comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
scrias corruptibilis corporis
animasscãs. ut non singuli hȩc
singula. sed ambo & singuli
utrumq dicerent. puto qđ ui¬
derent esse iam consequens. ut¬
& redirent animae adcorpora
Et alia reciperent corpora: in
quibus beatae atq in morta¬
liter uiuerent: quõ secundum
platonẽ &iam scae anmae.
adhumana corpora redibunt.
secundum porphrrum ad mala
redibunt. Dicat itaq cumpla¬
tone porphrrius. redibunt
adcorpora. Dicat plato cum
porphrrio Nonredibunt ad
mala & ad cacorpora redire
consentient. inquib nulla pa¬
tiantur mala. Hacc itaq non
erunt. Nisullaquae promit¬
titds̃ beatas animas ina&̃nũ.
cum sua a&erna carne factu¬
rus Hoc enimquantum exis¬
timo iam facile nobis concede¬
rent ambo. ut qui faterentus
adimmortalia corpora redi¬
turas ammas eẽ sc̃orũ. ad sua
illas redire ꝑmitterent. In
quib mala huis sacculi ꝑtu¬
lerunt. in quib dm̃ ut hlsma¬
lis carerent pie fideliterq coluq̃¬

Expanded text:
serias corruptibilis corporis serias corruptibilis corporis animas sanctas, ut non singuli haec singula, sed ambo et singuli utrumque dicerent: puto quod uiderent esse iam consequens, ut redirent animae ad corpora et talia reciperent corpora, in quibus beate atque immortaliter uiuerent. quoniam secundum Platonem etiam sanctae animae ad humana corpora redibunt, secundum Porphyrium ad mala redibunt. dicat itaque cum Platone Porphyrius: "redibunt ad corpora;" dicat Plato cum Porphyrio: "non redibunt ad mala": et ad ea corpora redire consentient, in quibus nulla patiantur mala. haec itaque non erunt nisi illa quae promittit deus, beatas animas in aeternum cum sua aeterna carne iacturas. hoc enim, quantum existimo, iam facile nobis concederent ambo, ut qui faterentur ad immortalia corpora redituras animas esse sanctorum, ad sua illas redire permitterent, in quibus mala huius saeculi pertulerunt, in quibus deum, ut his malis carerent, pie fideliterque colu
Abbreviated transcription (Latin):
inciscrit illadira cupiditas quã
posuit explatone uergilius.
ubidit rursus & incipiant in
corpora uellercuerti Sic in¬
quam cupiditatẽ reuertendi
ad corpora non habebunt cũ
corpora inqua reuerti cupiurt
secum habebunt. & sichabe¬
bunt ut num quã ñ habeant.
Iumquã caprorsus uelad
exiguum quam lib& tẽp̃
ulla morte deponantXXUI
Dpłato atq porphirius que
sunterse cominunicare potu¬
issent factiessent fortasse
xp̃iani. Platodixit Sine
corporib animas in a&ernũ
esse non posse. Id eoenimdix̃.
&iam sapientum animas post
quam lib& longumtẽpus.
tamen adcorpora redituras
Porphrrius autẽ dixit. Animã
purgatissimam. cum redierit
ad patrẽ. Ad haec mala mun¬
dinumquã eẽ rediturã. Ae ꝑhoc
quoducrum uidit plato. sidedis¬
s& porphrrio. Etiam iustorum
atque sapientium. purgatissi¬
mas animas adhumanacorpo¬
ra redituras Rursus quodue¬
rum uidit porphrrius dediss&
platoni. Nũquã redituras ad mi¬

Expanded text:
in eis erit illa dira cupiditas, quam in eis erit illa dira cupiditas, quam posuit ex Platone Vergilius, ubi ait: Rursus et incipiant in corpora uelle reuerti; sic, inquam, cupiditatem reuertendi ad corpora non habebunt, cum corpora, in quae reuerti cupiunt, secum habebunt et sic habebunt, ut numquam non habeant, umquam ea prorsus uel ad exiguum quamlibet tempus ulla morte deponant. Plato atque Porphyrius, quae si inter se communicare potuissent, facti essent fortasse christiani. Plato dixit sine corporibus animas in aeternum esse non posse. ideo enim dixit etiam sapientum animas post quamlibet longum tempus tamen ad corpora redituras. Porphyrius autem dixit animam purgatissimam, cum redierit ad patrem, ad haec mala mundi numquam esse redituram. ac per hoc, quod uerum uidit Plato si dedisset Porphyrio, etiam iustorum atque sapientum purgatissimas animas ad humana corpora redituras; rursus quod uerum uidit Porphyrius dedisset Platoni, numquam redituras ad mi
Abbreviated transcription (Latin):
gati Si nonsolum absurdi. sed
surdi nonsunt qui haec audiunt
Uonutiq dubitapt diis factis
abillodõ quieos fecit. secundum
platonem quod est in possibile
fuisse promissum: Qui enimdi¬
cit uos quidem inmnortales esse
non potesas. sed mnea uolunta¬
te inmortales critis Quidali¬
ud dicit. quamidquod fierinon
potest mefaciente ⁊ameneritis.
illeigitur carnem incorruptibi¬
lem inmortalem. spiricalem re¬
suscitabit.⁊ Quiuixtaplatonẽ
id quodinpossibileẽ se facturũ
esse promisit: Quid adhuc qđ
promisit dĩ. quod dõ promitten¬
ti credidit mundus. qui&iam
ipse promissusẽ crediturus esse
impossibile clamant. quando
quidemnos dm̃. qui&iam secun¬
dum platonem facit impossi¬
bilia& id facturum eẽ clamamus
Uonergo utbeataesint ammae
corpusest omne fugiendũ. sed
corpus incorruptibꝰ le recipi¬
endum: & inquo conuenienti¬
us incorruptibili corpore. l&a¬
buntus quam inquo corrupti¬
bili gemuerunt Siceium non

Expanded text:
gati.\' Si non solum absurdi, sed gati.\' Si non solum absurdi, sed surdi non sunt qui haec audiunt non utique dubitant dis factis ab illo Deo qui eos fecit secundum Platonem quod est inpossibile fuisse promissum. Qui enim dicit: \'Vos quidem inmortales esse non potestis, sed mea uoluntate inmortales eritis,\' quid aliud dicit quam \'id quod fieri non potest me faciente tamen eritis\'? Ille igitur carnem incorruptibilem, inmortalem, spiritalem resuscitabit, qui iuxta Platonem id quod inpossibile est se facturum esse promisit. Quid adhuc, quod promisit Deus, quod Deo promittenti credidit mundus, qui etiam ipse promissus est crediturus, esse inpossibile clamant, quando quidem nos Deum, qui etiam secundum Platonem facit inposnibilia, id facturum esse clamamus? Non ergo, ut beatae pint animae, corpus est omne fugiendum, sed corpus incorruptibile recipiendum. Et in quo conuenientius incorruptibili corpore laetabuntur, quam in quo corruptibili gemuerunt? Sic enim non
Abbreviated transcription (Latin):
tuit disputaui. Uerum hic unũ
inde tantũ cõmemorabo emen¬
d& librossuos istorum omnium
magistes plato: & dicat corũ deos
utbeatisint suacorpora fugituros.
idest eẽ morituros. quos incelestib
corporib dixit inclusos. Quib
tamends̃ a quofactisunt quõpos
sent eẽ securi. inmortalitatẽ idest
in eisdem corporib a&nã ꝑman¬
sionem: Uoncorum natura idha¬
bente. sed suo consilio praeualen¬
te promisit: ubi&iam illud euer¬
tit quoddicunt. quõ est impossi¬
bilis ideoresurrectionẽ carnis
nonesse credendam Aꝑtissime
quippe iuxta cundem phrloso¬
phum ubidiis a se factis promisit
ds non factus inmortalitatẽ qđ
in possibileest. se dixit eẽ facturũ
Sicenim eum locũtum Narrat
plato Quõ estis osti inquit im¬
mortales cẽ & in dissolubiles non
potestis Nonenim dissoluemi¬
ni Neq uos ulla mortis fa ⁊apes¬
iment Necerunt ualentiora
quam consilium in cum qđ ma¬
ius est uinculũ ad ꝑp&uitat e̾m
uram quã illa quib estis conli¬

