comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
cilicet quia imagines ñ habeo.
et quia mihi noua nobilitas est.
qua certe peperisse melius est.
quã acceptam corrupisse. sqͥ dẽ
ego non ignoro si iam mͥ respon¬
dere uelint hahunde illis facun¬
dam et com positam orationem
fore. Sed inmixoͥ ur̃o beneficio
cum omĩb locis meuosq male¬
dictis lacerent non placuit reticre.
ne quis modestiam in consci entiã
duceret. Name qͥdem exanimi
sententia nulla oratio lȩdere
potest: quippe uera necesse est
bene p̃dicet falsam uitã moresq
mei superant. Sed qm̃ ura con¬
silia accusantur. qͥ mͥ sũmũ hono¬
rem et maximũ negotium in¬
posuistis. etiam atq etiam repu¬
tate. nũ eorũ penitendum sioi
non possum fidei causa iagines
neq triumphos aut consulatus maioꝵ
meoꝵ ostentare. At᷑ si respostulet.
hastam. uexillũ. phaleras. alia mili¬
taria dona. p̃tͣea cicatrices aduerso

Expanded text:
cilicet quia imagines non habeo et quia mihi nova nobilitas est, quam certe peperisse melius est quam acceptam corrupisse. Equidem ego non ignoro, si iam mihi respondere uelint, abunde illis facundam et compositam orationem fore. Sed in maximo vestro beneficio cum omnibus locis meque vosque maledictis lacerent, non placuit reticere, ne quis modestiam in conscientiam duceret. Nam me quidem ex animi mei sententia nulla oratio laedere potest: quippe vera necesse est bene praedicent, falsa vita moresque mei superant. Sed quoniam vestra consilia accusantur, qui mihi summum honorem et maximum negotium imposuistis, etiam atque etiam reputate, num eorum paenitendum sit. Non possum fidei causa imagines neque triumphos aut consulatus maiorum meorum ostentare, at, si res postulet, hastas, uexillum, phaleras, alia militaria dona, praeterea cicatrices aduerso
Abbreviated transcription (Latin):
leui ĩperio & ob ea fidelissimi habebant᷑. mu¬
niti ad uer sũ hostes ñ moenib mͦ & armis
atq uiris. uerũ etia multo magis locorũ asperi¬
tate sãp̃t̃ oppido ꝓpinqͣ alia om̃a uastain¬
culta ȩgentia aquȩ. infesta serpentib quaꝵ
ius sicuti om̃iũ ferarũ in opia cibi acrior: adhoc

Expanded text:
leui imperio et ob ea fidelissimi habebantur, muniti aduersum hostis non moenibus modo et armis atque viris, verum etiam multo magis locorum asperitate. Nam praeter oppido propinqua alia omnia vasta, inculta, egentia aquae, infesta serpentibus, quarum vis sicuti omnium ferarum inopia cibi acrior. Ad hoc
Abbreviated transcription (Latin):
dicandũ in eos qhosti ꝓdidere rẽ pUtqe censeõ manu
ussis uris obboediens erit sinea c̾tẽpnit. scilicet existina¬
bitis . qlis illa pax aut dediciosit ex qͥuigurtha scelerue uipuna¬
uus cor secietas tenet & illa qua hȩc tepora magis pla¬
cent uregnaruinciȩ leges uira uidicia bella atq
qͥdẽ qͥs urm excusare audebat atq egotã & siuirũ flagiciosũ ex

Expanded text:
dicandum in eos, qui hosti prodidere rem publicam, non manu iussis vostris oboediens erit; sin ea contemnit, scilicet existumabitis, qualis illa pax aut deditio sit, ex qua ad Iugurtham scelerum impuninis eorum satietas tenet et illa quam haec tempora magis placent, quom regna provinciae leges iura iudicia bella atquequidem quis vostrum recusare audebat? Atque ego tametsi viro flagitios
Abbreviated transcription (Latin):
horum socordia flagitiosior
Et profecto ua seres habet
Maiorũ gła posteris lumen est.
neq bona neq mala eorũ in
occulto patitur. Huuiscereiego
in opiã patior qui rites. uerũ
id qđ multo p̃clarius est inca¬
ime facta mͥ dicere licet. Nc̃¬
iiIi dete quã iniqui sint. qd
exaliena uirtute sibi arrogaNT
idmͥ ex meanon concedunt.

Expanded text:
horum socordia flagitiosior. Et profecto ita se res habet: maiorum gloria posteris quasi lumen est, neque bona neque mala eorum in occulto patitur. Huiusce rei ego inopiam fateor, Quirites, verum, id quod multo praeclarius est, meamet facta mihi dicere licet. Nunc videte, quam iniqui sint. Quod ex aliena virtute sibi arrogant, id mihi ex mea non concedunt
Abbreviated transcription (Latin):
etudo & miscđa sulli armçeperint inmiseriã ũ tatui
S cilicet res ipsa asperaẽ. siuos ñtimetis eã ĩmouͦ
mxime si inertia & mollitia anim aluiꝰ aliũ ex¬
peda tes cunctamni uidelicet dus imortalib
Non uotis neꝙ supplicus mulierib auxilia dõꝵ paran
Yigilando agendo bene c̃sulendo ꝓspera om̃a ceduni¬
Ubi socordiȩte atq ignauiȩ tradideris neqͥcꝗdõs un¬
plores. irati infestiq st apđ maiores nr̃os auł mlius
torqͥtꝰ bellogallicõfiliũ suũ qđ is c̃tra ĩꝑiũ in hostẽ
pugnuerat necariiussit. At ꝙ ille egregus
adolescens ĩ moderatȩ fortitudnis morte pens
dedit uos decrudelis simis parricidis qiđ statuatis
cunctamnis ÷ uide lic& cenera uiraeoꝵ huic
scelem obstat: Merũ parcite dignitati lentuli
sullepudicitiȩ. si famȩ sue sidis aut homi¬
nbũ ꝗ ulls peꝑcit Ignoscꝰ ecethegiadolescentiȩ
nisitenũ panie bellũ fet cqãqio egodegabii

Expanded text:
dia, si illi arma ceperint, in miseriam convortat. scilicet res ipsa aspera est, sed vos non timetis eam. immo vero maxume. sed inertia et mollitia animi alius alium expectantes cunctamini, videlicet dis inmortaliNon uotis neque suppliciis muliebribus auxilia Deorum parantur; uigilando, agendo, bene consulendo prospere omnia cedunubi socordiae te atque ignaviae tradideris, nequiquam deos inplores: irati infestique sunt. apud maiores nostros A. Manlius Torquatus bello Gallico filium suom, quod is contra imperium in hostem pugnaverat, necari iussit, atque ille egregius adulescens inmoderatae fortitudinis morte poenas dedit; vos de crudelissumis parricidis quid statuatis, cunctamini? videlicet cetera vita eorum huic sceleri obstat. verum parcite dignitati Lentuli, si ipse pudicitiae, si famae suae, si dis aut hominibus umquam ullis pepercit. ignoscite Cethegi adulescentiae, nisi iterum patriae bellum fecit. nam quid ego de Gabinio,
Abbreviated transcription (Latin):
natura serpentiũ ꝑnitiosa. siti magis ꝗ alia
re accendit᷑. eius pociundi mariũ maxima
cupidꝰ inuaserat. cũ ꝓrt usũ belli . tũ qr res

