comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
uidit & laetatus . ẽ & incuius
aduentu omniũ ꝓphecunim uo¬
tu pendebant: Qui& in euange
lio ad hierusalẽ loquitur. quo¬
ties uolui congregare filio stuor
sic̃ gallina pullos sub alas suas
& noluisti : Quȩrimus ubi parit̃
legeremus bouẽ & asinũ: indeute¬
ronomio scriptũ ẽ: non arabis
inuitulo simul & asino. et hoc in
eodẽ isaia: beatus. qui seminat
suꝑ omnẽ aquã ubi bos calcat &
asinur: si mularat inboue& asi no
hebion dignus prohumilitatesen¬
surpauptute nominis sui quisicre¬
cipit euangeliũ ut iudeicarĩ suꝑ¬
stitionũ quae inumbra & imagine
praeces serunt. cerimonias ñ relin¬
quat. S eatus ẽ. aut̃ qui seminat in
eloquuis scripturanim tã ueteris
quã noui hstrum̃ti. et calcutiiquas
occidentis littere ut metat fructũ
spr uiuificantis: bos iuxta anugo gen
refertur adisrł . qui legirpor tauit
iugũ & mundũ animal ẽ Asinus
peccatorĩ onerepregrauatus. genti¬
ũ populus accipitur. cuidnrloque¬

Expanded text:
vidit, et laetatus est: et in cujus vidit, et laetatus est: et in cujus adventum omnium Prophetarum vota pendebantem loquitur: Quoties volui congregare filios tuos, sicut gallina pullos sub alas suas, et noluisti ! Quaerimus ubi pariter legerimus bovem et asinum? In Deuteronomio scriptum est: Non arabis in vitulo simul et asino . Et in hoc eodem Isaias: Beatus qui seminat super omnem aquam, ubi bos calcat et asinus . Simul arat in bove et asino Ebion, dignus pro humilitate sensus, paupertate nominis suicipit Evangelium, ut Judaicarum superstitionum, quae in umbra et imagine praecesserant, caeremonias non relinquat. Beatus est autem qui seminat in eloquiis Scripturarum tam veteris quam novi Instrumenti: et calcat aquas occidentis litterae, ut metat fructum spiritus vivificantis. Bos juxta anagogen refertur ad Israel; qui Legis portavit jugum, et mundum animal est. Asinus peccatorum onere praegravatus, gentium populus accipitur, cui Dominus loque
Abbreviated transcription (Latin):
is rł aut̃ meñ cognouit & populus
me ñ intellex̃. ut iuxta ceteros &
hebreicũ possessorẽ suũ isrł non
cognouerit. & praesspe dñĩ suipo¬
pulur ñ intellexe et ẽ sensus ꝑ¬
spicuus. ego eos adoptaui infili¬
q os & fecipopulũ peculiarẽ & par¬
tẽ meã ac funiculũ hereditatis
mex̧. appellauiq: primogenitos.
illi aut̃ nec hoc quidem fecer̃ quod
brutafaciunt animalia. ut bene¬
ficus uincerentur. ut intellege¬
rent pastorẽ ac nutritiũ suum
nec conparauit eos canibus quia
sagacis simum genus animantiũ ẽ.
et proparuocibo dominorũ tecta
defendit sed stolidioris sensus
boui et asino : quorũ altenĩ car¬
penta trahens durissimas t̃rȩ
glebas. uertit uomere : alterũ
portut onera: & hominũ in
gradiendo laborẽ temperat :
Vnde &ium̃ta appellantur ab
eo quodiuuent homines: potest
hiclocus & dedõpatre intellegi
sed magis refertur ad siliũ qđ ñ
cognouerit eũ. neq susceperit
populus isrł cuius diẽ abrahã

Expanded text:
lus me non intellexit. Ut juxta caeteros et Hebraicum, possessorem suum Israel non cognoverit, et praesepe Domini sui populus non intellexerit. Et est sensus perspicuus: Ego eos adoptavi in filios, et feci populum peculiarem, et partem meam ac funiculum haereditatis meae, appellavique primogenitos; illi autem nec hoc quidem fecerunt, quod bruta faciunt animalia, ut beneficiis vincerentur, et intelligerent pastorem ac nutricium suum. Nec comparavit eos canibus, quod sagacissimum genus animantium est, et pro parvo cibo dominorum tecta defendit: sed stolidioris sensus bovi et asino, quorum alterum carpenta trahens, durissimas terrae glebas vertit vomere, alterum portat onera, et hominum in gradiendo laborem temperat: unde et jumenta appellantur ab eo, quod juvent homines. Potest hic locus et de Deo Patre intelligi: sed magis refertur ad Filium, quod non cognoverit eum, neque susceperit populus Israel: cujus diem Abraham
Abbreviated transcription (Latin):
rasmittit timorem. Melius aut̃
ẽ iuxta hebraicum legere filios
enutriui quã genui Neuideatur
lalegimus esse contrariũ . om̃is
quinatus ẽ ex dõ non peccat
ergo istisinati sunt ex dõ. quomo¬
do peccare potuerint cũ om̃is
qui ex dõnatus ẽ. peccare ñ possit:
Cognouit bos possessorem suũ. &
asinur praesepe dñĩ sui. isrł ñ cog

Expanded text:
ras mittit timorem . Melius est ras mittit timorem . Melius est autem juxta Hebraicum legere, Filios enutrivi, quam genui, ne videatur la legimus, esse contrarium: Omnis, qui natus est ex Deo, non peccat . Ergo isti si nati sunt ex Deo, quomodo peccare potuerunt: 12 cum omnis qui ex Deo natus est, peccare non possit? Cognovit bos possessorem suum, et asinus
Abbreviated transcription (Latin):
quod si superbicnit isrł. audiens
seesse primogenitũ. Intellegat
primogenitum. idcircosedici
quia secundi fili significentur
exgentibur Non enĩ appella¬
tur unigenitus qui excludat fra¬
tres ceceros. sed primogenitus
ut monser& & alios secutdros.
et tamen iuxtu mysteria scrip¬
turarum. non primogeniti ac¬
cipiunt hereditatẽ sed secundi.¬
Iͦ. primogenitus fuit cain. sed abel
munera placuer̃dõ: primoge¬
nitus is mahel. sed isa ac accepit
hereditatem: primogenitur
esau. sed benedictionẽ patris. la¬
cob sub plantator eripuit pri¬
mogenitur ruben. sed tamen be¬
ne dictio seminis xp̃i transfer¬
tur adiudã: Itaq illi iux tauo¬
cationis ordinẽ primifuer̃ &
appellabantur caput: Nos se¬
cundi quidicebamur cauda
uersi sumus incaput & dĩ ap¬
pellamur filui: quot quot enĩ
filior dĩfieri nec accepimur spm̃
seruitutis intimore sed spm̃
adoptionis inquoclamamus ab¬
bapat̃ quia perfecta dilectio fo¬

