comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
uolatilia cęlr. cũ aues in hoc aere uolare manifestũ
sit. Et dñs cũ denubib loqueret᷑. faciẽ in qͥt cęli po¬
plerũq excedant̃ t̃ cacuminib montiũ. Cũ gͦ ꝓbas¬
set ⁊ hunc aerẽ çelũ dier. nulla alia causa ⁊̃ firma¬
m̃tũ appellatũ uoluit existimari. nͥ qͥa int̾uallũ
eius diuidit int̃qͦsda uapores aquarũ. ⁊ istas aqͣs
que corpulentiꝰ int̾ra fluitant. Et nubes qͥppe sicut¬
exꝑtis̃ qui int̾̃eas in montib ambulauert̃. ꝯg̾gati¬
one ⁊ ꝯglobatione minutissimarũ guttarũ tałẽ
sp̃em reddunt. que si spissant̃ amꝓliꝰ. ut ꝯiungan¬
t̃ in unã gnđe plures guttȩ minime. cũ eã pati¬
taer apud se tenerr ẜ eiꝰ pondĩ ad ima dat locũ.
⁊ hec ẽ pluuia. Erg̃ exaere ꝗͥ ẽ subt̃ uapores humi¬
dos uñ suꝑius nubrla ꝯglobant᷑.⁊ mana subt̾ fu¬
sa. ostende ille uoluit celũ ẽẽ int̾aꝗͣ ⁊ aquã. hanc¬

Expanded text:
uolatilia caeli, cum aues in hoc aere uolare manifestum sit; et dominus cum de nubibus loqueretur, faciem caeli, inquit, poplerumque excedantur etiam cacuminibus montium. cum set hunc aerem coelum dici, nulla alia causa etiam firmamentum appellatum voluit existimari, nisi quia intervallum eius diuidit inter quosdam uapores aquarum et istas aquas, quae corpulentius in terris fluitant. et nubes qexperti sunt qui inter eas in montibus ambulaverunt, congregatione et conglobatione minutissimarum guttarum talem speciem reddunt: quae si spissantur amplius, ut conjungantur in unam grandem plures guttae minimae, non eam patitur aer apud se teneri, sed ejus ponderi ad ima dat locum; et haec est pluvia. Ergo ex aere, qui est inter vapores humidos, unde superius nubila conglobantur, et maria subterfusa, ostendere ille voluit esse coelum inter aquam
Abbreviated transcription (Latin):
qͣñto inferiꝰ: ut spacio loer spaciũ tempori ꝯgruat.
uerit᷑ itaq ab eis uñ illa stella sit frigida. quȩ tanto
ardentior ẽẽ deb̾et. quanto sublimiore çelo rapit᷑.
Nam ꝓcul dubio cũ rotunda moles circulan motu agit᷑.
int̾iora eiꝰ tardius eunt. ext̾iora eiꝰ celenꝰ: ut maiora
spacia cũ bitiuorib ad eosdẽ gyros parit̃ oocurrant.
quȩ aut̃ celeriꝰ utiq feruentiꝰ. Prorde memorata stel¬
la magis debuit calida eẽ ꝗͣ frigida. Quã uis enĩ suo
necesse ẽ patiat᷑. si ut dicunt çęli singłȩ ꝯusiones
dies singulos explicant. calorẽ maiorẽ debuit celo
concitante ꝑciꝑe. Ni mirũ gͦ eã frigidã facit aqͣrũ
suꝑ celũ constitutarũ illa uicinitas. quã nolunt c̃dẽ
qui hȩc quȩ breuit̃ dixi demotu cęli ⁊ syderũ disputant.
Fis quidđa nr̃i ꝯiecturis agunt adu̾sus eos qui nolunt a
tutã ñ iã illic uaporali tenuitate.ẜ glatiali soliditate

Expanded text:
quanto inferius, ut spatio loci spatium temporis congruat. quaeritur itaque ab eis, unde illa stella sit frigida, quae tanto ardentior esse deberet, quanto sublimiore caelo rapitur. nam procul dubio cum rotunda moles circulari motu agitur, interiora eius tardius eunt, exteriora celerius, ut maiora spatia cum breuioribus ad eosdem gyros pariter occurrant, quae autem celerius utique feruentius. proinde memorata stella magis debuit calida esse quam frigida; quamuis enim suo necesse est patiatur — sic, ut dicunt. caeli singulae conuersiones dies singulos explicant —, calorem maiorem debuit caelo concitatiore concipere. nimirum ergo eam frigidam facit aquarum super caelum constitutarum illa uicinitas, quam nolunt credere, qui haec, quae breuiter dixi, de motu caeli et siderum disputant. his quidam nostri coniecturis agunt aduersus eos.. qui nolunt aqturam iam non illic uaporali tenuitate, sed glaciali soliditate
Abbreviated transcription (Latin):
sicit. oũ exilientes impetu eiꝰ impulse ebulliunt. ⁊eũ
bullis c̃pantib emittunt in sua ꝓꝑantẽ. atq illis ad ima
decidendi aditũ dantẽ. Si aut̃ sub aqͣs ire cogat᷑ exuase.
ut illo cedente uas abore inima ꝯp̃ssũ repleri uelis. faci¬
lius undis undiq u̾sũ cooꝑit᷑. quã ꝑ os eiꝰ ab inferiore par¬
sentiatꝰ qͣnd o qͥdẽ si ardentẽ facuła capite deorsũ quis
teneat: nichil ominꝰ cͥnib ad suꝑiora contendit: S qũo

Expanded text:
jicit, cum exsilientes impetu ejus impulsae ebulliunt, et eum jicit, cum exsilientes impetu ejus impulsae ebulliunt, et eum bullis crepantibus emittunt in sua properantem, atque illis ad ima decidendi aditum dantem. Si autem sub aquas ire cogitur ex vase, ut illo cedente vas ab ore in ima presso repleri velis, facilius undis undique versum cooperitur, quam per os ejus ab inferiore parsentiat? quandoquidem si ardentem faculam capite deorsum quisque teneat,
Abbreviated transcription (Latin):
repleri aqͥs pot̃. uñ satis iudicat᷑ aeris nat᷑am locũ pe¬
tere suꝑiorẽ. Uidet᷑ enĩ uas in ane. s aere plenũ ꝓbat̃
cũ ore imo in aquã depͥmit᷑. Quia enĩ ꝑsuꝑiorẽ par¬
tẽ ñ inuenit emicandi locũ. nec deorsũ uersus irrup¬
tis aquis subt̃ eas ire nat᷑a sinit᷑. plenitudine sua re¬
pellit eas ⁊ inuas ñ ꝑmittit eas int̾re. cũ aut̃ uas ita col¬
locat᷑. ut os ñ habcat d corsũ.s in latus inclinatũ. intͣt
aqua inferius. exeunte aere suꝑius. Itaq si uasis erecti
os pateat incelũ. cũ infundis aquã euadit aer rursũ
uersus: intndi. Qđ si ui maiore uas depͥmit᷑. ut uł ex
late̾ ł desuꝑ aque repente influant. ⁊ undiq os uasis
obtegant. dirũꝑit eas aer sursũ nitens. ut eis adima
locũ faciat. ⁊ ipsa diruptio singultus uaso ẽ. đu par¬
tib fugit. quo totus tã cito ñ pot̃. ꝓpt̾ illiꝰ oris angu¬
stias. Ita si aer sub aquas ire cogit᷑. ⁊̃ ꝯfluentes eã dis¬

