comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
iudeus ẽ. neq que in manifesto incar¬
ne ẽ cireũcisio. s qui inabscondito ẽ
uideus et cec̾a. De mñ seqͥt᷑ quod modo ha
post leuius incedamus usq ad conclusio¬
nem gr̃ȩ. Mulcum inquit ꝑ omnẽ mo¬
dum. Iudeo enĩ p̃parationes multe fue¬
runt. et instruetiones ad fidem xp̃i.
gentili nichil hors fuit p̃cer solam na¬
curalem intelligentiam. Precellimus
gͦ cosc: Nequaqu̾a quia fidĩ maior p̃pa
fidem eoꝵ nequaquam merito ante ce¬
oit. Quancum uͦ ad merita. certis cau¬
sarum racionib monstratũ est. om̃s
sub pecc̃õ fuisse aute gr̃am. Peceati uͦ ꝑ
legem cognicio cantum fit. ñ remissio.

Expanded text:
e quae in manifesto in carne est circumcisio; sed qui in abscondito est Judaeus, etc. » Deinde sequitur quod modo habpost levius incedamus usque ad conclusionem gratiae. « Multum, inquit, per omnem modum. » Judaeo enim praeparationes multae fuerunt, et instructiones ad fidem Christi; gentili nihil horum fuit, praeter solam naturalem intelligentiam. « Praecellimus ergo eos? Nequaquam, » quia fidei major praeparfidem eorum nequaquam merito antecedit. Quantum vero ad merita, certis causarum rationibus monstratum est omnes sub peccato fuisse ante gratiam. Peccati vero per legem cognitio tantu
Abbreviated transcription (Latin):
citur pocius quam manifestat᷑. qui a
de parte cenebrarũ est. Que aut̃ est
hec iusticia :: Iusticia inquit dĩ cũfide̾
impetrat. quod lex imꝑat. iusticia dĩ
non hominũ. ñ oꝑum. non ꝓpͥe uolun¬
tatis. Non quod sine uoluntate nr̃a
fiat. s quia uoluntas nr̃a infirma ꝑ
legem ostensa. ꝑ gr̃am que ẽ exfide
sanaca. legem im pleuit. Nam ⁊ in
hoc lex utilis inuenitur. quia cũ sa¬
nare ñ pocest. sanandos mictit ad
gr̃am. et lib̾a cestificatione. et exꝑi¬
entia infirmitatis sue. Miteit aut̃
ad gr̃am et uiuificantem spm. ubi et
peccata om̃ia delent᷑ et bene agenoi
caritas inspiratur. hec ẽ iusticiadi. ꝑ
fidem iħu xp̃i. pertransiens in os̃s et
suꝑ om̃s qui credunt in eum. in om̃s
quantũ aduniũsitatẽ credentium.
suꝑ om̃s in quantũ oñua merita suꝑgredit᷑
suscipientium. N enĩẽ distinctio uel
iudei uł gͥl ͥ eci. ut minus indigeat. uł
gentilis siue peccatoris penitentis. ut mi¬

Expanded text:
citur potius quam manifestatur, quia citur potius quam manifestatur, quia de parte tenebrarum est. Quae autem est haec justitia? « Justitia inquit, Dei, » cum fides impetrat quod lex imperat; justitia Dei non hominum, non operum, non propriae voluntatis. Non quod sine voluntate nostra fiat; sed quia voluntas nostra infirma per legem ostensa, per gratiam quae est ex fide sanata legem implevit. Nam et in hoc lex utilis invenitur; quia cum sanare non potest, sanandos mittit ad gratiam libera testificatione, et experientia infirmitatis suae; mittitur autem ad gratiam et vivificantem spiritum; ubi et peccata omnia delentur, et bene agendi charitas inspiratur. Haec est justitia Dei per fidem Jesu Christi pertransiens in omnes, et super omnes qui credunt in eum: in omnes quantum ad universitatem credentium: super omnes, inquantum omnia merit supergreditur suscipientium. Non enim est distinctio, vel Judaei, vel justi, ut minus indigeat; vel gentilis, sive peccatoris poenitentis, ut mi
Abbreviated transcription (Latin):
adiutorio legis. testificata tamen ẽ ale¬
ge et ꝓpħis. ut eũ lex ad nuntiaret fide̾
impleret. fieret ꝑfectio. Nam neq fideᷤᷤ
cestimonio legis ezirere debuit nec iusti¬
cia legis nͥ in fide adimpleri potuit.
Sic gͦ sine lege iusticia dĩ manifestata ẽ.
testificaca alege et ꝓpħis. Obseruatũ
est hic abhis qui grece lingue uel scͥp¬
cure habuere nocician apud grecos
ob multarum legum differentiã. le¬
gem moysi inscripturis eor. ꝓpͥi eu¬
iusdam arcieuli appositione de nota¬
ri. Cum aut̃ bis in hoc u̾su positum sit
nomen legis. in pͥmo loco ñ in sed̾o.
apposicũ dicunt articulum suũ ꝑ quod
datur intelligi. legem ẽẽ moysi aqͣ
iusticia dĩ testificat᷑. anulla uͦ lege
que uel inpara diso data. uel naturali¬
ter indita. uł scͥpto ꝓmulgata fuerit.
quod peccatum dicit cognosei. iusti¬
ciam uͦ manifestari. quia omne qͦd
manifestat᷑ lux est. peccatũ uͦ cognos¬

Expanded text:
adjutorio legis, « testificata tamen est a leadjutorio legis, « testificata tamen est a lege et prophetis; » ut cum lex annuntiaret, fides impleret, fieret perfectio. Nam neque fides testimonio legis carere debuit; nec justitia legis nisi in fide adimpleri potuit. Sic ergo sine lege justitia Dei manifestata est; testificata a lege et prophetis. Observatum est hic ab his qui Graecae linguae vel scripturae habuere notitiam apud Graecos, ob multarum legum differentiam, legem Moysi in scripturis eorum proprii cujusdam articuli appositione denotari. Cum autem bis in hoc versu positum sit nomen legis, in primo loco, non in secundo appositum dicunt articulum illum; per quod datur intelligi, legem esse Moysi, a qua justitia Dei testificatur; a nulla vero lege, quae vel in paradiso data, vel naturaliter indita, vel scripto, promulgata fuerit, quod peccatum dicit cognosci, justitiam vero manifestari, quia omne quod manifestatur, lux est; peccatum vero cognos
Abbreviated transcription (Latin):
lem se iactabant habere iusticiam.
loquit᷑. his qͥ i lege sunt loquit᷑. ut om̃e
os obstruat᷑ et ñ aꝑiatur. nͥ in laudem
di. gentib adhumilitatẽ ꝓmptissunis
exconscientia p̃ceriti erroris. uideis uͦ
ex p̃uaricatione legis ut ddic tũ ẽ humili¬
atis. de qua se iactare uidebantur. Qͥb
legis quanto ꝓpͥor acceptio. et maior cog
nitio. tanto minor excusatio. quanto
nunor excusatio. tanco manifestior p̃ua
ricatio. et certior dampnatio. quia
time uoluntatis inspector ẽ. ubi uidet
quia qui legem tumet. mallet aliud
face si liceret. Ut subditꝰ fiat om̃is
mundus deo. intelligens qͥ cui debe¬
at. qͥd aquo accipiat. Alege quippe
nem agr̃a uͦ iusticiȩ manisestationẽ.
paritq ipsam iustificationẽ. Plegem
enĩ cognitio peccati. ñ quod peceatũ
ũsciret᷑. s quod impune fieri putaba¬
tur. S si gr̃a ñ adiuuet. ut cognitum
nifestaca ẽ. que quãuis iustifieet sine