Expanded text:
Quod si superbierit Israel, audiens Quod si superbierit Israel, audiens se esse primogenitum: intelligat primogenitum idcirco se dici, quia secundi filii significentur ex gentibus. Non enim appellatur unigenitus, qui excludat fratres caeteros; sed primogenitus, ut monstret et alios secuturos: et tamen juxta mysteria Scripturarum, non primogeniti accipiunt haereditatem, sed secundi. Primogenitus fuit Cain, sed Abel munera placuerunt Deo. Primogenitus Ismael, sed Isaac accepit haereditatem. Primogenitus Esau, sed benedictionem patris Jacob supplantator eripuit. Primogenitus Ruben, sed tamen benedictio seminis Christi transfertur ad Judam. Itaque illi juxta vocationis ordinem primi fuerunt, et appellabantur caput: nos secundi qui dicebamur cauda, versi sumus in caput, et Dei appellamur filii. Quotquot enim filios Dei fieri . Nec accepimus spiritum servitutis in timore, sed spiritum adoptionis, in quo clamamus: Abba, Pater : quia perfecta dilectio fo
Abbreviated transcription (Latin):
.ẽ & hab& municipatũ incę̧lesti¬
b: audiat mistice quae dicuntur:
siquis terrenus simplicem se¬
quatur historiã: Illud quoq anĩ¬
aduertendũ. quod non dixerit. au¬
dicȩlum & aurib: ꝑcipe terra
quid uobis locutus sit dñr sed
quid locutus sit mihi. ut quod
ẽgo audiui in spũ. uobis refenom
quupsum loquentẽ uudire non
prouocari putant. iuxta illud
quod de terra in alio loco dicitur.
quirerpicit t̃rã & facit eã tre¬
mere. Cũ hoc potestatis dĩsit
non terrenue intellegentiue.
filios genui et ex ultaui. ipsi aut̃¬
me spreuerunt. proquo sym¬
machus & theadotio itauerter̃:
filios enutriui & ex altaui: ab hoc
loco narrat proph&a quid dñs
sit loquutur: quod populũ isrł
quos seruos communi lege con¬
diderat . infilior uerterit: dixe¬
ritq filius primogenitus meus
is rł: deniq: et dnr̃ in euangelio
a postolis repromittit. quod
si fecerint uoluntatẽ eius iã ñ
appell& cos seruos sed amicos.

Expanded text:
est, et habet municipatum in coelestiest, et habet municipatum in coelestibus, audiat mystice quae dicuntur. Si quis terrenus, simplicem sequatur historiam. Illud quoque animadvertendum, quod non dixerit: Audi, coelum, et auribus percipe, terra, quid vobis locutus sit Dominus; sed quid locutus sit mihi, ut quod ego audivi in spiritu, vobis 11 referam, qui ipsum loquentem audire non provocari putant, juxta illud, quod de terra in alio loco dicitur: Qui respicit terram, et facit eam tremere : cum hoc potestatis Dei sit, non terrenae intelligentiae. Filios genui et exaltavi: ipsi autem spreverunt me. Pro quo Symmachus et Theodotio ita verterunt: Filios enutrivi, et exaltavi . Ab hoc loco narrat Propheta, quid Dominus sit locutus, quod populum Israel, quos servos communi lege condiderat, in filios verterit, dixeritque: Filius primogenitus meus Israel. Denique et Dominus in Evangelio Apostolis repromittit, quod si fecerint voluntatem ejus, jam non appellet eos servos, sed amicos .
Abbreviated transcription (Latin):
quue continent eaquue continen
dans populo isrł legemsuã & di¬
uerat. Ad tende cȩlũ & loquar.
audiat torra uerba oris mei
Post p̃uaricationẽ papuli ełsdẽ
rursum intestimoniũ uocant
ut cuncta elem̃ta cognos cant iui¬
te dm̃ inultione manditorim suo¬
nim ad iracundiã concitatum pro
los sonat pluralinumero maxime
cum audice dixerit . id.ẽ semũ
quod plurali effertur numero
non singulari. sed quidam uolunt
pluralit̃ quidem dici cȩlor sed
singularit̃ intellegi. iuxta illud
quod singulus ciuitates. thebus
et uthenas uocamus : estq he¬
branci chardcteris. idico uia.
ut omnia quue in syllabum fini¬
untur .im. masculina sint & plu¬
ralia ut cherubim. & seraphim.
et quue in oth. feminina plunc
rae auribus percipe Euenim
quae ex celsa sunt. maiorem ha¬
bent intellegentiã: quae humili¬
ora terrenis sensibus in uoluun¬
tur. unđ & saluator in euange¬
lio: Quihab& inquid uurer au¬
diendi audiat. Si quis igitur cȩlũ

Expanded text:
quae coquae codans populo Israel legem suam et dixerat: « Attende, coelum, et loquar, audiat terra verba oris mei, » post praevaricationem populi, eosdem rursum in testimonium vocat, ut cuncta elementa cognoscant, juste Deum in ultionem mandatorum suorum ad iracundiam concitatum. Pro los sonat plurali numero, maxime cum audire, dixerit, id est, quod plurali effertur numero, non singulari. Sed quidam volunt pluraliter quidem dici coelos, sed singulariter intelligi, juxta illud quod singulas civitates Thebas et Athenas vocamus. Estque Hebraici characteris idioma, ut omnia quae in syllaba im finiuntur, in masculina sint et pluralia, ut cherubim et seraphim. Et quae in oth, feminina pluralrae, auribus percipe. » Ea enim quae excelsa sunt, majorem habent intelligentiam: quae humiliora, terrenis sensibus involvuntur. Unde et Salvator in Evangelio: Qui habet, inquit, aures audiendi, audiat . Si quis igitur coelum
Abbreviated transcription (Latin):
confessio hicrus alem uisio pa¬
cis. orius fortitudo dñi. Ioathã:
dñi perfectio. Ahar. tenenssi¬
ue robustur erechias imperi¬
um dñi Quiigitur dño pruesi¬
dente saluator et .ẽ. filius amos
id .ẽ. fortis atq robustus cernit
spiritalit̃ uisionẽ confessionis
dum antiqua peccata deplun¬
git & pacis dumpost paeniten¬
ciã transit adlucẽ et ȩt̃na pace
requiescit cunctaq illius tempo¬
ra transeunt sub fortitudine dni.
et persectione cius acrobore
cũq: omnia fecerit. dicit illud
euangelicum serui inutiler su¬
mur. Quodenim debuimurfa¬
cere fecimur Audicaelũ & au¬
ribus percipe terra quiadñrias
cutus ẽ: supraquis propheta.
cuius filius. quid contraiudam
et hierus alẽ. siue superiudã &
hierus alem & quo tempore ui¬
dorit . titulo demonstratũ . ẽ:
nunc caelum & terram ad au¬
diendum prouocat. Incaelo su¬
pernas significans angelicasq:
uistuter. Interra mortalium
genus MΕΤΩΝΟΜΙΚΩC abhis