Expanded text:
tuit disputavi : verum hic unum inde tantum commemorabo. Emendet libros suos istorum omnium magister Plato, et dicat eorum deos, ut beati sint, sua corpora fugituros, id est, esse morituros, quos in coelestibus corporibus dixit inclusos; quibus tamen Deus, a quo facsent esse securi, inmortalitatem. id est in eisdem corporibus aeternam permansionem, non eorum natura id habente, sed suo consilio praeualente, promisit. Ubi etiam illud euertit quod dicunt. quoniam est inpossibilis, ideo resurrectionem carnis non esse credendam. Apertissime quippe iuxta eundem philosophum. ubi dis a se factis promisit Deus non factus inmortalitatem, quod inpossibile est se dixit esse facturum. Sic enim eum locutum narrat Plato: \'Quoniam estis orti, inquit, inmortales esse et indissolubiles non potestis; non tamen dissoluemini neque uos ulla mortis fata periment nec erunt ualentiora quam consilium meum, quod maius est uinculum ad perpetuitatem uestram quam illa quibus estis conli
Abbreviated transcription (Latin):
CA SCNIPIU¬
ia testisest quae ponfortuitis motibus
auimorum: Sed plane suminae disposi¬
tone prouidentiae superomnes omnium
gentium litteras. Omnium sibi genera iu¬
ciorum humanorum. Diu̾ina exoel¬
sens auctoritate subiecit. Ibi quippe a
Magnuldñs & latdabilis nimis. Iuciuit¬
aediuri. Inmone scõcius Dilatans ex¬
ultitioni uniuersae terrie Et paulo
post. ineodem psalmo Sicut audiuimꝰ
ita & uidimus inciuita tedñi uirtutum.
Iucuuitatedĩnr̃i. ds fundauiteam ini&̃¬

Expanded text:
ea scriptura testis est, quae non fortuitis motibus animorum, sed plane summae dispositione prouidentiae super omnes omnium gentium litteras omnia sibi genera ingeniorum humanorum diuina excellens auctoritate subiecit. Ibi quippe scMagnus Dominus et laudabilis nimis in ciuitate Dei nostri, in monte sancto eius, dilatans exultationes uniuersae terrae; et paulo post in eodem psalmo: Sicut audiuimus, ita et uidimus, in ciuitate domini uirtutum, in ciuitate Dei nostri; Deus fundauit eam in ae
Abbreviated transcription (Latin):
nitatem fidei. et agnitionem
filiidĩ. inuirum ꝑ fectũ in m̃¬
suram a& atis plenitudinis
mensura in quocorpore intel¬
legendacẽ. ostender& dicens
Augeamur millo ꝑ omnia qui
est caput xp̃s. ex quo totum
corpus conexum &conpactũ
peromnem tactum summinis¬
trationis secundum operatio¬
nem in mensuram unius cuiusq
partis Sicutergo ẽ mensura
unius cuiusq partis. itatotius
corporis quod omnib suis par¬
tibis constat. Est utiq mensu¬
raplenitudinis. dequa dictũ est
Inmensuram a&atis plenitudi¬
nis xp̃i: Quamplenitudinem
&iamin illo commemorauit lo¬
co ubi ait dexp̃o. Et ipsum de¬
dit caput super omnna eccłe que
est corpus cius plenitudo eius
quiominia in omnib impl&ur
Verum si hoc adresurrectionis
formam. in quaerit unusquis¬
q: referendumc&. Quid nos
impedir& nominato uiro in¬
tellegere & feminam. utuirum
ꝓ homine positum acciperemus
sicut in eo quod dictumest.
Bcatus uir quitim & dnm utiq
ibisunt & feminę. quetiment

Expanded text:
nitatem fidei et agnitionem filii Dei, in uirum perfectum, in mensuram aetatis plenitudinis mensura in quo corpore intellegenda esset, ostenderet dicens: Augeamur in illo per omnia, qui est caput Christus; ex quo totum corpus conexum et conpactum per omnem tactum subministrationis secundum operationem in mensuram uniuscuiusque partis. Sicut ergo est mensura uniuscuiusque partis, ita totius corporis, quod omnibus suis partibus constat, est utique mensura plenitudinis, de qua dictum est: In mensuram aetatis plenitudinis Christi. Quam plenitudinem etiam illo commemorauit loco, ubi ait de Christo: Et ipsum dedit caput super omnia ecclesiae, quae est corpus eius, plenitudo eius, qui omnia in omnibus inpletur. Verum si hoc ad resurrectionis formam, in qua erit unusquisque, referendum esset, quid nos inpediret nominato uiro intellegere et feminam, ut uirum pro homine positum acciperemus? sicut in eo quod dictum est: Beatus uir qui timet Dominum, utique ibi sunt et feminae, quae timent
Abbreviated transcription (Latin):
ex quo totum corpus conexũ.
Ecconpactum ꝑ omnemtactũ
subministrationis. secundum
operationẽ in mensuram unius¬
cuiusq partis incrementum
corporis facit inaedificationẽ
sui incaritate. Eccequiẽ uir
ꝑfectus caput & corpus quod
constat omnib membris quȩ
suo tempore complebuntur
Cotidie tamen cidem corpori
accedunt dumaedificatur acccła
cuidicitur. Uos aute mestis
corpus Xp̃i & membra Etali¬
bi Procorpore inquitcius
quodest ecclesia. Itemq alibi
Unus panis unumcorpus mul¬
tisumus Decuius corporis
aedificatione & hicdictumẽ.
ad consummationem sc̃õrum
inopus ministerii. in aedifica¬
tionem corporis xp̃i. Ac deinde¬

