comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
on oł monitu quẽ dsptulitadcain. illud
quide quod dictuẽ. nonne sirexte offeras:
ui desit dictu inultos sens uspeperit eĩ obstu¬
ritas cũdiuinarñ scripturas uquisq trac¬
tator secundu sidei regulã ieleonatoepenire
Recte ꝗppe offertꝰ sacrisiciũ ẽ uosfert̃do uõ
cui uni tantũ modo sacrisicandũe: naut
recte diuidii. dũ non discornunt recte uel
loca uel tẽpora uel resips quaeo serunt.
candũ distribuitꝰ quodoblatũ: Ut diuisieni
hic discretionẽ intellegamussiue cũos¬
nitus debuit : Siue cuelectiora sibuñdo
gineras reru tenet homo: qpã sunt eaqua

Expanded text:
one vel monitu quem Deus protulit ad Cain, illud one vel monitu quem Deus protulit ad Cain, illud quidem quod dictum est, « Nonne si recte offeras, uel unde sit dictum, multos sensus peperit eius obscuritas, cum diuinarum scripturarum quisque tractator secundum fidei regulam id conatur exponere. Recte quippe offertur sacrificium, cum offertur Deo uero, cui uni tantummodo sacrificandum est. Non autem recte diuiditur, dum non discernuntur recte uel loca uel tempora uel res ipsae quae offeruntur cendum distribuitur quod oblatum est, ut dihic discretionem intelligamus, sive cum ofpenitus debuit, sive cum electiora, sibi ejusdem generis rerum tenet homo quam sunt ea quae
Abbreviated transcription (Latin):
tu earumsiue in angelis. quoꝵ numerus igno¬
ratur a nob: siue in duob primis hominibus
satis dictũ ẽ ⁊ lam mihi uid&ur earũ aggre¬
diendus excursus. &quo illiduo generare coepe¬
runt : don& homines generarȩ cessabunt
Hocenĩ uniũ sumtẽpus siue scłm in quo cedunt
morientes succeduntt: nascentes: Istarũ
duarũ ciuitatũ deꝗb: disputamẜ &xcursusẽ
uatus ẽ igitur prior eunx illis duob gene¬
rissium aniparentib : ꝑtinens adhominiã
oiuitatẽ poster iorabel adciutatẽ di sic̃
enĩ inuno homine qđ dix̃ apłus experintu:¬

Expanded text:
tu earum siue in angelis, quorum numerus ignotu earum siue in angelis, quorum numerus ignoratur a nobis, siue in duobus primis hominibus satis dictum est, iam mihi uidetur earum adgrediendus excursus, ex quo illi duo generare coeperunt, donec homines generare cessabunt. Hoc enim uniuerso tempus siue saeculum, in quo cedunt morientes succeduntque nascentes, istarum duarum ciuitatum, de quibus disputamus, excursus est. Natus est igitur prior Cain ex illis duobus generis humani parentibus, pertinens ad hominum ciuitatem, posterior Abel, ad ciuitatem Dei. Sicut enim in uno homine, quod dixit apostolus, experimu
Abbreviated transcription (Latin):
eselicitate parade siđ dcipsopuradi¬
peccato it: supplicio. nulta muba
sensor multa dixer̃ multalitte¬
iismandauer̃: Mosquoq scđm scripturas
scãs ł quo dineis logimus ł quod & eis intelle¬
ere potiums earũ cangruentes auctorti¬
t. de hisreb insuperiorib libris diximꝰ. Enu¬
deatius aũt sitaq rantur. multiplue sato
multi modas parunt disputationes :q: plurd
intexendȩ sint uolumunib: quã hoc opustẽpusq
dapossit: Quo dñita largũ habemꝰ : ut inomnib:
q: pes srequirere otiosi et seripulosi paratiores
ad nt̃ rogandũ : nuã apactores aditol eendũ
noso porteat ommorari. arbitror tam̃ satis
nosiã fecisse nagius ordisficillims questionib
deinitio ł mundi ł animae. ł ipsius generislni¬
mani: Quod induo genera distribuimus:
muscuitates duas. hoc ẽ duassoti&ates
hominũ.. Quarũ ẽunaq p̃destinata ẽ
inaet̃nũ regnarecũ dõ: Altera act̾nũ suppli¬
cuĩ subire cũ diabolo. Sedifte finis ẽ erum de

Expanded text:
ipso paradipeccato adque supplicio multi multa senserunt, multa dixerunt, multa litteris mandauerunt. Nos quoque secundum scripturas sanctas uel quod in eis legimus uel quod ex eis intellegere potuimus earum congruentes auctoritati de his rebus in superioribus libris diximus. Enucleatius autem si ista quaerantur, multiplices adque multimodas pariunt disputationes, quae pluribus intexendae sint uoluminibus, quam hoc opus tempusque deposcit, quod non ita largum habemus, ut in omnibus, quae possunt requirere otiosi et scrupulosi, paratiores ad interrogandum quam capaciores ad intellegendum, nos oporteat inmorari. Arbitror tamen satis nos iam fecisse magnis et difficillimis quaestionibus de initio uel mundi uel animae uel ipsius generis humani, quod in duo genera distribuimus, mus ciuitates duas, hoc est duas societates hominum, quarum est una quae praedestinata est in aeternum regnare cum Deo, altera aeternum supplicium subire cum diabolo. Sed iste finis est earum, de
Abbreviated transcription (Latin):
Terrenã scilic& amorsui sq: ad contemptũdi &¬
q illa in se.haa indñogloriatur : Illa eñĩ querit
ab omnib głam. huic aũt ds̃ conscientiae testis
maxima ẽ gła. Illa ingloria sua & altate aput
suũ hadic̃ dõsuo głamea et & altanscaput
meũ.. Ilun principib eĩ uel in eisquas subiun¬
gat: nationib: dominandilibido dominatur
In hac seruiunt Inuicẽ incaritate. et p̃positicon¬
sulendo ot subditi obtemperando : Illa in
suispotentib diligiturtutẽ suã. Haa dic̃dõsuo.
diligã te dñe uirtusmea.: Ideoq in illa sapien¬
tes ẽĩ secundum hominẽ uiuentes: iutcor¬
poris auta nimi suibona. aut utriuisq: sara¬
tis: autqui potuer̃ cognoscere dm̃ ñ ut hono dm

Expanded text:
amor Dei usque ad contemtum , haec in Domino gloriatur. Illa enim quaerit ab hominibus gloriam; huic autem Deus conscientiae testis maxima est gloria. Illa in gloria sua exaltat caput suum; haec dicit Deo suo: Gloria mea et exaltans caput meum. Illi in principibus eius uel in eis quas subiugat nationibus dominandi libido dominatur; in hac seruiunt inuicem in caritate et praepositi consulendo et subditi obtemperando. Illa in suis potentibus diligit uirtutem suam; haec dicit Deo suo: Diligam te, Domine, uirtus mea. Ideoque in illa sapientes eius secundum hominem uiuentes aut corporis aut animi sui bona aut utriusque sectati sunt, aut qui potuerunt cognoscere Deum, non ut Deum
Abbreviated transcription (Latin):
rit Quis itaq: dubitauerit ꝑ unius homi¬
nis aetatem tantũ multiplicari potiuss& genus
humanũ utess& unde constituerentur non
una sed plurimae ciuitates: quod & hoc conici
facillime potest: quia & uno abrahã non
multo amplius quadr ingentis annis nume¬
rositas hebrȩȩ gentis tanta procreata ẽ ut
in &xitu eiusdẽ populi & aegł ptoisescenta
hominũ milia fuisse referant᷑. bellicae iu¬
inentutis. ut omitamus gentẽ idum eorũ . non
ꝑtinentẽ ad populũ i srł quã genuit fr̃ eius
esaunepos abrahȩ & alias natas & semine
ipsius ab rahae non ꝑsarrã coniugẽ ꝓcreataͦs¬