Expanded text:
confessio: Jerusalem, visio paconfessio: Jerusalem, visio pacis: Ozias, fortitudo Domini: Joatham: Domini perfectio: Achaz, tenens sive robustus: Ezechias, imperium Domini. Qui igitur Domino praesidente salvatur, et est filius Amos, id est, fortis atque robusti, cernit spiritualiter visionem confessionis, dum antiqua peccata deplangit: et pacis, dum post poenitentiam transit ad lucem, et aeterna pace requiescit: cunctaque illius tempora transeunt sub fortitudine Domini, et perfectione ejus ac robore. 10 Cumque omnia fecerit, dicet illud Evangelicum: Servi inutiles sumus: quod enim debuimus facere, fecimus . Audi, coelum, et auribus percipe, terra: quia Dominus locutus est. Supra, quis propheta, cujus filius, quid contra Judam et Jerusalem, sive super Judam et Jerusalem, et quo tempore viderit, titulo demonstratum est: nunc coelum et terram ad audiendum provocat. In coelo supernas significans angelicasque virtutes: in terra mortalium genus, μετωνυμικῶς ab his
Abbreviated transcription (Latin):
ges in luminetuo. & genter insplen¬
doretuo: quando uenient omnes
filucius delonge & filii illiur in hu¬
meris portabuntur. & operient
eam cameli madian. & gepha ad¬
ferenter aurũ et tus & greger
cedar congregabuntur inhieru¬
salem & arieter nabaioth pro¬
perabunt & erunt placabilos¬
hostiue suꝑ altarcdñi: Q uodq
intitulo ponitur prophasse cũ
suboria et io atham etahur exe
rechia regib: iuda non ut in alus
prophetis confuse intellegendũ ẽ
ut nesciamur quid sub quos pecia¬
lit̃ rege dictũ sit sedusq ad finẽ
uoluminis scritum refertur
quids corsum suboria et quid sub
ioath&m et quid sub uhar quid
sub erechia ei ad ñõ reuelatũ sit:
sciamus quoq: ez edam inhierusa¬
lem xiiͦ anno romoli qui sui no¬
minis initalia condidit ciuitatẽ
regnare coepisse ut liquido ap¬
pareat quanto antiquiorer sint
nostrae historiae quã gentium
cetenirum Interpratatur aut̃
isaias. saluutor dnĩ Iudea

Expanded text:
ges in lumine tuo, et gentes in splenges in lumine tuo, et gentes in splendore tuo: quando venient omnes filii ejus de longe, et filiae illius in humeris portabuntur, et operient eam cameli Madian, et Epha, afferentes aurum et thus: et greges Cedar congregabuntur in Jerusalem, et arietes Nabaioth properabunt, et erunt placabileshostiae super altare Domini Quodque in titulo ponitur prophetasse eum sub Ozia, et Joatham, et Achaz, et Ezechia, regibus Juda, non ut in aliis Prophetis confuse intelligendum est, ut nesciamus quid sub quo specialiter rege dictum sit: sed usque ad finem voluminis scriptum refertur, quid seorsum sub Ozia, et quid sub Joatham, et quid sub Achaz, et quid sub Ezechia ei a Domino revelatum sit. Sciamus quoque Ezechiam in Jerusalem duodecimo anno Romuli, qui sui nominis in Italia condidit civitatem, regnare coepisse: ut liquido appareat, quanto antiquiores sint nostrae historiae, quam gentium caeterarum. Interpretatur autem Isaias, salvatus Domini: Juda,
Abbreviated transcription (Latin):
d&l gram̃ta conticeant qui in ex¬
tasi & cordis amentia prophetas
putat uenturu dixisse. neq enĩ
uidere poterant quod ignorabant:
scio quordã iudeã et hierus alem
decelestibus int̃p̃tari. et isaiam
subpersona dñi saluatoris. quod
captiuitatẽ illiur prouintiae in
nos eraterra pruenunti&. Et pos¬
tea reditũ conscensumq ad montẽ
scm̃ indieb: nouissimis : quȩ nor con¬
traria xp̃i anorim fider iudicanter
uniuersa despicimus. et sequentes
historiȩ ueritatẽ sic int̃ praetamur
spiritalit̃ ut quicquid illi decȩler¬
ti hierusalem somniant refera¬
mur ad xp̃i ecclesiã et ad eos qui uel
propt̃ peccata egrediuntur exea:
uel ob paenitentiã reuertuntur
ad sedem pristinã. Dequa et illud
in hoc eodẽ proph&a dici arbitra¬
mur. inluminare in luminare hie¬
rusalem uenitenim luxtua et glo¬
ria dñi superte osta est : Et inte ap¬
parebit dñr & gloria illius super
te ostenditur. & gradientur re¬

Expanded text:
deliramenta conticeant, qui in ecdeliramenta conticeant, qui in ecstasi, et cordis a mentia Prophetas putat ventura dixisse: neque enim videre poterant quod ignorabant. Scio quosdam Judaeam et Jerusalem de coelestibus interpretari, et Isaiam sub persona Domini Salvatoris: quod captivitatem illius provinciae in nostra terra praenuntiet, et postea reditum conscensumque ad montem sanctum in diebus novissimis. Quae nos contraria Christianorum fidei judicantes, universa despicimus, et sequentes historiae veritatem, sic interpretamur spiritualiter, ut quidquid illi de coelesti Jerusalem somniant, referamus ad Christi Ecclesiam, et ad eos qui vel propter peccata egrediuntur ex ea, vel ob poenitentiam revead sedem pristinam, de qua et illud in hoc eodem Propheta dici arbitramur: Illuminare, illuminare, Jerusalem: venit enim lux tua, et gloria Domini super te orta est: et, In te apparebit Dominus, et gloria illius super te ostendetur: et gradientur re
Abbreviated transcription (Latin):
& alii cum habeant intitulo. Visio
quã uidit isaias siue abdias. non in¬
ferunt quiduiderint. uerbi gra¬
tia. Uididnm sabaothsedentẽ
super thronum excelsum & ele¬
uatũ & seraphim duo incircuitu
cius. sed quae dicta sunt narrant.
id .ẽ. audi caelum & auribus ꝑcipe¬
÷ terra et haec dicit onr̃ dr̃ ad
idumeã auditũ uudiui ad nõ et
legatũ ad gentes misit prophe¬
÷ tae enĩ prius uocabantur uiden¬
ter: quidicere poterant. oculi
nr̃i semꝑ ad dnm̃. Et ad te leuaui
÷oculos meos qui habitas incȩlo
unde & apostolis asaluatore pre¬
cipitur leuate oculos urõr et
÷uidete regiones quialã albae sunt
÷udmessem Istos cordis oculos
& sponsa habebat incantico can¬
ticorum. Cuis ponsus dicit. uulne¬
rasti cormeum soror mea spon¬
sa uno ex oculistuis. Et in euange¬
lio legimus lucerna corporistui
est oculustuus. Inueter ł quoq
dicitur instrum̃to quod populus
uiderit uocẽ dĩ. ex quo montani

Expanded text:
et alii cum habeant in titulo: Visio et alii cum habeant in titulo: Visio quam vidit Isaias, sive Abdias, non inferunt quid viderint. Verbi gratia: Vidi Dominum Sabaoth sedentem super thronum excelsum et elevatum et Seraphim duo in circuitu ejus; sed quae dicta sunt, narrant, id est: Audi, coelum, et auribus percipe, terra . Et: Haec dicit Dominus Deus ad Idumaeam. Auditum audivi a Domino, et legatum ad gentes misit . Prophetae enim prius vocabantur videntes, qui dicere poterant: Oculi nostri semper ad Dominum . Et: Ad te levavi oculos meos qui habitas in coelo . Unde et Apostolis a Salvatore praecipitur: Levate oculos vestros, et videte regiones: quia jam albae sunt ad messem . Istos cordis oculos, et sponsa habebat in Cantico Canticorum, cui sponsus dicit: Vulnerasti cor meum, soror mea sponsa, uno ex oculis tuis . Et in Evangelio legimus: Lucerna corporis tui est oculus tuus . In veteri quoque dicitur instrumento, quod populus viderit vocem Dei . Ex quo Montani
Abbreviated transcription (Latin):
imperi eius anno. regnante apud
sumariã phacee filio romeliae.
uenit thegluth phalasar rix as¬
syriorim & coepit achion & abel
domum maacha & ianue & cedes
et asen &gala ad. & galileam
omnem terrã nepthali & trans¬
tulit eos in as srrios. ex quoos¬
tenditur uicina cuersione sama¬
riac. in conmonitionẽ duanim tri¬
buum haec uniuersa narrari
Orius aut̃ ipse ẽ qui& aurias du¬
plici nomine . et uno quidem atq
eodem temporeasaiam oseo. Iohel
et amos. prophetasse exregibus
qui ponuntur ititulo cognosci¬
mus sed principium uerbi dñi
fuit in osee. filio beheri. Amor
autem pat̃ isaiȩ non ut pleriq
autumant. tertiur xii ꝓpheta¬
nim .ẽ. sed alius: diuersisq: apud
hebreos scribuntur lit teris: iste
primã & extremã litteras hab&
aleph. et̃ sade ille aiΗ & samech.
& iste secundum quordã incerp̃¬
tatur fortitudo siue robustus
Ile populus durur uel grauis
de quo inamos plenius diximus.
non solum aut̃ hic proph&a sed