Expanded text:
onexum et conpactum per omnem tactum subministrationis secundum operationem in mensuram uniuscuiusque partis incrementum corporis facit in aedificationem sui in caritate. Ecce qui est uir perfectus, caput et corpus, quod constat omnibus membris, quae suo tempore conplebuntur, cottidie tamen eidem corpori accedunt, dum aedificatur ecclesia, cui dicitur: Vos autem estis corpus Christi et membra, et alibi: Pro corpore, inquit, eius quod est ecclesia, itemque alibi: Unus panis, unum corpus multi sumus. De cuius corporis aedificatione et hic dictum est: Ad consummationem sanctorum in opus ministerii, in aedificationem corporis
Abbreviated transcription (Latin):
quosdam quidem a postolos.
quos damautẽ proph&as.
quos damuero euangelistas.
quos damautẽ pastores & doc¬
tores ad consũ mationẽ scorũ
÷inopus ministerii mnaedifica¬
tionẽ corporis xp̃i. Donec oe
curramus omnes inunitatẽ fi¬
dei & agnitionẽ filiidĩ iniuirũ
ꝑfeccum in mensuram a&atis
plenitudinis xp̃i Vt ultra
nonsimus paruuli. iactati
& circumlati omniuento doctri¬
nac ininlusione hominũ. inas¬
tutiam ad machinationem

Expanded text:
quosdam quidem apostolos, quosdam quidem apostolos, quosdam autem prophetas, quosdam uero euangelistas, quosdam autem pastores et doctores ad consummationem sanctorum in opus ministerii, in aedificationem corporisin unitatem fidei et in agnitionem filii dei, in uirum perfectum, in mensuram aetatis plenitudinis Christi. ut ultra non simus paruuli iactati et circumlati omni uento doctrinae in inlusione hominum, in astutia ad machinationem
Abbreviated transcription (Latin):
uir erit &iam ipsa non mulier.
non hoc dixit. seddixit In re¬
surrectionẽcnim neq nubent
neq uxores ducent: sed sunt si¬
cut angelidĩ incaelo. Aequales
Nutiq angelis in mortalitate ac
felicitateꝰ Noncarne. sicut nec
resurrectione quamꝰ diguerunt
angeli . quõ nec inori potuerunt
Cuptias ergo dñs futuras nega¬
uit eẽ in resũrrectione ponfemi¬
nas Etibi negauit ubitalis ques¬
tio uertebaturꝰ ut cam negatose¬
ui muliebri. celeriore facilitate
dissoluer&. sicumibi praenosee¬
r& nonfuturum immo&lam
futurum eẽ firmauit dicendo
Connubent quod ad feminas
pertin&: Nccuxores ducent qđ
aduiros Crunt ergo quacuel
nubere hic solent ueldu cere uxo¬
res. sedibi hoc Nonfacient.
romde quod ait apłs occur¬
suros nos omnes inuirum
ꝑfectum totius ipsius circũ stan¬
tiam lectionis considerare de¬
bemus quacita se hab&. Quides¬
cendit inquit ipscest. & quĩ ascen¬
dit super omnes calos. ut adim¬
pler& omnia: et ipsededit

Expanded text:
uir erit etiam ipsa, non mulier\', uir erit etiam ipsa, non mulier\', non hoc dixit, sed dixit: In resurrectione enim neque nubent neque uxores ducent, sed sunt sicut angeli Dei in caelo; aequales utique angelis inmortalitate ac felicitate, non carne; sicut nec resurrectione. qua non indiguerunt angeli, quoniam nec mori potuerunt Nuptias ergo Dominus futuras negauit esse in resurrectione, non feminas, et ibi negauit, ubi talis quaestio uertebatur, ut eam negato sexu muliebri celeriore facilitate dissolueret, si eum ibi praenosceret non futurum; immo etiam futurum esse firmauit dicendo: Non nubent, quod ad feminas pertinet nec uxores ducent, quod ad uiros. Erunt ergo, quae uel nubere hic solent, uel ducere uxores; sed ibi hoc non facient.roinde quod ait apostolus, occursuros nos omnes in uirum perfectum, totius ipsius circumstantiam lectionis considerare debemus, quae ita se habet: Qui descendit, inquit, ipse est et qui adscendit super omnes caelos, ut adinpleret omnia. Et ipse dedit
Abbreviated transcription (Latin):
iam tunc ꝓph&ari o portebat
Sopor quippe illiuiri. mors
erat xp̃i: cuius ex animis incru¬
ce pendentis lãtus lancea ꝑ fo¬
ratũẽ. atq inde sanguis & a¬
qua ꝓfluxit. quae sac̾ramenta
esse Nouimus quib aedificatur
eccła. Namhoc &iam uerbo
scriptura usaẽ. ubi non legitur
formauit aut finxit: sed aedifi
cauiteam inmulierem. Vnde
apostolus aedificationem dicit̃
corporis xp̃i. quodest ecclesia
Creatura est ergo dĩ femina si¬
cutuir sedutde uiro fier& uni¬
tas commendata. Ut autẽ illo
modo fier& xp̃s. ut dictumest
etcccła figurataẽ Quiergo utrũq
sexum instituit: utrumq resti¬
tu& Deniq ipse ihs in terroga¬
tus a saducacis quinegabant᷑ re¬
surrectionem cuius sep̾tẽ fratrũ
erit uxor quam singuli habuer̃
Dum quisq eorum uell& de func¬
ti semen sicut lex pracceperat
excitare Erratis inquit pesci¬
entes scripturas. Neq uirtutem
dĩ Et cum locus ess& ut dicer&
Dequaenimmeinterrogatis.

Expanded text:
iam tunc prophetari oportebat. iam tunc prophetari oportebat. sopor quippe ille uiri mors erat Christi, cuius exanimis in cruce pendentis latus lancea perforatum est, atque inde sanguis et aqua profluxit; quae sacramenta esse nouimus, quibus aedificatur ecclesia. nam hoc etiam uerbo scriptura usa est, ubi non legitur "formauit" aut finxit, sed: aedificauit eam in mulierem; unde et apostolus aedificationem dicit corporis Christi, quod est ecclesia. Creatura est ergo Dei femina sicut uir; sed ut de uiro fieret, unitas commendata; ut autem illo modo fieret, Christus, ut dictum est, et ecclesia figurata est. Qui ergo utrumque sexum instituit, utrumque restituet. Denique ipse Iesus interrogatus a Sadducaeis, qui negabant resurrectionem, cuius septem fratrum erit uxor, quam singuli habuerunt, dum quisque eorum uellet defuncti semen, sicut lex praeceperat, excitare: Erratis, inquit, nescientes scripturas, neque uirtutem Dei; et cum locus esset, ut diceret: \'De qua enim me interrogatis,
Abbreviated transcription (Latin):
tumẽ. Donec occurra mus
omnes inuirum ꝑ fectum inm̃¬
suram a&atis plenitudinis xp̃i.
& conformes imaginis filudĩ.
Nec insexufemineo resurrectu¬
ras feminas credunt Sedin
uirili omnes atont quõ dĩ so¬
lum uirum fecit exlimo femi¬
nam ex uiro: sed mihimlius
sapere uidentur quiutrumq
sexum resurrecturum esse pon
dubitant. Non enimlibi doibi
erit quaeconfusionis ẽ causa.
Nampriusquã peccassent nudi
erant. & non confundebantur
uir . & femina Corporibus
ergo illis uitia detrahentur. Na¬
tura seruabitur. None st autẽ
uitium sexus femincus. sed na¬
tura. Quactunc quidem & a con¬
cubitu. & apartu immunis
erit. Erunt tamen membra fe¬
minca non ac cominodata usui
u&eri. sed decori nouo quonon
alliciatur aspicientis concupis¬
centia quaenulla erit. seddĩ
laud&ur sapientia atq elem̃¬
tia. qui & quod nonerat fecit:
Et liberauit acorruptione qđ
fecit. Vtenimine xordio gene¬
ris humani delatere uiridor¬
mientis. Costa detracta femina

