comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
Iot rilũ de refctione plebis ut innullo eent. inscũ que factur erat: Ethoc a gt : ut
magistris ȩccłarũ futuris exẽplũ prebeat. qͦciens cũq aliqͣ p̃cipua agenda st̃: ut cũ
minorib & discipłis suis c̃ municent c̃silia sua. sic̃ dñs ex confabulatione ut com̃d&e
facti ratio & c̃cordiȩ societas. nec ñ ut & ex difficultate intelligant signi magnitu¬
dinẽ. & sint ministri tanti sacram̃ti. ac socii in dispensatione salutis. Misereor
inqͥt turbȩ. qͥa triduo iã ꝑseuerant mecũ. & ñ habent qͦd manducent. Consideran¬
da ẽ. igit᷑ in hac lectione sic̃ & in om̃i textu sc̃i ȩuũgłu inuno eodẽq redẽp̃tore
nr̃o. gemina ac distincta oꝑatio diuinitatis atq humanitatis: ut in utroq oꝑe
ueritas c̃ m̃ det̾. humanitãs eiꝰ atq dĩtatis. Sicq error euticetis qͥ unã tantũ oꝑatio¬
nẽ inxp̃o dogmatizare p̃sumit condẽ pnet᷑. Quis enĩ ñ uideat benignissimus

Expanded text:
ilium de refectione plebis, ut in nullo essent inscii 652 quae facturus erat. Et hoc agit ut magistris ecclesiarum futuris exemplum praebeat quotiescunque aliqua praecipua agenda sunt, ut cum minoribus et discipulis suis communicent consilia sua, sicut Dominus ex confabulatione ut commendetur facti ratio, et concordiae societas; necnon ut ex difficultate intelligant signi magnitudinem, et sint ministri tanti sacramenti, ac socii in dispensatione salutis. Misereor, inquit, turbae, quia triduo jam perseverant mecum, et non habent quod manducent. Consideranda est igitur in hac lectione, sicut et in omni textu sancti Evangelii, in uno eodemque Redemptore nostro, gemina ac distincta operatio Divinitatis atque humanitatis, ut in utroque opere veritas commendetur humanitatis ejus atque divinitatis. Sicque error Eutichetis qui unam tantum operationem in Christo dogmatizare praesumit, condemnetur. Quis enim non videat benignissimus
Abbreviated transcription (Latin):
xp̃i una cũ apłis qͥ hȩc altiora ꝑfectiõris p̃cepta uł pociuꝰ ex ortam̃ta & consiliũ cõpłeant¬
& recondant inuasis suis. quȩ generalis fideliũ multitudo ñ potest sensu capere. nec oꝑib
explere. Unde bene septẽ sportȩ qͥb dominicoꝵ st̃ c̃ dita ciborũ fragiñta memorant᷑ ꝓpt̃ sep¬
tiformẽ ȩccłam quȩ & ipsa obseptisormẽ sp̃s scĩ grãm. septenario numero generalit̃ c̃ secratur
Quȩ bene reliqͥis dominici prandii repleta c̃gnoscit᷑. & saturata. ẽẽ. narrat᷑. qͥa totũ inculmine
ꝑ ficit᷑. qͦd lattudo deoesũ carnaliũ ñ capit: Tam̃ om̃s ad modũ saciati memorant᷑. qͥa sisunt

Expanded text:
 una cum apostolis, qui haec altiora perfectionis praecepta, vel potius exhortamenta et consilium compleant, et recondant in vasis suis, quae generalis fidelium multitudo non potest sensu capere, nec operibus explere. Unde bene septem sportae quibus Dominicorum sunt condita ciborum fragmenta memorantur, propter septiformem Ecclesiam, quae et ipsa ob septiformem Spiritus sancti gratiam, septenario numero generaliter consecratur; quae bene reliquiis Dominici prandii repleta cognoscitur, et saturata esse narratur, quia totum in culmine perficitur, quod latitudo deorsum carnalium
Abbreviated transcription (Latin):
mystica in eisdẽ oꝑib. dũ succedit uirtutũ opꝰ Nã infilia chananeȩ. fides gentiũ p̃pa¬
rat᷑ : deinde debilitates ac morbi iã de monte ꝑ eandẽ fidẽ adño curant᷑. sicq cibi ne
deficiant post languores more egrotantiũ offerunt᷑: qm̃ in om̃ib his forma .ẽ. eccłȩ
Ende exc̃sequentib earũ rerũ intelligentia accipit auctoritatẽ. ne in uia p̾sentis uitȩ

Expanded text:
mystica in eisdem operibus, dum succedit virtutum opus. Nam in filia Chananaeae fides gentium praepamystica in eisdem operibus, dum succedit virtutum opus. Nam in filia Chananaeae fides gentium praeparatur, deinde debilitates ac morbi jam de monte per eamdem fidem a Domino curantur, sicque cibi, ne deficiant post languores, more aegrotantium, offeruntur, quoniam in omnibus his forma est Ecclesiae. Unde ex consequentibus earum rerum intel
Abbreviated transcription (Latin):
ubi latmꝰ int̾pres transtulit debiles. in greco habet Killoc. qͦd ñ gene̾rale debilita¬
tis sed unius infirmitatis ÷ nom̃. quẽ nos uulgo mancũ possumꝰ dicere. Sed quia
ꝓpͥetas huiꝰ uerbi in nr̃a ñ expͥmit᷑ lingua. maluit int̾pres debiles dicere. quã male
ñ ꝓpͥo int̾p̃tari uerbo. Quod aut̃ iħc̃ ascendit in montẽ. qͣsi t̾renos ꝓuocat aduolan¬
dũ pullos suos. ut altiora sẽꝑ appetant: qm̃ ipse de altissimis sedib eos om̃s qͥ infir¬
mant᷑ & ad fidẽ redeunt. curare ñcessat. Sed post quã curant᷑ ne inuia deficiant
miseret᷑ eoꝵ dñs. tantũ ut ad montana c̃scendant. Unde signant᷑ ait. Conuocatis discipłis
sius. ait illis. Misereor turbȩ. qͥa triduo iã ꝑseuerant mecũ. & ñ habent qͦd manducent.
& dimittere eos ieiunos nolo: ne deficiant inuia: Ten& ordinẽ cursꝰ oꝑandi. & docet

Expanded text:
ubi latinus interpres transtulit debiles, in Graeco habet κύλλους quod non generale debilitaubi latinus interpres transtulit debiles, in Graeco habet κύλλους quod non generale debilitatis, sed unius infirmitatis est nomen, quem nos vulgo mancum possumus dicere. Sed quia proprietas hujus verbi, in nostra non exprimitur lingua, maluit interpres debiles dicere, quam male non proprio interpretari verbo. Quod autem Jesus ascendit in montem, quasi terrenos provocat ad volandum pullos suos, ut altiora semper appetant, quoniam ipse de altissimis sedibus, eos omnes qui infirmantur, et ad fidem redeunt, curare non cessat. Sed postquam curantur, ne in via deficiant, miseretur eorum Dominus tantum, ut ad montana conscendant. Unde signanter ait: Convocatis discipulis suis ait illis: Misereor turbae, quia triduo jam perseverant mecuet dimittere eos jejunos nolo, ne deficiant in via. Tenet ordinem cursus operandi, et docet
Abbreviated transcription (Latin):
uerũ &iã uerbo & uoluntate posse saluare om̃s. Inqͥb ꝓfecto maxime salutẽ gen¬
tiũ designat. ad qͣs ipse ꝑse ñuenit: sed in uerbo fidei om̃s curant᷑. & liberant᷑ ut
filia mulieris ab om̃i dominatu in mundoꝵ spirituũ in ablutione salutis. Unde con¬
tinuo facti fides seqͥt᷑. dũ mox in monte obsessi uario genere morboꝵ. a turbis dño
offerunt᷑: id ẽ. acredentib infideles egrotiq ut adorent & ꝓcidant instruuntur
Sed ñ pͥus quã in montẽ ascendat. Ait enĩ ita euũgł̃ista. Cũ transir& inde iħs
uenit secꝰ mare galileȩ. & ascendens in montẽ: sedebat ibi. qͥd dehoc scło ascendit
ad patrẽ. Et tc̃ accesser ad eũ fide turbȩ multȩ. habentes secũ multos mutos. cecos
& claudos. debiles. & alios multos piecer̃ ad pedes eiꝰ & curauit eos om̃s. Fłã in eoloco