Expanded text:
rit. Quis itaque dubitauerit per unius homirit. Quis itaque dubitauerit per unius hominis aetatem tantum multiplicari potuisse genus humanum, ut esset unde constituerentur non una, sed plurimae ciuitates? Quod ex hoc conici facillime potest, quia ex uno Abraham non multo amplius quadringentis annis numerositas Hebraeae gentis tanta procreata est, ut in exitu eiusdem populi ex Aegypto sescenta hominum milia fuisse referantur bellicae iuuentutis: ut omittamus gentem Idumaeorum non pertinentem ad populum Israel, quam genuit frater eius Esau, nepos Abrahae, et alias natas ex semine ipsius Abrahae non per Sarram coniugem procreat
Abbreviated transcription (Latin):
nuncupata est: Non abre est ut propter
aliquã causam cũ etalios haberet diligeret eũ
pater ceteris amplius.: Neq eñi etiũdas primo¬
genitus fuit : a quo iud ȩa cognominata est etiude
Sed&iam si conditor iciuitatis illiusiste filius pri¬
mus ẽ natus nonideo putandũ est : tunc a patre
condita ciuitati nomen eius inpositum quando
natus est quian& constitui tunc ab uno poterat
ciuitas que nihil est aliud quã hominũ multitu¬
olosiliquo soti& itis uinculo colligata. Sed cũ
illius hominis familia tanta nd merositate
cresceret : ut haberet iam populi quantitatẽ
Tunc potuit utiq fieri. ut et confutueret : et
nom̃ primo genitisui. constitute in poner&
ciuitati :: Tam longa quippe uita illorum
hominũ fuit.: ut illic memoratorum quorũ
& annitacitinons̃ ꝗuixit minimum ante dilu¬
uium. ad septingentos quinquaginta tres
ꝑueniret Nã plures nongentos annos&iã
transierunt : quam usnemo admille ꝑuene¬

Expanded text:
nuncupata est. Non enim ab re est, ut propter nuncupata est. Non enim ab re est, ut propter aliquam causam, cum et alios haberet, diligeret eum pater ceteris amplius. Neque enim et ludas primogenitus fuit, a quo Iudaea cognominata est et Iudaei. Sed etiamsi conditori ciuitatis illius iste filius primus est natus, non ideo putandum est tunc a patre conditae ciuitati nomen eius inpositum, quando natus est, quia nec constitui tunc ab uno poterat ciuitas, quae nihil est aliud quam hominum multitudo aliquo societatis uinculo conligata; sed cum illius hominis familia tanta numerositate cresceret, ut haberet iam populi quantitatem, tunc potuit utique fieri, ut et constitueret et nomen primogeniti sui constitutae inponeret ciuitati. Tam longa quippe uita illorum hominum fuit, ut illic memoratorum, quorum et anni taciti non sunt, qui uixit minimum ante diluuium, ad septingentos quinquaginta tres perueniret. Nam plures nongentos annos etiam transierunt, quamuis nemo ad mille peruene
Abbreviated transcription (Latin):
Quodigitur scriptũ ẽ. et cognouit cain uxor ẽ suam.
et concipiens peperit enoch. et erat aedificans
ciuitatem in nomine filii sui enoch: non est
q̃ udẽ consequens: utistũ primũ filiũ genuisse
credatur. Neque enĩ hoc & eo putandũ est
ꝗadictus ẽ cognouisse uxorẽ suã. quasitunc seilli
primitus concubendo misciuss& nã etdeseipro uon¬
patre omniũ adam. sĩ tunc solũ hocdictũ ẽ quan¬
do conceptus ẽ cuin: quẽ primo genitũ uid&ur
habuisse uerũ &iam posterius. eadẽ scriptu¬
ra cornouit inquit adam euam uxorẽ suã.
et concepit et peperit filiũ : et nomin auit nom̃
illius seth. Vbide intelligit᷑ itasolere illã scrip¬
turamloqui. quã uis nonsemꝑ : cũ in ealegit᷑ factos
hominũ fuisse conceptus. ñ tam solum cũ primũ
sibi stus uterq misc&ur N& illud necessa¬
rio est argum̃to utprimo genitũ patri&ris¬
timemus enoch: quod ẽĩ nomine illa cuuitas

Expanded text:
Quod igitur scriptum est: Et cognouit Cain uxorem. suam, Quod igitur scriptum est: Et cognouit Cain uxorem. suam, et concipiens peperit Enoch; et erat aedificans" ciuitatem in nomine filii sui Enoch: non est quidem consequens, ut istum primum filium genuisse credatur. Neque enim hoc ex eo putandum est, quia dictus est cognouisse uxorem suam, quasi tunc se illi primitus concumbendo miscuisset. Nam et de ipso patre omnium Adam non tunc solum hoc dictum est, quando conceptus est Cain, quem primogenitum uidetur habuisse: uerum etiam posterius eadem scriptura: Cognouit, inquit, Adam Euam uxorem suam, et concepit et peperit filium, et nominauit nomen illius Seth. Unde intellegitur ita solere illam scripturam loqui, quamuis non semper cum in ea legitur factos hominum fuisse conceptus, non tamen solum cum primum sibi sexus uterque miscetur. Nec illud necessario est argumento, ut primogenitum patri existimemus Enoch, quod eius nomine illa ciuitas
Abbreviated transcription (Latin):
possent & iamplurime ciuitates Sed puinut
addm̃: quo ista in spirante conscripta sunt. hias
duas soti& atessuis diuersis generationibus.
primitus digerere atque distinguere : ut seor sũ
hominũ. hoc ẽ secundũ hominẽ uiuentiũ. seor sũc
autẽ filiorũ dĩ id ẽ hominũ secundum dm̃ uiuentiutomn
generationes contexerentur usque ad diluuuum. soci¬
ubi ambarũ soti&atũ discretio: oncretioq: narra¬
tur : Discretio quidẽ quod ãb arum separatim ge
neritiones cõmemorantur. unius fratricidȩ
cam : alterius autẽ qui uocabatur seth natus
quippe fuerat et ipse deadam proillo quẽ fr̃
occidit: Concretio autẽ quiabonis indeterius
declinantibus: tales uniũsi facti fuerant. ut
diluuo delerentur. Excepto uno iusto. ciuips
nom erat noe. cteius coniuge: et tribus filiistoti¬
demq nurib: ꝗ homines octo &illa omniũ uasta¬
tione mortaliumper arcã euadere meruerunt:

Expanded text:
possent etiam plurimae \'ciuitates? Sed pertinuit possent etiam plurimae \'ciuitates? Sed pertinuit ad Deum, quo ista inspirante conscripta sunt, has duas societates suis diuersis generationibus primitus digerere adque distinguere, ut seorsum hominum, hoc est secundum hominem uiuentium, seorsum autem filiorum Dei, id est hominum secundgenerationes contexerentur usque ad diluvium, ubi ambarum societatum discretio concretioque narratur: disnerationes commemorantur, unius fratricidae Cain, alterius autem qui uocabatur Seth; natus quippe fuerat et ipse de Adam pro illo, quem frater occidit; concretio autem, quia bonis in deterius declinantibus tales uniuersi facti fuerant, ut diluuio delerentur, excepto uno iusto, cui nomen erat Noe, et eius coniuge et tribus filiis totidemque nuribus, qui homines octo ex illa omnium uastatione mortalium per arcam euadere meruerunt.
Abbreviated transcription (Latin):
spͥs id agebat p̃ersuccessiones certarum generitionũ
x uno homine propagatanũ peruenire adliabra¬
hã. Ac deinde exeĩ semine adpopulũ di: hiquo
diftincto aceter is gentibus. praefgurarentur &
praenunciarent om̃a quae deciuitate cuius et̃ nũ
erit regnũ. et derege eius. eodẽq: conditore xp̃o.
ciuitatẽ: quantũ ei cõmemorande saris ess& : ut
ciutas di &iã suae aduersarie cõparatione clarescit
Cũigitur scriptura diuina: abi & numerum anno¬
rũ quosilli homuies uixerunt. commemorat.
lta concludat utdicat de illo de quolo quebatur.
& genuit filio setfilias. Etsuerunt om̃s illiusuł illius
quo suixit ays tot. et mortuus ẽ: Num quidꝗa
cosdẽ filio sefilias non nomine.  eo intellogere
non debamus  tamitultos annos quibusturic
infae culi muuus priina aetate uuebant. nasci
potius sa plurimos. homines : iuorũ coetib condi

Expanded text:
anctus Spiritus id agebat, per successiones certarum generationum anctus Spiritus id agebat, per successiones certarum generationum ex uno homine propagatarum peruenire ad Abraham ac deinde ex eius semine ad populum Dei, in quo distincto a ceteris gentibus praefigurarentur et praenuntiarentur omnia, quae de ciuitate, cuius aeternum erit regnum, et de rege eius eodemque conditore Christciuitatem, quantum ei commemorandae satis esset, ut ciuitas Dei etiam suae aduersariae conparatione clarescat. Cum igitur scriptura diuina, ubi et numerum annorum, quos illi homines uixerunt, commemorat, ita concludat, ut dicat de illo, de quo loquebatur: Et genuit filios et filias, et fuerunt omnes dies illius uel illius quos uixit anni tot, et mortuus est: numquid quia eosdem filios et filias non nominat, ideo intellegere non debernus per tam multos annos, quibus tunc in saeculi huius prima aetate uiuebant, nasci potuisse plurimos homines, quorum coetibus condi
Abbreviated transcription (Latin):
in sidiatus occidit: Ialiserat et terrene condi¬
tor ciuitatis quomodo autem signisi cauerit
&iam iudeos a quibus xp̃s occisus est pastor ouiũ
hominũ : quẽ pastor ouium pacor ũ praesigura¬
bat ab el. quia in alegoria propheticares est parto
nunc dicere : etquȩdamhinc adũsus faustum ma¬
nicheũ dixisse merecolo: Nunc autẽ defenden¬
da mihi uidorur historia : nesit scriptura in cridi¬
bilis quae dicit: iedificatam ab uno homine ciuitatẽ
eo tẽpore quo plus quã uiri quattuor uł poriustres
postea quã sratrẽ fr̃ occidit fuisse uiderentur in
terra: Id est primus homo pater omnium: ctipse
cam et eĩfilius enochi xcuius nomine ipsaciuitas
nuncupata ẽ Sedhoc quos mouet parũ considerant:
ñ omnes homines ꝗtunc esse potuerunt. soriptorẽ
sacrae huius lustoriae necesse habuisse nominare:
sed eossolos quosoperis susceptiratio postulabat e
Propositũ quippescriptoris illius fuit: ꝑquẽ ses

Expanded text:
insidiatus occidit. Talis erat terrenae condiinsidiatus occidit. Talis erat terrenae conditor ciuitatis. Quo modo autem significauerit etiam Iudaeos, a quibus Christus occisus est pastor ouium hominum, quem pastor ouium pecorum praefigurabat Abel, quia in allegoria prophetica res est, parco nunc dicere, et quaedam hinc aduersus Faustum Manichaeum dixisse me recolo. CAPUT da mihi uidetur historia, ne sit scriptura incredibilis, quae dicit aedificatam ab uno homine ciui tatem eo tempore, quo non plus quam uiri quattuor uel potius tres, postea quam fratrem frater occidit, fuisse uidentur in terra, id est primus homo pater omnium et ipse Cain et eius filius Enoch, ex cuius nomine ipsa ciuitas nuncupata est. Sed hoc quos mouet, parum considerant non omnes homines, qui tunc esse potuerunt, scriptorem sacrae huius historiae necesse habuisse nominare, sed eos solos, quos operis suscepti ratio postulabat. Propositum quippe scriptoris illius fuit, per quem s
Abbreviated transcription (Latin):
intr insecus non moueri. Dictũ est tale aliquid
in eodẽ diuno libro. et demuliere. quando post
pacatũ dõ int̾ rogante. itq uidicante dã natio¬
nissententias acceperunt inserpente diabolus
ainscipst silla et maritus. Cumeni dixis sa euimulti¬
plicans multiplicabo tristicias tuas: tgemitũ
tiũ : ot intristicus pariesfilios : dcinde addidit
etadiur ũ titum conũsiotua : otipsetui domi¬
nabitur. Quod dictũ est adcamn. depacato uł
deuitiosa carnis concupiscentia. hoc istoloco
dep&catrice femina.: Vbi intellegendũ est
uirũ adregendam uxorem. animo carnẽ regen¬
tis similẽ eẽ oportere : Proptor quoddicit
apłus Quidiligit uxorẽ suamscipsĩ diligit: Ne¬
moenĩ umquam carnẽ suam odio haliut Sanan¬
da sunt eñ hax. ic̃ nr̃a. non sic̃ aliena dimnanda:
Sedillud dĩ praeceptum: cainsic̃ preuaricatoracce¬
pit. Inualescente quippe inuidenti e uitio fratrt

Expanded text:
intrinsecus non moueri. Dictum est tale aliquid intrinsecus non moueri. Dictum est tale aliquid in eodem diuino libro et de muliere, quando post peccatum Deo interrogante adque iudicante damnationis sententias acceperunt, in serpente diabolus in se ipsis illa et maritus. Cum enim dixisset ei: Multiplicans multiplicabo tristitias tuas et gemitum tuum, et in tristitiis paries filios, deinde addidit: Et ad uirum tuum conuersio tua, et ipse tui dominabitur. Quod dictum est ad Cain de peccato uel de uitiosa carnis concupiscentia, hoc isto loco de peccatrice femina; ubi intellegendum est uirum ad regendam uxorem animo carnem regenti similem esse oportere. Propter quod dicit apostolus: Qui diligit uxorem suam, se ipsum diligit; nemo enim umquam carnem suam odio habuit. Sananda sunt enim haec sicut nostra, non sicut aliena damnanda. Sed illud Dei praeceptum Cain sicut praeuaricator accepit. Inualescente quippe inuidentiae uitio fratrem
Abbreviated transcription (Latin):
animi& iam philoso phidicunt ẽe uitiosam : non
quȩ mentem debeat trahere : sed cuimens debeat
imperare : eamq ab inlicitis operib ratione cohi¬
bere. Cũ ergo commota fuerit ad aliquid ꝑperã
commĩtendum : siquiescatur et obtemperetur
dicenti a postolo. n& &hibueritis inembra ura
arma miquitatis p&ccato : ad mentẽ domitã et
uictam conũtitur : ut subditȩ ratiodomine¬
tur Hoc praecepit ds̃ huic qui facibus inuidiae
in flam mabatur in fratrẽ : etquẽ debuerat
imitari cupiebat auferri. Qiuesce inquit i na¬
nus abscelere contine .I. Non regnet pacatũ
intuo mortali corpore adoboediendũ desideriis
eius n& ehibeas membratua iniquitatis ar
ma pacato : adte eni conuersio eius dũ non
aduuatur relaxando : sed quiescendo retre¬
natur. Et tudominaberisillius Vtcum for¬
in secus non ꝑmittitur operar ĩ sub potestate
mentis regentis etbene uolentas: assuescat &iã