Expanded text:
repleri aquis potest: unde satis indicat aeris naturam locum petere superiorem. Videtur enim vas inane, sed aere plenum probatur, cum ore imo in aquam deprimitur; quia enim per superiorem partem non invenit emeandi locum, nec deorsum versus irruptis aquis subter eas ire natura sinitur, plenitudine sua repellit eas, et in vas non permittit intrare. Cum autem vas ita collocatur, ut os non habeat deorsum, sed in latus inclinatum, intrat aqua inferius, exeunte aere superius. Itemque si vasis erecti os pateat in coelum, cum infundis aquam, evadit aer sursum uersus intrandi. quodsi ui maiore uas deprimitur, ut uel ex latere uel desuper aquae repente influant et undique os uasis obtegant, disrumpit eas aer sursum nitens, ut eis ad ima locum faciat; at ipsa disruptio singultus uasorum est, dum partibus fugit, quia totus tam cito non potest propter illius oris angustias. ita si aer super aquas ire cogitur,
Abbreviated transcription (Latin):
bese potuerit ut eẽnt cis imparadyso  honorabiles nu¬
ptiȩ & thorus immaculatus. hoc do p̃stante iuste fide
lit̃q uiuentibꝰ. eiq obedient̃ scc̃q seriuentibꝰ. ut sine ullo in¬
quieto ardore libidinis sine ullo dolore ac labore parien¬
di fetus exeo semine gigneret᷑. ñ ut morientibꝰ paren¬
tib filii succedent. ẜ ut illis qui genuissent in aliqͦ for¬
mȩ statu manentibꝰ ⁊ ex ligno uite qđ ibr plantatũ erat
corporałe uigorẽ sum̃tibꝰ.⁊ illi qui gignent᷑ ad eundem
dientesq uiuerent: tc̃ fieret illa ꝯmutatio. ut sine ul¬
ia morte animalia corpora ꝯiisa in aliã qͣlitatẽ eo qđ
ad omnẽ nutũ regenti se spu deseruirent. ⁊ solo sp̃u ui¬
uificante sine ullis alim̃toꝵ corporalibꝰ sustentaculis ur¬
uerent. spũ alia uuuficante uocarent᷑. Potuit hoc fierr
si ñ p̃cepti transgressio mortis suppliciũ mereret᷑. Qui e¬

Expanded text:
bere potuerit, ut essent eis etiam in paradiso honorabiles nuptiae, et torus immaculatus : hoc Deo praestante fideliter justeque viventibus, eique obedienter sancteque servientibus, ut sine ullo inquieto ardore libidinis, sine ullo labore ac dolore pariendi, fetus ex eorum semine gignerentur; non ut morientibus parentibus filii succederent, sed ut illis qui genuissent in aliquo formae statu manentibus, et ex ligno vitae, quod ibi plantatum erat, corporalem vigorem sumentibus, et illi qui gignerentur ad eumddienterque viverent, tunc fieret illa commutatio, ut sine ulla morte animalia corpora conversa in aliam qualitatem, eo quod ad omnem nutum regenti se spiritui deservirent, et solo spiritu vivificante sine ullis alimentorum corporalium sustentaculis viverent, spiritualia vocarentur. Potuit hoc fieri, si non praecepti transgressio mortis supplicium mereretur. 7. Qui e
Abbreviated transcription (Latin):
tis attendunt. ñ aut̃ meter gne nos ẽẽ debemꝰ qͥ ñ cre¬
dunt ñ qđ uidere ꝯsueuert̃. Quis cñĩ dubitet hõr obe¬
dient̃ ⁊ pie uiuenti p̃stari posse qđ diximꝰ. qͥ ñ dubitat
ñ corerint nͥ cũ exissent deparadyso cito respondĩ pot̃. qa

Expanded text:
ere nos esse debemus, qui non credunt, nisi quod uidere consuerunt. quis enim dubitet homini oboedienter et pie uiuenti praestari potuisse, quod diximus, qui non dubitat non coierunt, nisi cum exissent de paradiso? cito responderi pot
Abbreviated transcription (Latin):
sunt qui uissione di in ipsa eiꝰ quã sempit̾ne intuent᷑ in cõ¬
mutabili u̾i̾tate. ꝑspecta mouent se ꝑtempꝰ. ⁊ eorpora sͥ sub¬
dita ꝑtempꝰ & locũ agilitate mirabili. ⁊ uisa qͥbꝰ moreant᷑
⁊ appetitũ carnalis indigentiȩ ualcant effic̾t̃ om̃i animȩ n¬
uȩ. ut qͦ eã uenire opꝰ ẽ nesciens adducat᷑: Iam gͦ uideamꝰ
ipsa mulieris formatio quȩ ⁊̃ edificatio dicta ẽ quẽ ad modỹ
facta sit. Natura quippe muliebris c̾ata ẽ quãuis exiurili
quȩ iã erant ñ aliqͦ motu iã existentiũ naturarũ. angłi aũ

Expanded text:
sunt, qui iussione dei in ipsa eius, quam sempiterne intuentur, incomsunt, qui iussione dei in ipsa eius, quam sempiterne intuentur, incommutabili ueritate perspecta mouentes se per tempus et corpora sibi subdita per tempus et locum agilitate mirabili et uisa, quibus moueatur, et adpetitum carnalis indigentiae ualent efficere omni animae uiuae, ut quo eam uenire opus est nesciens adducatur! Iam ergo uideamus, ipsa mulieris formatio, quae mystice etiam aedificatio dicta est, quemadmodum facta sit. natura quippe mulieris creata est, quamuis ex uirili, quae iam erat, non aliquo motu iam existentium naturarum. angeli au
Abbreviated transcription (Latin):
qͣ tacta ꝓpellit᷑. nec in potestate ulliꝰ animȩ ẽ quȩ illi uisa ue¬
mant siue insensus corporis. siue in ipsũ sp̃m int̾is. qͥbꝰ uisĩ
appetitꝰ moueat᷑ cuiꝰ libet animantis. ac si cũ ea uisa ꝑ angłoꝵ
obebientiã desuꝑ ministrant᷑ ꝑuenit uissio dĩ ñ solũ ad ho¬
mines. nec solũ ad aues : pecora. uerũ :̃ ab ea que inaqͥs latent
sic̃ ad gctũ qui deglutiuit ionã. nec solũ ad ista maiora. uerũ
etiã ad u̾micułũ. nã ⁊ huic legimꝰ diuinitꝰ iussũ ut radiec̃ eueur¬
bitȩ rodet subeuiꝰ umbraculo ꝓpħa reqͥcũat. Sicnĩ homini
donauit ds sie eũ instituens ut ỹ carnẽ peccati portans pos¬
sit ñ sołu pecora ⁊ uim̃ta suis usibꝰ subdita. nec tantũ domesti¬
p̃ueniendo. laxandoq moðans agresti ea sensu ⁊ ꝯsuetudine
⁊ tamquã humanis moribꝰ induit. qͣntomagis angłi hoc pos¬

Expanded text:
quo tacta propellitur. nec in potestate ullius animae est, quae illi uisa uequo tacta propellitur. nec in potestate ullius animae est, quae illi uisa ueniant siue in sensus corporis siue in ipsum spiritum interius, quibus uisis adpetitus moueatur cuiuslibet animantis. ac sic cum ea uisa per angelorum oboedientiam desuper ministrantur, peruenit iussio dei non solum ad homines nec solum ad aues et pecora, uerum etiam ad ea, quae sub aquis latent — sicut ad cetum, qui gluttiuit Ionam — nec solum ad ista maiora, uerum etiam ad uermiculum; nam et huic legimus diuinitus iussum, ut radicem cucurbitae roderet, sub cuius umbraculo propheta requieuerat. si enim homini donauit deus, sic eum instituens, ut etiam carnem peccati portans possit non solum pecora et iumenta suis usibus subdita nec tantum domestipremendo laxandoque moderans agresti eas exuit consuetudine et tamquam humanis moribus induit: quanto magis angeli hoc pos
Abbreviated transcription (Latin):
caret ea.y quomͦ ad dux̾it ds ad adã. ne carnalit̾ sapiamꝰ. ad¬
uiuare nos debet qd debiꝑtito oꝑe diuine ꝑuidentie in
libro suꝑiore tec̃tauimꝰ. Neq enĩ sic̃ indagant atq ad uin¬
gunt᷑ uenantes ł aucupantes ad retia quecũq animan¬
tia capiunt. ita hoc factũ eẽ e̾dendu ẽ. aut uox aliqua
iussionis denube facta sit eis u̾bis quȩ rationales anime
audientes intelligẽ atq obedire assolent. N enĩ hoc acce¬
ꝑunt ut possent bestiȩ ł aues. in suo tam̃ gne obtẽꝑant
do. ñ rationali uoluntatis arbit̾o. ẜ sic̃ mouet ille omĩa
poralit motus ꝑ angłiea minist̾ia quȩ capiunt inubo eiꝰ qd
quo tempore fieri uebeat. ⁊ illo ñ temporalit̾ moto mouen¬
t᷑ ipsa temporalit̾ ut in his que s̃ subiecta s̃ iussa ciꝰ efficiãt.
Om̃is enĩ aĩa uiua ñ solũ rationalis sic̃ in hominibꝰ uerũ &̃¬
lis aut̃ ñ habet hoc iuditiũ. ꝓsuo tñgn̾e atq natura usu ali¬