Expanded text:
verum etiam verbo et voluntate posse salvare omnes. In quibus profecto maxime salutem genverum etiam verbo et voluntate posse salvare omnes. In quibus profecto maxime salutem gentium designat, ad quos ipse per se non venit, sed in verbo fidei omnes curantur et liberantur ut filia mulieris, ab omni dominatu immundorum spirituum in ablutione salutis. Unde continuo facti fides sequitur, dum mox in monte obsessi vario genere morborum a turbis Domino offeruntur, id est a credentibus infideles, aegrotique ut adorent et procidant, instruuntur: sed non prius quam in montem ascendat. Ait enim ita Evangelista: Cum transiret inde Jesus, venit secus mare Gaos mutos, caecos et claudos, debiles et alios multos projecerunt ad pedes ejus, et curavit eos omnes. Nam in eo loco
Abbreviated transcription (Latin):
sed qͥa longe fuer̃ a salute. & alieni a gr̃a. Nã qͥdã eoꝵ qͥsaluant᷑ & saciant᷑ donis cȩles¬
tib de longe uener̃. qͥdã uͦ sic̃ nathanael & plurimi in qͥb dolus de ñ fuit: depximo
am̃ om̃s qͥ uener̃ ꝑfidẽ nisi recesserint apeccato. languescunt. & ut ita dicã mortust̃:
qͥa longe ÷ apeccatorib falus. Et sustuler̃ qͦd suꝑauerat de fragm̃tis. septẽ sportas:
fecto qͥa tͣba in uia posita ad comedendi finẽ ꝑ uenire ñ potuit ideo relictȩ st escȩ
Sed apł̃oꝵ chorꝰ atq doctoꝵ reliqͥarũ fragñta perire ñ ẽ passus. sed ̃pleuer mirabili¬

Expanded text:
a. Nam quidam eorum qui salvantur, et satiantur donis coelestibus, de longe venerunt; quidam vero, sicut Nathanael, et plurimi in quibus dolus non erat, de proximo. Tamen omnes qui venerunt per fidem nisi recesserint a peccato, languescunt, et ut ita dicam, mortui sunt, quia longe est a peccatoribus salus. Et sustulerunt quod superaverat de fragmentis septem sportas. Profecto quia turba in via posita ad comedendi finem pervenire non potuit, ideo relictae sunt escae. Sed apostolorum chorus atque doctorum reliquiarum fragmenta perire non est passus, sed implever
Abbreviated transcription (Latin):
quã necdũ habebat inre dũ satãnas in crȩpat᷑. dũ negat & alia quã plurima
quȩ infirmitate carnis salutẽ oꝑabant᷑. beatitudo tam̃ firma manaei in eo qͥ
uocat ea quȩ ñst᷑ tãquã ea quȩ st̃. Sed qͣre hex beatitudo rec̃pca uice ei reddat᷑
axp̃o. causa ÷ ipsiuꝰ c̃fessio. Causa uͦ c̃fessionis eiꝰ ex dono & gra est: ut sit ds̃pat̾
q̃ reuelat filiũ suũ incausa. & filiuꝰ qͥ reuel at̾ causa nr̃ȩ salutis Sp̃c uͦ sc̃s amboꝵ¬

Expanded text:
quam necdum habebat jure, dum satanas increpatur, dum negat, et alia quamplurima, quae infirmitate carnis salutem operabantur. Beatitudo tamen firma manet ei, in eo, Qui vocat ea quae non sunt, tanquam ea quae sunt . Sed quare haec beatitudo, reciproca vice, ei reddatur a Christo, causa est ipsius confessio; causa vero confessionis ejus, ex dono et gratia est. Ut sit Deus Pater qui revelat Filium suum, in causa, et Filius qui revelatur, causa nostrae salutis; Spiritus
Abbreviated transcription (Latin):
dauidꝓpham p̃dictũ fuerat. Edent pauperes & saturabunt᷑ & laudabt̃ dñm qͥ requir̃

Expanded text:
David prophetam praedictum fuerat: Edent pauperes et saturabuntur; et laudabunt Dominum qui requirunt David prophetam praedictum fuerat: Edent pauperes et saturabuntur; et laudabunt Dominum qui requirunt
Abbreviated transcription (Latin):
descendit. Et qͥs hunc panẽ ꝑse nob demonstraret. uł qͦmͦ nos ad interiora huiꝰ cernen¬
da penetrare potuissemꝰ. nisi aperir& ipse nob̾ septẽ signacula libri signati᷑ In qͦ libro
ꝓcul dubio septẽ isti panes signati erant. & ideo longe diu ꝓpħa plorans dicebat
Paruuli petier̃ panẽ. & ñ erat qͥ frangeret eis. Qđ ÷ aliis uerb̾ dicere. Indocti & in¬
eruditi quesier̃ cibũ uerbi diuini qͦ possent ad uirtutẽ boni oꝑis c̃ualescere & refici
Icceptis gͥ dñs panib grãs egit. ut & nos instruer&e ad gr̃arũ actiones dõ patri. suaq suffragia
ĩplorare. & ut ipse qͣntũ gaudeat desalute humani generis ostendat: Idcirco & nos ad
ĩplorandã grãm & ĩa & referendã instructi ẽẽ debemꝰ ut qͥcqͥd beneficioꝵ eiꝰ ꝑcipimus
gr̃as agamꝰ ei in defessis laudib Manducauer̾ inqͥt. & saturati st̃. Hoc qͥppe ascło per

Expanded text:
descendit. Et quis hunc panem per se nobis demonstraret, vel quomodo nos ad interiora ejus oernendescendit. Et quis hunc panem per se nobis demonstraret, vel quomodo nos ad interiora ejus oernenda penetrare potuissemus, nisi aperiret ipse nobis septem signacula libri signati? In quo libro procul dubio septem isti panes signati erant, et ideo longe diu propheta plorans dicebat: Parvuli petierunt panem, et non erat qui frangeret eis . Quod est aliis verbis dicere, indocti et ineruditi quaesierunt cibum verbi divini quo possent ad virtutem bDominus panibus, gratias egit, ut nos instrueret ad gratiarum actiones Deo Patri, suaque suffragia implorare, et ut ipse quantum gaudeat de salute humani generis, ostendat. Idcirco et nos ad implorandam gratiam, etiam et referendam, instructi esse debemus, ut quidquid beneficiorum ejus percipimus, gratias agamus ei indefessis laudibus. Manducaverunt, inquit, et saturati sunt. Hoc quippe a saeculo per
Abbreviated transcription (Latin):
nullo foeno int̾posito emolliebant᷑. sed sola ȩt̃ nitate incorruptionis reficiebant᷑. Et
ideo post cecitates. post claudicationes. post debilitates innumeras. qͥa ĩa triduo cũ dño
t accipiens inqͥt septẽ panes. gr̃as agens: fregit ac dabat discipłis sius ut apponerent &
edbenignissimꝰ ihc̃ pͥus gras egit dõ patri ꝓsalute credentiũ. deinde benedix̃ panes: ut
in eiꝰ benedictione crescerent: ac fregit: qͥa nisi eos pͥus ipse frangeret. nemo erat qui
aperiret diuina mysteria. & reseraret ascłis abs condita sacram̃ta. Quis eñĩ manifes¬
taret filiũ patris : aut qͥs patrẽ cgnosceret nisi filiuꝰ. cũ ipse dicat nemo noũ filiũ nisi pat᷑.
neq patrẽ qͥs nou nisi filiuꝰ. & cui uoluerit filiuꝰ reuelare ᷑ ipse ÷ enĩ panis uitȩ. qͥ de cȩlo

