comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ꝙ ait apls: dixit quida ex ip̃is ꝓprius eoꝵ ꝓpheta. srethenses sꝑ mẽda¬
ces. male bestie. uentris pigri. Testimoĩum hoc u̾uoꝰ est. ignorans dcm̃
esse de quoda epinienide qui crethensis fuit. in cuius libris hoc ĩueĩt
Qui homo inter ꝓphetas dei nõ inuenitur. nec ad illa eloquia dei per¬
tinz. que iudeis dicit dcredita qui nõ mẽtit᷑. Ideo nõ cõmemorauit apłs
nom̾ eius. sic sol cõmemorare ꝓphas dei aln dicens. sic̃ et dauid dicit.
ysayas audet aut̃ et dicit. Sic̃ et osee dicit. Uel tacitis eoꝵ noĩbꝰ cũ
dic sic̾ scriptũ est. et ea scriptura intelligitur in qua est auctoritas dei. aud
euidenter deũ dicere asserit. cum aliꝙ adhibet testimoĩu de lege uel
b inquit cura est deo: An ꝓpt̃ uos scriptura dicit: ostendens utiq ĩ ead̃
scriptura deũ loqui. uel illud. prouidens aut̃ scriptura qr ex ftoe iusti¬
ficat gs̃ deus: p̾nũtiauit abrahe dics. In semine tuo bñdicentur õs

Expanded text:
heta, Cretenses semper mendaces, malae bestiae, ventres pigri; testimonium hoc verum est : ignorans dictum esse de quodam Epimenide, qui Cretensis fuit, in cujus libris hoc invenitur; qui homo inter Prophetas Dei non invenitur, nec ad illa eloquia Dei pertinet, quae Judaeis dicit credita, qui non mentitur. Ideo non commemoravit Apostolus nomen ejus, sicut solet commemorare Prophetas Dei aliquando dicens, Sicut et David dicit ; Isaias autem audet et dicit , Sicut et Osee dicit : vel tacitis eorum nominibus, cum dicit, Sicut scriptum est ; et ea Scriptura intelligitur, in qua est auctoritas Dei: aut evidenter Deum dicere asserit, cum aliquod adhibet testimonium de Lege vel inquit, cura est Deo? An propter nos Scriptura dicit ? ostendens utique in eadem Scriptura Deum loqui. Vel illud: Providens autem Scriptura, quia ex fide justificat gentes Deus, praenuntiavit Abrahae dicens, In semine tuo benedicentur omnes
Abbreviated transcription (Latin):
mor non eris. qr diis qui fec te diis salbaoth nom̃ er et qͥeruit te deꝰ isrł.
deus oĩs t̾re uocabr. Quis est qui dixit. uideba ĩuisu noctis et ecce cum
nubibꝰ celi ut filius hoĩs erat ueniens. et usq ad uetustũ dierũ perue¬
nic. et ĩ cõspectu eius platus est. et ip̃i datus est pͥncipatꝰ &. honor ⁊ re¬
gnu et oĩs populi. tribꝰ et lingͥe ip̃i seruient. potestas eiꝰ potestas per¬
petua que nõ transibit et regnũ eius nõ corrupet᷑: ħet alia multa atq
manifesta de xp̃o et ecc̃a unte p̾dcã sunt. que sic uidemꝰ impleta. et cõ¬
sonãtibꝰ eu̾glicis atq apłicis lit̾tis etia speramꝰ ĩplenda. si sp̃s̃ dei ante
aduetu ꝓpisti nõ fuit super t̾ra. uł si aꝓphetis isrł nõ est xpisti p̾nũciat
aduẽtus sicut hic desipit. Qui xp̃m negando ante ꝓmissu nõ h̾et un
asserat missu: et merito. qr ip̃e quẽ predicat nec missꝰ est: nec ꝓmissꝰ¬