Expanded text:
animi etiam philosophi dicunt esse uitiosam, non animi etiam philosophi dicunt esse uitiosam, non quae mentem debeat trahere, sed cui mens debeat imperare eamque ab inlicitis operibus ratione cohibere — cum ergo commota fuerit ad aliquid perperam committendum, si quiescatur et obtemperetur dicenti apostolo: nec exhibueritis membra nestra arma iniquitatis peccato, ad mentem domita et uicta conuertitur, ut subditae ratio dominetur. hoc praecipit dens huic, qui facibus inuidiae inflammabatur in fratre et quem debuerat imitari cupiebat auferri: quiesce, inquit; manus ab scelere contine, non regnet peccatum in tuo mortali corpore ad oboediendum desideriis eius nema peccato. Ad te enim conuersio eius, dum non adiuuatur relaxando, sed quiescendo frenatur; et tu dominaberis illius, ut, cum forinsecus non permittitur operari, sub potestate mentis regentis et beneuolentis adsuescat etiam
Abbreviated transcription (Latin):
conuersionẽ ẽẽ debere peccati utulli alii quão
sbisciat tribuere debere quodpatit: Haxestoũ
s. libris poenitentia e medicina & uenie peticion
in congrua . ut ubi ait ad te enim conuersio eius ñ
subaudiaturerit sad sit: Praecipientis uidelic& non
praedicentis modo: Tunc eni dominabitur quisq
ptcato si id sibi non defendendo p̃posuerit sed pe¬
niuendo subiecerit.: Alio quin etilli seruiet do¬
minanti : si patrociniũ adhibuerit accidenti
sedutpacatũ intellegatur concupiscentia ipsa carna¬
li dequa dicit apłus. caro concupiscit aduersus
sp̃m incuiuscarnis fructib: & inuidiam commemo¬
rat : qua utiq: cainstimulabatur: & accendebatur
in fratris &itiũ : bene sub auditur erit: Id est
ad te enum conuersio eiuserit: et tudominaberis
commota fuerit parsipsa carnalis: quam pacatũ
appellat aplũs: ubi dicit: non ego operor illud:
sed quod habitat in me paratũ.: Quam partem

Expanded text:
conuersionem esse debere peccati, ut nulli alii quam conuersionem esse debere peccati, ut nulli alii quam sibi sciat tribuere debere quod peccat. Haec est salubris paenitentiae medicina et ueniae petitio non incongrua, ut, ubi ait: Ad te enim conuersio eius, non subaudiatur \'erit\', sed sit; praecipientis uidelicet, non praedicentis modo. Tunc enim dominabitur quisque peccato, si id sibi non defendendo praeposuerit, sed paenitendo subiecerit; alioquin et illi seruiet dominanti, si patrocinium adhibuerit accidenti. Sed ut peccatum intellegatur concupiscentia ipsa carnalis, de qua dicit apostolus: Caro concupiscit aduersus spiritum, in cuius carnis fructibus et inuidiam commemorat, qua utique Cain stimulabatur et accendebatur in fratris exitium: bene subauditur \'erit\', id est: Ad te enim conuersio eius erit, et tu dominaberis commota fuerit pars ipsa carnalis, quam peccatum appellat apostolus, ubi dicit: non ego operor illud, sed quod habitat in me peccatum — quam partem
Abbreviated transcription (Latin):
uri inuidebat ds̃ uidebat et hocarguebat
am hominib quib absconditũe coralte¬
ius. eẽ posset ambiguũ: et ꝓrsus incertũ:
arũ illa tristitia malignitatẽ suã inqua se
o displicuisse didicerat i an fratris doluerit
onitatẽ : qua edo placuit. cũ in sacrificiũ
aspexit. Sedrationẽ reddens ds̃. cur eĩ
blationẽ accipere noluerit. ut sibi ipse
otius merito: quã ei frat̃ immerito dis¬
lceret. Cũeẽt iniustus: non recte diu¬
ndo hocẽ nonrecteui uendo etindignus
cuius ad probaretur oblatio quã esset in iustior.
quod fratrẽ iustũm gratis odisset ostendit
Nontamen eum dimittens sine mandato sc̃o.
iusto etbono: Quiesceinquit ad teeñi conuersio
ei eotcuudonti in aberis illius Num quid fiaris
Absit cui usigitur nisi peccati Dixerateñ
peccasti tũ deinde ad didit quiesce
Adte enĩ conuersio ei ertudomuiaberis illius.
Potest quide ita intellegi. adipsũ hominem

Expanded text:
fratri inuidebat, Deus uidebat et hoc arguebat. fratri inuidebat, Deus uidebat et hoc arguebat. Nam hominibus, quibus absconditum est cor alterius, esse posset ambiguum et prorsus incertum, utrum illa tristitia malignitatem suam, in qua se Deo displicuisse didicerat, an fratris doluerit bonitatem, quae Deo placuit, cum in sacrificium eius adspexit. Sed rationem reddens Deus, quur eius oblationem accipere noluerit, ut sibi ipse potius merito quam ei frater inmerito displiceret, cum esset iniustus non recte diuidendo, hoc est non recte uiuendo, et indignus cuius adprobaretur oblatio, quam esset iniustior, quod fratrem iustum gratis odisset, ostendit. Non tamen eum dimittens sine mandato sancto, iusto et bono: Quiesce, inquit; ad te enim conuersio eius, et tu dominaberis illius. Numquid fratris? Absit. Cuius igitur, nisi peccati? Dixerat enim: Peccasti, tum deinde addidit: Quiesce; ad te enim conuersio eius, et tu dominaberis illius. Potest quidem ita intellegi ad ipsum hominem
Abbreviated transcription (Latin):
pterta dͥm̃ĩrexpexisse immunus .:
uibioc ipsõ malediuidebat dans do aliꝗd
u sibi aut seipsũ. quod omnes faciunto
in opesi se dsu ã sectantes uoluntatẽ. Id est
n dõ munusc̃oputant cũ redimi : uteorũ
pitulat sanandis prauis cupiditatibus
Vexplendis ediocẽ terrenae ꝓprium
ueratis adm̃ uel deos colere: quibus adiu¬
uitib regnet inuictorus. et pace terrena :¬
i caritate consulendi sed dominandi
piditate. Boni quippe adhoc utuntur
undo . ut fruanturdõ.: Mali aũt contra :
int Sunt enuĩ multo deteriores qui nec
cquidẽ credunt: Cognito itaq cam:
od suꝑeĩ germani sacrisiciũ: nec suꝑsuũ
spexerat đs̃utiq fratris bonũ mutatus imi¬
ri nonelatus debuit aemulari. Sed con¬
istatus ẽ. et concidit facies ẽi hoc peccatũ
axime arguit ds: tristitiã de alterius boni¬
te. ethocfris. Hoc quippe arguendo
terrogauit dicens: Quare contristatus
et quare concidit facies tua : Quia enĩ