Expanded text:
caret. quomodo haec adduxerit deus ad Adam, ne carnaliter sapiamus, adiuuare nos debet, quod de bipertito opere diuinae prouidentiae in libro superiore tractauimus. neque enim sicut indagant atque adigunt uenantes tia capiunt, ita hoc factum esse credendum est; aut vox aliqua jussionis de nube facta est eis verbis, quae rationales animae audientes, intelligere, atque obedire assolent. Non enim hoc acceperunt ut possint bestiae, vel aves: in suo tamen genere obtemperant Deo; non rationali voluntatis arbitrio, sed sicut movet ille omnia poraliter motus, per angelica ministeria, quae capiunt in uerbo eius quid quo tempore fieri debeat, et illo non temporaliter moto mouentur ipsa temporaliter, ut in his, quae sibi subiecta sunt, iussa eius efficiant, Omnis enim anima uiua, non solulis autem non habet hoc iudicium, pro suo tamen genere atque natura uiso ali
Abbreviated transcription (Latin):
qui dat incm̃tũ. Medicus ⁊̃ egro corpor alim̃tũ adhibet
uulnerato medicam̃tũ p̾mũ ñ derebꝰ quas c̾auit ẜ quas c̾ãtaᷤ
oꝑe catoris inuenit. Deinde cibũ ł potũ p̃parare potuit:
ministrare. emplastrũ formare. & medicam̃tũ illitũ apponẽ.
nũ ⁊ erbis que adhibet oꝑari & c̾are uires ł carnẽ potest᷑.
Natura id agit int̾iore motu. nobisq occultissimo. ein tam̃
si d̾s subtrabat oꝑationc̃ intimã quo eã substituit ⁊ facit.
continuo tamquã extincta nulla remanebit. Qua ꝓpt̾ eũ

Expanded text:
qui dat incrementum. medicus etiam aegro corpori alimentum adhibet qui dat incrementum. medicus etiam aegro corpori alimentum adhibet et uulnerato medicamentum: primum non de rebus, quas creauit, sed quas creatas opere creatoris inuenit; deinde cibum uel potum praeparare potuit et ministrare, emplastrum formare et medicamento inlitum adponere. num etiam ex his, quae adhibet, operari et creare uires uel carnem potest? natura id agit interiore motu nobisque occultissimo. cui tamen si deus subtrahat operationem intimam, qua eam substituit et facit, continuo tamquam extincta nulla remanebit. Quapropter cum
Abbreviated transcription (Latin):
filiꝰ. ⁊ sp̃s sc̃s. Alit̃ gͦ querit᷑ quẽ ad mođũ sit soporatus adi.
costaq eiꝰ sine ullo doloris sensu acorporis ꝯpage ueteta sit.¬
Fec enĩ fortasse dicant᷑ potuisse ꝑangłos fieri. formare aut̃
ł edificare costã ut mulier cẽt usq ad oo ñ potuit ñ ds̃ aqͦ
uniu̾sa natura subsistit. ut ne illud quidẽ supplem̃tũ in
tores segetũ atq arboꝵ dicimꝰ. Non enĩ q̃ plantat ẽ aliqͥd. neo
qui rigat. s qui inc̾m̃tũ dat ds̃. Ad hoc inem̃tũ ꝑtinet ⁊̃ in hu
mano corpore qđ osse dempto locus carne suppletꝰ ẽ. illo scili¬
cet oꝑe dĩ qͦ naturas substituit ut sint. qͦ ipsos qͦq angłos c̾aũ.
Opus itaq agricole ẽ ut aquã ducat cũ rigat. ñ aut̃ opꝰ eiꝰ ẽ¬
pondẽ disposuit. Ltẽ opꝰ agͥeolȩ ẽ ut surculus auellat᷑ exar
mittat. ut aliud eiꝰ solo figat quo radicẽ stabiliet. aliud in
auras ꝓmoueat. ꝗͦ robur nutͥat ramõq diffundat s: illius

Expanded text:
iritus sanctus. aliter ergo quaeritur, quemadmodum sit soporatus Adam costaque eius sine ullo doloris sensu a corporis conpage detracta sit.haec enim fortasse dicantur potuisse per angelos fieri; formare autem uel aedificare costam, ut mulier esset, usque adeo non potuit nisi deus, a quo uniuersa natura subsistit, ut ne illud quidem carnis subplementum in tores segetum atque arborum dicimus. non enim qui plantat, est aliquid neque qui rigat, sed qui incrementum dat, deus. ad homano, quod osse dempto, locus carne suppletus est, illo scilicet opere Dei, quo naturas substituit ut sint, quo ipsos quoque Angelos creavit. 27. Opus itaque agricolae est ut aquam ducat cum rigat: non autem opus ejpondere disposuit. item opus agricolae est, ut surculus auellatur ex amittat, ut aliud eius solo figat, quo radicem stabiliat, aliud in auras promoueat, quo robur nutriat ramosque diffundat, sed illius,
Abbreviated transcription (Latin):
tis aditis costã ds̃ edificare potuit inmulierẽ ⁊ carnẽ
pulpãue ñ potuit. qui depulu̾e ipsũ hominẽ fec̃. Aut siũ
costa fuerat det̾henda. cur ñ alt̾a ꝑ ea re posita ẽ costa.

Expanded text:
tis additis, costam Deus aedificare potuit in mulierem, et carnem tis additis, costam Deus aedificare potuit in mulierem, et carnem pulpamve non potuit, qui de pulvere ipsum hominem fecit? Aut si jam costa fuerat detrahenda, cur non altera pro ea costa
Abbreviated transcription (Latin):
quidẽ apparet nec apud ullã specit̃ repugnantiȩ ẜ tam̃
quasi suꝑfluũ ł ⁊̃ stultũ qui b̾dã uidĩ pot̃. hoc ipsũ dispu¬
tando demonstrẽ. qđ ido ñ tamquã rerũ gestarũ natura¬
li ł usitato ordine factũ ẽ. cordibꝰ nr̃is fidelissima scãrũ
seripturarũ auctoritate p̃lata. ꝗͥa stultũ c̃ẽ ñ pot̃. mysti¬
cũ cẽ c̾dat᷑. quã uis eiꝰ expositionẽ ł inqͥsitionẽ aut alibi
iam exhibuerimꝰ aut in tempꝰ aliud differamꝰ. Quid gͦ
s̃ uult ⁊̃ illub ꝗđ mulier uiro delat̾e factã estꝰ uerũ &¬
si ꝓpt̾ ipsius ꝯunctiõis uĩ ꝯm̃dandã hoc ita fteri oporto¬
isse c̾damꝰ. nũ qͥd ⁊̃ ut dormienti fieret eade ratio ł ne¬
cessitas flagitabat. ut deniq osse detc̃to. in ciuꝰ locũ caro
suppleret᷑: Nũ enĩ ñ potuit ipsa caro dethi. ut iñ ꝯgru¬
entiꝰ qđ sit seaꝰ insirmior mulier formaret᷑ : An uͦ tã mul¬