Expanded text:
th nomen ei; et qui eruit te Deus Israel, Deus omnis terrae vocabitur . Quis est qui dixit: Videbam in visu noctis, et ecce cum nubibus coeli ut filius hominis erat veniens, et usque ad vetustum dierum pervenit, et in conspectu ejus praelatus est: et ipsi datus est principatus, et honor, et regnum; et omnes populi, tribus, et linguae ipsi servient: potestas ejus potestas perpetua, quae non transibit, et regnum ejus non corrumpetur ? Haec et alia multa atque manifesta de Christo et Ecclesia unde praedicta sunt, quae sic videmus impleta, et consonantibus evangelicis atque apostolicis Litteris etiam speramus implenda, si Spiritus Dei ante adventum Christi non fuit super terram; vel si a Prophetis Israel non est Christi praenuntiatus adventus, sicut hic desipit, qui Christum negando ante promissum, non habet unde asserat missum? Et merito, quia ipse quem praedicat, nec missus est, nec promiss
Abbreviated transcription (Latin):
tiquitas ut ei om̃s heretici diu̾sa noĩa ĩponant cũ ip̃i sua singła sicut
ab õibus appellantur obtineant. Arriani quippe et eunomiani nõ alii
beretici nos uocitant omousianos qr cõtra eoꝵ errorẽ g̾to uocablo. uͦ aiꝰ oͦyͫͥ ᷤ̾ ĩ cuͦ xͫ.¬
bed effendimꝰ patrem et filiũ ⁊ spiritũ .s. Idest unius eiustq substãtie
suii nõ cuiꝰ ip̃e esset s dui̾se dic̾et esse nature: exheredari se ab eo
mallet filiꝰ quã hoc putari. Quãta itaq ĩpietate isti cecantur. Quic̃
confiteantur unigenitũ dei filiũ nolut̃ eiusdẽ nature cuiꝰ pat̾ e cõsit̾i
s diu̾se atq imparis et multis modis rebꝰq dissimit tanꝙ̃ non de deo
natus s ab illo de nichilo cͤreatus. acper hoc et ip̃e creatus grã filius:
nõ natura. ecce qui nos qiͣ macula noui noĩs uocant omousianos. nͥ
se ipos cum ista senciunt ĩtuentur in sanog.

Expanded text:
tiquitas, ut ei omnes haeretici diversa nomina imponant, cum ipsi sua singula, sicut tiquitas, ut ei omnes haeretici diversa nomina imponant, cum ipsi sua singula, sicut ab omnibus appellantur, obtineant. Ariani quippe et Eunomiani, non alii haeretici, nos vocitant Homousianos, quia contra eorum errorem, graeco vocabulo ὁμοούσιον defendimus Patrem et Filium et Spiritum sanctum, id est, unius ejusdemque substantiae, suum non cujus ipse esset, sed diversae diceret esse naturae, exhaeredari se ab eo mallet filius quam hoc putari. Quanta itaque impietate isti caecantur, qui cum confiteantur unigenitum Dei Filium, nolunt ejusdem naturae cujus Pater est confiteri, sed diversae atque imparis et multis modis rebusque dissimilis, tanquam non de Deo natus, sed ab illo de nihilo sit creatus; ac per hoc et ipse creatura sit, gratia filius, non natura? Ecce qui nos quasi macula novi nominis vocant Homousianos, nec se ipsos, cum ista sentiunt, intuentur insanos.
Abbreviated transcription (Latin):
et generans sine tpre per que condidit tempora. et sicut d̾m se nõ pre¬
sciuit futurum quod semper: sic nec patre qr cum filio semꝑ erat. nͨ¬
magno maior nec bono melior. qr nõ patri tm̃: s uniu̾se trinitati dcꝙ
u es deus solus magnꝰ. Nec de patre tm̃ set de uniu̾s
magistrũ bonu. qui eũ nond̾ intelligebat deũ. Tanꝙ̃ dicerȩ. Si uo
ut se patri subiciat eũ q maiore esse testetur. Nouimꝰ quippe ĩ filio
formam serui nõ ficta simulatãq set uerã. ꝓpt quẽ scilic humͣnum
hĩtu et ꝓpt quod ip̃e de patre nõ pat̾ de illo deus est: dicit illa oĩa de qͥbꝰ
isti occasionẽ accipiunt diu̾sas patris et filii credere ac predicare n̾as
et cum se tanta ista uoragine ĩpietatis ĩmergant: nos tanꝙ̃ obpbrio
noui noĩs omousianos uocant. Ita enĩ sese het catholice uentatis an¬