Expanded text:
lem se jactabant habere justitiam. lem se jactabant habere justitiam. e sunt loquitur; ut omne os obstruatur, » et non aperiatur nisi in laude Dei; gentibus ad humilitatem promptissimis ex conscientia praeteriti erroris, Judaeis vero ex praevaricatione legis, ut dictum est, humiliatis, de qua se jactare videbantur. Quibus legis quanto proprior acceptio et major cnitio, tanto minor peccati excusatio: quanto minor peccati excusatio, tanto manifestior praricatio, et certior damnatio; quia timae voluntatis aspector est, ubi videt, quia qui legem timet, mallet aliud facere, si liceret. « Ut subditus fiat omnis mundus Deo, » intelligens quid cui debeat; quid a quo accipiat. A lege quippe nem, a gratia vero justitiae manifestationem, pariterque ipsam justificationem. « Per legem enim cognitio peccati; » non quod peccatum non sciretur, sed quod impune fieri putabatur, sed si gratia non adjuvet, ut cognitum nifestata est: » quae quamvis justificet sine
Abbreviated transcription (Latin):
patens ẽ guitur eoꝵ scilicet dũ loquu¬
tur. Q a eiũ scd̾m ꝓpħ̾am morcui sunt
acorde. ꝑ inmunda ex halant u̾ba feto¬
res putentis intus cadaueris. Uenenũ
aspidum sub labus eoꝵ̾. quia qͥ neꝗter
loquunt᷑. nequius silent. c̃ insanabiliᷤ
neqͥtia. nequit quod uult. et cabeseit
corde maledieunt ubi audent. pleno ore
Ueloces ad omne pecccatũ. in executione
operis. quia uullo tenent᷑. uł regunt᷑
nis corporalis dura necessitas. et consci¬
entie cruciantis infelicitas in om̃b
quia timmor dĩ ñ ẽ ante oculos eoꝵ. qͥpͥn¬
cipiũ ẽ sapientiȩ. et eundi ad pacem il¬
lam. dequa đr. pax multa diligentib
legem tuã. Hȩe quȩ hic in unũ apłs
mala cõgessit. uidetur ꝓudeis maxi¬
me intulisse. cũ inpͥncipio psalmi
de gentib dictũ ẽe uideatur. dixit
genda maxime erat suꝑbia uideoꝵ. cõ¬
memorando eis cransgressiones legis.
de qua głabant᷑. qui etiam de patre abra¬
ham cet̾isq pat̾ͥb głantes. quasi natura¬

Expanded text:
patens est guttur eorum, » scilicet dum loquuntur. Quia enim secundum prophetam mortui sunt a corde; per immunda exhalant verba fetores putentis intus cadaveris. « Venenum aspidum sub labiis eorum, » qui nequiter loquuntur, nequius silent, cum insanabilis nequitia nequit quod vult, et tabescit ore maledicunt ubi audent; pleno corde dum sanguinem. » Veloces ad omne peccatum in exsecutione operis; quia nullo tenentur vel reguntunis corporalis dura necessitas, et conscientiae cruciantis infelicitas in omnibus quia « timor Dei non est ante oculos eorum, » qui principium est sapientiae, et eundi ad pacem illam, de qua dicitur, « pax multa diligentibus legem tuam . » Haec quae hic in unum Apostolus mala congessit, videtur pro Judaeis maxime intulisse; cum in principio psalmi de gentibus dictum esse videatur: « Dixigenda maxime erat superbia Judaeorum, commemorando eis transgressiones legis, de qua gloriabantur; qui etiam de patre Abraham caeterisque patribus gloriantes, quasi natura
Abbreviated transcription (Latin):
ipsius legis accedat iusticia. s adhoc ut
faciat legem ineo ipso quod eam facit
iustificatur a gra. ñ pͥus factor legis.
ut quasi ꝓfacta lege iustus fiat. s si ẽ
ereatur homo ut sit hõ. sie faciens
legem iustificat᷑ ut sit iustus. uł eẽ.
appareat quod in faciendo est. id est
iustus. Seiendum aut̃. quia de udeis
hic loqͥtur conũsus ad dñni. legen spũa¬
lit̾ implentib. Gentilis etiam conuersa
nacuralit̾ que legis sunt facit. et facienᷤ
iustificat᷑. qͥa leg̾e nat᷑alem cordi eiꝰ natu¬
ralit̾ inscͥptam ad̾o. s delecani ex uicio.
instaurat ineo sp̃e gr̃ȩ. Cin conũso ad
dñm. hoc est legem õi hab̾e scͥptam ñ in
cabulis s incorde. uicimo cordis affectu.
iustitiam legis amplecti. uͥfides ꝑdilecti¬
onẽ oꝑatur. Unde et sequitur. Cumenĩ

Expanded text:
ipsius legis accedat justitia, sed ad hoc ut ipsius legis accedat justitia, sed ad hoc ut faciat legem, in eo ipso quod eam facit, justificatur a gratia; non prius factor legis, ut quasi pro facta lege justus fiat: sed sicut creatur homo, ut sit homo, sic faciens legem justificatur, ut sit justus; vel esse appareat quod in faciendo est, id est justus. Sciendum autem quia de Judaeis hic loquitur conversis ad Dominum, legem spiritualiter implentibus. Gentilis etiam conversus naturaliter quae legis sunt facit, et faciens justificatur: quia legem naturalem cordi ejus naturaliter inscriptam a Deo, sed deletam ex vitio, instaurat in eo spiritus gratiae. Cui converso ad Dominum, hoc est legem Dei habere scriptam, non in tabulis sed in corde, intimo cordis affectu justitiam legis amplecti; ubi fides per dilectionem operatur. Unde et sequitur: VERS.
Abbreviated transcription (Latin):
iectione dĩ et ꝓximi. in quib cota lex
pendet et ꝓpħe. Quantũ uͦ spectat ad
mores. lex seripta. et lex nacuralis pe¬
ne eadem ẽ eque cõmunis cam uideis
quam gencib. nͥ quod alt̾ septan eã
habet in cabulis et inratione. alt̃ in sola
ratione. Uis quippe illa naturalis in est
utrisq. quarationale atumal legitimũ
aliquid et sentit et faeit. Id̾o sieut hie
dicitur. ñ est ꝑsonarum acceptio. s qui
peccauit inlege. idest in obseruatione
legis scͥpte positus. sed̾in legem uidica¬
bicur quȩ peccata ꝓhibet. et suam sin¬
gulis peccatis. penam inseribit. qͥuero
sine lege seͥpta peccauit. iudicabitur
sufficiente ei adiudicium ea qũã accep̃¬
Non enĩ auditores legis s facbores siue
seͥpte siue nat᷑alis. iustificabunt᷑ ap̃o
dm̃. Quod dieit fac̾torẽ legis cantũ
iustificari apud dm̃. sanum in tellectũ
desiderat. uidelieet ne contrarium ui¬
deatur. ad id quodalibi dicitur. Si ex

