comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
tũẽ. in principio fecitds cadũ & terrã Illicergo
& aqua intellegendaẽ. Vno enĩ nomine utrũq¬
comprachensum est. Nam ipfius est mare. sicut in
psalmolegitur. etipse fecit illud: Et aridam terrã
manuscius finxerunt : Sedhi quiin nomine aquarũ
quac suꝑcaelossunt angelos intellegiuolunt. ponde¬
ribus limentorũ mouentur: Et ideo non putant
aquarũ fluuidã grauẽq naturã. insuperioribus
mundilocis potuuis seconstitui ¶ Quisecundum
rationessuas. supsi hominẽ facere possent. Nonei
pituitã. quod grete phlogmadicitur. Ettãquã in
demnentis corporis nr̃i aquarũ uicẽ obtine t incapi¬
te ponerent. Ibienĩ sedes est flegmatis Secundũ
dĩopus utiq aptissimae secundũ istorũ autẽ coniec¬
turam tam absurde. ut si hoc nesciremus & in hoc
libro similiter scriptue&. quod ds̃ humorẽ flu¬
uidũ & frigidũ ac ꝑhocgrauẽ insuperiore omnib

Expanded text:
t: In principio fecit Deus caelum et terram. Illic ergo t: In principio fecit Deus caelum et terram. Illic ergo et aqua intellegenda est; uno enim nomine utrumqconprehensum est. Nam ipsius est mare, sicut in psalmo legitur, et ipse fecit illud, et aridam terram manus eius finxerunt. Sed hi, qui in nomine aquarum, quae super caelos sunt, angelos intellegi uolunt, ponderibus elementorum mouentur et ideo non putant aquarum fluuidam grauemque naturam in superioribus mundi locis potuisse constitui; qui secundum rationes suas, si ipsi hominem facere possent, non ei pituitam, quod Graece φλέγμα dicitur et tamquam in elementis corporis nostri aquarum uicem obtinet, in capite ponerent. Ibi enim sedes est phlegmatis, secundum Dei opus utique aptissime, secundum istorum autem coniecturam tam absurde, ut, si hoc nesciremus et in hoc libro similiter scriptum esset, quod Deus umorem fluuidum et frigidum ac per hoc grauem in superiore omnibus
Abbreviated transcription (Latin):
nominibus uniuersali sest significita creatura
Vd spiritalis & corporalis quod est credibilius:
uel magnaeduae mundi pastes. quibus ominia
quaerreata sunt continentur: Vt primitus cã
totã proponer&. Aed einde pastes eius secundũ
mysticũ dierũ numerũ ex sequer&ur¶Quaquã¬
nonnulli putauerint aquarum nomine signifi¬
catos quod aminodo populus angelorũ. Et hoc eẽ
quoddictũẽ. fiat firmamentũ int̾aquã & aquam
ut supra firmam̃tũ angeli intellegantur. Infra
uero uel aquae istaeui sibiles. ul malorũ angdo¬
rũ multitudo. ud omniũ hominũ gentes¶ Quod
siitaẽ. Nonillicappar& ubi factisint angeli. sed
ubi discr&i Quãuis &iaquas qđ ꝑuersissimae atque
impiȩ uanitatis est negent quidam factas adõ. Qm̃¬
nusquã scriptũẽ. Dix̃dĩ fiant aquae Quod poss̃¬
similiuanitate &iam deer radicere. Nusquã
enĩlegitur. Dixdĩ fiatterra ͭ Sed inquiunt scrip¬

Expanded text:
nominibus uniuersalis est significata creatura, nominibus uniuersalis est significata creatura, uel spiritalis et corporalis, quod est credibilius, uel magnae duae mundi partes, quibus omnia quae creata sunt continentur, ut primitus eam totam proponeret ac deinde partes eius secundum mysticum dierum numerum exsequeretur. CAPUnonnulli putauerint aquarum nomine significatos quodam modo populos angelorum et hoc esse quod dictum est: Fiat firmamentum inter aquam et aquam, ut supra firmamentum angeli intellegantur, infra uero uel aquae istae uisibiles uel malorum angelorum multitudo uel omnium hominum gentes. Quod si ita est, non illic apparet ubi facti sint angeli, sed ubi discreti; quamuis et aquas, quod peruersissimae adque inpiae uanitatis est, negent quidam factas a Dnusquam scriptum est: Dixit Deus: Fiant aquae. Quod posssimili uanitate etiam de terra dicere; nusquam enim legitur: Dixit Deus: Fiat terra. Sed, inquiunt, scrip
Abbreviated transcription (Latin):
tractata sententiae Quia & siuolutatẽ auctoris
librihuius indagare nequiuimus. Aregulatamep
fidei quaꝑ ilias ciusdem auctoritatis. sacras litte¬
ras satis fidelibus notaẽ. non abhorrtimus
Et sienim corporalia hic cõmemoratas opera ꝗbꝰ tt̃¬
dĩ. habent proculdubio ponnullã similitudi¬
rem spiritalium Secundũ quãdicit a postolus.
Omnes enĩ uos filii lucis estis & filiidiei Non
sumus noctis. Neq tenebrarũ ¶ Si autẽ hoc̾ sen¬
sit &iam ille quiscripsit ad ꝑfectiorẽ disputa¬
tionis finẽ nr̃a ꝑuenit intentio: Vt homoditã
eximiae diuinae quiȩ sapientiae. Immo ꝑ eũ sp̃s
dĩ. In cõmemorandis operibus dĩ. qua comnia
sexto diedicit eẽ ꝑfecta Nullomodo angelos
pra&ernissse credatur ¶Siue in principio quia
primo fecit. Siue quod conuenientius intillegit᷑
in principia quid uerbo unigenito fecit scriptũ
sit. in principio fecitds̃ cidum & terrĩ : quibus

Expanded text:
tractata sententiae, quia, etsi uoluntatem auctoris tractata sententiae, quia, etsi uoluntatem auctoris libri huius indagare nequiuimus, a regula tamen fidei, quae per alias eiusdem auctoritatis sacras litteras satis fidelibus nota est, non abhorruimus. Etsi enim corporalia hic commemorata sunt opera Dei, habent procul dubio nonnullam similitudinem spiritalium, secundum quam dicit apostolus: Omnes enim uos filii lucis estis et filii diei, non sumus noctis neque tenebrarum. Si autem hoc sensit etiam ille qui scripsit, ad perfectiorem disputationis finem nostra peruenit intentio, ut homo Dei tam eximiae diuinaeque sapientiae, immo per eum Spiritus Dei in commemorandis operibus Dei, quae omnia sexto die dixit esse perfecta, nullo modo angelos praetermisisse credatur siue in principio, quia primo fecit, siue quod conuenientius intellegitur, in principio, quia in Verbo unigenito fecit, scriptum sit: In principio fecit Deus caelum et terram; quibus
Abbreviated transcription (Latin):
autẽdat gratiã. Illam incadis cadorũ habi¬
tantẽ istam in dedeiectam. in hoc infimo
aerso cado tumultuantẽ ¶Illam lumino¬
sa pi&tate tranquillam: istam tenchrosis
cupiditatibus turbulentã ¶Illam dĩputulem̃¬
ter subuenientẽ. Iuste ulciscentẽ. istam suo fastii.
subdendr & nocendi libidine exestuantẽ ¶llam
ut quantũi uult consulat dibonitati ministram.
istam nequantũ uult poceat dĩ potestate frena¬
tamss Illam huic in ludentẽ. ut nolens prosit ꝑ secu¬
tonibussuis. hanc illi ipuidentẽ cũ peregrinos
colligit suos ¶ Nosergo hasduas soci&ates angelicas
inter se dispares atq contrarias. Vnã & natura
bonã & uoluntate rectam. aliam uero natura
bonam. sed uoluntate ꝑuersam Aliis manifestio¬
rbus diuinarũ scripturarũ testimoniis delara¬
tas. Quod&uam in hoclibro cui nomenẽ genesis.
lucis tenebrarũq uocabulis significatas existi¬
mauimus &iam si aliud hoc locosensit foste qui
scripsit. Nonest inutiliter obscuritas huius per¬