Expanded text:
et generans sine tempore per quem condidit tempora. Et sicut Deum se non praeet generans sine tempore per quem condidit tempora. Et sicut Deum se non praescivit futurum quod semper erat; sic nec Patrem, quia cum Filio semper erat: nmagno Filio major, nec bono melior; quia non Patri tantum, sed universae Trinitati dictum est, Tu es Deus solus magnus . Nec de Patre tantum, sed de unimagistrum bonum, qui eum nondum intelligebat Deum: tanquam diceret, Si vut se Patri subjiciat eumque majorem esse testetur. Novimus quippe in Filio formam servi, non fictam simulatamque, sed veram: propter quem scilicet humanum habitum, et propter quod ipse de Patre, non Pater de illo Deus est, dicit illa omnia, de quibus isti occasionem accipiunt, diversas Patris et Filii credere ac praedicare naturas. Et cum se tanta ista voragine impietatis immergant, nos tanquam opprobrio novi nominis Homousianos vocant. Ita enim sese habet catholicae veritatis an
Abbreviated transcription (Latin):
filius genitus cohet̾ui sunt. Set qr iste est de illo. nõ ille de isto ideo et
mãdatũ accep̃ de pre cum mãdatũ ip̃e sit patris. Et docet eũ pater: cũ
ip̃e sit paterna doctrina. sic .n. accep a patre uita cũ sic̃ pater ip̃e sit uit̾
Ita est et patri simił ut ĩ nullo sit oĩno dissimił. T̾esti mõiu u̾o cum
iuicem sibi perhibeant pater et filiꝰ. quomͦ isti alterũ eoꝵ faciãt testĩoiꝰ
perhibentẽ et alterũ cui testimoĩum phibetur: ignoro. Nonne pat̾
dicit hic est filiꝰ meus diles: sne filus ns dic. testimõiu phibet de m̃
qui misit me pater: Cur gꝰ eos ita distinguit ut patrẽ dicãt cui testioiꝰ¬
perhibetur et filium qui perhibetur: cur usq ad ista st̃ uani. usq ad
ista surdi.usq ad ista ceci. de parre aũt mittente et misso filio iam ĩ
patrem futurum. Quia nũ quã nõ pater erat. ħens filiũ cohet̾nũ

Expanded text:
Filius genitus coaeterni sunt. Sed quia iste est de illo, non ille de isto, ideo et Filius genitus coaeterni sunt. Sed quia iste est de illo, non ille de isto, ideo et mandatum accipit a Patre, cum mandatum ipse sit Patris; et docet eum Pater, cum ipse sit paterna doctrina. Sic enim accipit a Patre vitam, cum sicut Pater ipse sit vita: ita est et Patri similis, ut in nullo sit omnino dissimilis. Testimonium vero cum invicem sibi perhibeant Pater et Filius, quomodo isti alterum eorum faciant testimonium perhibentem, et alterum cui testimonium perhibeatur, ignoro. Nonne Pater dicit, Hic est Filius meus dilectus ? Nonne Filius dicit, Testimonium perhibet de me, qui misit me, Pater ? Cur ergo eos ita distinguunt, ut Patrem dicant cui testiperhibetur, et Filium qui perhibet? Cur usque ad ista sunt vani, usque ad ista surdi, usque ad ista caeci? De Patre autem mittente et misso Filio, jam in Patrem futurum: quia nunquam non Pater erat, habens Filium coaeternum,
Abbreviated transcription (Latin):
cimus priorem eẽ quã uniu̾sa que condidit ꝙ̃uis genitꝰ nõ sit.
.Richil enĩ tam pͥmũ quã id aute ꝙ nicħ est. set sicut nicħ est aute
patre ita nicħ est añ unigenitum filiũ patri utiq cobet̾nũ. Neq eĩ
qr ille genuit ille genitus est roeo est pater tẽpore anterior. Nam
si int̾ patre gignentẽ et genitũ filiũ aliq tempꝰ est ꝓfecto tẽpus
an filiũ. Et nõ est iam filius pͥmogenitus oĩs c̾ature qr ⁊ tp̃s utiq cã
tura est. Nec oĩa per ip̃m: si tp̃s añ ip̃m. S oĩa per ip̃m. Nullũ gͦ tem¬
pus ante ip̃m. ac per hoc ꝙ̃ admodũ ignis et splendor qͥ ex igne gi
sic deus pater et ds̃ de deo filius sił esse incipiunt. Quia pariter sñ
ullo mitio temporis sunt nec genitꝰ agignẽte p̾cedr̃. Et sicut ignis
gignens et splendor genitus coeui sunt: ita de pater gignẽs. et ds