Expanded text:
pterea deum non respexisse in munus eius, quia hoc ipso male diuidebat, dans deo aliquid suum, sibi autem se ipsam. quod omnes faciunt, qui non dei, sed suum sectantes uoluntatem, id est tamen deo munus, quo putant eum redimi, ut eorum non opituletur sanandis prauis cupiditatibus, sed explendis. et hoc est terrenae proprium ciuitatis, deum uel deos colere, quibus adiuuantibus regnet in uictoron caritate consulendi, sed dominandi cupiditate. Boni quippe ad hoc utuntur mundo, ut fruantur Deo; mali autem contra, dunt. Sunt enim multo deteriores, qui ne hoc quidem credunt. Cognito itaque Cain quod super eius germani sacrificium, nec super suum respexerat Deus, utique fratrem bonum mutatus imitari, non elatus debuit aemulari. Sed contristatus est et concidit facies eius. Hoc peccatum maxime arguit Deus, tristitiam de alterius bonitate, et hoc fratris. Hoc quippe arguendo interrogauit dicens: Quare contristatus es, et quare concidit facies tua? Quia enim
Abbreviated transcription (Latin):
ampliorẽ quanto amplius ibi potuerit amare
c̃sortẽ : Illudigitur qđ int̃remũ & romu¬
lumexortũ ẽ quẽ ammodũ adũsus seipsã
terrena ciuitatis diuidatur ostendit : Quod
aũt int̃ cain etabel int̃duas psascuutatesdĩ
et hominũ inimititias de monstrauit Pugnant
ergo int̃se mali& mali : Itẽpugnant int̃se
malietboni. Boniuero etbonisi ꝑf&cte sunt
iter sepugnare ñ poss. : Proficientes aũt ñ¬
dũq ꝑf&cti: ita possunt: it bonus quisq & ea
parte pugn& contra alterum : qua & iam
contrasem& ipsũ: &muno quippe homine
li : certe : ł ipie concupiscentiae carnales
curantur adultimã uictoriã sanitas ꝑducat᷑¬
Longuor ẽ quippe iste idest illa in oboedien¬
tia dequa in libro quarto decimo disseruimꝰ.
Primae in obo edientiae suppliciũ : et ideon na¬
tura seduitiũ propt̃ quodđ dicitur ꝓficientib
bom setexfide in hacprraogrinatione uiuentiba inuct¬

Expanded text:
ampliorem, quanto amplius ibi potuerit amare ampliorem, quanto amplius ibi potuerit amare consortem. Illud igitur quod inter Remum et Romulum exortum est, quemadmodum adversus se ipsam terrena ciuitas diuidatur, ostendit; quod autem inter Cain et Abel, inter duas ipsas ciuitates, Dei -et hominum, inimicitias demonstrallit. Pugnant ergo inter se mali et mali; item pugnant inter se mali et boni: boni uero et boni, si perfecti sunt, inter se pugnare non possunt. Proficientes autem nondumque perfecti ita possunt, ut bonus quisque ex ea parte pugnet contra alterum, qua etiam contra semet ipsum; et in uno quippe homine li; uel certe ipsae concupiscentiae carnales curantur, ad ultimam uictoriam sanitas perducatLanguor est quippe iste, id est illa inoboedientia, de qua in libro quarto decimo disseruimus, primae inoboedientiae supplicium, et ideo non natura, sed uitium; propter quod dicitur proficientibus bonis et ex fide in hac peregrinatione uiuentibus: In uice
Abbreviated transcription (Latin):
siunuseẽt habere ñ poterant: Quieñ uolebat¬
dominando gloriari minus utiq dominar& siec̃
potestas uano consorte minueraur: Vtergototã
dominationẽ habera unus ablatus ẽ sotius et
scelere creuit inpeius qđ in nocentia minusset
et melius: Hiaũt frscain et ab eliñ habebant am¬
bo int̃ se similẽ rerũ terre narũ cupiditatẽ n&
in hoc alt̃abteri inuidit qđ eiusdominatꝰ
fieret angustior ꝗalterũ occidit si ambo domina¬
rentur. Abel quippe ñ que rebat dominatio¬
nẽ in caciunate que condebatur afratre : sed in¬
udentia illa diabolica qua inuident bonismali
Nulla alia causa nsi quia illibonis Collimali
Mullo enĩ modosit minor accedente seuꝑ ma¬
neste consorte possessio bonitatis immo
possessio bonitas quamtanto latius quanto c̃¬
cordius indiuidua soti& possid& caritas non
habebit: Deniq istam possessionẽ ꝗeã nolue¬
rit habere cõmunẽ. et tanto eã reppert et

Expanded text:
ni unus esset,- habere non poterant. Qui enim uolebani unus esset,- habere non poterant. Qui enim uolebadominando gloriari, minus utique dominaretur, si eius potestas uiuo consorte minueretur. Ut ergo totam dominationem haberet unus, ablatus est socius, et scelere creuit in peius, quod innocentia minus esset et melius. Hi autem fratres Cain et Abel non habebant ambo inter se similem rerum terrenarum cupiditatem, nec in hoc alter alteri inuidit, quod eius dominatus fieret angustior, qui alterum occidit, si ambo dominarentur Abel quippe non quaerebat dominationem in ea ciuitate, quae condebatur a fratre, sed inuidentia illa diabolica, qua inuident bonis mali, nulla alia causa, nisi quia illi boni sunt, illi mali. Nullo enim modo fit minor accedente seu permanente consorte possessio bonitatis, immo possessio bonitas, quam tanto latius, quanto concordius indiuidua sociorum possidet caritas. Non habebit denique istam possessionem, qui eam noluerit habere communem; et tanto eam reperiet
Abbreviated transcription (Latin):
aet̃na et summa pacesecura : bona ista sicon¬
cupiscuntur ut uel sola eẽ credantur ł in his
q: meliora creduntur amplius diligantur:
Necesse .ẽ. miseria consequatur : et que inerat
tatis conditor fratricida Nam suũ fratũ
cuiẽ ciuitatis aeternac in hacter na peregri¬
nantẽ. In uidentia uictus occidit: Ondẽ mi¬
randũ ñ est quod tanto postinea ciuitate
condenda que fuerat hiuiuꝰ terrena ciuita¬
tisdequalo ꝗmurcaput futura &iã multis gen¬
tib regnatura. huic primo &xemplo & ut
greci appellant arheo trpo quaedã suige¬
nerisimago respondio: Namet illie suc̃
ipsũ facinus ꝗdã pͦeca cõmemorauit illoꝵ i a¬
ternõ primimaduer̃ sangunemuri: Sic eñ
edita ẽ romta quando occisiũ remũ afratrero¬
mulo romana testatur hustoria: Nisiqđ
istiterrx nȩ ciuitatis ambo ciue serant ambo
głam deroma naerei publicae institutione
querebant: Sed ambocã tantã : quantan