Expanded text:
autem dat gratiam, illam in caelis caelorum habita.item, istam inde deiectam in hoc infimo aerio caelo tumultuantem; illam luminosa pietate tranquillam, istam tenebrosis cupiditatibus turbulentam; illam Dei nutu clementer subuenientem, iuste ulciscentem, istam suo fastu subdendi et nocendi libidine exaestuantem; illam, ut quantum uult consulat, Dei bonitati ministram, istam, ne quantum uult noceat, Dei potestate frenatam; illam huic inludentem ut nolens prosit persecutionibus suis, hanc illi inuidentem, cum peregrinos colligit suos, — nos ergo has duas societates angelicas inter se dispares adque contrarias, unam et natura bonam et uoluntate rectam, aliam uero natura bonam, sed uoluntate peruersam, aliis manifestioribus diuinarum scripturarum testimoniis declaratas, quod etiam in hoc libro, cui nomen est genesis, lucis tenebrarumque uocabulis significatas existimauimus, etiamsi aliud hoc loco sensit forte qui scripsit, non est inutiliter obscuritas huius per
Abbreviated transcription (Latin):
non commo uebitur ¶ His atq: huiusinodi odi¬
testimonus quac omina cominemorire
uimis longumest. didicimus eẽ quandam
ciuitatem dĩ. Cuius ciues eẽ concupimus: illo
Amore. Quemrobis eius conditor in s ira¬
uit ¶ Huic conditori scũ eciuitatis. ciues
terrenae ciui.ras diossios praeferunt.
ignorantes eum eẽdĩadeorum : Nondeorũ
falsorum. hocest impiorum & suꝑborum
Quicius incomintabili omnibusq com¬
muni luoe priuati. & obhoc acquandimn
egenam potestatem redacti. su is quo¬
dãminodo priuatas potentias conseetantꝰ.
honoresq diuinos adeceptis subditis
quaerunt: Sed deorum piorũatq scõrũ.
Quipotius scipsos uni subdere quam mul¬
tos sibi: Potiusq dm̃colere. quim prodõ
delectantur coli: Sedhitius scaeciuitatis
imimicis. decem superioribus libr is quan¬
tum ⁊ otuimus. ahĩo et regent̃o Adiuiante
respondimus ENunc uero quida me iam
Aperteuir agnoscens meiq nonimmeinor
debiti. Deduarũ ciuitatũ terrenae scilic&

Expanded text:
non commouebitur. His adque huius modi testimoniis, quae omnia commemorare nimis longum est, didicimus esse quandam ciuitatem Dei, cuius ciues esse concupiscimus illo amore, quem nobis illius conditor inspirauit. Huic conditori sanctae ciuitatis ciues terrenae ciuitatis deos suos praeferunt ignofalsorum, hoc est impiorum et superborum, qui ejus incommutabili omnibusque communi luce privati, et ob hoc ad quamdam egenam potestatem redacti, suas quodammodo privatas potentias consectantur, honoresque divinos a deceptis subditis quaerunt; sed deorum piorum atque sanctorum, qui potius se ipsos uni subdere quam multos sibi, potiusque Deum colere quam pro Deo coli delectantur. Sed hujus sanctae civitatis inimicis, decem superioribus libris, quantum potuimus, Domino et Rege nostro adjuvante, respondimus. Nunc vero quid a me jam exspectetur agnoscens, meique non immemor debiti, de duarum civitatum, terrenae scilicet
Abbreviated transcription (Latin):
& separare interlucẽ & tenebras Et uiditds̃
quiabonũẽ: Vtrũq placuit. quia utrumq
sinepeccatoẽ: Ibiautẽ dixit ds̃. fiat lux & fac¬
taestlux. Et uidit ds̃ lucẽ quiabonaẽ. &¬
postmodũ infestur Et separauit ds̃ inter
lucẽ et tenebras Et uocauit ds̃ lucẽdiem. &
tenebras uocauit noctẽ: Non hoc loco additũẽ.
et uiditds̃ quiahonũẽ. neutrũq appellar&᷑
bonũ cũe& horũ alterũ malũ uitio proprio
nonnatura. Et ideo sola ibilux placuit con¬
ditori. Tenebrae autẽ anglicae. & si fuerant
ordinandae : nontamenꝰ fuerant approban
die ¶ Quidest enim aliud intellegendum inc
quod ꝑomnia dicitur uiditds qui abonũ est.
uisioperis approbatio sccundũ astem facti
quae sapientiadĩest: Dsautẽ usq adeo uoncũ
factue tuncdidicitbonũ. ut nihilcorũ fier&
sic. fuiss& in cognitũ. Dũer gouid& quia
bonũẽ. quod nisiuidiss& antequam fier&.

Expanded text:
et separare inter lucem et tenebras. Et uidit Deus et separare inter lucem et tenebras. Et uidit Deus quia bonum est. Utrumque placuit, quia utrumque sine peccato est. Ubi autem dixit Deus: Fiat lux, et facta est lux. Et uidit Deus lucem quia bona postmodum infertur, Et separavit Deus inter lucem et tenebras; vocavitque Deus lucem diem, et tenebras vocavit noctem : non hoc loco additum est, Et vidit Deus quia bonum est; ne utrumque appellaretur bonum, cum esset horum alterum malum, vitio proprio, non natura. Et ideo sola ibi lux placuit Conditori: tenebrae autem angelicae, etsi fuerant ordinandae, non tamen fuerant approban Quid est enim aliud intellegendum in eo, quod per omnia dicitur: Vidit Deus quia bonum est, nisi operis adprobatio secundum artem facti, quae sapientia Dei est? Deus autem usque adeo non, cum factum est, tunc didicit bonum, ut nihil eorum fieret, si ei fuisset incognitum. Dum ergo uidet quia bonum est, quod, nisi uidisset antequam fieret,
Abbreviated transcription (Latin):
grinatione laboriosissima suspiramus.
sicut habent ꝑmanendi aðernitatẽ ita
cognoscendi facilitatẽ & requiescendi
felicitatẽ: Sine difficultate quippeno i
adiuant qñm spiritalib motibus puris
& liberis non laborant. Nequisautem
contendat &dicat ponscõsangelos ẽẽ signi¬
ficatos ineo quod seriptũẽ. fiat lux& facta
est lux: Sedquãlib& lucẽ tunc primã factã
eẽ corpoream. autopin&ur aut doceat:
Angelos autẽ prius eẽ factos. pontantũ
ante firmamentũ quod inter. aquas &aquas
factũ appellatũ ẽ caelũ. sed ante illud dequo
dictũẽ. In principio fecitdscaelũ & terram.
¶Atq: illud quod dictũẽ in principio. Nita
dictũẽ tamquã primũ hoc factũsit. cui
ante fecerit angdos. sed quia omnia in sapi¬
entia fecit qđ est uerbũ eius. & ipsũ scriptu¬
ra principium nominauit: Sicut ipse ip
euangelio iudaeis quaerentibus quisc&. Res¬
pondit se eẽ principiũ ¶ None contrario re¬
feram contentionẽ. maximae qui a hocme