Expanded text:
lectione Dei et proximi; in quibus « tota lex lectione Dei et proximi; in quibus « tota lex pendet et prophetae . » Quantum spectat ad mores, lex scripta et lex naturalis pene eadem est, aeque communis tam Judaeis quam gentibus, nisi quod alter scriptam eam habet in tabulis et in ratione, alter in sola ratione. Vis quippe illa naturalis inest utrisque, qua rationale animal legitimum aliquid et sentit et facit. Ideo sicut hic dicitur, « non est personarum acceptio; » sed « qui peccavit in lege , » id est in observatione legis scriptae positus, secundum legem judicabitur, quae peccata prohibet, et suam singulis peccatis poenam inscribit: « qui vero sine lege » scripta « peccavit, » judicabitur sufficiente ei ad judicium ea, quam accepfactores » sive scriptae, sive naturalis, « justificabuntur apud Deum. » Quod dicit factorem legis tantum justificari apud Deum: sanum intellectum desiderat, videlicet ne contrarium videatur ad id quod alibi dicitur. « Si e
Abbreviated transcription (Latin):
scripte biꝑtita sunt. et parcim in saẽ¬
mentis. parcim in morib accipiuntur
Ad sacramenta ꝑcinet circũcisio sabb̃m
et alia huiusmodi. Admores uͦ ñ occi¬
des. ñ mechaberis. et his similia. In
obseruacionib si ñ incelligunt᷑. et ob¬
seruant᷑. sola seruitꝰ est. Si incelligũ¬
tur et obseruantur ꝓsunt. s in suo c̾e¬
pore sieut amoyse et ꝓph̾is obseruan¬
dasunt. cũ ad huc calis seruitꝰ utilis
ẽẽt ut sub tutore et cuore custodirent᷑.
Nichil aut̃ tam piȩ cerret animã. quam
sacramencum ñ incellectum. Incellec¬
cum uͦ gaudium parit. et celebrat᷑ libe¬
re. si opus ẽ congruum cempori. Sin
aut̃ eum suauicate spũali legitur can¬
cum. et cractatur. Om̃e aut̃ sacram̃¬
cum cũ intelligit᷑. aut refercur ad con¬
templationẽ ueritatis. aut ad bonos mo¬
res. Contẽplatio ueritatis in solius dĩ
dilectione fundatur. boni uͦ mores indi¬

Expanded text:
scriptae bipertita sunt; et partim in sacrscriptae bipertita sunt; et partim in sacramentis, partim in moribus accipiuntur. Ad sacramenta pertinet circumcisio, Sabbatum, et alia hujusmodi. Ad mores vero: « Non occides, Non moechaberis, » et his similia. In observationibus, si non intelliguntur et observantur, sola servitus est. Si intelliguntur et observantur, prosunt, sed in suo tempore, sicut a Moyse et prophetis observata sunt, cum adhuc talis servitus utilis esset, ut sub tutore et timore custodirentur. Nihil autem tam pie terret animam quam sacramentum non intellectum. Intellectum vero, gaudium parit; et celebratur libere, si opus est congruum tempori. Sin autem, cum suavitate spirituali legitur tantum et tractatur. Omne autem sacramentum cum intelligitur, aut refertur ad contemplationem veritatis, aut ad bonos mores. Contemplatio veritatis in solius Dei dilectione fundatur; boni vero mores in di
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑsonarum acceptio ap̾d
dm̃. Omĩs anima raci¬
onalis. etiam cupiditate
cecata. tam̃ cũ cogitat
et raciociliatur. quicqͥd
In ipsa ratiocinatione eius uerum
elucet. ñ ei tribuendum ẽ. s ipsi lu¬
mini ueriratis. a quo uel tenuit᷑ illustra¬
ta. uerum aliqͥd sentit ratiocinando.
Nulla enĩ est anima quãus ꝑu̾sa. quȩ
tamen raciocinari possit. ineuius con¬
conscientia ñ loquat᷑ đs. Manus enũ
formatoris nr̃i. in ipsis cordib nr̃is
scripsit. quod tibi lus fieri. alii ne fe¬
ceris. et quodcumq uulcis ut faciant
uobis homines. et uosfacite eissimilit̃.
h oc etiam antequam daret᷑ lex. nullus
ignorare ꝑmissus est. ut esset unde iudi¬
carentur. eciam qui legem scͥptam non
accepissent. S ne sibi aliqͥd homines de¬
esse quererentur. scͥpcum est et oppo¬
sicum oculis eoꝵs. quod in conscientia
uidere cogerent᷑. S legem scͥptam soli
acceꝑunt iudei. legem uͦ nacuralem
tam genciles qũa uidei. Oꝑa uͦ legis

Expanded text:
sonarum acceptio apud Deum. » Omnis anima rationalis, etiam cupiditate caecata, tamen cum cogitat et ratiocinatur, quidquid in ipsa ratiocinatione ei verum elucet, non ei tribuendum est, sed ipsi lumini veritatis, quo vel tenuiter illustrata, verum aliquid sentit ratiocinando. Nulla est enim anima quamvis perversa, quae tamen ratiocinari possit, in cujus conscientia non loquatur Deus. Manus enim formatoris nostri in ipsis cordibus nostris scripsit: « Quod tibi non vis fieri, alii ne feceris » ; et: « Quodcunque vultis ut faciant vobis homines, et vos facite eis similiter . » Hoc etiam antequam daretur lex, nullus ignorare permissus est, ut esset unde judicarentur, etiam qui legem scriptam non accepissent, Sed ne sibi aliquid homines deesse quererentur, scriptum est, et oppositum oculis eorum quod in conscientia videre cogerentur. Sed legem scriptam soli acceperunt Judaei; legem vero naturalem, tam gentiles quam Judaei. Opera vero legis
Abbreviated transcription (Latin):
sp̃ũ sc̃õ esse ducem cecors. ut utriq cadatis
in foueam lumen eoꝵ qui intenebris st̃.
quasi ꝑ ce illum inandoꝵ eruditor̃e genti¬
um. quasi in lege insipientium. tnagis¬
trum infantium. ut quasi fari discant
delege nenias fabularũ ur̃arum. haben¬
tẽ formam scientię et ueritatis in lege.
idẽ formatã et ueram legis scientiam.
cui suꝑ adicere quicqu̾a audeat nemo.
quippe erant iudei int̾ se rerũ suarum.
et quod peius est furari uolebant dele¬
ge sanũ intellectũ. deeccła gr̃am. de mun¬
do xp̃i aduentum. Sic etiam carnalit᷑.
plus aut̃ spũalit̾ mecha in bant᷑. post
concupiscentias suas eundo. Sequebant᷑
eciã idola gentiũ. plꝰ aut̃ idola cordiũ suoꝵ. in
ntͦq sacͥlegi ñ sacͣ collocantesinsacro. Inhonora¬
bãt etiã dm̃ legis p̃uaricationẽ ipsiꝰlegis. sqͣs es¬