Expanded text:
nullo feno interposito emolliebantur, 657 sed sola aeternitate incorruptionis reficiebantur. Et nullo feno interposito emolliebantur, 657 sed sola aeternitate incorruptionis reficiebantur. Et ideo post caecitates, post claudicationes, post debilitates innumeras, quia jam triduo cum DomiEt accipiens, inquit, septem panes, gratias agens, fregit, ac dabat discipulis suis ut apponerent. Sed benignissimus Jesus prius gratias egit Deo Patri pro salute credentium, deinde benedixit panes, ut in ejus benedictione crescerent; ac fregit, quia nisi eos prius frangeret, nemo erat qui aperiret divina mysteria, et reseraret a saeculis abscondita sacramenta. Quis enim manifestaret Filium Patris? Aut quis Patrem cognosceret nisi Filius? Cum ipse dicat: Nemo novit Filium, nisi ipse Pater, neque Patrem quis novit nisi Filius, et cui voluerit Filius revelare . Ipse est enim panis vitae, qui de coelo
Abbreviated transcription (Latin):
significat. qͥb fides gentiũ gr̃arũ diuersitate satiat᷑. Et p̾cep̃ turbȩ. ut discũbe¬
rent suꝑ t̾rã. Prior turba qͥnq panib pasta suꝑ foenũ uiride discubuit: nunc
ubi septẽ panib reficiunt᷑. suꝑ t̾rã discũbere iubent᷑: qͥa ꝑ scripturã legis. carnis
desideria calcare & c̃pͥmere iubem᷑: qͥa om̃is caro foenũ : & om̃is gła eiꝰ tãquã
flos foeni In nouo aut̃ testam̃to ipsã t̾rã ac facultates tẽporales relinquere p̃cipim
terq tam̃ popłs. ad montana ducit᷑. Sed ibi celsitudo ꝓpt̃ carnales homines &¬
hierłm t̾renã. carnali spe & desiderio exaltat᷑ hic remota om̃i facultate carnali
ẽ uiuas noui testam̃ti spei ꝑmanentis ad altiora educere curauit. acfirmare so¬
liditate in corruptionis. Et ideo tãqua in ipsiuꝰ montis xp̃i soliditate locati

Expanded text:
significat, quibus fides gentium gratiarum diversitate satiatur. Et praecepit turbae ut discumbesignificat, quibus fides gentium gratiarum diversitate satiatur. Et praecepit turbae ut discumberent super terram. Prior turba quinque panibus pasta super fenum viride discubuit, nunc ubi septem panibus reficiuntur super terram discumbere jubentur, quia per Scripturam legis carnis desideria calcare, et comprimere jubemur, quia omnis caro fenum, et omnis gloria ejus tanquam flos feni: in Novo autem Testamento, ipsam terram ac facultates temporales relinquere praecipimur. Uterque tamen populus ad montana ducitur. Sed ibi celsitudo propter carnales homines Jerusalem terrenam carnali spe et desiderio exaltatur, hic remota omni facultate carnali convivas Novi Testamenti spei permanentis ad altiora educere curavit, ac firmare soliditate incorruptionis. Et ideo tanquam in ipsius montis Christi soliditate locati,
Abbreviated transcription (Latin):
lapis ñ fluctuat. nec. ẽ: instabilis. Et ꝑ hunc plane numerũ. multitudo in nume¬
rabiliũ ex quattuor partib c̃gregata figurat᷑: ipsaq multitudo quat tuor uurtutab:
ut subsistat solidat᷑. Quo sane numero & iã ipsũ euugłm ut firmũ ꝑmaneat. qua¬
drato numero solidat᷑. & insoliditate unitatis ꝑfectissime c̃ quadrat᷑. ne ullis ua¬
cillet᷑ tẽporib Porro pauci pisces & ñ duo sic̃ supͣ. hi st̃ qͥ pͥmũ defalsis gurgitib
huiꝰ scłi capti ꝑfidẽ dño ad heser̃. & in eiꝰ nomine iuncti st̃ & missi ad p̃dicationẽ¬
euugłu. ut ꝓ ipso magno pisce id ÷ ꝓxp̃o legatione fungerent᷑: ut in eoꝵ c̃dim̃to
animȩ fideliũ satiarent᷑ : ne ullũ fastidiũ plebs in ualida sustiner&: Seu indif¬
finitꝰ pisciũ numerꝰ diuersoꝵ donoꝵ & charismatũ particiones ministrationes que

Expanded text:
lapis non fluctuat, nec est instabilis. Et per hunc plane numerum multitudo innumelapis non fluctuat, nec est instabilis. Et per hunc plane numerum multitudo innumerabilium ex quatuor partibus congregata figuratur, ipsaque multitudo quatuor virtutibus, ut subsistat, solidatur. Quo sane numero etiam ipsum Evangelium ut firmum permaneat, quadrato numero solidatur, et in soliditate unitatis perfectissime conquadratur, ne ullis vacillet temporibus. Porro pauci pisces, et non duo sicut supra, hi sunt qui primum de falsis gurgitibus hujus saeculi capti, per fidem Domino adhaeserunt, et in ejus nomine juncti sunt, et missi ad praedicationelegatione fungerentur, ut in eorum condimento animae fidelium satiarentur, ne ullum fastidium plebs invalida sustineret. Seu indefinitus piscium numerus, diversorum donorum et charismatum partitiones ministrationesque
Abbreviated transcription (Latin):
ponit᷑: Illic qͥnq milia uiroꝵ iuxta pentatheucũ. hic quattuor iuxta eũugelium:
llic duodecĩ cophini. hic septẽ sportȩ replent᷑: Illi accubuer̃ suꝑ foenũ. isti supͣ solidã t̾rã
llidiẽ tantũ unũ faciunt cũ xp̃o. isti triduo ꝑseuerant in remoti. Hinc superiuꝰ de
qͥb dã puto iã satis ẽẽ tractatũ. & omia scdm ꝑsonã popłi c̃gruent᷑ ẽẽ subiecta signaui
Tc̃ qͦq cõpetent̾ ratio poscit quȩ omissa st̾ singularũ rerũ causas paucis explere: ut singu¬
lȩ m̃sȩ. cui c̃gruant plebi luce clariuꝰ patescat. Fłã quattuor milia ideo popło nouiꝰ
testam̃ti cõparant᷑. qͥa hic ordo sub quattuor euugłus degere ꝓbat᷑. & a quattuor
plagis cęli inunitate ecdȩ colligit᷑. Quinumerꝰ sẽꝑ inlaude ponit᷑. qͥa quadratꝰ

