñs:
Non sunt itaq ista similia: quia &iã illaquȩ iubetdñs. Non est indignum
neque contrarium sicadem mon& apłs: Monemusenim quoscaros habemus.
ut faciant dñi praecepta ueliussa: Cũ uero ait egodiconondñs: satis ostendit
dnm̃ non prohibere quod ipse prohibebat. prohibuiss& autẽcm̃s. si ess& inlicitũ
Ergo secundũ ea quȩ suprac diudiximus multũq uersauimus. licitũ erat ꝑ
iustitiam: sed &iam licitum nonerat faciendum propter liberã beniuolentiã:
Neconiugia sibim& diuersac religionis copularentur: & ipsum adhibuisti tes¬
timoniũ dnĩdicentis. Non accipies ux orem filiotuo afiliabus alienigenarũ. pc
uir eius. liberita est cui uult nubat tantũ in dño: Quod nta exposuisti ut adiunge¬
res. Io est xp̃iano. Deinde sequutus es & aifti: Hocestergod̃i pracceptũ tamin¬

Expanded text:
damini, Christus uobis nihil proderit, numquid etiam hic dixit: ego dico, non dominus? damini, Christus uobis nihil proderit, numquid etiam hic dixit: ego dico, non dominus? non sunt itaque ista similia, quia etiam illa, quae iubet dominus, non est indignum neque contrarium, si eadem monet apostolus. monemus enim, quos caros habemus, ut faciant domini praecepta uel iussa. cum uero ait: ego dico, non dominus, satis ostendit dominum non prohibere, quod ipse prohibebat; prohibuisset autem dominus, si esset inlicitum. ergo secundum ea, quae supra diu diximus multumque uersauimus, licitum erat per iustitiam, sed etiam licitum non erat faciendum propter liberam beneuolentiam. ne coniugia sibimet diuersae religionis copularentur' et ipsum adhibuisti testimonium domini dicentis: non accipvir ejus, liberata est, et cui vult nubat, tantum in Domino , quod ita exposuisti ut adjungeres: Id est Christiano. Deinde secutus es et a
Abbreviated transcription (Latin):
sis factũ est ut exponens dñi sermonẽquẽ prolixum inmontehabuit: ubi uen¬
tũ estadquestionẽ de conuigibus dimittendis uel non dimittendis. adhibitis
apostolicis &iã testimoniis dicerem: consilũ eẽ apłi. Non praeceptũ dñ iubiait:
C&eris autẽ egodico nondñs: Monenseos quihaberent coniuges infide¬
les ut consentientes habitare secum nondimitterent: Quodutiq id eomonen¬
dumnon iubendum fuit: quia nontanto pondere prohibendi sunt homines fa¬
cerelicita quãuisnon expediant: quanto pondere prohibentur inlicita: Siautẽ
alicubi apls̃ &iam illa quaeiubenda sunt monere dignatus est. hocfecit parcendo
infirmitati. non praciudicando iussioni: Vndesidixit. Nonut confundã uos
haecscribo. sed ut filios meos carissimosmoneo. Quidhab& quȩstionis. ubi non¬
ait egodiconondñs: Itemubiait. Eecego piulus dico uobis. quiasi circum ci¬

Expanded text:
sis factum est, ut exponens domini sermonem, quem prolixum in monte habuit, ubi uensis factum est, ut exponens domini sermonem, quem prolixum in monte habuit, ubi uentum est ad quaestionem de coniugibus dimittendis uel non dimittendis, adhibitis apostolicis etiam testimoniis dicerem consilium esse apostoli, non praeceptum domini, ubi ait: ceteris autem ego dico, non dominus, monens eos, qui haberent coniuges infideles, ut consentientes habitare secum non dimitterent. quod utique ideo monendum, non iubendum fuit, quia non tanto pondere prohibendi sunt homines facere licita, quamuis non expediant, quanto pondere prohibentur inlicita. si autem alicubi apostolus etiam illa, quae iubenda sunt! monere dignatus est, hoc fecit parcendo infirmitati, non praeiudicando iussioni. unde si dixit: non ut confundam uos, haec scribo, sed ut filios meos carissimos moneo, quid habet quaestionis, ubi ait: ego dico, non dominus? item ubi ait: ecce ego Paulus dico uobis, quia si circumci
Abbreviated transcription (Latin):
quidem illud quod ibidicit. praeceptũ dnĩ non habeo. consiliũ autemdo. &
hicdicit egodi conondñs. Qualeestenim praeceptũ dñi non habeo: taleest
Nondicitns & quale est consiliumdo: taleestegodico: Illud autẽ dissi¬
milcest quia denubendo & non nubendo potestdicihoc benefieri illud melius.
quõ utrũq expeditminus aliud migis aliud: At uero de coniuge in fidelidimit¬
tendo uel non dimitaendo. quõ unũhorum non expedit. aliud expeditdiciÑ
oport& qui dimittit benefacit. & qui nondimitat melius facit: Sed dicio port&
nondimittat. quia & silic& non expedit: Si cergo possumus dicere. melius eẽ
infiddem coniugem non dimittere. quãuis liceat & dimittere: que ad modũ recte
dicimus. melius eẽ quod &lic& & expedit quã id quodlic& nec expedit: Hisdecau r0¬

Expanded text:
quidem illud quod et ibi dicit: Praeceptum Domini non habeo, consilium autem do; et quidem illud quod et ibi dicit: Praeceptum Domini non habeo, consilium autem do; et hic dicit: Ego dico, non Dominus . Quale est enim, Praeceptum Domini non habeo; tale est, Non dicit Dominus. Et quale est Consilium do, tale est, Ego dico. Illud autem dissimile est, quia de nubendo et non nubendo potest dici, hoc bene fieri, illud melius, quoniam utrumque expedit, minus aliud, magis aliud; at uero de coniuge infideli dimittendo uel non dimittendo, quoniam unum horum non expedit, aliud expedit, dici non oportet: qui dimittit, bene facit; et qui non dimittit, melius facit, sed dici oportet: non dimittat, quia etsi licet, non expedit. sic ergo possumus dicere melius esse infidelem coniugem non dimittere, quamuis liceat et dimittere, quemadmodum recte dicimus melius esse, quod et licet et expedit quam id, quod licet nec expedit. His de cau
Abbreviated transcription (Latin):
Non expedit. Non potest dici sidimiserit infidelem benefacit. Si non dimisent
melius facit: sicut dictũ est. quidat puptũ bene facit . & qui non dat nuptũ melius
facit: Qũo illud nonsolũ utrumq pariter lic&. unde adnihilhorum praccepto
dñi quisque compellitur. sed &iã utrumque expedit: Aliud minus aliud am¬
plius: Vndead aliud quod amplius expedit consilio apostoli quicumque potest
capere prouocatur : Hoc autẽ ubi dedimittendo uel nondimittendo infideli cons¬
iugio quęritur. utrumq quidẽparit̃ licitũ est ꝑiustitiã quaecorãd̃o est. &ido
nihilhorum dñs prohib&: Sednonutrũ quaexpedit. prop̃t infirmitates homi
nũ. &ideo id quod non ex pedit apls̃ prohib& dante sibidño liberum prohiben¬
Neque contraprohibitionem dñi apostolus aliquid moner&. Neque contraus¬
sionem aliquid prohiber&: Proindein hisduabus causis. un adenubendo