Expanded text:
Spiritu sancto, « esse ducem caecorum, » ut utrique cadatis Spiritu sancto, « esse ducem caecorum, » ut utrique cadatis in foveam: « lumen eorum qui in tenebris sunt, » quasi per te illuminandorum, « eruditorem » gentium, quasi in lege « insipientium, » magistrum infantium, ut quasi fari discant de lege naenias fabularum vestrarum, « habentem formam scientiae et veritatis in lege, » id est formatam et veram legis scientiam, cui supera adjicere quidquam audeat nemo. quippe Judaei inter se rerum suarum; et quod pejus est, furari volebant de lege sanum intellectum: de Ecclesia gratiam, de mundo Christi adventum. Sic etiam carnaliter, plus autem spiritualiter moechabantur, post concupiscentias suas eundo. Sequebantur etiam idola gentium, plus autem idola cordium suorum; in utroque sacrilegi, non sacra collocantes in sacro. Inhonorabant etiam Deum legis per praevaricationem ipsius legis, in
Abbreviated transcription (Latin):
carnalit̾. et quasi p̃sumens de se. ad
gr̃am cardius accedebat. Si enim ue¬
non es. uera quippe uidea eccła est. euiꝰ
confessionis decore dñs d̾s̾ induit. et
cognomen duc̃e uideris apatͥb a qͥb
degeneras. qui circũcisionẽ carnis
habebant. ob signacłm fid̾i. circũcisio¬
nem uͦ cordis ob ipsam fidem. Reges
etiam soliti eratis habere de cribu
uida ꝓpt̾ quod etiam om̃s uidei appel¬
labamini. s cũ xp̃m regem decͥbu iu¬
da uegastis. et regnũ. et nomen pari¬
ter ꝑdidisti᷑. Requiescis uͦ in lege con¬
dẽpnans et irridenᷤ. uarios errores
genciliũ. uel requiescens in carnali
legis incellectu. nil ãplius iudicas q̃ren¬
dum. Et głaris indeo quasi peculiaris
d̾ippłs. et quia quasi nocus in iudea
cancum d̾s. Et nosti uoluntatẽ eius.
quia ñ fecit calit̾ om̃i nationi. et uidi
de ucilib utiliora. instructus ꝑlegem
confidis p̃sumendo ce ipsum sine duce

Expanded text:
carnaliter; et quasi praesumens de se, ad carnaliter; et quasi praesumens de se, ad gratiam tardius accedebat. Si enim venon es, vera quippe Judaea Ecclesia est, cujus confessionis decorem Dominus Deus induit, et cognomen ducere videris a Patribus, a quibus degeneras, qui circumcisionem carnis habebant ob signaculum fidei, circumsisionem vero cordis ob ipsam fidem. Reges etiam soliti eratis habere de tribu Juda, propter quod etiam omnes Judaei appellabamini. Sed cum Christum regem de tribu Juda negastis; et regnum et nomen pariter perdidistis. « Requiescis » vero « in lege, » condemnans et irridens varios errores gentilium: vel requiescens in carnali legis intellectu, nil amplius judicas quaerendum. « Et gloriaris in Deo; » quasi peculiaris Dei populus, et quia quasi notus in Judaea tantum Deus. « Et nosti voluntatem ejus, quia non fecit tali» de utilibus « utiliora, » instructus per legem, « confidis » praesumendo, « teipsum » sine duce
Abbreviated transcription (Latin):
munẽ admonitionẽ cͥam liber iorẽ
sibi accessũ adegrũ suũ aucupans. ua¬
lidis rationum uinculis pͥmũ aggre¬
dicur ligare freneieũ. ut quia gentes
facile sequaces habebat. etiam uideopᷤ
duriciã gr̃ę coaptaret. Uterq enim
scd̃m p̃dictas differentias sublege. se¬
luntatẽ eiꝰ. et ꝓbas utiliora. instructꝰ
ꝑlegem confidis ce ipsum eẽ. ducem
cecoꝵ. lumen eoꝵ qͥ intenebris sunt.
erudicor̃e insipientiũ. magistrũ in¬
fantium. habentẽ formã scientiȩ
et ueritatis in lege. Sciendum ẽ omĩa
quȩ hie quasi in laudem falsi iudei ꝓfe¬
runtur. ꝑ hyroniam ꝓlata. Q e quid
enim hie dieit quasi emplastrum.
qua cumorem suꝑbiȩ facit ut compͥma¬
tur uanitas et decumeat in anitas. Qd
enĩ tam inane quam iactare quod ñ
habet. quod ñ facit p̃dicare e Langue¬
bat qͥppe ppłs ille cirea sed̃a ppłi d̾i. id
est cirea legem dequa accepta suꝑbi¬
ebat. nec camen implebat eam uel

Expanded text:
munem admonitionem, jam liberiorem munem admonitionem, jam liberiorem sibi accessum ad aegrum suum aucupans, validis rationum vinculis primum aggreditur ligare phreneticum, ut quia gentes facile sequaces habebat, etiam Judaeorum duritiam gratiae coaptaret. Uterque enim secundum praedictas differentias sub lege, seluntatem ejus, et probas utiliora, instructus per legem, confidis teipsum esse ducem caecorum, lumen eorum qui in tenebris sunt; eruditorem insipientium, magistrum infantium, habentem formam scientiae et veritatis in lege. » Sciendum est omnia, quae hic quasi in laudem falsi Judaei proferuntur, per ironiam prolata. Quidquid enim hic dicit, quasi emplastrum est; quo tumorem superbiae facit, ut comprimatur vanitas, et detumeat inanitas. Quid enim tam inane quam jactare quod non habet, quod non facit praedicare? Languebat quippe populus ille circa secunda populi Dei, id est circa legem, de qua accepta superbiebat, nec tamen eam implebat vel
Abbreviated transcription (Latin):
sp̃e. deinde in resurrectione etiam
carnis ĩplebitur. harum quatuor
differentiarũ. pͥma ẽ ante legem.
sesa sublege. tereia sub grã. quarta
inpace plena atq ꝑfecta. Gr̃a tam̃ nec
ante defuit. quib eam oportuit imꝑq¬
ri. qũauis ꝓ temꝑis dispensatione uelata
de homine cłĩ singularit᷑. mͦ deppło dĩ
generalit̃. Si inquit tu iuideus cogno¬
minaris. Peritꝰ animarũ medicus.
de duob egrotis alcerum idẽ genus su¬
um ꝑicłosius uidens egrocare. infirma¬
cur eũ infirmis. gentiles durius redar¬
guens. nec parcens. eadem uͦ in udeis
ermina denocans. et lenit̾ ꝑstringen.
ut ꝑgentium obedientiam istos ꝓuocet
adpacientiam. donee more medicors
causam morbi miciget idẽ suꝑbiam.
ut sicut mediei solent dic̃e causa mic¬
gata. securiꝰ euram adhibeat. cirea en¬
sacuum. Uñ et ad solatiũ infirmica¬
cis neqͣqu̾ã singularit̃ ad hue eos co¬
arguit. s parit᷑ cũi aliis. Nunc uͦ pꝰ cõ¬

Expanded text:
spiritus, deinde in resurrectione etiam spiritus, deinde in resurrectione etiam carnis implebitur. Harum quatuor differentiarum prima et ante legem, secunda sub lege: tertia sub gratia, quarta in pace plena atque perfecta. Gratia tamen nec ante defuit, quibus eam oportuit impertiri, quamvis pro temporis dispensatione velata de homine Dei singulariter, modo de populo Dei generaliter. « Si, » inquit, « tu Judaeus cognominaris. » Peritus animarum medicus, de duobus aegrotis alterum, id est genus suum, periculosius videns aegrotare, infirmatur cum infirmis, gentiles durius redarguens, nec parcens; eadem vero in Judaeis crimina denotans, et leniter perstringens, ut per gentium obedientiam istos provocet ad patientiam, donec more medicorum causam morbi mitiget, id est superbiam, ut, sicut medici solent dicere, causa mitigata, securius curam adhibeat circa causativum. Unde et ad solatium infirmitatis nequaquam singulariter adhuc eos coarguit, sed pariter cum aliis. Nunc vero post com
Abbreviated transcription (Latin):
cenebris nulla resistente racione sed̾m
carnẽ uiuicur. hec sunt pͥma homuniᷤ.
De inde cumꝑ legem cognitio fuerit fae¬
ta peccati. si nondum diuinus aduiuat
sp̃s scd̃m legem uolens uiuere uincit᷑.
et sciens peccat. id agente scientia pec¬
cati. ut peccatum operet᷑. in homine
omnẽ concupiscentiã et cumulo pre¬
uaricationis. ad iecto. impleatur quod
scripcũ est. lex subintrauit. ut abun¬
daret delictum. heç sunt scd̾a homini.
Si aut̃ respexerit q̃s ut ad ĩplenda q̃
mandat. ipse adiuuare credatur. et¬
aduersus carnem fortiore robore cari¬
tatis. ut quauis ad huc sit quod homui
repugnet ex homine. ñ dum coca in¬
firmicate sanata. exfide tamen iustꝰ
uiuat. uisteq uiuat. in quantũ ñ ce¬
dit male concupiscentie. uincente
delectatione iuisticiȩ. Hȩc sunt tercia
bone spei hominis. In quib sipia ꝑse¬
uerantia qͥsq ꝓficiat. postrema pax
restat. que post hanc uitam in reqͥe