Expanded text:
imperii ejus anno, regnante apud imperii ejus anno, regnante apud Samariam Phacee filio Romeliae, venit Teglathphalasar rex Assyriorum, et cepit Ajon et Abel, domum Maacha: et Janoe et Cedes et Asor et Galaad et Galilaeam, omnem terram Nephthali, et transtulit eos in Assyrios . Ex quo ostenditur, vicina eversione Samariae in commonitionem duarum tribuum haec universa narrari. Ozias autem ipse est, qui et Azarias, duplici nomine. Et uno quidem atque eodem tempore Isaiam, Osee, Joel, et Amos prophetasse, ex regibus qui ponuntur in titulo, cognoscimus: sed principium verbi Domini fuit in Osee filio Beeri. Amos autem pater Isaiae, non ut plerique autumant, tertius duodecim Prophetarum est, sed alius; diversisque apud Hebraeos scribuntur litteris. Iste primam et extremam litteras habet ALEPH et SADE ; ille AIN et SAMECH : et iste secundum quosdam interpretatur fortitudo, sive robustus; ille populus durus vel gravis: de quo in Amos plenius diximus. Non solum autem hic propheta, sed
Abbreviated transcription (Latin):
tendere qui &iã in simpliciex¬
positione modũ breuitatis ex¬
cedunt sediã ꝓpositũ ꝑsequamur:
Tisio isaat fuii anos euã
uidit suꝑ iudã &hierus alẽ in di¬
ebus atiae iotham : ahar ere¬
chiȩ regũ iuda. proluda in
quo significantur iuue tribus Txx
et theodotio posuere idȩam.
quȩ totã terrã xii tribuũ osten¬
dit. Et proeo quod nos ex hebreo
uertimus suꝑ iudã et hierus alẽ.
illi int̃p̃tatis unt contraiudeã
& hierus alem ⁊ Simmachus mo¬
resuo manifestius deiuda & hie¬
rus alẽ : ut nec prospera nec ad¬
uersa uelit titulo de monstrari
sed eaquȩ deuida & hierus alẽ in
utrãq pastem profeticus ser¬
mo praedixerit ergo isaias¬
÷ principaliter deduabus loqui¬
tur tribubus iuda & beniamin
exceptis .X. quae insamaria e¬
rant & uocabantur efraim &
inł. et quas subaria rege iude
& hierus alẽ phulrex assprio¬
nim uastare iam coeperat. De¬
niq: quinquagesimo & secundo

Expanded text:
tendere, qui etiam in simplici extendere, qui etiam in simplici explanatione modum brevitatis excedunt. Sed jam propositum exsequii Amos, quam vidit super Judam et Jerusalem, in diebus Oziae, Joatham, Achaz et Ezechiae, regum Juda. Pro Juda, in quo significantur duae tribus, LXX et Theodotio posuere, Judaeam, quae totam terram duodecim tribuum ostendit. Et pro eo quod nos ex Hebraeo vertimus, super Judam et Jerusalem: illi interpretati sunt, contra Judaeam et Jerusalem. Symmachus more suo manifestius, de Juda et Jerusalem; ut nec prospera, nec adversa velit titulo demonstrari: sed ea quae de Juda et Jerusalem in utramque partem Propheticus sermo praedixerit. Ergo Isaias principaliter de duabus loquitur tribubus, Juda et Benjamin: exceptis decem, quae in Samaria erant, et vocabantur Ephraim et Israel; et quas sub Ozia rege Juda, et Jerusalem, Phul rex Assyriorum vastare jam coeperat. Denique quinquagesimo et secundo
Abbreviated transcription (Latin):
quas nos excerpta possumus ap¬
pellare. eusebius quoque pam¬
phili luxahistoriã explanationẽ
XΩ edidit uolumina. Et drdimur
cuius amicitiis nuper usisumus.
ab eo loco ubiscriptũ ẽ. consola¬
mini consolamini populum me¬
̃upgacerdo tesilo quiminiad
corhierusalẽ usq ad finẽ uolu¬
A palinaris aut̃ more suo sicex
ponit omnia ut uniuersa tranr¬
currat. & punctis quib: dã atq
int̃uallis pimmo compendus. gran¬
disuiae spatia praet̃ uol&. ut ñtã
conm̃tarios quã indices capitu¬
lonim nos legere credamus. ex
quo anĩ aduertis. quantȩ diffi¬
cultatis sit. ut latini nĩ. quorĩ
aurer fastidiosesunt. & ad intel¬
legendas scribtunerscãr nausiant:
plausuq: tantũ eloquentiae de¬
lectantur. mihiignoscant si ꝓ¬
lixius locutur fuero. Cũ isaias
sit sic ubi aut̃ praet̃missis. Lex
de hebraeico disputaui: Illud in
causa .ẽ. Quod aut eadẽ autsi¬
milia sunt pleraq cumceteris
et duplici editione proposita
nolui libros explanationis ex¬

Expanded text:
quas nos Excerpta possumus appellare. Eusebius quoque Pamphili juxta historicam explanationem quindecim edidit volumina; et Didymus, cujus amicitiis nuper usi sumus, ab eo loco ubi scriptum est: Consolamini, consolamini populum meum, sacerdotes: loquimini ad cor Jerusalem , usque ad finem voluApollinaris autem more suo sic ponit omnia, ut universa transcurrat, et punctis quibusdam atque intervallis, immo compendiis grandis viae spatia praetervolet: ut non tam Commentarios quam indices capitulorum nos legere credamus. Ex quo animadvertis, quantae difficultatis sit, ut Latini nostri, quorum aures fastidiosae sunt, et ad intelligendas Scripturas sanctas nauseant, plausuque tantum eloquentiae delectantur, mihi ignoscant, si prolixius locutus fuero; cum Isaias sit. Sicubi autem praetermissis LXX de Hebraico disputavi, illud in causa est quod aut eadem, aut similia sunt pleraque cum caeteris, et duplici editione proposita, nolui libros explanationis ex
Abbreviated transcription (Latin):
bra ur̃a plenar̃ uulnerũ nullã par¬
tẽ corporis quue non sit ante per¬
cussa repperio: uelcerte hoc modo
nullus inuenio plagas quib: ur̃am
frangã duritiã: Quanto enĩ torm̃¬
ta maiora sunt. tanto magis cres¬
cit impietas & iniquitar: siue ut tͥeo¬
dotio transtulit declinatio ut rece¬
datis & declinetis u dño. quale ẽ.
illud hieremiȩ : sine causa ꝑcursi fili
osurõs disciplinã ñ recepistis : Vnđ¬

