comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ud qͦ tñ uerax ista scͥpta monstret᷑. que
ꝓculdubio uerax ẽ ⁊̃ si ñ monstretur.
Nam si arguñtari uoluerit: qd̾ eã falsã
eẽ conuincat. aut ipse nulla uera de cre¬
at᷑arũ conditione atq administratione
ddicturus ẽ: aut si u̾a chxi̾t. istã ñ intelli¬
gendo falsam putabit. Helud si conten¬
dat ido non potuisse uno qͣntolibet fon¬
te omnẽ t̾re faciẽ rigari: quia si monteᷤᷤ
sagine s diluuii mundatio. Qd̃ si t̾ra
tũc sic erat: totũ mare erat. ⁊ ñdũ dis¬
creta erat arida. Cui respondet᷑: qr hoc
uicib tẽꝑm posset. sic̃ certo tꝑr ꝑ plana
egipti nlus restagnat. ⁊ alio tp̃r adri¬
pas suas redit. Fut si iste nescio cuiꝰ igno¬
te ac longinque partis mundi aqͥs ⁊ prui¬
nis remalib anniu̾saria credit᷑ incre¬
menta collige̾: quid de occeani alt̾nis
estib qͥd de quib̾dam litcoribꝰ q̃ late nu¬
dant᷑ fluctibꝰ. uicissimq oꝑiunt᷑ dici po¬

Expanded text:
ud, quo tamen uerax ista scriptura monstretur, quae ud, quo tamen uerax ista scriptura monstretur, quae procul dubio uerax est, etiamsi non monstretur. nam si argumentari uoluerit, quo eam falsam esse conuincat, aut ipse nulla uera de creaturarum conditione atque administratione dicturus est aut, si uera dixerit, istam non intellegendo falsam putabit; uelut si contendat ideo non potuisse uno quantolibet fonte omnem terrae faciem rigari, quia, si montes saginae, sed diluuii inundatio: quod si terra tunc sic erat, totum mare erat, et nondum discreta erat arida. Cui respondetur, quia hoc uicibus temporum posset, sicut certo tempore per plana Aegypti Nilus restagnat et alio tempore ad ripas suas redit. tae ac longinquae partis mundi aquis et pruinis hiemalibus anniversaria creditur incrementa colligere; quid de Oceani alternis aestibus, quid de quibusdam littoribus, quae late nudantur fluctibus, vicissimque operiuntur, dici po
Abbreviated transcription (Latin):
non iã uniu̾sam t̾ram rigantis. s memo¬
rabiles solos illos.iiiiͬ. fluuios emittentiᷤᷤ
plantasse ꝑadisũ. ubi hominẽ quẽ fece¬
rat collocaret: Quia enĩ ñ om̃ia scͥpta ft̃
quẽ admodũ post illam pͥmam rerũ cõ¬
ditionẽ tẽꝑa cucurrerint. seq secute sint
administrationes creat᷑arũ q̃ pͥmitꝰ facte
tis iudicauit sp̃s qͥ merat scͥbenti. ea que
fut᷑arũ p̃fig̾ationẽ ualerẽt nescientes ꝯ¬
lectam᷑. quid fieri potuerit qd̾ ille ñ nes¬
ciens p̃t̾misit. tm̃ id conanteᷤᷤ ꝓ modu¬
lo nr̃o qͣntũ adiuuam effice̾. ne aliq̃ ab¬
surditas uł repugnantia putet᷑ esse ĩ
scͥpt̃is scĩs. q̃ opinionẽ lectoris offendat.
⁊dũ existimat fi̾ ñ potuisse q̃ facta eẽ
scͥpt᷑a cõmemorat: uł resiliat a fide. uł
ñ accedat ad fidẽ. Einde cũ de isto fon
non inpossibile uidet᷑. si ea q̃ diximꝰ in¬
possibilia cuiqmͣ uident᷑. querat ipse ali¬

Expanded text:
non iam uniuersam terram rigantis, sed memonon iam uniuersam terram rigantis, sed memorabiles quattuor solos illos fluuios emittentis plantasse paradisum, ubi hominem, quem fecerat, conlocaret? Quia enim non omnia scripta sunt, quemadmodum post illam primam rerum conditionem tempora cucurrerint seque secutae sint administrationes creaturarum, quae primitus factae tis iudicauit spfuturarum praefigurationem ualerent, nescientes coniectamus. quid fieri potuerit, quod ille non nesciens praetermisit, tantum id conantes pro modulo nostro, quantum adiuuamur,\' efficere, ne aliqua absurditas uel repugnantia putetur esse in scripturis sanctis, quae opinionem lectoris offendat et, dum existimat fieri non potuisse, quae facta esse scriptura conmemorat, uel resiliat a fide uel non accedat ad fidem. Proinde cum de isto fontnon inpossibile uideatur, si ea, quae diximus, inpossibilia cuiquam uidentur, quaerat ipse ali
Abbreviated transcription (Latin):
egiptum. qñ fons ascendebat de t̾ra.
⁊ non egiptũ tantũ. s omnẽ faciem
tre.satiabat. Fn pͥmo dm̃ uoluisse
credendũ est uno fonte maximo ir¬
rigare. omnẽ t̾ram. ut illa q̃ in ea pͥn¬
cipaliter condiderat accepto humoris
nerent᷑ ꝓ suoꝵ generũ diu̾sitate. etiã
diu̾sis nimeris cierũ. ⁊ postea plan¬
tato paradiso rep̃ssisse illũ fontẽ. mul¬
tisq fontib sic̃ iam nc̃ iudemꝰ ĩpleuse
tia flumina diuisisse. ut ⁊ t̾ra ceta crea¬
turarũ suarũ plena generib congruos
numeros suoꝵ tẽꝑm agentibꝰ fontes ⁊
suos hab̾et ac fluuios ⁊ paradisus loco
electiore plantatꝰ: iiͦͬ. illa flumina ex
capite sui fontis emitteret : Aut ex ipso
uno fonte paradisi multo largiꝰ exun
int̾uallis tẽpoꝵ creau̾at fecundasse. ac
pꝰea rep̃ssisse in eo loco aqͣrũ eruptionẽ
uastissimã. ut de diu̾sis ꝑ omnẽ t̾ram
capitib fluminũ ac fontiũ iã mana¬
rent. ac deinde in regione illiꝰ fontis.

Expanded text:
endebat de terra et non Aegyptum tantum, sed omnem faciem terrae satiabat. An primo deum uoluisse credendum est uno fonte maximo inrigare omnem terram, ut ea, quae in illa principaliter condiderat. accepto humoris nerentur pro suorum generum diuersitate etiam diuersis numeris dierum, et postea plantato paradiso repressisse illum fontem multisque fontibus, sicut eam nunc uidemus, inpleuisse tia flumina diuisisse, ut et terra cetera creaturarum suarum plena generibus congruos numeros suorum temporum agentibus fontes etiam suos haberet ac fluuios et paradisus loco electiore plantatus quattuor illa flumina ex capite sui fontis emitteret? aut ex ipso uno fonte paradisi multo largius exundinteruallis temporum creauerat, fecundasse ac postea repressisse in eo loco aquarum eruptionem uastissimam, ut de diuersis per omnem terram capitibus fluminum ac fontium iam manarent, ac deinde in regione illius fontis
Abbreviated transcription (Latin):
inposita ẽ post paradisi delitias exitiit.
paradisus aũ habebat p̃gͣndẽ fontẽ su¬
um. de qͦ post diligentiꝰ suo loco loq̃n¬
dum ẽ: ex cuiꝰ uno capite .iiiiͬ. magna
flumina. ⁊ nota gentib manare:
narrant᷑. Ubi gͦ erat fons iste. aut ista
flumina. qñ ille mꝯxunus unꝰ. as
cendebat de t̾ra. ⁊ irrigabat omnem
faciẽ t̾re: Certe enĩ tunc ñ gedeon qui