Expanded text:
ponitur; illic quinque millia virorum juxta Pentatheucum, hic quatuor juxta Evangelium; ponitur; illic quinque millia virorum juxta Pentatheucum, hic quatuor juxta Evangelium; illic duodecim cophini, hic septem sportae replentur; illi accubuerunt super fenum, isti supra solidam terram; illi diem tantum unum 656 faciunt cum Christo, isti triduo perseverant irremoti. Hinc superius de quibusdam puto jam satis esse tractatum, et omnia secundum personam populi congruenter esse subjecta, signavi. Nunc quoque competenter ratio poscit, quae omissa sunt, singularum rerum causas paucis explere, ut singulae mensae cui congruant plebi luce clarius patescat. Nam quatuor millia ideo populo Novi Testamenti comparantur, quia hic ordo sub quatuor Evangeliis degere probatur, et a quatuor plagis coeli in unitate Ecclesiae colligitur. Qui numerus semper in laude ponitur, quia quadratus
Abbreviated transcription (Latin):
At illi dexer̃. Septẽ. Heç int̾rogatio dñi ñ de ignorantia ueñ. sed ex dispensatione diuina :
ut apli ñ remanerent dubi dehis quȩ ꝑceꝑant donis qm̃ magistrierant futuri ȩcdarũ.
scirentq quȩ in xp̃o ꝑceperant. quia in ipso erant iuxta esaiã ꝓpħam hȩş septẽ dona. inquib
pascenda erat om̃is ȩccła sub quadrato numero in xp̃o iã collecta uł colligenda. Et reqͥesc&
in qͥt suꝑ eũ sp̃s sapientiȩ & intellectꝰ. sp̃s c̃silii & fortitudinis. sp̃s scientiȩ & piecatis. & re¬
plebit eũ sp̃s timoris dñi. Ad cuiꝰ ꝓfecto numerũ totidẽ ꝓuisi ex industria magis dĩ
quã exeuentu & p̾parati st̃ panes. ut discerent apłi se habere ex gr̃a. qͦd ñ habuerant
ꝑnaturã. In qͥb erat om̃is sacietas plebis . Et notandũ qͦd supͣ qͥnq panes. hic septẽ offe¬
runt᷑ Illic duo pisces tantũ. hic indiffinitꝰ: sub paucitatis tam̃ significatione numerus

Expanded text:
 Septem. Haec interrogatio Domini, non de ignorantia venit, sed ex dispensatione divina, ut apostoli non remanerent dubii de his quae perceperant donis, quoniam magistri erant futuri Ecclesiarum, scirentque quae in Christo perceperant; quia in ipso erant juxta Isaiam prophetam haec septem dona, in quibus pascenda erat omnis Ecclesia sub quadrato numero in Christo jam collecta vel colligenda. Et requiescet, inquit, super eum spiritus sapientiae et intellectus, spiritus consilii et fortitudinis, spiritus scientiae et pietatis, et replebit eum spiritus timoris Domini . Ad cujus profecto numerum, totidem provisi, ex industria magis Dei, quam ex eventu, et praeparati sunt panes; ut discerent apostoli se habere ex gratia quod non habuerant per naturam, in quibus erat omnis satietas plebis. Et notandum quod supra quinque panes, hic septem offeruntur; illic duo pisces tantum, hic indefinitus, sub paucitatis tamen significatione, numerus
Abbreviated transcription (Latin):
apł̃s soluit. qͥa ñ nisi exc̃scientia coinqͥnat᷑ aliqͥs cũ manducauerit. qm̃ om̃is crea¬
tura ꝑse bona ẽ: sed qͥa idolis ĩmolata. ẽ. malũ est Nũ qͥd hoc ita hoc loco expla

Expanded text:
apostolus solvit, quia non nisi ex conscientia coinquinatur aliquis cum manducaverit. Quoniam omnis creaapostolus solvit, quia non nisi ex conscientia coinquinatur aliquis cum manducaverit. Quoniam omnis creatura per se bona est, sed quia idolis immolata est, malum
Abbreviated transcription (Latin):
habent. lic& eoꝵ pͥus cinis & materies adima de cocta iã putrida atq putida
secesserit Et ideo quã uanisint. quãq indocti qͥ ista rep̃hendunt ipsa natura
docet & uerirtas dicti eos reuinẽ. Cȩcerũ qͦd ait ñ qͦd inos intrat: sed qͦd te
corde ꝓcedit coinqͥnat hominẽ. ñ minor questio ÷: qͥd & si esca quȩ deore aut de
sumit᷑ aut potꝰ in mund erit. & si c̾tigerit ebriuꝰ ut uomat & crapulatꝰ fuerit. nũ¬
qͥd qͥa ab ore exut ñ coinqͥnat hominẽ : Absurdũ enĩ &stultũ nimis. ẽ. ut tc̃ pu¬
tem᷑ ñ fieri in mundũ hominẽ cũ manducat usq ad crapulã & in ebriat se: tc̃
aut̃ ñ putemꝰ qͥa de ore exit si uomat. Ait enĩ ds̃ Non qͦd intrat inossed qͦdext.
coinqͥnat hominẽ Iã qͦd de idolotitis dici potest si manducauerit homo paulus

Expanded text:
habent, licet eorum prius cinis et materies ad ima decocta, jam putrida atque putida, habent, licet eorum prius cinis et materies ad ima decocta, jam putrida atque putida, secesserit. Et ideo quam vani sint, quamque indicti qui ista reprehendunt, ipsa natura docet, et veritas dicti eos revincit. Caeterum quod ait: Non quod in os intrat, sed quod de corde procedit coinquinat hominem. Non minor quaestio est; quia etsi ea quae de corde aut de mmundus erit, etsi contigerit ebrius ut vomat et crapulatus fuerit, nunquid quia ore exiit non coinquinat hominem? Absurdum enim et stultum nimis est, ut tunc putemus non fieri immundum hominem, cum manducat usque ad crapulam, et inebriat se, tunc autem non putemus, quia de ore exit si vomat. Ait enim Dominus: Non quod intrat in os, sed quod exit coinquinat hominem. Jam quod de idolothytis dici potest si manducaverit homo, Paulus
Abbreviated transcription (Latin):
locutio simplex. eẽ. uideat᷑. queramꝰ qͣntã inse habeat rationis ueritatẽ: & sanȩ
intelligentiȩ disciplinã Nã naturȩ uictꝰ sic se habet usus. ut qͦd inos intrat
mox ut fauces fꝑtig esnit : pͥmũ inuentrẽ uadat sicq liqͥdior esca & pinguidior
escȩ potꝰq sucꝰ ꝑ om̃s uenas & artꝰ se diuidat. ut singuli humores singulaq m̃broꝵ
officia suas accipiant partes. Tc̃ demũ cũ iã decocta fuerint & digesta. uelit
nolit aduersariuꝰ qͥa sic innatura ipse creator firmauit ꝑ occultos meatꝰ corporis
qͦs greci Io poye uocant. & nos aꝑturas possumꝰ appellare ad inferiora dela¬
bunt᷑. quãuis priuꝰ cinis ciboꝵ decoctꝰ insuꝑ de inceps & ipsa caro quȩ ex his nu¬
trit᷑ & om̃s reumatismi adima secedunt cũ decrescunt. nisi pau humores qͥ
&e ꝑsuos ut dixi poros egerunt᷑. Quȩ omĩa in corpore humano suos secessus

Expanded text:
locutio simplex esse videatur, quaeramus quantam in se habeat rationis veritatem et sanae locutio simplex esse videatur, quaeramus quantam in se habeat rationis veritatem et sanae intelligentiae disciplinam; nam naturae victus sic se habet usus, ut quod in os intrat, mox ut fauces transierit, primum in ventrem vadat, sicque liquidior esca et pinguedior escae potusque succus per omnes venas et artus se dividat, ut singuli humores, singulaque membrorum officia, suas accipiant partes. Tunc demum cum jam decocta fuerint et digesta, velit nolit adversarius quia sic in natura ipse creator firmavit per occultos meatus corporis quos Graeci πόρους vocant, et nos aperturas possimus appellare, ad inferiora 643 dilabuntur, quamvis prius cinis ciborum decoctus insuper deinceps et ipsa caro quae ex his nutritur, et omnes rheumatismi ad ima secedunt, cum decrescunt, nisi pauci humores, qui per suos, ut dixi, poros egeruntur. Quae omnia in corpore humano suos secessus
Abbreviated transcription (Latin):
plena st̃ scandalis : qͥa ipsi sibi p̃tendunt laqueos & in nectunt nodos. ut sub uertant doctri¬
nã salutis & decipiant in cautos. Unde & in hac sententia calũpniant᷑ qͣd dñs om̃iũ na¬
turarũ creator phisicȩ disputationis fuerit ignarꝰ. dũ putat om̃s cibos in uentrẽ ire.
& insecessũ mitti. cũ statĩ escȩ infusȩ & ab sũptȩ faucib ꝑ artꝰ & uenas ac medullas
neruosq fundant᷑ ita ut singula m̃bra accipiant partessuas qͥb ałit & nutritur
om̃ẽ corpꝰ. & uniuersi humores in hominȩ ꝓcreant᷑. Unde istius modi calũ pnia¬
tores insidiose dũ uolunt saluatoris rep̾hendere sententiã suã ostendunt im¬
periciã : qͥa dñs sic loqͥt᷑ ut natura & usus uiuendi est : ñ ut phisicã doceat
sed ut homines ad cȩlestẽ erudiat disciplinã : qm̃ ipse omnẽ naturã tanto amplius
nouit. qͣnto c̃stat uerũ qͥa ipse eã c̃didit & creaũ. Sed tam̃ quãuis huiꝰ modi