Expanded text:
c occurramus omnes in uirum perfectum, in mensuram aetatis plenitudinis Christi, et: conformes imaginis filii dei nec in sexu femineo resurrecturas feminas credunt, sed in uirili omnes aiunt, quoniam deus solum uirum fecit ex limo, feminam ex uiro. sed mihi melius sapere uidentur qui utrumque sexum resurrecturum esse non dubitant. non enim libido ibi erit, quae confusionis est causa. nam priusquam peccassent, nudi erant et non confundebantur uir et femina. corporibus ergo illis uitia detrahentur, natura seruabitur. non est autem uitium sexus femineus, sed natura, quae tunc quidem et a concubitu et a partu immunis erit. erant tamen membra feminea non accommodata usui ueteri, sed decori nouo, quo non alliciatur aspicientis concupiscentia, quae nulla erit, sed dei laudetur sapientia atque clementia, qui et quod non erat fecit et liberabit a corruptione quod fecit. ut enim in exordio generis humani de latere uiri dormientis costa detracta femina
Abbreviated transcription (Latin):
dilatauit uinus beli filius conditor pine¬
ue ciuitatis magnae. Cuius ciuitatis nom̃
ex illius nomine deriuatũẽ. Vt anino uine¬
ue uocar&ur. Assur autẽ unde asfrrii
non fuit infiliis cham medii filii uoe.
sod infiliis sem repperitur qui fuit poe
maximus filius. Vnde appar& depro¬
geni e sem exostais fuisse. Qui postca
regnũ gigantis illius optinerent &inde
procede̾rent atq alias condirent ciuita¬
tes. Quarũ prima ẽ anino appellata pi¬

Expanded text:
dilatavit Ninus, Beli filius, conditor dilatavit Ninus, Beli filius, conditor uae ciuitatis magnae; cuius ciuitatis nomen ex illius nomine deriuatum est, ut a Nino Nineue uocaretur. Assur autem, unde Assyrii, non fuit in filiis Cham, medii filii Noe, sed in filiis Sem reperitur, qui fuit Noe maximus filius. Unde apparet de progenie Sem. exortos fuisse, qui postea regnum gigantis illius obtinerent et inde procederent adque alias conderent ciuitates, quarum prima est a Nino, appellata
Abbreviated transcription (Latin):
regnieius babrlon orec. arcath. & calen¬
no in terra sennaar. Dederra illa exiit
assur &aedificauit pineuen & roboth
ciuitatem & chalaac &desem. Intermedi¬
um pipeueni & calach haerciuitas mag¬
na. iste porrochus pater gigantis neꝰ¬
brot primus nominatusest infiliischam.
Cuius quinq filii iam fuerant compuitati.¬
e & ne potes duo sedistũ gigantẽ. aut post
ne potes suos natos genuit. aut quod est cre¬
dibilius seorsum deillo propter eius emi¬
nentiam scriptura locutaest. quando qui¬
dem & regnũ eius cõmemoratũ est. Cuius
initium erat illa nobilissima babylon ciut¬
tas & quaeiuxta cõmemonrataesunt siueciui¬
tates siueregiones. Quod uero dictum est de
terra illa iꝰdest de terra sennaar quaeper¬
tinbat ad regnum nebrot. Exisse assur
& aedificasse pnpeaꝵ & alias quas contexuit
ciuitates. longe postea factũ est quod ex
hac occasione perstrinxit. Propt̃ nobili
tatẽ regni assyriorũ quod mirabiliter

Expanded text:
regni eius Babylon, Oreg, Archad et Chalemregni eius Babylon, Oreg, Archad et Chalemne in terra Sennaar. De terra illa exiuit Assur et aedificauit Nineuen et Roboth ciuitatem et Chalach et Dasem inter medium Nineuae et Chalach: haec ciuitas magna. Iste porro Chus, pater gigantis Nebroth, primus nominatus est in filiis Cham, cuius quinque filii iam fuerant conputatet nepotes duo. Sed istum gigantem aut post nepotes suos natos genuit, aut, quod est credibilius, seorsum de illo propter eius eminentiam scriptura locuta est; quando quidem et regnum eius commemoratum est, cuius initium erat illa nobilissima Babylon ciuitas, et quae iuxta commemoratae sunt siue ciuitates siue regiones. Quod uero dictum est de terra illa, id est de terra Sennaar, quae pertinebat ad regnum Nebroth, exisse Assur et aedificasse Nineuen et alias quas contexuit ciuitates, longe postea factum est, quod ex hac occtatem regni Assyriorum, quod mirabiliter
Abbreviated transcription (Latin):
cutiuntur acanentibus. sed ea quae ꝓcussi
resonant his conectuntur Ita inꝓph&i¬
ca hystoria dicuntur & aliaqua nihil
significant: sed quibus adhereant quae
sięnificant & quodam modo religentur.
ceps intuendae. Et quod dehis di¬
cendũ uid&ur. attoxendũ esthuic operi
quo ciuitatis utriusq terrenae scilic&
&cudestis. per tempora procursus osten¬
datur:¶ Coeptaesunt enim cõmemorari
aminimo filio quiuocatus est ia feh cuntis
filio octo pominati sunt. Nepotes autẽ
septẽ deduobus filiisenuis . tres exuno quat¬
tuor ex altero. fiunt itaq: omnes xU.
filii autem cham. hoc est medii filii noe
iiͦiͦiͬ. & nepotes .u. ex uno eius filio pro¬
nepotes duo Exnepote uno fitcorũ
summa .Xi. Quibus enumeratis reditur
iamquã ad capiit &dicitur. Ehus autẽ
genuit pebrot. hiccoepit eẽ gigans suꝑ¬
terram. hicerat giga suenator contra
dñindm̃. Propter hoc dicunt sicut ne

Expanded text:
cutiuntur a canentibus, sed ea, quae percussa cutiuntur a canentibus, sed ea, quae percussa resonant, his conectuntur. Ita in prophetica historia dicuntur et aliqua, quae nihil significant, sed quibus adhaereant quae significant et quodam modo religentur. ceps intuendae, et quod de his dicendum uidetur, adtexendum est huic operi, quo ciuitatis utriusque, terrenae scilicet et caelestis, per tempora procursus ostenditur. Coeptae sunt enim commemorari a minimo filio, qui uocatus est Iapheth, cuius filii octo nominati sunt, nepotes autem septem de duobus filiis eius, tres ex uno, quattuor ex altero; fiunt itaque omnes quindecim. Filii autem Cham, hoc est medii filii Noe, quattuor et nepotes quinque ex uno eius filio, pronepotes duo ex nepote uno; fit eorum summa undecim. Quibus enumeratis reditur tamquam ad caput et dicitur: Chus autem genuit Nebroth; hic coepit esse gigans suterram. Hic erat gigans uenator contra Dominum Deum. Propter hoc dicunt: Sicut Neb
Abbreviated transcription (Latin):
annos amplius quãm ille nec defuisse
c̃rediderim. sed siomnes cõmemoraren¬
tur nimis longũ fier&. & eẽt haec migis¬
hystoricadiligentia quã ꝓph&ica proui¬
dentiaf lila itaq ex sequitur litterarã¬
sacrarũ scriptor istarũ. uel potius ꝑ eđm
dĩ sp̃s quibus non solũ narrentur praete¬
rita. uerũ &iam praenuntientur futura.
Quaetamen ꝑtinent ad ciuitatẽdi quia &
de hominibus qui non sunt ciueseius quic¬
quid hicdicitur. adhoedicitur ut illa ex
comparatione contraria ud proficiant
ud emineant  Non sanc omnia quae gesta
parrantur aliquid &iam signi ficare
putanda sunt: sed propter illa quae
aliquid significant. &iam ea qua enihil
significant᷑ attexuntur s solo enim uo¬
mere terra pr̃oscinditur. sed uthoc fieri
possit &iam c&era a ratri membra sunt
necessiria. Et soli nerui incytharisatq
huius modi uasis musicis aptantur ad can¬
tũ. sedutaptari possint. insunt & o&sera
in compagibus organorũ quaenonper¬

