comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
mouere ñ nullos. siusque in sołm: intellegant in aet̃
dũ fidelit̃ tenemusmitium futuri scłi: a fine
presentis ordiri nihil eos mouebit: Quia & si
expulsi suntisrahelitae de hyerosolimis. mamen
tamen in aluis ciuitatibus terrae canaan. & usq
infinẽ manebunt. et uniuersa terra illa. cum
Hoc responso promissionis acceptomigrauit habraã,
& misit in alio eiusdem terrae loco. idest iuxta quer¬
cum mambrȩ que erat chebron. Deinde ab hostibus
ꝗ sodomis inruerant: cũ quinquereges ad ũsus quat¬
tuor bellum gererent: etuictis sod omitis &iã loth
captus eẽt : liberauit eum abrahã adductis secum
in praeliũ tricentis decem etocto ũ naculis suis: et
uictoriam fac̃ regibus sodomorũ : nihilq: spoliorum au¬
ferre uoluit : cũ re cui uicerat obtuliss&. Sed plane
tuno benedictus ẽ : a melchi sed eth ꝗ erat sacer¬
quam plures pauli apłi ẽẽ dicunt : quid ã uero ecant

Expanded text:
mouere nonnullos, si usque in saeculum intellegant in aetemouere nonnullos, si usque in saeculum intellegant in aetedum fideliter tenemus initium futuri saeculi a fine praesentis ordiri, nihil eos mouebit; quia, etsi expulsi sunt Israelitae de Hierosolymis, manent tamen in aliis ciuitatibus terrae Chanaan, et usque in finem manebunt; et uniuersa terra illa cum Hoc responso accepto promissionis, migravit Abraham, et mansit in alio ejusdem terrae loco, id est, juxta quercum Mambre, ququi Sodomis inruerant, cum quinque reges aduersus quattuor bellum gererent et uictis Sodomitis etiam Loth captus esset, liberauit eum Abraham adductis secum in proelium trecentis decem et octo uernaculis suis et uictoriam fecit regibus Sodomorum nihilque spoliorum auferre uoluit, cum rex cui uicerat obtulisset. Sed plane tunc benedictus est a Melchisedech, qui erat sacerquam plures Pauli apostoli esse dicunt, quidam uero negant,
Abbreviated transcription (Latin):
dinẽ suam: quae signisicata ẽ scđm yperbolen ꝑhare¬
nã terrae : Sane ista multitudo quae ꝓmittitur
abrahȩ. nondeo est innumerabilis sed hominib: dõaũt
na harenaterrae : Pro inde quia ñ tantũ gensisrahe¬
litica : seduniũ sum sem̃ abrahe.ubi ẽ & p̃ssa exꝓ¬
missa ñ scđm carnẽ : sed scđm sp̃m : plurium filiorun
congr uetius harenȩ multitudini conparatur: Potest
hac intellegi ut iusque reifacta ꝓmissio: Sedideo
diximus qđ non euidenter appareat : quia & illius
gentis unius multitudo q secundũ carnẽ nataẽ
gabrasiuam ꝑ eius nepotẽ iacob: intantũ creuit:
ittpeno oñs partes orbis impleuerit : Etideo po¬
tuit et ipsa scđm xperbolen harenȩ multitudini
cõparari: Quia et hax sola innumera est homini
Terram certe illam solam sigruficatam : quae ap¬
pellata est canaaniambigit nemo.⁊ Sed quod dic¬
tum ẽ tibi daboeam. et seminituo usq in scłm: potest

Expanded text:
dinem suam, quae significata est secundum hyperbolen per haredinem suam, quae significata est secundum hyperbolen per harenam terrae. Sane ista multitudo, quae promittitur Abrahae, non Deo est innumerabilis, sed hominibus; Deo autem nec harena terrae. Proinde quia non tantum gens Israelitica, sed uniuersum semen Abrahae, ubi est et promissio non secundum carnem, sed secundum spiritum plurium filiorum, congruentius harenae multitudini conparatur: potest hic intellegi utriusque rei facta promissio. Sed ideo diximus, quod non euidenter appareat, quia et illius gentis unius multitudo, quae secundum carnem nata est ex Abraham per eius nepotem Iacob, in tantum creuit, ut paene omnes partes orbis inpleuerit. Et ideo potuit et ipsa secundum hyperbolen harenae multitudini conparari, quia et haec sola innumera est homini. Terram certe illam solam significatam, quae appellata est Chanaan, ambigit nemo. Sed quod dictum est: Tibi dabo eam et semini tuo usque in saeculum, potest
Abbreviated transcription (Latin):
in hac ꝓmissione utrum sit&iã illa . quapater fac¬
tus ẽ omniũ gentiũ: non euidenter apparet::
ꝑ otest enĩ uideri ad hoc ꝑtinere : et faciam sem̃
tuum tã quã harenã terrae. quodea locutione
dictũ ẽ quã greci uocant yꝑbolẽ. que utiquae
tropica ẽ ñ ꝓpria. Quo tam̃ modo ut teter is
tropis uti solere scripturã : nullus ꝗ eam didicit
ambigit: Iste aũt tropus id est modus locutionis.¬
V fit quando id quod dr̃. longe est ampliusquam
qđ eo dicto significatur. Quis enĩ ñ uideat quã
sit in cõparabilit̃ amplior haerenae numerus.
quã potest ẽẽ hominũ omniũ : ab ipso adam usq
oadterminũ scłi: Quanto ergo magis. quã
sem̃ abrahae ñ solũ quod ꝑtin& adisraheliticã
gentẽ. uerum &iam quod ẽ & futurum est
omnib gentib Quod sem̃ in cõparatione mul¬
titidinis impiorum: ꝓf&cto in paucis est.: Quã¬
uis et ipsi paucifaciant innumerabilẽ multitu¬

Expanded text:
In hac promissione utrum sit etiam illa, qua pater facIn hac promissione utrum sit etiam illa, qua pater factus est omnium gentium, non euidenter apparet. Potest enim uideri ad hoc pertinere: Et faciam semen tuum tamquam harenam terrae, quod ea locutione dictum est. quam Graeci uocant hyperbolen; quae utique tropica est, non propria. Quo tamen modo, ut ceteris tropis, uti solere scripturam, nullus qui eam didicit ambigit. Iste autem tropus. id est modus locutionis, fit, quando id quod dicitur longe est amplius, quam quod eo dicto significatur. Quis enim non uideat. quam sit incomparabiliter amplior harenae numerus, quam potest esse hominum omnium ab ipso Adam usque ad terminum saeculi? Quanto ergo magis quam semen Abrahae, non solum quod pertinet ad Israeliticam gentem, uerum etiam quod est et futurum est omnibus gentibus? Quod semen, in comparatione multitudinis impiorum, profecto in paucis est. quamvis et ipsi pauci faciant innumerabilem multitu
Abbreviated transcription (Latin):
rixa consurgere . Pro in de hocmalũ p̃uaentis rabrahe.
uerba istas a loth nonstgrixa int̃me ette : eunter
pastores meos : & int̃ pastorestuos: quia homines. fratres
nossumus. nonne ecce tota terra ante ẽ. Disced eame
situ in sinistrã: ego indetrã.: Vel situ indexteram.
sego insinistrã: Hinc fortassis effacta ẽ int̃ homines
pacifica c̃su&udo : ut quando trenorũ aliquid par¬
tiendũ ẽ maior diuidat. minor eligat: Cum
ergo digressi ẽent : separatimq: habitarent ab rahã
ed othinecessitandete sustentandȩ familiae : non fe¬
ditate discordiae: ab rahã int̾ra chana an: loth
aut ẽẽt in sodomis Oraculo tertio : dixit dñs adha
habraam.: Respiciens oculistus uide alo co. inquo
nunc tues ad aquilonem. et a fricum:  torientem :¬
et mare. Quia omnẽ terrã quã tu uides : tibidabo eã
et seminituo usq: in słm. Et faciam sem̃tuũ taquam
a renã terrȩ: Sipotest aliquis dinumerare haerenam
terre : & sem̃tuum dinumerabit .s. Surgens per