Expanded text:
tenebris nulla resistente ratione secundum tenebris nulla resistente ratione secundum carnem vivitur, haec sunt prima hominis. Deinde cum per legem cognitio fuerit facta peccati, si nondum divinus adjuvat spiritus, secundum legem volens vivere, vincitur, et sciens peccat, id agente scientia peccati, ut peccatum operetur in homine omnem concupiscentiam, et cumulo praevaricationis adjecto impleatur quod scriptum est: « Lex subintravit, ut abundaret delictum . » Haec, sunt secunda hominis: Si autem respexerit Deus, ut ad implenda quae mandat ipse adjuvare credatur, etadversus carnem, fortiore robore charitatis, ut quamvis adhuc sit quod homini repugnet ex homine, nondum tota infirmitate sanata, ex fide tamen justus vivat, justeque vivat, in quantum non cedit male concupiscentiae, vincente delectatione justitiae: haec sunt tertia bonae spei hominis. In quibus si pia perseverantia quisquam proficiat, postrema pax restat; quae post hanc vitam in requie
Abbreviated transcription (Latin):
scd̾m eungłm meũ ꝑ iħ̾m xp̃m. Cogita¬
tionũ inqͥt accusantiũ. Greeam con¬
suecudinem sequi uidecur lacinus in¬
t̃pres. qui cũ casum ablatiuũ ñ habenͭ:
geniciuo utunt᷑ ꝓ ablatiuo. Cogitati¬
onuni aut̃ dp̃e. quia ex cogitatione o¬
ꝑa diuidicant᷑. et innocens quis uel
reus diuidicat᷑. Cogicationũ uͦ dixit
ñ earum q̃ cunc erunt. s que modo
sunt. quia et facta nr̃a om̃ia et cogica¬
ca. licet pereant amemoria. ñ pereunt
aconscientia. quę coram uidice deo
om̃i a ꝓferuntur uluc̃e. Tremendũ
sane uidieim. ubi excrinseeus me hil
Si aut̃ tu uideus cognominaris. et re¬
quieseis inlege. Ingredit᷑ hie apłs
ualidam et necessariam disputationẽ
delege. ñ cantum adũsus uideos. s et
contra inimicos gr̃e. et eos quos paulo
supͣ exconcentione denocauit. Inqua
plurimũ adiuuabit lec toris studium.
si uͤu. differentias uł legis uł ꝓfectus
in lege memorie cõmendacas habue¬
rit. Cum enĩ inaltissimis ignor antiȩ

Expanded text:
 Cogitationum, inquit, accusantium. Graecam consuetudinem sequi videtur Latinus interpres, qui cum casum ablativum non habeant, genitivo utuntur pro ablativo. Cogitationum autem dixit, quia ex cogitatione opera dijudicantur, et innocens quis vel reus dijudicatur. Cogitationum vero dixit, non earum quae tunc erunt, sed quae modo sunt, quia et facta nostra omnia; et cogitata, licet pereant a memoria, non pereunt a conscientia: quae coram judice Deo omnia proferentur in lucem. Tremendum sane judicium, ubi extrinsecus nihiSi autem tu Judaeus cognominaris, et requiescis in lege. » Ingreditur hic Apostolus validam et necessariam disputationem de lege, non tantum adversus Judaeos, sed et contra inimicos gratiae, et eos quos paulo supra ex contentione denotavit. In qua plurimum adjuvabit lectoris studium, si quatuor differentias vel legis, vel profectus in lege, memoriae commendatas habuerit. Cum enim in altissimis ignorantiae
Abbreviated transcription (Latin):
seit se hominẽ rectũ fecisse. et in suꝑ
obeoientiȩ dedisse p̃ceptum. ⁊ testimo¬
nium conseientie in lege nacure.
In neutro gͦ iusta est excusatio. s inu¬
crumq uista dampnatio. Si enim in¬
exeusabiles illi qui inuisibilia ãi aere¬
acura mundi ꝑ ea quȩ facta sunt in¬
cellig̾e non pocuerunt. quanto magͣ
qui ex lege eiꝰ instructi. confidunt
se eẽ duces cecoꝵs et lumen eoꝵs qui
intenebris sunt : Ad eos quippe ꝓprie
ris. humana sapiens. ⁊ scd̾m hominẽ
iudicans. In quo enim udieas alcerũ.
ce ipsum condempnas. Cadem enĩ
agis. quȩ iudieas. hominib in homini¬
b iudicantib uel etiam punientib quę
ipsi agunt. mundus plenus est. qui cum
Cum aliquando quedam que mala uiden¬
tur. bono animo fiant et bona malo.
alia uͦ sint in quib siue inbono siue in
malo oꝑantis animus concordat. eius
solius est inuericate iudiciũ. qui corda

Expanded text:
scit se hominem rectum fecisse, et insuper scit se hominem rectum fecisse, et insuper obedientiae dedisse praeceptum: testimonium conscientiae in lege naturae. In neutro ergo justa est excusatio; sed in utrumque justa damnatio. Si enim inexcusabiles illi, qui invisibilia Dei a creatura mundi per ea quae facta sunt intelligere non potuerunt, quanto magis qui ex lege ejus instructi, confidunt se esse duces caecorum, et lumen eorum qui in tenebris sunt? Ad eos quippe ris, humana sapiens, et secundum hominem judicans. « In quo enim judicas alterum, te ipsum damnas. Eadem enim agis quae judicas. » Hominibus in hominibus judicantibus. vel etiam punientibus quae ipsi agunt, mundus plenus est; qui cum » Cum aliquando quaedam, quae mala videntur, bono animo fiant, et bona malo; alia vero sint, in quibus sive in bono sive in malo operantis animus concordat: ejus solius est in veritate judicium, qui corda
Abbreviated transcription (Latin):
sinimis onerata esset. Qͥun eciam de
speciȩ conu̾sa ad genus publieam hic
facit ẽẽ om̃ium eors correptionem. cor¬
ripientis molestia ut et alii incorrep¬
cionem eoꝵ ꝑficerent. et ipsi ut dictũ
est inpacientia ñ deficerent. Qͥa gͦ in¬
quit om̃s .i qui faciunt et qui consen¬
cuint digni sunt morce. in exeusabi¬
lis es ohomo. In exeusabilis ẽ quem
non lacet uericas. et ꝑseuerat in eo
iniquitas. O homo qui in honore po¬
sicus legẽ dĩ habes. ⁊ seo̾m legem d̾i
uidicas. et cum eo homo om̃is petea¬
cor uel ex reacu originis. uł ex addita¬
mento ꝓpͥe uolimtatis. siue qui noũ
siue qui ñ nouit. quia et ipsa ignora iͥn
eis qui incelligere noluerunt. sine du¬
bio peccatũ est. ineis aut̃ quiñ pocuer̃t
pena peccati. ꝓpt̾ea ohomo qui ex lege
iudicas mexeusabilis es. s et cu om̃is
homo qui nec legem nosti qiec uidicas.
nichilominus in exeusabilis es. Ñ
enim ad mictit excusacionenem qui