Expanded text:
imposita est, post paradisi delicias exstitit: imposita est, post paradisi delicias exstitit: paradisus autem habebat praegrandem fontem suum, de quo post diligentius suo loco loquendum est; ex cujus uno capite quatuor magna flumina et nota gentibus manare narrantur. Ubi ergo erat fons iste aut ista flumina, quando ille unus maximus ascendebat de terra, et irrigabat omnem faciem terrae? Certe enim tunc non Geo
Abbreviated transcription (Latin):
barum atq lignoꝵ. ut agant tẽꝑales
numeros suos nat᷑is ꝓpͥis distributos.
Omnia qͥppe pͥmordia seminũ. siue
unde omnis caro. siue unde omnia
frutecta gignunt᷑ humida st̃. ⁊ ex
humore concrescunt. Insunt aũ in illis
efficacissimi numeri trahentes secũ
sequaces potentias. ex illis ꝑfectis oꝑibꝰ
dei a quibꝰ in die septimo reqͥeuit. Uerũ¬
ptamen quis iste sit fons ad irrigan¬
dlam faciẽ t̾re om̃is. ydoneus merito
querit᷑. Si enĩ fuit ⁊ obstrusꝰ ẽ uł sic¬
catus: causa querenda ẽ. Nc̃ enĩ uidemꝰ
nullũ eẽ fontẽ. quo irriget᷑ omnis
facies t̾re. Fortassis gͦ peccatũ hominũ
hanc ⁊̃ penam cõmeruit. ut tanta
illius fontis rep̃ssa largitas facillimã
t̾ris auferret fecunditatẽ: ut incolen¬
tium aug̾et᷑ laboꝵ: Posset hoc qͣmiuis
nulla id scͥpt᷑a narraiu̾t affirmare hu¬
mana suspitio: nisi illud occurreret
qd̃ peccatũ hominũ cui pena laboris

Expanded text:
barum atque lignorum, ut agant temporales barum atque lignorum, ut agant temporales numeros suos naturis propriis distributos. Omnia quippe primordia seminum, sive unde omnis caro, sive unde omnia fruteta gignuntur, humida sunt, et ex humore concrescunt. Insunt autem illis efficacissimi numeri, trahentes secum sequaces potentias ex illis perfectis operibus Dei, a quibus in die septimo requievit. 21. Verumtamen quis iste sit fons ad irrigandam faciem terrae omnis idoneus, merito quaeritur. Si enim fuit, et obstrusus est vel siccatus, causa quaerenda est. Nunc enim videmus nullum esse fontem, quo irrigetur omnis facies terrae. Fortas is ergo peccatum hominum hanc etiam poenam commeruit, ut tanta illius fontis repressa largitas facillimam terris auferret fecunditatem, ut incolentium augeretur labor. Posset hoc, quamvis nulla id Scriptura narraverit affirmare humana suspicio, nisi illud occurreret, quod peccatum hominum, cui poena laboris
Abbreviated transcription (Latin):
aliqͥd quod intelligat qui ualuerit:
Numirũ enĩ sic̃ isto die paulo suꝑuis
cõmemorato significauit unũ diẽ
factũ a deo. ⁊ tõ dm fecisse cęlum ⁊
t̾ram. cũ factus ẽ dies. ut qͦm᷑ possemꝰ
cogitaremꝰ simul omnia dm̃ fecisse
qͣmuis suꝑior sex dierũ enumeratio
uelut tẽꝑm int̾yalla ostendisse uide¬
ret᷑: ita cũ dixisset cũ celo ⁊ t̾ra dm̃ fe¬
cisse omne uiride agri anteqͣm eẽt suꝑ
t̾ram. ⁊ om̃e fenum agri anteqͣm ex¬
ortũ est addidit. Nõdũ.N. pluat ds̃
suꝑ t̾ram nec erat homo qͥ oꝑaret᷑
t̾ram: tanqͣm diceret. Non ea fec̃ ds¬
sic. quẽadmodũ fac̃ ninc talia cum
pluit. & cũ oꝑant᷑ homines. Hȩc enĩ
iam ꝑ moras tẽꝑm fiunt: que tunc ñ
de t̾ra. ⁊ irrigabat omnẽ faciẽ t̾re. hinc
creaturarũ ubi facta sunt om̃ia simł.
Et recte ab eo cepit elem̃to ex qͦ cuncta
gen̾a nascunt᷑. uł animaliũ uł her¬

Expanded text:
aliquid, quod intellegat qui ualuerit? aliquid, quod intellegat qui ualuerit? nimirum enim sicut isto die paulo superius commemorato significauit unum diem factum a deo et tunc deum fecisse caelum et terram, cum factus est dies, ut, quomodo possemus, cogitaremus simul omnia deum fecisse, quamuis superior sex dierum enumeratio uelut temporum interualla ostendisse uideretur, ita, cum dixisset cum caelo et terra deum fecisse omne uiride agri, antequam esset super terram, et omne fenum agri, antequam exortum est, addidit: nondum enim pluerat deus super terram, nec erat homo, qui operaretur terram, tamquam diceret: non ea sic fecit deus, quemadmodum facit nunc talia, cum pluit et cum operantur homines. haec enim iam per moras de terra, et irrigabat omnem faciem terrae; hinc creaturarum, ubi facta sunt omnia simul. Et recte ab eo coepit elemento, ex quo cuncta genera nascuntur vel animalium, vel her
Abbreviated transcription (Latin):
utrũq positũ ẽ. ⁊ qr nondũ pluerat sr̃
t̾ram. ⁊ qr ñdũ erat homo qͥ oꝑaretur
t̾ram: Ubi enim oꝑa humana non est:
ꝑ pluuiam ista nascunt᷑: Sunt ȩtiao
quedam que ꝑ pluiam ñ nascunt᷑:
nisi humana oꝑa accedant. Idõ nc̃ utrũ¬
q adiutoriũ necessariũ ẽ ut cuncta
nascant᷑. tũc aũ utrũq defuit. idõ fec̃
ds̾ hec potentia u̾bi sui. sine pluia.
sine oꝑe humano. Nam ̃ nc̃ ipse fac̃.
s iam ꝑ pluuiã ⁊ hominũ manus qͣm¬
t̾ra:⁊ irrigabat omnẽ faciẽ t̾re: Ille qͥppe
fons tanta largitate manans sic̃ nilus
egipto: posset uniu̾se t̾re eẽ ꝓ pluiia.
Quid itaq ꝓ magno cõmendatũ ẽ anteꝙͣ
plueret fecisse dm̃ illa gignentia. cũ ꝗͣntũ
posset adiuuare pluiia. tantũ fons ir¬
rigans t̾ram: Uerum ⁊ si aliqͥd minus
minora illa fortasse non tñ nulla nas¬
scerent᷑:
An hunc ⁊̃ more suo scͥptura tanqͣm ĩ¬

Expanded text:
utrumque positum est, et quia nondum pluerat super utrumque positum est, et quia nondum pluerat super terram, et quia nondum erat homo qui operaretur terram? Ubi enim opera humana non est, per pluviam ista nascuntur. Sunt etiam quaedam quae per pluviam non nascuntur, nisi humana opera accedat. Ideo nunc utrumque adjutorium necessarium est, ut cuncta nascantur: tunc aut in utrumque defuit; ideo fecit Deus haec potentia Verbi sui sine pluvia, sine opere humano. Nam etiam nunc ipse facit, sed jam per pluviam et per hominum manus; quamterra, et irrigabat omnem faciem terrae? Ille quippe fons tanta largitate manans, sicut Nilus Aegypto, posset universae terrae esse pro pluvia. Quid itaque pro magno commendatum est, antequam plueret fecisse Deum illa gignentia, cum quantum posset adjuvare pluvia, tantum fons irrigans terram? Verum et si aliquid minus, minora illa fortasse, non tamen nulla nascerentur. An hinc etiam more suo Scriptura tanquam in
Abbreviated transcription (Latin):
difficile est. Tanqͣm ideo anteꝗͣ exortũ
Si enĩ post pluuiã fenũ fecisset: pliuua
magis exortũ. qm factũ ab eo uideret᷑.
Quid enĩ : Qd̾̃ post pluiuiam exort᷑. ab
alio fit nͥ ab eodẽ do: Cur aũ ñ erat hõ
qͥ oꝑaret᷑ t̾ram: Nonne iã sexto die fece¬
rat hominẽ⁊⁊ septimo reqͥeu̾at ab om̃ibꝰ
opib siuis. Nn hoc recapitulando com¬
agri. ⁊ omne fenũ. ñdum pluerat suꝑ
t̾ram. ⁊ ñdum erat homo: tercio qͥppe
die fec̃ ista: hominẽ aũ sexto. S cũ fec̃
ds omne uiride. atq om̃e fenũ agri an¬
teqͣm exortũ ẽ suꝑ trã. nõsolũ homo nõ
erat qͥ oꝑaret᷑ t̾ram. s nec ipsũ fenum
erat suꝑ t̾ram. qd̃ utiq ante dic̃ factum.
qͣm exortũ. An ideo die t̾cio fec̃ d̃s ista q
nondũ erat homo qͥ oꝑando t̾ram face¬
ret ea: Quasi u̾o cam multa ligna. ⁊cã
multa gen̾ã herbarũ. ñ sine ulla oꝑa
hominũ nascunt᷑ ex t̾ra. Fn ob hoc