Expanded text:
plena sunt scandalis, quia ipsi sibi praetendunt laqueos, et innectunt nodos, ut subvertant doctrinam salutis et decipiant incautos. Unde et in hac sententia calumniantur quod Dominus, omnium naturarum creator, physicae disputationis fuerit ignarus, dum putat omnes cibos in ventrem ire et in secessum mitti, eum statim escae infusae et absumptae faucibus, per artus et venas ac medullas nervosque fundantur, ita ut singula membra accipiant partes suas quibus alitur et nutritur omne corpus, et universi humores in homine procreantur. Unde istiusmodi calumniatores insidiose dum volunt Salvatoris reprehendere sententiam, suam ostendunt imperitiam, quia Dominus sic loquitur, ut natura et usus vivendi est, non ut physiuram tanto amplius novit, quanto constat verum, quia ipse eam condidit et creavit. Sed tamen quamvis hujuscemodi
Abbreviated transcription (Latin):
egnũ dĩ iuĩ patit᷑ & uolenti rapiunt illud E ec̃ gͦ heç mulier in sacram̃to ecđȩ uim:
cũ adhuc lateret indomo uixta martũ ȩuũgłistã. qͥa accessit adeũ c̃tinuo ut audiũ
ut fide gentiũ dispensatiue satis rep eret hereditatẽ patris. & transiret ipsa qũauis ca¬
nis uocata sit insortẽ filioꝵ. Et ideo qͥa uoluit iudeos qͥb ueñ saluare ñ potiut sed
ipsi se in dignos fecer̃ ȩt̃nȩ uitȩ. ñ potuit latere negentes hanc salutẽ diriperent. qͥ asic
in dispensatione dĩ ꝓ uisũ erat. ut ad eus pͥmũ ueniret: de inde ad gentes cũ eũ ase
ipsi repellerent Unde signant᷑ martꝰ ait qͥa erat gentilis syrophȩnissa. & rogabat
eũ ut demoniũ eicer& defilia ciꝰ. Quidix̃ ei Sinite pͥus saturarĩfilios: Nonenim

Expanded text:
Regnum Dei vim patitur, et violenti rapiunt illud . Fecit ergo haec mulier in sacramento Ecclesiae vim Regnum Dei vim patitur, et violenti rapiunt illud . Fecit ergo haec mulier in sacramento Ecclesiae vim cum adhuc lateret in domo juxta Marcum evangelistam, quia accessit ad eum continuo ut audivit, ut fide gentium, dispensative satis raperet haereditatem patris, et transiret ipsa, quamvis canis vocata sit in sortem filiorum. Et ideo quia voluit Judaeos, quibus venit, salvare, non potuit, sed ipsi se indignos fecerunt aeternae vitae, non potuit latere ne gentes hanc salutem diriperent quia sic in dispensatione Dei provisum erat, ut ad eos primum veniret, deinde ad gentes, cum eum a se ipsi repellerent. Unde signanter Marcus ait: Quia erat gentilis Syrophoenissa, et rogabat eum ut daemonium ejiceret de filia ejus . Qui dixit et: Sinite prius saturari f
Abbreviated transcription (Latin):
& int̾ra: in mari& in om̃ib abyssis. Et apłs. Uoluntati eiꝰ qͥs resistit: Suc cũbit
gͦ necessitati quȩ ñ . ẽ. lib̾a & absoluta uoluntas. & minorat dominantis arbitrium:
uoluntas quȩ sustinet aliqͣntarũ difficultatũ angustias . L. ȩpsus ille iã longe supͣ
p̃ missus dic̃. dñe si uis: potes me mundare. & ȩiũglista dic̃ uoluit & non potuit:
Q đ absq misterio. dictũ eẽ ñ credo. Idcir co qͥdsit uoluit & qͥd sit ñ potuit. diligentiũ
dicebat: ñ sũ missus nisi ad oues domꝰ isrł. Sed ipsi ꝓpͥa feritate bestus leuiores. obfir¬
mauer̃ lamare & ꝑimere suũ sẽꝑ pastorẽ. magis quã fide suscipere: Et ideo xp̃c
ĩplere ñ pocerat ut maneret occultꝰ apud iudeos qͦsi indomo: ñ in possibilitate sua
sed ꝓ neqͥtia ꝑditoꝵ. Ideo qͦd aliis deculerat: aliis cogebat᷑ c̃ferre: dicente ipso

Expanded text:
et in terra, in mari et in omnibus abyssis . Et Apostolus: Voluntati ejus quis resistit? Succumbit et in terra, in mari et in omnibus abyssis . Et Apostolus: Voluntati ejus quis resistit? Succumbit ergo necessitati, quae non est libera et absoluta voluntas, et minorat dominantis arbitrium, voluntasque sustinet aliquantarum difficultatum angustias. Leprosus ille jam longe supra praemissus, dicit: Domine, si vis, potes me mundare . Et Evangelista dicit: Voluit et non potuit. d absque mysterio dictum esse non credo. Idcirco quid sit, voluit, et quid sit, non potuit, diligentius dicebat: Non sum missus nisi ad oves domus Israel . Sed ipsi propria feritate bestiis saeviores, obfirmaverunt laniare et perimere suum semper pastorem magis quam fide suscipere. Et ideo Christus implere non poterat, ut maneret occultus apud Judaeos quasi in domo, non impossibilitate sua, sed pro nequitia proditorum. Ideo quod aliis detulerat, aliis cogebatur conferre, dicente ipso:
Abbreviated transcription (Latin):
stratȩ respondeant sacram̃tis. Ecce mulier occurrit degentib & filia ipsiuꝰ qͥnto
decimo curat᷑ loco. ut acciꝑ& in parte remissionis suȩ septẽ nec ñ & octo. Sicq ad
cultũ transiret noui testam̃ti. sed ñ pͥusqͣ exiret definib sus. & ueniret ad xp̃m
C uꝰ nimirũ fidẽ. marcꝰ & matheus extollunt & p̾dicant. Cõm̃dant prudentiã cre¬
dulitatis eiꝰ. magnificant ardorẽ. Sed marcꝰ ex hoc facto. ñ paruã nob̾ generat que¬
stionẽ. Dic̃ enĩ ita. Egressꝰ inde ihc̃: abut inpartib syriȩ & sydonis. Et in gressus
domũ. neminẽ scire uoluit: & ñ potuit latere. Qđ nemo sine ad miratione potest
legere. qͥa dic̃ uoluit: & ñ potuit Nã uelle & ñ posse. ñ .ẽ. diuinȩ maiestatis. quin¬
ĩmo. infirmitatis ẽ humanȩ Scriptũ ẽ enĩ. Om̃ia quȩ cũq uoluit dñs fec̃ incȩlo