Expanded text:
non expedit, non potest dici: si dimiserit infidelem, bene facit; si non dimiserit, non expedit, non potest dici: si dimiserit infidelem, bene facit; si non dimiserit, melius facit, sicut dictum est: qui dat nuptum, bene facit; et qui non dat nuptum, melius facit, quoniam illud non solum utrumque pariter licet — unde ad nihil horum praecepto domini quisque conpellitur — sed etiam utrumque expedit, aliud minus, aliud amplius, unde ad id, quod amplius expedit, consilio apostoli quicumque potest capere prouocatur. hoc autem ubi de dimittendo uel non dimittendo infideli coniugio quaeritur, utrumque quidem pariter licitum est per iustitiam, quae coram domino est, et ideo nnum, et ideo id quod non expedit, Apostolus prohibet; dante sibineque contra pohibitionem Domini Apostolus aliquid moneret, neque contra jussionem ejus aliquid prohiberet. Proinde in his duabus causis una de nubendo,
Abbreviated transcription (Latin):
quã continentiae. bonũ tamen tenere nuptiarum ipsũ quelicitum &iã ex pedit
Qũo inu&ita & inlicita ruituram carnis infirmitatem sicexcipit honestate pubendi
ut neminẽ impediat ad salutem: Quãuis magis expedir& magisq honestũ eẽc.si
uirgo consilium quo prȩceptũ eam non compellit arriper&: Tunc autem non
expedit id quod licitum est quando ꝑmitat᷑ quidem. sedusus ipsius potestatis
aliis affert impedimentũ salutis: Sicutest unde iam diuloquimur. discesso
coniugis fidelis ab infideli: quã non prohib& dñs preceptolegis. quia corã ila
iniustanonest: sed prohib& apls consilio caritatis. quia infidelibus affest impe¬
dimentũ salutis: Non solũ qui apernitiosissi me scandaliz antur offensi: uerum
&iam quia in alia coniugia cũ ceciderint uiuentibus eis aquibus dimittuntur.
adulterinis nexibus conligati difficillimeresoluuntur: Id eohic ubiid quodlic&

Expanded text:
quam continentiae, bonum tamen tenere nuptiarum. ipsumque licitum etiam expedit, quam continentiae, bonum tamen tenere nuptiarum. ipsumque licitum etiam expedit, quoniam in uetita et inlicita ruituram carnis infirmitatem sic excepit honestate nubendi, ut neminem inpediat ad salutem, quamuis magis expediret magisque honestum esset, si uirgo consilium, quo praeceptum eam non conpellit, arriperet. tunc autem non expedit id quod licitum est, quando permittitur quidem, sed usus ipsius potestatis aliis affert inpedimentum salutis. sicut est, unde iam diu loquimur, discessio coniugis fidelis ab infideli, quam non prohibet dominus praecepto legis, quia coram illo iniusta non est, sed prohibet apostolus consilio caritatis, quia infidelibus affert inpedimentum salutis: non solum quia perniciosissime scandalizantur offensi, uerum etiam quia in alia coniugia cum ceciderint uiuentibus eis, a quibus dimittuntur, adulterinis nexibus colligati difficillime resoluuntur. Ideo hic, ubi id quod licet
Abbreviated transcription (Latin):
non habeo. consiliũ autemdo. Non ut consilũ alienũ exestimemus adnõ: cũ
continuo sequatur adicat: tãquã miseri cordiã consequutus adõ ut fidlisessẽ:
sccundũ dm̃ ergod at fidele consilium in eospũ dequoait. Puto autẽ &ego sp̃mdĩ
habeo: uerum tamen aliud est dñi iubentis imperium: aliud cmserui secundum
misericordiam caritatis quaeilli estadño inspirata atq donata fidele consiliũ :
Ibi aliud facere non lic& hic autẽ licet: Itasaneut ipsum licitũ pastim quidẽ expe¬
diat. pastim ueronon ex pediat: Ex pedittunc quando non solũ periustitiam
quȩcorã d ño est permitatur. sed &iã hominibus Nullũ ex hocimpedimentũ sa¬
lutis infestur: uel ut cũ dat consiliũ non nubendi a postolus uirgini: Vpde
praceptũ dnĩ se non habere testatur. lic& aliud facere id est nubere. &minus

Expanded text:
non habeo, consilium autem do, non ut hoc consilium alienum existimemus a domino, cum non habeo, consilium autem do, non ut hoc consilium alienum existimemus a domino, cum continuo sequatur et dicat: tamquam misericordiam consecutus adeo, ut fidelis essem. secundum deum ergo dat fidele consilium in eo spiritu, de quo ait: puto autem, et ego spiritum dei habeo. Verum tamen aliud est domini iubentis imperium, aliud conserui secundum misericordiam caritatis, quae illi est a domino inspirata atque donata, fidele consilium. ibi aliud facere non licet, hic autem licet, ita sane, ut ipsum licitum partim quidem expediat, partim uero non expediat. expedit tunc, quando non solum per iustitiam, quae coram domino est, permittitur, sed etiam hominibus nullum ex hoc inpedimentum salutis infertur: uelut, cum dat consilium non nubendi apostolus uirginibus, unde praeceptum domini se non habere testatur, licet aliud facere, id est nubere et minus
Abbreviated transcription (Latin):
in fideli coniuge qui non hab&ueram: Id eo autẽ nec iuberi debuerunt fideles ab in
fidelibus separari: quia non contra iussionẽ dnigentiles fuerant ambo coniuncti
Qũ oergo ab infideli fidelem discedere. Nec prohib& neciub&dñs: id cout nondis¬
cedat. apls̃ dicit nondñs. Habens utiq spm̃ scm̃. in quo dareposs& utile & fidele
consilium: Vndecũ dixiss& demuliere cuiusuir mortuus fuerit. Beatior autẽ
erit si sic ꝑmanserit secundũ mcũ consilium. Nequis hocconsilium tãquã huma¬
nũ nondiuinũ contem nendũ putar& adiecit. Puto autẽ & egospm̃di habeo:
Proinde intellegendũ est. &iã ipsac quae non adnõ iubentur. sed ascõcius famulo
utiliter suadentur. eodẽ d nõ inspirante suaderi: Absitenim utquisquam catho¬
rcebilia sint operatrinitatis: Dicittamq Deuirginibus autem. praeceptumdñi