Expanded text:
natura serpentium ipsa perniciosa siti magis quam alia re accenditur. Eius potiendi Marium maxima cupido invaserat, cum propter usum belli tum quia res
Abbreviated transcription (Latin):
adflum̃ Ceterũ initinere quottidie pecus exer¬
citui ꝑcenturias. itẽ t̃mas axqualit̃ distribuerat
& excorus utres uti fierent curabat simul& inopiã
frum̃ti lenut. & ignaris omib pararare quemox
usuiforent Deniq sextodie cũ ad flum̃ uentũ
ẽ maximaius utriũ effecta Ibi castris lruimu¬
ninito positis. milites cibũ capere. at ꝙutisi¬
mul cũ occasusolis egrederent᷑ paratos iubet¬
ee Om̃ib sacinis abiectis. a qͣmͦ seq & ium̃ta

Expanded text:
ain. Ceterum in itinere cottidie pecus exercitui per centurias, item turmas aequaliter distribuerat et, ex coriis utres uti fierent, curabat; simul inopiam frumenti lenire et ignaris omnibus parare quae mox usui forent. Denique sexto die, cum ad flumen ventum est, maxima vis utrium effecta. Ibi castris leui munimento positis milites cibum capere atque, uti simul cum occasu solis egrederentur, paratos esse iubet, omnibus sarcinis abiectis aqua modo seque et iumenta
Abbreviated transcription (Latin):
inde se excuria domũ ꝓripuit Ibi multa secũ uoluens qđ
neq insidiȩ c̃suliꝓcedebant. & ab incendio in telligebat
urbẽ uigiluis munitã. optimũ factu credens. exercitũ au

Expanded text:
inde se ex curia domum proripuit. ibi multa ipse secum volvens, quod neque insidiae consuli procedebant et ab incendio intellegebat urbem vigiliis munitam, optumum factu credens exercitum au
Abbreviated transcription (Latin):
reges eo amplius. Ita animꝰ multitu dine
distrahit᷑. nullã ꝓsotia obtinet parit᷑
om̃s uiles st̃ Ibi fide git᷑ in locũ ambob
platitũ exercit̾ c̃uenuint Ibi fide data
et accepta. uigurta bocci animũ
oratione accedit. romanos inuistos.
ꝓfunda auaricia cõmunes omiũ
hostes e̾e. eandẽ illos causã belli cũ¬

Expanded text:
reges eo amplius. ita animus multitudine distrahitur: nulla pro socia obtinet, pariter omnes viles sunt. igitur in locum ambobus placitum exercitus conveniunt. ibi fide data et accepta Iugurtha Bocchi animum oratione accendit: Romanos iniustos, profunda avaritia, communis omnium host
Abbreviated transcription (Latin):
c legatum ꝓficisei iubet . Ipse int̾ea mi lites
scribere non more maiorũ neq exclassib.
sed uti cuiusq libido erat. capite censos

Expanded text:
 legatum proficisci iubet. ipse interea milites scribere, non more maiorum neque ex classibus, sed uti quoiusque lubido erat, capite censos
Abbreviated transcription (Latin):
exercitꝰ partẽ ipse . reliqͦs marius du¬
cebat
ed igni magis quã prȩda agor udsta¬
batur Duobus locis haud longe in¬
ter secͦustra faciebant. ubiuĩ opus

Expanded text:
exercitus partem ipse, reliquos Marius ducebat. sed igni magis quam praeda ager vastabatur. duobus locis haud longe inter se castra faciebant; ubi vi opus
Abbreviated transcription (Latin):
nudatũ si ea pateret᷑. aut pͣlio certaturũ Nã bocchuꝰ
nuntios ad eũ se miserat. uele popłi romaniami¬
citiã. neqđ ab se hostile timeret. Id simulauerit.

Expanded text:
nudatum iri, si ea pateretur, aut proelio certaturum. Nam Bocchus nuntios ad eum saepe miserat: velle populi Romani amicitiam; ne quid ab se hostile timeret. Id simulauerit
Abbreviated transcription (Latin):
pollicitationib accens qͦs paulo antemunerib exple¬
uerat. in regnũ at herbalis animũ uratendit ipse.
acor. bellicosus atis que petebat qͥetꝰ inbellis. placito in¬
genio opartunꝰ. inuinȩ metuens magis ꝗ metuenđ.
git᷑ ex in ꝓinso sines eius cũ magna nnu in uadit
multos mortales cũ pecore atq alia p̃da capit ȩdifi¬
cia incendit pleraꝙ hostilit̃ loca cũ eqͥtatu accedit
ein de cũ om̃i multitudine in regnũ suũ c̃uerat existi

Expanded text:
pollicitationibus accensus, quos paulo ante muneribus expleverat, in regnum Adherbalis animum intendit. ipse acer, bellicosus; at is quem petebat quietus, inbellis, placido ingenio, opportunus iniuriae, metuens magis quam metuendus. igitur ex inproviso finis eius cum magna manu invadit, multos mortalis cum pecore atque alia praeda capit, aedificia incendit, pleraque loca hostiliter cum equitatu adcedit, deinde cum omni multitudine in regnum suom convortit, exist
Abbreviated transcription (Latin):
iuidiȩ animo ar debat. cognins militib: qͦs pt᷑ suga soluto i pertolicenta
tq lasciuia corruperat eccopiarerũ statuit sibi nichilegendũ literi rome

Expanded text:
idiae animo ardebat, cognitis militibus, quos praeter fugam soluto imperio licentia atque lascivia corruperat, ex copia rerum statuit sibi nihil agitandum. Interim Rom
Abbreviated transcription (Latin):
neq uͦ agrũ colendo aut uenando.seruilib osficus
intentũ ȩtatẽ agere. s aqͦ incepto studioq me
ãbicio mala detinuerat. eode regressus ftatuires
gestas ppłi romani carpti ut queq memoria digna
uidebant᷑ ꝑscribere. eomagis qđ mͥ aspe. metu. partib
rei publice liber animꝰ erat.

Expanded text:
neque vero agrum colundo aut venando, servilibus officiis, neque vero agrum colundo aut venando, servilibus officiis, intentum aetatem agere; sed, a quo incepto studioque me ambitio mala detinuerat, eodem regressus statui res gestas populi Romani carptim, ut quaeque memoria digna videbantur, perscribere, eo magis, quod mihi a spe, metu, partibus rei publicae animus liber erat.
Abbreviated transcription (Latin):
scriptorẽ et auctorẽ rerũ. tam̃ in pͥmis arduum
uidet᷑ res gestas scribere. pͥmũ qđ facta dictis dictis¬
exequenda st̃. de hine qr pleriq que delicta rephenderis.
atq gła bonoꝵ memores. que sibi qͥsq facilia factu putat
ȩ quo animo accipit. supͣea ueluti ficta ꝓfalsis ducit.
S ego adolescentuliis micio sicuti pleriq studio adre
publicã trans latꝰ sũ. ibiq mͥ multa adusa suere. Nã ꝓ
pudore. ꝓ abstinencia. ꝓ uirtute. audacia. largicio.
auaricia uigebant. Que tã & si animus asꝑnabat᷑ inso¬
lens malaru artui. tam̃ int̾ tanta uicia in becilla ȩtas
ãbitione corrupta tenebatꝰ. ae me cũ ab reliquoꝵ malis
morib dissentirẽ. nichi lominꝰ honoris cupido eadẽ
que cet̾os fama atq inuidia uedabat. Igit᷑ ubianimꝰ
ex multis miserus atq ꝑiculis reqͥeuit. ⁊ mreliquã
ȩtatẽ are publica ꝓcul habendã decreui. ñ fuit con¬
siliũ socordia atq desidia bonu otiu̾ conterere.