Expanded text:
stratae respondeant sacramentis. Ecce mulier occurrit de gentibus, et filia ipsius quinto stratae respondeant sacramentis. Ecce mulier occurrit de gentibus, et filia ipsius quinto decimo curatur loco, ut acciperet in parte remissionis suae septem, nec non et octo, sicque ad cultum transiret Novi Testamenti, sed non priusquam exiret de finibus suis, et veniret ad Christum. Cujus nimirum fidem Marcus et Matthaeus extollunt, et praedicant. Commendant prudentiam credulitatis ejus, magnificant ardorem. Sed Marcus ex hoc facto non parvam nobis generat quaestionem; dicit enim ita: Egressus inde Jesus abiit in partibus Syriae et Sidonis. Et ingressus domum, neminem scire voluit, et non potuit latere . Quod nemo sine admiratione potest legere, quia dicunt voluit, et non potuit. Nam velle et non posse non est divinae majestatis, quinimo infirmitatis est humanae; scriptum est enim: Omnia 647 quaecunque voluit Dominus, fecit in coelo
Abbreviated transcription (Latin):
& uen̾ ad fines tyri & sydonis. Deinde mulier illa chananea. & ipsa egressa. ẽ. afinib
suis. Omisteriũ Ecce cecitas exparte in isrł facta. ẽ: ut om̃is multitudo gentiũ salua
fieret Idcirco iã ex causa saluator reliqͥt iudeos. & mulier illa quȩ ÷ ȩccła degentib
reliqͥt idolatriã Et egressa definib suis. damat atq orat pͦst dñm: & filiũ dauid
c̃fitet᷑ quȩ supͣ scribȩ & pharisei negar̃. Id circo ñ in merito illi ꝑdider̃. quẽ ista
inueñ: qm̃ isti negar̾ eũ quẽ ista c̃fitec᷑ Sed mira dispensatio dĩ Necdũ egredit᷑ afinib
iudeȩ. ne illis ullã daret occasionẽ calũniandi. sed tam̃ offert̃ se illis: ut tyrios sy¬
doniosq curar&. Unde egressa mulier definib pͥstinis. ut clamans filiȩ ĩpetret san¬
tatẽ. Sed mira omĩpotentis dĩ ꝓ uidentia. ut singulȩ res singulis suis diuinitꝰ ad mini¬

Expanded text:
et venit ad fines Tyri et Sidonis. Deinde mulier illa Chananaea et ipsa egressa est a finibus et venit ad fines Tyri et Sidonis. Deinde mulier illa Chananaea et ipsa egressa est a finibus suis. O mysterium! Ecce caecitas ex parte in Israel facta est, ut omnis multitudo gentium salva fieret. Idcirco jam ex causa Salvator reliquit Judaeos, et mulier illa quae est Ecclesia de gentibus, reliquit idololatriam Et egressa de finibus suis clamat atque orat post Dominum, et filium David confitetur quem supra Scribae et Pharisaei negarunt. Idcirco non immerito illi perdiderunt, quem ista invenit, quoniam isti negarunt eum quem ista confitetur. Sed mira dispensatio Dei, necdum egreditur a finibus Judaeae, ne illis ullam daret occasionem calumniandi, sed tamen offert se illis ut Tyrios Sidoniosque curaret. Unde egressa mulier de finibus pristinis, ut clamans impetret filiae sanitatem. Sed mira omnipotentis Dei providentia, ut singulae res singulis suis divinitus admini
Abbreviated transcription (Latin):
inde ihc̃ : secessit in partes tyri & sydonis quȩ urbes ꝓximȩ marierant. Quin imo tyrꝰ insu¬
la maris ꝓxina a circeo t̾rȩ iudeȩ. Et ecce mulier chananea. afinib illis egressã Nouis
penetrat. nc̃ ima descendit. nc̃ mistica & noua penetrat sacram̃ta. Ub &iã & ipsa diuer¬
sa curationũ genera. diuersos causarũ c̃plectunt᷑ effectꝰ. Sed res atq sermo. exsuperi¬
orib oedinẽ sumit Nã exꝓbrata infidelitate phariseoꝵ & cecitate dãpnata qm̃ ceci
erant duces cecoꝵ ueñ post hec ad regiones tyri & sydonis. ut noua de miraculo pre¬
monstrar& misteria. & eẽt. res ad fidẽ p̃struendã mirabilis. & uirtꝰ sacram̃ti ad de¬
monstrandũ maiora ualde sublimis. Qm̃ erat inspecie generalis gestoꝵ exhibitio.
& salus gentiũ in hoc facto ipsaq iã reꝓmissio. Et ideo egredit᷑ saluator aiudeis.

Expanded text:
inde Jesus, secessit in partes Tyri et Sidonis, quae urbes proximae mari erant. Quinimo Tyrus insuinde Jesus, secessit in partes Tyri et Sidonis, quae urbes proximae mari erant. Quinimo Tyrus insula maris proxima a Circeo terrae Judaeae. Et ecce mulier Chananaea a finibus illis egressa. Novis penetrat, nunc ima descendit, nunc mystica et nova penetrat sacramenta. Ubi etiam et ipsa diversa curationum genera, diversos causarum complectuntur effectus. Sed res atque sermo, ex superioribus ordinem sumit. Nam exprobrata infidelitate Pharisaeorum et caecitate damnata, quoniam caeci erant et duces caecorum, venit post haec ad regiones Tyri et Sidonis, ut nova de miraculo praemonstraret mysteria, et esset res ad fidem praestruendam mirabilis, et virtus sacramenti ad demonstrandum majora valde sublimis. Quoniam erat in specie generalis gestorum exhibitio, et salus gentium in hoc facto, ipsaque jam repromissio. Et ideo egreditar Salvator a Judaeis,
Abbreviated transcription (Latin):
flãmauerit: ñ debemꝰ opinari eũ cordis occulta rimari posse. sed ex corporis
habitu seu motib explorare uł ȩstimare qͥd uersemꝰ intrinsecꝰ. Et ideo incentor
est om̃iũ maloꝵ. & ñ auctor: Instigator. & ñ rep̃ssor. Porro qͦd ait benignisimꝰ saluacor
qͥa decorde exeunt cogitationes inalȩ. naturarũ om̃iũ formator & creator. insinuat
animȩ nr̃ȩ pͥncipale ñ scđm platonẽ incerebro. eẽ. sed iuxta ueritatẽ incorde qđ
mediũ . ẽ. animantis. Et ideo de medio qͣsi depuncto circuli resplendent radu lu¬
minis. & totũ qͣsi in suꝑnis cerebrũ ac sicelũ luminaria quȩ cordisfonte circũ fulse¬
rint inluminant & inlustrant. Tanto lucidiuꝰ anacura caput. quanto sanius:
detanto splendidius agr̃a. qͣnto fuerit cordiunitꝰ cȩlesti inlustratũ sapientia. Et egressus

Expanded text:
flammaverit, non debemus opinari eum cordis occulta rimari posse, sed ex corporis flammaverit, non debemus opinari eum cordis occulta rimari posse, sed ex corporis habitu, seu motibus explorare vel aestimare, quid versemus intrinsecus. Et ideo incentor est omnium malorum, et non auctor, instigator et non repressor. Porro quod ait benignissimus Salvator: Quia de corde exeunt cogitationes malae, naturarum omnium formator et creator insinuat animae nostrae principale non secundum Platonem in cerebro esse, sed juxta veritatem in corde, quod medium est animantis. Et ideo de medio, quasi de puncto circuli, resplendent radii luminis, et totum quasi in supernis, cerebrum ac si coelum, luminaria quae cordis fonte circumfulserint, illuminant et illustrant. Tanto lucidius a natura caput, quanto sanius; et tanto splendidius a gratia, quanto fuerit cor divinitus coelesti illustratum sapientia. Et egressus
Abbreviated transcription (Latin):
sic omia c̃numerauit cordis mala. Quia nescio sit̾rarũ spatia aut magnitudo
urbiũ uł latitudo regionũ tantos hostes ferre possint. totq inimicos caꝑȩ: tantasq
sustinere pͣualeant nationes. quot uicia. qͦt delicta qͦt crimina seuiunt & rapi¬
unt sensꝰ humanos. hominũq corda deuastant. & diripiunt bona uirtutũ łbi
nouuꝰ ordo bellandi cotidie surgit dehomine c̾trahominẽ. in ipso homine Et
ideo nihil qͦd ext̾ius sed qͦd int̾ius. ẽ : & ab intꝰ foras iã uiciatũ uenit infacto uł in
dicto coinqͥnat hominẽ Unde arguendi st̃ qͥ cogitationes adiabolo submitti
putant. & ñ exꝓpͥa nasci uoluntate. q̃m diaboł ad iutor & incentor malarũ co¬
gitationũ. eẽ. pocest. auctorutiq ẽẽ. ñ p otest: qm̃ extra est. Et ideo siꝑ insi¬
dias foris positꝰ leuẽ cogitationũ nr̃arũ scintillã explorauerit pͥus. de inde in¬