Expanded text:
quidem adparet nec habet ullam speciem repugnantiae, sed tamen quidem adparet nec habet ullam speciem repugnantiae, sed tamen quasi superfluum uel etiam stultum quibusdam uideri potest, hoc ipsum disputando demonstrem, quod ideo non tamquam rerum gestarum naturali uel usitato ordine factum est, ut cordibus nostris fidelissima sanctarum scripturarum auctoritate praelata, quia stultum esse non potest, mysticum esse credatur, quamuis eius expositionem uel inquisitionem aut alibi iam exhibuerimus aut in tempus aliud differamus. Quid ergo sibi uult etiam illud, quod mulier uiro de latere facta est? uerum esto propter ipsius coniunctionis? uim commendandam hoc ita fieri oportuisse credamus. nucessitas flagitabat; ut denique osse detracto, in cujus locum caro suppleretur? Num enim non potuit ipsa caro detrahi, ut inde congruentius, quod sit sexus infirmior, mulier formaretur? An vero tam mul
Abbreviated transcription (Latin):
ũ qđ simile ad utoriũ posset ec̾ẽ hõr: An opꝰ erat ut hoc
⁊̃ hõ ipse cognosc̾et. ⁊ eo ꝯm̃datiorẽ hab̾et mulierẽ suã.
qđ inom̃i carne cata subȩdo. ⁊ dehoc aere sic̃ ipse y¬
uente nichil eꝰ simile inuenit : Dirũ si boc sege ñ posset
erit. an forte inali qͥbꝰ ab illo remotioribꝰ t̃rȩ partibꝰ aliꝗͣ
ei similia quȩ ñ demonstrasset abscondit. Nitaq arbi¬
iͦ dubitandũ hoc alicuiꝰ ꝓphetice significatiois grã
factũ.ẜ tam̃ factũ. neq hoc oꝑe susctormꝰ ꝓphetica enig
mata ꝑserutari ẜ rerũ gestarũ sidẽ ad ꝓpͥetatẽ hystoriȩ
m̃dare . ut qđ impossibile uidĩ uanis atq inc̾dulis pot̃¬
aut ipsi auctoritati scȩ̃ serpt᷑e uelut testificatione cont̾ria
repugnare. id ꝓmeis uirib qͣntũ ds ad uiuat disserendo de¬
monstrarẽ. neq impossibile ẽẽ neq contͣriũ. qđ aut̃ possibile

Expanded text:
um, quod simile adiutorium posset esse homini? an opus erat, ut hoc um, quod simile adiutorium posset esse homini? an opus erat, ut hoc etiam homo ipse cognosceret et eo commendatiorem haberet mulierem suam, quod in omni carne creata sub caelo et de hoc aere sicut ipse uiuente nihil eius simile inuenerit? mirum, si hoc scire non posset erit, an forte in aliquibus ab illo remotioribus terrae partibus aliqua ei similia, quae non demonstrasset, absconderit. non itaque arbitror dubitandum hoc alicuius propheticae significationis gratia factum, sed tamen factum. Nstarum fidem ad proprietatem historiae commendare, ut quod inpossibile uideri uanis atque incredulis potaut ipsi auctoritati sanctae scripturae uelut testificatione contraria repugnare id pro meis uiribus, quantum deus adiuuat, disserendo demonstrem neque inpossibile esse neque contrarium, quod autem possibile
Abbreviated transcription (Latin):
linguã p̾mitꝰ fuisse didiermꝰ. añ quã suꝑbia turris illius
pꝰ diluuiũ fabricate in drisos sonoꝵ modos humanã diui¬
det societatẽ. Quceũq aut̃ illa lingua fuerit. ꝗͥd attinet
querere: Illa c̾it tẽ loquebat᷑ ada. ⁊ inea lingua si ad huc
usq ꝑmanet. Siste uoces articulate qͥbꝰ p̃mus hõ anima¬
bile ẽ in eadẽ lingua nomina pisciũ ñ ab homine s di¬
uinitꝰ instituta. que đo docente hõ postea disceret: Qđ
siita ⁊̃ factũ est. quare ita ñ factũ eẽt ꝓcul dubro mystica
significatio resonaret.ẜ edendũ ẽ paulatĩ cognitis prseiũ
mina imponẽt. qͥbꝰ ⁊̃ ipsis paulatĩ multo eitiꝰ quã piscibꝰ
si hoc factũ ñ eẽt posset nomina impon̾e qͥd cause ñ ro¬
iliqͥd significandi qđ ad ꝓnuntiationẽ futuroꝵ ualeret :
Uui rer maxime ordo narratiõis huiꝰ inuigilat. deiñ nũ¬
qͥd ignorabat ds nichil tale se c̾asse innaturis animali¬

Expanded text:
rris illius post diluuium fabricatae in diuersos signorum sonos humanam diuideret societatem, quaecumque autem illa lingua fuerit, quid adtinet quaerere? illa certe tunc loquebatur Adam et in ea lingua, si adhuc usque permanet, sunt istae uoces articulatae, quibus primus homo animabile est, in eadem lingua nomina piscium non ab homine, sed divinitus instituta, quae Deo docente homo postea disceret? Quod si ita etiam factum esset, quare ita factum esset, procul dubio mystica significatio resonaret. Sed credendum est, paulatim cognitis piscium mina imponeret, quibus etiam ipsis paulatim, et multo citius quam piscibus, si hoc factum non esset, posset nomina imponere; quid liquid significandi, quod ad praenuntiationem futurorum ualeret? cui rei maxime ordo narrationis huius inuigilat. Deinde, numquid ignorabat deus nihil tale se creasse in naturis animali
Abbreviated transcription (Latin):
eristis tamquã mat̾ialibꝰ clem̃tis. hoc ẽ aqͣ⁊ t̾ra. aut cafru¬
tedis ł lignoꝵ fructibꝰ. ł ⁊̃ excarnibꝰ animaliũ. sic̃ in nu¬
nabilia gnã uermiũ. siue reptiliũ. aut certe ex ꝯcubiti
parentũ. Nulłã aut̃ carnẽ natã scimꝰ ex carne cuiꝰlibet ani¬
mantis. quȩ tantũ cẽt ei similis. ut sexu tantũ discnetur
Querimꝰ inrebꝰ cationis huiꝰ similitudinẽ q̃ mulier deuar li¬
tẽ facta c̃.: nec possumꝰ inuenire. ñ ob aliud. ñ ꝗa homines

Expanded text:
ra, aut ex fruticibus uel lignorum fructibus uel etiam ex carnibus animalium, sicut innumerabilia genera uermium siue reptilium, aut certe ex concubitu parentum, nullam autem carnem natam scimus ex carne cuiuslibet animantis, quae tam esset ei similis, ut sexu tantum discerneretur, quaerimus in rebus creationis huius similitudinem, qua mulier de uiri latere facta est, nec possu
Abbreviated transcription (Latin):
nec ipsũ. Uoluntas uͦ anglica obedient᷑ do subiecta eiꝰq exceu¬
ta iussionẽ natiua libꝰ motib rebꝰ subielis tamquã mat̾iem
ministrare. ut scđm illas pͥncipales in u̾bo di ñ catas.ł sed̃m
illas in p̾mis sex dich : oꝑib eausalit̾ c̃atas rationes aliqͥd in
tempore cet᷑ more agricolandi ł medendi pot̃. Quale iaꝙ
ministiũ do exhibuerint angłi in ilła mulieris formatio¬
nẽ qͥs audeat affirmare: Certissime tam̃ uirerĩ supplem̃tỹ
illud carnis aneost locũ psiusq femine eorp̃⁊ animã con¬
formationẽq m̃broꝵ om̃a uisc̃a. om̃s sensus. ⁊ ꝗeq̃d trat ꝗͣ illa

