comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
tica canticorum. Sextum danibel.
Septimum paralipomenon. ꝙ lati¬
ne sonat u̾ba dierum. ebraice da
cunuit totidem libris etudia t᷑ uitas
iustorum ad salutem. quot litt̾is
linga discentumi ad eloquentia
instiuitur. Sunt pret̾ea inuet̾i tes¬
tamento quidam libri qui legũt᷑
quidem. s in corpore textꝰ uł mr̃o

Expanded text:
Cantica canticorum; sextum Daniel; septimum Paralipomenon, quod Latine sonat verba dierum, Hebraice , dcum, ut totidem libris erudiatur vita justorum ad salutem, quot litteris lingua discentium ad eloquentiam instruitur. Sunt praeterea in Veteri Testamento alii quidam libri qui leguntur quidem, sed in corpore textus vel
Abbreviated transcription (Latin):
x quo ꝯstat quia om̃s artes
mat̾ia les. diuine scĩe famu¬
lantur. et infenor sapientia rec¬
te ordinata. ad superiorẽ oo̾elucit.
sub eo gͥ sensu qͥ est insignificati¬
one uocũ ad res. continetur histo
rica. sub eo añt sensu qui ẽ ĩ sigͥ¬
catione rerum ad fc̃a mistica. cõ¬
tinetur allegoria.⁊ sub eo sẽsu ꝗ ẽ¬
mistica. continetur tropologia. ⁊
Hiis duob famulantur arismeti¬
ca musica. geometria. astrononna.
et pisisica. Super ħ aũt omnia di¬
uinum illudẽ ad quod ducit di¬
uina scripturra. siue in allegoria si¬
ue in tropologia quorum altum
quod in allegona ẽ rectan fitẽ. alt̾¬
um quod intropologiam bõam op¬

Expanded text:
x quo constat quod omnes artes naturales divinae scientiae famulantur; et inferior sapientia recte ordinata ad superiorem conducit. Sub eo igitur sensu qui est in significatione vocum ad res, continetur historrica. Sub eo autem sensu qui est in significatione rerum ad facta mystica, cotinetur allegoria. Et sub illo qui emystica, conhis duobus famulantur arithmetica, musica, geometria, astronomia et physica. Super haec ante omnia divinum illud est ad quod ducit divina Scriptura sive in allegoria, sive in tropologia: quorum alterum quod in allegoria est rectam fidem, alterum quod in tropologia e
Abbreviated transcription (Latin):
Uantum conice potui ex hiis
que inscripturis de hac re m̃
nfeste ꝯme obcure repperi scłiu
rei geste uitatez exp̾ssa. prima illa
demtune ad ẽẽ prodiit. ubiuũe for¬
mata subsistit. Erat q trenum h
elementum medio uno eotẽq locoi
supsistens. cetĩs in una confusione
rnuxtis forma meliore p̾dictum. ũ
hisdem cͥcumqͣq in modum cuiusdã
neble opansis ita inuolutum. ut ap¬
parere non poset quod fuit. Illa
uero tria inima sicut dictum est
adhuc confir̃one pmmixta. siũ po¬
cio in una pmisstoͥne confusa. cͥc̃qͣ
suspensa cousq maltum porrigebã¬
tur. quousq mine summii corporee
c̃ature pertingit totumq hoc spaci¬
um quod a superficiet̾re medio ia¬
centis loco usq ad extremũ supr¬
emumq ambitus celi limitem pa¬
tet ula nebuia ⁊ caligine replebat᷑.
⁊ qui nune sunt aluei siue tracones
aquarum. iam tunc nup̃o iacentis
mundi erordio. in terre corpore fu¬
tura aquis receptucula pauita
erant. In quibꝰ ⁊̃ magna illa abis

Expanded text:
uantum conjicere potui ex iis quae in Scripturis de hac re sive manifeste sive obscure reperi secundum rei gestae veritatem expressa, prima illa dem tunc adesse prodiit, ubi nunc formata subsistit. Eratque terrenum hoc elementum medio eodemque imo loco subsidens caeteris in una confusione permistis forma meliore praeditum; sed iisdem circumquaque in modum cujusdam nebulae oppansis ita involutum ut apparere non posset quod fuit. Illa vero tria in una, sicut dictum est, adhuc confusione permista sive potius in una permistione confusa, circumquaque suspensa, eousque in altum porrigebantur quousque nunc summum corporeae creaturae pertingit. Totumque hoc spatium quod a superficie terrae medio jacentis loco usque ad extremum supremumque ambitus coeli limitem patet, illa nebula et caligine replebatur. Et quod nunc sunt alvei sive trachones aquarum, jam tunc in ipso nascentis mundi exordio in terrae corpore futura aquis receptacula parata erant. In quibus etiam magna illa abys
Abbreviated transcription (Latin):
sus de qua omniũ fiuenta a quaꝵ
prelucentu siue deriuanda fu̾ant.
patulo adhuc hỹatu uacuoq hor¬
rendum inp̃ceis mane preferebat.
cui quidem desuꝑ tenebrose illius
caliginis qua nune cota terre suꝑ¬
ficies obuoluta erat nebula tende¬
batur. quas ut ego arbitror teneb¬
ras. scriptura cum celum ⁊ t̾r̾am c̾a¬
rentur: supez faciem abissi fuisse:
testatur. Talis mundifacies iu
principio prio quam formã sꝯciꝑ¬
et aut dispositionẽ. ꝑ scriptura
si gnficatur cum dicitur. In princi

Expanded text:
sus de qua omnium fluenta aquarum producenda sive derivanda fuerant patulo adhuc hiatu vacuoque horrendum in praeceps inane praeferebat. Cui quidem desuper tenebrosae illius caliginis qua tota tunc terrae superficies obvoluta erat nebula tendebatur; quas, ut ergo arbitror, tenebras, Scriptura cum coelum et terra crearentur super faciem abyssi fuisse testatur. Talis mundi facies in principio priusquam formam reciperet aut dispositionem, per Scripturam significatur cum dicitur: In
Abbreviated transcription (Latin):
pisse ⁊ rerũ iusibłium om̃iũ ma¬
teriã. codemq prorsus momẽto
iniussolium in anglica natura
mandorum corporum matia. qñ pͥ¬
mum c̾ata e ⁊ quandam formã
a bent inqͣ subsistẽ̾ ceꝑit. ⁊ tñ in¬
formis erat qr necclum dispõita
et or dinata fuit. ita prorso illa
rõnalis natura qũ primũ inspĩ¬
tib anglicis c̾ata ẽ. mox quid
per apientiam et disctionez forta
est. S quiailli sumino ⁊ u̾o bo¬
no in qua beati ficanda erat. nõ¬
dum se perconu̾sion ẽ amoris u̾x¬
serat. quodammo ad ħ informis
ꝑmanebat. utmq ergo natura

Expanded text:
pisse et rerum visibilium omnium materiam, eodemque prorsus momento invisibilium in angelica natura mandorum corporum materia quando primum creata est, et quamdam formam habuit in qua subsistere coepit, et tamen informis erat, quia necdum disposita et ordinata fuit; ita prorsus illa rationalis natura quando primum in spiritibus angelicis creata est, mox quidem per sapientiam et discretionem formata est; sed, quia illi summo et vero bono in quo beatificanda erat nondum se per conversionem amoris impresserat, quodammodo adhuc informis permanebat. Utraque ergo natura
Abbreviated transcription (Latin):
et abyssoerat. abyssꝰ in t̾ra. teuebre
et aque in celo. ⁊ teneore erant suꝑ
fuciem abyssi. ⁊ spẽ dei f̾erebat᷑ sẽ sup
aquas.ergo super om̃ia erat spẽ
tassis iam aitis ẽ quantu ad ꝓpõi¬
tum breuitatis ꝑtinet. de hiis has¬
tenus disputasse. si hox soiumad¬
iscimo quanto tempore mundo in
hac confusione prio quam eiꝯ dis¬
positio incoͥharetur ꝑsistãt. Nã
matĩa. in principio temporis uł po¬
cius cum ip̃o tempore exorta oit. õ¬
stat ex eo quoddm̃ ẽ. In principio
c̾auit deus celum ⁊ terraz. Quam¬
diuan̾t inhac informitates iue
confusione ꝑmansent. scriptura.
manifeste non ostendit. mͥ aũt
uidetur quantum ego conicẽ uales.
iit̾ cationem et dispositionẽ rerũ.
ordinem quidem temporis sz nul¬
lam fuissemoram interiectã. ita
ut ue quidem dicipossit hec õpo
illud fcũm fuisse. s int̾ ħ̾ fc̃m et