Expanded text:
sic omnia connumeravit cordis mala. Quia nescio si terrarum spatia, aut magnitudo sic omnia connumeravit cordis mala. Quia nescio si terrarum spatia, aut magnitudo urbium, vel latitudo regionum tantos hostes ferre possint, totque inimicos capere, tantasque sustinere praevaleant nationes, quot vitia, quot delicta, quot crimina saeviunt et rapiunt sensus humanos, hominumque corda devastant, et diripiunt bona virtutum. Ubi novus ordo bellandi quotidie surgit, de homine contra hominem, in ipso homine, et ideo nihil quod exterius, sed quod interius est, et ab intus foras jam vitiatum venit in facto vel dicto, coinquinat hominem. Unde arguendi sunt, qui cogitationes a diabolo submitti putant, et non ex propria nasci voluntate, quoniam diabolus adjutor et incentor malarum cogitationum esse potest, actor utique esse non potest, quoniam extra est. Et ideo si per insidias foris positus, levem cogitationum nostrarum scintillam exploraverit prius, deinde in
Abbreviated transcription (Latin):
coinqͥnat hominẽ Ethex̧ ẽ uoluntas pͣua. quȩ cordis ore manat. Non enĩ tt̃ pͥmum
qͣndo loqͥn. aut qͣndo ad effectũ uoluntatẽ deducimꝰ nos maculat Neqͥsdicat qͣ ndo
loqͥm deore nr̃o exeunt uerba : qͥa uerboꝵ uoces deore nr̃o exeunt: Et qͣndo
malũ loqͥm᷑. tc̃ in mundiefficim᷑. Qđ si aliqͥs ñ loqͣt᷑ & tantũ cogitet malũ. munđ ÷
qͥa deore ipsiuꝰ corporis nihił ꝓcessit e Sed de ore cordis iã ds̃ illud audiuit. in qͦ
& de qͦ pͣua uoluntas loquendi aut agendi ꝓcessit. Et ideo iuxta dñi uocẽ quȩ cũui
de ore cordis mala ꝓcedunt. ea c̃municant hominẽ : qͥa inde exeunt cogitationes
malȩ. homicidia. ad ulteria. fornicationes: furta. falsa testimonia blasphemiȩ Ubi
marcꝰ plura c̃ memorat uicioꝵ genera. quȩ deradice cordis exire testat᷑: sed nec

Expanded text:
coinquinat hominem, et haec est voluntas prava, quae cordis ore manat. Non enim tunc primum coinquinat hominem, et haec est voluntas prava, quae cordis ore manat. Non enim tunc primum quando loquimur, aut quando ad effectum voluntatem deducimus, nos maculat. Ne quis dicat: Quando loquimur, de ore nostro exeunt verba, quia verborum voces de ore nostro exeunt; et quando malum loquimur, tunc immundi efficimur. Quod si aliquis non loquatur, et tantum cogitet malum, mundus est, quia de ore ipsius corporis nihil processit, sed de ore cordis jam Deus illud audivit, in quo et de quo prava voluntas loquendi, aut agendi processit. Et ideo 645 juxta Domini vocem quaecunque de ore cordis mala procedunt ea communicant hominem, quia inde exeunt cogitationes malae, homicidia, adulteria, fornicationes, furta, falsa testimonia, blasphemiae. Ubi Marcus plura commemorat vitiorum genera quae de radice cordis exire testatur. Sed nec
Abbreviated transcription (Latin):
cogitationes malȩ. fornicationes homicidia furta. blasphemiȩ Hȩc st̃ in qͥt quȩ
coinqͥnant hominẽ. Quȩ lic&e extrinsecꝰ fiant. tam̃ de int᷑ ꝓcedit ut fiant & ideo
sola uoluntas pͥus in culpaẽ: de inde reatꝰ facti inpȩna qͥa illast̃ quȩ coinqͥnant
hominẽ quȩ cordis ore exeunt. Et nedicat aliqͥs. Corhabet os c Audi dauid dicentẽ
Tc̃ repletũ. ẽ gaudio os nr̃m. & lingua nr̃a exultatione. Alio qͥn os corporis quomͦ
ĩ pletͥ gaudio: Nonsolet gͦ ĩpleri. nisi aut cibo aut potu aut aliqͣre tali. Etiam a
quando eũ habemꝰ plenũ. loqͥ ñ possumꝰ: Sed habemꝰ intꝰ os id .ẽ. in corde unde ñ qͥc ꝗđ ꝓcedit
sed simalũ ẽ. coinqͥnat nos: sibonũ emundat. Et ideo qͥc ꝗd ẽ. qͦd intrat inos cor¬
poris. qͦd ñ lic& aut ñ expedit. ñ illud pͥus. sed mens & c̃scientia quȩ in munda fuit

Expanded text:
cogitationes malae, fornicationes, homicidia, furta, blasphemiae. Haec sunt, inquit, quae cogitationes malae, fornicationes, homicidia, furta, blasphemiae. Haec sunt, inquit, quae coinquinant hominem. Quae licet extrinsecus fiant, tamen de intus procedit, ut fiant. Et ideo sola voluntas prius in culpa est, deinde reatus facti in poena, quia illa sunt quae coinquinant hominem, quae cordis ore exeunt. Et ne dicat aliquis, cor habetne os? audi David dicentem: Tunc repletum est gaudio cor nostrum, et lingua nostra exsultatione . Alioquin os corporis quomodo impletur gaudio? Non solet ergo impleri, nisi aut cibo aut potu, aut aliqua re tali, etiam et quando eum habemus plenum loqui non possumus. Sed habemus intus os, id est in corde, unde non quidquid procedit, sed si malum est, coinquinat nos, si bonum emundat, et ideo quidquid est quod intrat in os corporis, quod non licet, aut non expedit; non illud prius, sed mens et conscientia, quae immunda fuit,
Abbreviated transcription (Latin):
ñ de corporis ore tantũ intelligere debemꝰ unde exeunt mala quȩ coinqͥnant ho¬
minẽ. sed magis de ore cordis ꝓpt̾ea & hic matheuꝰ ait. Quȩ aut̃ ꝓcedunt deore
de corde exeunt. & ea coinqͥnant hominẽ Hab& eni corossuũ. sic̃ & interior ho¬
mo aures suas & oculossuos. qͥb uideat aut audiat homo quȩ dĩ st̃. Unde si non
exierit c̃ cupis centia & uoluntas aut ad sens malȩ rei aforis. ñ potest intrare quod
co inqͥna&. qͥa om̃ia munda mundis . Hinc qͦq apłs deidolõtitis ꝓhib& manducare
si no ueris qđ ĩ molatũ sit : neforte ex c̃scientia sordideris qd ex creatura qͥa bona ÷
exse ñ poteris. Sic & de om̃ĩ esca & potu intelligendũ : qͥa ñ ex se sordidant hominẽ.
sed ex uicio qͥa male sumunt sordidant᷑ homines. Et ideo seqͥt᷑ Detorde enĩ exeunt