Expanded text:
infideli conjuge, qui non habet veram. Ideo autem infideli conjuge, qui non habet veram. Ideo autem fidelibus separari, quia non contra iussionem domini gentiles fuerunt ambo coniuncti. Quoniam ergo ab infideli fidelem discedere nec prohibet nec iubet dominus, ideo ut non discedat apostolus dicit, non dominus, habens utique spiritum sanctum, in quo dare posset utile et fidele consilium. unde cum dixisset de muliere, cuius uir mortuus fuerit: beatior autem erit, si sic permanserit, secundum meum consilium, ne quis hoc consilium tamquam humanum et non diuinum contemnendum putaret. adiecit: puto autem, et ego spiritum dei habeo. proinde intellegendum est etiam ipsa, quae non a domino iubentur, sed a sancto eius famulo utiliter suadentur, eodem domino inspirante suaderi. absit enim, ut quisquam cathorabilia sint opera trinitatis. dicit tamen: de uirginibus autem praeceptum domini
Abbreviated transcription (Latin):
tẽporedibus u&eris testimenti adhuc in hibat illius populimultitudo: & pp̃tea
cũbonaterrena quȩ promagno expectabant ad nõ uiderent &iamhis habun¬
dare. quimultos falsos colebant deos. blanditiis uxorum prius eos reuereb an¬
tur offendere. deinde in ducebant᷑ & colere. Vnd eiusseratdñs ꝑsom̃ mor
sqr Nequis uxorem alienigenã duceree: Merito ergo quasdux erat dño ꝑ
lamnconiunctos gentiles gentilibus comperit coniuges: Ex quibus si non ambo
grederent. sed unus autuna. & in fidelis cũ fideli consentir& habitare. Nec pro¬
hiberi adñõ debuit fidelis infidelem dimittere neciuberi Id eoscilic& nonphibe¬
ri: quia iustitia ꝑmitat a fornicante discedere: & infidelis hominis fornicatio
est maior incorde: necuera eius pudicitia cũ coniugedicipotest. qui a omne
quod non est ex fidepeccatum. Quamuis ueram fidelis habeat pudicitiã. &iã cum

Expanded text:
temporalibus ueteris testamenti adhuc inhiabat illius populi multitudo. et propterea temporalibus ueteris testamenti adhuc inhiabat illius populi multitudo. et propterea cum bona terrena, quae pro magno expetebant a domino, uiderent etiam his abundare, qui multos falsos colebant deos, blanditiis uxorum prius eos reuerebantur offendere, deinde inducebantur et colere. unde iusserat dominus per sanctum Moysen, ne quis uxorem alienigenam duceret. merito ergo quas duxerant dominoium praedicari, iam coniunctos gentiles gentilibus comperit coniuges: ex quibus si non ambo crederent, sed unus aut una et infidelis cum fideli consentiret habitare, nec prohiberi a domino debuit fidelis infidelem dimittere nec iuberi: ideo scilicet non prohiberi, quia iustitia permittit a fornicante discedere et infidelis hominis fornest major in corde; nec vera ejus pudicitia cum conjuge dici potest, quia Omne quod non est ex fide, peccatum est : quamvis veram fidelis habeat pudicitiam etiam cum
Abbreviated transcription (Latin):
quia italicitũ est ut non expediat. Ne propter coniugũ separationes offensi ho¬
mines. ipsã doctrinã salutis qua in licita prohibentur exhorreant. acsicpeio¬
res atqueperituri ineadem infidelitate remaneant. in t̃cedit apls̃ & monendo fic¬
riu&at. quod italicitum est ut non expediat: Sicenim recedere ab infidelibus
uxoribus uel maritis fidelesuiriud feminae non prohibentur aho: ut neque
iubeantur: Nam sidimitaere tales coniuges iuberentur. Nullus locus cẽt consilo
monentis apłi Nchofier& Nullomodoenim quod dñsiub& seruus bonus fien
prohiber&. Nam que aliquando hocdñs ꝑhesdram proph&am iussit & factũ est.
Dimiserunt is rahelitae ux ores alienigenas quicũque tunchabere potuerunt.
ꝑ quas ficbuat ut &ipsi ad alienos seducerentur deos. Nonut illȩ ꝑmasstosuero ad¬
quirerenturdõ: Nondũenim tanta gratia saluatoris in luxerat. & promissis

Expanded text:
quia ita licitum est, ut non expediat, ne propter coniugum separationes offensi hoquia ita licitum est, ut non expediat, ne propter coniugum separationes offensi homines ipsam doctrinam salutis, qua inlicita prohibentur, exhorreant ac sic peiores atque perituri in eadem infidelitate remaneant, intercedit apostolus et monendo fieri uetat, quod ita licitum est, ut non expediat. sic enim recedere ab infidelibus uxoribus uel maritis fideles uiri uel feminae non prohibentur a domino, ut neque iubeantur. nam si dimittere tales coniuges iuberentur, nullus locus esset consilio monentis apostoli, ne hoc fieret. nullo modo enim quod dominus iubet, seruus bonus fieri prohiberet. Namque aliquando hoc dominus per Esdram prophetam iussit et factum est; dimiserunt Israhelitae uxores alienigenas, quicumque tunc habere potuerunt, per quas fiebat, ut et ipsi ad alienos seducerentur deos, non ut illae per maritos uero adquirerentur deo. nondum enim tanta gratia saluatoris inluxerat . et promissis
Abbreviated transcription (Latin):
atquendeo nece xpedit aliquo cesto finedistnguere. Camihi uidentur licere& pon
expeditẽ quacꝑiustitciã quidem que corĩ do est ꝑmittuntur. sed prop̃t offensionc̃hom¬
nũ pcobhoc inpediantur a saluteuitandec sunt: Eauero non licere &ideo pecexp¬
dire quȩsicipsa iustitia u&antur ut facienda non sint. &iã si abeis quibus innotitã
fuerint ꝑlata. laudentur.: Quod suta est ideo nonnisi inlicita prohibentur adño
ut ea quelicita sunt & non expediunt. Non legis uinculo. sed libera dilectionis
beneficentia caueantur. Quocirta sidimittere in fidelem coniugẽ ponlicer&. ho
fieridñs prohiber&. Nequeid a postolus ꝓhibens dicer&. egodiconondñs: Namsi
propt̃ fornicationẽ carnis ꝑmitatur homo a coniuge separari. quanto magis ip
coniugementis. fornicatio decestanda est. id est infidelitatis. dequa scriptũ est
Quõ ectequilongese faciunt peribunt: ꝑdidistiom nẽ qui fornicatur abste: Sel