Expanded text:
 in terra; tenebrae et aquae in coelo. Et tenebrae erant super faciem abyssi, et spiritus Dei ferebatur super aquas. Ergo super omnia erat spiritus tassis jam satis est quantum ad propositum brevitatis pertinet de his hactenus disputasse, si hoc solum adjecerimus quanto tempore mundus in hac confusione priusquam ejus dispositio inchoaretur perstiterit. Nam materia, in principio temporis, vel potius cum ipso tempore exorta sit, constat ex eo quod dictum est: In principio creavit Deus coelum et terram. Quamdiu autem in hac informitate sive confusione permanserit, Scriptura manifeste non ostendit. Mihi autem videtur quantum ego conjicere valeo creationem et dispositionem rerum, ordinem quidem temporis sed nullam fuisse moram interjectam; ita ut vere quidem dici possit, hoc post illud factum fuisse; sed inter hoc factum et
Abbreviated transcription (Latin):
lum sursum. ⁊ quod supra tr̃am erat
celum erat: ergo celum super tr̾am
erat.⁊ aq̃ uͥerant. sub celo ansupra
celum: uec sub celo neq supͣ celum
aque erant. s in ip̃o celo aque erãt.
quia ip̃m celum aqueerunt. totũ¬

Expanded text:
lum sursum, et quod supra terram erat lum sursum, et quod supra terram erat coelum erat. Ergo coelum supra terram erat. Et aquae ubi erant? sub coelo an supra coelum? Neque sub coelo, neque supra coelum aquae erant; sed in coelo aquae erant, quia ipsum coelum aquae
Abbreviated transcription (Latin):
a q̃ pp̃ motum ⁊ fiuctuationemna
si abysso int̾m erat. ⁊ tenebre erãt
ouper faciem abissi: ergo tenebre er¬
aut super tr̃am. s quid erat suꝑ
terram: Duo in principio põita st̃.
quid supra fuisse dicemus: aut
terra supra es celum suptꝰ. aut cer¬
ram subtꝰ ⁊ celum supra: s nũꝗd
c̾elendumẽ in prima illa conditõe
rerum celum subtus c̾atum fuisse.
⁊ postea informatione supͣ dispõi¬
tum fortassis qui a pͥo scriptum u¬
ominauit celum quam t̾ram: ꝓpt̾¬
ea celum qͣiͣ fundamentum subtꝯ
c̃atum fuisse quis dicat. Ego aũt
non ordinis s dignitatis cã sie
ẽẽ positumieor. ⁊ quia ⁊̃ sermo seq̃s
de elemento terre qiͣ de proximo ⁊
obhoc pocio nominato hñtꝯ fuit. i¬
ideo et prius celum ⁊ postea tetra no¬
minari debuit. s n ipra conditorũ
natura auum põĩtionis aut locati¬
onis ordinem patetur. quam ut põ¬
deuxa deorsum. ⁊ sinsum leuia dispo¬
uerentur. Ergo t̾ra deorsum erat. ⁊ ce¬

Expanded text:
 propter motum et fluctuationem. Nam si abyssus in terra erat et tenebrae erant super faciem abyssi; ergo tenebrae erant super terram. Sed quid erat super terram? Duo in principio posita sunt quod supra fuisse dicemus? Aut terra supra et coelum subtus; aut terra subtus et coelum supra? Sed nunquid credendum est prima illa conditione rerum coelum subter creatum fuisse; et postea in formatione supra dispositum? Fortassis quia prius Scriptura nominavit coelum quam terram, propterea coelum quasi fundamentum subtus creatum fuisse quis dicat. Ego aut non ordinis sed dignitatis causa sic positum reor; et quia etiam sermo sequens de elemento terrae quasi de proximo et ob hoc posterius nominato habendus fuit, ideo et prius coelum et postea terra nominari debuit. Sed neque ipsa conditorum natura alium positionis aut locationis ordinem pateretur, quam ut ponderosa deorsum, et sursum levia disponerentur. Ergo terra deorsum erat et coe
Abbreviated transcription (Latin):
celum supra celum. ⁊ sub celo celũ.
celo celum. ⁊̃ totum ex uno celo ⁊ un¬
um celum. sz aute quamfi̾et de ill¬
o celo hoc celum quod ẽ uocatũ firmͣ¬
mentu. non erat illd̃ celum celum

Expanded text:
elum supra coelum et sub coelo coelum. coelo coelum, et totum ex uno coelo et unum coelum. Sed antequam fieret de illo coelo hoc coelum quod est vocatum firmamentum, non er
Abbreviated transcription (Latin):
q c̾atori assiste̾. Inferiores aũt
tres ad ext̾ĩora agenda ⁊ ninciã¬
da uutti. Ares autem medios
non solimdigiitt᷑e uł lecor sea
offo̾ ⁊̃ int̾ utrosq consiste̾. qui
rceptum diuinu a superioribꝰ
accipiũt. et deferunt ad infĩores
de pet hoc cum sup̃mi mediis.
medii miis atq hii nob̾ p̃cep¬
tum diuinũ nunciant. ouines
uñco angli nominãt᷑.¬

Expanded text:
que Creatori assistere. Inferiores autem que Creatori assistere. Inferiores autem tres ad exteriora agenda et nuntianda mitti. Tres autem medios non solum dignitate vel loco, sed officio etiam inter utrosque consistere; qui praeceptum Domini a superioribus accipiunt et deferunt ad inferiores. Ac per hoc cum supremi mediis, medii imis atque hi nobis praeceptum divinum nuntient - omnes merito angeli nominant
Abbreviated transcription (Latin):
putant aliq ẽẽ in illa multitu¬
diue qui foras pro offõ ad extĩ¬
ora uucianda exeunt alis qui
intus semper assistũt. Sicut
scriptumẽ. Milia miliũ min¬
istͣabant ei. ⁊ deue̾ miles cente¬
namilia assistebant ei. Apls ãt
excellentiam fili cõmẽdans
p̃ angłis. omnes administra to
quomꝰ om̃s mutantur. Si ꝗdã
semꝑ adsistunt et si omnes
nũcii sunt. quomͦ quidam sꝑ
assiste̾ dicuntur: Si eĩ omnes
niuicii sũt: om̃s angłi sunt.
et si om̃s augli sunt. quomͦ
unus tiñ int̾ nouẽ ordines or¬
do. hoc nomine cengetur: Qui¬
dam putant in illa celesti curia
onĩs quidem mitti. s alios ex
offõ qui ꝓpͥe angłi siue arcbã¬
głi nominant᷑. aliq ex tp̃r ⁊ cã
extra comunẽ dispensatõem
oborta. qui up̃i quoq cum an¬
głorum ministiũ ex tp̃r susci¬
piunt. nomen inministĩo assu¬
mnunt sicut scriptum ẽ. Quifa¬
cit angłos si ios sp̃t. Quia uide¬
licet qui semꝑnatura sp̃e sunt.