Expanded text:
entis Abrahae verba ista sunt ad Lot: Non sit rixa inter me et te, et inter pastores meos et pastores tuos, quia homines fratres nos sumus: nonne ecce tota terra ante te est? Discede a me: si tu in sinistram, ego in dextram; vel si tu in dextram, ego in sinistram . Hinc fpacifica consuetudo, ut quando terrenorum aliquid partiendum est, major dividat, minor eligat. ergo digressi essent separatimque habitarent Abraham et Loth necessitate sustentandae familiae, non foeditate discordiae, et Abraham in terra Chanaan, Loth autem esset in Sodomis, oraculo tertio dixit Dominus ad Abraham: Respiciens oculis tuis uide a loco, in quo nunc tu es, ad aquilonem et Africum et orientem et mare, quia omnem terram, quam tu uides, tibi dabo eam et semini tuo usque in saeculum, et faciam semen tuum tamquam harenam terrae. Si potest aliquis dinumerare harenam terrae, et semen tuum dinumerabitur. Surgens pera
Abbreviated transcription (Latin):
inactione contẽplatione consistere. quidaut̃ in hiso
uel deliis singulis partib platosenserit: idẽ ub
sinẽ omnium actionũ. ubicausã omnit̃ naturarũ:
ubilume nomnnũ rationũ tẽ cognouerit ułcre¬
diaerit disserendo explicare: & longũ ee arbitior.
& tomere ad firmandũ eẽ not arbitror. Cũ onĩ
magistrisui socratis. quem facit in suis uoluminib
disputantẽ notissimũ morẽ dissimulandae scientiae
uł opidnis suae seruare affectat. quia & illi ipsei mos
placuit factũ ẽ ut &ũ ipsius platonis derebus
magnis sententiae hon facile ꝑspici possint: ex hus¬
tamen que apud eũ leguntur siue que dix̃. siue
quae ab alus dicta eẽ narraũ. atq conscripsit quae
sibi placita uiderentur. quaedam oninenorari
operibiuc insera portet a nohis. ul ubi sufe¬
entur relinoni uere : uam sides nra sus ipte

Expanded text:
in actione et contemplatione consistere. Quid autem in his in actione et contemplatione consistere. Quid autem in his uel de his singulis partibus Plato senserit, id est, ubi finem omnium actionum, ubi causam omnium naturarum, ubi lumen omnium rationum esse cognouerit uel crediderit, disserendo explicare et longum esse arbitror et temere adfirmandum esse non arbitror. Cum enim magistri sui Socratis, quem facit in suis uoluminibus disputantem, notissimum morem dissimulandae scientiae uel opinionis suae seruare adfectat, quia et illi iste mos placuit, factum est ut etiam ipsius Platonis de rebus magnis sententiae non facile perspici possint. Ex htamen, quae aput eum leguntur, siue quae dixit, siue quae ab aliis dicta esse narrauit adque conscripsit, quae sibi placita uiderentur, quaedam commemorari et operi huic inseri oportet a nobis, uel ubi suffragatur religioni uerae, quam fid
Abbreviated transcription (Latin):
nibus temperauit: Itaq cum studium apientt
inactione & canteni platione uersetur unde
una parseius actiua: altera contemplatiua dici
potest quarum actiua adagendã uitam: id admo¬
res instituendos ꝑtitct: Contem platiua autẽ
ad conspitiendas naturae causas: & sincerissinam
ueritatẽ Socrates in actiua excelliusse iemarat᷑
pytagoras uero magis contemplatiuae: quibus potui
intelligentiae uiribus institisse: Pro inde plito
utrunque iungendo philo sophiã ꝓsecisse laudit᷑
quan intres partes distribuit: unã morralem:
quae maximae inactione uersatur. alterã raturalũ:
quae contemplationideputataẽ. ttitiã rationalẽ¬
quaueruin dus terminaatura falso. quaelicet
utriq: idẽ &acrioni: & contem plationisit̃ uecessapia. nto¬
maximae tam̃ contẽplatiooꝑspectionẽ sibi uindi¬
cat ueritas ideo & triptio nouest contraria alli
distinetioni qua intellegit᷑ om̃e studiũ sapientiae:

Expanded text:
nibus temperauit. Itaque cum studium sapientiae nibus temperauit. Itaque cum studium sapientiae in actione et contemplatione uersetur, unde una pars eius actiua, altera contemplatiua dici potest quarum actiua ad agendam uitam, id est ad mores instituendos pertinet, contemplatiua autem ad conspiciendas naturae causas et sincerissimam ueritatem: Socrates in actiua excelluisse memoratur; Pythagoras uero magis contemplatiuae, quibus potuit intellegentiae uiribus, institisse. Proinde Plato utrumque iungendo philosophiam perfecisse laudatur, quam in tres partes distribuit: unam moralem, quae maxime in actione uersatur; alteram naturalem, quae contemplationi deputata est; tertiam rationaleuerum disterminatur a falso. Quae licet utrique, id est actioni et contemplationi, sit necessaria, maxime tamen contemplatio perspectionem sibi uindicat ueritatis. Ideo haec tripertitio non est contraria illi distinctioni, qua intellegitur omne studium sapientiae
Abbreviated transcription (Latin):
opinati sunt quos cõmemorare longũ ẽ: Sedint̃¬
discipulos socratis. non quidẽ in merito excellentis¬
simagła claruit. qui omninaceteras obscuraret plato
quicũ cẽtatdieniensis honesto apud suos lo eb natus.
& inigeruo mirabili. longesuos condiscipulos
sopluae sufficere seipsum ad socraticã disciplinam:
quam longe lateq potuit peregrinatus ẽ: quaqua
uersum eum alicuius nobilitate scientiae ꝑcipiendae
fama rapiebat: Itaq & in aegrpto didic̃ quaecũq:¬
taspartos uenien subi pbytagora eorũ rama celebr abat᷑:
quic quid italicae pluilosophiiae tunc florelat: uidi¬
tis ein inentioribis in eadoc toribus sacillime
comprehendit: etquia magistrũ socratẽ singula¬
riter diligebat: eñ loquentẽ facaens fere inom¬
nib sermonibussius. &uiati illa quae uł ab alus
didicerat iuł ipsaquatita potuerat intelle gentia
uiderat: cum illius lepore: & moralib: dispuauo¬