Expanded text:
o fine distinguere, ea mihi uidentur licere et non expedire, quae per iustitiam quidem, quae coram deo est, permittuntur, sed propter offensionem hominum, ne ob hoc inpediantur a salute, uitanda sunt; ea uero non licere et ideo non expedire, quae sic ipsa iustitia uetantur, ut facienda non sint, etiamsi ab eis, quibus in notitiam fuerint perlata, laudentur. quod si ita est, ideo nonnisi inlicita prohibentur a domino, ut ea, quae licita sunt et non expediunt, non legis uinculo, sed libera dilectionis beneficentia caueantur. Quocirca si dimittere infidelem coniugem non liceret, hoc fieri dominus prohiberet neque id apostolus prohibens diceret: ego dico, non dominus. nam si propter fornicationem carnis permittitur homo a coniuge separari, quanto magis in coniuge mentis fornicatio detestanda est, id est infidelitatis, de qua scriptum est: quoniam ecce qui se longe faciunt a te, peribunt; perdidisti omnem qui fornicatur abs te! Sed
Abbreviated transcription (Latin):
uoluntatescius: Quid autẽ mirũ est quia displic&humanȩ stultitiae. quodopera su
placent diuinae sapientiae: quid estenim aliud uididucẽ qui abona est pisipla cinto¬

Expanded text:
voluntates ejus . Quid autem mirum est quia displicet humanae stultitiae, quod opera sua voluntates ejus . Quid autem mirum est quia displicet humanae stultitiae, quod opera sua placent divinae sapientiae? Quid est enim aliud, Vidit lucem quia bona est, nisi
Abbreviated transcription (Latin):
unitatẽ suaepacis mirabili ordinatione consentiunt: Inquantũ animacis naturali
excellentia praestat atqueimperat: Inquantũ sensuscarnis quinque ꝑtitos impl&
ac ueg&at. dissimili potentia sociali ẽuenientia: Inquantũ &iãmente atq ratione
quod bestialis anima non potest sapereatq intellegere: Uiditds̃ qui abonisunt. &
id eo creauit Nonenĩ tantũ creatos posteauidit: sed & creandos ante preuidit: Et
quod ꝑuersa uoluntate. & cȩco erroremaligni sunt: Non ideo uidit quod nones¬
sentereandi Pracuiditenĩ ubi sint ordinandi: & siceos ex eadẽmassa primȩ pre¬
uaricationis meritodam nato fecituasairȩ.siusque infinem in hac malignitate ꝑ¬
durant: ut prosint uasi smisericordiae quopereorũ acumina uanitatis diligent¬
us archanaueritatis inquirant: Magna quippeo peradni: ex quisitamomnes

Expanded text:
unitatem suae pacis mirabili ordinatione consentiunt, in quantum anima eis naturali unitatem suae pacis mirabili ordinatione consentiunt, in quantum anima eis naturali excellentia praestat atque imperat, in quantum sensus carnis quinque partitos implet ac vegetat, dissimili potentia, sociali convenientia, in quantum etiam mente atque ratione, quod bestialis anima non valet, potest sapere atque intelligere, vidit Deus quia boni sunt; et ideo creavit. Non enim tantum creatos postea vidit; sed et creandos ante praevidit: et quod perversa voluntate et caeco errore maligni sunt, non ideo vidit quod non essent creandi; praevidit enim ubi sint ordinandi: et sic eos ex eadem massa primae praevaricationis merito damnata fecit vasa irae, si usque in finem in hac malignitate perdurant, ut prosint vasis misericordiae , quo per eorum acumina vanitatis diligentius arcana veritatis inquirant. Magna quippe opera Domini, exquisita in omnes
Abbreviated transcription (Latin):
t̃porũ. quodũ ꝑmansione s ierũ sicut non nulla sublimia spirtalia. sed pdecore
suigeneris imoatqueterreno exostu occasuq sitpulchrũ: Quecũ ita sint. ponca¬
lumni& dicenti scripturae: uiditds̃ lucẽquiaboma est: Non solũ enĩ lucẽ quãuo
cauitdiem. & firmamentũ quoduoc uut calũ. & solẽ e& lunã & c&era sidera: uerũ
&iã ligna & herbas. & inaquis acterris quȩcũq mortalia. & creauitds̃ sum mebom
& uidit quiabon a sunt ingenereatq. ordinesuo: Nectimuit quispũdĩ reuelante
scripsithunc librum. futurosimpios reprehensores uanilods. & mentis seductores
primitus suae. deinde aliorum. quos delectat blasphemaloquacitas: Quia xipsos
inquantũ homines sunt. in quantũ corpore atq animarationali amstant: inquan¬
tũ mẽbra corporiseorũ suis distinguunt᷑ officus. & concor dissima differentia. In