Expanded text:
putat alios esse in illa multitudine qui foras pro officio ad exteriora nuntianda exeunt, alios qui intus assistunt, sicut scriptum est: Millia millium ministrabant ei, et decies millies centena millia assistebant ei . Apostolus autem excellentiam Filii commendans pro angelis omnes administratoriquomodo omnes mittuntur si quidam semper assistunt, et si omnes nuntii sunt, quomodo quidam semper assistere dicuntur. Si omnes nuntii sunt, omnes angeli sunt; et si omnes angeli sunt, quomodo unus tantum inter novem ordines ordo hoc nomine censetur? Quidam putant in illa coelesti curia, omnes quidem mitti, sed alios ex officio qui proprie angeli sive archangeli nominantur; alios ex tempore et causa extra communem dispensationem oborta. Qui et ipsi quoque cum angelorum ministerium ex tempore suscipiunt, nomen in ministerio assumunt. Sicut scriptum est: Qui facit angelos suos spiritus . Quia videlicet qui semper natura spiritus sunt,
Abbreviated transcription (Latin):
rammulta sunt alia que de
his diebrunstica di ci potue¬
runt. Siͦnos quasi erͣ mͣt̾iam nes¬
cium cuisim ista ꝑstruiginus. ut:
ad eindeminat̾iam tractandam:
q̃ĩ ex p̃oeclenti accessum conuẽien¬
ciorẽ hab̾nimus. nos siquidẽ ꝓposi¬
cum habemꝰ de sacramento redẽpti¬
oiis humane qd̃ aprincipio iuo¬
peribꝯ restaurationis form̃tũe. qͣn¬
cum dñs dederit in hocoꝑe tractare.
Set quia tempora condicionis tẽ¬
pore priora fuerunt. abhiis eror¬
dium sermonis summpsimus: ut ĩ¬
de ad reliqua que sequentur suo
ordine uam faceremus. dicimꝯ
namq oꝑa conditionis cationez
unũsorum qũ fõa sunt ut e̾ent
quenonerant: oꝑauero restaura¬
tionis quibus impletum est ur

Expanded text:
am multa sunt alia quae de his diebus mystica dici potuerunt. Sed nos quasi extra materiam nostram cursim ista perstrinximus, ut ad eamdem materiam tractandam quasi ex praecedenti accessum convenientiorem haberemus. Nos siquidem propositum habemus de sacramento redemptionis humanae quod a principio in operibus restaurationis formatum est quantum Dominus dederit in hoc opere tractare. Sed quia opera conditionis tempore priora fuerunt, ab his exordium sermonis sumpsimus, ut inde ad reliqua quae sequuntur suo ordine viam faceremus. Dicimus namque opera conditionis creationem universorum, quando facta sunt ut essent quae non erant; opera vero restaurati
Abbreviated transcription (Latin):
natõe uerbi.⁊ que in carnẽ ⁊ per
carne gessit u̾bum. cum om̃ibx sa¬
crumentis sius. siũ hiis que abĩi¬
cio mundi ad ip̃am in carna tõem
figurandam p̃cesserunt. Siuehis
que usq infinem seculi ad ip̃am
annuncianda ⁊ p̃clicandam sulre¬
quentur.dehis loquitur diuina
scuptura. ⁊ de his ⁊ prohis frã est
omnis diuina scriptura. quia q̃m¬
adincdum libri gentilium oꝑa cõ¬
dicionis inuestigant et tractãt.
sic diuma eloquia ad oꝑa restau¬
ratiomis tracranda et cõmendan¬
da maxime oꝑam dant

Expanded text:
erbi, et quae in carne et per carnem gessit Verbum cum omnibus sacramentis suis; sive iis quae ab initio mundi ad ipsam incarnationem figurandam praecesserunt, sive iis quae usque in finem saeculi ad ipsam annuntiandam et praedicandam subsequuntur. De his loquitur omnis divina Scriptura, et de his et pro his facta est omnis divina Scriptura; quia, quemadmodum libri gentilium opera conditionis investigant, et tractant, sic divina eloquia ad opera restaurationis tractanda et commendanda maxime operam dant
Abbreviated transcription (Latin):
ed tip̃am arbitrii ub̾itͣem.
secundum differentem ua¬
cure uirtutẽ et sapientie ⁊ cogͥti¬
onis ⁊ melligentie um si quis:
differentem assignare uolucrit.
non ẽ qui ex ir̃e occurrat. Quia
sicut differẽs ugor ⁊ subtilitas
nature infirmitas nature ñ ad¬
ducit. minorꝰ quia cognitio igu¬
orantie aapientie ignorantiam
noningĩt. sic libertas infi̾or mil¬
lam arbitrio uolunttͣis neccͣita

Expanded text:
arbitrii libertatem secundum differentem naturae virtutem et sapientiae et cognitionis et intelligentiae vim; si quis differentem assignare voluerit non est qui ex ratione occurrat. Quia sicut differens vigor et subtilitas naturae infirmitatem non adducit, minorque cognitio sapientiae ignorantiam non ingerit; sic libertas inferior nullam arbitrio voluntatis necessita
Abbreviated transcription (Latin):
que nune ⁊̃ causa Tut nõ oretur
ꝓ dyabolo angłisq eio etlio sup¬
causa ẽ ut non orent sancti hoĩ¬
nes pro hominib in sidelibus
impiis q defunctis nͥ qr de eis
tatos iam nou̾unt añ illumi
iudicis iusti conspectum or̾onis
sue meritum cassari refugiuĩt.Ꝙ
si nuie queq inuẽtes iusti et¬
mortuis et dampnatis iniustis¬
minime compaciũtur qñ adhuc
aliquid udicable de sua causa
ta respiciunt qñ ab om̃iuicio
iusticie uicinus atq arciꝯ ihe¬
rebunt. Sic quippe eorum mẽtes
ꝑ hor quod iustissimo inh̾ent iudi¬
ciui districtionis abcorbet. ut oĩ¬
no eis non libeat quicquid abil¬

Expanded text:
nc etiam causa est ut non oretur pro diabolo angelisque ejus aeterno supcausa est, ut non orent sancti homines pro hominibus infidelibus impiisque defunctis, qui de eis licio jam noverunt ante illum judicis justi conspectum orationis suae meritum cassari refugiunt. Quod si nunc quoque viventes justi mortuis et damnatis inminime compatiuntur, quando adhuc aliquid judicabile de sua causa nta respiciunt, quando ab omni vitio justitiae vicinius atque arctirebunt. Sic quippe eorum mentes per hoc quod justissimo inhaerent judici, vis districtionis absorbet ut omnino eis non libeat quidquid ab il
Abbreviated transcription (Latin):
bitatione disponens. utrisq re¬
głam iponens obedientie. qͣtenꝰ
et illi ab eo uͥ eant non adcłet.
⁊ ista ab co u̾erant adid uͥ non
erant ascenderent. ut cũ isti per¬
uenissent et isti non discessissẽt.
supra id qued fcĩerant. ad id ad
quod fcĩ erant pertinge̾nt. ut c̃
eo eẽt a quo fc̃ĩerant. Recit itaq
deus hominẽ ex duplici suba. cor¬