Expanded text:
scriptorem et auctorem rerum, tamen in primis arduom videtur res gestas scribere: primum, quod facta dictis exaequanda sunt; dehinc, quia plerique, quae delicta reprehenderis, atque gloria bonorum memores, quae sibi quisque facilia factu putat, aequo animo accipit, supra ea veluti ficta pro falsis ducit. Sed ego adulescentulus initio, sicuti plerique, studio ad rem publicam latus sum ibique mihi multa advorsa fuere. Nam pro pudore, pro abstinentia, pro virtute audacia, largitio, avaritia vigebant. Quae tametsi animus aspernabatur insolens malarum artium, tamen inter tanta vitia imbecilla aetas ambitione corrupta tenebatur; ac me, cum ab reliquorum malis moribus dissentirem, nihilo minus honoris cupido eadem, qua ceteros, fama atque invidia vexabat. Igitur ubi animus ex multis miseriis atque periculis requievit et mihi reliquam aetatem a re publica procul habendam decrevi, non fuit consilium socordia atque desidia bonum otium conterere
Abbreviated transcription (Latin):
magistratu aliðs postaliũ sibi pepe¬
rit. semꝑq in potestatibus eomꝰ agita¬
bat. ut ampliore quã gerebat dignus
haberctur. tam̃ is adid locoꝵ talis uis¬
am postea ambicione p̾ceps datus. er
bilitas inter se ꝑmanis tradebat
ouus nemo tã larus. neque egregris
factus erat. quinis indignus illo ho¬
nore etquasi pollutus haberetur
git᷑ ubi marius eũ arus picis dicta.
eodem
intendere uidet
cupido animi
tabatur. ab me
petendi gr̃a missi¬
onẽ rogat. Cinquãꝗ uirtus gła atq alia

Expanded text:
magistratu alium, post alium sibi peperit, semperque in potestatibus eo modo agitabat, ut ampliore quam gerebat dignus haberetur. Tamen is ad id locorum talis vir—nam postea ambitione praeceps datus est—bilitas inter se per manus tradebat. Nouos nemo tam clarus neque tam egregiis factis erat, quin indignus illo honore et is quasi pollutus haberetur. Igitur ubi Marius haruspicis dicta eodem intendere videt, quo cupido animi hortabatur, ab Metello petendi gratia missionem rogat. Cui quamquam virtus, gloria atque alia
Abbreviated transcription (Latin):
quippe cuiusspes omis ii fuga sita erat.
seqͥ cogebatur. et qͥsua loca defendere
neqtuuerat in alienis bellũ gerere.
tamen exenopia quod optimum uide¬
batur consilium exexcitũ capit. plerũq
in eisdem locis operiiubet ipse cũ delfc¬
tis eqͥtibus metellũ sequitur. nocturnis
et auiis mineribus ignoratus. romanos
palantes repente aggreditur . Borũ
plerũ q inermes cadunt: multi capi¬
untur. nemo omium intactus p̾rofu¬
git. et numide priusquã excetris sub¬
tenitur sicuti uissieratit in proximos
colles descendunt. Interim romȩ gau¬
dium ingens oͣrtũ cognitis metelli reb
ut seq et exercitũ more maiorum
magnificũ exalbinis ocordia sp̃e salutis
in solutidine aut fuga coegis set habere
Itaq. senatus obeafelicit᷑ actadiis ĩ morta¬
lib supplicia decernere: ciuitas trepida
modis festinare. caueretam̃ nec ubi
hosti oportunus fieret meminisse post

Expanded text:
quippe, cuius spes omnis in fuga sita erat, sequi cogebatur et, qui sua loca defendere nequiuerat, in alienis bellum gerere. Tamen ex copia quod optimum videbatur consilium capit: exercitum plerumque in isdem locis opperiri iubet, ipse cum delectis equitibus Metellum sequitur, nocturnis et auiis itineribus ignoratus Romanos palantis repente aggreditur. Eorum plerique inermes cadunt, multi capiuntur, nemo omnium intactus profugit, et Numidae, prius quam ex castris subveniretur, sicuti iussi erant, in proximos collis discedunt. Interim Romae gaudium ingens ortum cognitis Metelli rebus, ut seque et exercitum more maiorum magnificum ex Albini socordia spem salutis in solitudine aut fuga coegisset habere. itaque senatus ob ea feliciter acta dis inmortalibus supplicia decernere; civitas, trepida modis festinare, cavere tamen, necubi hosti opportunus fieret, meminisse post
Abbreviated transcription (Latin):
perantes officerent.Amultis amis¬
nul tis amis¬
sis in loca munita sese recipit. Metellus
in festo negotio postquã nox aderat
in castra cũ exerciti reuertitur. Igit᷑
postero deprius quã adoppugnan¬
dum egrederetur. equitatũ omnẽ
in ea parit qua regis aduentus erat
pro castrisagitare iubet. portas. et
poxima loca tribunis dispertitur.¬
ein de ipsepergit adopidum. atque
uti superiore die murum aggredit᷑.
uterim uigurtha ex occulto repente
nrõs inuadit. qͥ in poximo locati fu¬
erant. paulisꝑ territi perturbantur
eliqui cito subueniunt. neq diutius
numide restere qͥuis sent. nipeditꝰe.
qͥh illi freti nonuti ȩquestri prelio
so let sequi demcedere. sed aduersi¬
sequi concurrere. implicare. Acper¬
turbariaciem. Ita expeditis pedi¬
tibus suis. hostes pene uictos dari
o dem tempore ape lamã magn
ui certabatur. ubiquisq legatus
aut tribunis curabat. ee acerrime
niti neq alius in alio magis quã
inse spẽ habere. parit̾q oppi¬

Expanded text:
perantes officerent, multis amissis in loca munita sese recepit. Metellus infecto negotio, postquam nox aderat, in castra cum exercitu revertitur. Igitur postero die, prius quam ad oppugnandum egrederetur, equitatum omnem in ea parte, qua regis adventus erat, pro castris agitare iubet, portas et proxima loca tribunis dispertit, deinde ipse pergit ad oppidum atque uti superiore die murum aggreditur. Interim Iugurtha ex occulto repente nostros invadit: qui in proximo locati fuerant, paulisper territi perturbantur, relicui cito subueniunt. Neque diutius Numidae resistere quiuissent, ni pedites cum Quibus illi freti non, uti equestri proelio solet, sequi, dein cedere, sed aduersis equis concurrere, implicare ac perturbare aciem : ita expeditis peditibus suis hostis paene victos dare. Eodem tempore apud Zamam magna vi certabatur. ubi quisque legatus aut tribunus curabat, eo acerrime niti, neque alius in alio magis quam in sese spem habere; pariterque oppi
Abbreviated transcription (Latin):
qͥdẽ ego regnũ uobis trado. firmũ sibonieritis. sinmli ĩ bebillũ
Iã conco rdia paruȩres crescunt. discordiamximȩ dilabunt᷑
Ceterũ ante hoste iugurthaqͥa ȩtate et sapientia pͥor es ne
alit̃ qͥđ eueniat ꝓuidere decet. Nã in om̃i certamine. qͥopu¬
lentior ẽ. etiã si accipit in uiriã. tam̃ qr plus potest facere uidet᷑
os aut̃ ad herbal & Ihẽsal colite. obseruate talẽ hunc uirł
iutam ⁊⁊ uirtutẽ & enitimini. nergo meliores liberos sũp¬
sisse uidear ꝗ genusse ad ea uigurthatã etsiregẽ ficta
locutũ intelligebat. et ipse longe alit̃ anmoagitab at tam̃
ꝓtẽpore benigne respondit. Micipsa pacis pꝰ dieb morit᷑
P ostꝗ illimore regio iusta magnfice fecerant. negocus disceptarent¬
hi ẽ sal qͥminmꝰ exillis erat. natura ferax. etiã anteaignobiliatẽ
uigurhȩ qint̃ nogenere ĩ parerat despiciens dextra ad herbalis
assedit ne mediuꝰ ex trib: qđ apđ numidas honori dr̃ iugurtha