Expanded text:
aeterna et summa pace secura, bona ista sic conaeterna et summa pace secura, bona ista sic concupiscuntur, ut uel sola esse credantur uel his, quae meliora creduntur, amplius diligantur: necesse est miseria consequatur et quae inerat tatis conditor fratricida; nam suum fratrem ciuem ciuitatis aeternae in hac terra peregrinantem inuidentia uictus occidit. Unde mirandum non est, quod tanto post in ea ciuitate condenda, quae fuerat huius terrenae ciuitatis, de qua loquimur, caput futura et tam multis gentibus regnatura, huic primo exemplo et, ut Graeci appellant, apxetoTttj quaedam sui generis imago respondit. Nam et illic, sicut ipsum facinus quidam poeta commemorauit illorum, Fraterno primi maduerunt sanguine muri. Sic enim condita est Roma, quando occisum Remum a fratre Romulo Romana testatur historia; nisi quod isti terrenae ciuitatis ambo ciues erant. Ambo gloriam de Romanae rei publicae institutione quaerebant, sed ambo eam tantam, quantam,
Abbreviated transcription (Latin):
nu cogetaliscasuse c̃munes magisqactider
poss adũ sqͥs angitur : quã eis q: ꝓuener̃ secun¬
disreb inflat᷑: Tantumodo mortalis ẽ uic¬
toria: Neq enĩ semꝑ dominari poterit ꝑ¬
manendo eis quos potuerit subiugare uincen
Ha&c ciuitas quando ẽ. in suo humana nogenere
melior Cconcupiscit enĩ terrenã quandam
ꝓreb infimis pacem adeã nãq desiderat ꝑ ue¬
nire bellando : Qm̃ siuicerit et ꝗresistat ñ
fuerit paxerit quam ñ habebant partes
inuicẽ aduersantes: : et ꝓhis reb: quassimul habe¬
re ñ poterant infelici egestate certantes
Hanc pacẽ requirunt laboriosabellas: Hanc
adispiscitur q putat᷑ glorios a uictoria: Qũn¬
doaũt iuncunt ꝗ causa iustiore pugnabant.
quis dubit& gratulandam eẽ uictor ia et ꝓue¬
nisse optabilẽ pacẽ  Hx bonas e sine dubio
dĩ donasunt. Sed sin elatis melioribus q ad
suꝑnã ꝑcinent ciuita tẽ ubierit uictoria in

Expanded text:
ionem cogitans casusque communes magis quae accidere ionem cogitans casusque communes magis quae accidere possunt aduersis angitur, quam eis quae prouenerunt secundis rebus inflatur, tantummodo mortalis est ista uictoria. Neque enim semper dominari poterit permanendo eis, quos potuerit subiugare uincendhaec ciuitas, quando est et ipsa in suo humano genere melior. Concupiscit enim terrenam quandam pro rebus infimis pacem; ad eam namque desiderat peruenire bellando; quoniam si uicerit et qui resistat non fuerit, pax erit, quam non habebant partes in uicem aduersantes et pro bis rebus, quas simul habere non poterant, infelici egestate certantes. Hanc pacem requirunt laboriosa bella, hanc adipiscitur quae putatur gloriosa uictoria. Quando autem uincunt qui causa iustiore pugnabant, quis dubitet gratulandam esse uictoriam et prouenisse optabilem pacem? Haec bona sunt et sine dubio Dei dona. sunt. Sed si neglectis melioribus, quae ad supernam pertinent ciuitatem, ubi erit uictoria in
Abbreviated transcription (Latin):
hil uera felicitatis in poterum merebactur.i
Recte igitur significat is a ac ꝑ reꝓmissionẽ Ne¬
tus. filiosgrãe. ciuesciuitatis liberȩ. sotiospa¬
cis aet̃nae: Obi sit ñ amor ꝓpriae ac priuato
quodammodo uoluntatis: sed omi uni eodẽq
immutabili bono gaudens: tãq: & multis unũ
corfaciens id est ꝓf&cte. concors oboedien
na nͣerit : Neq enĩcũ extremo suppliciodã¬
nata fuerit iã ciuita serit hic hab& bonũ siũ
cuius soti& ccte lesatatur : qualis. eẽ detalib
letitia reb potest: et qm̃ ñ .ẽ talebonũ ut
nulla sangustias faciat amatorib: suis : Ideo
ciunta sista adũ sus se ipsã plerũq diuiditur:
litigandobollando citq pugnando : etaut mor¬
tiseras autterte mortales uctor ias requirendo
Nã & qua cũq siui parte. adũsus alterã sui partẽ
bellando surrexerit: querit ẽẽ uetrix gentũ
cũset captiua ucti&. Et si quidẽ cũ iuceret qꝑ¬

Expanded text:
hil uerae felicitatis in posterum merebatur. hil uerae felicitatis in posterum merebatur. Recte igitur significat Isaac, per repromissionem natus, filios gratiae, ciues ciuitatis liberae, socios pacis aeternae, ubi sit non amor propriae ac priuatae quodam modo uoluntatis, sed communi eodemque inimitabili bono gaudens adque ex multis unum cor faciens, id est perfecte concors oboedientrna non erit neque enim, cum extremo supplicio damnata fuerit, iam ciuitas erit, hic habet bonum suum, cuius societate laetatur, qualis esse de talibus laetitia rebus potest. Et quoniam non est tale bonum, ut nullas angustias faciat amatoribus suis, ideo ciuitas ista aduersus se ipsam plerumque diuiditur litigando, bellando adque pugnando et aut mortiferas aut certe mortales uictorias requirendo. Nam ex quacumque sui parte aduersus alteram sui partem bellando surrexerit, quaerit esse uictrix gentium, cum sit captiua uitiorum; et si quidem, cum uicerit, su
Abbreviated transcription (Latin):
inutero alieno. Natusẽ ergo isma hel sic̃ nascan¬
tur homines ꝑmistione sexus utriusq: usitata
lege naturae: ideo dictũ ẽ scđm carnẽ Non
quodista bene ficia di ñsint: aut ñ illa ope¬
r&ur ds̃ cuiuꝰ opifex sapientia attingit sic̃
scriptũ . ẽ asineusq: in sinẽ fortiter : et disponit
omã suauit̃ : sed ubi significandũ fueratdĩ donũ
qđ indebitũ hominib gratis grã largiretur
sico portuit siliũ quẽ ammodum naturae ñ debe¬
batur &xcursib Negat aũt natura iamfilios
tali cõmixistionimaris et feminae : qualisẽẽ
poterat abrahae : & sarrae : in illa iam
etate : &iã mulieris accedente sterelitate :
q: nec tunc pare potiut quando ñ &ccsfecundi¬
tatis : sed &ati fecunditas de fuit: Quo dergo
naturae sic aff&cte : fructus poster itatis ñ debe¬
bectur: significat quod natura generis huma¬
nĩ p&ccato uitiata ac ꝑ hoc iure damnata : ni¬