Expanded text:
temporum, quod non permansione rerum, sicut nonnulla sublimia spiritualia, sed pro decore temporum, quod non permansione rerum, sicut nonnulla sublimia spiritualia, sed pro decore sui generis, imo atque terreno exortu occasuque sit pulchrum? 9. Quae cum ita sint, non calumnietur dicenti Scripturae, Vidit Deus lucem quia bona iem, et firmamentum quod vocavit coelum, et solem et lunam et caetera sidera; verum etiam ligna et herbas, et in aquis ac terris quaecumque mortalia, et creavit Deus summe bonus, et vidit quia bona sunt in genere atque ordine suo. Nec timuit qui Spiritu Dei revelante scripsit hunc librum, futuros impios reprehensores, vaniloquos, et mentis seductores, primitus suae, deinde aliorum, quos delectat blasphema loquacitas: quia et ipsos in quantum homines sunt, in quantum corpore atque anima rationali constant, in quantum membra corporis eorum suis distinguuntur officiis, et concordissima differentia in
Abbreviated transcription (Latin):
obrem & ipsa mortalia. quãuis ex alia paste penalia sint eisquib. solamortalitas po¬
test ofectȩ beatitudinis implere mensurã : habent tam̃ ppriũ decoris locũ inpulchri¬
tudine tẽporum: sed maior quã humanus est sensus. quotalis pulchritudo sentitur:
Fides tam̃ illa quȩdõ suodicit omnia in mensura numero & pondere constituisti.
quãuis amoreuiuendi conditionẽ mostis exhorreit: creatorẽ tamen omniũbo no¬
rũ. &iã debonis mostalib. laudat: Nam iste ipse qui reprehendit necdm̃ eẽcredit
cuius terrenaopera uid & eẽmortalia: eundẽ sermonẽ suũ quiusqueadeo illi placurt
dinẽ disputationis quauult persuadere. quicquid oritur & moritur bonũ cẽ non
posse : Nisi orientibus & morientib. syllabis non potuit explicare : Quidergo mi¬
rum suntam magna uniuersitatenaturae. estaliquod infimũbonũ in ordinib

Expanded text:
obrem et ipsa mortalia, quamvis ex aliqua parte poenalia sint eis quibus sola immortalitas poobrem et ipsa mortalia, quamvis ex aliqua parte poenalia sint eis quibus sola immortalitas potest perfectae beatitudinis implere mensuram; habent tamen proprium decoris locum in pulchritudine temporum: sed major quam humanus est sensus, quo talis pulchritudo sentitur. Fides tamen illa quae Deo suo dicit, Omnia in mensura, et numero, et pondere constituisti , quamvis amore vivendi conditionem mortis exhorreat, Creatorem tamen omnium bonorum etiam de bonis mortalibus laudat. Nam iste ipse qui reprehendit, nec Deum esse credit, cujus terrena opera videt esse mortalia, eumdem sermonem suum, qui usque adeo illi placuit, dinem disputationis, qua vult persuadere, quidquid oritur et moritur bonum esse non posse, nisi orientibus et morientibus syllabis non potuit explicare. Quid ergo mirum si in tam magna universitate naturae est aliquod infimum bonum in ordinibus
Abbreviated transcription (Latin):
bonaincorruptibilis. & in mutabilis perseuerat utds̃ est: pontamen nisi inbona qũ op̃
noc& nisiminuendo quod bonũ est: Aꝑ hocbona sinemaliscẽpossunt. sicut ipseds̃ &
quȩque superiora cȩlestia: malauerosi nebonis eẽnompossunt: Sienĩ nihil nocent.
mala non sunt: Siautẽ pocentbonũ minuunt: &siamplius nocent habent adhuc
bonũ quod minuant: & si totũ consumant: Nihilnaturaerem anebit cui noceatur:
Acperhoc nec maluerit. aquo noceatur. quando natura defuerit cuiusbonũ nocendo
gatur. disputatio suptilissi maest. sed fides uera cissi madõ cantat. Mutabis ea & mu¬
tabuntur : tuautẽ idem ipsces: Nec fecit igitur n&r egit mutabiliabona. pisum¬
mut abilebonũ quod estds̃: Porrobona mut abilia ꝓptercabona sunt quõ a sum mo
bona facta sunt: Propterea mutabilia: quia non deipso sed denihilo facta sunt: Qũã¬

Expanded text:
bona incorruptibilis et immutabilis perseverat, ut Deus est; non tamen nisi in bona, quoniam non bona incorruptibilis et immutabilis perseverat, ut Deus est; non tamen nisi in bona, quoniam non nocet nisi minuendo quod bonum est. Ac per hoc bona sine malis esse possunt, sicut ipse Deus, et quaeque superiora coelestia: mala vero sine bonis esse non possunt. Si enim nihil nocent, mala non sunt: si autem nocent, bonum minuunt: et si amplius nocent, habent adhuc bonum quod minuant: et si totum consumunt, nihil naturae remanebit cui noceatur; ac per hoc nec malum erit a quo noceatur, quando natura defuerit, cujus bonum nocendo us ad nihilum redigatur, disputatio subtilissima est. Sed fides veracissima Deo cantat: Mutabis ea, et mutabuntur; tu autem idem ipse es . Nec fecit igitur, nec regit mutabilia bona, nisi immutabile bonum, quod est Deus. Porro bona mutabilia propterea bona sunt, quoniam a summo bono facta sunt; propterea mutabilia, quia non de ipso, sed de nihilo facta sunt. Quam
Abbreviated transcription (Latin):
dĩ sicuestit. quantomagis uos modicefidei. Upu sergo itaq idẽds̃est ipsituitor
cadi &terrae stellarũ & herbarũ. quicquidmq sura forma. ord inesuo constit ince¬
lo &einterta. Quiequidiuuit incalo &interra. quicquid sentit incacloe dm̃ n
nec inter secẽ opostebat aequalia : &id eosuntoma: Nã siceñt aequalia unũs genis
bonorũ cẽt non om̃a:. Nuncuero id eo sunt om̃abona qui a suntalis aliamdiora
& bonitas inferiorum ad ditlaudib aindiorũ: & in rerũ bonarũ inequalitate. ip¬
bonas pscipsa alicubicẽ onpossunt: Aut si pplicipeccatonũque& deiustiuc
pulhritud ineueniunt, sed ipsaquoq uitia testimoniũ ꝑhibent bonitati naturarum:
Quodenĩ malũ est peruitiũ : ꝓfectobonũ est pernaturã: Uitiũ quippe contranaturã ẽ
quianatureno&: nec nocer& nisibonũ ciuiminuer&: Nonestergomalũ nisi priuatio
boni: Acperhoc nusqua est. Nisi in realiquabona: & si non sum mebona: Quõ sum me