Expanded text:
bra vestra plena sunt vulnerum: nullam parbra vestra plena sunt vulnerum: nullam partem corporis quae non sit ante percussa, reperio. Vel certe hoc modo: nullas invenio plagas, quibus vestram frangam duritiam. Quanto enim tormenta majora sunt, tanto magis crescit impietas et iniquitas, sive, ut Theodotio transtulit, declinatio, ut recedatis et declinetis a Domino. Quale est illud Jeremiae: Sine causa percussi filios vestros: disciplinam n
Abbreviated transcription (Latin):
enim̃titi sunt mihi p̃cepit saluator
ne ad phenso aratro respiciamus pꝰ
tergum. neimitemur uxorem loch.
unđ & apostolus extendens se in
priora posteriorum obliuis citur
Quod aut̃ dix̃ iuxtu lxx populo
pleno peccatis. ostendit nullũ spe¬
ciẽ peccatorũ inisrł populo ñ fuisse
Sin aut̃ legerimus ut in hebrȩico ẽ
populo graui iniquitate illius tes¬
cimonu recor demur qđ iniquitas
sedeat suꝑtalentũ plũbi. & expec¬
catorir ꝑsonadiatur in psalmo
xxXVIͦIͦ. eleuatȩr̃ iniquitater meȩ
suꝑ caput meũ. quasionus gncue i.¬
grauatȩ sunt suꝑ me: manifesta
trans currimꝰ ut in obscurioribus
et in his quȩ ex plunatione indigent
inmoremur. inquo ꝑcutiũ uos ultra¬
: addentes p̃uaricationẽ : quotestimo¬
nio discimꝰ. idcirco dnm ꝑcutere de¬
linquenter ut ꝑcussos corrigat &
ñtã poenasit: quã em̃dictio: estq
sensus : ñ inuenio quã plagis urir pos¬
sim adhibere medicinã : Omĩa mẽ¬

Expanded text:
eni mentiti sunt mihi . Praecepit Salvator, eni mentiti sunt mihi . Praecepit Salvator, ne apprehenso aratro, respiciamus post tergum , ne imitemur uxorem Lot. Unde et Apostolus extendens se in priora, posteriorum obliviscitur . Quod autem dixit juxta LXX, populo pleno peccatis , ostendit nullam speciem peccatorum in Israel populo non fuisse. Sin autem legerimus, ut in Hebraico est, Populo gravi iniquitate, illius testimonii recordemur, quod iniquitas sedeat super talentum plumbi, et ex peccatoris persona dicatur in psalmotes meae super caput meum: Quasi onus grave ingravatae sunt super me . Manifesta transcurrimus; ut in obscurioribus, et in his quae explanatione indigent, immoremur. . In quo percutiam vos ultra addentes praevaricationem? Quo testimonio discimus idcirco Dominum percutere delinquentes, ut percussos corrigat, et non tam poena sit, quam emendatio. Estque sensus: Non invenio quam plagis vestris possim adhibere medicinam: omnia mem
Abbreviated transcription (Latin):
irrł. ab alienatir̃ retrorsũ : hoc quod
Is inultimo posui ab alienatis̃ recrorsũ.
lxx int̃p̃tes ñ habent. et ꝓblar phe¬
nĩmalitiȩ qui uoluntate ꝓpria dnm
dereliquer̃. In principio uoluminis
titulus ẽ ꝑsonã causã tẽpusq c̃me¬
moranri insecundo intentos audi¬
torer fucit ⁊Tertio. narrat quid
locutus sit dñs : inquarto quasi in
excersib gentẽ increpat peccatricẽ
& populũ plenũ uł grauẽ iniquitate
non quo alia sit gens. & aliur populus
ut quidã putant. sed ipse isrł & gens
uppellatun & populus & filii scole¬
rati siue iniqui. ut qui primũ per
beneficiũ filii appellatir̃ dñi postta
uitio suo uocarentur filuiniquitatis
siue ut reliqͥ consona uoce dixer̃. filui
isrł : propriae deuidȩis dicitur. con¬
clamantib: ñ habemꝰ regẽ nisi cȩsarẽ
Et non ne hicẽ. fabrifilius & demo¬
niũ hab& & samaritanꝰ ẽ quia igi
tror sum ut qui appellabantur pars
& filudĩ postea dicerentur : filii ali¬

Expanded text:
 abalienati sunt retrorsum. Hoc quod in ultimo posui: abalienati sunt retrorsum, LXX Interpretes non habent et pro blaspherum malitiae, qui voluntate propria Dominum dereliquerunt. In principio voluminis titulus est, personam, causam, tempusque commemorans: in secundo intentos auditores facit: in tertio narrat quid locutus sit Dominus: in quarto quasi in excessibus gentem increpat peccatricem, et populum plenum vel gravem iniquitate. Non quo alia sit gens et alius populus, ut quidam putant, sed ipse Israel, et gens appellatur et populus, et filii scelerati, sive iniqui: ut qui primum per beneficium filii appellati sunt Domini: postea vitio suo vocarentur filii iniquitatis; sive 14 ut reliqui consona voce dixerunt, filii Israel, proprie de Judaeis dicitur conclamantibus: Non habemus regem, nisi Caesarem ; et: Nonne hic est fabri filius ; et, Daemonium habet, et Samaritanus est . Quia igittrorsum, ut qui appellabantur pars et filii Dei, postea dicerentur: Filii ali
Abbreviated transcription (Latin):
sicq exponã isaiã ut illum non
solum proph&ã sed euangelistã
et apos tolum doceam ipse enĩ
dese & deceteris euangeliscisait:
quam speciosi pedes cuangelizan¬
tiumbona. euangelizantium
pacem. Et ad ipsum quasi ad a¬
postolum loquitur dr̃. Quẽ mit¬
tam & quiribit ad populum istũ
Et illerespondit. Ecceego mit¬
teme. Nullusq. put & meuolu¬
minis istius argum̃tum breui
cupere sermone conprachen¬
dere. cumuniuersa dñi sacne¬
menta praesens scriptura con¬
tineat. et tamnatus deuirgine
enimanuhel. quã in lustriũ para¬
tor oporuim atq. signorũ mortu¬
us acsepultus & resurgens ab
inforis & saluator uniuersarũ
gentium p̃dicatur. Quidlo¬
quar dephrsica. et brcatheulo¬
gica : quidquid scãsim ẽ scrib¬
turanim quid quid potest huma¬
nalingua proferre & mortaliũ
sensus accipere . isto uolum ine con¬
tinetur Decuius mỹsterus testa¬
tur ipse quiscripsit & erit uobis
uisio omniũ sicut uerba librisigna¬