Expanded text:
opinati sunt: quos commemorare longum estopinati sunt: quos commemorare longum estdiscipulos Socratis, non quidem immerito, excellentissima gloria claruit, qui omnino caeteros obscuraret, Plato. Qui cum esset Atheniensis, honesto apud suos loco natus, et ingenio mirabili longeiende philosophie sufficere seipsum, ac socraticam disciplinam, quam longe lateque potuit peregrinatus est quaque versum eum alicuius nobilitate scientie percipiende fama rapiebat. Itaque et in Egypto et in Itapartes ueniens, ubi Pythagoreorum fama celebrabatur, quidquid Italicae philosophiae tunc florebat, auditis eminentioribus in ea doctoribus facillime conprehendit. Et quia magistrum Socratem singulariter diligebat, eum loquentem faciens fere in omnibus sermonibus suis etiam illa, quae uel ab aliis didicerat, uel ipse quanta potuerat intellegentia uiderat, cum illius lepore et moralibus disputatio
Abbreviated transcription (Latin):
reĩ usq: ad eopopłi indignatione c̃u: lirunus eorum
oppressus ui multitudinis interiret Exilio aut̃
uolun tariaatq ꝑpetuo poenan similem alter
euader& tam p̃clarȩ igit᷑ uitȩ mortisq: sama
socratis reliquid plurimos suae philo sephiae
seetores : quorum certatĩ studiũ fuit inquestia¬
num moraliũ disscepratione uerrari: ubiagitur
ode sum inobono quosieri homo beatus non potest.¬
g quodinsocratis disputationiburdũ om̃a mouet
asserit destruit. qm̃ non euident̃ apparuit.
quod cuiq placuit. inde sumpserunt. & ubicuiq:
usum ẽ constituert᷑ finẽ boni: sinesaut̃ boniappel¬
latur quoquisq: cũ ꝑuenerit beatus ẽ : Sic aute
diuersas interse socraticideisto fine sentencias
habuerunt. ut quodiux credibile ẽ unius magistri¬
potuisse facere sectatores: quidã sum mũ bonũ ee
diceret uoluptatẽ. sic̃ aristippus. quidã uirture.
sicut antistenenes: Siͨ alii aeq: alii. aluidatq: aliud

Expanded text:
eius usque adeo populi indignatione conuersa, ut unus eorum eius usque adeo populi indignatione conuersa, ut unus eorum obpressus ni multitudinis interiret, exilio autem uoluntario adque perpetuo poenam similem alter euaderet. Tam praeclara igitur uitae mortisque fama Socrates reliquit plurimos suae philosophiae sectatores, quorum certatim studium fuit in quaestionum moralium disceptatione uersari, ubi agitur de summo bono, quo fieri homo beatus potest. Quod in Socratis disputationibus, dum omnia mouet adserit destruit, quoniam non euidenter apparuit, quod cuique placuit inde sumserunt et ubi cuique uisum est constituerunt finem boni. Finis autem boni appellatur, quo quisque cum peruenerit beatus est. Sic autem diuersas inter se Socratici de isto fine sententias habuerunt, ut quod uix credibile epotuisse facere sectatores quidam summum bonum esse dicerent voluptatem, sicut Aristippus; quidam virtutem, sicut Antisthenes. Sic alii atque alii aliud atque aliud
Abbreviated transcription (Latin):
uidebat inꝗri. quasprimas atq sunmas ñnisi
in unius ac sũmidĩ uoluntate eẽ redebat.
unde ñ eas putabat nisi mundanente posse
c̃p̃hendi. & ideo purgande boniinorib uitae
censebat instandũ. ut de primetib libidinibus.¬
exoneratus animus narur aliiugore inerernd
eattolleret naturamq: incorporei quncõmuta¬
bilis luminis ubicausȩ omniũ factarum naturarũ
stabiliter uiuunt. intellegentiae puritate comispe¬
ceret: c̃stat eum tam̃ imperitorũ stubaciam scire
se aliquid opinantiũ & iam in ipsis meralibus questio¬
s nibus quototũ animũ intendisse uideba᷑ uł consesa
ignor autia sua uł dissimulata scientia.lepore mirabili:
disserendi &accutissima urbanitate agitasseatq:
uersasse: Vnđ & concitatis inimititiis calum niosa
criminatione damnatus morte multatus ẽ. Sedeũ e¬
postea illa ipsa qu ẽpublicedam pnauerat
utheniensium cuitas. publice luxit duos accusatores

Expanded text:
uidebat inquiri, quas primas adque summas non nisi uidebat inquiri, quas primas adque summas non nisi in unius ac summi Dei uoluntate esse credebat; unde non eas putabat nisi mundata mente posse conprehendi; et ideo purgandae bonis moribus uitae censebat instandum, ut deprimentibus libidinibusexoneratus animus naturali uigore in aeterna se adtolleret naturamque incorporei et incommutabilis luminis, ubi causae omnium factarum naturarum stabiliter uiuunt, intellegentiae puritate conspiceret. Constat eum tamen inperitorum stultitiam scire se aliquid opinantium etiam in ipsis moralibus quaestionibus, quo totum animum intendisse uidebatur, uel confessa ignorantia sua uel dissimulata scientia lepore mirabili disserendi et acutissima urbanitate agitasse adque uersasse. Unde et concitatis inimicitiis calumniosa criminatione damnatus morte multatus est. Sed eum postea illa ipsa, quae publice damnauerat, Atheniensium ciuitas publice luxit, in duos accusatores
Abbreviated transcription (Latin):
tubil ex eofieriposset: anaxagore successit audiꝰ¬
tor eĩ archelaus: eti amipse doparticulis interse
similibus quib: singula queq ferent : it aputa¬
uit constare om̃a: ut inẽẽ etiã mentẽ dicer&.
quaecorpora aet̃naiđ illas particulas coniun¬
gendo & dissi pando ageret om̃a Socrates buius
discipulus fuisse ꝑhibet᷑ magisterplatonis:
ergo primus unũ samplulo sophiam ad corri¬
gendos componendosq mores flexisse memo¬
ratur: cum ante illũ om̃s magis fysicis id est
naturalibus rebus pscrutandis operã maxi¬
mam impenderint. Nonmili aut̃ uidet᷑ posse
adliquidum colligi: utruni socrates ut hoc face¬
r& tediorerum obscurarum & incertarum:
ad aliquidapͥtum & certum repemendũ animũ. anpbatũ¬
intendit: quod eẽt beatae uitae necessarium.
ꝓpt̃ quã unam omnũ philosophorũ inuigilisse.
aclaborasse uidet᷑ industria: anuero sicut de
illo ꝗdã beniuolentius suspicant᷑. nolebat in¬
in inundos terrenis cupiditatib anunosse