Expanded text:
dem ego vobis regnum trado firmum, si boni eritis, sin mali, inbecillum. Nam concordia paruae res crescunt, discordia maximae dilabuntur. Ceterum ante hos te, Iugurtha, qui aetate et sapientia prior es, ne aliter quid eveniat, prouidere decet. Nam in omni certamine qui opulentior est, etiam si accipit iniuriam, tamen, quia plus potest, facere videtur. Vos autem, Adherbal et Hiempsal, colite, obseruate talem hunc virum, imitamini virtutem et enitimini, ne ego meliores liberos sumpsisse videar quam genuisse." Ad ea Iugurtha, tametsi regem ficta locutum intellegebat et ipse longe aliter animo agitabat, tamen pro tempore benigne respondit. Micipsa paucis post diebus moritur. Postquam illi more regio iusta magnifice fecerant, reguli inSed Hiempsal, qui minimus ex illis erat, natura ferox et iam antea ignobilitatem Iugurthae, quia materno genere impar erat, despiciens, dextra Adherbalem assedit, ne medius ex tribus, quod apud Numidas honore ducitur, Iugurtha
Abbreviated transcription (Latin):
c̃silio. Quoꝵ alterũ exꝓ uidentiatimorẽ. alterũ exaudatia
demeriate affere plerũq solet. lgit᷑ iperator om̃s fere res
asperas ꝑiugurthã agere . in amicis abere. magis magisq
eũ in diesam plecti. qͥppe cuius neq ẽliũ neꝙ incep¬
tũ ullũ frustra erat huc acced debat munsicentia
ani mi& ingeniͥsollertia Quifrebisibi multos
exromanis samiliar es ãmicitia c̃uixerat. Earẽ pestate
in exercitunrõ fuere. cũ plures nouatq nobiles qͥb diuicia
bono honestoq potioreserant. factio si. domipotentes. apđ¬
socios clari magis ꝗ honesti. qͥuigurthȩ ñ mediotre animion
pollicitando acceE bant simcipsarex occidisset. fore
uti solus ĩꝑunumidȩ potiret᷑ in ipsomximã uirtutẽ . romȩ ons

Expanded text:
silio, quorum alterum ex providentia timorem, alterum ex audacia temeritatem afferre plerumque solet. Igitur imperator omnis fere res asperas per Jugurtham agere, in amicis habere, magis magisque eum in dies amplecti, quippe cujus neque consilium neque inceptum ullum frustra erat. Hoc accedebat munificentia animi atque ingeni solertia, quibus rebus sibi multos ex Romanis familiari amicitia conjunxerat. Ea tempestate in exercitu nostro fuere complures novi atque nobiles quibus divitiae bono honestoqsocios, clari magis quam honesti, qui Iugurthae non mediocrem animum pollicitando accendebant, si Micipsa rex occidisset, fore uti solus imperi Numidiae potiretur: in ipso maximam virtutem, Romae o
Abbreviated transcription (Latin):
ta hoc mͦ diuisa dicebant᷑ Statilius cabiniuꝰ uticum
magna manuxil simulo portuna loca urbis incende¬
rent
qͦ iumultu facilio aditꝰ ad c̃sulẽ ceterosq qͥb: insidiȩ pa¬
rant᷑̃ fieret: Cethegꝰ ciceronis ianuã obsider& eũ q

Expanded text:
a hoc modo dicebantur: Statilius et Gabinius uti cum magna manu duodecim simul opportuna loca urbis incenderent, quo tumultus facilior aditus ad consulem ceterosque, quibus insidiae parabantur, fieret; Cethegus Ciceronis ianuam obsideret eumq
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑ omẽm affricã breui diuulgabat᷑ Adherbalẽ om̃sq: qͥ subĩ ꝑio
micipsȩ suerant metus inuadit. induas partes discedunt Numde
plures adherbalẽ sequunt᷑ si illũ alterũ bellomeliores lgit᷑ ui¬
gurthaꝗ maximas copias potest armat Urbes partĩ uĩ alias
uoluntate ĩꝑio suo adiungit . om̃i numdiȩ ĩperare parat
Adherbaltã & silegatos mserat qͥsentũ docerer᷑ detede fris & faoetuns

Expanded text:
per omnem Africam brevi diuulgatur. Adherbalem omnisque, qui sub imperio per omnem Africam brevi diuulgatur. Adherbalem omnisque, qui sub imperio Micipsae fuerant, metus invadit. In duas partis discedunt Numidae: plures Adherbalem secuntur, sed illum alterum bello meliores. Igitur Iugurtha quam maxumas potest copias armat, urbis partim vi alias voluntate imperio suo adiungit, omni Numidiae imperare parat. Adherbal tametsi Romam legatos miserat, qui senatum docerent de caede fratris et fortun
Abbreviated transcription (Latin):
ianmo habere. qͥb hi ẽ salꝑdolũ caperet᷑. Quȩ ubitardius ꝓcedt̃.
neq lenit᷑ anmꝰ ferox. statuit qͣuis mͦ inceptũ ꝑficere Primo c̃uent
tur . si murius adpeccuniã distribuendã. Reguli iterea in loca
ꝓpinq̃thesauris. alius alio c̃cessere .si hi ẽ sal inopido thirmida foris
uisens domũ eat portarũ claues ad ulterinas paret. nã uerȩ
ad hiẽ salẽ referebant᷑. Ceterũ ubi respostularet. seipsũ cũ mag
mnuuenturũ Numdamandatũ breuic̃fic̃ at q ttidoctiera
nocdu igur thȩ milites introduc̃. Quipꝰ ꝗinedes irrupere. diũsiregẽ¬
q̃rere. dormientes alios. alios occilsantes int̃ sicere. scruta riloca
abditaclausa effringere . strepituet tumultuomã i scere
Cũ interĩhiẽsal repperit᷑ occultans se tugurio mulieris ancillȩ
qͦ minicio pauið et ignrꝰ lociꝑ fugerat Numidȩ capđ euꝰ utiuissi
erant adiugurthã referunt : Ceterũ famatanti facinoris.