Expanded text:
angelica oboedienter deo subdita eiusque executa iussionem naturalibus motibus de rebus subiectis tamquam materiem ministrare, ut secundum illas principales in uerbo dei non creatas uel secundum illas in primis sex dierum operibus causaliter creatas rationes aliquid tempore creetur. more agricolandi uel medendi potest. quale itaque ministerium deo exhibuerint angeli in illa mulieris formatione, quis audeat adfirmare? certissime tamen dixerim subplementum illud carnis in costae locum ipsiusque feminae corpus et animam conformation
Abbreviated transcription (Latin):
suꝑat̃. Hoc enĩ eẽ ñ potuisse cdendũ ẽ nͥ in corpore mortis
hiuiꝰ. qđ corpꝰ mortuũ ẽ ꝓpt̾ peccatũ. Et qͥd in hac pena iusti
quã ut ñ ad omnẽ nutũ seruiat corpꝰ i. suus famulus aĩt sic̃
dño suo detrectauit ipsa seriure: Siue utrũq creet ds ex
animas. ñ utiq ad opus impossibile nec mcede parua. ut cũ aĩa
leste ꝑcipiat. maiore gli demonstrans quanta sit laus obedi
sitũ ẽ. illub ⁊̃ uideamꝰ quare sit factũ qđ adductȩ s̃ ad adđa
om̃s bestiȩ ag̃ ⁊ om̃a uolatilia cęli ut eis nomina imponet
atq uelut necessitas ortret᷑ can dr er feminã ex eiꝰ lat̾e. eũ
int̃ illa animalia simile illi adiutoriũ ñ fuisset inuent̃
Uidet᷑ enĩ m ꝓpt̾ aliquã significationẽ ꝓpheticã factũ . s
tam̃ factũ. ut res gesta ꝯfirmata figure int̾p̃tatione lib̾a

Expanded text:
mortis huius, quod corpus mortuum est propter peccatum. et quid hac poena iustius, quam ut non ad omnem nutum seruiat corpus, id est suus famulus animae, sicut domino suo detrectauit ipsa seruire, siue utrumque ea parentibanimas, non utique ad opus inpossibile nec mercede parua. ut cum anima leste percipiat maiore gloria, demonstrans, quanta sit laus oboeditum est, illud iam uideamus, quare sit factum, quod adductae sunt ad Adam omnes bestiae agri et omnia uolatilia caeli, ut eis nomina inponeret, atque ita uelut necessitas oreretur creandi ei feminam ex eius latere, cum inter illa animalia simile illi adiutorium non fuisset inuentum. uidetur enim mihi propter aliquam significationem propheticam factum, sed tamen fact
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ dir̃ illi. Ubi es:. Et diẽ ei. uocẽ tuã audiui deambulantis i
paradyso. ⁊ timui qͥa nudus sũ. ⁊ abscondi me. Et dĩõ illi. Quis
nuntiauit t̃ ꝗͣa nudus es. ñ aligno qđ p̃ceꝑam t̃. tantũ ne er
eo manducares ab eo edisti᷑ Et dix̃ adã. Alulier quã dedisti
mecũ hec m̃ dedit aligno ⁊ edi. Et dit̃ dñs ds̃ mulien. Cđ hoc
fecisti. Et dit̃ mulier. Serpens seduõ me. ⁊ manducaui. Et
dir̃ dñs dõ serpenti. Quia fecisti hoc. maledictus tu ab om̃ibpe¬

Expanded text:
 dixit illi, Ubi es? Et dixit ei, Vocem tuam audivi deambulantis in paradiso, et timui, quia nudus sum, et abscondi me. Et dixit illi, Quis nuntiavit tibi quia nudus es, nisi a ligno quod praeceperam tibi tantum ne ex eo manducares, ab eo edisti? Et dixit Adam, Mulier quam dedisti mecum, haec mihi dedit de ligno, et edi. Et dixit Dominus Deus mulieri, Quid hoc fdixit Dominus Deus serpenti: Quia hoc fecisti, maledictus tu ab omni pe
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓp̾e posset dici & intelligi sapientes uidit ꝗͥ eã ꝓbe noue¬
runt. nos tam̃ aꝑte legimꝰ alio scãrũ serꝗiturarũ loco sapien¬
tes admalũ ñ ad bonũ. ⁊ dñs dicit sapientiores ẽe filios scłi
filiis lucis ad consulendũ s̃met inposterũ. quãuis fraude ñ
fure. Neq enĩ sane debemꝰ opinari qđ serpentẽ s̾ ꝑquẽ tem¬
ptaret ꝑsuaderetq peecatũ diabolus degit. ẜ eũ eẽt in illo ꝓpt̃
ꝑu̾sã ⁊ inubã ualuntatẽ decipieneli cupiditas. ñ ñ ꝑ illud
animal potuit ꝑ qđ posse ꝑmissus ẽ. Nocendi enĩ uoluntas pot̃
eẽ a suo qͦq animo p̾uo. ñ c̃ aut̃ nͥ potestas nͥ ađo ⁊ hoc abdi¬
ta occultaq iusticia qũo ñ ẽ iniqͥtas apud đm. Si gͦ querit᷑

Expanded text:
proprie possint dici et intelligi sapientes, viderint qui eam probe noveproprie possint dici et intelligi sapientes, viderint qui eam probe noverunt. Nos tamen aperte legimus alio Scripturarum sanctarum loco sapientes ad malum, non ad bonum; et dominus dicit sapientiores esse filios saeculi filiis lucis ad consulendum sibimet in posterum quamuis fraude, non iure. Nec sane debemus opinari, quod serpentem sibi. per quem temtaret persuaderetque peccatum, diabolsam et inuidam uoluntatem decipiendi cupiditas, nonnisi per illud animal potuit, per quod posse permissus est. nocendi enim uoluntas potest esse a suo quoque animo praua; non est autem potestas nisi a deo et hoc abdita altaque iu
Abbreviated transcription (Latin):
quã si sapientes apes ⁊ formicasq dicamꝰ ꝓpt̃ oꝑa uelut imi¬
Quantũ libet enĩ p̃uaricatores angłi desuꝑnis sedibꝰ sue ꝑusita
tis : suꝑbie mito deieeti s̃. natina tñ excellentiores s̃ om̃ibꝰ be¬
stiis ꝓpt̃ rationis eminentiã. Quid gͦ mirũ si suo instinctu¬
diabolus iam implens serpentẽ eiq suũ sp̃m miscens eo mo¬
re qͦ uates demonioꝵ impleri solent sapientissimũ reddid̾at
ominiũ bestiarũ seđ̾m animã uiuã. irrationałeq uiuentiũ.
no astucia. cũ ꝓp̾e magisq usuate in latina dũ tarat lingui
sapientes laubabilit̃ appellent᷑. astuti aũ male cordan in¬
telligant᷑. uñ ñ nulli sic̃ inplerisq codicibꝰ inuenimꝰ adusũ
laune locutionis ñ u̾bũ. ẜ potiꝰ sententiã tranfferentes astuci¬
orẽ om̃ibꝰ bestiis istũ serpentẽ quã sapientiorẽ dic̃e maluer̃t.
Quib aut̃ habeat hebrea ꝓpͥetas utrũ illic inmalo ñ abusiue s

Expanded text:
quam si sapientes apes etiam formicasque dicamus, propter opera velut imiQuantumlibet enim praevaricatores angeli de supernis sedibus suadeiecti sint, natura tamen excellentiores sunt omnibus bestiis propter rationis eminentiam. quid ergo mirum, si suo instinctdiabolus iam inplens serpentem eique suum spiritum miscens eo more, quo uates daemoniorum inpleri solent, sapientissimum eum reddiderat omnium bestiarum secundum animam uiuam inrationalemque uiuentium? no astutia, cum proprie magisque usitate in latina dumtaxat lingua sapientes laudabiliter appellentur, astuti autem male cordati intellegantur. unde nonnulli, sicut in plerisque codicibus inlatinae locutionis, non verbum, sed potius sententiam transferentes, astutiorem omnibus bestiis istum serpentem, quam sapientiorem dicere maluerunt. Quid autem habeat hebraea proprietas, utrum illic in malo, non abusive, sed
Abbreviated transcription (Latin):
imaginẽ eiꝰ. qui cauit. u̾ñ ẽ masculus y femina. dic̃ aut̃ ab
hac giã renouationis ⁊ reformatione imaginis dĩ ñ seꝑantur.
femine quãuis insexu corporis earũ aliud figuratũ sit scđm¬
id qđ ⁊ semina. homo eiat. Babebat itaq m̃tẽ suã eandẽq rati¬
onałe scđm quã ipsa qͦq facta ẽ adimaginẽ di. ẜ ꝓpt̾ uni¬
tatẽ ꝯiunctionis. fec̃ inqͥt ds hominẽ adimaginẽ dĩ Ac ne
quisquã putaret sp̃m solũ hõĩs factũ. quã uis scđm solũ sp̃m