Expanded text:
in utero alieno. Natus est ergo Ismael, sicut nascunin utero alieno. Natus est ergo Ismael, sicut nascuntur homines, permixtione sexus utriusque, usitata lege naturae. Ideo dictum est: Secundum carnem; non quod ista beneficia Dei non sint aut non illa operetur Deus, cuius opifex sapientia adtingit, sicut scriptum est, a fine usque in finem fortiter et disponit omnia suauiter; sed ubi significandum fuerat Dei donum, quod indebitum hominibus gratia largiretur, sic oportuit dari filium, quem ad modum naturae non debebatur excursibus. Negat enim natura iam filios tali commixtioni maris et feminae, qualis esse poterat Abrahae et Sarrae in illa iam aetate, etiam mulieris accedente sterilitate, quae nec tunc parere potuit, quando non aetas fecunditati, sed aetati fecunditas defuit. Quod ergo naturae sic adfectae fructus posteritatis non debebatur, significat quod natura generis humani peccato uitiata ac per hoc iure damnata ni
Abbreviated transcription (Latin):
isaac: Quodait apł scũ filio liberen Inueni¬
musergo int̃rena ciuitate ducesformas. unã suã
p̃sentiã demonstrantẽ : alterã celestq: ciuitati signifi¬
candae sua p̃sentia seruientẽ : Parit aũt ciuesterren&¬
ciuitatis p&ccato uitiata natura. Calestis uero ciuita¬
tis ciuesparit a peccato naturã liberans grã. Vnde
illa uocantur uasa irae. ista uasa miãe Significa
q dicebatur agar scđm carnẽ natus. ẽ ismahel: alt̃
ẽ aũt desarra libera scđm reꝓmissionẽ natusisa ac
Vterq quidẽ desemine abralie. sedillũ genuit de¬
monstrans consu& udo naturã : illum uero dedit ꝓ¬
missio significans gram: Ibi humanus usus osten¬
ditur : Hic diuinum beneficiũ cõmendcctur :: Sar
tem deancilla sua concupiscens habere : quod de
seipsa ñ se posse cernebat. Dedit eam fecandã
uiro dequo parere uoluerat. n& petuerat : Exegit
itaq: & iã sic debitum demarito. utens iure suo:

Expanded text:
Isaac, quod ait Apostolus, cum filio liberae. InveniIsaac, quod ait Apostolus, cum filio liberae. Invenimus ergo in terrena civitate duas formas; unam suam praesentiam demonstrantem, alteram coelesti civitati significandae sua pciuitatis peccato uitiata natura, caelestis uero ciuitatis ciues parit a peccato naturam liberans gratia unde illa uocantur uasa irae, ista uasa misericordiae. Squae dicebatur Agar, secundum carnem natus est Ismael, alter est autem de Sarra libera secundum repromissionem natus Isaac. Uterque quidem de semine Abrahae; sed illum genuit demonstrans consuetudo naturam, illum uero dedit promissio significans gratiam; ibi humanus usus ostenditur, hic diuinum beneficium commendatur. CAPUT Item de ancilla sua concupiscens habere, quod de se ipsa non se posse cernebat, dedit eam fetandam uiro, de quo parere uoluerat nec potuerat. Exegit itaque etiam sic debitum de marito utens iure suo
Abbreviated transcription (Latin):
sed ꝗdic̃ scriptura Eict̃ ancillã etsiliũ eĩ.i Non enĩ
Siȩre seritsilius ancille cũ silio libere: Nosaũt sr̃ sñ sums
incille filii sed libero . qua lib̾tate xp̃snos liberauit
Na forma intellegendi. dea postolica autor itate
descendens locũ nob aperit : quẽ ammodũ scripturas
du& testam̃toꝵ ueter is & noui accipere debeamus:
Par seni quedã terrenae ciuitatis imago cȩlestis ciuita¬
tis eefacta ẽ Nĩse significando sed alterã: etideo serui¬
ens Ñ enĩ ꝓp̃t seipsam sed ꝓp̃t aliam significandã ẽ.
instituta et p̃cedente alia significatione : et ipsa p̃¬
figurans p̃figurata ẽ : Nãq: agarancilla sarrȩ cĩq
filius imago quaedã huius imaginis fuit Etqm̃trans¬
siturae erant umbrae luce ueniente ideo dix̃ libera.
sarraq significat. liberã ciuitatẽ cuirursus alio mõdo
significandac &iã illa umbra seruiebat Cice anallã
et filiũ eĩ: Non enĩ hȩre serit filius ancille cũ filiomeo

Expanded text:
Sed quid dicit Scriptura? Ejice ancillam et filium ejus; non enim haeres erit filius ancillae cum filio libeancillae filii, sed liberae, qua libertate Christus nos liberauit. Haec forma intellegendi de apostolica auctoritate descendens locum nobis aperit, quem ad modum scripturas duorum testamentorum, ueteris et noui, accipere Pars enim quaedam terrenae civitatis imago coelestis civitatis effecta est, non se significando, sed alteram; et ideo serviens. Non enim propter se ipsam, sed propter aliam significandam est instituta; et praecedente alia significatione et ipsa praefigurans praefigurata est. Namque Agar ancilla Sarrae, ejusque filius, imago quaedam hujus imaginis fuit. Et quoniam transiturae erant umbrae luce veniente, ideo dixit libera Sarra, quae significabat liberam civitatem, cui rursus alio modo significandae etiam illa umbra serviebat: Ejice ancillam, et filium ejus; non enim haeres erit filius ancillae cum filio meo
Abbreviated transcription (Latin):
sed beatitudine ñ ꝑmansura: et poena iustissi¬
ma saecutura Cũ igitur huius futuri casus hu¬
manids̃ ñ eet ignarus. curenĩ ñsiner& inuidi
angelimalignitate tẽptari: nullo modo quidẽ
qł uunero mcertus sed nihilominus praescius.
qđ abieĩ semine adiuito suagrã idẽ ipse diabolussue¬
rat scoꝵ gła maiore uincendus ita factũ c̃ utn&
d̃ aliquid futurorũ latere : n& p̃sciendo
quẽquã peecare conpeller&. Et quidint̃ eẽt int̃
ꝓpriã cuitsq praie surtionẽ : ot suã tutione. ane¬
licae ehum anȩ rationali creaturae. c̃ sequenti
ꝯxperientia demonstrar&. senĩ audeat
credere autdicere ut neq angelus neq hame
cader& indi potestate ñ fuisse : sed hoc ui
pote ftatima luit ñ auferre. atqita et quantũ
mali e& suꝑbia : etquantũ boni suagrã ualera¬

Expanded text:
sed beatitudine non permansura et poena iustissised beatitudine non permansura et poena iustissima secutura. Cum igitur huius futuri casus humani Deus non esset ignarus, quur eum non sineret inuidi angeli malignitate tentari? nullo modo quidem quod uinceretur incertus, sed nihilo minus praescius quod ab eius semine adiuto sua gratia idem ipse diabolus fuerat sanctorum gloria maiore uincendus. Ita factum est, ut nec Deum aliquid futurorum lateret, nec praesciendo quemquam peccare conpelleret et, quid interesset inter propriam cuiusque praesumtionem et suam tuitionem, angelicae et humanae rexperientia demonstraret. Quis enim audeat credere, aut dicere, ut neque angelus, neque homo caderet, in Dei potestate non fuisse? Sed hoc eorum potestati maluit non auferre; atque ita et quantum mali eorum superbia, et quantum boni sua gratia valer
Abbreviated transcription (Latin):
itadamnato atq obdurato angelo malo : utiã
bonã uoluntatẽ ulterius ñ haber& bene utens ds̃.
Cur ñ ꝑmittera uit ab illo primus hõ ꝗr&tus hocẽ
bonae uoluntatis creatus fuerat temptar&ur :
quatido quidẽ sicerat instrtatus. ut sideaduto¬
rio dĩ fider& bonushomo nalũ anglum uincer&
Ciaut creatorẽ atq adiutorẽ dm̃ suꝑbe sibi
habens in aduita diuinitus uoluntate r&cta.
malũ uero inde sereiue dm̃ uoluntate pũsa
quia etipsum fide deadiutoriodĩ ñ ꝗdẽ poss& sine
aduitorid di n& tam̃ aleo abhis diuinae grãe beno¬
ficus sibi placendo recedere ñ habebat in potesta¬
ce Nã sic̃ in haccarne uiuere sine adium̃tis
alim̃to& in potestate ñ ẽ. ñ aũt in ea uiuere in
potestate ẽ: qđ faciunt ꝗ se ipsosnecant Ita bene
uiuere sine aduitorio di : &iã in paradr sonerat
inpatestate. Crataũt ĩ potestate male uiuere :