Expanded text:
m ideo antequam exortum si enim post pluviam fenum fecisset, pluvia magis exortum quam factum ab eo videretur. Quid enim? quod post pluviam exoritur, ab alio fit nisi ab eodem Deo? Cur autem non erat homo qui operaretur terram? Nonne jam sexto die fecerat hominem, et septimo requieverat ab omnibus operibus suis? An hoc recapitulando comagri et omne fenum, nondum pluerat super terram, et nondum erat homo? tertio quippe die fecit ista, hominem autem sexto. sed cum fecit deus omne uiride atque omne fenum agri, antequam exortum est super terram, non solum homo non erat. qui operaretur terram, sed nec ierat super terram, quod utique ante dicit factum quam exortum. An ideo die tertio fecit Deus ista, quia nondum erat homo qui operando terram faceret ea? Quasi vero tam multa ligna et tam multa genera herbarum, non sine ulla opera hominum nascantur ex terra. 18. An ob hoc
Abbreviated transcription (Latin):
currere: ⁊ ceta hmodi tẽꝑalia. Quis enĩ
oꝑat᷑ ista. nisi ds ⁊̃ sine ullo tali suo mo¬
tu. Non enĩ ⁊ ipsi accidit tẽpꝰ. Int̾ illagͦ
oꝑa dĩ a quib reqͥeuit indie septimo
ponens sue narrationis articłm. cõmͣ¬
dauit se illa explicasse. ⁊ cep̃ iã ista ꝯterẽ
lloꝵ explicatoꝵ cõm̃datio sic facta ẽ: hic
est liber create cȩli ⁊ t̾re. cũ factꝰ ẽ dies.
fec̃ ds̃ glũ ⁊ t̾rã.⁊ omne uiride agri:

Expanded text:
currere et cetera huiusmodi temporalia. quis enim currere et cetera huiusmodi temporalia. quis enim operatur ista nisi deus etiam sine ullo tali suo motu? non enim et ipsi accidit tempus. inter illa ergo opera dei, a quibus requieuit in die septimo, ponens suae narrationis articulum commendauit se illa explicasse et coepit iam ista contexere. illorum explicatorum commendatio sic facta est: hic est liber creaturae caeli et terrae, cum factus est dies, fecit deus caelum et terram et omne uiride agr
Abbreviated transcription (Latin):
i ħ consuetudinẽ uite. Duo u̾o̾ illa re¬
mota a sensib ⁊ ab usu cogitationis
humane. pͥus ex diuma auctoritate cre¬
denda st̃. deinde ꝑ hȩc que nota sunt
ut cũq noscenda. qͣnto qͥsq magis minꝰ¬
ue potuerit. ꝓ sue capacitatis mͦ dnuni¬

Expanded text:
ius consuetudinem uitae. duo uero illa remota a sensibus nostris et ab usu cogitationis humanae prius ex diuina auctoritate credenda sunt, deinde per haec, quae nota sunt. utcumque noscenda, quanto quisque magis minusue potuerit pro suae capacitatis modo diui
Abbreviated transcription (Latin):
ẽ factum incognitione illiꝰ diei.⁊ pro¬
dux̃ t̾ra iã ut hoc fieret ⁊̃ in ipsa cre
qͣm eẽt suꝑ t̾ram:⁊ anteqͣm exoriretur:
Quasi aliud eis fuerit fieri cũ cęlo ⁊ t̾ra
qñ factus ẽ dies ille inusitꝰ. atq in co¬
gnitꝰ nob̾ quẽ pͥmum ds̃ fec̃. aliud ã
dies. quos circuitus solis fac̃ ꝑ tẽꝑm
moras. suo cuiq geni ac comodatũ
d̾ si ita ẽ: diesq ille sotietas atq uni¬
tas suꝑ celestiũ angłoꝵ atq uirtutũ.

Expanded text:
est factum in cognitione illius diei, et proest factum in cognitione illius diei, et produxit terra. iam, ut quam essent super terram, et antequam exorirentur: quasi aliud eis fuerit fieri cum coelo et terra, quando factus est dies ille inusitatus atque incognitus nobis, quem primum deus fecit, aliud autem dies, quos circuitus solis facit per temporum moras suo cuique generi adcommodatas? quod si ita est diesque ille societas atque unitas supercaelestium angelorum atque uir
Abbreviated transcription (Latin):
simul fieri: fic ꝑ hoc aut ⁊ illa om̃ia
non simul ab ipso sũmo exordio scłoꝵ¬
s ꝑ moras atq int̾ualla tẽꝑm facta st̃:
diesq ille ñ sp̃uali. s corꝑali substantia
pͥmum conditꝰ. uł circuitu lucis nescio
quomͦ. uł emissione ⁊ contractione ma¬
ne ac uesꝑam faciebat. aut si considatis
omnib q̃ suꝑiorib sermonib ꝑtracta
lunit̾ ac pͥmitꝰ conditã lucẽ qͣndã sapi¬
entẽ uocatũ eẽ diẽ cuiꝰ p̃sentia ꝑ ordina¬
tam cognitionẽ cognitioni rerũ in nu¬
mero senario p̾beret᷑. atq huie sententie
scͥpt̾e u̾ba congruere qd̃ ait pꝰea cũ fact̃¬

Expanded text:
simul fieri! ac per hoc aut et illa omnia simul fieri! ac per hoc aut et illa omnia non simul ab ipso summo exordio sas atque interualla temporum facta sunt diesque ille non spiritali sed corporali substantia primum conditus uel circuitu lucis nescio quomodo uel emissione et contractione mane ac uesperam faciebat; aut. si consideratis omnibus, quae superioribus sermonibus pertractalimiter ac primitus conditum lucem quandam sapientem uocatum esse diem, cuius praesentia per ordinatam cognitionem conditioni rerum in numero senario praeberetur, atque huic sententiae scripturae uerba congruere, quod ait postea: cum fact
Abbreviated transcription (Latin):
de agri. admonem᷑ de ipso die cogitare
quẽ siue corꝑalẽ nescio. qͣ luce nob̾ inco¬
gnita siue sp̃ualẽ in sotietate unitatis
angłice: ñ tam̃ talẽ qualẽ hic nouimꝰ
intellectu uestigare tonem᷑. Illud ętiã
ñ abre fuerit intueri qd̾ cũ posset dicẽ
hic ẽ liber creat̾e oeli ⁊ t̾re cũ fec̃ ds̾ cȩlũ
⁊ t̾ram. ut in cȩlo ⁊ t̾ra intellig̾emꝰ qͥcqͥd
in eis ẽ. sic̃ loqͥ diuna scͥpt᷑a consueuit.
ut nomine celi ⁊ t̾re sepissime utt̾dũ
addito ⁊ maris uniu̾sam insinuet cre¬
at᷑am. aliqͣn adiungens & dicens. ⁊ q̃
sunt in eis. ut qͥcqͥd hoꝵ dic̾et ibi intel¬
lig̾emꝰ idiẽ siue quẽ pͥmitꝰ condidit.
siue istũ quẽ p̃sentia solis fec̃: ñ ita dix̃
s int̾posuit diẽ dicens. cũ factus ẽ dies.
Nec ita locutus ẽ ut dic̾et. hic ẽ liber crea¬
ture diei ⁊cęli. ⁊ t̾re. tanqͣm hoc ordine
quo facta narrant᷑. nec ita. ħ ẽ liber