Expanded text:
cimus priorem esse quam universa quae condidit, quamvis genitus non sit. cimus priorem esse quam universa quae condidit, quamvis genitus non sit. Nihil enim tam primum, quam id ante quod nihil est.Patrem; ita nihil est ante unigenitum Filium, Patri utique coaeternum. Neque enim quia ille genuit, ille genitus est, ideo est Pater tempore anterior. Nam si inter Patrem gignentem et genitum Filium aliquod tempus est, profecto tempus est ante Filium, et non est jam Fila per ipsum, si tempus ante ipsum; sed omnia per ipsum , nullum ergo tempus ante ipsum. Ac per hoc, quemadmodum ignis et splendor qui ex igne gigsic Deus Pater et Deus de Deo Filius esse simul incipiunt, quia pariter sine ullo initio temporis sunt, nec genitus a gignente praeceditur. Et sicut ignis gignens et splendor genitus coaevi sunt; ita Deus Pater gignens et Deus
Abbreviated transcription (Latin):
mandatũ et his qui dedit mandatũ minister & p̾cipiens supplex et e¬
minens subditus et superior unigenitus & ingenitus sacerdos et deus
er parte aliqua uerissime dicunt. Set ea contra sabellianos non c̾tra
catholicos diciit. Illi eĩ unũ et eundem dũt filui esse qui pater est. Noᷤᷤ
aut̃ patrem gignentem et filiũ genitũ duas dicimꝰ esse personas. s ñ
duas diu̾sas ꝙ naturas. Non gͦ unꝰ et idem est pater et filiꝰ. s unũ st̃
pater et fllius. Quod u̾o maior est pater: nõ pertin ad naturã gignẽ¬
tis et geniti s hõĩs et dei. scđdm quã forma suscepti h̾ois et ad dext̾¬
am patris sedet uł stat: et orat et grãs agit et sacerdos ẽ minister
est. et supplex ẽ. et sblitus est. scdm aut̃ forma dei ĩ qua equal est pr̃i
unigenitus ẽ et gignenti cohet̾nus. et licet sit p̾mogenitꝰ oĩs crea¬
piternus est sic̃ pat̾ nec cepit ex tẽpore. rsam et patre rectissime di¬