Expanded text:
si nimis onerata esset. Quin etiam de si nimis onerata esset. Quin etiam de specie conversa ad genus, publicam hic facit esse omnium eorum correptionem corripientis modestia, ut et alii in correctione eorum proficerent, et ipsi, ut dictum est, in patientia non deficerent. Quia ergo, inquit, omnes, et qui faciunt, et qui consentiunt, digni sunt morte, « inexcusabilis es, o homo. » Inexcusabilis est, quem non latet veritas, et perseverat in eo iniquitas. « O homo. » Homo qui in honore positus legem Dei habes, et secundum legem Dei judicas, et cum eo homo omnis peccator, vel ex reatu originis, vel ex additamento propriae voluntatis, sive qui novit, sive qui non novit, quia et ipsa ignorantia in eis qui intelligere noluerunt, sine dubio peccatum est; in eis autem qui non potuerunt, poena peccati. Propterea, o homo, qui ex lege judicas, inexcusabilis es, sed et tu omnis homo, qui nec legem nosti, nec judicas, nihilominus inexcusabilis es. Non enim admittit excusationem, qui
Abbreviated transcription (Latin):
cante. quantũ ad peccati affectum ideui
sencire. Nel consentire ẽ fouere errorẽ.
et tatere cũ possit argure. Propt̃ quod¬
in exeusabilis es ohomo: omnis qui iudi¬
cas. Doctor egreguis et mire in eugłio
prudentiȩ. et qui om̃ib om̃ia fieri no¬
uerat. gentium apłs ministerium
sium semꝑ sollicitus et edificare et ho¬
norificare. post quam sacis parcem gen¬
aum scõm pͥorem statum de pressit. et
humiliauit. quia sic expediebat. iam
ne cornua adderet in sulcacioni uideoꝵ
flagellum correptionis in eos conũcit.
ut quos pares censura discipline fac̾et.
par eqiam consolatio in pace xp̃i duleiꝰ
uniret. Et cum eadem que gentib qͣn¬
cum ad idolacrie et iminundicie sordeᷤᷤ
grauissime eis imputare posset. qͥppe
quib libri ꝓpħarum pleni sunt. pru¬
dent̾ camen pareit ne cum uencum
foret adlegis questiones. quas moles¬
cissimas eis fucuras ñ dubicabat. paci¬
entia lassescens caderet sub pondere.

Expanded text:
cante, quantum ad peccati affectum, idem cante, quantum ad peccati affectum, idem sentire. Vel consentire est fovere errorem et tacere, cum possit arguinexcusabilis es, o homo omnis qui judicas. » Doctor egregius et mirae in Evangelio prudentiae, qui omnibus omnia fieri noverat, gentium Apostolus, ministerium suum semper sollicitus et aedificare et honorificare, postquam satis partem gentium secundum priorem statum depressit et humiliavit, quia sic expediebat, jam ne cornua adderet insultationi Judaeorum, flagellum correptionis in eos convertit, ut quos pares censura disciplinae faceret, par etiam consolatio in pace Christi dulcius uniret. Et cum eadem quae gentibus, quantum ad idololatriae et immunditiae sordes gravissime eis imputare posset, quippe quibus libri prophetarum pleni sunt, prudenter tamen parcit, ne cum ventum fuerit ad legis quaestiones, quas molestissimas eis futuras non dubitabat, patientia lassescens caderet sub pondere,
Abbreviated transcription (Latin):
etiam ñ agunt si penitentiã agunt. uiti
digni sunt. Et nocandum pͥmo et sedo
loco suꝑͣ plecti calib penis. ut si quio sape¬
rent iam eis ulterius suꝑbiendũ ñ eẽt.
incercio uͦ iam plenarie totam induum
inspientiam. ut canto plus suꝑbire li¬
beat. quanto minor fit suꝑbiendi mate¬
ria. Sorores quippe sunt in duuoue. stid¬
ticia et suꝑbia. nisi quod canto tolera¬
bilior ẽ stulcia. quanto ñ tum quani sine
suꝑbia inuenit᷑. supbia uͦ nunquã ẽ sinest
Cum iusticiam dĩ cognouissent. non intelle¬
xerunt quia qui talia a gunt digni sunt
morte. Oculus quippe sibi erant. ideo cog¬
noscebant. lum̃ uero ẽẽ sibi ipsi ñ pote¬
rant. id̾o ñ intelligebant. habebant qͥp¬
pe adeo ragonem nacure. quam sibi
ꝓtue arrogantes. non curabant que¬
re auxilium gr̃e. id̾o intellig̾e ñ pocuer̃
quod płimũ eis ex pediret in telligere.
solum qui facuuit ea s eciam qͥ con¬
sentiunt facientibi. Consencire ẽ cũ pec¬

Expanded text:
m non agunt, sed poenitentiam agunt, vita digni sunt. Et notandum primo et secundo loco superbiam plecti talibus poenis, ut siquid saperent, jam eis ulterius superbiendum non esset. In tertio vero jam plenarie totam induunt insipientiam, ut tanto plus superbire libeat, quanto minor fit superbiendi materia. Sorores quippe sunt individuae stultitia et superbia, nisi quod tanto tolerabilior est stultitia, quanto nonnunquam sine sCum justitiam Dei cognovissent, non intellexerunt, quia qui talia agunt, digni sunt morte. » Oculus quippe sibi erant, ideo cognoscebant; lumen vero esse sibi ipsi non poterant: ideo non intelligebant. Habebant quippe a Deo rationem naturae, quam sibi proterve arrogantes, non curabant quaerere auxilium gratiae: ideo intelligere non potuerunt quod plurimum eis expediret intelligere. « Non solum qui faciunt ea, sed etiam qui consentiunt facientibus. » Consentire est cum pec
Abbreviated transcription (Latin):
bet᷑ deo. Ipsi etiam sunt iuusti. qui pec¬
cant infidem qua ustus uiuit. Quos eq¬
am uigilant̃ apłs homines appellat. siẽ
aliis quibdam alibi quasi ex ꝓbrando
loqͥtur dicens. Nonne homines estis:
S unde nocicia ueritans. eis quib a̾s