Expanded text:
grinatione laboriosissima suspiramus, sicut habent permanendi aeternitatem, ita cognoscendi facilitatem et requiescendi felicitatem. Sine difficultate quippe nos adjuvant; quoniam spiritualibus motibus puris et liberis non laborant. CAPUT contendat et dicat non sanctos angelos esse significatos in eo quod scriptum est: Fiat lux, et facta est lux, sed quamlibet lucem tunc primum factam esse corpoream ant opinetur aut doceat; angelos autem prius esse factos non tantum ante firmamentum, quod inter aquas et aquas factum appellatum est caelum, sed ante illud de quo dictum est: In principio fecit Deus caelum et terram; adque illud, quod dictum est: In principio, non ita dictum tamquam primum hoc factum sit, cum ante fecerit angelos, sed quia omnia in sapientia fecit, quod est Verbum eius et ipsum scriptura principium nominauit sicut ipse in euangelio Iudaeis quaerentibus quis esset respondit se esse principium: non e contrario referam contentionem, maxime quia hoc me
Abbreviated transcription (Latin):
a tota sũmaeius qđ ẽ nouẽ. Itẽq indenario
quaternariusẽ aliqua parscius sed quotasit
dici nom potest: unũ autẽ potest pãdecima purs
eiusest: Hab& &i quintã. qđ sunt duo: Hab&
& dimidiã . qđ sunt quinq sed haetres pastes
eius decima & quinta & dimidia idest unũ &
duo &quinq si mulductae p̃ cõplent decem:
sunt enĩ octo. Duodenarii uero numeripar¬
tes insũ mã ductae transeunt eũ: Haib& enĩ duo¬
decimã qđ ẽ unũ. Hib& sextã quaes duo. Hab&
quistã quaestria. Hab& testiã quaes̃ quattuor.
Hab& dimidiã. quaes sex. Vnũ autẽ & duo &
tria & quattuor & sex ponduo decim. sedam¬
plius idest sedecim fiuntE Hocbreuit̃ cõmemo¬
randũ putaui ad cõm̃dandã senarii numeri
sũmã redactis ipse ꝑficitur. inquo ꝑ fec̃dsoperi
suas Vnderatio numeri contẽnenda ñ ẽ quae
inmultis sc̃arũ scripturarũ locis quã magni

Expanded text:
a tota summa eius, quod est nouem. Itemque in denario a tota summa eius, quod est nouem. Itemque in denario quaeternarius est aliqua pars eius; sed quota sit dici non potest; unum autem potest; nam decima pars eius est. Habet et quintam, quod sunt duo; habet et dimidiam, quod sunt quinque. Sed hae tres partes eius, decima et quinta et dimidia, id est unum et duo et quinque, simul ductae non conplent decem; sunt enim octo. Duodenarii uero numeri partes in summam ductae transeunt eum; habet enim duodecimam, quod est unum; habet sextam, quae sunt duo; habet quartam, quae sunt tria; habet tertiam, quae sunt quattuor; habet et dimidiam, quae sunt sex; unum autem et duo et tria et quattuor et sex non duodecim, sed amplius, id est sedecim, fiunt. Hoc breuiter commemorandum putaui ad commendandam senarii numeri summam redactis ipse perficitur: in quo perfecit Deus opera sua. Unde ratio numeri contemnenda non est, quae in multis sanctarum Scripturarum locis, quam magni
Abbreviated transcription (Latin):
ternarius est totuspar quaternarius ex quib
duobus septenarius constat Ideo ꝑ uniuerso
siepe ponitur sicutiẽ: Septies cadic iustus &re¬
surg&. Idest quotienscumq ceciderit p̃peribit.
qđ non deiniquitatib sed d&ribulationibus
Adhumilitatem ꝑducentib intellegi uoluit.
Et septies indielaudabote qđ alibi aliomodo
dictũẽ. Semꝑlauscius inoremeo: Et multa
huiusiodi indiuinis auctoritatib repperi¬
untur. inquibus septenarius numerus ut
dixi. ꝓcuiusq rei uniuersitate ponisol&
Pꝑter hoc eodẽ suepeniumero significatur
sp̃s sc̃s. De quo dñsait Docebit uosomnẽ ueri¬
tatẽ. Ibi requiesdĩ quarequiescitur indõ
In toto quippe idẽinplena ꝑfectionerequies
inpasteautẽ labor. Ideo laboramus quãdiu
ras istas cũ labore rimamui sci uero angedi
quorũ soci&ati & congregationi in hic pere

Expanded text:
ternarius est, totus par quaternarius; ex quibus ternarius est, totus par quaternarius; ex quibus duobus septenarius constat. Ideo pro uniuerso saepe ponitur, sicuti est: Septiens cadet iustus, et resurget; id est: Quotienscumque ceciderit, non peribit; quod non de iniquitatibus, sed de tribulationibus ad humilitatem perducentibus intellegi uoluit: et: Septiens in die laudabo te; quod alibi alio modo dictum est: Semper laus eius in ore meo; et multa huius modi in . diuinis auctoritatibus reperiuntur, in quibus septenarius numerus, ut dixi, pro cuiusque rei uniuersitate poni solet. Propter hoc eodem saepe numero significatur itus sanctus, de quo Dominus ait: Docebit uos omnem ueritatem. Ibi requies Dei, qua requiescitur in Deo. In toto quippe, id est in plena perfectione, requies; in parte autem labor. Ideo laboramus, quamdiu ras istas cum labore rimamur. Sancti uero angeli quorum societati et congregationi in hac pere
Abbreviated transcription (Latin):
aestimanda sit. eluc& diligent̃ intuentibus poc
frustra in laudibusdĩ dictũẽ: Omnia inm̃¬
sura & numero & pondere disposusti Inseꝓ¬
timo autõdie idest eodẽdie septies rep&ito qui
numerus &iam ipse alia ration ꝑfectus ẽ. dĩ
requies cõm̃datur inqua primũ scĩficatio
sonat. Itads̃ uoluit istũ diẽ inullis suis ope¬
ribus scĩficare sed inrequiesua quaeñ hab&
uesperã neq enĩ ulla creatura ẽ : u it &iãipsi
aliter indi uerbo aliter in secognita faciat.
Aliam uel ut diurnam aliam uelut uesꝑtinã
notitiã. Deseptenarii porro numeri ꝑfecti¬
one diciquidem plura possunt: sed& liber
iste iam prolixus est. & uereor neoccasione
comꝑta scientiolã nram leuit̃ magisquãutilit̃
iactare uelle uideamur. Habendaẽ itaq ratio
moderationis atq grauitatis nefostecum de
numero multũloquimur mensurã & pondus
ueglegere iudicemur Hocitaq satissitam¬
monere quod totus impr primus numerus.