Expanded text:
bitatione disponens. Utrisque rebitatione disponens. Utrisque regulam proponens obedientiae, quatenus et illi ab eo ubi erant non caderent, et isti ab eo ubi erant ad id ubi non erant ascenderent, ut cum isti pervenissent et illi non cecidissent, supra id quod facti erant ad id ad quod facti erant pertingerent, ut cum eo essent a quo facti erant. Fecit itaque Deus hominem ex duplici sub
Abbreviated transcription (Latin):
uilitatem licet longeifiore.
ad sueglie participato̾e sublimͣ¬
rx. Rursum si tantumgaudiuz
ẽ ⁊ tanta iccunditas unta ista m¬
ortalis. que constat ex pr̃entias
spe incorpore corruptibłi. qnͣta
iccunditas foret et ꝙ gaudui
uita illa iumortalis ex pyentia
deitatis in sp̃n rõali. Quia ergo
in parte pro exemplo uinu̾sita¬
tis humiliatus ẽ rõnalis sp̃e us
q ad consortium tetreni corpo¬
ris. Ne forte hocipinad depres¬
si onem eiꝰ pertin̾e uideretur. ad¬
uuxit ꝓuidentia dei ut postino¬
dim cum eodem corpore głifica¬
toad consortium illorum qui ĩ
ꝯua puritͣte ꝑmanẜant: subli¬
maretur. ut qd̾ minus ex dispẽ¬
aitione sui creatoris acceꝑat
conditus. per grãm ei ꝯdem post¬
modum acciperet glificano
quos fec̾at uaria sorte proarbi¬
tuo ommpotentis uoluttis
sue disposint. illis quos in sua
puritͣte requerat sursũ in celo.
mansionem costituens Illos
u̾o quos corporib terrens

Expanded text:
umilitatem licet longe inferiorem umilitatem licet longe inferiorem ad suae gloriae participationem sublimare. Rursus si tantum gaudium est et tanta jucunditas vita ista mortalis quae constat ex praesentia spiritus in corpore corruptibili, quanta jucunditas foret et quantum gaudium, vita illa immortalis ex praesentia Divinitatis in spiritu rationali? Quia ergo in parte pro exemplo universitatis humiliatus est rationalis Spiritus usque ad consortium terreni corporis, ne forte hoc ipsum ad depressionem ejus pertinere videretur, adjunxit providentia Dei ut postmodum cum eodem corpore glorificato ad consortium illorum qui in sua puritate perstiterant sublimaretur, ut quod minus ex dispensatione creatoris sui acceperat conditus, per gratiam ejusdem postmodum acciperet glorificandus. quos fecerat, varia forte pro arbitrio omnipotentis voluntatis suae disposuit; illis quos in sua puritate reliquerat, sursum in coelo mansionem constituens; illos vero quos corporibus terrenis
Abbreviated transcription (Latin):
est. sola caritate nulla sui necĩ¬
nllins boniquod ip̃e erat aquo
ip̃e. bt̃ns erat participem faee̾t
U̾n quia hoc ad felicitatis augm̃¬
cum pertinuit ut grãm codito¬
ris sui per q̃iigłificantꝯ erat
agnescet. Uoluit ip̃e ecclitoi prio
eiin sua conditione ostend̾e.q
p̾iucdum in ip̃o fc̃um erat cx
dignato̾e. Creaturamergo ir̃e
quam fecerat iussit partun in
sua puritate persiste̾. partĩ eam
corporeis in dum̾tis ⁊ t̾rems in
ansiombo copulans. luteam
mat̾iam fecit ad inte sensum
uegetare. hoc si quidem proexẽ
one eio dem perficienda fũat ꝓpo¬
sito. ut uidelicet ostendetur qr
qued cune erat in conditione
assumptus sp̃c sibi. comproba¬
uit ergo deus potentiam suã.
⁊ grãm ostendit primũ fingen¬
do homine. qĩn postea exibitꝰ
erat hoicanẽ głificando. ut sci
ret homo quia si potuit ds̃ tã dis¬
parem naturam corporis ⁊ aĩe ⁊¬
annciciam coniunge̾ neq̃ꝙͣ ei ĩm¬
sibłe futurum rõnalis c̃ature ħ¬

Expanded text:
est, sola charitate, nulla sui necesillius boni quod ipse erat, et quo ipse beatus erat, participem faceret. Verum quia hoc ad felicitatis illius augmentum pertinuit ut gratiam conditoris sui per quem glorificandus erat agnosceret, voluit ipse conditor prius ei in sua conditione ostendere quod postmodum in ipso facturus erat ex dignatione. Creaturam ergo rationalem quam fecerat, jussit partim in sua puritate persistere; partim eam corporeis indumentis et terrenis mansionibus copulans, luteam materiam fecit ad vitae sensum vegetare. Hoc siquidem pro exemonem ejusdem perficienda fuerat proposito ut videlicet ostenderetur quia quod tunc erat in conditione ignatione assumptus spiritus sibi. Comprobavit ergo Deus potentiam suam et gratiam ostendit. Primo fingendo hominem, quam postea exhibiturus erat hominem glorificando. Uret homo quia, si potuit Deus tam disparem naturam corporis et animamicitiam conjungere, nequaquam ei impossibile futurum, rationalis creaturae h
Abbreviated transcription (Latin):
ce in primarinrte huiꝰ¬
opetis de cõclitione ho¬
muns proseq̃nda dis¬
cinximus ordine mĩe
suscipimus explananda. Qua¬
tuor enimerant aprincipio pro¬
posita. primũ quare creatus sit
⁊ qualit̾ institutus. Tercium
qualit̾ lapsus ꝯit. Quartum
qualit᷑ sit rerarato. Horuim ꝗdẽ
quod primumpositũ ẽ .i. cã crea¬

Expanded text:
e in prima parte hujuoperis de conditione hominis prosequenda dixtinximus, ordine nunc suscipimus explananda. Quatuor enim erant a principio proposita. Primum quare creatus sit et qualiter institutus; tertium qualiter lapsus sit; quartum qualiter sit reparatus. Horum quidem quod primum positum est, id e
Abbreviated transcription (Latin):
inuentibꝰ ceruimꝰ. qui a amo¬
dico unu̾sa accipiunt at dem̃
pulatun per iicrementa ordi¬
ne ad petfectionez euadunt. Qͦ¬
cͥca nequaꝙͣ pro uicio humane
nature deputandumẽ simpr
incipio suo aꝑfc̃o incoͥata ꝑsb̾
seq̃ntem ꝓpagato̾e a modico ad
maioro et meliora proficiat. ⁊
de corpore quidem humano for¬
qui sine peco nasc̾entur sensu et
intlligentia mentis in ꝑfcĩ nas¬
cerentur. ꝓpt̾ea  ⁊ om̾is ignorãcia
inronali creatura non nisi ex pe¬
na pcc̾i ẽẽ indecur.s si qui hocdi¬
cunt non satis diligent̾ conside¬
rant. quia non omns qui ali¬
quid nesxit. aut aliquid inmꝰ
ꝑfc̃e scit statim ignorantiam
habe̾ siue inignor antia ẽẽ clicẽdꝰ
set nescit᷑. Talis itaq ignorã¬
tia non nisi expena poc̃i in ẽei
ocgnaxitur cummens a lumĩe
u̾itatis excecata ne ea que scire
de be̾t cognorere ualeat ꝓpͥo uicio
olxcuratur. Illamuero que in
nascentib cunctis ⁊ nine a