Expanded text:
betur Deo. Ipsi etiam sunt injusti qui pecbetur Deo. Ipsi etiam sunt injusti qui peccant in fidem, qua justus vivit. Quos etiam vigilanter Apostolus homines appellat; sicut aliis quibusdam, alibi quasi approbando loquitur, dicens: « Nonne homines estis . » Sed unde notitia veritatis eis, quibus Deus
Abbreviated transcription (Latin):
uel at᷑ credentiũ iusticia et głificatio.
s et non credentium inuistieia et ira
que ẽ iusta ineos dãpnatio. Ira enim̃
in homine motꝰ animi ad uindictam.
ind̾o uͦ iusta uindicta executio ẽ. Qs
rare :. Ira siqͥdem dĩ uanaẽ. et seducto¬
ria felicitas impioꝵ. tbulationis corꝑa¬
lis affuctio. interior odcecatio mentis.
inpecẽo aeuleus male conseientiȩ et
censura ultionis et̾nȩ et incerdũ in eis
qͥabucuntur sicut philosophi gentiũ ꝙ
sapientes huiusmundi ipsa alumina¬
tione mentis. Dequib subdit. Suꝑ omnẽ
impietatẽ et iniusticiam hominũ. eoꝵ qͥ
ueritatẽ dĩ in in iusticia decinent. huius¬
modi enĩ hominib. mulco meliꝰ fuerat
ait impietatem et iniusticiam. scilicet
tam uidei quam greci. legẽ habentis et
ñ habentis. Qui enim peccat inculcum
dĩ impius ẽ. quia sicut iniob legit᷑. pie¬
tas culcus dĩ est. Ex impietate uͦ iniusticia
ꝓcedit. cum defertur ereacure quid de¬

Expanded text:
velatur credentium justitia et glorificatio, sed et non credentium injustitia et ira, quae est justa in eos damnatio. Ira enim in homine motus animi ad vindictam; in Deo vero justa vindictae exsecutio esrare? » Ira siquidem Dei, vana est et seductoria felicitas impiorum, tribulationis corporalis afflictio, interior obcaecatio mentis, in peccato aculeus conscientiae, et censura ultionis aeternae, et interdum in eis qui abutuntur, sicut philosophi gentium et sapientes hujus mundi, ipsa illuminatio mentis. De quibus subdit: « Super omnem impietatem et injustitiam hominum eorum qui veritatem Dei in injustitia detinent. » Hujusmodi enim hominibus multo melius erat, ait, « impietatem et injustitiam, » scilicet tam Judaei quam Graeci, legem habentis et non habentis. Qui enim peccat in cultum Dei, impius est, quia sicut in Job legitur, « pietas cultus Dei est . » Ex impietate vero injustitia procedit, cum defertur creaturae, quod de
Abbreviated transcription (Latin):
et honorem et incorruptionẽ ꝓboni
oꝑis pacientia uita et̾̃na dabicur ad̾o.
non solum iudeis. quib credita uden¬
tur eloqͥa dĩ. s etiam grecis. quia uis¬
cum est dĩ uidicium. et ñ cantũ ds
uideoꝵ ẽ. s et gentium. his uͦ qͥ ꝑ contenti¬
onem mentis et animi prauitatẽ ueri¬
tati non credunt. s iniqͥtatem sequunt᷑.
reddica ira et indignatio. tͥbulatio et
angustia. ñ solum gentili. s. et iudeo.
qͥa ñ est ꝑsonarũ acceptio apud dm̃. Hȩc
quidem quantũ ad sermonũ ordinei
spectat. s nunc quȩ adinteriorẽ sensũ
ꝑtinent reqͥramus his inquit qui scd̾m
pacientiã boni oꝑis. idest qui fructũ
afferunt in pacientia. głam et hono¬
rem. Gła hec in corruptionis et ĩ mor¬
calicatis erit inresurrectione tam in
corꝑe quam in anima beata felicitas.
honor aut̃ ipse erit quem habuit homo
priusquã cõpareretur um̃tis insipi¬
entib et similis eis efficeret᷑. cũ scili¬

Expanded text:
m et incorruptionem, pro boni operis patientia, vita aeterna dabitur a Deo, non solum Judaeis, quibus credita videntur eloquia Dei, sed etiam Graecis; quia justum est judicium Dei: non tantum Deus Judaeorum est, sed et gentium. His vero qui per contentionem mentis et animi pravitatem veritati non credunt, sed iniquitatem sequuntur, reddetur ira et indignatio, tribulatio et angustia, non solum gentili, sed et Judaeo, quia non est personarum acceptio apud Deum. Haec quidem, quantum ad sermonum ordinem spectant; sed nunc quae ad interiorem sensum pertinent requiramus. « His, » inquit, « qui secundum patientiam boni operis, » id est qui fructum afferunt in patientia; « gloriam et honorem. » Gloria haec, incorruptionis et immortalitatis erit in resurrectione, tam in corpore quam in anima beata felicitas. Honor autem ipse erit, quem habuit homo, priusquam compararetur jumentis insipientibus, et similis eis efficeretur, cum scili
Abbreviated transcription (Latin):
paulũ ꝓconsulem asie sublene uigñ
tuum misisset. regni tui ꝓuinti alem
effectũ. ipse quoq ex s aulo paulus uo¬
cari maluit ob insigne cam magne
uictorie. Plus enĩ hostis uincitur. in
eo quem plus tenet. Plus aut̃ hostis
antiquus tenet suꝑbos nomine nobilita¬
tis. et de his plures nomine auctorica¬
ꝓfessio et humilitatis ẽ igłȩ et aue¬

Expanded text:
Paulum proconsulem Asiae sub leve jugum Paulum proconsulem Asiae sub leve jugum tuum misisset, regni tui provincialem effectum, ipse quoque ex Saulo Paulus vocari maluit, ob insigne tam magnae victoriae . Plus enim hostis vincitur in eo quem plus tenet. Plus autem hostis antiquus tenet superbos nomine nobilitatis; et de his plures nomine auctoritaprofessio et humilitatis est, et g
Abbreviated transcription (Latin):
Magnꝰ es dñe et ex¬
celsus. et humilia
respicis: et alca alon¬
ge cognoscis. Tu cog¬
nouisti saulum. asu¬
ꝑbo rege et ꝑsecuco¬
re formam tͣhentem cam ꝑsecutionis
quam nominis. s non alonge cogno¬
iuisti eum. Tu enim humiliasti eum
paidummꝰ beniamin adolescentulum
inmentis ex cessu celos penetrancem
et in paradiso dĩ audiencẽ uerba ar¬
chana quȩ ñ licet homini loqui. lupñ
olim rapacem. s ad uesꝑum̃ preaam
diuidentem. Reculit tam̃ inde nobs
aliqua quȩ licuit qͥdem homini loqͥ
s nulli ad purum licet in tellig̾e. qͥñ
aliquid plus homine habuerit. hebra¬
ice dicebatur saul. lacine saulus. qua¬
si saulus. sieut iacob iacob. ioseph
iosephus. et his similia. Assumpcus
aut̃ a ce inuas electionis ad p̃diem¬
dam gentib gr̃am tuam. de saulo
maluit uocari paulus quasi paululus
requiescit. ut ipso nomune suꝑbiam
eoꝵ confunderet. qui gr̃am cuam suis
applicare meritis psumebant. Hoc ad
humilitat̾ẽ suã. ad głam uͦ tuam cũ