Expanded text:
annos amplius quam mille. Nec eos defuisse annos amplius quam mille. Nec eos defuisse crediderim, sed si omnes commemorarentur, nimis longum fieret, et esset haec historica magis diligentia quam prophetica prouidentia. Illa itaque exsequitur litterarsacrarum scriptor istarum uel potius per eum Dei Spiritus, quibus non solum narrentur praeterita, uerum etiam praenuntientur futura, quae tamen pertinent ad ciuitatem Dei; quia et de hominibus, qui non sunt ciues eius, quidquid hic dicitur, ad hoc dicitur, ut illa ex conparatione contraria uel proficiat uel emineat. Non sane omnia, quae gesta narrantur, aliquid etiam significare putanda sunt; sed propter illa, quae aliquid significant, etiam ea, quae nihil significant, adtexuntur. Solo enim uomere terra proscinditur; sed ut hoc fieri possit, etiam cetera aratri membra sunt necessaria; et soli nerui in citharis adque huius modi uasis musicis aptantur ad cantum; sed ut aptari possint, insunt et cetera in conpagibus organorum, quae non per
Abbreviated transcription (Latin):
uocis reprobi adnuntiant Nonenim¬
n quod adnuntiant intellegunt. Probi
autẽ in interiore homine habent tam
grande misteriũ. atq honorant intus
incordes infirmũ &stultũdĩ. quia fosti¬
us & sapientius est hominibus ꝗ Huius
rei figuraest quodcham exiens hoc nuntia¬
uit foris. Sem uero &ia fech. uthoc uela¬
rent idest honorarent ingressisunt. hoc
est interius idegerunt᷑. haec scripturae¬
sec r&a diuinae indagamus ut possumus
Alius alio magis mints ue congruenter.
Ulerũtam̃ fideliter cestũ tenentes. Nonea
sine aliqua praefiguratione futurorum
gesta atq conscripta Neq nisi adxpm̃ &
eius codesiam quacciuita sdĩẽ eẽ referenda
Cuius ab initio generis humani nonde fuit
praedicatio. quam ꝑ omnia uidemtis impleri
Denedict is igitur duobus filiis poe. atque
uno in medio eorũ maledicto. De incepsusq
ad abraham deiustorũ aliquorũ qui piedm̃
colerent cõmemoratione silentiũ ẽ per

Expanded text:
uocis reprobi adnuntiant; non enimuocis reprobi adnuntiant; non enim quod adnuntiant intellegunt. Probi autem in interiore homine habent tam grande mysterium adque honorant intus in corde infirmum et stultum Dei, quia fortius et sapientius est hominibus. Huius rei figura est, quod Cham exiens hoc nuntiauit foris; Sem uero et Iapheth, ut hoc uelarent, id est honorarent, ingressi sunt, hoc est interius id egerunt. Haec scripturasecreta diuinae indagamus, ut possumus, alius alio magis minusue congruenter, uerum tamen fideliter certum tenentes non ea sine aliqua praefiguratione futurorum gesta adque conscripta neque nisi ad Christum et eius ecclesiam, quae ciuitas Dei est, esse referenda; cuius ab initio generis humani non defuit praedicatio, quam per omnia uidemus inpleri. Benedictis igitur duobus filiis Noe adque uno in medio eorum maledicto deinceps usque ad Abraham de iustorum aliquorum, qui pie Deum colerent, commemoratione silentium est per
Abbreviated transcription (Latin):
Uin eadñi sabaoth. domus is rahel est
Etbibit deuino eius siue illecalix hic intelle¬
gatur. dequodicit Potestis biberecalice
quẽ egobibiturussum. Et pater si fieri
potest transeat a me calix iste Quosuam
sinedubio significat passionẽ. siue quia
uinũ fructus est uineae. hoc potiu s illo
significatũẽ. quod exipsa uinea. hocefi
ex genere israhelitarũ. Carnẽ pronobis&
sanguinẽ ut pati poss& ad sumpsit &inen¬
atus est. idest passusest &nudatus est: Ibi nãq
nudataẽ. Idest apparuit eius infirmitas.
Dequadicit apostolus. Et sic rucifixus est
ex infirmitate. Vnde itemdicit. Infir¬
mũdĩ fostiusest hominibus: &stultũdĩ sipien¬
tius est hominibus ¶ Quod uero cũdictue&
& nudatus est. Addidit scriptura. Indomo
sua. Eleganter ostendit quod asuae carnis
gente &domesticis sanguinis sui utiq aiu¬
daeis fuerat cruoem mo̾rtemq passurus
Hanc passionẽ xp̃i foris in sono tantum

Expanded text:
Vinea Domini Sabaoth domus Israel est, Vinea Domini Sabaoth domus Israel est, et bibit de uino eius siue ille calix hic intellegatur, de quo dicit: Potestis bibere calicem, quem ego bibiturus sum? et: Pater, si fieri potest, transeat calix iste, quo suam sine dubio significat passionem; siue, quia uinum fructus est uineae, hoc potius illo significatum est, quod ex ipsa uinea, hoc ex genere Israelitarum, carnem pro nobis et sanguinem, ut pati posset, adsumsit, et inebriatus est, idest passus est, et nudatus est; ibi namque nudata est, id est apparuit, eius infirmitas, de qua dicit apostolus: Etsi crucifixu.s est ex infirmitate. Unde idem dicit: Infirmum Dei fortius est hominibus, et stultum Dei sapientius est hominibus. Quod uero cum dictum esset: Et nudatus est, addidit scriptura: In domo sua, eleganter ostendit, quod a suae carnis gente et domesticis sanguinis sui, utique Iudaeis, fuerat crucem mortemque passurus. Hanc passionem Christi foris in sono tantum
Abbreviated transcription (Latin):
Quod aliud quidest quam opusearũ ¶ Sem
uero &iaf&h tãquã circũcisio & praeputiũ.
uel sicut aliomodo eos appellat apostolus
Iudaei & greci sed uocati &ciustificatis tognita
quoq nuditate patris. qua significabatur
passio saluatoris. Sumentes uestimentũ posu¬
erunt supraduo dorsisua. &intrauer̃ auersi
&operserunt nuditatẽ patrissui. Nec uide¬
runt quod reuerendo texuerunt
facinus auersamur Vestimentũ signifi¬
cat sacrimentũ. dorsa memoriã pra&erito¬
rũ quia passionẽ xp̃i eo scilic& iam tẽpore
quohabit& iaf&h indomibus sem. & malus
frater in medioeorũ transactam celebrat
ecdesia nonadhuc prospectat futuram sed
malus frater infiliosuo hocest in operefu¬
o puer. Idest seruus est fratrũ bonorum:
Cumadexertitationẽ patientiae uel ad pro¬
uectum sapientiae scienter utunt᷑ malis
Bonĩ sunt enim teste apostolo quixp̃m ad n
nuntiant noncaste sed siue occasione inquit
plantauit uineam. Dequadicit ꝓ ph&a