Expanded text:
aestimanda sit, elucet diligenter intuentibus. Nec frustra in laudibus Dei dictum est, Omnia in mensura et numero et pondere disposuisti timo autem die, id est eodem die septiens repetito, qui numerus etiam ipse alia ratione perfectus est, Dei requies commendatur, in qua primum sanctificatio sonat. Ita Deus noluit istum diem in ullis suis operibus sanctificare, sed in requie sua, quae non habet uesperam; neque enim ulla creatura est, ut etiam ipse aliter in Dei Verbo, aliter in se cognita faciat aliam uelut diurnam, aliam uelut uespertinam notitiam. De septenarii porro numeri perfectione dici quidem plura possunt; sed et liber iste iam prolixus est,. et uereor ne occasione conperta scientiolam nostram leuiter magis quam utiliter iactare uelle uideamur. Habenda est itaque ratio moderationis adque grauitatis, ne forte, cum de numero multum loquimur, mensuram et pondus neglegere iudicemur. Hoc itaque satis sit admonere, quod totus inpar primus numerus
Abbreviated transcription (Latin):
uihil aliud fecisse uideatur. Cũ ergo acado
& terra coeperit. atq ipsa terra quam pri¬
mitus fecit. sicut scriptura consequenter
eloquitur inuisibilis & incomposita. Nondi¬
que luce facta. utique tenebrae fuerint suꝑ
abyssum. idest suꝑ quandam terrae & aquae
indistintam confusionẽ. Vbi enĩ lux non est.
tenebraesint noaesseest de indeomnia creand
dispositasint quae ꝑsex dies consũmata par¬
rantur. Quomodo angeli praeter mitteren¬
tur. tam quã nonessentꝰ inoꝑcribusdĩ. aqui¬
bus dic septimo requieuit  Opus autẽdiee
angelos. hicquidem & si non praetermis¬
sumꝰ: nontamen euidenter expressum est
Sed alibi hoc scãseriptura clarissima uoce
testatur: Nam &hẏmno trium camino
uirorũ. Cum praedictũ e&. benedicite omĩ
operadnĩ dñm: In exsecutione eorundem
operũ. &iam angeli uominati sunt:

Expanded text:
nihil aliud fecisse uideatur. Cum ergo a caelo nihil aliud fecisse uideatur. Cum ergo a caelo et terra coeperit, adque ipsa terra, quam primitus fecit, sicut scriptura consequenter eloquitur, inuisibilis et incomposita nondumque luce facta utique tenebrae fuerint super abyssum, id est super quandam terrae et aquae indistinctam confusionem ubi enim lux non est, tenebrae sint necesse est; deinde si omnia creando disposita sunt, quae per sex dies consummata narrantur: quo modo angeli praetermitterentur, tamquam non essent in operibus Dei, a quibus in die septimo requieuit? Opus autem Dei esse angelos hic quidem etsi non praetermissum, non tamen euidenter expressum est; sed alibi hoc sancta scriptura clarissima uoce testatur. Nam et in hymno trium in camino uirorum cum praedictum esset: Benedicite omnia opera Domini Dominum, in executione eorundem operum etiam angeli nominati sunt:
Abbreviated transcription (Latin):
requiem sempiternã. Hocenim & sabbat¬
ti uacatione expraccepto legis. inu&ere
di populo figuratum est unde suo loco
diligentius arbitror disserendum Nunc
qũm descãe ciuitatis exostu dicere institui
Et prius quod ad scõsangelos attin& dicendũ
putaui. quachuius ciuitatis & magna parsest
et coleatior quod num quã peregrinata.
Quachine diuina testimonia suppetant.
quantu satis uidhitus dõlargiente explica¬
re curabo ͭ Ubi demundi consaitutione sacrae
litterae loquiuitur: Noneuidenter dicitur.¬
utrum ud quoordine creatisint angeli
Sodsi praetermissi non sunt. uel cadi nomine
ubi dictũẽ. In principio feciadscadũ & terrã.
uelpotius lucis hinus dequa loquor. significa¬
tisunt. Non aute ee praeterinissos hincex¬
istimo: quod scriptum est requictiis sedm̃ in
die septimo ab om nibus operibus suis quae
fecit: cũ liber ipse ita sit exorsus. In principi
fecitds̃ cadum &iterrã. ut antecudũ & terram.

Expanded text:
requiem sempiternam. Hoc enim et sabbarequiem sempiternam. Hoc enim et sabbati uacatione ex praecepto legis in uetere Dei populo figuratum est, unde suo loco diligentius arbitror disserendum. Cquoniam de sanctae ciuitatis exortu dicere institui et prius quod ad sanctos angelos adtinet dicendum putaui, quae huius ciuitatis et magna pars est et eo beatior, quod numquam peregrinata, quae hinc diuina testimonia subpetant, quantum satis uidebitur, Deo largiente explicare curabo. Ubi de mundi constitutione sacrae litterae loquuutrum uel quo ordine creati sint angeli; sed si praetermissi non sunt, uel caeli nomine ubi dictum est: in principio fecit deus caelum et terram, uel potius lucis huius de qua loquor significati sunt. non autem esse praetermissos hinc existimo, quod scridie septimo ab omnibus operibus suis quae fecit, cum liber ipse ita sit exorsus: In principio fecit Deus caelum. et terram, ut ante caelum et terram
Abbreviated transcription (Latin):
dõ. Sicutꝰ la&atia domus. la&itiam signifi¬
cat eorũ quila&santur indomo. Etiam si
noncos domus ipsa. sed aliares aliquala&ios
facit. Quanto magis sieadem domus pul¬
chricudinesua faciat laos habitatores
VUt non solũ eo loquendi modo la& adica¬
tur. quosignificamus ꝑ id quod contin&.
id quod contin&ur. Sicut theatra plau¬
dunt. prata mugiunt. Cũ m illis homines
plaudant. In hisꝰ boues mugiant: Sed&iã
illo quosignificatur ꝑefficientẽ id quod
efficitur. sicut la&ia epła dicitur. Signi¬
ficans eorum lactitiam quos legentes effic̃
la&os Conuenientissime itaq cũdm̃n
requieuisse proph&aca narrat auetoritas.
significatur requies eorum qui im illo
requiescunt. Et quos facit ipse requiesceri
Hoc &iam hominib quib loquitur. Et
propt̃ quos utiq conscripta est pmittente
prophocia Quod&iam ipsi postbona
opera quae ineis & pereos operaturds̃.
siadillum prius inista uita ꝑfidem quo¬