Expanded text:
viventibus cernimus. Quia a moviventibus cernimus. Quia a modico universa incipiunt; ac deinde paulatim per incrementa ordine ad perfectionem evadunt. Quocirca nequaquam pro vitio humanae naturae deputandum est si in principio suo a perfecto inchoata, per subsequentem propagationem a modico ad majora et meliora proficiat. Et de corpore quidem humano forqui sine peccato nascerentur sensu et intelligentia mentis imperfecti nascerentur, propterea quod omnis ignorantia in rationali creatura non nisi ex poena peccati esse videatur. Sed qui hoc dicunt, non satis diligenter considerant quod non omnis qui aliquid nescit aut aliquid minus perfecte scit, statim ignorantiam habere sive in ignorantia esse dicendus set, nescitur. Talis itaque ignorantia non nisi ex poena peccati inesse cognoscitur, cum mens a lumine veritatis excaecata ne ea quae scire deberet, cognoscere valeat, proprio vitio obscuratur. Illam vero quae in nascentibus cunctis et nunc a
Abbreviated transcription (Latin):
querit᷑ quales homo fiuos¬
geuerare debuisset si non posset¬
peccasset. Utrum uidelicet quẽad¬
inclum ip̃e primus ho ⁊ scdm st
pore ꝙͣ sensu in ip̃o mox natiui¬
tatis ꝯue erordio perfcĩcẽ debe¬
rent. Nos sedin estimatõez uraz
idmag̃ approbamꝰ ut primꝰ ꝗ
dein homo si cut dixiuis ⁊ corpore
et sensuꝑfẽus mox frus fuissec̾¬
datur illos u̾o qui ex ip̃o nasce¬
tur cademlege qua et uẽnatiui tͣ¬
temhumanam ordinatam cni¬
uius paruulos nascitix ac de¬
inde per int̾ualla temporum tã ĩ
sensui animi qm instatura corp¬
oris incrementa accepturos sic
euim in om̃igene rerum aliã
legem primam cõditionez hiuii¬
se cernimꝯ atq aliam sulreq̃ntẽ
ꝓpagationem. prima eĩ om̃ia per¬
fcã facta sunt. cetã au̾t omia q̃ ex
hͣħs oriuntur et pꝰ ip̃a subrecunt᷑.
nisi ꝑint̾ualla temporum crescẽ¬
do ad perfectõem uenire ñ pꝯsut.
ħ in arboribꝯ et plantis et gen̾i¬
bus ciuictis. ħ inbestiis ⁊ ceteris

Expanded text:
quaeritur quales homo generare filios debuisset si non peccasset, utrum videlicet quemadmodum ipse primus homo secundum stapore quam sensu in ipso mox nativitatis suae exordio perfecti esse deberent. Nos secundum existimationem nostram id magis approbamus, ut primus quidem homo, sicut diximus, et corpore et sensu perfectus mox factus fuisse credatur; illos vero qui ex ipso nascerentur eadem lege qua et nunc nativitatem humanam ordinatam cernimus parvos nascituros; ac deinde per intervalla temporum tam in sensu animi quam in statura corporali incrementa accepturos. Sic enim in omni genere rerum aliam legem primam conditionem habuisse cernimus: atque aliam subsequentem propagationem. Prima enim omnia perfecta facta sunt; caetera autem omnia quae ex ipsis oriuntur et post ipsa subsequantur, nisi per intervalla temporum crescendo ad perfectionem venire non possunt. Hoc in arboribus et plantis et germinibus cunctis; hoc in bestiis et cunctis
Abbreviated transcription (Latin):
habebat uireiꝯ non eẽt. mani¬
feste demonstratumẽ. quia hii
quos puus habuerat. quinq
eiꝯ. hec ẽ legitum etnon alie¬
ni suissent. Naturale oiqde¬
ẽ humane ñture in primͣ ettͣe
decundum solos sensuum af¬

Expanded text:
ir ejus non esset; manifeste demonstratum est quod ii quos prius habuerat quinque ejus, hoc est legitimi, et non alieni fuissent. Naturale siquidem humanae naturae est, in prima aetate secundum solos sensuum af
Abbreviated transcription (Latin):
secundum solum motuz sensu¬
um incedens oꝑatur. nee ma¬
lum ei ad culpam. nec bonũ ad
eos si gr̃am adiuuante non
rabuerint a cognitione ueri¬
tatis illa diuntaxat que ad sa¬
lutem pertines p̃pediri qd̾ siue¬
tum est. n uicium fuiss illis
qui siue pocõ nasc̾entur siũ
cognitione etiam nasci. quia
nich in senascendo h̾rent. uni
pͦea et ad tempo cognouen di
peruenissent potuissent a cogͥ¬
tione u̾ittis ppediri. Et nos qdẽ
ca quenob mag̾ probubłia in
debantur: elegim̾us ita tñ ut in
nuilla parte dubia pro certis as¬
serere presumamꝰ. ꝓ eo autẽ
quod propositum fuit nobis
tractare qualis primꝰ ho cõ

Expanded text:
secundum solum motum sensuum incedens operatur, nec malum ei ad culpam, nec bonum ad eos si gratiam adjuvantem non habuerint a cognitione veritatis illa praesertim quae ad salutem pertinet praepediri. Quod si verum est, neque vitium fuisset illis qui sine peccato nascerentur, sine cognitione etiam nasci; quia nihil in se nascendo haberent unde postea cum ad tempus cognoscendi pervenissent, potuissent a cognitione veritatis praepediri. Et nos quideea quae magis probabilia nobis videbantur eligimus, ita tamen ut in nulla parte dubia pro certis asserere praesumamus. Pro eo autem quod propositum fuit nobis tractare qualis primus homo c
Abbreviated transcription (Latin):
diximus consideratio. nimis at
comui estuna t̾de ⁊ possiblitate rece¬
ssit. Mag̃ autem ea ponenda in
usum loquendi que se sponte ae¬
comcclant. ⁊ nͥ a lat̾e ingerant ali

Expanded text:
diximus, consideratio nimis a communi existimatione et possibilitate recessit. Magis autem ea ponenda in usum loquendi quae se sponte accommodant; et nihil a latere ingerant ali
Abbreviated transcription (Latin):
uero qũ sit alicubi: non ubiq in¬
uenitu. Sune eĩ qd̾ diffiuitum
habet finem ⁊ t̾minum. habet locum.
et detĩninat locum. sicut detĩmna¬
tumẽ in loco. S corpꝯ qual dimẽ¬
sionem h̃t in loco cirrunscribit᷑
quĩ ei secundum locum principi¬
um ⁊ mncdium ⁊ finis assiguatur.
cirrumscriptione quidem non reci¬
pit loci. ⁊ camen loco qua anim cõ¬
cluditur. quĩ cum hie alieubi pre¬
seus sit. cotus alibi non inueĩtur.

Expanded text:
bique invenitur. Omne enim quod definitum quod finem et terminum habet locum habet, et determinat locum sicut determinatum est in loco. Sed corpus dimensionem habens loco circumscribitur; quoniam ei secundum locum principium medium et finis assignantur.circumscriptionem quidem non recipit loci; et tamen loco quodammodo concluditur, quoniam cum hic alicubi praesens sit totus, alibi non invenitur.
Abbreviated transcription (Latin):
dunt. qui nimirũ insua simpli¬
citt᷑e saluantur. nec ab illorum
m̾ito alieni sunt. qͣmuis ad illoꝵ¬
ẽ. boues arabant et asine pasceb¬
autur. Iux eos. Siplices qppe ĩ
scã eccłia qmͣius cumꝑfeĩs occul¬
ta sacramentorum dei rimͣri non
ualeant quia tũ se ab illorui so¬
cietate non diuidũt qͣiuxͣ eos
positi in eadem fide et spe bene
oꝑando se pascũt. Sic ergo fides
tentionẽ dirigat. qr sinicħ ex
hiis que credenda sunt cognoxe¬
tur nõ hab̾et fides quo se ꝑ intẽ¬
t̾oem in bono oꝑe diriget. n ad
quid beñ opando spem suam ex¬
citaret. s aluid ẽ in quibudam
coguitionẽ fide transcẽde. aliud
illa que nunꝙͣ ignoranda sũt
c̃lenda nescire. Illie m̾itum fides
ht uͥ ⁊̃ cognitione non dise̾nit
ħ quia a cognitione omĩno desti¬
tuitur. cadit ip̃a et fides eiꝰ desis