Expanded text:
quod quid aliud est quam opus eorum? Sem quod quid aliud est quam opus eorum? Sem et Japhet, tamquam circumcisio et praeputium; vel, sicut alio modo eos appellat Apostolus, Judaeos et Graecos , sed vocatos et justificatos: cognita quodammodo nuditate patris, qua significabatur passio Salerunt supra dorsa sua et intrauerunt auersi et operuerunt nuditatem patris sui, nec uiderunt quod reuerendo texerunt. facinus auersamur. Yestimentum significat sacramentum, dorsa memoriam praeteritorum, quia passionem Christi eo scilicet iam tempore, quo habitat Iapheth in domibus Sem et malus frater in medio eorum, transactam celebrat ecclesia, non adhuc prospectat futuram. Sed malus frater in filio suo, hoc est in opere suo, puer. id est seruus est fratrum bonorum, cum ad exercitationem patientiae uel ad prouectum sapientiae scienter utuntur malis boni. Sunt enim teste apostolo, qui Christum adnuntiant non caste; sed siue occasione, inquitplantauit uineam, de qua dicit propheta:
Abbreviated transcription (Latin):
cedunt proficientiũ. luxta illud apostoli
O port& hereseseẽ utprobati manifesti fi¬
ant inuobis. Vnde&iam scriptũẽ filius
eruditus sapienserit. In prudente autom
ministro ut&urł multa quippe ad fidem
catholicam pertinentiadum her&acorũ
calida inqui&udine exagitantur ut ad¬
uersus eos defendi poss int. & considerant᷑
diligentius. & intelleguntur clarius & in¬
stantius praedicantur & ab aduersario¬
& mota quaestio. discendi exsistit occasio
quãuis nonsolũ qui sunt apestissime sepa¬
bulo gloriantur & ꝑdite uiuunt pĩabsur¬
de possunt uideri. medio poe filio figu¬
rati s Passionem quippexp̃i. quac ilbus
hominis uuditate significataest & adnun¬
tiant profitendo & male agendo ex hono¬
rant. D& alibus ergodictũ est. Ex fructib
eorũ cognosc&iseos. Ideo cham infiliosuo
maledictus est tamquam infructu fuo. ldest
inoperesuo:. Vnde conuenienter &ipse
filius eius canaan interpr&atur motuseorũ

Expanded text:
cedunt proficientium, iuxta illud apostoli: cedunt proficientium, iuxta illud apostoli: Oportet et haereses esse, ut probati manifesti fiant in uobis. Unde etiam scriptum est: Filius eruditus sapiens erit, inprudente autem ministro utetur. Multa quippe ad fidem catholicam pertcallida inquietudine exagitantur, ut adversus eos defendi possint, et considerantur diligentius, et intelliguntur clarius, et instantius praedicantur, et ab adversario mota quaestio discendi existit occasio: quamvis non solum qui sunt apertissime sepamine gloriantur, et perdite vivunt, non absurde possunt videri medio Noe filio figurari, passionem quippe Christi, quae illius hominis nuditate significata est, et annuntiat profitendo, et male agendo exhonorant. De talibus ergo dictum est: Ex fructibus eorum cognoscetis eos . Ideo Cham in filio suo maledictus est, tamquam in fructu suo, id est, in opere suo. Unde convenienter et ipse filius ejus Chanaan, interpretatur motus eorum,
Abbreviated transcription (Latin):
tanio. eiexens fructu inebriatio &dorms¬
entis nudatio. Et quac ibic&era facta atq
conscripta sunt: proph&cicis sunt grauida
ed nunc rerũ effectu iam inposteris
Iconsecuto quacopesta fuerant satis aꝑ¬
tasunt. Quis enim hacediligenter & intelle¬
genter aduertens. ponagnoscat inx̃p̃o
Sem quippe decuius semine incarnenatus
est xps interpr&catur nominatus. Quid
autem nominatius xp̃o cuius nomen ubiq
iam fraglat: Ita ut incanticis canticorum
&iam ipsa praccedente proph&a a unguento
conpar&ir effuso. Incuius domibus idest
ecclesiis habitat gentium latitudo Nam
ufech latitudo interpr&atur. ¶Cham por¬
ro quod interpr&atur calidus. medius
uoc filius. tamquã se abutroq discernens.
& inter utrũq remanens. nec in primitiis
israhelitarũ nec in plenitudine gentium
Quid significat pisiher&uicorũ genus cali¬
dum. non spũ sapientiae sed inpatientiae.
quo solent her&aicorũ feruere primordia
& pacẽ ꝑturbare scõrũ f sedhaec inusum

Expanded text:
tatio, et ex ejus fructu inebriatio, et dormientis nudatio, et quae ibi caetera facta atque conscripta sunt, propheticis sunt gravidated nunc rerum consecuto, quae operta fuerant, satis aperta sunt. Quis enim haec diligenter et intellegenter aduertens non agnoscat in Christo? Sem quippe, de cuius semine in carne natus est Christus, interpretatur nominatus. Quid autem nominatius Christo, cuius nomen ubique iam fragrat, ita ut in cantico canticorum etiam ipsa praecedente prophetia unguento conparetur effuso; in cuius domibus, id est ecclesiis, habitat gentium latitudo? Nam Iapheth latitudo interpretatur. Cham porro, quod interpretatur calidus, medius Noe filius, tamquam se ab utroque discernens et inter utrumque remanens, nec in primitiis Israelitarum nec in plenitudine gentium, quid significat nisi haereticorum genus calidum, non spiritu sapientiae, sed inpatientiae, quo solent haereticorum feruere praecordia et pacem perturbare sanctorum ? Sed haec in usum
Abbreviated transcription (Latin):
driginti octoginta quinq repperianttir. Per¬
sarum uero. donecipsius alexandri uietoria
fiir&ur. Ducenti & trigintatres computant
Iongeitaq hinumeri annorũ illis acgyptuss
minores. pleceis &uam sitertantũ computarem¬
Aequarent  ꝑ hibentur enĩ aegyptii quondam
tambreues annos habuisse. ut quaternis mensib
finirentur: Vndeannds plenior &uerior qualis¬
nunc & nobis &illis ẽ trescorũ annos complecatat
antiquos. Sed nocsicquidem utdixi grecaaggip¬
tiae numero tẽporũ concordathistoria &ideo
greca potuis fides habendaẽ . quia ueritatẽ ñ exe¬
dit annorũ. quilitteris nr̃is quacuere sacrie sup
contin&urs Porro sihaee epistola alex andri
quae maxime in notuit multũ abhorr& ii spa¬
cuis tẽporũ a probubili fide rerũ quanto minus
credendũ ẽ illis litteris quasplenas fabulosis
udut antiquitatibus proferre uoluerint con¬
tra auecoritatẽ notissimorũ diuinorũ quadibr¬