Expanded text:
ita damnato adque obdurato angelo malo, ut iam ita damnato adque obdurato angelo malo, ut iam bonam uoluntatem ulterius non haberet, bene utens Deus quur non permitteret, ut ab illo primus homo, qui rectus, hoc est bonae uoluntatis, creatus fuerat, tentaretur? Quando quidem sic erat institutus, ut, si de adiutorio Dei fideret bonus homo, malum angelum uinceret; si autem creatorem adque adiutorem Deum superbe sibi um bonum habens in adiuta diuinitus uoluntate recta, malum uero in deserente Deum uoluntate peruersa. Quia et ipsum fidere de adiutorio Dei non quidem posset sine adiutorio Dei, nec tamen ideo ab his diuinae gratiae beneficiis sibi placendo recedere non habebat in potestate. Nam sicut in hac carne uiuere sine adiumentis alimentorum in potestate non est, non autem in ea uiuere in potestate est, quod faciunt qui se ipsos necant: ita bene uiuere sine adiutorio Dei etiam in paradiso non erat in potestate; erat autem in potestate male uiuere,
Abbreviated transcription (Latin):
ñ defuit utiq c̃siliũ : nocertũ numerũ cuuũ insuasa¬
pientia p̃destinatũ : tiã &dã natogenere huma no
suae ciuitati simplera: q̃eosiam merits: uando
ꝗdẽ uniũsa massa tã quã inuitiataradice dacintae
sed gr̃a discernens. diberatis ñsolũ descipsis. uerũ auiã dem̃
liberatis quad es largiatur ostendens Neni debita
sed gmaruta bonitate : tunc sequisq agnoscit
erutũ malis cũ abeorum hominũ c̃sortiofit
eẽ p̃sciuit . quando ꝗdẽ in eis. et &x eis. et ꝗd eoꝵ culpa
merer&ur. et qd sua grã donaretus poss& osten¬
dere ⁊ n& sub illo creatore acdispositore : per¬
ũsa mordinatio delinquentiũ ratum ꝑ uerte¬
r& ordinẽ rerũ proinde paccatores et angeli
et homines nihilagunt quo impediantur magna
ꝗ prouidenter atqi omni potent᷑ sua cuiq:dis¬
tribuit n solũbonisuerũ &iã malis beneutino¬
uit. Acꝑ hoc ꝓpt̃ meritũ primae made uoluntatis.

Expanded text:
non defuit utique consilium, quo certum numerum ciuium in sua sanon defuit utique consilium, quo certum numerum ciuium in sua sapientia praedestinatum etiam ex damnato genere humano suae ciuitatis inpleret, non eos iam meritis, quando quidem uniuersa massa tamquam in uitiata radice damnata est, sed gratia discernens et liberatis non solum de ipsis, uerum etiam de liberatis, quid eis largiatur, ostendens. Non enim debita, sed gratuita bonitate tunc se quisque agnoscit erutum malis, cum ab eorum hominum consortio fit esse praescivit; quandoquidem in eis et ex eis, et quid eorum culpa mereretur, et quid sua gratia donaretur, posset ostendere, nec sub illo creatore ac dispositore perversa inordinatio delinquentium rectum perverterouidentiam. Proinde peccatores, et angeli et homines, nihil agunt, quo inpediantur magna  quoniam qui prouidenter adque omnipotenter sua cuique distribuit, non solum bonis, uerum etiam malis bene uti nouit. Ac per hoc propter meritum primae malae uoluntatis
Abbreviated transcription (Latin):
et habet᷑ inci quahoc potest eiei: Vteñ ad pariendũ ñdo¬
loris gemitue sed matur itatis inpulsus feminaiuscora
claxara et sic affetandũ etc̃cipiendũ ñ libidinis ad pe¬
tuus suluolutaruis. is as naturã utrãq: coniange¬
amequã carũ pudera qualesẽe potiussent conitia¬
musut possumus lam̃ nocaesse ẽ ut nr̃ a disputatio
magismenaur aaquae nofreuocat uerccundia quã
eloquentia:q nob parũ supp&at adiuuacur: Nam
moruer̃ quã sibi inopere serendae ꝓpaginis tranquillo
arbur io c̃uenirent. Quomodo nunccũ ista cõmemo¬
rantur sensib: occurrithumanis. nisi eperientia
libidimsturbule: ñ coniatura placidae uolunta¬
tis. Hinc ẽ qđ impedit loquentẽ pudor: et siñ deficiat
ratio tigita mẽ Veri tam̃ omimi potentido: sũmo ac
sum me bonasreatori omniũ naturarũ : uolumatũ
aũt bonarũ adiutori etremunatori. malarũ
aũt relictorietdamuatori: utrarẽqi ordinatori

Expanded text:
et illud inici, qua hoc potest eici. Ut enim ad pariendum non doloris gemitus, sed maturitatis inpulsus feminea uiscera relaxaret, sic ad fetandum et concipiendum non libidinis adpetitus, sed uoluntarius usus naturam utramque coniungeantequam earum puderet, quales esse potuissent coniciamus ut possumus, tamen necesse est, ut nostra disputatio magis frenetur ea, quae nos reuocat, uerecundia, quam eloquentia, quae nobis parum subpetit, adiuuetur. Nam meruerunt, quam sibi in opere serendae propaginis tranquillo arbitrio conuenirent, quo modo nunc, cum ista commemorantur, sensibus occurrit humanis nisi experientia libidinis turbidae, non coniectura placidae uoluntatis? Hinc est quod inpedit loquentem pudor, etsi non deficiat ratio cogitantem. Verum tamen urnnipotenti Deo, summo ac summe bono creatori omnium naturarum, uoluntatum autem bonarum adiutori et remuneratori. malarum autem relictori et damnatori, utrarumque ordinatori,
Abbreviated transcription (Latin):
fide a ut̃ ꝑdita adeã quisq uenir e non possit: Quae
cogitatio firmissimi ac patientissimi cordistot
actantos martrres fecit qualẽ neunũ quidẽ
habuit uel habere potuit. quando ẽ dscreditus

Expanded text:
fide autem perdita ad eam quisque uenire non possit. Quae fide autem perdita ad eam quisque uenire non possit. Quae cogitatio firmissimi ac patientissimi cordis tot ac tantos martyres fecit, qualem ne unum quidem habuit uel habere potuit quando est deus creditus