Expanded text:
imaginem ejus qui creavit, ubi non est masculus et femina. Sicut autem ab hac gratia renovationis, et reformatione imaginis Dei, non separantur feminae, quamvis in sexu corporis earum aliud figuratum sittique mentem suam eamdemque rationalem, secundum quam ipsa quoque facta est ad imaginem Dei. Sed propter unitatem conjunctionis, Fecit Deus, inquit, hominem ad imaginem Dei. Ac ne quisquam putaret solum spiritum hominis factum, quamvis secundum solum sp
Abbreviated transcription (Latin):
rerũ temporaliũ ad ministrationẽ atq ita fieri qͣsi masculũ,
stminã. illa parte ꝯsulente. hac obtemperante : in hac tam̃ distri
butione ñ recte dr̃ onago dĩ. nͥ illud qđ inheret ꝯtemplandȩ ⁊ inꝯ¬
mutabili ueritati. Incuiꝰ tei figura paulus apłs uirũ tantũ dicit oma¬
in duob hõib diu̾si sexus extius scđm corpus figuratũ sit. qđ

Expanded text:
um temporalium administrationem, atque ita fieri quasi masculum et feminam illa parte consulente, illa obtemperante: in hac tamen non recte dicitur imago Dei, nisi illud quod inhaeret contemplandae incommutabili Veritati, in cujus rei figura Paulus apostolus virum tantum dicit imain
Abbreviated transcription (Latin):
dix̃. nec facile inueniri posse arbitror: Neq enĩ extin¬
ctã eẽ c̾dendũ ẽ ut nocturne tenebit sueceđent.⁊ rur¬
sus accensã.ut mane fieret ante ꝗͣ hoc solis officio ge¬
reret᷑. qđ a quarto die cepisse fieri eadẽ serpt᷑a testat᷑.
Quod ante quã ficret. qͦ circuitu ib potuerint tres dies
noctesq succedẽ. lucis quȩ pͥmo facta ẽ ꝑ manente
natura. si lux corporalis tẽ facta intelligenda ẽ. y in¬
uenire ⁊ explicare difficile ẽ. nͥ forte mołe t̃renã

Expanded text:
dixit nec facile inueniri posse arbitror. neque enim extindixit nec facile inueniri posse arbitror. neque enim extinctam esse credendum est, ut nocturnae tenebrae succederent, et rursus accensam, ut mane fieret, antequam hoc solis officio gereretur, quod a quarto die coepisse fieri eadem scriptura testatur. Quod antequam fieret, quo circuitu sibi potuerint tres dies noctesque succedere lucis, quae primo facta est, permanente natura, si lux corporalis tunc facta intellegenda est, et inuenire et explicare difficile est. nisi forte molem terrena
Abbreviated transcription (Latin):
cerat in qͣ facturus erat hominẽ. ⁊iđo cũ ab ipsa par¬
te lux disscessisset. uesꝑa facta đr &iã cũ in alia parte
lux eẽt illa quȩ inde discesserat. mane exortura ꝑ acto
circuitu: Ut qͥd gͦ factus ẽ sol inpotestatẽ diei qui lu¬
ceret suꝑ terram. si lux illa diei faciendo suffecerat. quȩ
dies etiã uocata erat. An illa pͥor regiones suꝑiores at̾ra
longinqua illustrabat ut sentiri ñ posset int̾ris. atq ita
oportebat sołe fieri ꝑquẽ dies inferiorib mundi par¬
tib appareret: Potẽ ⁊ hoc dici auctũ eẽ fulgorẽ dici¬
a sole edito. ut ꝑ ilła lucẽ minus fulgens dies quã nc̃
inductã fuisse in oꝑe c̾atoris. cũ dictũ ẽ fiat lux ⁊ fa¬
ce factũ sit fuisse cõmemorat᷑ ordine dierũ quo ui¬
sũ ẽ catori cuncta ẽẽ facienda. Que natura lucis qͦ t̃ns¬
ierit facta uesꝑa. ut uicissim nox ꝑ ageret᷑ nec ille

Expanded text:
erat, in qua facturus erat hominem, et ideo, cum ab ipsa parerat, in qua facturus erat hominem, et ideo, cum ab ipsa parte lux discessisset, uespera facta dicitur, etiam cum in alia parte lux illa esset, quae inde discesserat, mane exortura peracto circuitu? Ut quid ergo factus est sol in potestatem diei, qui luceret super terram, si lux illa diei faciendo suffecerat, quae dies etiam uocata erat? an illa prior regiones superiores a terra longinquas inlustrabat, ut sentiri non posset in terris, atque ita oportebat solem fieri, per quem dies inferioribus mundi partibus adpareret? potest et hoc dici auctum esse fulgorem diei sole addito, ut per illam lucem minus fulgens dies, quam nuninductam in opere creatoris, cum dictum est: fiat lux. et face factum sit fuisse commemoratum ordine dierum, quo uisum est creatori cuncta esse facienda: quae natura lucis quo transierit facta uespera, ut uicissim nox perageretur, nec ille
Abbreviated transcription (Latin):
tia solis ẽ. nͥ forte poeticis figm̃tis cor inclinandũ ẽ. ut
eredamꝰ sołe mari se inmergere. atq inde lotũ exalia par¬
te mane surgere. quãꝗͣ si ita ẽẽt abẏssus ipsa p̃sentia so¬
lis illustraret᷑. atq ibi eẽt dics. Poss enĩ y aqͣs illumina¬
re. qͣndo abeis ñ posẜ extingui. s hoc monstruosũ ẽ sus¬
picari. Quid qđ etiã sol nondũ erat. Qua ꝓpt̾ si spũ alis
lux pͥmo die facta ẽ. nũqͥd nã oceidit ut suecedẽt nox.
Di aut̃ corporalis. que nã illa lux ẽ. ꝗͣ pꝰ occasũ soliꝰ uidẽ
ñ possumꝰ. qͥa nec luna erat ad huc nec aliquę stelle: Aut
si semꝑ inea parte çeli ẽ in qͣ sol. ut ñ sit solis lux. ẜ. qͣsi
comes eius. eiđẽ ita coniuncta. ut discerni dinoseiq ñ
pars ista inꝗ̃ sumꝰ tenebrescit in noctẽ. Eaqͦ cogit qđ absit in-
ima parte credẽ đm fuisse. quã partẽ lux ista desere¬
ret. ut posset ei uesꝑa fieri. An forte in ea parte lucẽ fe¬

Expanded text:
tia solis est: nisi forte poeticis figmentis cor inclinandum est, ut credamus solem mari se immergere, atque inde lotum ex alia parte mane surgere. Quanquam si ita esset, abyssus ipsa praesentia solis illustraretur, atque ibi esset dies. Posset enim et aquas illuminare, quando ab eis non posset exstingui. Sed hoc monstruosum est suspicari. Quid quod etiam sol nondum erat? 22. Quapropter si spiritualis lux primo die facta est, numquidnam occidit, ut ei succederet nox? si autem corporalis, quaenam illa lux est, quam post occasum solis uidere non possumus, quia nec luna erat adhuc nec aliquae stellae? aut si semper in ea parte caeli est, in qua sol, ut non sit solis lux, sed quasi comes eius eidem ita coniuncta, ut discerni dinoscique nopars ista, in qua sumus. tenebrescit in noctem. ex quo cogit, quod absit, in una parte credere deum fuisse, quam partem lux ista desereret, ut posset ei uespera fieri. an forte in ea parte lucem f
Abbreviated transcription (Latin):
Escđm ꝓpͥetatẽ rerũ gestarũ ñ scđm enigmata fut᷑arũ.
Argo ad rationẽ factarũ ꝯditarũq nat᷑arũ. qͦmͦ inue¬
nimus. uesꝑe ⁊ mane in luce sp̃uali : An diuisio ꝗͣ¬
đẽ lucis atenebris. distinctio ẽ iam rei formate ab
informi. appellatio uͦ diei ⁊ noctis insinuatio distͥ¬
butionis ẽ. qͣ significet᷑ nichil đm inordinatũ re¬
linquere. atq ipsã informitatẽ ꝑꝗͣ res despe ĩspem.¬