Expanded text:
dringenti octoginta quinque reperiantur, Perdringenti octoginta quinque reperiantur, Persarum uero, donec ipsius Alexandri uictoria finiretur, ducenti et triginta tres conputentur. Longe itaque hi numeri annorum illis Aegyptiis sunt minores. nec eis, etiamsi ter tantum conputareaequarent. Perhibentur enim Aegyptii quondam tam breues annos habuisse, ut quaternis mensibus finirentur; unde annus plenior et uerior, qualisnunc et nobis et illis est, tres eorum annos conplectebatur antiquos. Sed ne sic quidem. ut dixi, Graeca Aegyptiae numero temporum concordat historia. Et ideo Graecae potius fides habenda est, quia ueritatem non excedit annorum, qui litteris nostris, quae uere sacrae sunt. continentur. Porro si haec epistula Alexandri, quae maxime innotuit, multum abhorret in spatiis temporum a probabili fide rerum: quanto minus credendum est illis litteris, quas. plenas fabulosis uelut antiquitatibus proferre uoluerint contra auctoritatem notissimorum diuinorumque libr
Abbreviated transcription (Latin):
annorũ milia continere .: Cumexlitteris sacris
ab institutione hominis. nondũ cõpl&a annorũ
sex milia computemiis ¶ Vnde nemulta disputem
quẽ am inodũ illarũlitterarũ inquibus longepla¬
raannorũ milia referuntur uanitas refillatur
& nulla in illis reihuius idonea repperiatus auctor¬
tas illa epistola alexandri magni adolrmpiadem
matresuã quã scripsit narrationẽ cuiusdam acgyp¬
tii sacerdotis insinuans. quã protulit exlitteris
quaesicrae apudillos haberentur contin& aiã regni
equaegrecaquoq nouithistoria inquibus regnum
assyriorũ incadem epistola alexandri quinque
milia excedit annorum. Ingrecauero historiamil¬
leferme & trecentos hab& ab ipsius beli principa¬
tu. quẽ regẽ &illeaegyptius. inciusdem regnipe¬
nit exordio. ꝑsirũ autẽ & macedonũ imperiũ
usq ad ipsum alex andrũ cuiloquebatur plus
quam octo annorũ milia ille constituit eũ apud
grecos macedonũ usq ad mostẽ alexandri. qua¬

Expanded text:
annorum milia continere, cum ex litteris sacris ab institutione hominis nondum conpleta annorum sex milia conputemus. Unde ne multa disputem quem ad modum illarum litterarum, in quibus longe plura annorum milia referuntur, uanitas refellatur et nulla in illis rei huius idonea reperiatur auctoritas: illa epistula Alexandri Magni ad Olympiadem matrem suam, quam scripsit narrationem cuiusdam Aegyptii sacerdotis insinuans, quam protulit ex litteris quae sacrae aput illos haberentur, continet etiam regna, quae Graeca quoque nouit historia; in quibus regnum Assyriorum in eadem epistula Alexandri quinque milia excedit annorum; in Graeca uero historia mille ferme et trecentos habet ab ipsius Beli principatu, quem regem et ille Aegyptius in eiusdem regni ponit exordio; Persarum autem et Macedonum imperium usque ad ipsum Alexandrum, cui loquebatur, plus quam octo annorum milia ille constituit, cum aput Graecos Macedonum usque ad mortem Alexandri qua
Abbreviated transcription (Latin):
Si autẽ nonsolũ quis fecerit. uerũ &iam
per quid fecerit: satis e&̃ it aenuntiari
Et dixit ds̃ fiatlux. et factaẽ lux: Vt
non tantum dm̃: sed&uam ꝑ uerbũ lucẽ
fecisse nossemuss Quia uero tria quaedã
maxime scienda decreatura nobisopor¬
tuit intimari. quis eam fecerit. ꝑquid
fecerit. quare fecerit: Dixitds inquit
fiatlux. & factaẽlux. Et uiditds̃ lucẽ
quiabonaẽ Siergo quaerimus quis fece¬
rit. dsest. Si ꝑquid fecerit. dixit fiat. et

Expanded text:
si autem non solum quis fecerit, uerum etiam si autem non solum quis fecerit, uerum etiam per quid fecerit, satis esset ita enuntiari: Et dixit Deus: Fiat lux, et facta est lux; ut non tantum Deum, sed etiam per Verbum lucem fecisse nossemus. Quia uero tria quaedam maxime scienda de creatura nobis oportuit intimari, quis eam fecerit, per quid fecerit, quare fecerit: Dixit Deus, inquit: Fiat lux, et facta est lux. Et uidit Deus lucem quia bona est. Si ergo quaerimus, quis fecerit: Deus est; si per quid fecerit: Dixit: Fiat, et
Abbreviated transcription (Latin):
oculis. alitermente: Nonenim exani¬
mo constat & corpore: pecaliter nunc
&aliter antea. & aliter postea: Onm̃
non sicut nr̃a. Ita eius quoq scientia.
trium temporũ. pręsentis uidlic&.
& pr&eriti ud futuri uari&atemutat
Apud quẽ nonest immutatio. pec mom̃¬
ti obumbratio. Neq enimeius intentio
decogitatione incogitationẽ transit.
incuius incorporeo contuitu simulass̃
cuncta quaenouit Qm̃m tẽporaita nouit
nullis suis potionibus. quẽ
ad modũ temporalia mou&. pullis suis
temporalibus motibus: Ibiergo uiditbo¬
nueẽ quod fecit. ubibonũẽe uidit ut face¬
r&. Necquia factũ uidit scientiã duplica¬
uit. ud exaliqua paste auxit: tamquam
minoris scientiae fuerit. priusquam
facer& quoduider&. Quitam ꝑfecte pon
operar&uir. nisi tam ꝑfecta scientia. Cui ui¬
hil exeusoperibus adder&: Quappt̃
si tantũ modo nobis insinuandu e&̃ quis
fecerit lucẽ. sufficeret dicere. fecitds lucẽ