Expanded text:
mandatum, et is qui dedit mandatum; minister, et praecipiens; supplex, et eminens; subditus, et superior; unigenitus, et ingenitus; sacerdos, et Deus: ex parte aliqua verissime dicunt, sed ea contra Sabellianos, non contra Catholicos dicant. Illi enim unum et eumdem dicunt Filium esse qui Pater est: nos autem Patrem gignentem et Filium genitum duas dicimus esse personas, sed non duas diversasque naturas. Non ergo unus et idem est Pater et Filius, sed unum sunt Pater et Filius. Quod vero major est Pater, non pertinet ad naturam gignentis et geniti, sed hominis et Dei: secundum quam formam suscepti hominis, et ad dexteram Patris sedet vel stat, et orat, et gratias agit, et sacerdos est, et minister est, et supplex est, et subditus est: secundum autem formam Dei, in qua aequalis est Patri, unigenitus est et gignenti coaeternus. Et licet sit primogenitus omnis creandita; tamen sempiternus est sicut Pater, nec coepit ex tempore. Nam et Patrem rectissime di
Abbreviated transcription (Latin):
stis ex aĩa corpora ponerẽtur. Cum gͦ fideł mat̾ fidelis filii de functi
corpus desiderauit in basilica martiris poni. Si quidem credidit eius
aĩam meritis martiris adiuuari. hoc ꝙ ita credidit. supplicatio q̃da
fuit. & hec profuit. si quid ꝓfuit. Et quod ad idem sepulcr̃ recur¬
nt aio. et filiũ precibus magis magisq cõmẽdat: adiuuat deffũc¬
ti spm̃. no corporis mortui locus: sꝙ ex loci memoria. uiuꝰ matris
affectus. Simul eni et cui et quis cõmendatus sit. nõ utiq in fruc¬
tuose religiosa uitam mentẽ precantis attingit. Nam et orãtes

Expanded text:
sanctis exanima corpora ponerentur. Cum ergo fidelis mater fidelis filii defuncti sanctis exanima corpora ponerentur. Cum ergo fidelis mater fidelis filii defuncti corpus desiderauit in basilica martyris poni, si quidem credidit eius animam meritis martyris adiuuari, hoc quod ita credidit supplicatio quaedam fuit, et haec profuit, si quid profuit. et quod ad . idem sepulchrum recurrit animo et filium precibus magis magisque commendat, adiuuat defuncti spiritum non mortui corporis locus, sed ex loci memoria uiuus matris affectus. simul enim et quis et cui commendatus sit non utique infructuose religiosam mentem precantis attingit. nam et orantes
Abbreviated transcription (Latin):
meminimꝰ aINAE dr̃. Cum itaq recolit aĩus ubi sepultũ sit carissimi
corpus. et occurrit locus noĩe martyris uenerabilis: eidem martiri aĩa
dilectam cõmendat recordãtis et p̾cantis affectus. Qui cũ de fuc̾tis a¬
fidelibus carissimis exhibetur: eum prodesse nõ dubiũ est hiis qui c̃
in corpore uiuerent: talia sibi post hanc uita prodesse meruerunt.
Uerum et si aliqua necessitas uł humari corpora uł in talibus locis
humari nulla data facultate permutat: nõ sunt p̾termittẽde suppli¬
catões pro spiritibꝯ mortuorũ. quas faciendas pro oĩbus in xp̃iana
et catholica societate defunctis etiã tacitis nõibus eoru. sub gen̾ali ꝯ¬
memoratõne suscepit eccła. Et quibꝰ ad ista desunt parentes aut
filii. aut quicq cognati uel amici: ab una exhibeantur pia matre cõ¬
muni. Si aut̃ deessent iste supplicatões que fiunt recta fide ac pie¬
tate pro mortius: puto ꝙ nicħ prodess spiritibus eoꝵ qualib in locis