Expanded text:
de agri, admonemur de ipso die cogitare, de agri, admonemur de ipso die cogitare, quem siue corporalem in nescio qua luce nobis incognita siue spiritalem in societate unitatis angelicae non tamen talem, qualem hic nouimus, intellectu uestigare conemur. Illud etiam non ab re fuerit intueri, quod, cum posset dicere: hic est liber creaturae caeli et terrae, cum fecit deus caelum et terram, ut in caelo et terra intellegeremus quidquid in eis est, sicut loqui diuina scriptura consueuit, ut nomine caeli et terrae saepissime, interdum addito et maris, uniuersam insinuet creaturam, aliquando adiungens et dicens: et quae sunt in eis, ut, quidquid horum diceret, ibi intellegeremus et diem, siue quem primitus condidit, siue istum, quem praesentia solis facit: non ita dixit, sed interposuit diem dicens: cum factus est dies. nec ita locutus est, ut diceret: hic est liber creaturae diei et caeli et terrae, tamquam hoc ordine, quo facta narrantur, nec ita: hic est liber
Abbreviated transcription (Latin):
uiride agri. que certe manifestũ ẽ ter¬
cio die facta. Unde liqͥdiꝰ apparet eũdẽ
illũ eẽ unũ diẽ quẽ fec̃ ds. quo repetito
factus ẽ ⁊ scds ⁊ tercius. ⁊ cet̾i usq ad sep¬
timũ diẽ. Cum autẽ nomine celi ⁊ t̾re
usitato more scͥpt᷑arum. nũc uniu̾sã
creat᷑am uoluerit accipi: queri potest
cur addiderit ⁊ omne uiride agri. Qd̾
mͥ uidetur idõ posuisse: ut significan¬
tius intimaret quẽ diẽ cõm̃dau̾it qd
ait cũ factus ẽ dies. Cito enĩ qͥsqͣm pu¬
taret hunc diem lucis corꝑeȩ cõm̃datũ
quo circũeunte nobis uicissitudo diur¬
ni nocturniq temꝑis exhibetur. Sed
cũ creat᷑arũ conditarũ ordinẽ recolimmꝰ.
⁊ inuenimꝰ omne uiride agri tercio
die creatũ ante qͣm sol fieret qͥ .iiͦiͦi. die
factus ẽ. cuiꝰ p̃sentia dies iste cotidianꝰ
usitatuisq ꝑagit᷑: qnͣ audimꝰ cũ factus
ẽ dies. fec̃ ds̾ celum ⁊ t̾ram ⁊ omne uiri¬

Expanded text:
uiride agri, quae certe manifestum est teruiride agri, quae certe manifestum est tertio die facta. unde liquidius adparet eundem illum esse unum diem, quem fecit deus, quo repetito factus est et secundus et tertius et ceteri usque ad septimum diem. Cum autem nomine caeli et terrae usitato more scripturarum nunc uniuersam creaturam uoluerit accipi, quaeri potest cur addiderit: et omne uiride agri. quod mihi uidetur ideo posuisse, ut significantius intimaret, quem diem commendauerit, quod ait: cum factus est dies. cito enim quisquam putaret hunc diem lucis corporeae commendatum, quo circumeunte nobis uicissitudo diurni nocturnique temporis exhibetur. sed cum creaturarum conditarum ordinem recolimus et inuenimus omne uiride agri tertio die creatum, antequam sol fieret. qui quarto die factus est, cuius praesentia dies iste cotidianus usitatusque peragitur, quando audimus: cum factus est dies, fecit deus caelum et terram et omne uiri
Abbreviated transcription (Latin):
diceret᷑. hic ẽ liber creatẽ oeli ⁊ t̾re factuᷤᷤ
ẽ dies. fec̃ d̾s cęlũ ⁊ t̾ram: qͥsqͣm forte ar¬
uitraret᷑ librũ creat᷑e celi ⁊ tr̃e sic appella¬
tum. qͦmodo appelatũ ẽ inpͥncipio celũ
⁊ t̾ra ante conditum diẽ. ac deinde sub¬
uinctũ factus ẽ dies. sic̃ ibi postea nar¬
ratũ ẽ quod ds fecerit diem. inde conti¬
nuo rursus dictũ. fec̃ ds celũ ⁊ t̾ram.
tanqͣm sic iã quẽ admodũ ħ facta sunt
pꝰ conditũ diẽ S quia ita int̾positũ est
ut dic̾et᷑ cũ factus ẽ dies. siue hoc suꝑioribꝰ
ubis connectas ut sit una sententia. hic
ẽ liber creat᷑e celi ⁊ t̾rȩ cũ factus ẽ dies.
siue inferioribꝰ ut itẽ hoc mͦ sit plena
sententia. cũ factus ẽ dies fec̃ ds cȩlũ ⁊
t̾ram: ꝓculdubio cogit eo mͦ se intelligi
çelum ⁊ t̾ram cõmemorasse qͦmͦ facta
sunt cũ factus ẽ dies. Deinde cũ dictũ

Expanded text:
diceretur: hic est liber creaturae caeli et terrae. factus diceretur: hic est liber creaturae caeli et terrae. factus est dies, fecit deus caelum bitraretur librum creaturae coeli et terrae sic appellatum, quomodo appellatum est in principio coelum et terra, ante conditum diem; ac deinde subjunctum, factus est dies, sicut ibi postea narratum est, quod Deus fecerit diem: inde continuo rursus dictum, Fecit Deus coelum et terram, tamquam sic iam, quemadmodum haec facta sunt post conditum diem. sed quia ita interpositum est, ut diceretur: cum factus est dies. siue hoc superioribus uerbis conectas, ut sit una sententia: hic est liber creaturae caeli et terrae, cum factus est dies, siue inferioribus, ut item hoc modo sit plena sententia: cum factus est dies, fecit deus caelum et terram, procul dubio cogit eo modo se intellegi caelum et terram commemorasse, quomodo facta sunt, cum factus est dies. deinde cum dictum
Abbreviated transcription (Latin):
adiungit. Fec̃ ds̃ celũ ⁊ t̾ram. Ut celi⁊
t̾re nomine p̃misso ante qͣm factũ diẽ
cominemoraret & repetito cũ cõmemo¬
rasset ñ sinat suspicari ita se nẽ celũ.⁊
t̾ram nominasse. sic̃ in pͥncipio ante qꝙͣ
eẽt creatꝰ dies. Sic enĩ uerba contęxuit
Hic ẽ liber creat᷑e cȩli ⁊ t̾re. cũ factus est
dies. fec̃ ds cȩlũ ⁊ t̾ram. Ult si qͥsqͣm uelit
sic intelligere qd suꝑiꝰ po̾itũ ẽ. liber ere
ature cȩli ⁊ t̾rȩ quẽ admodũ dictũ ẽ inpͥn¬
cipio fec̃ d̾s celũ ⁊ t̾ram pͥus qm conderet
diẽ. quia pͥus ⁊ hic cõmemorata sunt ce¬
lum ⁊ t̾ra. ⁊ pꝰea factus ẽ dies: corrigat᷑
subseq̃ntibꝰ u̾bis. quia & post cõmemora¬
tum factũ diẽ: rursꝰ cȩli& t̾re nomen
adiunctũ ẽ. Quãqͣm & hoc qd̾ positũ ẽ
cũ ⁊ sic adiunctũ factus ẽ dies. cunuᷤ ꝯten¬
tioso extorqueat alium intellectũ non
posse esse. Si enim ita eẽt int̾positũ ut