Expanded text:
Deo, sicut laetitia domus laetitiam signifiDeo, sicut laetitia domus laetitiam significat eorum, qui laetantur in domo, etiamsi non eos domus ipsa, sed alia res aliqua laetos facit. Quanto magis, si eadem domus pulchritudine sua faciat laetos habitatores, ut non solum eo loquendi modo laeta dicatur, quo significamus per id quod continet id quod continetur sicut theatra plaudunt, prata mugiunt, cum in illis homines plaudunt, in his boues mugiunt; sed etiam illo, quo significatur per efficientem id quod efficitur; sicut laeta epistula dicitur, significans eorum laetitiam, quos legentes efficit laetos. Conuenientissime itaque, cum Deum requieuisse prophetica narrat auctoritas, significatur requies eorum, qui in illo requiescunt et quos facit ipse requiescere; hoc etiam hominibus, quibus loquitur et propter quos utique conscripta est, promittente prophetia, quod etiam ipsi post bona opera, quae in eis et per eos operatur Deus, si ad illum prius in ista uita per fidem quo
Abbreviated transcription (Latin):
Quaetamen ut dixi. cumadlaudatdum
& adamandũ refestur creatorẽ. recurrit
inmane. Et hoccũ facit. incognitione sui
ipsius. dies unusest: Cũ in cognitione fir¬
mamenti. quod interaquas inferiores &
superiores calum appellatũ ẽ. dies setunđ
Cũ incognitione terrae ac maris. omniũ¬
q gignentium quaeradicibus continua¬
ta sunt terrae. diestertius: Cũ incogni¬
tione luminariũ maioris &minoris. omni¬
umq siderũ. Dies quartus. Cũ incogni¬
tione omniũ exaquis animaliũ. natatili¬
um atq uolatilium: dies quintus Cũ
incognitione animalium terrenorum.
atq ipsius hominis. Dies sextus ACum
uero indie septimo requiescitds ab omnib
operibus sins & sc̃ĩficat eum: Nequaquã ẽ
accipiendũ pueriliter. tamquamds̃ labo¬
rauerit operando. Quidixit et facta sunt
uerbo intellegibili & sempiterno. Non
sonabili &temporali Sedrequiesdĩ. re¬
quiem significateorũ qui requiescunt in

Expanded text:
quae tamen, ut dixi, cam ad laudandum quae tamen, ut dixi, cam ad laudandum et amandum refertur creatorem, recurrit in mane. et hoc cum facit in cognitione sui ipsius, dies unus est; cum in cognitione firmamenti, quod inter aquas inferiores et superiores caelum appellatum est, dies secundus; cum in cognitione terrae ac maris omniumque gignentium, quae radicibus continuata sunt terrae, dies tertius; cum in cognitione luminarium maioris et minoris omniumque siderum, dies quartus; cum in cognitione omnium ex aquis animalium natatilium atque uolatilium, dies quintus; cum in cognitione omnium animalium terrenorum atque ipsius hominis, dies sextus. Cum uero in die septimo requiescit deus ab omnibus operibus suis et sanctificat eum, nequaquam est accipiendum pueriliter, tamquam deus laborauerit operando, qui dixit, et facta sunt, uerbo intellegibili et sempiterno, non sonabili equiem significat eorum qui requiescunt in
Abbreviated transcription (Latin):
beatis Dequadicit apostõlus: Quaesur¬
sum est hierusalem. materñ aa&erna in cae¬
lis: Ait quippe & alioloco ¶ Omnes enim
uos filii lucis estis. & filiidieiꝰ ponsumus noe¬
tis neq tenebrarũ ¶ Sitamen & cesperim diei
huitis & mane. aliquatenus congruenter
intellegere ualeamus Om̃scientia creaturae.
incomparation scientiae c̃reatoris: quodaom
modo uesperascit ͭ Itemq lucesc̃ & manefit.
cum &ipsa refestur ad laudem dilectionemq
creatoris Nec in noctem uergitur. ubi non
creator. creaturae dilectione relinquitur
¶Deniq scriptura cum illosdies dinumera¬
r& exordine. Nusquã inter posuit uocabu¬
lum noctis Nonenim ait alicubi facta
est nox . sed factaẽ uesperi. & factũẽmanc
dies unus. It adies secundus. & c&teri.
Cognitio quippe creaturie. inseipsadetols¬
ratior est utitadicam: quã cũ indĩsipientia
cognoscitur. uelut in arte quaficta est. Idec
uespera. quã nox congruentius dicipotest:

Expanded text:
beatis, de qua dicit apostolus: quae surbeatis, de qua dicit apostolus: quae sursum est Hierusalem mater nostra aeterna in caelis; ait quippe et alio loco: omnes enim uos filii lucis estis et filii diei, non sumus noctis neque tenebrarum; si tamen et uesperam diei huius et mane aliquatenus congruenter intellegere ualeamus, quoniam scientia creaturae in comparationem scientiae creatoris quodam modo uesperascit itemque lucescit et mane fit, cum et ipsa refertur ad laudem dilectionemque creatoris, nec in noctem uergitur, ubi non creator creaturae dilectione relinquitur. denique scriptura cum illos dies dinumeraret ex ordine, nusquam interposuit uocabulum noctis; non enim ait alicubi: facta est nox, sed: facta est uespera et factum est mane, dies unus; ita dies secundus et ceteri. cognitio quippe creaturae in se ipsa decoloratior est, ut ita dicam, quam cum in dei sapientia cognoscitur uelut in arte qua facta est; ideo uespera, quae nox congruentius dici potest;
Abbreviated transcription (Latin):
as fecit. sexto ꝑficianturdie septimoque
ininagnomy sterio. diuacatio comind&
Quidies cuiusi nodi sint. aut ꝑ difficile
nobis. aut&im in possibile est cogitare.
quanto magis dicere: Videmus quippe
istos dics notos non habere uesperam:
pusi desolis occasu. Nec mane. pisidesolis
exortu Vlllorũ autẽ priores t resdies. sine¬
sole ꝑactisunt: qui diequasto factus refestu
Et primitus quidemꝰ lux uerbodĩ facta. atq
inter ipsam & tenebias ds̃ separasse narratus
Et candem luc̃ẽ uocassediem. t enebras autẽ
noctẽ ¶Sed qualis illasit lux. Et quo alternan¬
temoti. qualemq uesperam & manefecerit
remotũ est a sensibus nr̃is: Necita ut est. in¬
tellegi a nobis potest. Quodtamen. sineulla
hesitatione credendũe Aut enĩ aliqualux
corporeaẽ siue insuperioribus mundipir¬
tibus longe a conspectibus nr̃is. unde sol post¬
modũ accensus est: Autlucis nomine signi¬
ficataẽ scãciuitas. inscĩs angelis & spiritib