Expanded text:
imo habere, quibus Hiempsal per dolum caperetur. quae ubi tardius procedunt neque lenitur animus ferox, statuit quovis modo inceptum perficere. Primo conventu, ramque rem decernitur, sed maturius ad pecuniam distribuendam. reguli interea in loca propinqua thesauris alius alio concessere. sed Hiempsal in oppido Thirmida forte visens domum eat, portarum clavis adulterinas paret — nam verae ad Hiempsalem referebantur — ceterum, ubi res postularet, se ipsum cum magna manu venturum. Numida mandata brevi conficit atque, uti doctus erat, noctu Iugurthae milites introducquaerere, dormientis alios, alios occursantis interficere, scrutari loca abdita, clausa effringere, strepitu et tumultu omnia miscere, cum interim Hiempsal reperitur occultans se tugurio mulieris ancillae, quo initio pauidus et ignarus loci perfugerat. Numidae caput eius, uti iussi erant, ad Iugurtham referunt. Ceterum fama tanti facinoris
Abbreviated transcription (Latin):
taellias ubi melet etiam tũ regis
animũ fero cẽ eꝰt᷑ bellũ renouari.
qđ nisi ex illius libidine gerinon
posset. pͣterea inimicũ certam̃ sibi
cũ hostib minore detrimͣto illos
unci. ꝗ suos uncere statuit non
p̃lus neq inacie sed alio more
bellũ gerundũ. Etaq: in locanu¬
midie opulentissima ꝑgit. agros
uastat. multacastella & oppida
temere munita aut sine pͣsidio
capit. in cenditꝙ.p uberes in t̾siẽ.
iubet alia nã militũ p̃dã e̾e
Qa formidine multi mortales
romanis dediti obsides. frum̃tũ
& aliaque usui forent affat᷑ip᷑ bita¬
st̃. ubicũꝙ res postulabat. p̃sidiũ
impositũ Que negocia multoma

Expanded text:
tellus, ubi videt etiam tum regis tellus, ubi videt etiam tum regis animum ferocem esse, bellum renovari, quod nisi ex illius libidine geri non posset, praeterea inicum certamen sibi cum hostibus, minore detrimento illos quam suos vincere, statuit non proeliis neque in acie sed alio more bellum gerendum. Itaque in loca Numidiae opulentissima pergit, agros vastat, multa castella et oppida temere munita aut sine praesidio capit incenditque, puberes interfici iubet, alia omnia militum praedam esse. Ea formidine multi mortales Romanis dediti obsides; frumentum et alia, quae usui forent, affatim praebita; ubicumque res postulabat, praesidium impositum. Quae negotia multo ma
Abbreviated transcription (Latin):
ne in prudentia admis sũ facinus miserabile mutriq
ex ortũ milites alius aliũ leti apellant. astaedocent a
pma eitss habetit uiuctoriał ignauis glon¬
rilicet ad ũ serse res eniã bonos decrectant
ꝑtellus in his dẽ castris quatriduo moratus saucio
uniũ sos incontionesaudat atqragit grõf hort¬
tur ad cetera que leuia sunt. pare aninugerant
ꝑiustoria sadisiã pugnoaũ roliquos labores
propreda fore. tamen interim trans¬
fugas et alios oportunos. ugurtha
ubi gentium aut qid̃ agitaret. cũ
paucis ne eẽt. anexercitii haberet.
ut sese uictus gereret exploratu
misit. Atille sese in loca saltuo sa
et munita receperat natura. ibiq
cogebat grercitũ numero hominũ
ampliorẽ sed hebetẽ infrmũ ꝙ agri
acpeccoris magis quãbelli cultorẽ.
Idea grã eueniebat quod preter
regios eqͥtes nemo omĩum nu¬
mida exfuga regẽ sequitur. qͥ
cuiusq animus fest. eo discedunNT
neque id flagitiũ militie ducit̃.
ita se mores habent. Igitur me¬

Expanded text:
ne imprudentia admissum facinus miserabile, ni utrimque ente gaudium mutatur: milites alius alium laeti appellant, acta edocent aita sese habent: in victoria vel ignavis gloriari licet, aduersae res etiam bonos detrectant. Metellus in isdem castris quatriduo moratus saucios uniuersos in contione laudat atque agit gratias, hortatur, ad cetera, quae levia sunt, parem animum gerant: pro victoria satis iam pugnatum, relicuos labores pro praeda fore. Tamen interim transfugas et alios opportunos, Iugurtha ubi gentium aut quid agitaret, cum paucisne esset an exercitum haberet, ut sese victus gereret, exploratum misit. At ille sese in loca saltuosa et natura munita receperat ibique cogebat exercitum numero hominum ampliorem, sed hebetem infirmumque, agri ac pecoris magis quam belli cultorem. Id ea gratia eveniebat, quod praeter regios equites nemo omnium Numida ex fuga regem sequitur. Quo cuiusque animus fert, eo discedunt, neque id flagitium militiae ducitur: ita se mores habent. Igitur Me
Abbreviated transcription (Latin):
pollicet᷑ acpaulo ante legatos ex urbeꝓficiscit᷑ lentu¬
l cũ his titũ uult̾tiũ quendã crotoniensẽ mutit ut
allo gobres pͥuꝰꝗdomũ ꝑgerent . cũ catilina lata atq
accepta fidre. socretatẽ ẽ firmrent. Ipseuult̾no¬
litteras ad catilinãdat qͣn exẽplũ infrascͥpͣtũ ẽ
ui si exeoquẽ ad tensi cognosces. sao. cogites. inqͣnta cala¬
nitatesis & memineris teiarũ ee. c̃sideres qđ tuȩ rati¬
ones postulent. auxiliũ pecas ab om̃ib & iã ab in¬
sins ad hoc mndata ũ bisdat. Cũ ab senatuhostis
uidicatꝰ sit qͦ c̃ silio seruicia repudiet in urbe parata ẽẽ ꝙ̃.
iusserit: necunetet᷑ ipseꝓpiuꝰ acceder&. His robnta actis
c̃stituta not teqͣꝓficiscerent᷑. cicero ꝑlegatos oma edoctꝰ

Expanded text:
pollicetur ac paulo ante legatos ex urbe proficiscitur. Lentulus cum iis T. Volturcium quendam Crotoniensem mittit, ut Allobroges, priusquam domum pergerent, cum Catilina data atque accepta fide societatem confirmlitteras ad Catilinam dat, quarum exemplum infra scriptum est: "Qui sim, ex eo, quem ad te misi, cognosces. Fac cogites, in quanta calamitate sis, et memineris te virum esse! Consideres, quid tuae rationes postulent! Auxilium petas ab omnibus, etiam ab infumis!" Ad hoc mandata verbis dat: Cum ab senatu hostis iudicatus sit, quo consilio servitia repudiet? In urbe parata esse, quae iusserit; ne cunctetur ipse propius accedere. His rebus ita actis constituta nocte, qua proficiscerentur, Cicero per legatos
Abbreviated transcription (Latin):
frum̃tiatq atq aliarũ rerũ egestas prohibet Quocũꝙire
ꝓlact serro it̃ apperiendũ ẽ. Quaꝓpt̃ uos moneo uti
sorti atqy parato anmositis et cũp̃liũ inibitis memneritis
diuicias deeꝰ głam p̃terea lib̵ tatẽ atq patriã indextris ur̃is
ẜcatare Suuncimꝰ om̃a nob̵s tutaert. c̃meatꝰ habunde.
municipia atq coloni a patebt̃. Sim&ucesserimꝰ oadõ illa
Quo au datius aggrediami: memores pͥstinȩ uurtutis Licuit uocũ
sũ mt̃ pidudine in exilio ȩtatẽ agero: Potiuslis ũ nulli romȩ anuis¬
sis bons alienas opes expectart guia illa foecla atq intoleranda
uiris uidebant᷑ hȩc seqͥ decreuistis Si hec relinquere uoltis.
audatia opꝰẽ Nemonisi uidor pacebellũ mutauit. Nã insuga¬