Expanded text:
non de corporis ore tantum intelligere debemus, unde exeunt mala quae coinquinant bonon de corporis ore tantum intelligere debemus, unde exeunt mala quae coinquinant bominem, sed magis de ore cordis. Propterea et hic Matthaeus ait: Quae autem procedunt de ore de corde exeunt, et ea coinquinant hominem. Habet enim cor os suum, sicut et interior homo aures suas et oculos suos, quibus videat aut audiat homo quae Dei sunt. Unde si non exierit concupiscentia et voluntas, aut assensus malae rei, a foris, non potest intrare quod coinquinet: Quia omnia munda mundis . Hinc quoque Apostolus de idolothytis prohibet manducare, si noveris quod immolatum sit, ne forte ex conscientia sordideris, quod ex creatura, quia bona est ex se, non poteris. Sic et de omni esca et potu intelligendum est, quia non ex se sordidant hominem, sed ex vitio quia male sumuntur, sordidantur homines. Et ideo sequitur: De corde enim exeunt
Abbreviated transcription (Latin):
aut qͣndo bibis qͥa ꝑos intrat ñ es inmund. & qͣndo expuis eris inmund: Aut
qͣndo qͦd grauiuꝰ ẽ. usq ad nausiã ueneris. qͥa bibisti eris coinqͥnat᷑. & qͥa uomuisti
eris mund: Tam̃ apł̃s dic̃ qͥa ebriosi regnũ dĩ ñ possidebt̃. Et saluator. Uidece
ne grauent᷑ corda ur̃a in crapula. qͥa ñ sic ẽ. c̃trariũ inqͥt om̃i xp̃iano. Uerũ qñdo
expius qͥa de ore tuo exit aliꝗd. & qͣndo bibisti inostuũ intrauit aliqͥd qͦ coinqui¬
naris. ita ut regnũ dĩ possidere ñ possis. Quid gͦ uoluit dñs dicere ñ qͣd intrat in
os sed qͦd exit coinqͥnat hominẽ : nisi forte qͥa secutꝰ eodẽ loco marcꝰ ȩuugłista dix̃.
ñ intelligitis qͥa omẽ extrinsetꝰ introiens in hominẽ ñ potest cͣ municare qͥa non
introut incoreiꝰ. sed inuentrẽ & in secessũ exut purgans om̃s escas : Alio qͥn nisi
corpꝰ uiciosũ fuisset ut in ebriaret᷑ aut alqͥd tale ad muteret . utq ñ fieret Et ideo

Expanded text:
as non sis immundus, et quando exspuis eris immundus? Aut quando quod gravius est, usque ad nauseam veneris, quia bibisti eris coinquinatus, et quia vomuisti, eris immundus? Tamen Apostolus dicit: Quia ebriosi regnum Dei non possidebunt . Et Salvator: Videte ne graventur corda vestra in crapula . Quia non sic est contrarium inquit omni Christiano. Verum quando exspuis, quia de ore tuo exit aliquid, et quando bibisti, in os tuum intravit aliquid quo inquinaris, ita ut regnum Dei possidere non possis. Quid ergo voluit Dominus dicere: Non quod intrat in os, sed quod exit coinquinat hhominem, non potest eum communicare, quia non introit in cor ejus, sed in ventrem, et in secessum exiit purgans omnes escas? Alioquin nisi corpus vitiosum fuisset, ut inebriaretur, 644 aut aliquid tale admitteret, utique non fieret. Et ideo
Abbreviated transcription (Latin):
dit nauẽ. mitigat uentos redditq tͣnqͥllũ. Sicq exhis qͥnq milib qͦs recreaũ
pͥmũ panib iã multis credentiũ occurrit popłs ipse ꝑfidẽ exlege saluuꝰ &
saciatꝰ. Qui de inceps exsuis. infirmos atq egrotos offert dõ sanandos. qm̃ c̃g
ꝓsignoꝵ magnitudine quȩ ꝑ pecrabat. iã uultu notꝰ erat plurimis. Sed tota
heç fides & nodicia de uirtute erat miraculoꝵ & potentia uł ex gr̃a uultꝰ eiꝰ. sicͣ
& nr̃a qͥ eũ ñ quã uidimꝰ in carne. Unde ꝑpendat prudentia ur̃a. quã signant᷑
ait Cũ cgnouissent eũ uiri loci illiuꝰ. miser̃ inumuersã regionẽ illã: & ob¬
tuler̃ ei om̃s male habentes. sic̃ & mͦ fac̃ ȩccła. Et rogant eũ ut uł fibriam
uestim̃ti eiꝰ tangant. Ubi mira fides p̃dicat᷑ genosarenoꝵ & ȩccłȩ quȩ ñ solũ

Expanded text:
dit navem, mitigat ventos, redditque tranquillum: sicque ex his quinque millibus quos recreavit dit navem, mitigat ventos, redditque tranquillum: sicque ex his quinque millibus quos recreavit primum panibus, jam multis credentium occurrit populis ipse per fidem ex lege salvus et satiatus, qui deinceps ex suis infirmos atque aegrotos offert Deo sanandos, quoniam cprae signorum magnitudine quae perpetrabat, jam vultu notus erat plurimis. Sed tota haec fides et notitia de virtute erat miraculorum, et potentia, vel ex gratia vultus ejus, sicut et nostra qui eum nunquam vidimus in carne. Unde perpendat pruci illius, miserunt in universam regionem illam, et obtulerunt ei omnes male habentes. Sicut et modo facit Ecclesia, et rogant eum ut fimbriam vestimenti ejus tangant, ubi mira fides praedicatur Genesarenorum et Ecclesiae, quae non solum
Abbreviated transcription (Latin):
ratũ ẽ. in miraculo Id circo qͥ innaui erant & ꝑ uener̃ adlitꝰ. uere dĩfiliũ
c̃fitent᷑ & ad orant. eũq credunt regnantẽ cũ parre in unitate ditatis. Et
cũ transfretasset. uener̃ inqͥt int̾rã genesar Porro genesar regio est:
unde & alicubi lacꝰ genesareth uocat᷑ . Et dr genesareth: qͦd ipse sibi ge¬
adlitꝰ. ut intranqͥllissimo portu faciat eã reqͥescere. Et notandũ qd pͦst quinq
milia uirorũ qͥ manducauer̃ & saturati st᷑ : multa & media quȩ dicta st̃ usq
adhunc locũ. in om̃ib idẽ sens est: qm̃finitis legis tẽporib & exisrł qͥnq nulib
uiroꝵ in ȩccła collocatis. dũ orat ihẽ soł inmonte ubi.ẽ. cũ patre & calcat fluꝰ.
discipłi Iaborant in remigando. Interĩ uͦ soł saluator qͦciens cũ respicit & ascen¬

Expanded text:
ratum est in miraculo. Idcirco qui in navi erant et pervenerunt ad littus, vere Dei Filium ratum est in miraculo. Idcirco qui in navi erant et pervenerunt ad littus, vere Dei Filium confitentur et adorant, eumque credunt regnantem cum Patre in unitate Deitatis. Et cum transfretasset venerunt, inquit, in terram Genesar. Porro Genesar regio est, unde et alicubi lacus Genesareth vocatur. Et dicitur Genesareth, quod ipse sibi gead littus, ut tranquillissimo portu faciat eam requiescere. Et notandum quod post quinque millia virorum, qui manducaverunt et saturati sunt, multa et media quae dicta sunt usque ad hunc locum, in omnibus idem sensus est; quoniam finitis legis temporibus, et ex Israel quinque millibus virorum in Ecclesia collocatis, dum orat Jesus solus in monte ubi est cum Patre, et calcat fluctus, discipuli laborant in remigando. Interim vero solus Salvator quoties cum respicit et ascen