Expanded text:
Magnus es, Domine, et excelsus, et humilia respicis, et alta a longe cognoscis. Tu cognovisti Saulum a superbo rege et persecutore formam trahentem, tam persecutionis quam nominis; sed non a longe cognovisti eum. Tu enim humiliasti eum Paulum , Benjamin adolescentulum in mentis excessu coelos penetrantem; et in paradiso Dei audientem verba arcana, quae non licet homini loqui, lupum olim rapacem, sed ad vesperum praedam dividentem. Retulit tamen inde nobis aliqua, quae licuit quidem homini loqui, sed nulli ad purum licet intelligere, qui non aliquid plus homine habuerit. Hebraice dicebatur Saul, Latine Saulus, quasi Saülus; sicut Jacob Jacobus, Joseph Josephus, et his similia. Assumptus autem a te in vas electionis ad praedicandam gentibus gratiam tuam, de Saulo maluit vocari Paulus, quasi Paululus,  sanctus requiescit, ut ipso nomine superbiam eorum confunderet, qui gratiam tuam suis applicare meritis praesumebant. Hoc ad humilitatem suam. Ad gloriam vero tuam cum
Abbreviated transcription (Latin):
corruptione ñ dolet. Nullus gͦ dolor in
corpore ĩmorcali. nullus instuꝑido. et ca¬
men uieiniorẽ immorcalicati sanicas do¬
lentis. quam stupor ñ sentientis. Sie non
sine affectu existens anima sapientis. dieit
de sensu sanicatis. Ꝙ s infirmat᷑ et ego
ñ infirmor : Es seanoalizat᷑ et ego non
uror c: ꝙcet̾a. Exfonte gͦ suꝑbie in quo di¬
centes se esse sapientes stulci facti sunt. om̃is
maloꝵ hors que dinumerata sunt pestifer
et insingłis singulas patiunt᷑ cracditiones
Uerbum aut̃ hic craditionis quantum ad
dm̃ qui cradit sencentia ẽ iuste iuidicanti.
quantum ad eum qui cradit᷑. deceptio ẽ
peccati fallentis. frimo gͦ suꝑbiam am¬
pleccentes et ydolacriam. craduntur
indesideria cordis sui in immunditian
sed̾o quasi sapientiores. et ꝓficientes im
peuis. nec cancum ioolis. quantũ rerũ
nacure sacͥficandum ẽẽ iudicantes. cͣdli

Expanded text:
corruptione non dolet. Nullus ergo dolor in corruptione non dolet. Nullus ergo dolor in corpore immortali, nullus in stupido; et tamen vicinior est immortalitati sanitas dolentis quam stupor non sentientis. Sic non sine affectu existens anima sapientis, dicit de sensu sanitatis: « Quis infirmatur, et ego non infirmor? Quis scandalizatur, et ego non uror? etc. » Ex fonte ergo superbiae, in quo dicentes se esse sapientes stulti facti sunt, omnis malorum horum quae dinumerata sunt, pestifer et in singulis singulas patiuntur traditiones. Verbum autem hic traditionis, quantum ad Deum qui tradit, sententia est juste judicantis; quantum ad eum qui traditur, deceptio est peccati fallentis. Primo ergo superbiam amplectentes et idololatriam, traduntur in desideria cordis in immunditiam, secundo quasi sapientiores et proficientes in pejus, nec tantum idolis, quantum rerum naturae sacrificandum esse judica
Abbreviated transcription (Latin):
sic malum illi sapit in cogitatione. Neqͥ¬
cia. Nequam ẽ qui cantũ fac̾e̾ nequit. quan¬
cum in alicia cordis eius suggerit. Inuidia.
O dium ẽ felicitatis aliene: cum nocere ñ
possit. P recereunda sunt que sunt ma¬
nifesta. nͥ quod hoc p̃tereundum ñ est. qͦd
susurrones coniunxit et detͤelores. quos
parit᷑ ꝓnuntiauit deo eẽ. odibiles. Ad ul¬
timũ uͦ insipientes posuit. et in c̃õpositos.
quia hȩc om̃ia quen ceꝑint ad quandam
cordis ꝑducunt insipientiam. et fatuam
in cõpositionẽ moꝵs. intantum ut in qͦn¬
dam nacure stuporem inciãentes. nullã
adpximũ ullũ habeant affectonẽ. uel ad
quenilibet habici cuiꝰ libet federis fidem.
nullam inneccessicate alicuiꝰ miscdi̾am.
Quod quam sit leginature concrarium.
ipsius etiam nacure eiudens documen
lestatur dolet. Stupor ñ cdlolo̾t amisit sen¬
sum doloris. tanto peior. quanto insensibi¬
lior. Rursum ĩ morcalitas absumpta õi.

Expanded text:
sic malum illi sapit in cogitatione. « Nequsic malum illi sapit in cogitatione. « Nequitia. » Nequam est qui tantum facere nequit, quantum malitia cordis ejus suggerit. « Invidia, » odium est felicitatis alienae, cum nocere non possit. Praetereunda sunt, quae sunt manifesta, nisi quod hoc praetereundum non est, quod susurrones conjunxit et detractores, quos pariter pronuntiavit Deo esse odibiles. Ad ultimum vero insipientes posuit et incompositos, quia haec omnia quae coeperint, ad quamdam cordis perducent insipientiam, et fatuam incompositionem morum, in tantum ut in quemdam naturae stuporem incidentes, nullam ad proximum ullum habeant affectionem, vel ad quamlibet habiti cujuslibet foederis fidem, nullam in necessitate alicujus misericordiam. Quod quam sit legi naturae contrarium, ipsius etiam naturae evidens documentlestatur, dolet. Stupor non dolet, amisit sensum doloris, tanto pejor, quanto insensibilior. Rursum immortalitas absumpta omni
Abbreviated transcription (Latin):
legendus. Quod cam̃ apłm scribere. pru¬
dentissime nec puduit. nec piguit. ut
suꝑbos humiliaret. et cõmoneret eos qͦs
exicus habeat contemptꝰ dĩ. Ad quem eciã
finem culcores suos ꝑoucit auarsa. quȩ
seruit pocius creature quã creatori. dum
plus diligit nũmum quam dm̃. hi gͦ qͦli
iudicio usi sunt cirea diuinitatis uenera¬
cionẽ. fedas ei p̃ferentes animalium ima¬
gines. cali etiam uice erga semet ipsos
utunt᷑. uiuentes irrationabilium mo¬
re bestiarum. et abiecta dĩ unagine. eoꝵ
sieut ꝓbabilit̾ monstrauerunt d̃m ñ ha¬
bere innoticia. cͣclidit illos ds in repbũ
sensum. ut qui sensum abiecerant aĩ. in suo
sensu ꝓbarent᷑ repbi. Ipsi enĩ credendi
lunt uel ñ audent peceare. Unoe ꝓpłia
om̃ib his iniquicatis parcib. Malicia. Ma¬
licia fons ẽ et sencina et quasi qued am¬
Sapientia ooit maliciam. Sapientia qͥppe
concraria ẽ maliciȩ. quia sieut bonũ hine.

Expanded text:
legendus. Quod tamen Apostolum scribere prulegendus. Quod tamen Apostolum scribere prudentissime nec puduit nec piguit, ut superbos humiliaret, et commoneret eos quos exitus habeat contemptus Dei. Ad quem etiam finem cultores suos perducit avaritia; quae servit potius creaturae quam Creatori, dum plus diligit nummum quam Deum. Hi ergo quali judicio usi sunt circa divinitatis venerationem, foedas ei praeferentes animalium imagines, tali etiam vice erga semetipsos utuntur, viventes irrationabilium more bestiarum; et abjecta Dei imagine, eorum sicut probabiliter monstraverunt Deum non habere in notitia, tradidit illos Deus in reprobum sensum, » ut qui sensum adjecerant Dei, in suo sensu probarentur reprobi. Ipsi enim credendi lunt, vel non audent peccare. Unde Propheta omnibus his iniquitatis partibus « Malitia. » Malitia fons est et sentina, et quasi Sapientia odit malitiam. » Sapientia quippe contraria est malitiae, quia sicut bonum huic,