Expanded text:
frumenti atque aliarum rerum egestas prohibet; quocumque placet, ferro iter aperiundum est. Quapropter vos moneo, uti forti atque parato animo sitis et, cum proelium inibitis, memineritispraeterea libertatem, atque patriam in dextris vestris portare. Si vincimus, omnia nobis tuta erunt: commeatus abunde, municipia atque coloniae patebunt. Sin metu cesserimus, eadem illa Quo audacius aggredimini, memores pristinae virrutis. Licuit vobis cum summa turpitudine in exilio aetatem agere. Potuistis nonnulli Romae, amissis bonis, alienas opes exspectare. Quia illa foeda atque intoletanda viris videbantur, haec sequi decrevistis. 3. Si haec relinquere vultis, audacia op
Abbreviated transcription (Latin):
mea uos hortent᷑. uel ĩperatore.ł. milite me utimina
neq anmꝰ neq corpꝰ a uob abent hȩc ipsa ut spero uobiscũ
qͣi perare parati ẽstis Post qͣ ac cepere eaom̃s qͥb imla habunde
om̃a erant .s. neꝗires neq spes ulla erat tã & si illis qͥ eta mouero

Expanded text:
mea vos hortantur. Vel imperatore vel milite me utimini! Neque animus neque corpus a vobis aberit. Haec ipsa, ut spero vobiscum s quam imperare parati estis." Postquam accepere ea homines, quibus mala abunde omnia erant, sed neque res neque spes bona ulla, tametsi illis quieta mover
Abbreviated transcription (Latin):
rescecidis s&. spes magna. doninatio. inmnb: frustra fuissent
neqi ego ꝑignauiã aut uana ingenia. in certa ꝓcertis

Expanded text:
res cecidisset; spes magna, dominatio in manibus frustra fuissent, neque ego per ignaviam aut vana ingenia incerta pro certis
Abbreviated transcription (Latin):
illq̃ tantũ scelus inultũ relinquendũ. at
silla quãq eadẽ estimabat tam̃ ab iniuria mau¬
rũ ꝓhibebat. suos hortat᷑ uti fortẽ animũ
gererent. sepe ante paucis strenuis aduer¬
sum mul titudinẽ bene pugnatũ. quanto
sibi in p̃lio minꝰ peꝑcissent tanto tucioreᷤ
fore. nec quen quã decere qͥmanꝰ armauerit
ab in ermis pedibus auxiliũ petere. in maxi¬
momietu nudũ & cetũ corpꝰ ad hostes uer

Expanded text:
illum tantum scelus inultum relinquendum. At Sulla, quamquam eadem existimabat, tamen ab iniuria Maurum prohibet. Suos hortatur, uti fortem animum gererent: saepe antea a paucis strenuis aduersum multitudinem bene pugnatum; quanto sibi in proelio minus pepercissent, tanto tutiores fore; nec quemquam decere, qui manus armauerit, ab inermis pedibus auxilium petere, in maximo metu nudum et caecum corpus ad hostis ver
Abbreviated transcription (Latin):
corporib etta huc. et illuc quasi
uita bundi autiacientes tela agi¬
tare. Qubi mario cognitũ est¬
nã is in ea p̾arte curabat. consulto
lenius acdiffidentiam rei simula

Expanded text:
corporibus, et ea huc et illuc quasi vitabundi aut iacientes tela agitare. Quod ubi Mario cognitum est—nam is in ea parte curabat —, consulto lenius agere ac diffidentiam rei simula
Abbreviated transcription (Latin):
nissimã incepto belli. paucu in pedi¬
uerant ceci auaritia. quis om̃a honesta
atq in honesta uendere moserat. Et
iã antea uigurte filia bocco nupserat.
uerũ ea necessitudo apud numidas
maurosq leuis ducit᷑. qđ singuili ꝓopi¬
b quisq quã plurimas uxores denas
alii. aluplures habelant. sed

Expanded text:
nissimam incepto bello pauci impediuerant caeci auaritia, quis omnia honesta atque inhonesta vendere mos erat. Et iam antea Iugurthae filia Boccho nupserat, verum ea necessitudo apud Numidas Maurosque leuis ducitur, quia singuli pro opibus quisque quam plurimas uxores, denas alii, alii pluris habent, sed
Abbreviated transcription (Latin):
Laudamꝰ diuicias seqͥmtertia Int̃ bonos& mlos
discrim nullũ Om̃ai iertutis p̃mid &ebitopos¬
sidet iieq mirũ mnadubiuossepaas
sibi qͥs ꝙ c̃siliũ capitis ubi domi uolutatib hie
pecuniȩ. aut gr̃a seruitis : Eositiut̃ ĩ pemis¬
uere
in obilissi miciues patriã incendere. galloꝵ gentem
infestissimã nõi romna adbellũ arcessunt dut ho¬
stiũ cũ exercitu supcapude᷑ Uos cancta nuni etiã¬

Expanded text:
ias, sequimur inertiam; inter bonos et malos discrimen nullum; omnia uirtutis praemia ambitio possidet. Neque mirum: ubi uos separatim sibi quisque consilium capitis, ubi domi uoluptatibus, hic pecuniae aut gratiae seruitis, eo fit ut impetusvere nobilissumi cives patriam incendere, Gallorum gentem infestissumam nomini Romano ad bellum arcessunt, dux hostium cum exercitu supra caput est; vos cunctamini etia
Abbreviated transcription (Latin):
ẽẽ. seꝙq si pauci ad iuuarent. languentib aliis ĩp&ũ incu¬
riã fadure uatura ferox. uehemens. manuꝓmtꝰ erat.

Expanded text:
eque, si pauci adiuvarent, languentibus aliis impetum in curiam facturum. Natura ferox, vehemens, manu pr
Abbreviated transcription (Latin):
laborẽ tolerare. His gͦ p̃ceptis milite
hortabor neq illos arte colã me
opulent̃ neꝙ glam meam laborẽ
illoꝵ faciam. Hoo est utile. hoc est¬
cunle imperiũ. nãq cũtu te ꝑ
mollicitm agas. ex ercitũ suppli¬
cio cogere hoc est domnũ ñ imptore

Expanded text:
laborem tolerare. his ego praeceptis milites hortabor, neque illos arte colam, me opulenter, neque gloriam meam, laborem illorum faciam. hoc est utile, hoc civile imperium. namque quom tute per mollitiem agas, exercitum supplicio cogere, id est dominum, non imperatorem
Abbreviated transcription (Latin):
tate seuissimis numidis. et oppido undiq
hospitis. anpactione. ancasu ita euerit.
parũ cõperimus. nisiqs illi intantomalo
turpis uita integra fama potior fuit.
improb intestabilisq uidetur. Metellus
postqua dereb uaccȩ artis cõperit