Expanded text:
etatem rerum gestarum, non secundum aenigmata futurarum. ergo ad rationem factarum conditarumque naturarum quomodo inuenimus uesperam et mane in luce spiritali? an diuisio quidem lucis a tenebris distinctio est iam rei formatae ab informi, appellatio uero diei et noctis insinuatio distributionis est, qua significetur nihil deum inordinatum relinquere atque ipsam informitatem, per
Abbreviated transcription (Latin):
fectus ꝓfectusq c̾at᷑e. qͥb s̾met temporalia queq suc¬
cedunt sine supplem̃to ẽẽ decõris uniu̾si. Nox enĩ or¬
dinatȩ s̃ tenebre. Propt̾ea uͦ cũ facta ẽẽt lux dictũ ẽ ui¬
dit ds̃ lucẽ quia bona ẽ. cũ hoc possit pꝰom̃a eiꝰđdẽ di¬
ei dicẽ .i. ut cũ explicasset dix̃ ds fiat luꝙ ⁊ facta ẽ.
⁊ deinceps annectẽt. ⁊ facta ẽ uesꝑa. ⁊ factũ ẽ mane :
sic̃ inalus oꝑib facit quib uocabula imponit hic gͦ ꝓpt̾ea

Expanded text:
fectusque creaturae, quibus sibimet temporalia quaeque succedunt, sine supplemento esse decoris universi? Nox enim odinatae sunt tenebrae. 35. Propterea vero cum facta esset lux, dictum est, Vidit Deus lucem, quia bona est; cum hoc posset post omnia ejusdem diei dicere, id est, ut cum explicaset deinceps annecteret, Et facta est vespera, et factum est mane; sicut in aliis operibus facit, quibus vocabula imponit. Hic e
Abbreviated transcription (Latin):
dendo scđm fidẽ qđ respondendũ ẽ hõib qui cału pniari
libris nr̃e salutis affectant: ut qͥcꝗͥd ipsi denat᷑a rerũ u̾aer¬
b docum̃tis demonstrare potuerint. ostendamꝰ nr̃is lit̾is ñ
eẽ contͣriũ. qͥcꝗͣ aut̃ desius qͥb libet uoluminib his nr̃is litt̾is

Expanded text:
dendo secundum fidem, quod respodendo secundum fidem, quod respoLibris nostrae salutis affectant; ut quidquid ipsi de natura rerum veracibus documentis demonstrare potuerint, ostendamus nostris Litteris non esse contrarium. Quidquid autem de quibuslibet suis voluminibus his nostris Litteris,
Abbreviated transcription (Latin):
ł dequib libet elem̃toꝵ mundi huiꝰ questionib subti¬
lit̾ ⁊ copiose disserere audiunt euanescunt: y eos sͥ cum
suspirio p̃ponentes ⁊ magnos putantes. salubrime pietatis li¬
bros cũ fastidio repetunt. ⁊ quos duleit̾ audire deb̾ent uix
patient̃ attingt̃: segetis asperitatẽ abhorrentes. ⁊ spinarũ flo¬
rib in hiantes. Nenĩ uacant uidẽ quãiuis ẽ dñs. nec insab̃bo
esuriunt. atq ido pig̾ sunt potestate ad ño sabbi accepta uellẽ
spicas. ⁊ tãdiu u̾sare manib ꝯtͥtasq purgare donec ad escam
ꝑueniant. Dicit mͥ aliqͥs. Ed tu tanta tritura dissertiõis huiꝰ:
quid granꝙ ęxiusti᷑. Quid uentilasti: sur ꝓpe mođũ in
questionib ad huc latent om̃a: Affirma aliꝗͥ eoꝵ quȩ mul¬
ta posse intelligi disputasti. Pui respondeo ad eũ ipsũ me
cibũ suauit̾ ꝑuenisse. qđ didici ñ herere hominẽ in respon¬

Expanded text:
uel de quibuslibet elementorum mundi huius quaestionibus subtiuel de quibuslibet elementorum mundi huius quaestionibus subtiliter et copiose disserere audiunt, euanescunt et eos sibi cum suspirio praeponentes et magnos putantes saluberrimae pietatis libros cum fastidio repetunt et quos dulciter haurire deberent uix patienter adtingunt, a segetis asperitate abhorrentes et spinarum floribus inhiantes. non enim uacant uidere. quam suauis est dominus, nec in sabbato esuriunt; atque ideo pigri sunt potestate a domino accepta uellere spicas et tamdiu uersari manibus contritasque purgare, donec ad escam perueniant. Dicet aliquis: quid tu tanta tritura dissertationis huius, quid granorum exuisti? quid euentilasti? cur propemodum in quaestionibus adhuc latent omnia? adfirma aliquid eorum, quae multa posse intellegi disputasti. cui respondeo ad eum ipsum me suauiter cibum peruenisse, quod didici non haerere hominem in respon
Abbreviated transcription (Latin):
neq quȩ locunt᷑ neq deqͥb affirmant. Ad hoc enĩ ꝯsiđan¬
đu ⁊ obseruandũ. libri geneseos multiplicit qͣntũ potui
enucleaui. ꝓtuliq sententias deu̾bis ad exercitationẽ nr̃am
obscure positis. ñ aliꝗͥd inde uł unũ affirmans cũ p̃iudi¬
cio altius expositioĩs fortasse melioris ut ꝓsuo modulo
eligat quisq qđ caꝑe possit. uͥ aut̃ intellig̾e ñ pot̃. scͥp¬
ture di det honorẽ s timorẽ. Scũ tã multis exitib u̾
ba scriptͣe que tractauimꝰ exponant᷑: bohibeant se tan¬
d̃e qui lit̾tis inflati scłarib hȩc ita posita ut om̃a pia
corda nutͥant. uelut imꝑitũ atq impolitũ aliꝗͥd exa¬
gitant. sine pennis int̾ra reptantes. ⁊ uolaturarũ auiũ
nidõ irrũpentes. ꝑiculosius aut̃ errantes quiđa infir¬
mi fr̃s. qui cũ istos impios deçelestiũ corporũ num̃is

Expanded text:
neque quae loquuntur neque de quibus adfirmant. Ad hoc enim consideranneque quae loquuntur neque de quibus adfirmant. Ad hoc enim considerandum et obseruandum libri Geneseos multipliciter, quantum potui, enucleaui protulique sententias de uerbis ad exercitationem nostram obscure positis, non aliquid unum temere adfirmans cum praeiudicio alterius expositionis fortasse melioris, ut pro suo modulo eligat quisque quod capere possit: ubi autem intellegere non potest scripturam, deo det honorem, sibi timorem. sed cum tam rba Scripturae quae tractavimus, exponantur, cohibeant se tandem qui litteris inflati saecularibus haec ita posita, ut omnia pia corda nutriant, velut imperitum atque impolitum aliquid exagitant; sine pennis in terra reptantes, et volatu ranarum avium nidos irridentes. Periculosius autem errant quidam infirmi fratres, qui cum istos impios de coelestium corporum numeris,
Abbreviated transcription (Latin):
cet̃is. ⁊̃ ñ xͥanus ita nou̾it. ut certissima rone ł exꝑien¬
tia. teneat. Turpe ẽ aut̃ nimis ⁊ ꝑnitiosũ ac maxime
molestũ ẽ qđ errans homo deridet᷑. s qđ auctores nr̃i
abeis qui foris s̃ talia sensisse c̾dunt᷑. ⁊ cũ magno eo
suã denr̃is libris asserere. ꝙͦ pacto illis libris c̾diti s̃. deresur¬
rectione mortuoꝵ.⁊ despe uite et̾nȩ regnoq celoꝵ ꝗͣn do
dehis reb quas iam exꝑiri ł indubitatas numis ꝑciꝑe po-¬
tuerunt fallacit̾ putauint eẽ ꝯscriptos. Quid it. molestiȩ
tristicieq ingerant prudentib frĩb temeraru p̃sũptores
satis dici ñ potẽ: cũ si qͣndo depͣua ⁊ falsa opinione sua re¬
p̃hendi ⁊ ꝯuinci ceꝑint. ab eis qui nr̃oꝵ libroꝵ auctoritatẽ
non tenent. addefendendũ id qđ leuissima temerita¬
te ⁊ aꝑtissima falsitate uixert̃.: eosđe libros scõs uñ id ꝓ¬
bent ꝓferre conant᷑. ł ĩ memorit̃ quȩ ad testimoniũ ua