Expanded text:
Deus fecit sexto perficiantur die, septimoque Deus fecit sexto perficiantur die, septimoque in magno mysterio Dei vacatio commendetur; qui dies cujusmodi sint, aut perdifficile nobis, aut etiam moossibile est cogitare, quanto magis dicere! Videmus quippe istos dies notos non habere vesperam nisi de solis occasu, nec mane nisi de solis exortu; illorum autem priores tres dies sinesole peracti sunt, qui die quarto factus refertur. Et primitus quidem lux verbo Dei facta, atque inter ipsam et tenebras Deus separasse narratur, et eamdem lucem vocasse diem, tenoctem. sed qualis illa sit lux et quo alternante motu qualemque uesperam et mane fecerit, remotum est a sensibus nostris nec ita ut est intellegi a nobis potest; quod tamen sine ulla haesitatione credendum est. aut enim aliqua lux corporea est siue in superioribus mundi partibus longe a conspectibus nostris siue unde sol postmodum accensus est, aut lucis nomine significata est sancta ciuitas in sanctis angelis et spiritibus
Abbreviated transcription (Latin):
nͦo mutatio creatorsit temporũ & ordina¬
tor. Quomodo dicatur posttemporum
spatia mundũ creasse ponuideo: Nisi
dicatur antemundũ iam aliquã fuisse
creaturã. Cuius motibus tempora curre¬
renef Porro silitterae saciae maxique ad
ueraces itadicunt. In principio fecis sedm̃
cadum & terram. ut nihil antea fecisse
intellegatur. Quia hoc potius in prin¬
cipio fecissedi cer&ur. siquid fec iss&
anteoxera cunctaquaefecit. proculdu¬
bio non est mundus factus intempore.
sedcum tempore. Quodenim fit in
tempore. & postaliquod fit & ante
aliquod tempus. Post id quod praeteri¬
tumest. ante id quod futurũ est: Nullum
autẽ poss& eẽ pra&eritũ : quia nulla
erit creatura. cuius mutabilibus motib
ager&ur ¶ Cum tempore autẽ factus
e mundus. siincius conditione factus ẽ
mutabilis motus: Sicut uid&ur sehabe¬
re &iam ordo ille primorũ sex uel septẽ
dierũ. Inquibus & mane &uespera nio¬
minantur. Donec omnia quachisdiebus

Expanded text:
no mutatio, creator sit temporum et ordinano mutatio, creator sit temporum et ordinator: quo modo dicatur post temporum spatia mundum creasse non uideo, nisi dicreaturam, cujus motibus tempora currerent. Porro si litterae sacrae maximeque veraces ita dicunt, in principio fecisse Deum coelum et terram, ut nihil antea fecisse intelligatur, quia hoc potius in principio fecisse diceretur, si quid fecisset ante caetera cuncta quae fecit, proculdubio non est mundus factus in tempore, sed cum tempore. Quod enim fit in tempore, et post aliquod fit, et ante aliquod tempus, post id quod praeteritum est, ante id quod futurum est. Nullum autem posset esse praeteritum, quia nulla erat creatura, cujus mutabilibus motibus ageretur. Cum tempore autem factus est mundus, si in ejus conditione factus est mutabilis motus, sicut videtur se habere etiam ordo ille primorum sex vel septem dierum in quibus mane et vespere nominantur, donec omnia quae his diebus
Abbreviated transcription (Latin):
riore tempore condidit mundũ. Cum
acqualiter anteriora tempora ꝑ infinitum
re&cro spatium practerissent. Nec fuiss&
aliquadifferentia unde tempus tempori
degendo pracponer&ur¶ Quod sidicunt
in anes eẽ hominũ cogitationes. quibus in¬
finita imaginantur loca. cum locus nullus
sit pra&ermundũ  respondo&cur eis isto
modo inaniter homines cogitare prade¬
ritatempora tacationisdĩ. cum tempus¬
adid̾ nullt̃sit antemundũ ðienim rectedis
cernuntur acernitas & tempus. qđ tẽpus
te pͥmor sine aliiua mobili mutabilitate non est.
Ina oernitate autẽ pulla mutatio eft
Quis ponuideat quod tempora non fu¬
issent. pisi creatura fier&. quacaliquid
aliqua motione mutar& Cuius moti¬
onis &mutationis cum aliud atq aliud
quaesimuleẽ non possunt. cedit atq succe¬
dit. In breuioribus ud productioribus mora¬
rum interuallis tempus sequer&ur .¶Cum aptat¬
igiturds̃ incuius a&ernitate pulla est omni¬

Expanded text:
riore tempore condidit mundum, cum riore tempore condidit mundum, cum aequaliter anteriora tempora per infinitum retro spatium praeterissent, nec fuisset aliqua differentia unde tempus tempori eligendo praeponeretur. Quod si dicunt inanes esse hominum cogitationes, quibus infinita imaginantur loca, cum locus nullus sit praeter mundum, respondetur eis isto modo: inaniter homines cogitare praeterita tempora vacationis Dei, cum tempus nullum sit ante mundum: si encernuntur aeternitas et tempus, quod tempus sine aliqua mobili mutabilitate non est, in aeternitate autem nulla mutatio est: quis non uideat, quod tempora non fuissent, nisi creatura fieret, quae aliquid aliqua motione mutaret, cuius motionis et mutationis cum aliud adque aliud, quae simul esse non possunt, cedit adque succedit, in breuioribus uel productioribus morarum interuallis tempus sequeretur? Cum igitur Deus, in cuius aeternitate nulla est omni
Abbreviated transcription (Latin):
ubiq totam. atantis locorũ extramundum
spatiis absentẽ eẽ dicturi sunt. Et uno tantum
atq incom paratione illius infinitatis tam
exiguo loco in quomundus est occurutam :
Nonopinor eos inhiec uaniloquia ꝓgressurts
Cum igitur unum mundũ ingentiquidem
mole corporea. finitũtam̃ & locostio de¬
terminatũ &operantedõ factũ eẽdicant. qđ
respondent deinfinitis extramundũ locis
Cur incis abopered scess&. hoc sibi respon
deant de infinitis ante mundũ temporibus.
Cur incis abopereds̃ cessauerit: Et sicut
Nonest consequens ut fostuito potiusquam
ratione diuinads̃ nonalio sed isto in quoẽ
loco mundum constituerit. Cũ pariter
infinitis ubiq patentibus. pullo excellenti¬
ore merito poss& hic digi. quãuis candẽ
diuinam rationem qua id factumn est. Nulla
possit humana comprehendere Ita nonẽ
consequens ut dõ aliquid ex istimemus acci¬
disse fostuitũ. quod illo potius quã ante¬