Expanded text:
adiungit: fecit deus caelum et terram, ut caeli et terrae nomine et praemisso, antequam factum diem commemoraret, et repetito, cum commemorasset, non sinat suspicari ita se nunc caelum et terram nominasse, sicut in principio, antequam esset creatus dies. sic enim uerba contexuit: hic est liber creaturae caeli et terrae, cum factus est dies, fecit deus caelum et terram, ut, si quisquam uelit siaturae caeli et terrae, quemadmodum dictum est: in principio fecit deus caelum et terram, priusquam conderet diem, quia prius et hic commemorata sunt caelum et terra et postea factus est dies, corrigatur consequentibus uerbis, quia et post commemoratum factum diem rursus caeli et terrae nomen adiunctum est. Quamquam et hoc, quod positum est "cum" et sic adiunctum, factus est dies, cuiuis contentioso extorqueat alium intellectum esse non posse. si enim ita esset interpositum, ut
Abbreviated transcription (Latin):
locũ dixerat atq infert. Hic est liber
creat᷑e uł facture cęli & t̾re. cũ faet᷑ ẽ dieᷤ
Neq enĩ quisq dicturꝰ ẽ hic celũ ⁊ t̾ram.
hic ita commnemorata: sic̃ dictũ ante
qͣm erat conditus in sinuaret᷑ dies in pͥn¬
cipio fec̃ ds celũ & t̾ram. Illd̾ enĩ si eo
modo intelligit᷑ ut aliqͥd ds fecerit si¬
ne die pͥus qͣm fac̾et diẽ qua rõne ia po̾¬
sit accipi suo loco qixi. qd dicendũ puta¬
ui. nulli int̾cludens meliꝰ intelligen¬
di licentiam. Nunc aũ hic ẽ inquit
liber creat᷑e cęli & t̾re cũ factus ẽ dies.
satis ut opinor ostendens: ñ hic seita
cõmemorasse celũ ⁊ t̾ram. sic̃ inpͥncipio
ante qͣm fi̾et dies. cũ tenebre ee̾nt suꝑ
abissum. s qͦmͦ factũ ẽ clũ ⁊ t̾ra. cũ fa¬
ctus ẽ dies. id est iã formatis atq distine¬
tis partib & gen̾ib rerũ qͥb uniu̾sa
creat᷑a disposita atq cõposita reddit hãc
sp̃em que mundus uocat᷑. Illud hic gͦ

Expanded text:
liber creaturae uel facturae caeli et terrae, cum factus est dies. neque enim quisque dicturus est caelum et terram hic ita commemorata, sicut dictum erat, antequam conditus insinuaretur dies, in principio fecit deus caelum et terram. illud enim si eo modo intellegitur, ut aliquid deus fecerit sine die, priusquam faceret diem, qua ratione id possit accipi suo loco dixi, quod dicendum putaui, nulli intercludens melius intellegendi licentiam. nunc autem, hic est, inquit, liber creaturae caeli et terrae, cum factus est dies, satis, ut opinor, ostendens non hic se ita commemorasse caelum et terram, sicut in principio, antequam fieret dies, cum tenebrae essent super abyssum, sed quomodo factum est caelum et terra, cum factus est dies, id est iam formatis atque distinctis partibus et generibus rerum, quibus uniuersa creatura disposita atque conposita reddit hanc speciem, quae mundus uocatur. Illud hic ergo
Abbreviated transcription (Latin):
int̾positis aut opositis aliis a nr̃o con¬
ruitu. actiiq seꝑant᷑. Sx quo fit: ut ma¬
ior ad illa inuenienda sit labor. qͣm ad
illum a quo facta ft̃. cũ sit incõrꝑabili
felicitate pͣstantiꝰ illũ exqͣntulacũq par¬
ticła pia m̃te sentire. qͣm illa uniu̾sa
cõp̃hendere. Unde recte culpant᷑ in
libro sapientie inqͥsitores huiꝰ seculi.
Si enĩ tantũ inquit potuert̾ ualere ut
dam̃ta t̾rȩ ocłis nr̃is. ⁊ qui fundauit
t̾ram ꝓpinqͥt m̃tib nr̃is. Iam nc consi¬
deremus ea q̃ fec̃ ds om̃ia simł. a qͥb
in die sexto ꝯsũmatis. reqͥeuit insep¬
timo p̾ea consid̾at᷑i oꝑa eiꝰ in quibus
usq nc̃ oꝑat᷑. Ipse enĩ ante scła. Asclo
aũ ea dicimꝰ : ex qͦ cep̃ scłm. sic̃ ipsum
mundũ. In scło aũ sic̃ ea q̃ nascunt᷑. ĩ
mundo. Cũ gͦ scͥptã dixisset om̃ia ꝑ ip¬
fũ facta sc̃. ⁊ sine ipso factũ ẽ nichil:
paulo pꝰ ait. In hoc mundo erat: ⁊ mun¬

Expanded text:
interpositis aut obpositis aliis a nostro contuitu actuque separantur. ex quo fit, ut maior ad illa inuenienda sit labor quam ad illum, a quo facta sunt, cum sit inconparabili felicitate praestantius illum ex quantulacumque particula pia mente comprehendere. Unde recte culpantur in libro Sapientiae inquisitores hujus saeculi: Si enim tantum, inquit, potuerunt valere, utdamenta terrae oculis nostris, et qui fundauit terram, propinquat mentibus nostris. Iam nunc consideremus ea, quae fecit deus omnia simul, a quibus in sexto die consummatis requieuit in septimo, postea\' consideraturi opera eius, in quibus usque nunc operatur. ipse enim ante saecula; a saeculo autem ea dicimus, ex quo coepit saeculum, sicut ipsum mundum, in saeculo autem, sicut ea, quae nascuntur in mundo. cum ergo scriptura dixisset: omnia per ipsum facta sunt, et sine ipso factum est nihil, paulo post ait: in hoc mundo erat, et mun
Abbreviated transcription (Latin):
dei. ⁊ illa que simul eũ dic̃ fecisse oĩa
uerax ẽ. & utraq una ẽ: quia uno
sp̃u u̾itatis inspirante conscͥpta est.
S in his reb in quibꝰ quid pͥus sit uel
posteriꝰ. int̾ualla tẽꝑm ñ demonstrãt
qͣmius utrũq dici possit. id est. ⁊ simul
⁊ pͥus atq posteriꝰ: faciliꝰ tñ intelligit̾
qd̾ r̃ simul. qm qd pͥus atq post̾iꝰ. Ueld̾
cũ solem intuemur orientẽ certe ma¬
nifestũ ẽ. qd̾ eũ aties nr̃a ꝑuenire ñ
posset. nisi tͣnsiret cotũ aeris celiq ĩ¬
quod inter nos ⁊ ipsum e. Hoc aũt
cuus longinquitatis sit qͥs existima¬

Expanded text:
dei, et illa, quae simul eum dicit fecisse omnia, dei, et illa, quae simul eum dicit fecisse omnia, uerax est; et utraque una est, quia uno spiritu ueritatis inspirante conscripta est. Sed in his rebus, in quibus quid prius sit uel posterius, interualla temporum non demonstrant, quamuis utrumque dici possit, id est et simul et prius atque posterir simul quam quod prius atque posterius: uelut cum solem intuemur orientem, certe manifestum est, quod ad eum acies nostra peruenire non posset, nisi transiret totum aeris caelique spquod inter nos et ipsum est. hoc autem cuius longinquitatis sit, q
Abbreviated transcription (Latin):
Ic ꝑ hoc ⁊ istos sex dies uł septẽ. uel
potiꝰ unum. sexies uł septies repeti¬
tum simul fec: qͥ fec̃ om̃ia simul.
Quid gͦ opus erat sex dies tam distnste
dipositeq narrari. Quia scilicet hii qu
ñ possunt uidere qd dictũ est creaux
omnia simul. nͥ cũ eis sermo tardus
iticedat. ad id quo eos duc̃ ꝑuenireñ¬
posst̃: Quomͦ gͦ dicimꝰ sexies repetita
lucis illiꝰ p̃sentiã. ꝑ angłicam cognito¬
nẽ a uesꝑe ad mane. cũ ipsa tͥa sinĩ
id est i diẽ ⁊ uesłam. ⁊ mane. semel ei
dita est. conteplaret᷑ ꝓpt̾ diẽ. ⁊ mn eiꝰ ip¬
sius nat᷑a cognosce̾t ꝓpt̾ uesꝑam ꝙ
creatorẽ ex ipsa ⁊̃ inferiore cognitiõe
ꝓpter mane laudaret : Aut qͦmͦ pade¬
bat mane ut in u̾bo cognosõet quid
eẽt dõ pꝰea faciendũ idipsũ ⁊̃ conse¬
sunt: Immo u̾o ⁊ pͥus atq posteriꝰꝑ
sex dies q̃ cõmemorata sunt facꝰ ta se
et simul om̃ia facta st̃. Quia ⁊ hes
scͥpt᷑a que ꝑ memoratos dies nartat qi