Expanded text:
il ex eo fieri posset. Anaxagorae successit auditor eius Archelaus. Etiam ipse de particulis inter se similibus, \' quibus singula quaeque fierent, ita putauit constare omnia, ut inesse etiam mentem diceret, quae corpora aeterna, id est illas particulas, coniungendo et dissipando ageret omnia. Socrates huius discipulus fuisse perhibetur, magister Platonis, ergo primus uniuersam philosophiam ad corrigendos componendosque mores flexisse memoratur, cum ante illum omnes magis physicis, id est naturalibus, rebus perscrutandis operam maximam inpenderent. Non mihi autem uidetur posse ad liquidum colligi, utrum Socrates, ut hoc faceret, taedio rerum obscurarum et incertarum ad aliquid apertum et certum reperiendum animum intenderit, quod esset beatae uitae necessarium, propter quam unam omnium philosophorum inuigilasse ac laborasse uidetur industria, an uero, sicut de illo quidam beneuolentius suspicantur, nolebat inmundos terrenis cupiditatibus animos s
Abbreviated transcription (Latin):
sproinde uideam̃ quo srom anorũ mores etquã xxi¬
ob causa ds uerusa daugendũ imperiũ adiu¬
uare dignatus ẽ. incuius potesta tesetiam
regna terrena: Q uodut absolutius disse¬
rere possemꝰ : ad hoc ꝑtinentẽ etssuperiorẽ
libiũ c̃scripsimꝰ qđ in hacrepotestas nulla sit
eocũ deorũ quosetiã reb: nugatoriis colendos
putarunt et p̃sentis uoluminis partes superiores.
quas hucusq ꝑduximꝰ: defati questione tollenda.
nequisquã cui iam ꝑsua sũ esset ñ illorũ deorũt inbellũ¬
cultu romanũ imperiũ propagatũ atq serua

Expanded text:
mores et quam mores et quam ob causam Deus uerus ad augendum imperium adiuuare dignatus est, in cuius potestate sunt etiam regna terrena. Quod autem ut absolutius disserere possemus, ad hoc pertinentem etiam superiorem librum conscripsimus, quod in hac re potestas nulla sit eorum deorum, quos etiam rebus nugatoriis colendos putarunt, et praesentis uoluminis partes superiores, quas huc usque perduximus, de fati quaestione tollenda, ne quisquam, cui iam persuasam esset non illorum deorum cultu Romanum imperium propagatum adque serua
Abbreviated transcription (Latin):
etiã cũ lapidib: suitã seminalẽ etiam cũ
arborib: : uitã sensualẽ etiã cũ pecoribus :
ultã intellectualẽ cũ solis angelis dedit: a quo
ẽ omoiis modus omnis species : omnis ordo:
a quo ẽ mensura numerus pondus a quo ẽ
quicꝗd naturalit̃ ẽ : cuiuscũq generuse cuius¬
libet aestimationis ẽ aquos semina formarũ
ualetudinẽ : ꝓpagationis fecunditarem:
membrorũ compositionẽ salutẽ concor¬
diȩ : ꝗ et animȩ inrationali dedit memoriam:
sensuia ꝓpetitũ rationali aut̃ insuꝑm̃tẽ pntelle¬
gentiã uoluntatẽ ꝗ ñsolũ caelũ et t̃rã nec
solũ angelũ & hominẽ sed nec exiggui et ton¬
tẽtibilis animantis uuscera : nec auis pinnulam:
necherbȩ flosculũ nec arboris foliũ sine suas¬
rũ partiũ conuenientia et quađã ueluts pace
dereliquit: nullo modo ẽ credendus regnaho¬
minũ eorũq dominationes etserui tutesi
asuae prouidentiȩ legib alienas eẽ uoluise¬

Expanded text:
seminalem etiam cum arboribus, vitam sensualem etiam cum pecoribus, vitam intellectualem cum solis Angelis dedit, a quo est omnis modus, omnis species, omnis ordo, a quo est mensura, numerus, pondus, a quo est quidquid naturaliter cujuscunque generis est, cujuslibet aestimationis est, a quo sunt semina formarum,valetudinem, propagationis fecunditatem, membrorum dispositionem, salutem concordiae, qui et animae irrationali dedit memoriam, sensum, appetitum, rationali autem insuper misegentiam uoluntatem; qui non solum caelum et terram, nec solum angelum et hominem, sed nec exigui et contemtibilis animantis uiscera nec auis pinnulam, nec herbae flosculum nec arboris folium sine suarum partium conuenientia et quadam ueluti pace dereliquit: nullo modo est credendus regna hominum eorumque dominationes et seruitutes a suae prouidentiae legibus alienas esse uoluis
Abbreviated transcription (Latin):
ñbene credit̃ : Vnde absit a nob eĩ negare
p̃scientiã : ut libere uelimus : quo a diuuans¬
te sumus liberi uel erimus : sro inde mon
frustra s̃ leges obiirgationes exhortatio¬
nes laudes etuituperationes : qui a etpsas
futuras eẽ p̃sciuit: et ualent plurimum.
quantũ eas ualituras eẽ p̃sciuit: et p̃ces
ualent ad ea impetranda : quae sep̃cantib:
concessurũ eẽ p̃sciuit : et iuste p̃miabo¬
nis factis : et peccatis supplicia c̃stituta sunt¬
Neq enĩ ideo ñ peccat homo qui a đs eñ
peccaturũ ẽẽ p̃sctuit. immoideo non du¬
bitat̃ ipsũ peccare cũ peccat : qui allle cuius
p̃scientia fallim̃ potẽ : non fatũ ñforeunã¬
ñ aliquid aliud seipsũ peccator ũe esp̃sciuit.
erit: etiã hoc ille p̃sciuit sds̃ itaq: sumus eque¬
rus cũ iũbosuo et spũ sc̃o qua etriaunũs : ds unus a¬
omni potens et eator et factor omnis animȩ atq
omnis corporis: cuiu̾s̃ participatione felices

Expanded text:
n bene creditur. Unde absit a nobis eius negare n bene creditur. Unde absit a nobis eius negare praescientiam, ut libere uelimus, quo adiuuante sumus liberi uel erimus. Proinde non frustra sunt leges obiurgationes exhortationes laudes et uituperationes, quia et ipsas futuras esse praesciuit, et ualent plurimum, quantum eas ualituras esse praesciuit, et preces ualent ad ea inpetranda, quae se precantibus concessurum esse praesciuit, et iuste praemia bonis factis et peccatis supplicia constituta suntNeque enim ideo peccat homo, quia Deus illum peccaturum esse praesciuit; immo ideo non dubitatur ipsum peccare cum peccat, quia ille, cuius praescientia falli non potest, non fatum, non fortunanon aliquid aliud, sed ipsum peccaturum esse praescivit; erit, etiam hoc ille praescivit . Deus itaque summus et verus, cum Verbo suo et Spiritu sancto, quae tria unum sunt, omnipotens creator et factor omnis animae atque omnis corporis cujus sunt participatione felices,
Abbreviated transcription (Latin):
Nec sic tam̃ uoluntas. nisi uolunta sesset. nec
alterius sedeĩ esset ꝗuellet : eꝗsiñ posiet implere
qđ uellet : unde ꝗcquid p̃tersuã uoluntatẽ
patit̃ homo ñdeb et tribuere humanis uel
angelicis uel cuiuꝰquã creati sp̃s uoluntatib::
sed eĩ potius ꝗd at potestatẽ uolentib: non
ergo propter eanihilẽ in nr̃a uoluntate
quia dĩ p̃sciuit quid futurũ eẽt in nr̃a uolun¬
tate: Non enĩ qui hoc p̃sciuit nihił p̃sciuit
Porrosulle ꝗ p̃sciuit quid futurũ eẽt in nr̃a
uoluntate : ñ utiq nihil sed aliquid p̃sciuit:
ꝓfecto etillo p̃sciente ẽ aliquid in nr̃a uolun¬
tate.: Quocircanullo modo cogimur: aut.
retenta p̃scientia dĩ tolle uoluntatis arbi¬
triũ aut retento uoluntatis arbitrioł
nefasẽ negare p̃sciũ futurorum: Sed utrũq
ampletimur utrũq fidelit̃ et ueraciter
confitemur: Illud utbene credamus hoc
ut bene uiuam̃: male aũt̃ uiuit᷑ side do¬