Expanded text:
Deus sic vestit; quanto magis vos modicae fidei ? Unus ergo atque idem Deus est institutor coeli et terrae, stellarum et herbarum, quidquid mensura, forma, ordine suo constat in coelo et in terra, quidquid vivit in coelo et in terra, quidquid sentit in coelo et in nec inter se esse oportebat aequalia: et ideo sunt omnia. Nam si essent aequalia, unum genus bonorum esset, non omnia. Nunc vero ideo sunt omnia bona, quia sunt aliis alia meliora, et bonitas inferiorum addit laudibus meliorum: et in rerum bonarum inaequalitate ipbonas per se ipsa alicubi esse non possunt; aut supplicia peccatorum, quae de justitiae pulchritudine veniunt. Sed ipsa quoque vitia testimonium perhibent bonitati naturarum. Quod enim malum est per vitium, profecto bonum est per naturam. Vitium quippe contra naturam est, quia naturae nocet: nec noceret, nisi bonum ejus minueret. Non est ergo malum nisi privatio boni. Ac per hoc nusquam est nisi in re aliqua bona: et si non summe bona, quoniam summe
Abbreviated transcription (Latin):
sipientia : Cando restenĩlucis acternac: aut illud in ꝓph&icopsalmo: Cantateh̃o
canticũ nouũ. Canta ted ño omnis terra. Cantated ño benedicitenom̃eius. benenun¬
tuatediem ex diesalut arecius: Quis estenim dies ex die. nisi filius lum̃ exlumine.¬

Expanded text:
Sapientia, Candor est enim lucis aeternae : aut illud in prophetico Psalmo, Cantate Domino Sapientia, Candor est enim lucis aeternae : aut illud in prophetico Psalmo, Cantate Domino canticum novum; cantate Domino, omnis terra: cantate Domino et benedicite nomen ejus, bene nuntiate diem ex die salutare ejus . Quis est enim dies ex die, nisi Filius lumen de lumine
Abbreviated transcription (Latin):
nimini : a preceptũ dñlucidu inluminans oculos: &mlumina oculos incos neuqua obdor¬
mnia iumortẽ : Nequeenim hocorabat homoutique mortalis. neu quã corpore moreret᷑.
autcorpora libus oculis somnus neuenir& ẽtabat : sed eosuti que oculosi pluminari sibi
inium sumsisse de tenebris &i am hoccum uerbis gierrulȩuanitatis exagitat : cidemapło
hocdicat quiscribens ad fidelesait: fuistis aliquando tenebrȩnuncautem lux indño
Quisenim hoc fect nisille quicute nebrȩessent suꝑ abrssum. dixit futlux& facta estlux:
quod aꝑtius alioloco idẽipłs̃ paulus expressitdicens : Ds quid ixitd&enebris lumep
darescereclaruit incordibusnr̃s : Siautẽ hocputat scripturis dec̃ẽ ꝓph&icis. quod fi¬
lius sitdumen delum in euel splendorlucis: Legat quod ineis demlitteris legitur de

Expanded text:
namini ; et, Praeceptum Domini lucidum, illuminans oculos ; et, Illumina oculos meos, ne unquam obdornamini ; et, Praeceptum Domini lucidum, illuminans oculos ; et, Illumina oculos meos, ne unquam obdormiam in mortem . Neque enim hoc orabat homo utique mortalis, ne unquam corpore moreretur, aut corporalibus oculis somnus ne veniret optabat: sed eos utique oculos sibi illuminari initium sumpsisse de tenebris, etiam hoc enim verbis garrulae vanitatis exagitat; eidem apostolo hoc dicat, qui scribens ad fideles ait: Fuistis aliquando tenebrae, nunc autem lux in Domino . Quis enim hoc fecit, nisi ille, qui, cum tenebrae essent super abyssum, dixit: Fiat lux; et facta est lux ? Quod apertius alio loco idem apostolus expressit, dicens: Deus qui dixit de tenebris lumen clarescere, claruit in cordibus nostris . Si autem hoc putat Scripturis deesse propheticis, quod Filius sit lumen de lumine, vel splendor lucis, legat quod in eisdem Litteris legitur de
Abbreviated transcription (Latin):
dasunt : & inter pacificosdĩ filios disputanda: Sedsiputat iste ad uersos liberos le¬
gis & proph&irum senosse quoddicit sescire summũ dm̃ in comparabilẽ splendo
remꝰ summũ dm̃: utrũ &ipsalu xds̃sit : &utrũ patrẽ intellegatlucẽtiusq splendorem
unigenitũ filiũ quẽtame confessusest summũ dm̃ Quod suta sentit approbo& laudo
Sed quodeũ qũ ecredit c̃e lumq delumine. uel in comparabilẽ splendorem incmp̃¬
ensibilis lucis. Neredit ẽeopificẽmundi In probo &culpo : Cũibilegat mundus ꝑ
cũ factus est. ubilegit eratlum̃ uerũ quod iluminat omne homine ueniente in hunc
mundũ: Improbo &iã sinescit. magis queimprobo atque detestor siscit &insidiatur. ut
decipiat nescientes : inue teribus prius diuinis litteris scriptũ: acceditead eũ &inlumi¬

Expanded text:
da sunt et inter pacificos Dei filios disputanda. CAPUT XI. 14. Sed si putat iste adversus libros Leda sunt et inter pacificos Dei filios disputanda. CAPUT XI. 14. Sed si putat iste adversus libros Legis et Prophetarum se nosse, quod dicit se scire, summum Deum incomparabilem splendorem summum Deum; utrum et ipsa lux Deus sit, et utrum Patrem intelligat lucem, ejusque splendorem unigenitum Filium, quem tamen confessus est summum Deum. Quod si ita sentit, approbo et laudo. Sed quod eum quem credit esse lumen de lumine, vel incomparabilem splendorem incomprehensibilis lucis, non credit esse opificem mundi, improbo et culpo: cum ibi legat, Mundus per eum factus est; ubi legit, Erat lumen verum quod illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum . Improbo etiam, si nescit; magisque improbo atque detestor, si scit, et insidiatur ut decipiat nescientes in veteribus prius divinis Litteris scriptum, Accedite ad eum, et illumi
Abbreviated transcription (Latin):
uel terrȩ inuisibilis & in compositȩ atque abrssi tenebrosȩ materiesi psam fĩrms
significata est reru notarũ apellationibus quiaipsapror susignotaesthuma¬
nis sensibus &uixut cũque intellegitur cures indecrius commutatur itaqũ
cipropinqu& quid que deformius necperueniat tame adillã in formitatẽ quan¬
tulicũque uedlinsibilis remanens ued intelugibilis speties siueperculũ eeatnam
generedit prius in sinuatasit spiritalis corporadis quenatura: siuealiquid aliud qđ hic
silua fidei regula intellegi po test : dm̃tamen uerum summũ &bonũ. fecissecuncta quę
cemimus & quȩ meliora noncernimus. quãuis modus quo ea fecerit eonprehendi hu¬
manamente nonpossit : dubitare fas nonest: Sedcum istis indoctis blasphemato¬
nbus litterarũ sacrarum. ponea rationum suptilitate agendumest. qua ista quȩren¬