Expanded text:
 hoc et istos dies sex vel septem, vel potius unum sexies septiesve repetitum simul fecit, qui fecit omnia simul. Quid ergo opus erat sex dies tam distincte dispositeque narrari? Quia scilicet ii qui non possunt videre quod dictum est, Creavit omnia simul, nisi cum eis sermo tardius incedat; ad id quo eos ducit, pervenpossunt. Quomodo ergo dicimus septies repetitam lucis illius praesentiam per angelicam cognitionem a uespere ad mane, cum ipsa tria simul, id est et diem et uesperam et mane semel ei dita est, contemplaretur propter diem et in eius ipsius natura cognosceret propter uesperam et creatorem ex ipsa etiam inferiore cognitione propter mane laudaret? aut quomodo praecedebat mane, ut in uerbo cognosceret, quid esset deo postea faciendum, id ipsum etiam consesunt? immo uero et prius atque posterius per sex dies quae commemorata sunt facta sunt, et simul omnia facta sunt, quia et haec scriptura, quae per memoratos dies narrat opera
Abbreviated transcription (Latin):
dues aere quiest suꝑ mare. nͥ priꝰ tͣnsiss
au qui e suꝑ t̾rã in qualibet medit̾ranea
regione simꝰ ab eo loco ubi sumꝰ usꝙ
aoꝰ litus maris. Deinde si ad eandẽ li¬
neam contuitꝰ nr̃i adhuc po̾t mare t̾re
adiacertt: eum ꝙͦ aerẽ qui suꝑ illas tnͣs¬
marinas t̾ras ẽ tnͣsire acies nr̃a ñ pot̾

Expanded text:
dum aerem, qui est super mare, nisi prius transisset eum, qui est super terram, in qualibet mediterranea regione simus, ab eo loco, ubi sumus, usque ad litus maris. deinde, si ad eandem lineam contuitus nostri adhuc post mare terrae adiacent, eum quoque aerem, qui super illas transmarinas terras est, transire aci
Abbreviated transcription (Latin):
aũ ꝯtextio sic cep̃ fons aũ ascendebat de
t̾ra. ⁊ irrigabat omnẽ faciẽ t̾re. Fib
hac commemoratiõe fontis hꝰ: ⁊ deincꝙpᷤᷤ
ea q̃ narrant᷑. ꝑ moras tẽꝑm factas.
ñ om̃ia simul. Cũ gͦ alit̾ se habeant¬

Expanded text:
autem contextio sic coepit: fons autem ascendebat de terra et inrigabat omnem faciem terrae. ab hac commemoratione fontis huius et deinceps ea, quae narrantur, per moras temporum facta sunt, non omnia simul. Cum ergo alit
Abbreviated transcription (Latin):
morarũ. spatioꝵq cẽꝑaliũ factam si
possis app̃hendas. Si autẽ ñ possis: hec
relinqͣs. conspitienda ualentib tu aũ
cũ scͥptura ñ deserente infirmitatẽ
tuã. ⁊ mat̾no iticessu tecũ tardius
ambulante ꝓficias. Que sic loqr̃ ut
altitudine suꝑbos irrideat. ꝓfundita¬
te attentos c̾ereat. ueritate agnos pascat.
affabilitate paruulos nutriat. Quid
celũ ⁊ t̾ram. ⁊ om̃e iuride agri ante¬
ante qͣm exortũ ẽ. Quid ẽ gͦ: Nonne
querendũ est ubi ea fecerit anteqͣm es¬
sent suꝑ t̾ram. ⁊ anteqͣm exorta sunt:
Quis enĩ ꝓ̃cliuiꝰ non crederet tunc ea dm̃
fecisse cũ exorta sunt. ñ anteqͣm exorta
cta sint inuemre non possit. credat tnͣ
ante facta qͣm exorta quisqͥs hiuc scͥp¬
ture pie credit: Impie qͥppe non credit.
Quid gͦ dicemus: An qd̾ non nulli pu¬
tauert̃ in ipso u̾bo dĩ facta omniaͤ nte¬
qͣm exorirent᷑ in t̾ra: S si hoc mͦ fac

Expanded text:
morarum spatiorumque temporalium factam, si morarum spatiorumque temporalium factam, si possis, apprehendas; si nondum possis, haec relinquas conspicienda valentibus: tu autem cum Scriptura non deserente infirmitatem tuam, et materno incessu tecum tardius ambulante proficias; quae sic loquitur, ut altitudine superbos irrideat, profunditate attentos terreat, veritate magnos pascat, affabilitate parvulos nutriat. CAPUT e agri, anteantequam exortum est? Quid est hoc? Nonne quaerendum est ubi ea fecerit, antequam essent super terram, et antequam exorta sunt? Quis enim non proclivius crederet, tunc ea Deum fecisse, cum exorta sunt, non antequam exorta cta sint, invenire non possit, credat tamen ante facta quam exorta, quisquis huic Scripturae pie credit; impie quippe non credit. 8. Quid ergo dicemus? An quod nonnulli putaverunt, in ipso Verbo Dei facta omnia, anteq
Abbreviated transcription (Latin):
qͦ sp̃es t̾re marisq digeste st̃ et lignũ
t̾ra ꝓdux̃. An forte hoc illud ẽ qd̃ in
libro suꝑiore moliebam᷑ ostendẽ simł
dm̃ fecisse om̃ia. qͣndoqͥdẽ narratio¬
nis illa contextio. cũ sex dierũ ordine
cuncta creata ⁊ consumata memoraᷤᷤ¬
set nc̃ ad unũ diẽ omnia redigunt᷑
nomine celi ⁊ t̾re. adiuncto ⁊̃ fructi¬
cũ genẽ : Himirũ ꝓpter qd̃ supͣ dixi.
ut si fortassis ex hac nr̃a consuetu¬
dine intelligetur dies: corrigeret᷑ le¬
ctor cũ recoleret uiride agri ante istũ
solarẽ diẽ dm̃ dixisse. ut t̾ra ꝓduceret.
testimoniũ qd̃ omnia simul ds crea¬
uerit: s uicina testificatio pagine con¬
seqͤntis. ex hac re nos admonet dicens.
Cum factus ẽ dies: fec̃ ds celum ⁊ t̾rã
⁊ omne uiride agri. Ut istũ diẽ ⁊
septies intelligas repetitũ ut fierent
septẽ dies. ⁊ cũ audis tunc facta om̃ia
cũ factus ẽ dies: illam senariã uł sep¬
tenariã repeticionẽ sine int̾uallis