Expanded text:
christianus ita noverit, ut certissima ratione vel experientia teneat. Turpe est autem nimis et perniciosum ac maxime molestum est, quod errans homo deridetur, sed quod auctores nostri ab eis qui foris sunt, talia sensisse creduntur, et cum magno eorum suam de nostris Libris asserere; quo pacto illis Libris credituri sunt, de resurrectione mortuorum, et de spe vitae aeternae, regnoque coelorum, quando de his rebus quas jam experiri, vel indubitatis numeris percipere potuerunt, fallaciter putaverint esse conscriptos? Quid enim molestiae tristitiaeque ingerant prudentibus fratribus temerarii praesumptores, satis dici non potest, cum si quando de prava et falsa opinione sua reprehendi, et convinci coeperint ab eis qui nostrorum Librorum auctoritate non tenentur, ad defendendum id quod levissima temeritate et apertissima falsitate dixerunt, eosdem Libros sanctos, unde id probent, proferre conantur, vel etiam memoriter, quae ad testimonium va
Abbreviated transcription (Latin):
li fides nr̃a ñ dubitat. cẽ aut̃ lucẽ corporałe cȩlestẽ aut
etiã sup̃ çelũ. ł añ cełũ cui succede nar potuerit. tãdiu
ñ ẽ contͣ fidẽ donec uitate certissima refellat᷑. Qđ si fa¬
ctũ fuerit. ñ hoc habebat script᷑a diuina. ẜ hoc sense¬
rat humana ignorantia. Si aũ hoc uerũ cẽ eta ro de¬
monstrauit : ad huc incertũ erit utrũ hoc inilliꝰ u̾bis
sc̃oꝵ libroꝵ sc̃ptor sentire uoluerit. an aliud ali qͥđ ñ mi¬
nus uerũ. Qđ siceta ꝯtexĩo sermonis ñ hoc eũ uoluisse ꝓ¬
bau̾it. ñ ido falsũ erit aliud qđ ipse intelligi uoluit.
ẜ⁊ uerũ ⁊ qđ utilius cognoscat᷑. Si aut̃ ꝯtextio script᷑e
stabit querere utrũ ⁊ aliud ñ potuit. Qđ si aliud potuisse
inueni̾mꝰ. incertũ erit qđ nã eoꝵ ille uoluerit. ⁊ utrũq

Expanded text:
t etiam super caelum uel ante caelum, cui succedere DOX potuerit, tamdiu non est contra fidem, donec ueritate certissima refellatur. quod si factum fuerit. non hoc habebat scriptura diuina, sed hoc senserat humana ignorantia. si autem hoc uerum esse certa ratio demonstrauerit, adhuc incertum erit, utrum hoc in illis uerbis sanctorum librorum scriptor sentiri uoluerit, an aliud aliquid non minus uerum. quodsi cetera contextio sermonis non hoc eum uoluisse probauerit, non ideo falsum erit aliud, quod ipse intellegi uoluit, sed et uerum et quod utilius cognoscatur. si autem contextio scripturae stabit quaerere, utrum et aliud non potuit. quodsi et aliud potuisse inuenerimus, incertum erit, quidnam eorum ille uoluerit; et utrumque
Abbreviated transcription (Latin):
ita ñ fecit. quo a formata re adhino distincta ẽ illa infor¬
mitas: ut ñ in ea finis c̾ẽt. ẜ ad hue formanda restaret ꝑ
caturas eet̾as iã corporales. Itaq si postea quã distincta
eent illa diuisione ⁊ uocabulis tẽ dicet᷑. uidit ds ꝙ bonũ
ẽ. hec facta acciꝑem significari. qͥb iã in suo gn̾e nichil
inqͥt qr bona ẽ. ⁊ diuisione ac nõib disc̾uit a tenebris.
illa disereta: ut ad huc iñ alia formarent᷑. Neq ista nax ꝗͦ
nobis notissima ẽ. facit enĩ eã suꝑ t̃rã solis circuitus. qͣndo
aliꝗͣ sub̾a erat uñ adhuc alia formarent᷑. ẜ spaciũ loer
plenũ aere carens lumine diurno. cui utiq nocti iã ni¬
ehil aduendũ c̾ẽt ingne̾ suo. quo ẽe̾t specrosior siue distin¬
ctior Nesꝑa aut̃ in toto illo tͥduo añ ꝗͣ fierent lumina¬
ria ꝯsũmati oꝑis t̾minus ñ absurde fortasse intelligit᷑.

Expanded text:
ita fecit, quoniam a formata re ad hoc distincta est illa informitas, ut non in ea finis esset, sed adhuc creaturas ceteras iam corporales. itaque si, posteaquam distincta essent illa diuisione et uocabulis, tunc diceretur: uidit deus, quia bonum est, haec facta acciperemus significari, quibus iam in suo quia bona est et diuisione ac nominibus discreuit a tenebris. illa discreta, ut adhuc inde alia formarentur. namque ista nox, quae nobis notissima est — facit enim eam super terras solis circuitus —, quando aliqua substantia erat, unde adhuc alia formarentur, sed spatium loci plenum aere, carens lumine diurno: cui utique nocti iam nihil addendum esset in genere suo, quo esset speciosior siue distinctior. uespera autem in toto illo triduo, antequam fierent luminaria, consummati operis terminus non absurde f
Abbreviated transcription (Latin):
sp̃u di qđ suꝑ ferebat᷑ suꝑ aquas. scđm syre linguȩ intel¬
lectũ que uicina ẽ hebree. nã hoc aqͦđa docto ap̃i ano
syro fert᷑ expositũ. ñ suꝑ ferebat᷑. s fouebat potius intelli¬
gi ꝑhibet᷑. nec sic̃ fouent᷑ tumores aut uulnera in cor¬
pore aquis ł frigidis ł calore ꝯgruo temꝑatis. ẜ si c̃ oua
fouent᷑ ab alitib uͥ calor ille mat̾na corporis ⁊̃ forman¬
dis pullis qͦđam ad miniculat᷑. ꝑ quendã in suo gne di¬
tamꝗͣ cor porales uoces di carnalit̾ cogitemꝰ. Nenĩ ad
hoc ipsa dĩ sapĩa nr̃a infirmitate suscepta uenit. ad col¬
ligendos sub alas suas filios ierłm quẽ admodũ gallina
pullos suos. ut semꝑ paruuili simus. s ut malicia infan¬
tes. m̃te ẽẽ pueri desinamꝰ: ⁊ in reb obscuris atq oculis nr̃s
sint salua fide qua imbumͣ alias atq alias parere sen¬
tentias in nulła earũ p̃cipiti affirmatione ita ꝓiciam᷑.
ut si forte diligentiꝰ discussa u̾itas eã recte labefactau̾it

Expanded text:
superferebatur super aquas, secundum syrae linguae intellectum, quae uicina est hebraeae — nam hoc a quodam docto christiano Syro fertur expositum — non superferebatur, sed fouebat potius intellegi perhibetur, nec sicut fouentur tumores aut uulnera in corpore aquis uel frigidis uel calore congruo temperatis, sed sicut oua fouentur ab alitibus, ubi calor ille materni corporis etiam formandis pullis quodammodo adminiculatur per quendam in suo genere diperum tamquam temporales uoces dei carnaliter cogitemus. non enim ad hoc ipsa dei sapientia nostra infirmitate suscepta uenit ad conligendos sub alas suas filios Hierusalem quemadmodum gallina pullos suos, ut semper paruuli simus, sed ut malitia infantes mente esse pueri desinamus. Et in rebus obscuris atque a nostris o quae possint salua fide, qua inbuimur, alias atque alias parere sententias, in nullam earum nos praecipiti adfirmatione ita proiciamus, ut, si forte diligentius discussa ueritas eam recte labefactauerit,