Expanded text:
vel terrae invisibilis et incompositae atque abyssi tenebrosae, materies ipsa informis vel terrae invisibilis et incompositae atque abyssi tenebrosae, materies ipsa informis significata est rerum notarum appellationibus; quia ipsa prorsus ignota est humanis sensibus, et vix utcumque intelligitur, cum res in deterius commutantur; tanquam ei propinquet quidque deformius, nec perveniat tamen ad illam informitatem quantulacumque vel visibilis remanens vel intelligibilis species: sive per coelum et terram generaliter prius insinuata sit spiritualis corporalisque natura; sive aliquid aliud, quod hic salva fidei regula intelligi potest: Deum tamen verum et summum et bonum fecisse cuncta quae cernimus, et quae meliora non cernimus, quamvis modus quo ea fecerit comprehendi humana mente non possit, dubitare fas non est. Sed cum istis indoctis blasphematoribus Litterarum sacrarum non ea rationum subtilitate agendum est, qua ista quaeren
Abbreviated transcription (Latin):
uox confus aest. clamtor sineuerbis : Voxuero asticulatafit cũ format᷑ inuerba est
ergo illa formabilis. ista formata : Illa quȩ formã capit.istaquehab&: Namquidho¬
rum undefiat in promptdest: Nequañ quis quã dixert. de uerbis fieri sonũ uocis
Sed potius deuoce fieri uerbu sonantia quis non intellegat. Necputandu sesteds̃ info
mẽprius fecis semateriã &interuallo aliquo int̃posito tẽporis formas sequo dinfo¬
meprius fecerat: sedsicut aloquente uerba sonantia ubi non priusuox in formis pesi
acopit formam sed formata prosertur : itamtellegenduest didemateri ẽ qui demii¬
formifecise mundũ : sed ñ mulcam concreasse cumundo: Nontamen inutiliter
prius narratur unde ali quidsit & postea quodindefit: quia & si potest utrumꝙ
simulfieri pon simul potest utrũ quenarrati: siucergoprius nomine cȩli&terit

Expanded text:
vox confusa est clamor sine verbis, vox vero articulata fit cum formatur in verba: est vox confusa est clamor sine verbis, vox vero articulata fit cum formatur in verba: est ergo illa formabilis, ista formata; illa quae formam capit, ista quae habet: nam quid horum unde fiat, in promptu est. Neque enim quisquam dixerit de verbis fieri sonum vocis: sed potius de voce fieri verba sonantia quis non intelligat? CAPUT IX. 12. Nec putandus est Deus informem prius fecisse materiam, et intervallo aliquo interposito temporis formasse quod informe prius fecerat: sed sicut a loquente fiunt verba sonantia, ubi non prius vox informis post accipit formam, sed formata profertur; ita intelligendus est Deus de materie quidem informi fecisse mundum, sed simul eam concreasse cum mundo. Non tamen inutiliter prius narratur unde aliquid fit, et postea quod inde fit; quia etsi potest utrumque simul fieri, non simul potest utrumque narrari. CAPUT X. 13. Sive ergo prius nomine coeli et terrae,
Abbreviated transcription (Latin):
primordia ut accedenteluce mdius quod fictũ c̃reddereẽ. &tãquã pficientis homins
quod postta futurũ erat hoc modo significare& e affectio: Quaquã qui muneredi potue¬
nt perspicatius i starimarianueniat fortassc inereatura quȩita faccan arrat᷑ si ncintes¬
uallis tẽporaliũ morarũ. distinctũ mirabilit̃ ordinẽ rerũ: Nequeenĩ materies omni¬
nonihilest : dequain libro sapientiaclegit᷑: qui fecistimundũ demateria informi.
Nonergo quiam formis dicta est. omninonihilest : Necdõ fuit uelipsa co&erna ũ¬
quã anullo facta: Necalius cãfecit uthaber& ds̃ dequa facer& mundũ: Absitenim
Necmala esi putanda quia in formis. sed bon aest intellegenda formabilis i oest form¬
tionis capax, quõ si boni aliquid est forma nonnihi lestboni essecapacẽboni Sicut

Expanded text:
primordia, ut accedente luce melius quod factum est redderetur; et tanquam proficientis hominis, primordia, ut accedente luce melius quod factum est redderetur; et tanquam proficientis hominis, quod postea futurum erat, hoc modo significaretur affectio? Quanquam qui munere Dei potuerit perspicacius ista rimari, inveniet fortasse in creatura, quae ita facta narratur sine intervallis temporalium morarum, distinctum mirabiliter ordinem rerum. Neque enim materies omnino nihil est, de qua in libro Sapientiae legitur, Qui fecisti mundum de materia informi . Non ergo quia informis dicta est, omnino nihil est: nec Deo fuit vel ipsa coaeterna, tanquam a nullo facta: nec alius eam fecit, ut haberet Deus de qua faceret mundum. Absit enim s fecit. Nec mala est putanda, quia informis: sed bona est intelligenda, quia formabilis, id est, formationis capax. Quoniam si boni aliquid est forma, nonnihil est boni esse capacem boni. Sicut
Abbreviated transcription (Latin):
legendũ est quod p̃ ea fecerit earũ indigus: sinequibus cẽ insua ꝑfectabeatitudine
potuit sineinitio sempiternus: Ideo quippeistorũ faciendorũ causa soladĩ boni¬
tas fuit: quia necessitas eius ulla non fuit: Quicquiditaq iste conuitiat᷑dõ. qõ
udut tunc primũ luceuiderat. qui fuis s&clucis ignarus. quã sit insulsũ &ua¬
signat: quod tenebras dixerit sineinitio semꝑfuisse. Luce uero initiũ sumpsissed&c
nebris, quasilegent in colibro cui calumniatur tenebras sempiternas. cũ scriptũ sit
in principio fecit ds̃celũ & terram. Terra autẽ erat in uisibilis & in composita &xte¬
nebreerant suꝑ abrssum: Ex illo ergo tenebrȩcẽ cocperunt : ex quo confusi
moles cadicẽ toepit acterrae: Aptequã factaluxer̃t quam lumiar&ur quod sinduce
fuerattenebrosum: Quidautẽ piconueniens simundanemateriae fuerint tenebtdia