Expanded text:
quo species terrae marisque digestae sunt et lignum terra produxit. an forte hoc illud est, quod in libro superiore moliebamur ostendere deum simul fecisse omnia, quandoquidem narrationis illa contextio, cum sex dierum ordine creata cuncta et consummata memorasset, nunc ad unum diem omnia rediguntur nomine caeli et terrae adiuncto etiam fruticum genere? nimirum propter quod supra dixi, ut. si fortassis ex hac nostra consuetudine intellegeretur dies, corrigeretur lector, cum recoleret uiride agri ante istum solarem diem deum dixisse, ut terra produceret. testimonium quod omnia simul Deus creaverit ; sed vicina testificatio paginae consequentis ex hac re nos admonet, dicens, Cum factus est dies, fecit Deus coelum et terram, et omne viride agri: ut istum diem et septies intelligas repetitum, ut fierent septem dies; et cum audis tunc facta omnia, cum factus est dies, illam senariam vel septenariam repetitionem sine intervallis
Abbreviated transcription (Latin):
qͣm int̾ lucẽ ⁊ tenebras. ⁊ lucẽ uocars
nom̃ ẽ. ⁊ omnia uolumina scłoꝵ
hoc uocabulo includit. idoq ñ dictꝰ
ẽ pͥmus s unus dies: Et facta ẽ .N.
tio eiꝰ significata uideat᷑. S hec allego¬
rie ꝓpħice disputatio ẽ: qmͣ non ist o
sermone suscepimꝰ. Institiumꝰ enĩ de
Gad rõnẽ factarũ conditarũq natura¬
in luce sp̃uali: fn diuisio quidẽ lu¬
cis a tenebris distinctio ẽ. iam rei for¬
mate ab informi. appellatio u̾o dici ⁊
noctis insinuatio distributionis ẽ
q̃ significet᷑ nichil dm inordinatũ re¬
linquere.atq ipsam informitatẽ ꝑ qͣ
res de sp̃e in spẽm mͦ qͦdam tͣnseundo
mutant᷑. Non eẽ indispositã. neq de¬
fectus. neq ꝓfectus. creature qͥb sibi¬
met tẽꝑalia queq succedunt sine sup¬
plem̃to ȩẽ decoris uniu̾si: Nox enĩ
ordinate sunt tenebre. Propt̾ea uero
cũ facta eet̃ lux: dictũ ẽ uidit ds̃ lu¬

Expanded text:
quam inter lucem et tenebras, et lucem uquam inter lucem et tenebras, et lucem unomen est et omnia uolumina saeculorum hoc uocabulo includit ideoque non dictus est primus, sed unus dies? et facta est enim tio eius significata uideatur. Sed haec allegoriae propheticae disputatio est, quam non isto sermone suscepimus. instituimus enim de rationem factarum conditarumque naturain luce spirituali? An divisio quidem lucis a tenebris, distinctio est jam rei formatae ab informi; appellatio vero diei et noctis, insinuatio distributionis est, qua significetur nihil Deum inordinatum relinquere, atque ipsam informitatem, per quam res de specie in speciem modo quodam transeundo mutantur, non esse indispositam; neque defectus profectusque creaturae, quibus sibimet temporalia quaeque succedunt, sine supplemento esse decoris universi? Nox enim odinatae sunt tenebrae. 35. Propterea vero cum facta esset lux, dictum est, Vidit Deus lu
Abbreviated transcription (Latin):
nate lucere possint: fit in eis q̃dã lucu¬
lente rõis affectio. q̃ pot̾ accipi facta lux
cũ dr̃et ds fiat lux: si iã erat creat᷑a
spͣualis que nomine celi significata
ẽ in eo qd scͥptũ ẽ inpͥncipio fec̃ ds̾
celũ & t̾ram. ñ corporeũ celũ. s celũ in
corporeũ. celis corꝑeis. hoc ẽ suꝑ omne
corpꝰ. ñ locoꝵ gradib s nat᷑e sublim¬
tate p̃positum. Qd̃ aũ mͦ simul fieri
potuit. ⁊ qd̃ illuminaret᷑ ⁊ ipsa illu¬
minatio ac diu̾so tp̃r narranda fue¬
rit: paulo ante diximꝰ cũ de materia
tractaremꝰ. S hoc loco succedentẽ noc¬
tem ut uesꝑa fiẽt. qͦ pacto intellectu¬
ri sumꝰ: A tenebris u̾o̾ qualib talis
lux diuidi potuit dicente scrͥptura:⁊
diuisit d̾s int̾ lucẽ ac tenebras: Nũ¬
quid iam erãt peccõres ⁊ stulti deciden¬
tes a lumine u̾itatis. int̾ quos ⁊ in
eadẽ luce ꝑmanentes diidẽt ds̃ tã¬

Expanded text:
natae lucere possint, fit in eis quaedam lucunatae lucere possint, fit in eis quaedam luculentae rationis adfectio, quae potest accipi facta lux, cum diceret deus: fiat lux, si iam erat creatura spiritalis, quae nomine caeli significata est in eo, quod scriptum est: in principio fecit deus ccaeli corporei, hoc est super omne corpus non locorum gradibus, sed naturae sublimitate praepositum. quo autem modo simul fieri potuit, et quod inluminaretur et ipsa inluminatio, ac diuerso tempore narranda fuerit, paulo ante diximus, cum de materia tractaremus. Sed huic luci succedentem noctem, ut uespera fieret, quo pacto intellecturi sumus? a tenebris uero qualibus talis lux diuidi potuit dicente scriptura: et diuisit deus inter lucem et tenebras? numquid iam erant peccatores et stulti decidentes a lumine ueritatis, inter quos et in eadem luce permanentes diuideret deus, tam
Abbreviated transcription (Latin):
exemplũ quo istam emissionẽ ꝯtracti¬
onẽq lucis. ut diei noctisq uicissitudi¬
nes fierent ꝓbare possimꝰ. Iactus enio
radioꝵ ex ocuł nr̃is cuiꝰdam lucis eiu¬
dens ẽ iactus: & contrahi potest c̃ aerẽ
qͥ ẽ ocłis nr̃is ꝓximꝰ intuem᷑. ⁊ emitti cũ
ad eandẽ rectitudinẽ quȩ st̃ longe posi¬
ta attendunꝰ. Nec sane cũ ꝯtrahitur
omnino cern̾e que longe ft̃ desinit. s
certe obscuriꝰ qm cũ in ea obtutꝰ emittit᷑.
S tñ ea lux que in sensu uidentis ẽ tam¬
exigua docet᷑. ut nͥ adiuuem᷑ extranea
emissio in diẽ. ⁊ contractio lucis in noctẽ.
sic̃ dixi reꝑire difficile est. Si aũ sp̃uał¬
lux cũ dix̃ as̾ fiat lux: non illa u̾a patri
coet̾na intelligenda ẽ ꝑ qm facta sunt
s illa de qua dici potuit. pͥor omniuoi
mutabilis que ñ est facta s genita sa¬
pientia. in spuales atq rõnales creat᷑as
sic̃ in animas scãs se tnͣsfert. ut illumi¬

Expanded text:
exemplum, quo istam emissionem contractiexemplum, quo istam emissionem contractionemque lucis, ut diei noctisque vicissitudines fierent, probare possimus. Jactus enim radiorum ex oculis nostris, cujusdam lucis quidem est jactus; et contrahi poqui est oculis nostris proximus, intuemur, et emitti, cum ad eandem rectitudinem quae sunt longe posita adtendimus. nec sane, cum contrahitur, omnino cernere, quae longe sunt, desinit, sed certe obscurius, quam cum in ea obtutus emittitur. sed tamen ea lux, quae in sensu uidentis eexigua docetur, ut nisi adjuvemur extranea emissio in diem, et contractio lucis in noctem, sicut dixi, reperire difficile est. CAPU cum dixit Deus fiat lux, non illa vera patri coaeterna intelligenda est, per quam facta sunt d illa de qua dici potuit, prior omnium genita sapientia, in spiritales atque rationales creaturas sicut in animas sanctas se transfert, ut inlumi
Abbreviated transcription (Latin):
eam significari illis u̾bis. t̾ra autẽ
erat inuisibtł ⁊ incõposita ⁊ tenebre
aqm. ut excepto qd̾ ibi positũ ẽ de
spu dei. cetã rerũ qͥdem iusibiliũ uo¬
cabula. s ad illam informitatẽ. ut
tardioribꝰ poterat insinuandam di¬
cta intelligamꝰ. hec quia duo elemͣ¬
ta. idest t̾ra ⁊ aqua ad aliqͥd facien¬
dum oꝑantiũ manib tractabilior
sunt cȩt̾is. ⁊ id̾o. ꝯgruentiꝰ istis nõib
illa insinuabat᷑ informitas. si hoc gͦ
ꝓbabilit̾ dr. ñ erat aliqͣ formata mols
qͣm lux ex una parte illustrans. ex
alt̾a face̾t tenebras unde poss nox die
discedente succedere. Emissionẽ uo̾ con¬
tractionẽq lucis illiꝰ si uelimꝰ diẽ noctẽ¬
q intelligere: nec causam uidemꝰ cur
ita fieret. Non enĩ iam erant anunalia
quib hec uicissitudo salubrit̾ exiberet᷑.
et qͥbus p̾modũ exortis ꝑ circu̾itũ solis
cernimus exhiberi. nec ullum occurrit