Expanded text:
dunt, qui nimirum in sua simplidunt, qui nimirum in sua simplicitate salvantur, nec ab illorum merito alieni sunt, quamvis ad est: Boves arabant et asinae pascebantur juxta eos . Simplices quippe in sancta Ecclesia quamvis cum perfectis occulta sacramentorum Dei rimari non valeant; quia tamen se ab illorum societate non dividunt quasi juxta eos positi in eadem fide et spe bene operando se pascunt. Sic ergo fides ntentionem dirigat; quia si nihil ex his quae credenda sunt cognosceretur, non haberet fides quo se per intentionem in bono opere dirigeret, neque ad quid bene operando spem suam excitaret. Sed aliud est in quibusdam cognitionem fide transcendere; aliud illa quae nunquam ignoranda sunt credenda nescire. Illic meritum fides habet ubi etiam cognitione non discernit; hic quia a cognitione omnino destituitur cadit ipsa, et fides ejus desis
Abbreviated transcription (Latin):
ẽ. Cognitionem aũt hic intlłigi¬
mus scĩa rerum ñ illam que ex
p̃sentia ip̃arum comp̾henditur
s illam que auditu solo ꝑcipi¬
Itur. ⁊ ex uerborum si gnificat᷑de
fide ẽe non pot̾ qua res eẽ uł nõ
sẽcclit᷑. ad haue oognitõe si fides
accedat ut c̾clatur qd̾ audiebat᷑
et intlligebatur in cclulitas ĩ cegͥ¬
cione et inuenit᷑ inc̾clulitate fi¬
dei suba in cogͥ̾t̾o̾e mat̾ia. pot̃ at̃
cognitio huiusmõi siñ om̃i fide
ẽẽ. fides autem sine omni cogͥtõe
ẽẽ ñpot̃. quĩ qui auclit aliquid ⁊ ĩ¬
clłigit ñ semper c̾dit. Qui aũt nͥ
int̾lligit nicħ cͥdit. qͣmuis aliqũ
cłe posit qd̾ ñ intłłigit. Nam ⁊
fides ẽ ⁊ de fice qua credit᷑ ꝙ ues¬
citur. quia scienti et celẽti c̃ditur.
Ille enim qui celẽti c̾clit ñ ĩcõueiẽt᷑
crecle dicitur qd̃ ille c̾lit cuic̃clit
et si nesciat illd̾ quid sit qd̾ cre¬
dit. et scit cui cdit. Tales sunt sĩ¬
plices inscã eccłia. qui perfectõri¬

Expanded text:
itionem autem hic intelligimus scientiam rerum non illam quae ex praesentia ipsarum comprehenditur, sed illam quae auditu solo percipitur, et ex verborum significatione fide esse potest qua res esse vel non esse creditur. Ad hanc cognitionem si fides accedat ut credatur quod audiebatur et intelligebatur, est credulitas in cognitione, et invenitur in credulitate fidei substantia, in cognitione materia. Potest autem cognitio hujus sine omni fide esse; fides autem sine omni cognitione esse non potest, quoniam qui audit aliquid et intelligit, non semper credit; qui autem nihil intelligit nie possit quod non intelligit. Nam et fides etiam est de fide qua creditur quod nescitur, quia scienti et credenti creditur. Ille enim qui credenti credit, non inconvenienter credere dicitur quod ille credit cui credit; et si nesciat illud quid scit quod credit, et scit cui credit. Tales sunt simplices in sancta Ecclesia qui perfectiori
Abbreviated transcription (Latin):
ali questione coartainur
sit. Et tamen e duob unum
facilius approbamius. quia uo¬
quam malum quod ꝑmisit. cũ
camen qued pcepit fcm̃n on sit
bonum s malum quod ꝑmisit.
leueenm ẽ et sine s ꝯscientie ser¬
upulo dicitur deus uult bonũ.
quia cum dicitur bonum sonat.
deus uult bonum. Si u̾o dicit᷑
deus uult malum. graue ẽ audi¬
tu ⁊ non facile recipit ħ pia mẽs
de bono quia malumuult. Uide¬
tur non hec solum dici cum dicit᷑
deus uult malum ꝙ bonus
malum diligit et approbat qd̃
prauum ẽ. ⁊ amicam sibi reput¬
at iniquitatem.⁊ gaudet qua¬
si de consili.⁊ bonum putat qd̃
malumẽ. ⁊ideo refutat hoc mẽs
pia non quia qued dicitur non

Expanded text:
ali quaestione coarctamur sit. Et tamen e duobus unum facilius approbamus, quod voquam malum quod permisit, cum tamen quod praecipit factum non sit bonum, sed malum quod permisit. Leve enim est et sine conscientiae scrupulo dicitur: Deus vult bonum, et cum dicitur, bene sonat: Deus vult bonum Si vero dicitur: Deus vult malum, grave est auditu et non facile recipit hoc pia mens de bono quod malum vult. Videtur enim hoc solum dici cum dicitur Deus vult malum, quia bonus malum diligit et approbat quod pravum est, et amicam sibi reputat iniquitatem, et gaudet quasi de consimili et bonum putat quod malum est; et ideo refutat hoc mens pia; non quia quod dicitur non
Abbreviated transcription (Latin):
in bono. ut ħ nõ requirat. ⁊ ẽrur¬
sus talis inmalo ut nechiis ua¬
leat cũb ab hac uita transierit
a diuuari. Quocc omnem̃itu
comparatur quo posit po hanc
uitam reuelari. quispiã uł gra¬
ueglexit cum obierit apł dũz
pmereri. non gͥ ista que pro de¬
fumetis frequenter ecc̃a comẽ¬

Expanded text:
rursus talis in malo ut nec habens valeat cum ab hac vita transierit adjuvari. Quocirca omne meritum comparatur, quo possit post hanc vitam relevari quispiam vel graneglexerit cum obierit apud Deum promereri. Non igitur illa quae pro defunctis frequentat Ecclesia commen
Abbreviated transcription (Latin):
Am sicut sapientia seco¬
hom̃is non uidetur uͥ ab ip̃o
honine don᷑ exe l ⁊ mani festecur
per ubum: ita sapientia dei inuisi¬
bir fuit et non potuit cognqrinͥ
ab ip̃o solo cuius erat. donce maĩ¬
festata ẽ ꝑ opꝰ suum. ⁊ erat ip̃a sa

Expanded text:
am sicut sapientia hominis non videtur nisi ab ipso homine donec exeat et manifestetur per verbum, ita sapientia Dei invisibilis fuit et non potuit cognosci nisi ab ipso solo cujus erat, donec manifestata est
Abbreviated transcription (Latin):
ꝙ ẽ manifestum. ꝓdit et reuelat
uerbum qual ẽ cocultum. Sie et
in deo u̾bum ⁊ in trinsecu cocultũ
⁊ minsible. U̾bum fuit cordis eiꝰ
et aapientia eras hocu̾bum ĩuisi¬
bile. donec manifestatu ẽ ꝑuer
bumextunsecu qd̃ uisibile fac¬
bum oris manifestumẽ u̾bum
cordis. Sie loquitur om̃is nͣta
auctoremsuu ⁊ indicas qd̾ fc̃m
ẽ. opificem ulłigendi sensum
habentib¬

Expanded text:
dit et revelat verbum quod occultum est. Sic et in Deo verbum intrinsecum et occultum et invisibile verbum fuit cordis ejus; et sapientia erat hoc verbum et invisibile, donec manifestatum est per verbum extrinsecum quod visibile facbum oris manifestatum est verbum cordis; sic loquitur omnis natura ad auctorem suum, et indicat quod factum est opificem intelligendi sensum habentib
Abbreviated transcription (Latin):
une diximꝰ quouio i̾ uera
probat qm̃ deus unus ẽ. ⁊
que dd unitatem deitatis spectãt.
uera ẽẽ considerat. Deĩ ⁊̃ argu¬
it et comendat quĩ non solum. s¬