Expanded text:
sicque exponam Isaiam, ut illum non sicque exponam Isaiam, ut illum non solum Prophetam, sed evangelistam et Apostolum doceam. Ipse enim de se et de caeteris evangelistis ait: Quam speciosi pedes evangelizantium bona, evangelizantium pacem . Et ad ipsum quasi ad Apostolum loquitur Deus: Quem mittam, et quis ibit ad populum istum? Et ille respondit: Ecce ego, mitte me . Nullusque putet, me voluminis istius argumentum brevi cupere sermone comprehendere: cum universa Domini sacramenta praesens Scriptura contineat; et tam natus de Virgine Emmanuel, quam illustrium patrator operum atque signorum: mortuus ac sepultus, et resurgens ab inferis, et Salvator universarum gentium praedicetur. Quid loquar de physica, ethica et logica? Quidquid sanctarum est Scripturarum: quidquid potest humana lingua proferre, et mortalium sensus accipere, isto volumine continetur. De cujus mysteriis testatur ipse qui scripsit: Et erit vobis visio omnium, sicut verba libri signa
Abbreviated transcription (Latin):
explanationuro libris & indanihe¬
lem commentariis. Cogisme uir
goxp̃i cus tochium transire adisai¬
am Et quod scaẽ matrit ȩ paulȩ
dum uiuer& pollicitus sum tibi redde¬
re. quod quidem et eruditissimo
uiro fratrituo pammachio. promis¬
sis semememini. Cumque in assectu
psi umncis pruosertia. Itaq: ec ti¬
hi & illipertereddo quod debeo. oboe¬
diens xp̃. preccptis quiait scru¬
tamun seriptur ar e qucerta &t
iuenietis Neillud audiam cum lu¬
deis erratis. nescienter scripturas
ncque uirtutem dĩ. Sienim iuxta
apostoliim paulunt xpr̃dĩ uirtus.
ese. diquerapientia. & herci scrib¬
turas nescit di uirtutem eiusq.
sapientiã Ignoratio scribtura¬
um iguoratio xpiest Vnde
orationic in tuarim fidtur auxilio.
quaedibus ac noctib indi leges
meditaris & cemplum es sprsci
Imitabor patrems amilias qui
dethes auro suo profert noua&
uetera & sponsam dicentẽ in
cantico canticorm nocia & uecera
fratruelis meus seruauit mihi.

Expanded text:
explanationum libris, et in Danielem Commentariis, cogis me, virgo Christi Eustochium, transire ad Isaiam: et quod sanctae matri tuae Paulae, dum viveret, pollicitus sum, tibi reddere. Quod quidem et eruditissimo viro fratri tuo Pammachio promisisse me memini; cumque in affectu par sis, vincis praesentia. Itaque et tibi et illi per te reddo quod debeo, obediens Christi praeceptis, qui ait: Scrutamini Scripturas ; et, Quaerite, et invenietis . Ne illud audiam cum Judaeis: Erratis, nescientes Scripturas, neque virtutem Dei . Si enim juxta apostolum Paulum Christus Dei virtus est, Deique sapientia; et qui nescit Scripturas, nescit Dei virtutem ejusque sapientiam: ignoratio Scripturarum, ignoratio Christi est. Unde orationum tuarum fultus auxilio, quae diebus ac noctibus in Dei lege meditaris, et templum es Spiritus sancti, imitabor patremfamilias, qui de thesauro suo profert nova et vetera; et sponsam dicentem in Cantico Canticorum: Nova et vetera, fratruelis meus, servavi tibi ; 3-4
Abbreviated transcription (Latin):
ciat bonũ non .ẽ. usq adunum
Q uodq: infertur ñ .ẽ in cosanitar.
uel in populo intellegeuł incorpo.¬
re uł incupite. Non .ẽ. circũ ligu¬
tu neccuruta medicamine. neq
fotuoleo. proquo lxxtranstu¬
ler̃ ñ .ẽ malugma in ponere. neq
Noleũ neq allegaturas. usq: hodie
uulnur & liuor & pluga tumens
populisrł non ẽ circũligita
siccandã saniem & purdlentias ex¬
trahendas. iniciuntur uulneribur:
Neq fotuoleo ut eorim duritia
lacrimis paenitentiȩ mollie tur:
profasctolis quib: isrłir nequaquã
circũ ligatar uulnera. Ixx malag¬
ma transtuler̃. Iac& ergo con¬
fossus et contrucidatur isrł:
quia int̃ fecit medicũ. quiad
curandã uenerat domũ isrł. un

Expanded text:
ciat bonum, non est usque ad unum ciat bonum, non est usque ad unum . Quodque infertur: non est in eo sanitas, vel in populo intellige, vel in corpore, vel in capite. . Non est circumligata, nec curata medicamine: neque fota oleo. Pro quo LXX transtulerunt: Non est malagma imponere, neque oleum, neque alligaturas. Usque hodie vulnus et livor, et plaga tumens populi Israel non est circumligata siccandam saniem, et purulentias extrahendas injiciuntur vulneribus. Neque fota oleo: ut eorum duritia lacrymis poenitentiae molliretur. Pro fasciolis, quibus Israelis nequaquam circumligata sunt vulnera, LXX malagma transtulerunt. Jacet ergo confossus et contrucidatus Israel, quia interfecit medicum, qui ad curandam venerat domum Israel. Un
Abbreviated transcription (Latin):
onẽ u pedib: usq ad uerticẽ id ẽ
a summo usq: ad sũmũ : ab extre¬
mis usq: ad primos. toto confos¬
si sunt corpore : Vulnus inquit
& liuor & plugatumens. aut enĩ
uerberib liuent corporu aut
plugis tument: achiant uulne¬
ribus : Quaerimus cui huec tẽpo¬
ri coaptundu sint. post babrlo¬
niũ cuptiuitatẽ subrorobabel
& ezra. acneemia israbel re¬
uersur est in iudeum. & antiquũ
recepit statum. sub diuersis quo¬
q: principib: acregib templũ au¬
gustius fabricutũ ẽ. intantũ ut &iã
ex t̃nanim gentiũ lace demonionĩ
& atheniensiũ ac romanonim me¬
rerentur amicitias. ergo hoc
quod dicit ñ est in eosanitas. ad ex¬
tremã refert captiuitutẽ: quun¬
do posttitum & uespusianũ & ul¬
timũ euersionẽ hierus alẽ subhelio¬
S hadria nousq: ad p̃sens tẽpus nul¬
lũ remediũ ẽ Impleturq: quod
scriptum .ẽ. Om̃s declinauer̃si
mul inutiles fuctir̃ non ẽ quifa

Expanded text:
onem: a pedibus usque ad verticem, id est, onem: a pedibus usque ad verticem, id est, ab imo usque ad summum, ab extremis usque ad primos, toto confossi sunt corpore. Vulnus, inquit, et livor et plaga tumens: aut enim verberibus livent corpora, aut plagis tument, aut hiant vulneribus. Quaerimus, cui haec tempori coaptanda sint. Post Babylonicam captivitatem sub Zorobabel, et Ezra, ac Neemia Israel reversus est in Judaeam, et antiquum recepit statum. Sub diversis quoque principibus ac regibus templum augustius fabricatum est, in tantum ut etiam externarum gentium, Lacedaemoniorum, et Atheniensium, ac Romanorum mererentur amicitias. Ergo hoc quod dicit: Non est in eo sanitas, ad extremam refert captivitatem: quando post Titum et Vespasianum, et ultimam eversionem Jerusalem, sub Aelio Hadriano usque ad praesens tempus nullum remedium est: impleturque quod scriptum est: Omnes declinaverunt: simul inutile
Abbreviated transcription (Latin):
suꝑfilius ur̃as. cũ fuerint fornicatȩ
& supernurus urar cũ adulteraue¬
ssrint : Et ꝑ erechiel⁊⁊ elus m̃rrece¬
det ate. & ñiras cartibiamplius ⁊
Dequib: & inpsalmis legimus. Non ẽ
frmam̃tũ inplagueonm in labo¬
rib: hominũ nonr̃ neccũ hominib:
flagellabuntur: Omne caput
languidũ & omnecor merens
Animilȩtitia int̃dũ dolores cor¬
poris mitigut. quod siu degro¬
tationẽ corporis accedat egritu¬
do animi duplicatur infirmitas :
Interipsos quoq: sensus & omĩa
membru corporis principulẽ
locũ obtin& caput. in quouisur
& odoratus auditur & gustus. ẽ
Cũ igitur caput doluerit om̃ia mẽ¬
bra debilia s̃. & ꝑ moetũphorã
doc& quod a principib: usq: ad ex¬
tremã plebẽ ad octorib: usq: ad
imperitũ uulgus. innullo sit sa¬
nitas. sed om̃r in impietate pari
ardore consentiunt : A plunta
pedisusq: ad uertiaẽ. ñ est in eosa¬
nitus: uulnus & liuor & plagatu¬
mens: seruat coeptũ truns lati¬