Expanded text:
oculis, aliter mente; non enim ex anioculis, aliter mente; non enim ex animo constat et corpore; nec aliter nunc et aliter antea et aliter postea; quoniam non sicut nostra, ita eius quoque scientia trium temporum, praesentis uidelicet et praeteriti uel futuri, uarietate mutatur, aput quem non est inmutatio nec momenti obumbratio. Neque enim eius intentio de cogitatione in cogitationem transit, in cuius incorporeo contuitu simul adsunt cuncta quae nouit; quoniam tempora ita nouit nullis suis temporalibus notionibus, quem ad modum temporalia mouet nullis suis temporalibus motibus. Ibi ergo uidit bonum esse quod fecit, ubi bonum esse uidit ut faceret; nec quia factum uidit scientiam duplicauit uel ex aliqua parte auxit, tamquam minoris scientiae fuerit priusquam faceret quod uideret, qui tam perfecte non operaretur, nisi tam perfecta scientia, cui nihil ex eius operibus adderetur. Quapropter. si tantummodo nobis insinuandum esset quis fecerit lucem, sufficeret dicere, fecit Deus lucem;
Abbreviated transcription (Latin):
nonutiq fier&. doc& bonũeẽ pondiscit:
Et plato quidem plus aususese dicere elatũ
eẽ scilic& dm̃ gaudio mundi uniuersitate
ꝑfecta: Vbi &ipse ponusq adeo desipidat
ut putar& dm̃ sui operis nouitate factum
beatiorem. sed sicostendere uoluit astifici
suo placuisse iamfactũ. quod placuerat
in arte faciendũ. Nonꝗnod ullo modo dĩ
scientia uari&ur. ut aliud inea faciant quae
nondũ sunt. Aliud quaeiam sunt. aliud
quaefuerunt: Non enim morenro ille
ud quod futurũ ẽ prospicit. ud quod prae
sens est aspicit. uel quod pra&eritũẽ respicit:
sed aliomodo quodum a nir̃arũ cogitationũ
consu&uidine longe alteq diuerso. Ille
quippe ponexhoe inillud cogitatione
mutata: sedomnino incomutabiliter
uid&. Ita ut illa quidem quactẽporalit̃
fiunt & futura nondũ sint. & praesentia
iamsint. Et practerita iam non sint
Ipse uero hac comnia stabili acsempĩtna
praesentia comprehendat. necaliter

Expanded text:
non utique fieret: docet bonum esse, non discit. non utique fieret: docet bonum esse, non discit. Et Plato quidem plus ausus est dicere, elatum esse scilicet Deum gaudio mundi uniuersitate perfecta. Ubi et ipse non usque adeo desipiebat, ut putaret Deum sui operis nouitate factum beatiorem; sed sic ostendere uoluit artifici suo placuisse iam factum, quod placuerat in arte faciendum; non quod ullo modo Dei scientia uarietur, ut aliud in ea faciant quae nondum sunt, aliud quae iam sunt, aliud quae fuerunt; non enim more nostro ille uel quod futurum est prospicit, uel quod prsens est aspicit, vel quod praeteritum est respicit; sed alio modo quodam a nostrarum cogitationum consuetudine longe alteque diverso. Ille quippe non ex hoc in illud cogitatione mutata, sed omnino incommutabiliter videt; ita ut illa quidem quae temporaliter fiunt, et futura nondum sint, et priam sint et praeterita iam non sint, ipse uero haec omnia stabili ac sempiterna praesentia conprehendat; nec aliter
Abbreviated transcription (Latin):
& separare interlucẽ & tenebras Et uiditds̃
quiabonũẽ: Vtrũq placuit. quia utrumq
sinepeccatoẽ: Ibiautẽ dixit ds̃. fiat lux & fac¬
taestlux. Et uidit ds̃ lucẽ quiabonaẽ. &
postmodũ infestur Et separauit ds̃ inter
lucẽ et tenebras Et uocauit ds̃ lucẽdiem. &
tenebras uocauit noctẽ: Non hoc loco additũẽ.
et uiditds̃ quiahonũẽ. neutrũq appellar&᷑
bonũ cũe& horũ alterũ malũ uitio proprio
nonnatura. Et ideo sola ibilux placuit con¬
ditori. Tenebrae autẽ anglicae. & si fuerant
ordinandae : nontamenꝰ fuerant approban
die ¶ Quidest enim aliud intellegendum inc
quod ꝑomnia dicitur uiditds qui abonũ est.
uisioperis approbatio sccundũ astem facti
quae sapientiadĩest: Dsautẽ usq adeo uoncũ
factue tuncdidicitbonũ. ut nihilcorũ fier&
sic. fuiss& in cognitũ. Dũer gouid& quia
bonũẽ. quod nisiuidiss& antequam fier&.

Expanded text:
et separare inter lucem et tenebras. Et uidit Deus et separare inter lucem et tenebras. Et uidit Deus quia bonum est. Utrumque placuit, quia utrumque sine peccato est. Ubi autem dixit Deus: Fiat lux, et facta est lux. Et uidit Deus lucem quia bona est; et postmodum infertur: Et separauit Deus inter lucem et tenebras; et uocauit Deus lucem diem et tenebras uocauit noctem: non hoc loco additum est: Et uidit Deus quia bonum est, ne utrumque appellaretur bonum, cum esset horum alterum malum, uitio pnon natura. Et ideo sola ibi lux placuit Conditori: tenebrae autem angelicae, etsi fuerant ordinandae, non tamen fuerant approban Quid est enim aliud intellegendum in eo, quod per omnia dicitur: Vidit Deus quia bonum est, nisi operis adprobatio secundum artem facti, quae sapientia Dei est? Deus autem usque adeo non, cum factum est, tunc didicit bonum, ut nihil eorum fieret, si ei fuisset incognitum. Dum ergo uidet quia bonum est, quod, nisi uidisset antequam fieret,
Abbreviated transcription (Latin):
& diuidere inter lucẽ & tenebras  Interuero
illam lucem quaescã soci&as angdorũ ẽ inlus
tratione ueritatis intellegibiliter fulgens.
& ei contrarias tenebras. idest malorum ange¬
lorũ a uersorũ aluoe iustitiae t&errima s iñtes
ipse diuidere potuit Cui&iam futurũ non
naturae sed uoluntatis malũ. occultũ autincer¬
tum eẽ non potuit: Deniq nec illudest prae:¬
tercundũ silentio: quod ubi dixit ds̃fiat¬
lux & facta est lux. Continuo subiunctũ est
Et uiditds lucẽ quiabonaẽ: Nonpostea
qua separauit interlucẽ & tenbras & uocauit
lucẽdiem & tenebras noctẽ: Nesimulculuce
&iam talibus tenebris. testimoniũ placiti sui
phibuisse uider&ur E Nam ubi tenebrae q¬
inpalpabiles sunt. interquas &luceistã hisocu¬
lis conspicuam. luminaria caeli diuidunt.:
nonante sedpost infestur Et uidit dsquia
bonũest. Posuit illa inquit infirmamento
cadi lucere suꝑ terrã. & praceedici & nocti.

Expanded text:
et diuidere inter lucem et tenebras. Inter et diuidere inter lucem et tenebras. Inter illam tratione veritatis intelligibiliter fulgens, et ei contrarias tenebras, id est malorum angelorum aversorum a luce justitiae teterrimas mentes, ipse dividere potuit, cui etiam futurum, non naturae, sed voluntatis malum, occultum aut incerquia bona est. Denique nec illud est praetereundum silentio, quod, ubi dixit Dlux, et facta est lux, continuo subiunctum est: Et uidit Deus lucem quia bona est; non postea quam separauit inter lucem et tenebras et uocauit lucem diem et tenebras noctem, ne simul cum luce etiam talibus tenebris testimonium placiti sui perhibuisse uideretur. Nam ubi tenebrae inculpabiles sunt, inter quas et lucem istam his oculis conspicuam luminaria caeli diuidunt, non ante, sed post infertur: Et uidit Deus quia bonum est. Posuit illa, inquit, in firmamento caeli lucere super terram et praeesse diei et nocti