Expanded text:
unc diximus quomodo ratio vera probat quod Deus unus est, et quae ad unitatem deitatis spectant vera esse considerat. Deinde etiam arguit et commendat quod non solum
Abbreviated transcription (Latin):
habent tamen et ip̃e aliꝗo quo pꝰ¬
tiores inueniant᷑. qũ nõ prece¬
dunt omina. In hac ei unusitͣte
rerum om̃iu ita cunctis causalit̾
coherentib aliquid primũ inue¬
intur. ut ex his om̃ibꝰ uͥ priꝰ po¬

Expanded text:
ipsae aliquid quo posteriores inveniantur, quoniam non praecedunt omnia. In hac enim universitate rerum omnium, ita cunctis causaliter cohaerentibus aliquid primum invenitur, ut ex his omnibus nihil p
Abbreviated transcription (Latin):
Serum omnui ordo dispositio¬
q a summo usq ad inuum
numusitatis huuis compage
ita sese causis quibuscamionũ¬
q geuituris proxequitur. ut õi¬
um que sunt nicħ in connexũ
aut separabile natura extremũ¬
q inueniatur. Quecumq enĩ
sunt rerum omnĩ aut cause ĩ¬
ueniuntur sulxequentiũ effec¬
tuum ẽẽ. nt effectus precedẽtiũ
causarũ. Et reum qui dem alie.
sicut prima om̃ium. alia effectꝰ
tm̃ ñ ⁊̃ cause sunt ulcima ⁊ postr¬
ema uniu̾sorum. Alia autem et
cãe sunt ad gen̾and̾ posti̾ora que
gn̾ant.⁊ ã priora aquibꝰ gener¬
antur effcus. et sieut hiis que
ultimͣ sunt et effc̃us tantum pri¬
orum nichil post̾i̾ꝰ cernitꝰ. sic qd̃
his que prima sunt et cause tã¬
tum siurequentium. nicħ priꝯ
inuenitur. de mediis aũt q̃q
effũs. ⁊ que uitĩa sunt ante ultĩa
cuise ultime et ultima gen̾ata ⁊
prima gn̾antia. prime aũt cause
alie c̾ate sunt. et que sunt in suo
gn̾e prime. alie inc̾ate.⁊ que uin¬

Expanded text:
erum omnium ordo dispositioque a summo usque ad imum, in universitatis hujus compage ita sese causis quibusdam rationumque genituris prosequitur, ut omnium quae sunt, nihil inconnexum aut separabile natura externumque inveniatur. Quaecunque enim sunt rerum omnium, aut causae inveniuntur subsequentium effectuum esse, aut effectus praecedentium causarum. Et rerum quidem aliae sicut ultima et postrema universorum. Aliae autem et causae sunt ad posteriora quae generant; et ad priora a quibus generantur effectus; et sicut his quae ultima sunt et effectus tantum priorum nihil posterius cernitur; sic quidem iis quae prima sunt et causae tantum subsequentium, nihil prius invenitur. De mediis autem quaeeffectus; et quae ultima sunt ante ultima, causae ultimae, et ultima generata, et prima generantia. Primae autem causae aliae creatae sunt et quae sunt in suo genere primae, aliae inc
Abbreviated transcription (Latin):
dicit. Qui cauet sollicite ne in
sua seruitute uł pro timore hõis
contra deum quid faciat. uł t̾ren¬
e retributionis lucr̃ intentione
celesti p̃mio antepõat. s ingreco
manifestior sina expressaẽ. Gre¬
ca namq locutio diuina seruitu¬
tem ab humana ꝓpͥo uocabło dis¬
tinguit qd̾ latiuitas nonh̾t. Ibi
enim dei suitus lat̾a: ⁊humana d¬
dulia uoratur. ⁊ obhoc ydolatre ap¬
pllati sunt qui eamseruitutem.
qͣm deo debu̾nt ydolis exibebãt.
S latina lingua utramq sub eo¬
deminomine seruitutem compre¬
rendit. et ꝓptea obeutior sigͥcatio
fcã ẽ cumdicit᷑ ei soli scunes ꝙ in
g̾co ambiguum ñ ẽ. S cum hoc
sceptum ad patrem pertinẽt: qͣre

Expanded text:
ntradicit, qui cavet sollicite ne in ntradicit, qui cavet sollicite ne in sua servitute, vel pro timore hominis contra Deum quid faciat, vel terrenae retributionis lucrum in intentione coelesti praemio anteponat. Sed in Graeco manifestior sententia expressa est. Graeca namque locutio divinam servitutem ab humana proprio vocabulo distinguit quod Latinitas non habet: ibi enim Dei servitus latria, et humana dulia vocatur. Et ob hoc idololatrae appellati sunt, qui eam servitutem quam Deo debuerunt, idolis exhibebant. Sed Latina lingua utramque sub eodem nomine servitutem comprehendit, et propterea obscurior significatio facta est, cum dicitur: Ei soli servies, quod in Graeco ambiguum non est. Sed cum hoc praeceptum ad Patrem pertineat, quare
Abbreviated transcription (Latin):
stare pot̾it. quia sepe iuet̾i̾ tes¬
tamento sc̃os uiros non solũ an¬
gł̾os a doiasse sz ⁊̃ homines legi¬
mus. nec tñ ꝓpt̾e̾a alicubi repreb¬
ensos inuenimꝰ.⁊ in nouo ⁊̃ apłi¬
quidem fideles ad seruiend̾ suy¬
iorib ⁊ p̾latis sũmope exorta tm
Sciendum tũ ẽ quia aliomõ ho¬
mines aliom̃õd̾s adoran p̃cipit᷑
usunamq ueti superiores quiq
ab insiorib adorari dicebantur.
qũ eis sine incuruatr̃e gemiu
siuecapitis inclinatione ab h¬
iis iru̾entia cribebatur. ⁊ seum
autem adorare ẽ ei totammẽtez
per humilitt̃ez ad ac deuotõem
substuere. ⁊ ip̃m principiũ ac fin¬
em om̃is bomi cłe. & ei sli uos
debe̾ nemoẽ sane mẽtis qui am¬
biguat. Unde ip̃e quaq ꝑ ꝓpham
de setestatur. dicens. honorẽ .ii.¬
tilibꝯ. De ẜuitute uero idip̃m
competent᷑ intlłigi pot. quia nimi¬
rum omnis ille rectissime soli deo
causa dei impugnatur fident̾ ꝯͣ¬

Expanded text:
stare poterit, quia saepe in Veteri Tesstare poterit, quia saepe in Veteri Testamento, sanctos viros non solum angelos adorasse, sed etiam homines legimus; nec tamen propterea alicubi reprehensos invenimus? Et in Novo etiam Apostolus fideles ad serviendum superioribus et praelatis summopere exhortatur. Sciendum ergo est quod alio modo homines, alio modo Deus adorari praecipitur. Usu namque veteri superiores quique ab inferioribus adorari dicebantur, quando eis sive incurvatione genuum, sive capitis inclinatione ab his reverentia exhibebatur. Deum autem adorare, est ei totam mentem per humilitatem ac devotionem substernere, et ipsum principium ac finem omnis boni credere. Quod ei soli nos debere nemo est sanae mentis qui ambigat. Unde ipse quoque per de se testatur dicens: Honorem tilibus . De servitute vero idipsum competenter intelligi potest, quia nimirum omnis ille rectissime soli Deo causa Dei impugnatur fidenter co
Abbreviated transcription (Latin):
tatem aguosce. Ꝙ audis hoc ẽ
obedieutia qͣm exigeres. Q d̾s
tuus ẽ gr̃a qua preuẽiris. Q
deus unus ẽ ueritas qua illũ¬
naris. ⁊ perficeris. ⁊ Seuuntuum
audi qui tibi miscdiam iam exi¬
buit. ⁊ necdum tũ seruiciũ a de¬
accepit. ut scias ab ip̃o eẽ utrũq
scilicet qd̾ a te exigit opꝰ uͥtutis
Frustra namq uł ui obedienti
gr̃a ułcontumaci doctͥna uł nõ
intłłigenti p̃ceptum dic̾e̾tur.
Idcͥco primũ audisrł. ut sis obe¬
diens. deustiis. ut deuotus
eristas. deus unus ẽ. ut uertͣtẽ
agnoxas. Deinde sequit᷑ p̃cep¬
tum. ip̃m adorabis ⁊illi foltẜ
seruies hoc pertinet ad opatõe.
fides enim oꝑans ex dilectõe ꝑ¬
fcin facit. quia nec om sine fide
nec fides cui tempn suppetit ac¬
cepta ẽ sine oꝑe. iOpt̾ea adora
recte c̾clendo. Serui bene opãdo.
Queri auĩt pot̃ sud quod dixit¬
illi soli ad utrumq reffe̾nd̃ sic.
ut dicatur ip̃m solumadorabis¬
⁊ illi soli seriues. s hoc quom̾o