Expanded text:
nt fornicatae; et super nurus vestras, cum adulteraverint . Et per Ezechielem: Zelus meus recedet a te: et non irascar tibi amplius . De quibus et 15 in Psalmis legimus: Non est firmamentum in plaga eorum; et in laboribus hominum non sunt, nec cum hominibus flagellabuntur . Omne caput languidum, et omne cor moerens. Animi laetitia interdum dolorem corporis mitigat: quod si ad aegrotationem corporis accedat aegritudo animi, duplicatur infirmitas. Inter ipsos quoque sensus, et omnia membra corporis, principalem locum obtinet caput, in quo visus et odoratus, auditus et gustus est. Cum igitur caput doluerit, omnia membra debilia sunt. Et per metaphoram docet, quod a principibus usque ad extremam plebem, a doctoribus usque ad imperitum vulgus in nullo sit sanitas: sed omnes in impietatem pari ardore consentiant. A planta pedis usque ad verticem, non est in eo sanitas: vulnus, et livor, et plaga tumens. Servat coeptam translati
Abbreviated transcription (Latin):
solium etregnumdauid. quod post¬
ꝯ captiuitatem babrloniam fuerat
dissipatum. ut confirm& illud.
et robor&. et doceat. eẽ ꝑpetuum
necassa dĩ promissio iudicetur.
ab in carrationis tempore usque
insempiternum: properea
autem ⁊.clus. Id ẽ. emulatio
dñi exercituũ fecit hoc quia
ipsi cum adȩmulationem prouo¬
cauerunt in his quinonerant dĩ.
et ille eos prouocauit ad aemulan¬
dum ingentem quaenon erat
gens coepta emmanu he lis
et nas centis puerideuirgine ꝓ¬
phetia ex colo coubidicitur adahar
petetibi signum ad nõ dõ tuo
Versi culoistofinita est. quo
infertur telus dñi exercituũ
faci& hoc. Nunc adreli¬
qua transẽ amus.

Expanded text:
solium et regnum David, quod postsolium et regnum David, quod post captivitatem Babyloniam fuerat dissipatum, ut confirmet illud et corroboret, et doceat esse perpetuum ne cassa Dei promissio videretur ab Incarnationis tempore usque in sempiternum. Propterea autem zelus, id est, aemulatio Domini exercituum fecit hoc, quia ipsi eum ad aemulationem provocaverunt in his qui non erant dii, et ille eos provocavit ad aemulandum in gente, quae non erat gens . Coepta Emmanuelis et nascentis pueri de Virgine prophetia, ex eo loco ubi dicitur ad Achaz: Pete tibi signum a Domino Deo tuo, versiculo isto finita est, quo infertur: Zelus Domini exercituum faciet hoc . Nunc ad reliqua transeamus.
Abbreviated transcription (Latin):
procemporeisrł. Et gentes. eẽ
saluandas deditque pacem
princibus suis apostolis. et a posto¬
licis uiris et sanitatem dogmatũ
suorum credentibus dercliquid.
Quodautem sẽquitur. Multipli¬
cabitur eius imperium. et pacis
nonerit finis: Proquo Lxx
transtulerunt. magnus princi¬
patus eius: sciredebemus: quod
uerbum hebraicum mera. et
hie et supra Lxx ΑΡXΤΝ. Idẽ
principatum inter pretatisunt.
proquonos supr a principatum:
hicimperium uertimus: Ccqui¬
la autem uerbi ambiguitate de¬
ceptus : mẽtpoc. Idest mensurã
interpretatus est quae ethe¬
brueice. et latinc eodem appellan¬
tur nne necdubitare pote
rit demultiplici saluatoris impcrio
& paceeius quae non habeat finẽ qui
in psalmis legit : postula ame &
dabotibigenter hereditatemtuã
& possessionentuã t̃minost̃rae
et rur sum ec multitudo pacis donec
auferatur luna. Id ẽ usque ad consũ¬
mationem sacculi. principatus
autemillius et imperiumerit suꝑ

Expanded text:
pro tempore Israel, et gentes esse pro tempore Israel, et gentes esse salvandas: deditque pacem principibus suis, Apostolis et apostolicis viris, 134 et sanitatem dogmatum suorum credentibus dereliquit. Quod autem sequitur: Multiplicabitur ejus imperium, et pacis non erit finis: pro quo LXX transtulerunt: Magnus principatus ejus: scire debemus quod verbum Hebraicum MESRA et hic et supra LXX ἀρχὴν id est, principatum interpretati sunt. Pro quo nos supra principatum, hic imperium vertimus. Aquila autem verbi ambiguitate deceptus μέτρον, id est, mensuram interpretatus est, quae et Hebraice et Latine eodem appellatur nomine. Nec dubitare prit de multiplici salvatoris imperio et pace ejus, quae non habeat finem, qui in Psalmis legerit: Postula a me et dabo tibi gentes haereditatem tuam et possessionem tuam terminos terrae . Et rursum: Et multitudo pacis, donec auferatur luna , id est, usque ad consummationem saeculi. Principatus autem illius et imperium erit super
Abbreviated transcription (Latin):
Ego sumdr̃ & nonestalius p̃terme
et multa hissimilia : proeo quod
in latino dicitur dr̃ in hebraico heł
scriptum est quod ques equitur
fortis hebrdce gibbor appellatur
unde & incolocoaibi idem propheta
commemorat. erunt confidentes
suꝑ dõ scõ isrł inueritate et quod
residuũ .ẽ. iacobsuperdõ forti pro
dõ forti in hebrui coscriptum hub&
heł gibbor: patremautẽ futurisae¬
culi et resurrecti onis. quod in nr̃a
uocatione conpletur: et principẽ
pacis qui locutus ÷ ad a postolos
pacem meam douobis: pacẽmeã
relin quo uobis non dubitabit qui
pacem nostram iuxta a postolum
paulum legerit saluatorẽ quia nomi¬
nũ maiestate ꝑt̃ritos. Lex reorñ
cẽ ausos de puero dicer pio dap¬
te dr̃ appellandus sit : & c&lera
sedꝓhis sex nominib posuisse quod
inhebraico non hab&ur magni
consilu angelum : & adducam
spacem suꝑ principes & sanitatẽ
uidetur magniconsilii angelus. est:
quinunctiauit nobis abiciendum