Expanded text:
ligendum est, quod non ea fecerit eorum indigus, sine quibus esse in sua perfecta beatitudine ligendum est, quod non ea fecerit eorum indigus, sine quibus esse in sua perfecta beatitudine potuit sine initio sempiternus. Ideo quippe istorum faciendorum causa sola Dei bonitas fuit, quia necessitas ejus ulla non fuit. Quidquid itaque iste conviciatur Deo, quod velut tunc primum lucem viderit qui fuisset lucis ignarus, quam sit insulsum et vasignat, quod tenebras dixerit sine initio semper fuisse, lucem vero initium sumpsisse de tenebris: quasi legerit in eo libro, cui calumniatur, tenebras sempiternas; cum scriptum sit, In principio fecit Deus coelum et terram: terra autem erat invisibilis et incomposita, et tenebrae erant super abyssum. Ex illo ergo tenebrae esse coeperunt, ex quo confusa moles coeli esse coepit ac terrae, antequam facta esset lux, qua illuminaretur quod sine luce fuerat tenebrosum. Quid autem inconveniens, si mundanae materiae fuerant tenebrosa
Abbreviated transcription (Latin):
tã peressario sca scriptura totiens rep&er&s quã quod uiditds̃ hom acẽ quȩfecit. ut
hincin formar&ur pi&as fideliũ nom prohumanosensu. qui sepeeiãbonis rebus
effendit᷑. quarũ causas atque ordinẽ pescit decreatura uisibili atq in uisibili udi¬
cure. sed laudantidõ eredere& dibere: Tantoenĩ quisque facilius aliquid ꝑficiendo
cognoscit : quanto redigiosius ante quã cognoscer& dõ credidit : Viditergo ds̃ lucẽ
quã ferit qui abomaest: qũo quod faciendũ placebat ut facer&. factũ placuitutmane¬
r&: Quantũ cuiq rei ex siftendi siuemanendi atanto fabricatore fuerat comstituen¬
damensura: Sed aliud estlux quod estdĩ aliudlux qũã fecitdr̃: In comparabilit̃ autẽ
melior lux ipse qui fecit: Nullomodo indiger& ealucequã fecit: & undeistecalũ¬
niatur. cur non istabona tamolim quã olimest ipse feceritds̃: hinc potius intel¬

Expanded text:
tam necessario sancta Scriptura toties repeteret, quam quod vidit Deus bona esse quae fecit; ut tam necessario sancta Scriptura toties repeteret, quam quod vidit Deus bona esse quae fecit; ut hinc informaretur pietas fidelium, non pro humano sensu, qui saepe etiam bonis rebus offenditur, quarum causas atque ordinem nescit, de creatura visibili atque invisibili judicare, sed laudanti Deo credere et discere? Tanto enim quisque facilius aliquid proficiendo cognoscit, quanto religiosius, antequam cognosceret, Deo credidit. Vidit ergo Deus lucem quam fecit, quia bona est, quoniam quod faciendum placebat ut fieret, factum placuit ut maneret, quantum cuique rei existendi sive manendi a tanto fabricatore fuerat constituenda mensura. Sed aliud est lux quod est Deus, aliud lux quam fecit Deus. Incomparabiliter autem melior lux ipse qui fecit, nullo modo indigens ea luce quam fecit. Et unde iste calumniatur, cur non ista bona tam olim, quam olim est ipse, fecerit Deus; hinc potius intel
Abbreviated transcription (Latin):
est: uidecequid dixerit: ad eo antranesciuit inquitdux quid ess &: ut mõdo cã
primũ uidens optimam iudicar&: Ergo & dñsi ĩsquando auditis uerbiscentu¬
rionismiratus est. &dixit discipulissuis. amendico uobis non inuenitan¬
tã fideminis rael. pesciuitantea fides illa quid esset undetum c eam
primũ uidens optimã iudicaret: , utuero aliuscam in cordecenturionis operabatur.
quã ipsequimirabatur : & pfecto amplius est unde possintblasphemarein si pientes
amfideles quod miratus est rũs. quantã cũ quehominis fidem: quã quodinditds̃ lu¬
cẽquiabonaest. Potestenĩ quis que&iam solita uidere quiabona sunt: hocest sibi eapla¬
cta comprobare: Quisquis autẽ miratur. ꝓfecto secundũ consu&udinẽqua homi¬
nes loquunt᷑ in opinatũ atquein proui sum sibi cẽsignificat quod miratur: Sedhĩs
quiomã praesciebut : quod mirandũ aliis commendabat mirando laudabat: Quid
autẽ ds̃ uiditase factũ quod nom inlucequodipseest prius uidit ẽe faciendũ : & quid

Expanded text:
inquit, lux quid esset, ut modo eam primum videns optimam judicaret. Ergo et Dominus Jesus quando auditis verbis Centurionis miratus est, et dixit discipulis suis, Amen dico vobis, non inveni tantam fidem in Israel , nescivit antea fides illa quid esset, ut tunc eam primum videns optimam judicaret. An vero alius eam in corde Centurionis operabatur, quam ipse qui mirabatur? Et profecto amplius est unde possint blasphemare insipientes et infideles, quod miratus est Jesus quantamcumque hominis fidem, quam quod vidit Deus lucem quia bona est. Potest enim quisque etiam solita videre quia bona sunt, hoc est, sibi ea placita comprobare: quisquis autem miratur, profecto secundum consuetudinem qua homines loquuntur, inopinatum atque improvisum sibi esse significat quod miratur. Sed Jesus qui omnia praesciebat, quod mirandum aliis commendabat, mirando laudabat. Quid autem Deus vidit a se factum, quod non in luce, quod ipse est, prius vidit esse faciendum? Et quid
Abbreviated transcription (Latin):
quiequid natura chumidae ꝑ totũ cius iacrbat. in pastes concauas confluens. reces¬
sit ac&eris. & quod operiebat apparua congregata in humiliora succũbentia qua
mare int̃fluer& & circũ fluer&. atq altiora descrens qua orbi seminer& : Omitto

Expanded text:
quidquid naturae humidae per totum ejus jacebat, in partes concavas confluens, recesquidquid naturae humidae per totum ejus jacebat, in partes concavas confluens, recessit a caeteris, et quod operiebat aperuit, congregata in humiliora succumbentia qua mare interflueret et circumflueret, atque altiora deserens qua orbis emineret? Omitto