Expanded text:
eam significari illis uerbis: terra autem eam significari illis uerbis: terra autem erat inuisibilis et inconposita, et tenebrae aquam; ut excepto quod ibi positum est de Spiritu Dei, caetera rerum quidem visibilium vocabula, sed ad illam informitatem, ut tardioribus poterat, insinuandam dicta intelligamus; quia haec duo elementa, id est terra et aqua, ad aliquid faciendum operantium manibus tractabiliora sunt caeteris, et ideo congruentius istis nominibus illa insinicitur, non erat aliqua formata moles, quam lux ex una parte illustrans, ex altera faceret tenebras, unde posset nox die discedente succedere. 31. Emissionem vero contractionemque lucis illius si velimus diem noctemque intelligere, nec causam videmus cur ita fieret. Non enim jam erant animalia, quibus haec vicissitudo salubriter exhiberetur, et quibus postmodum exortis per circuitum solis cernimus exhiberi. Nec ullum occurrit
Abbreviated transcription (Latin):
ciat. naturali attentione satis apparet.
mobrẽ cũ simul utrũq ds fecerit
⁊ materiam qm formauit: ires in ꝙͣs
eam formauit. ⁊ utrũq scͥpt᷑a dici
oportuerit. nec simul utrũq dici po¬
tuerit: pͥus iłłd̾ unde aliqͥd factũ est.
qm illud qd̃ inde factũ ẽ. dici debuisse
quis dubitet: Quia etiam cũ dicimꝰ
materiam ⁊ formam: utrũq simul
eẽ intelligimꝰ. nec utrũq simul pos¬
sumꝰ enuntiare. Sic̃ autẽ in breuita
te tꝑ̃is contingit cũ duo ista u̾ba ꝓfe¬
rimꝰ ut alt̾m añ alt̾m ꝓferamꝰ: ita ĩ
ꝓlixitate narrationis alt̾m pͥꝰ qͣm alte¬
rũ narrandũ fuit. qͣmuis utrũq ut
innarrando. qr due res qͣrũ ⁊̃ altera
nullomͦ pͥor est nominari. simul ñ
possunt. qͣntominꝰ simul narrari:
Non itaq dubitandũ ẽ ita ȩẽ ut cũq istã
informẽ materiã ꝓpe nicħ ut ñ sit fa¬
cta nͥ a dõ. ⁊ reb quȩ de illa facte suÑ.
simul ꝯcreata sit. S si credibilit̾ dictͦ

Expanded text:
ali adtentioni satis adparet. quamobrem, cum simul utrumque deus fecerit, et materiam, quam formauit, et res, in quas eam formauit, et utrumque ab scriptura dici oportuerit, nec simul utrumque dici potuerit, prius illud, unde aliquid factum est, quam illud, quod inde factum est, dici debuisse quis dubitet? quia etiam cum dicimus materiam et formam, utrumque simul esse intellegimus nec utrumque simul possumus enuntiare. sicut autem in breuitate temporis contingit, cum duo ista uerba proferimus, ut alterum ante alterum proferamus, ita in prolixitate narrationis alterum prius quam alterum narrandum fuit, quamuis utrumque, ut in narrando, quia duae res, quarum etiam altera nullo modo prior est, nominari simul non possunt, quanto minus simul narrari! non itaque dubitandum est ita esse utcumque istam informem materiam prope nihil, ut non sit facta nisi a deo et rebus, quae de illa formatae sunt, simul concreata sit. Sed si credibiliter dicitur
Abbreviated transcription (Latin):
et deinceps annect̾ẽt. ⁊ facta ẽ uesꝑa.
et factũ ẽ mane sic̃ in aliis oꝑib fãc̃.
quib uocabula inponit. Hic gͦ ꝓpt̾ea
ñ ita ficit qmͣ a formata re ad hoc
distincta ẽ illa informitas. ut ñ in ea
finis ẽẽt. s adhuc formanda restaret
ꝑ creat᷑as cet̾as iam corꝑales. Itaq si pꝰea¬
qͣm distincta ȩẽnt illa diuisiõe ⁊ uo¬
cabuł. tunc dr̃et᷑ uidit ds̃ ꝙr bonũ est
hęc facta acciꝑemꝰ significare. qͥb iam
in suo genere nichil eẽt addendum.
Quia u̾o̾ lucẽ solam ita ꝑfeterat. uid̃
ds inquit lucẽ qr bona ẽ. ⁊ diuisione

Expanded text:
et deinceps adnecteret: et facta est uespera, et factum est mane, sicut in aliis operibus facit, quibus uocabula inponit. hic ergo propterea non ita fecit, quoniam a formata re ad hoc distincta est illa informitas, ut non in ea finis esset, sed adhuc formanda restaret per creaturas ceteras iam corporales. itaque si, posteaquam distincta essent illa diuisione et uocabulis, tunc diceretur: uidit deus, quia bonum est, haec facta acciperemus significari, quibus iam in suo genere nihil esset addendum; quia uero lucem solam ita perfecerat, uidit deus, inquit, lucem quia bona est et diuisione
Abbreviated transcription (Latin):
nes accipiet. Si ctigerit ut aliquis c̃¬
ugali nexii ligatus. monachis ħ ig¬
norantib suscipiat᷑: dũ cognitum
fuerit eiciatur. Quod si postea sigillũ
ip̃i sui. ł certum testẽ adduxerit qͦd
uxnr eiꝰ castitatẽ uouens eum absolue¬
rit: recipi poterit : annĩ integrum
in ꝑlatione de nuo ꝑacturus. qd̃ si ha¬
bitun monachi iam receꝑit: simi¬
lit̃ reedat. Si incella moritur: de eo
sic̃ de monacho fiat. Si nouicuis laicus
monachilem habitum ñausus susciꝑe.
C̃u̾sum se fieri petierit: põt recipi.
Quͦ monachus fieri uoluerit. Comple¬
to anno ꝓbationis. uocatus in capło
corona ab abbate in ecdia si laicꝰ fuerit.
afistente ei cantore ce sacrista. comple¬
at abbas benedictionem sic̃ incollecta¬
neo habetur:: Capillos uͦ comburat
sacrista in piscinam. ad ħ deputatam
dem̃ tondeatur in monachũ. Qđ simis
fessionen si legere scit. Sin añ magi̾t᷑
suus ꝓ eo legat. Qua lecta: ipse nouici¬

Expanded text:
nes accipiat. Si contigerit ut aliquis cones accipiat. Si contigerit ut aliquis conjugali nexu ligatus, monachis hoc ignorantibus suscipiatur, dum cognitum fuerit, ejiciatur: quod si postea sigillum episcopi sui, vel certum testem adduxerit, quod uxor ejus castitatem vovens eum absolverit, recipi poterit, annum integrum in probatione denuo peracturus: quod si habitum monachi jam accepit, similiter recedat. Si in cella moritur, de eo sicut de monacho fiat. Si novitius laicus monachalem habitum non ausus suscipere, conversum se fieri petierit, potest recipi. Qui vero monachus fieri voluerit, completo anno probationis, vocatus in Capitucorona ab abbate in ecclesia si laicus fuerit assistente ei cantore et sacrista, compleatque benedictionem sicut in Collectaneo habetur. Capillos vero comburat sacrista in piscinam ad hoc deputatam. Deinde tondeatur in monachum: quod si missfessionem, si legere scit; sin autem, magister suus pro eo legat: qua lecta ipse noviti