Expanded text:
gnosce. Quod audis, hoc est obedientia, quam exigeris. Quod Deus tuus, est gratia praevenientis. Quod Deus unus, veritas qua illuminaris et perficeris. Deum tuum audi, qui tibi misericordiam jam exhibuit, et necdum tamen a te servitium accepit, ut scias ab ipso esse utrumque, scilicet, et quod a te exigit opus virtutiFrustra namque vel inobedienti gratia, vel contumaci doctrina, vel non intelligenti praeceptum daretur. Idcirco primum audi, Israel, ut sis obediens, Deus tuus, ut devotus existas, Deus unus est, ut veritatem agnoscas. Deinde sequitur praeceptum: Ipsum adorabis, hoc servies, hoc pertinet ad operationem. Fides enim oerfectum facit, quia nec opus sine fide, nec fides cui tempus suppetit accepta est sine opere. Propterea adora recte credendo, servi bene operando. Quaeri autem potest an id quod dixit; ei soli ad utrumque referendum sit, ut dicatur: Ipsum solum adorabis, et ei soli servies. Sed hoc quomodo
Abbreviated transcription (Latin):
ei soli debita c̃. Nam ⁊ in euũglio
cum dicitur. nẽo nouit patrez iu̾si
funda dei teste apło scrutetur. ꝯ
eiꝯmõi loq̃ndi genus. ut dicatur.
ille hiis probreuitate trauscursis
ad sequens mandatum discuti¬
en dum transeamus quod tale ẽ.
Un assumes

Expanded text:
ei soli debita est. Nam et in Evangelio cum dicitur: Nemo novit Patrem, nisi funda Dei, teste Apostolo , scrutetur. Sed est ejusmodi loquendi genus, ut dicatur, ille. His pro brevitate transcursis, ad sequens mandatum discutiendum transeamus, quod tale est: Ne assumas
Abbreviated transcription (Latin):
memoriam reueceutur et mẽtis
intuitu mira celeritate cernant᷑.
ut accuses uł excuset scientia con¬
scientiam. atq ita simul ⁊ om̃s ⁊
singuli iudicentur. Q̾ nmirũ
uis diuina lib̾ nomen accepit.
In ea quippe quelamin̾ legitur
quiequid afaciente recolitur

Expanded text:
memoriam reuocentur et mentis itu mira celeritate cernantur, ut accuset uel excuset scientia conscientiam adque ita simul et omnes et singuli iudicentur. Quae nimirum uis diuina libri nomen accepit. In ea quippe quodam modo legitur, quidquid ea faciente recolitur
Abbreviated transcription (Latin):
mus. Ita ⁊ cetera que singła qui¬
ꝙ partus. uł ampliꝯ. uł minus
aliquid habendo. quedam nin¬
ia deformtrͣe monstra dicunt
ad humane nature figuram re¬
surrectõe reuocabuntur. Itaut
s uigule anime singula sua cor¬
pora obtineant mulis coherenti
bo quib humanicorporis com¬
plebitur integritas. Nonpit do̾
terrena maties dequa mortaliũ
credatur caro. s in quem libet
pulu̾em cuiemue soluaturĩ qͥs¬
libet alitus aurasq diffugiat
stantiam uł in ip̃a elem̃ta u̾tat᷑
in quorumcq̃ animalium uel
mutetur. illi amie humane pu¬
ncco tp̃ris redit. qills primitus
alimentorum secretissimo sinu
quo dilapsa cadaua recesserũt
intemporis puncto redlenda ⁊
reintegranda promittitur. ip̃a¬
taq itaq tr̃ena matĩesq disce¬
dente amma sit cadau̾ non ita
arumrerum species formasq u̾¬
tuntur. quamuis ad corpo rede¬
ant unum dilapre sinis ad eafd̃
quoq temporis partes ut fu̾nt¬

Expanded text:
mus. Ita caetera quae singuli quimus. Ita caetera quae singuli quique partus vel amplius vel minus aliquid habendo, vel quadam nimia deformitate monstra dicuntur, ad humanae naturae figuram resurrectione revocabuntur; ita ut singulae animae singula sua corpora obtineant, nullis cohaerenti quibus humani corporis complebitur integritas. Non perit Deo terrena materies de qua mortalium creatur caro, sed in quemlibet pulverem cineremve solvatur, in quoslibet alitus aurasque diffugiat, stantiam, vel in ipsa elementa vertatur, in quorumcunque animalium vel oque mutetur, illi animae puncto temporis redit, quae illa primitus,elementorum secretiquo dilapsa cadavera recesserunt in temporis puncto reddenda et redintegranda promittitur. Ipsa itaque terrena materies quae discedente anima fit cadaver; non ita arum rerum species formasque vertuntur, quamvis ad corpus redeant unde dilapsae sunt, ad easdem quoque corporis partes, ubi fue
Abbreviated transcription (Latin):
eo qd̾ int̾rogasti su lle qui
aliolam suam duxit uxorẽ.
⁊ de eo qui concubiit cũ omr̃e sua¬
spũali. ⁊ de eo qui filium suum bap¬
cizauit et cuius uxor eũ de fõte
suscepit ea rõe ut cliscidium
pulatõe ꝑman̾e pꝯsent. de talibꝰ
sicrendendumest. Si filiolam
aut cõmatrem suam spũalem
aliquis in coniugium dux̾it.
separandos eos ẽẽ iuudicamus.
⁊ graui penitentia plectendos.
Si autem coniuges legitami.
unus aut ambo ex industria fe¬
cerint ut filium suum defonte
suscipiant ut discidiumfiat.
tale consiliumdamꝰ. Si nupci
manie uolu̾int bonimẽ. oin
aũt. granis pm̃a insidiatori in¬
iungatur. ⁊ simulmaneant.et
si suꝑuixerit p̾uaricator coniu¬
gi a cerrima penaitentia multe¬
turet sĩ spe comugii mĩneat.

Expanded text:
eo quod interrogasti, si ille qui filiolam suam duxit uxorem, et de eo qui concubuit cum commatre spirituali, et de eo qui filium suum baptizavit, et cujus uxor eum de fonte suscepit, ea ratione ut dissidium pulatione permanere possent. De talibus sic respondendum est. Si filiolam aut commatrem suam spiritualem aliquis in conjugio duxerit; separandos eos esse judicimus, et gravi poenitentia plectendos. Si autem conjuges legitimi unus aut ambo ex industria fecerint ut filium suum de fonte suscipiant, ut dissidium fiat, tale consilium damus, si innupti manere voluerint bonum est; sin avis poenitentia insidiatori injungatur, et simul maneant, et si supervixerit praevaricator conjugi, acerrima poenitentia multetur, et sine spe conjugii maneat.