Expanded text:
nec sic tamen uoluntas nisi uoluntas esset, nec nec sic tamen uoluntas nisi uoluntas esset, nec alterius, sed eius esset qui uellet, etsi non posset inplere od uellet. Unde quidquid praeter suam uoluntatem patitur homo, non debet tribuere humanis uel angelicis uel cuiusquam creati spiritus uoluntatibus, sed eius potius, qui dat potestatem uolentibus. Non ergo propterea nihil est in nostra uoluntate, quia Deus praesciuit quid futurum esset in nostra uoluntate. Non enim, qui hoc praesciuit, nihil praesciuit. Porro si ille, qui praesciuit quid futurum esset in nostra uoluntate, non utique nihil, sed aliquid praesciuit: profecto et illo praesciente est aliquid in nostra uoluntate. Quocirca nullo modo cogimur aut retenta praescientia Dei tollere uoluntatis arbitrium aut retento uoluntatis arbitrio nefas est negare praescium futurorum; sed utrumque amplectimur, utrumque fideliter et ueraciter confitemur; illud, ut bene credamus; hoc, ut bene uiuamus. Male autem uiuitur, si de Deo no
Abbreviated transcription (Latin):
auferat uoluntatis: neq: enĩ & uitã dĩ et p̃¬
scientiã di sub necessitate ponimus. sidicam
non posse: Sic enĩ hoc ñ potẽ ut potius si posset
minoris eẽt utiq potestatis. Recte quippe
enĩ om̃psfaciendo qđ uult : ñ panendo qe
non uult : quod ei siaccideret : nequaquam
eẽt om̃pr unde ꝓpterea quȩ dã non potes
qui a om̃ps est Sicetiã cũ dicimus nec esse esse :
ut cũ uolumꝰ libero uelimo arbitrio: etuerũ
ꝓcul dubio dicimꝰ: et m̃ideo ipsũ liberũ arbitriũ
necessitati subicimꝰ quȩ a dimit libtatẽ SSunt
igit̃ nrãe uoluntates et ipse faciunt quicquid
uolendo facimꝰ : qđ ñfieret sinollemus: quic¬
quid aut̃ aliorũ hominũ uoluntatemolens
quisq patit̃ : etiã sic uoluntas ualet et siñ
illius tam̃ hominis uoluntas sed potestas đi:
nam siuoluntas tantũ esset. nec posset quod
uellet potentior e uoluntate impediretur:

Expanded text:
auferat uoluntatis. Neque enim et uitam Dei et prauferat uoluntatis. Neque enim et uitam Dei et praescientiam Dei sub necessitate ponimus, si dicamus non posse. Sic enim hoc non potest, ut potius, si posset, minoris esset utique potestatis. Recte quippe enim omnipotens faciendo quod uult, non patiendo quod non uult; quod ei si accideret, nequaquam esset omnipotens. Unde propterea quaedam non potest, quia omnipotens est. Sic etiam cum dicimus necesse esse, ut, cum uolumus, libero uelimus arbitrio: et uerum procul dubio dicimus, et non ideo ipsum liberum arbitrium necessitati subicimus, quae adimit libertatem. Sunt igitur nostrae uoluntates et ipsae faciunt, quidquid uolendo facimus, quod non fieret, si nollemus. Quidquid autem aliorum hominum uoluntate nolens quisque patitur, etiam sic uoluntas ualet, etsi non illius, tamen hominis uoluntas; sed potestas Dei. Nam si uoluntas tantum esset nec posset quod uellet, potentiore uoluntate inpediretur;
Abbreviated transcription (Latin):
stoici fatũ appellant. arbitrium nrae uolun
danda ẽ : quã formidando stoicilaborauer
causas rerũ ita distinguere : ut quasdã sub¬
traherent necessitati : quasdã subderent
atq in his quas ẽẽ sub necessitrate noluerunt
posuerunt etiã nrãs uoluntates nquidelicet
nonẽent liberȩ si subderent̃ necessitatiꝰ Sienũ
necessita s nr̃a illa dicenda ẽ quȩ nonẽ in nr̃a
potestate : sed etiam sinolimus efficit quoqͥ po¬
test : sicutẽ necessitas mortis: manifeftumẽ
uoluntates nr̃as. quib recte uel ꝑperã uiuitur.
subtalinecessitate ñ ẽẽ : Multa enĩ facimus
qua es inollemus nonutiq faceremus: Quo
primitus ꝑtinet ipsũ uelle : nãsiuolumus ẽ
sinolumus nonẽ : Non enĩ uellemus s nollemꝰ
Si aut̃ illa definit᷑ ẽẽ necessitas: secundũ quam
dicimus necesse eẽ : utita sit aliquid uel ia siat
nescio quur eam timeamus: ne nob̵ libertatẽ

Expanded text:
Stoici fatum appellant, arbitrium nostrae uoluntStoici fatum appellant, arbitrium nostrae uoluntdanda est, quam formidando Stoici laborauerunt causas rerum distinguere ita, ut quasdam subtraherent necessitati, quasdam subderent, adque in his, quas esse sub necessitate uoluerunt, posuerunt etiam nostras uoluntates, ne uidelicet non essent liberae, si subderentur necessitati. Si enim necessitas nostra illa dicenda est, quae non est in nostra potestate, sed etiam si nolimus efficit quod potest, sicut est necessitas mortis: manifestum est uoluntates nostras, quibus recte uel perperam uiuitur, sub tali necessitate non esse. Multa enim facimus, quae si nollemus, non utique faceremus. Quo primitus pertinet ipsum uelle; nam si uolumus, est, si nolumus, non est; non enim uellemus, si nollemus. Si autem illa definitur esse necessitas, secundum quam dicimus necesse esse ut ita sit aliquid uel ita fiat, nescio quur eam timeamus, ne nobis libertatem
Abbreviated transcription (Latin):
qd ñ in reuera consueuit intellegi: Quod uõ
negat ordinẽ omniũ causarũ eẽ certissimũ:
et dĩ p̃scientiae notissimũ : plus eũ quãstoici
detestamur: Aut enĩ eẽ dm̃ negat : qđ qui¬
dẽ inducta alterius ꝑsona in libris dedeorũ
natura facere molitus ẽ : Aut siẽẽ consite tur
dm̃ quẽ negat p̃sciũ futurorũ : etiã sic nihil
dicit aliud : quã quodille dix̃ insipiens incor¬
de suononẽ ds̃: Quienĩ none sp̃scius omnium
futurorũ nonẽ utiq: ds̃: Qua propt̃ equo¬
luntates nrãe : tantũ ualent quantũ dr eas ualere
et quod facturȩ sunt ipse omnino facturȩ sunt.
quia ualituras atq facturas ille p̃sciuit : cuius
p̃scientia falli non potẽ. Qua propt̃ simihisfati xuii.¬
nom̃ alicui rei adhibendũ placeret magis
dicerẽ fatum ẽẽ infirmioris. potentioris
uoluͥtatẽ quieũ habet inpotestate : quq̃ illo
causarũ ordinẽ quẽ non iustato sed suomore