Expanded text:
ubique totam, a tantis locorum extra mundum ubique totam, a tantis locorum extra mundum spatiis absentem esse dicturi sunt, et uno tantum adque in conparationem illius infinitatis tam exiguo loco, in quo mundus est, occupatam? Non opinor eos in haec uaniloquia progressuros. Cum igitur unum mundum ingenti quidem mole corporea, finitum tamen et loco suo determinatum et operante Deo factum esse dicant: quod respondent de infinitis extra mundum locis, quur in eis ab opere Deus cesset, hoc sibi respdeant de infinitis ante mundum temporibus. Cur in eis ab opere Deus cessaverit, et sicut non est consequens ut fortuito potius quam ratione divina Deus, non alio, sed isto in quo est loco mundum constituerit, cum pariter infinitis ubique patentibus nullo excellentiore merito posset hic eligi, quamvis eamdem divinam rationem, qua id factum est, nulla posset humana comprehendere natura; ita non est consequens ut Deo aliquid existimemus accidisse fortuitum, quod illo potius quam ante
Abbreviated transcription (Latin):
biles mundos cumepicuro. somnia recogant᷑
Ea tantũ differentia. quod eos ille fostuitis
motibus a tomorũ gigni asserit & resolui.
isti autẽ operedĩ factos dicturisunt. si cum ꝑ¬
interminabilẽ inmensitatẽ locorũ extra
mundũ circũquaq patentiũ uacare polue¬
rint: Neceosdem mundos quod&iam deisto
sentiunt. ulla causa posse dissolui Cumhis
enim agimus. qui &dm̃ incorporeum. &
omnium naturam quaenonsunt quodip¬
se creatorem nobistum sentiunt. Alios au¬
tem. Nimis indignũẽ ad istam disputatio¬
nẽ religionis am̾mittere.. Maxims
quod apudeos quimultis modis sacrorum
obsequium deferendũ putant. Isti ꝓhilofa¬
phos c&eros pobilitate atq auccoritate
uicerunt. Non obaliud pisiquia longo
quidem interuallo: uerum tamqi reliquis
propinquiores sunt ueritati. Apfoste substin¬
tiamdĩ quã pec indudunt. pecdecermmant.
Necdiscernunt loco. sedeam sicut dedõ sentire
dignum est fatentur incorporea praesentia.

Expanded text:
biles mundos cum Epicuro somniare cogantur biles mundos cum Epicuro somniare cogantur ea tantum differentia, quod eos ille fortuitis motibus atomorum gigni adserit et resolui, isti autem opere Dei factos dicturi sunt, si eum interminabilem inmensitatem locorum extra mundum circumquaque patentium uacare noluerint, nec eosdem mundos, quod etiam de isto sentiunt, ulla causa posse dissolui? Cum his enim agimus, qui et Deum incorporeum et omnium naturarum, quae non sunt quod ipse, creatorem nobiscum sentiunt; alios autem nimis indignum est ad istam disputationem religionis admittere, maxime quod aput eos, qui multis dis sacrorum obsequium deferendum putant, isti philosophos ceteros nobilitate adque auctoritate uicerunt, non ob aliud, nisi quia longo quidem interuallo, uerum tamen reliquis propinquiores sunt ueritati. An forte substantiam Dei, quam nec includunt nec determinant nec distendunt loco, sed eam, sicut de Deo sentire dignum est, fatentur incorporea praesentia
Abbreviated transcription (Latin):
mutabilitate monstrabunt: Porrosiex
tempore creatam sed nullo ulterius tom¬
pore periturams tam quã numerum
habere initium. sed non habere finem
fatentur. Et ideo semd expercam mise¬
rias. siabeis fuerit liberata. Nũquã miserĩ
postra futuram: Non utiq dubitabunt.
hoc fieri manente in commutabilitate con¬
siliidĩ ¶Sic ergo credant. Et mundũ extom¬
pore fieri potuisse. Nectam̃ id eo dm̃ in eo
faciendo a&ernum consilium uoluntatẽq
conditorem mundiee consentiunt. Et tam̃
quaerunt demundi tempore. quid respondea¬
mus. Quid ipsi respondeant de mundiloco.
Itaenim quaeritur curpotius prts tunc
& non antea factus sit. Quemad modũ quaeri
potest cur hic potius ubi est & non alibi.
Nam si infinita spatia temporis antemundũ
cogitant inquibus eis nonuid&cr ds̃ ab opere
cessare potuisse: Similiter cogitent extra
mundum infinita spatia locorũ. Inquib
siquisquã dicat nonpotuisse uacare omimipo¬
tentẽ: Nonne consequenserit ut innumera¬

Expanded text:
mutabilitate monstrabunt? Porro si ex tempore creatam, sed nullo ulterius tempore perituram, tamquam numerum, habere initium, sed non habere finem fatentur, et ideo semel expertam miserias, si ab eis fuerit liberata, numquam miseram postea futuram: non utique dubitabunt hoc fieri manente incommutabilitate consilii Dei. Sic ergo credant et mundum ex tempore fieri potuisse, nec tamen ideo Deum in eo faciendo aeternum consilium uoluntatemque conditorem mundi esse consentiunt et tamen quaerunt de mundi tempore quid respondeamus, quid ipsi respondeant de mundi loco. Ita enim quaeritur, quur potius tunc et non antea factus sit, quem ad modum quaeri potest, quur hic potius ubi est et non alibi. Nam si infinita spatia temporis ante mundum cogitant, in quibus eis non uidetur Deus ab opere cessare potuisse, similiter. cogitent extra mundum infinita spatia locorum, in quibus si quisquam dicat non potuisse uacare Omnipotentem, nonne consequens erit, ut innumera
Abbreviated transcription (Latin):
Et in his quaefentiunt praeponuntur intelle¬
gentia Non intellegentibus. sicut homines
pecoribus. Et in his quae intellegunt. prae¬
ponuntur in mostalia mortalibus. sicut
angeli hominibus. Sedita praeponuntur
naturae ordine. Estautem aliusatq alius
prosuo cuiusq usu aestimationis modus. quo
fit ut quaedam sensu carentia quibusdam
sentientibus preponamus: Iptantũ. ut si
porestas ess& ea prorsus denatura rerum
auferre uellemus : siue quẽ incalocũ habe¬
ant ignorantes. siue diam sciamus nr̃is eã
cominodis post ponentes: Quisenim pon
domuisuae panem habere quam mures.
nummos quã pulices malit : Sed quid

Expanded text:
et in his, quae sentiunt, praeponuntur intelleet in his, quae sentiunt, praeponuntur intellegentia non intellegentibus, sicut homines pecoribus; et in his, quae intellegunt, praeponuntur inmortalia mortalibus, sicut angeli hominibus. Sed ita praeponuntur naturae ordine; est autem alius adque alius pro suo cuiusque usu aestimationis modus, quo fit, ut quaedam sensu carentia quibusdam sentientibus praeponamus, in tantum, ut si potestas esset ea prorsus de natura rerum auferre uellemus, siue quem in ea locum habeant ignorantes. siue etiamsi sciamus nostris ea commodis postponentes. Quis enim non domi suae panem habere quam mures, nummos quam pulices malit? Sed quid
Abbreviated transcription (Latin):
Qquod abinitio diabolus peccat. Nonabini
peccatum. Nec illud quodscriptũ est in
libro iob cum dediabolo sermo ẽ& hoc ẽ
initium figmentidñi quod fecit ad iulu¬
dendũ abangelissuis. Cui consonare uid&
& psalmus ubilegitur. dracohic quẽ finxis¬
ti adinludendũ ei sic intellegendum est. ut
existimemus talem abintio creaturam¬
cui abangelis inluder&ur: Sed inhac poena
post peccatũ ordinatũ Initiumergoeius.
figmentũ est dñi Nonenim est ulla natura
&iam in extremis infimisq bestiolis. quam
non ille constituit aquo ẽ omnismnodus. om¬
nis species. omnis ordo. sinequibus pihil
rerum inueniri ud cogitari potest Quan¬
tomagis angdica creatura: quaco mnia coie¬
ra quaeds condidit. Naturae dignitate prae¬
Et non sunt quoddsest a quo facta funt. prae¬
ponuntur uiuentia nonuiuentibus. sicut
ea quachabent uim gignendi. uel &iam ap¬
p&endi his quaeisto motucarent & in his
quacuniunt. praeponuntur sentͥentia
uonsentientibis: sicut arboribus animalia