Expanded text:
tate saevissimis Numidis et oppido undique hospitis an pactione aut casu ita evenerit, parum comperimus, nisi, quia illi in tanto malo turpis vita integra fama potior fuit, improbus intestabilisque videtur. Metellus postquam de rebus Vagae actis comperit
Abbreviated transcription (Latin):
intendit Igit diffidens ueteri exercituis milites eligere. scribere p̃sidia
undiq arcessere. arma. tela. eqs & cetera instrum ta miliciȩ parare At hoc
cõmeatũ affatĩ. deniq om̃ã ꝙͣ inbello uario& multarũ rerũ egenti usuiee solent
eterũ ad eaparanda sentꝰ auctoritate. socii nom̃q. latinũ & reges ultro auxi

Expanded text:
intendit. Igitur diffidens ueteri exercitui milites scribere, praesidia undique arcessere, arma tela equos et cetera instrumenta militiae parare, ad hoc commeatum affatim, denique omnia, quae in bello vario et multarum rerum egenti usui esse solent. ceterum ad ea patranda senatus auctoritate, socii nomenque Latinum et reges ultro auxil
Abbreviated transcription (Latin):
Anqͥa lexportica uetat: at alieleges ito c̃dẽ natisciuib
ñ uitã eripi. siexiliũ ꝑmit ii iubent : Anqͥa grauius ẽ
neglexxoris at eni qͥs rephendet. qđ inparricidas
rei.p. decretũ erit. as tempꝰ. dies. Iornnͣ cuiꝰ lobido gentib
moderatur illis merito aocidet quio qiđ euenerit. Ce

Expanded text:
an quia lex Porcia vetat? at aliae leges item condemnatis civibus non animam eripi, sed exilium permitti iubent. an quia gravius est neglexeris? At enim quis reprehendet quod in parricidas rei publicae decretum erit? tempus dies fortuna, quoius lubido gentibus moderatur. illis merito accidet quicquid evenerit; cet
Abbreviated transcription (Latin):
graius inuidia parres solliciti erant ꝓbarent netantũ flagicium ande¬
cretũ c̃sulis subuererent parũ c̃stabat ac marime eos potentia ea ure
qđł is auctor & socius bestie erat. auerobonoq enpeliebat E &imemus

Expanded text:
grauis invidia, patres solliciti erant: probarentne tantum flagitium an decretum consulis subuerterent, parum constabat. Ac maxime eos potentia Scauri, quod is auctor et socius Bestiae ferebatur, a vero bonoque impediebat. At C. Mem
Abbreviated transcription (Latin):
fac̃ ꝑhane dextrã. p regͥisidẽ moneo obtestorqte. ut hos qͥtibi
genere ꝓpinqͥ beneficioneo fr̃s st̃ caros habeas. neumlis alienos
aduingere ꝗ sangiune c̃iunctos retinere. Non exercitꝰ neq
tesari p̃sidia regnist̃ uerũ aniciqͦs neq arns cogere. neq
auro parare queas. officio & sidepariunt᷑. Quis aũt am

Expanded text:
facit, per hanc dexteram, per regni fidem moneo obtestorque te, uti hos, qui tibi genere propinqui, beneficio meo fratres sunt, caros habeas neu malis alienos adiungere quam sanguine coniunctos retinere. Non exercitus neque thesauri praesidia regni sunt, verum amici, quos neque armis cogere neque auro parare queas: officio et fide pariuntur. Quis autem
Abbreviated transcription (Latin):
ulliib earũ rerũ c̃suli iusẽ Post paucos dies .I. senuiꝰ¬
senator insentu literas recitaũ. qͣsfessulis allatassibidicebat.
in qͥb scritũ erat .&. mblliũ aricepisse. cũ ngna multitudine ante
nuntiabaut. alii c̃uentꝰ fueri armportari. capuȩ autapulia seruile

Expanded text:
ullius earum rerum consuli ius est. Post paucos dies L. Saenisenator in senatu litteras recitavit, quas Faesulis adlatas sibi dicebat, in quibus scriptum erat C. Manlium arma cepisse cum magna multitudine ante nuntiabant, alii conventus fieri, arma portari, Capuae atque in Apulia servile
Abbreviated transcription (Latin):
ficultates. ꝯsilio satis ꝓuide̾ n poterat. ꝓppe ctia frunti inopi
tẽptabit᷑. ꝗa munide pabulo pecoris magis qua aruo udera.
& ꝗđcũq netũ fuerat: iusturegis snloca suutura ctulerant.
a geraut atid.: Frugu uacuus ca tepestate. Nã estats extremi erat.

Expanded text:
fficultates consilio satis prouidere non poterat, quippe etiam frumenti inopia temptabatur, quia Numidae pabulo pecoris magis quam aruo student et, quodcumque natum fuerat, iussu regis in loca munita contulerant, ager autem aridus et frugum uacuos ea tempestate, nam aestatis extremum erat
Abbreviated transcription (Latin):
q. om̃s quoꝵ res spesq. inmanib site erant relictis om̃ib fre¬
quentarent mariũ. & suanecessaria post honorẽ illius¬
ducerent: ita ꝑculsa nobilitate post multas tempestates.¬

Expanded text:
que omnes, quorum res fidesque in manibus sitae erant. relictis operibus freque omnes, quorum res fidesque in manibus sitae erant. relictis operibus frequentarent Marium et sua necessaria post illducerent. Ita perculsa nobilitate post multas tempestates
Abbreviated transcription (Latin):
neq. post id locoꝵ iugurtbe dies aut noxulla quieta fuit.
hostesq iur̃ta metuere : circũ spectare᷑ om̃ia. & om̃i strepitu
pauescere. aliꝯ loco sepe contra decus regium noctu roꝵ¬
escere : int̾dũ somno exͤitus. arreptis armis tumultũ face̾.
ita formidine quasi uecordia exagitari. Igitur ubi. Metallꝰ
decasu bomicaris & inditio putt facto exꝑfugis cognoũ.
rursus tũquã ad integrũ Sellũ cuncta pari. festinatꝙ.
M̾ariũ fatigantẽ de ꝓfectione: simul & inuitũ. ⁊ offensũ s̃.
parum idoneũ ratus domũ dimittit. & rome plebes lit̾is
quelemetello ac mario misse erant cognitas. uolenti
.mimo de ambob. acceꝑant. inperatori nobilitas que antea
ecori fuenat. mindie esse. atilli alt̃r gen̾is humilitas fauori
adtliderat. Ceterũ inutraꝵ magis studia par  cuĩ quam
bona aut malasuamoderata: p̃terea seditiosi magistiatu s