Expanded text:
quod non in re uera consueuit intellegi. Quod uero quod non in re uera consueuit intellegi. Quod uero negat ordinem omnium causarum esse certissimum et Dei praescientiae notissimum, plus eum quam Stoici detestamur. Aut enim esse Deum negat, quod quidem inducta alterius persona in libris de deorum natura facere molitus est; aut si esse confitetur Deum, quem negat praescium futurorum, etiam sic nihil dicit aliud, quam quod ille dixit insipiens in corde suo: Non est Deus. Qui enim non est praescius omnium futurorum, non est utique Deus. Quapropter et uoluntates nostrae tantum ualent, quantum Deus eas ualere et quod facturae sunt, ipsae omnino facturae sunt, quia ualituras adque facturas ille praesciuit, cuius praescientia falli non potest. Quapropter si mihi fati nomen alicui rei adhibendum placeret, magis dicerem fatum esse infirmioris potentioris uoluntatem, qui eum usitato in potestate, quam illo causarum ordine, quem non usitato sed suo more
Abbreviated transcription (Latin):
quippe uoluntates ab illoñs : qm̃ contranaturã
iacent uoluntatib: quȩ dam nr̃is ihẽ omniũ
animantiũ mortaliũ : et magis hominum
quã bestiarum quȩdã uero angelorũ. Sed
om̃a maxime di uoluntati subdita sunt : c̃ui
etiã uoluntates om̃s subiciunt̃ : qui a non habent
potestatẽ : nisi quã ille concedit : causaitaq re¬
rũ quae facit nec sit dr̃e. Aliae uero causae
et faciunt etfiunt : sicut sunt omnes creatisps̃.
maxime rationales. Corporales autẽ causae
quaemagis fiuint quam faciunt ñ sunt
int̃ cauias efficientes adnumerandȩ : qm̃ hoc
possunt quod ex ipsis faciunt spuũ uolun¬
tates: Quomodo igitur ordo causarũ qui p̃¬
scienti certus est dõ idefficit : ut nihil sit in nr̃a
uoluntate : cũ inpso causarum ordine mag
cicero cũ eis ꝗ hunc causarũ ordinẽ dicunt ẽẽ
fatalẽ : uel potius ipsum fatinomine appellant:
quod nos ab horremꝰ p̃cipue propt̃ uocabulũ

Expanded text:
quippe uolquippe uoljacent voluntatibus, quaedam nostris, id est omnium animantium mortalium, et magis hominum quam bestiarum: quaedam vero angelorum; sed omnia maxime Dei voluntati subdita sunt: cui etiam voluntates omnes subjiciuntur, quia non habent potestatem, nisi quam ille concedit. Causa itaque rerum, quae facit nec fit, Deus est, aliae vero causae et faciunt et fiunt, sicut sunt omnes creati spmaxime rationales. Corporales autem causae, quae magis fiunt quam faciunt, non sunt inter causas efficientes adnumerandae, quoniam hoc possunt, quod ex ipsis faciunt spirituum uoluntates. Quo modo igitur ordo causarum, qui praescienti certus est Deo, id efficit, ut nihil sit in nostra uoluntate, cum in ipso causarum ordine magnCicero cum eis, qui hunc causarum ordinem dicunt esse fatalem uel potius ipsum fati nomine appellant, quod nos abhorremus praecipue propter uocabulum,
Abbreviated transcription (Latin):
Iam uero causae uoluntariȩ : aut dissunt aut ange¬
lorũ : aut hominũ : aut quorumq: animalium
si tamen uoluntates appellandȩ sunt animarũ
rationis ex ꝑtium motus illi quib: aliqua faciunt
secundũ naturã suã cũ quid uel aplpetunt
uel euitant: Angelorũ aũt uoluntates dico.:
seubonorũ quos ange los di dicimus seu malorũ
quos angelos diaboli uel etiã dȩmones appellamus¬
Sic et hominũ etbonorũ scilicet etmalorum:
sacꝑ hoc colligit᷑ nonseẽ causa sefficiente s omniũ:
quaesiunt nisi uoluntarias illius naturȩ sci¬
licet quaespr uitȩ est: nam etaeriste seuuentus.
uitȩ quiui ficat om̃a creatorq: ẽ omniscorpo¬
quaecreatorũ sp̃uumbonas uoluntates adiu¬
uat mala siudicat omnes ordinatet quib:¬
dã tribuit potestatẽs : quibuslam nontribuit
Sicut enĩ omniũ naturarũ creatonẽ. Itaom¬
niũ potestatũ dator non uoluntate᷑ Malȩ

Expanded text:
Iam uero causae uoluntariae aut Dei sunt aut angeIam uero causae uoluntariae aut Dei sunt aut angelorum ant hominum aut quorumque animalium, si tamen uoluntates appellandae sunt animarum rationis expertium motus illi, quibus aliqua faciunt secundum naturam suam, cum quid uel adpetunt uel euitant. Angelorum autem uoluntates dico seu bonorum, quos angelos Dei dicimus, seu malorum, quos angelos diaboli uel etiam daemones appellamussic et hominum, et bonorum scilicet et malorum. Ac per hoc colligitur non esse causas efficientes omnium quae fiunt nisi uoluntarias, illius naturae scilicet, quae spiritus uitae est. Nam et aer iste seu uentus uitae, qui uiuificat omnia creatorque est omnis corpoquae creatorum spirituum bonas uoluntates adiuuat, malas iudicat, omnes ordinat et quibusdam tribuit potestates, quibus dam non tribuit. Sicut enim omnium naturarum creator est, ita omnium potestatum dator, non uoluntatum. Malae
Abbreviated transcription (Latin):
łtipsȩ quippe nrae uoluntates in cauiarũ or di¬
ne sunt quicertus ẽ do eiusq p̃scientia con De p̃sciema di¬
tinet̃ Qm̃ ediumanae uoluntates humanoꝵ
operũ causȩ sunt: atq ita qui om̃s rerũ causas
p̃sciuit ꝓfecto in eiscausis etiã nr̃as uoluntates
ignorare ñ potuit : quas nr̃orũ operũ causas
eẽ praesciuit : sNam et illud quoide cicero conxui¬
cedit nihil fieri. si causa efficiens non p̃cedat:
satis ẽ ad eũ in hac quȩstione redarguendum
Quid enĩ eũ adiuuat. qđ dicit nihil ꝗdẽ fieri
sine cauia : s ed ñbmnẽ causã ẽẽ fatalẽ : quia ẽ
causa fortuita ẽ naturalis. ẽ uoluntaria:
sufficit quia omne quod sit non nisi causa p̃ceden¬
accepit: n ẽe dicimus nullas sed latentes easq
tribuiꝰ usł dĩ ueri ł quorũ libet sp̃uum uoluntati
Ipsasq naturales nequaquã ab illius uoluntate
se iungimus : ꝗẽ auctor omnis conditorq naturȩ