Expanded text:
quod ab initio diabolus peccat, non ab inpeccatum. Nec illud quod scriptum est in libro Job, cum de diabolo sermo esset, Hoc est initium figmenti Domini, quod fecit ad illudendum ab Angelis suis ; cui consonare videtur et Psalmus, ubi legitur, Draco hic quem finxisti ad illudendum ei ; sic intelligendum est, ut existimemus talem ab initio creatucui ab angelis inluderetur, sed in hac poena post peccatum ordinatum. Initium ergo eius figmentum est Domini; non enim est ulla natura etiam in extremis infimisque bestiolis, quam non ille constituit, a quo est omnis modus, omnis species, omnis ordo, sine quibus nihil rerum inueniri uel cogitari potest; quanto magis angelica creatura, quae omnia cetera, quae Deus condidit, naturae dignitate praeet non sunt quod Deus est a quo facta sunt, praeponuntur uiuentia non uiuentibus, sicut ea, quae habent uim gignendi uel etiam adpetendi, his, quae isto motu carent; et in quae uiuunt, praeponuntur sentientia non sentientibus, sicut arboribus animalia;
Abbreviated transcription (Latin):
abinitio diabolus peccat: pon intelleguN
sinaturalis ẽ nullomodo eẽ peccatumꝰ.
Sed quid respond&ur proph&acis testimo¬
nus. siue quodait esaias subfigurata ꝑ¬
sona principis babrloniae diabolũ notans
quomodo cecidit lucifer quimaneorieha¬
tur. si ue quodezechid. indeliciis paradisi
dĩ fuisti. omnilapide precioso ornatuses
ubi intellegitur fuisse aliquando si ne pec¬
cato: Namꝰ ex praessius ei paulo postdicit᷑:
Ambrilasti indiebustuis sine uitio. Quae
sialiter conuenientius intellegi pequeant.:
opost& &iam illud quod dictum est inueri¬
tite nonstetit. sic accipiamus quod inueri¬
tite fuerit. sed non ꝑmanseritꝰ. Etillud.¬

Expanded text:
at, non intellegunt, si natura talis est, nullo modo esse peccatum. Sed quid respondetur propheticis testimoniis, siue quod ait Esaias sub figurata persona principis Babyloniae diabolum notans: Quo modo cecidit Lucifer. qui mane oriebatur; siue quod Hiezechiel: In deliciis paradisi Dei fuisti, omni lapide pretioso ornatus es? Ubi intellegitur fuisse aliquando sine peccato. Nam expresses ei paulo post dicitur: Ambulasti in diebus tuis sine uitio. Quae si aliter conuenientius intellegi nequeunt, oportet etiam illud, quod dictum est: In ueritate non stetit, sic accipiamus, quod in ueritate fuerit, sed non permanserit; et illud
Abbreviated transcription (Latin):
entiã. facile imp&rantes peccatis huius
infirmitatis diuinã misericordiã: qͥui
lic& desuaeꝑseuerentiae praemio ceftisint
Deipsatameqi ꝑsecerantia sua repperiuntur
incesti: Quis enuim hominũ se inactione
prouectuq iustitiae ꝑseueraturũ usque
in finẽ sciat. fisi aliqua recidatione ab illo
fiat cestus. quidehacre iusto latentique
iudicio. Nonomnes instruit sed neminẽ
fallit:¶ Quantũ itaq ꝑtin& ad delectati¬
onẽ praesentis boni. beatior erat primus
homo in paradiso. Quãquilib& iustus ip
hac infirmitate mostali. Ouantũ autẽ
ad spem futuri. beatior quilib& incuius lib&¬

Expanded text:
entiam, facile inpetrantes peccatis huius entiam, facile inpetrantes peccatis huius infirmitatis diuinam misericordiam. Qui licet de suae perseuerantiae praemio certi sint, de ipsa tamen perseuerantia sua reperiuntur incerti. Quis enim hominum se in actione prouectuque iustitiae perseueraturum usque in finem sciat, nisi aliqua reuelatione ab illo fiat certus, qui de hac re iusto latentique iudicio non omnes instruit, sed neminem fallit? Quantum itaque pertinet ad delectationem praesentis boni, beatior erat primus homo in paradiso, quam quilibet iustus in hac infirmitate mortali; quantum autem ad spem futuri, beatior quilibet in quibuslib
Abbreviated transcription (Latin):
siue id scirent. siue pescientes aliud putareN
Quia scientes timor. pescientes error. beatos
ẽe utiq ponsinebat. Si autẽ hoc ita nesciebaNTt
ut falsis incestisue. nonfiderent. sedutrum
sempiternũ anquandoq finem habiturum
c& honũsuum ipncutram pastem firma
assensione ferrentur. ipsad&anta felicita¬
te cunctatio. &iam beatae uitae plenitudinẽ
quã in sc̃ĩs angelis eecredimus ponhabebat
Neq enimbeatae uitae uocabulũ ita contra antip¬
himus ad quasdam significationis angustias.
ut solũdm̃ dicamus beatũ: Quitam̃ uere
ita beatus est ut maior beatitudo eẽ nonpossit:
Incuius comparatione quod angeli beati sunt
suaquadam beatitudine quanta eẽ inange¬
lis potest. Quid autquantum ẽ sNec ipsosꝰ¬
tualem creaturam. beatos puncupandos
putamus. Quis enim primos illos homi¬
nes inparadiso negare audeat beatos fuisse
denter beatos uocomus. quos uidemus iuste
acpie cũspefuturac in mostalitatis hanc m¬
uitam ducere. si necrimine uastante consci¬

Expanded text:
siue id scirent, siue nescientes aliud putarent; quia scientes timor, nescientes error beatos esse utique non sinebat. Si autem hoc ita nesciebant, ut falsis incertisue non fiderent, sed utrum sempiternum an quandoque finem habiturum esset bonum suum, in neutram partem firma adsensione ferrentur: ipsa de tanta felicitate cunctatio eam beatae uitae plenitudinem, quam in sanctis angelis esse credimus, non habebat. Neque enim beatae uitae uocabulum ita contrahimus ad quasdam significationis angustias, ut solum Deum dicamus beatum; qui tamen uere ita beatus est, ut maior beatitudo esse non possit, in cuius conparatione, quod angeli beati sunt summa quadam sua beatitudine, quanta esse in angelis potest, quid aut quantum est? CAPUtualem creaturam, beatos nuncupandos putamus. Quis enim primos illos homines in paradiso negare audeat beatos fuisse denter beatos uocemus, quos uidemus iuste ac pie cum spe futurae inmortalitatis hanc uitam ducere sine crimine uastante consci