Expanded text:
Neque post id locorum Iugurthae dies aut nox ulla quieta fuit: Neque post id locorum Iugurthae dies aut nox ulla quieta fuit: civis hostisque iuxta metuere, circumspectare omnia et omni strepitu pauescere, alio atque alio loco, saepe contra decus regium, noctu requiescere, interdum somno excitus arreptis armis tumultum facere: ita formidine quasi vecordia exagitari. Igitur Metellus, ubi de casu Bomilcaris et indicio patefacto ex perfugis cognovit, rursus tamquam ad integrum bellum cuncta parat festinatque. Marium fatigantem de profectione, simul et inuitum et offensum sibi parum idoneum ratus, domum dimittit. Et Romae plebes litteris, qua de Metello ac Mario missae erant, cognitis volenti animo de ambobus acceperant. Imperatori nobilitas, quae antea decori fuit, invidiae esse; at illi alteri generis humilitas fauorem addiderat. Ceterum in utroque magis studia partium quam bona aut mala sua moderata. Praeterea seditiosi magistratus
Abbreviated transcription (Latin):
inlecto qtuescebat. Ubi agnitĩ bolmicaris ũbis: pͥmo
eura de inde uti egrũ anmũ sola̾ sonuscepit. ł ra ei nu
nidiuit: & exconsuedine intꝰ oꝑã. aut inge̾no suo opꝰ ec̃.
uitadͣnaculũ introibit. Pormiente illo epłamstiꝑ otp̃
inpudullo remete posita sumit :. & ꝑlegit. a eppẽ cogninᷤ
insidus adregẽ ꝑgit. Nabdalsa panlopost exꝑtet lus
ubi neq: epłam repꝑit: &̃ tem om̃e uti acta erat. ex ꝑfugiᷤᷤ
cognorn.primo indice̾ ꝑ sequi conãtus. Postquã id
frustia fuit. iuguotam p lacandi grã accedit. dicit
que ipse parauisset ꝑfidia clienti sui p̃uenta facere.
lacͥ̾nans obtestatur ꝑ amiciciã. ꝑq sua antea fidelit
acta. ne suꝑtali scelere sispectũ hie bałiᷤ. ad earex
alit̾ atͣqͣi animo hab̾d̾: placide respondit᷑. Bomil.¬
care. aliisq multis. quos sociõ insidiarũ cognou̾ at
interfectis. uam opp̃sserat. nequa ereo negocio seditio orurt᷑.

Expanded text:
in lecto quiescebat, ubi cognitis Bomilcaris verbis primo in lecto quiescebat, ubi cognitis Bomilcaris verbis primo cura, deinde, uti aegrum animum solet, somnus cepit. Erat ei Numaudivit et ex consuetudine ratus opera aut ingenio suo opus esse in tabernaculum intin puluino temere positam sumit ac perlegit, dein propere cognitis insidiis ad regem pergit. Nabdalsa paulo post experrectus ubi neque epistulam repperit et rem omnem, uti acta erat, ex perfugis cognovit, primo indicem persequi conatus, postquam id frustra fuit, Iugurtham placandi gratia accedit; dicit, quae ipse parauisset facere, perfidia clientis sui praeuenta; lacrimans obtestatur per amicitiam perque sua antea fideliter acta, ne super tali scelere suspectum sese haberet. Ad ea rex, aliter atque animo gerebat, placide respondit. Bomilcare aliisque multis, quos socios insidiarum cognoverat, interfectis iram oppresserat, ne qua ex eo negotio seditio oreretur.
Abbreviated transcription (Latin):
Exequo ili gła opes q sunit inuente. Igitur ĩtuisq¬
exconsilio dies utsidus statuitur. cetera utites possceret
xxtp̃t parari plac̾uit. Pabdalsa adexercitum ꝓfectus.
quẽ int̃ihberna romanoꝵ uissus habelut. ne ager inuliᷤᷤ
bostib uastaretur. Iĩ postquã magn̾itudine sceleris ꝑ¬
culsus ad tempus nonuenit: metusq rem impedieat. bomilcar
simul cupidus incepta paatranidi: & timore socũ anxuis: ne
amisso uetere consilio: nouui quereret. litt̾as ꝑbomines fideles
ad̾ einimittit. In qłiis litt̾is mollitiẽ socordiãq. uiri ac¬
cusare. testiridõi ꝑ quoᷤ uuurauisset: monere s̃rep̃mia me¬
telli inpestẽ conũters. iugurthe exitui ꝙ aͣdee. Cetͣum
su me anmetelli uirtute ꝑiret monẽbat id modo agitari.
pinde reputats eñ animosuo p̃ma aneruciatũ mallet
& cũ et litt̾e collat᷑e. forte nabdalsa exercto corpore fessꝰ

Expanded text:
ex quo illi gloria opesque inventae. Igitur utriusquex quo illi gloria opesque inventae. Igitur utriusque consilio dies insidiis statuitur; cetera, uti res posceret, ex tempore parari placuit. Nabdalsa ad exercitum profectus, quem inter hiberna Romanorum iussus habebat, ne ager inultis hostibus vastaretur. Is postquam magnitudine facinoris perculsus ad tempus non venit metusque rem impediebat, Bomilcar, simul cupidus incepta patrandi et timore soci anxius, ne omisso uetere consilio nouum quaereret, litteras ad eum per homines fidelis mittit, in quis mollitiam socordiamque viri accusare, testari deos, per quos iurauisset, monere, ne praemia Metelli in pestem conuerteret: Iugurthae exitium adesse, ceterum suane an Metelli virtute periret, id modo agitari; proinde reputaret cum animo suo, praemia an cruciatum mallet. Sed cum eae litterae allatae, forte Nabdalsa exercito corpore fessus
Abbreviated transcription (Latin):
illos teliguũ laborẽ eguo aniitio patiͥdũ ꝓriuibus sins.
iuris fortissemis atg. misermis penas capent. Pitarea
pdĩ beniga e õstentat: sic auimis eore ariestis: entes
inpͥmo satere. pedites quani artissune ut. & signa occił¬
adse uersũ ertixitũ ede. pͥmo uti erit res metellũ eẽ rati.
quipͥmi aderant iumidas equites. uidint: tursũ
uigurthã raticũ magno gaudio obuũ ꝓcedunt. sgteiꝰ.
p̃elitesatpente signo lato. alii uulgũ effusũ oppido
cedeit. Alii adportas festinare: pirs turres caꝑe̾. ira
atq prede spes : amplius quam lassitudo possẽ: uaccen
oppidi unũ exom̃ib ꝓfugisse supra ostendimus: uissus
ametello causã dicere. postquam se paru expiugar:
condeniuat᷑. u̾beratus ꝙ acapite penas soluit. Il ais
pulsu. iugnrtha declitionẽ quã metu desuit incoꝑa.
suspect᷑ regi. & ipse eum suspiciens. nouas res cuꝑ c.
exeicitũ ductart᷑. & om̃s res exsequi solitus eiat : qui
iugurtbe fesso aut maiorib astricbo suꝑierant

Expanded text:
o animo pati, dum pro civibus suis, viris fortissimis atque miserrimis, poenas caperent; praeterea praedam benigne ostentat. Sic animis eorum arrectis equites in primo late, pedites quam artissime ire et signa occulad se versum exercitum pergere, primo, uti erat res, Metellum esse rati qui primi aderant, Numidas equites vident, rursum Iugurtham arbitrati cum magno gaudio obvii procedunt. Equites peditesque repente signo dato alii uulgum effusum oppido caedere, alii ad portas festinare, pars turris capere: ira atque praedae spes amplius quam lassitudo posse. Ita Vageoppidi unum ex omnibus profugisse supra ostendimus, iussus a Metello causam dicere, postquam sese parum expurgat, condemnatus verberatusque capite poenas soluit; nam is pulsu Iugurtha deditionem, quam metu deseruit, inceperat, suspectus regi et eum suspiciens, novas res cupere, exercitum ductare et omnis res exequi solitus erat, quae Iugurthae fesso aut maioribus asstricto superauerant;