Expanded text:
Et ipsae quippe nostrae uoluntates in causarum ordiEt ipsae quippe nostrae uoluntates in causarum ordine sunt, qui certus est Deo eiusque praescientia continetur, quoniam et humanae uoluntates humanorum operum causae sunt. Adque ita, qui omnes rerum causas praesciuit, profecto in eis causis etiam nostras uoluntates ignorare non potuit, quas nostrorum operum causas esse praesciuit. Nam et illud, quod idem Cicero concedit, nihil fieri si causa efficiens non praecedat, satis est ad eum in hac quaestione redarguendum. Quid enim eum adiuuat, quod dicit nihil quidem fieri sine causa, sed non omnem causam esse fatalem, quia est causa fortuita, est naturalis, est uoluntaria? Sufficit, quia omne, quod accepit, non esse dicimus nullas sed latentes: easque tribuimus vel Dei veri, vel quorumlibet spirituum voluntati, ipsasque naseiungimus, qui est auctor omnis conditorque naturae.
Abbreviated transcription (Latin):
cũ quisq conceptus aut natus ẽ : qm̃ resipra
inaniter adserit᷑ nuihul ualere monstramus¬
Ordinẽ aut̃ causarũ ubi uoluntas diplurimũ
potẽ neq negamus neq fatiuocabulo nuncu¬
ramus nisi forte ut fatũ a fando dictũ intellega¬
mus idẽ aloquendo: non enĩ abnuere possumus
eẽ scriptũ inlitteris scĩs semellocutusẽ dsduo
haec audiui: Qm̃ potestasdi ẽ. ettibi dñe mĩa¬
qui red desunicuiq sec undũ opera eĩ : Quodenĩ
dictũ ẽ. semel locutus ẽ intellegitur immobiliter.
Hoc ẽ in cõmutabilit̃ estlocutus: Sicut nouit in cõ¬
mutabilit̃ om̃a quaefutura ĩ et quacipse faturus ẽ:
Hac itaq ratione possȩmus afando fatum appellare.
nisi hoc nom̃ iam in aliare soleret intellegi: quo
corda hominũ nolumus inclinari: non estaũt
consequens ut si dõ certus ẽ omniũ ordo causa¬
rũ ideonihilsit in nrae uoluntatis arbitrio:

Expanded text:
cum quisque conceptus aut natus est, quoniam res ipsa cum quisque conceptus aut natus est, quoniam res ipsa inaniter adseritur, nihil ualere monstramusOrdinem autem causarum, ubi uoluntas Dei plurimum potest, neque negamus, neque fati uocabulo nuncupamus, nisi forte ut fatum a fando dictum intellegamus, id est a loquendo; non enim abnuere possumus esse scriptum in litteris sanctis: Semel locutus est Deus, duo haec audiui, quoniam potestas Dei est, et tibi, Domiqui reddis unicuique secundum opera eius. Quod enim dictum est: Semel locutus est, intellegitur \'inmobiliter\', hoc est incommutabiliter, \'est locutus, sicut nouit incommutabiliter omnia quae futura sunt et quae ipse facturus est. Hac itaque ratione possemus a fando fatum appellare, nisi hoc nomen iam in alia re soleret intellegi, quo corda hominum nolumus inclinari. Non est autem consequens, ut, si Deo certus est omnium ordo causarum, ideo nihil sit in nostrae uoluntatis arbitrio.
Abbreviated transcription (Latin):
Religiosus aũt̃ animus utrũq eligit utrũ¬
que consitetur . et fidepietatis uirũq: consir¬
mat: Quomodo inquit : nã siẽ p̃scientia futu¬
rorũ sequent᷑ illa om̃a quae conexas̃ : donec
eo ꝑueniat᷑: uinihil sit in nr̃a uoluntate . Porro
siẽ aliquid in nr̃a uoluntate eisdẽ recursis gra¬
dib: eo ꝑuenit᷑ : ut ñ sit p̃scientia futurorum:
ordo causarũ: Si certus causarũ ordo nonẽ
nec rerũ certus ẽ ordo p̃scientidõ : quae fieri
ñposs̃ nisi p̃cedentib: edefficientib: causis :
Siterũ ordo p̃scienti dõ certus nonẽ ñ om̃a
sic ueniunt : ut ea uentura p̃sciuit. Porro
impios. et cdm̃ dicimus om̃a scire ante quam
siant. et uoluntate nos facere quicquid a nob̵
ñnisi uolentib serisentimus et nouimus:
Om̃a uero fato sieriñ dicimus. immo nulla
fieri fato dicimus : qm̃ fatinomen ubi solet
aloquentib: poni : idẽ in constitutione siderũ :

Expanded text:
Religiosus autem animus utrumque eligit, utrumReligiosus autem animus utrumque eligit, utrumque confitetur et fide pietatis utrumque confirmat. Quo modo? inquit; nam si est praescientia futurorum, sequentur illa omnia, quae conexa sunt, donec eo perueniatur, ut nihil sit in nostra uoluntate. Porro si est aliquid in nostra uoluntate, eisdem recursis gradibus eo peruenitur, ut non sit praescientia futurorum. ordo causarum: si certus causarum ordo non est, nec rerum certus est ordo praescienti Deo, quae fieri non possunt, nisi praecedentibus et efficientibus causis: si rerum ordo praescienti Deo certus non est, non omnia sic veniunt, ut ea ventura praescivit: porro impios, et Deum dicimus omnia scire antequam fiant, et voluntate nos facere, quidquid a nobis nonnisi volentibus fieri sentimus et novimus. Omnia vero fato fieri non dicimus, imo nulla fieri fato dicimus: quoniam fati nomen ubi solet a loquentibus poni, id est in consti
Abbreviated transcription (Latin):
uoluntatis : Quodi concedimus inquit onins
humana uita subuertitur frustralegesdant̃
srustra obiurgationes laudes. uitu perationes
exhortanones ad hibent᷑ neq ulla iustitia
bonis p̃mia. et malis supplicia constituta sunt:
Haec ergon consequant᷑ indigna et absurda
et ꝑniciosa reb: humanis nonuult ẽẽ p̃scienti¬
am futurorũ. atq in has angustias coartat
animũ religiosũ : etunũ eligat deduobus.
aut̃ eẽ aliquid in nr̃a uoluntate : aut nonẽe
p̃scientiã futurorũ: Qm̃ utrũq: arbitratur
eẽ ñ posse: Sed si alterũ confirmabit᷑ alterũ
tolli sielegerimus uoluntatis arbitrium:¬
tolli p̃scientiã futurorũ: Ipse itaq utuuir
magnus & doctus et uitȩ humanȩ plurimũ
acꝑtissime consulens: ex his duob: elegitlibe toll¬
rum uoluntatis arbi triũ : qđ ut confirma¬
ret᷑ negauit p̃scientiã futurorũ: atq ita
dũ uult facere liberos fecit sacrilegos