Expanded text:
Ego sum Deus, et non est alius praeter me Ego sum Deus, et non est alius praeter me , et multa his similia: pro eo quod in Latino dicitur Deus, in Hebraico EL scriptum est. Quodque sequitur, Fortis, Hebraice GIBBOR appellatur. Unde et in eo loco ubi idem propheta commemorat: Erunt confidentes super Deo sancto Israel in veritate: et quod residuum est Jacob super Deo forti , pro Deo forti in Hebraico scriptum habet EL GIBBOR. Patrem autem futuri saeculi et resurrectionis, quod in nostra vocatione completur; et principem pacis, qui locutus est ad ApPacem meam do vobis, pacem meam relinquo vobis . Non dubpacem nostram juxta Paulum apostolum legerit Salvatorem. Qua nominum majestate perterritos LXX reor non esse ausos de puero dicere, quod aperte Deus appellandus sit, et caetera: sed pro his sex nominibus posuisse, quod in Hebraico non habetur, magni consilii Angelum, et adducam pacem super principes, et savidetur: Magni consilii Angelus est, qui nuntiavit nobis abjiciendum
Abbreviated transcription (Latin):
nuncupatus ÷ ađ era spolia de¬
traherei festina praedari : nunc
multis nominibus appellatur :
et lic& exeo quod su pradixerat
emma nuhel id ẽ nobiscum dr̃¬
dm̃illum eẽ monstrauerit : tam̃
nuncdicit faccumillius principatũ
superłi merumeius uel quod crucẽ
suam ipsepor tauerit. uel perume¬
rum ostendensbrachu fortitudinem
eodem isciadicente: reuelauit dnr̃
dr̃ brachium scm̃suum omnibus gen¬
tibus : Ctrursum : dnẽ quis credidit
auditiunostro et brachium dñĩcui
reuelatum e. Vocabitur ergo
post duo nomina sex aliis nominibus
ad mirabilis. consilicrius. ds̃fortis
pat̃ futuri saeculi princeps pacis:
Nenim utpleri que putant bina iun¬
genda sunt nomina : ut legamus
admirabilis consiliarius. etrur¬
sum dr̃fortis sed admirabilis legen¬
dum est separatim. quod hebreice
guacorum appellut᷑ iões et dr̃
separatim quihebraeicȩ heł dicitur: de¬
nique in consequentibus ubilegimus tues
enim dr̃ et nesciebumus. et i terum.

Expanded text:
nuncupatus est, accelera, spolia denuncupatus est, accelera, spolia detrahe festina praedari: nunc multis nominibus appellatur. Et licet ex eo quod suprEmmanuel, id est, nobiscum Dominum, illum esse monstraverat, tamen nunc dicit factum illius principatum super humerum ejus velut quod crucem suam ipse portaverit, vel per humerum ostendens brachii fortitudinem, eodem Isaia dicente: Revelavit Dominus Deus brachium sanctum suum omnibus gentibus . Et rursum: Domine, quis credidit auditui nostro: et brachium Domini cui revelatum est ? Vocabitur ergo post duo nomina, sex aliis nominibus: Admirabilis, Consiliarius, Deus, Fortis, Pater futuri saeculi, Princeps pacis. Non enim, ut plerique putant, bina jungenda sunt nomina, ut legamus, Admirabilis consiliarius, et rursum, Deus fortis; sed, Admirabilis legendum est separatim, quod Hebraice gua eorum appellatur IDES : et Deus separatim, qui Hebraice EL dicitur. Denique in consequentibus ubi legimus: Tu es enim Deus, et nesciebamus: Et iterum:
Abbreviated transcription (Latin):
do & usq: in sempit̃num : ⁊elus dniex¬
ercituum faci& hocꝰ lxx. quia par¬
uulus natus ẽnob̵ filius datur ẽnob̵.
cuius principatus factus ẽ . suꝑ hume¬
rum eiꝰ & uocatur nom̃ eiꝰ magnicon¬
silunutiur: Adducamenim pacem
suꝑ principes. & sanitatemeiꝰ mag¬
nus principatus illius. & pacisnonẽ
t̃minꝰ : sũꝑ thronum dauid & regũ
eiꝰ ut corrigat illud. & auxili&ur
iniudicio & iustitia. ex hocnunc&
usq: insaeculum: zelus dñis abaoth
faci& hoc. Ideo diabolus & omniseiꝰ
uiolenta p̃datio. quiahumanumob¬
presserat genus. & sanguinẽ sangui¬
nimiscuerat. erit in combustionẽ
& cib ignis a & ni quianatus ẽ nobis
deuirgine puer.
de quo supra dictum ẽ: ante quã
sciat puer reprobare malum
& eligere bonum. & postea
ingeneratione proph& issue an¬
te quam pueruocaret patremsuũ
& matrẽ suã : Iste igitur puer
quinatus est deuirgine appellat᷑em¬
manuhel id ẽ nobiscum dr̃ et depro¬
phetifsa hoc ẽ descõ generatus spũ.

Expanded text:
um. Zelus Domini exercituum faciet hoc. LXX: Quia parvulus natus est nobis, filius datus est nobis, cujus principatus factus est super humerum ejus: et vocatur nomen ejus magni consilii nuntius. Adducam enim pacem super principes, et sanitatem ejus: magnus principatus illius, et pacis non est terminus, super thronum David et regnum ejus: ut corrigat illud, et auxilietur in judicio et justitia: ex hoc nunc et usque in saeculum. Zelus Domini sabaoth faciet haec. Ideo diabolus, et omnis ejus violenta praedatio, qua humanum oppresserat genus, et sanguinem sanguini miscuerat, erit in combustionem et cibus ignis aeterni: quia natus est nobis de Virgine puer, de quo supra dictum est: Antequam sciat puer reprobare malum et eligere bonum : et postea in generatione Prophetissae: Antequam sciat puer vocare patrem suum et matrem suam . Iste igitur puer, qui natus est de Virgine, appellatur Emmanuel, id est, nobiscum Deus: et de Prophetissa, hoc est, de Sancto generatus Spiritu,
Abbreviated transcription (Latin):
subutur erroris ipsa primum lucẽ
p̃dicunti s uiderit xp̃ĩ. et exea inuni¬
uersas gentes site uuangelium semince¬
tũ : Naz drei quorum opinionem
supru posiuhundocũ ituexplunure conat᷑:
adueniente xpõ. et praedicatione illi¬
uscoruscante : prima t̃ra zabulon
etterranepthali scriburũ etphari¬
sueorum ẽ erroribus liberatu etgra¬
uis simum traditionum iudaicarum
iugum excussit deceruicibus sius: post¬
ea autem ꝑ euuangelium apostolipau¬
li quinouissimus a postolorum omni¬
um fuit. Ingrauata est. Id ẽ multipli¬
cata p̃dicatio et interminos gentiũ et
ui a muniuersi maris xp̃i euuangeliũ
splenduit: denique omnis orbis qui ante
Yambulabat uelsedebat intenebris etido¬
latriae ac mortis uinculis tenebatur
clarum euuangelu lumenas pexit:
Multiplicastigentem non mugnificasti
luetitium. luetabuntur coram ce
sicut luetantur in messe. sicut exul¬

Expanded text:
sabatur erroris, ipsa primum lucem sabatur erroris, ipsa primum lucem praedicantis viderit Christi, et ex ea in universas gentes sit Evangelium seminatum. Nazaraei, quorum opinionem supra posui, hunc locum ita explanare conantur: Adveniente Christo et praedicatione illius coruscante, prima terra Zabulon et terra Nephthali Scribarum et Pharisaeorum est erroribus liberata, et gravissimum traditionum Judaicarum jugum excussit de cervicibus suis. Postea autem per Evangelium Apostoli Pauli, qui novissimus Apostolorum omnium fuit, ingravata est, id est, multiplicata praedicatio: et in terminos gentium et viam universi maris Christi Evangelium splenduit. Denique omnis orbis, qui ante ambulabat, vel sedebat in tenebris, et idololatriae ac mortis vinculis tenebatur, clarum Evangelii lumen aspexit. Multiplicasti gentem, non magnificasti laetitiam: laetabuntur coram te, sicut laetantur in messe, sicut ex