Expanded text:
uoluntatis; quod si concedimus, inquit, omnis uoluntatis; quod si concedimus, inquit, omnis humana uita subuertitur, frustra leges dantur, frustra obiurgationes laudes, uituperationes exhortationes adhibentur, neque ulla iustitia bonis praemia et. malis supplicia constituta sunt. Haec ergo ne consequantur indigna et absurda et perniciosa rebus humanis, non uult esse praescientiam futurorum; adque in has angustias coartat animum religiosum, ut unum eligat e duobus, aut esse aliquid in nostra uolpraescientiam futurorum. Quoniam utrumque arbitratur esse non posse; sed si alterum confirmabitur, alterum tolli: si elegerimus praestolli praescientiam futurorum. Ipse itaque, ut uir magnus et doctus et uitae humanae plurimum ac peritissime consulens, ex his duobus elegit liberum uoluntatis arbitrium; quod ut COD firmaretur, negauit praescientiam futurorum adque ita, dum uult facere liberos, fecit sacrilegos.
Abbreviated transcription (Latin):
summũ etuerũ dm̃. lta uoluntatẽ summãq po¬
Ntestatẽ ac p̃scientiã eiꝰ consitemur: nec timemus¬
neideo ñ uoluntate faciamus quod uoluntate faci¬
mus ꝗaid nos facturos ille p̃sciuit cuius p̃scien¬
tia falli ñ potest: Quodcicero timuit ut oppug¬
naret p̃scientiã : et stoici ut non pm̃a necessitate
fieri dicerent. quãuis om̃a fato fieri conten¬
derent: Quidẽ ergo qđ cicero timuit in p̃sc¬
entia futurorũ ut eã labe facta redisputatione
detestabili niteretur: uidelicet ꝗa sip̃scita sunt
om̃a futura hoc ordine uenient. quoffutura
eẽ p̃scita s̃ : et sihoc ordine uenient: certus ẽ ordo
rerũ p̃scienti dõ et sicertusẽ ordorerũ certus
ẽ ordo causarum: non enĩ fieri aliquid potest.
qđ non aliqua efficiens causa p̃cesserit: Siaũ
certus ẽ ordo causarũ quosit omne qđ nt. fato
inquit fiunt om̃a quaesiunt: Quodsitae
nihilẽ in nr̃a potestate. nullũq ẽ arbitriun

Expanded text:
summum et verum Deum, ita voluntatem summamque posummum et verum Deum, ita voluntatem summamque potestatem ac praescientiam ejus conne ideo non voluntate faciamus quod voluntate facimus, quia id nos facturos ille praescivit cujus praescientia falli non potest; quod Cicero timuit, ut oppugnaret praescientiam, et Stoici ut non omnia necessitate fieri dicerent, quanquam omnia fato fieri contenderent. Quid est ergo quod Cicero timuit in praescientia futurorum, ut eam labefactare disputatione detestabili niteretur? Videlicet quia si praescita sunt omnia futura, hoc ordine venient quo futura esse praescita sunt, et si hoc ordine venient, certus est ordo rerum praescienti Deo et si certus est ordo rerum, certus est ordo causarum, non enim fieri aliquid potest quod non aliqua efficiens causa praecesserit. Si autem certus est ordo causarum quo fit omne quod fit, fato, inquit, fiunt omnia quae fiunt; quod si ita est, nihil est in nostra potestate nullumque est arbitrium
Abbreviated transcription (Latin):
rabiliores quel siderea fata constituunt quã
iste ꝗ tollit p̃scientiã futurorũ: Nam et consiteri
eẽ dm̃ et negare p̃sciũ futurorũ aꝑtissima
insania ẽ : Quodetipse quum uideret etiam
illuditem tauit qđ scriptũ ẽ: Dixit insipiens
incorde suo ñ ẽ ds̃: Sedinon exsua ꝑsona uidit
enĩ quã eẽt inuidiosũ et molestũ: Ideoq cottã
fecit disputantẽ dehacre adũ susstoicos in libris
dedeorũ natura: et proluciliobalbo cuistoico¬
rũ partes defendendas dedit: maluit ferre sen¬
tentiã quã ꝓcorta ꝗnullã diuinã natiꝰ exseipso
a ꝑtissime obpugnat p̃scientiã futurorumꝰ
Hoc aut̃ totũ facere uide t̾: nefatũ eẽ consentiat
etꝑdat liberã uoluntatẽ: Putatenĩ concessa
scientia futurorũ ita ẽẽ consequens fatũ: utne¬
gari omnino non possit. Ned quo quomodo xiu¬
sehabeant tortuo sisimaie concertationes eidis¬
putationes philophorũ. nos ut confitemur

Expanded text:
rabiliores, qui uel siderea fata constituunt, quam rabiliores, qui uel siderea fata constituunt, quam iste qui tollit praescientiam futurorum. Nam et confiteri esse Deum et negare praescium futurorum apertissima insania est. Quod et ipse cum uideret, etiam illud tentauit quod scriptucorde suo: Non est Deus; sed non ex sua persona. Vidit enim quam esset inuidiosum et molestum, ideoque Cottam fecit disputantem de hac re aduersus Stoicos in libris de deorum natura et pro Lucilio Balbo, cui Stoicorum partes defendendas dedit, maluit ferre sententiam quam pro Cotta, qui nullam diuinam naturam esse courorum. Hoc autem totum facere videtur, ne fatum esse consentiat, et perdat liberam voluntatem. Putat enim, concessa scientia futurorum, ita esse consequens fatum, ut negari omnino non possit. Sed quoquo modo se habeant tortuosissimae concertationes et disputationes philosophorum, nos ut confitemur
Abbreviated transcription (Latin):
sed depstor ũphilosoplorũ opinione tractat᷑ : quum
ꝑistos uersus quos disputationi adhibent quã defato
habent : quidientiant eẽ fatũ aꝑtissime declarat᷑ :
Qm̃ iouẽ appellant: quem sum mũ dm̃ putant:
a quo conexionẽ dicunt pendere ffatorũ: Moscice¬
ro ita redarguere nitit᷑ : ut ñ existimet aliquid
sela duersus eos ualere. nisi auferat diuinationem:
Quã siconat᷑ auferre: ut meget ẽẽ scientiã futuro¬
rum : eã que omnib: uirib: nullã eẽ omnino conten¬
datł in homine uel indo nullãq rerũ p̃dictionẽ
lta eidi p̃scientiã negat: e tomnẽ ꝓfetiã luce cla¬
riorẽ conat̃ euertere uanis argumentationib
Etopponendo sibi quȩdã oracula quae facile poss
refelli quae tam̃ necip̃sa conuincit. In his autẽ
mathematicorũ coniecturis refutandis: eius
regnat oratio quiauere tales sunt utseipsȩ
destruant etrefellant: Multo sunt aũt tole¬

Expanded text:
sed de istorum philosophorum opinione tractatur, cum sed de istorum philosophorum opinione tractatur, cum per istos uersus, quos disputationi adhibent quam de fato habent, quid sentiant esse fatum apertissime declaratur, quoniam Iouem appellant, quem summum deum putant, a quo conexionem dicunt pendere fatorum. ro ita redarguere nititur, ut non existimet aliquid se aduersus eos ualere, nisi auferat diuinationem. Quam sic conatur auferre, ut neget esse scientiam futurorum, eamque omnibus uiribus nullam esse omnino contendat, uel in homine uel in deo, nullamque rerum praedictionem. Ita et Dei praescientiam negat et omnem prophetiam luce clariorem conatur euertere uanis argumentationibus et obponendo sibi quaedam oracula, quae facile possunt refelli; quae tamen nec ipsa conuincit. In his autem mathematicorum coniecturis refutandis eius regnat oratio, quia uere tales sunt, ut se destruant et refellant. Multo sunt autem tole