Expanded text:
icitur. cum itaque recolit animus, ubi sepultum sit carissimi corpus, et occurrit locus nomine martyris uenerabilis, eidem martyri animam dilectam cofidelibus carissimis exhibetur, eum prodesse non dubium est his qui, cum in corpore uiuerent, talia sibi post hanc uitam prodesse meruerunt. uerum etsi aliqua necessitas uel humari corpora uel in talibus locis humari nulla data facultate permittat, non sunt praetermittendae sup. plicationes pro spiritibus mortuorum, quas faciendas pro omnibus in christiana et catholica societate defunctis etiam tacitis nominibus eorum sub generali commemoratione suscepit ecclesia, ut quibus ad ista desunt parentes aut filii aut quicumque cognati uel amici, ab una eis exhibeantur pia matre communi. si autem deessent istae supplicationes, quae fiunt recta fide ac pietate pro mortuis, puto, quod nihil prodesset spiritibus eorum, quamlibet locis
Abbreviated transcription (Latin):
quieuerit deus. unde ad istos dies nobis notissimos qͥ solis ĩ circui¬
tu reuoluutur. septenauii ip̃ius nu̾i quedã forma translata ẽ: S
et si lux facta ẽ corporał. unde noũ quomꝰ esse potuerit ante solẽ
et ante firmami̾tũ ꝙ celũ postea nũcupatũ est. remota ab aspecti¬
bus trẽnoꝵ ĩ superioribꝰ partibꝰ mũdi. ut solus deus int̾ illa tene¬
brasq diuideret: Nam ĩter istas tenebras que nobis faciunt no¬
tissima noctẽ. et lucẽ que nob̾ facit notissimũ diẽ. luminaria nb
uisibilia ut diuiderent ĩperauit. Qs aũt ferat ꝙͣuis nõ sit indig¬
nandũ potius ꝙͣ udendu indicare istũ n̾bis ꝙ diem ore designet.
horas aũt sol discernat atq distermin. et uelle ut credamꝰ quod
moyses ista nescierit. et ideo diẽ anteꝙ̃ sol feret nominau̾it: Set¬

Expanded text:
quieverit Deus, unde ad istos dies nobis notissimos, qui solis circuiquieverit Deus, unde ad istos dies nobis notissimos, qui solis circuitu revolvuntur, septenarii ipsius numeri quaedam forma translata est? Sed et si lux facta est corporalis, unde novit quomodo esse potuerit ante solem et ante firmamentum, quod coelum postea nuncupatum est, remota ab aspectibus terrenorum in superioribus partibus mundi, ut solus Deus inter illam tenebrasque divideret? Nam inter istas tenebras quae nobis faciunt notissimam noctem, et lucem quae nobis facit notissimum diem, luminaria nobis visibilia, ut dividerent, imperavit. Quis autem ferat, quamvis non sit indignandum potius quam ridendum, indicare istum nobis quod diem horae designent, horas autem sol discernat atque disterminet, et velle ut credamus quod Moyses ista nescierit, et ideo diem antequam sol fieret nominaverit? Se
Abbreviated transcription (Latin):
toq ĩ manus suas ait. Nunc dimitis seriũi tuũ dnẽ. scđ̾m u̾bu¬
aiã esse lucem de qua dcm̃ est fiustis aln tenebre nuc aũ lux in
drio. qr sp̃u alis lux m̃tis est ista nõ carnis. alia uͦ alia de qua scͥpt
est. dixit deus fiat lux ⁊ facta est lux. que ad occulos pertinz corpo¬
rales: primo confite br̃ aluce suma ꝙ est ip̃e deus. fieri potuisse
qualẽcumq ĩfima lucem bonam tam̾. deinde unde sit et qͣlis ⁊
quãta sit. postremo utrũ spuał an corporał. Nisi forte fideles hoies
qui quãdiu sunt in corpore peregrinantur adnõ. possuntͤ iͨam
merito ip̃ius fidei lux uocari. et angeli nõ possunt qui semper ui¬
dent faciem patris: Ande gͦ sit utrũ talis lux pͥmitus facta sit:
unde sit quomꝰ in illa luce uespera et mane possit intelligi: Q̾m
deniq senario num̾o p̾sentata fuerit operibꝰ dei. et ĩ ea setima re¬

Expanded text:
toque in manus suas ait: Nunc dimittis servum tuum, Domine, secundutoque in manus suas ait: Nunc dimittis servum tuum, Domine, secundualiam esse lucem de qua dictum est, Fuistis aliquando tenebrae, nunc autem lux in Domino; quia spiritualis lux mentis est ista, non carnis: aliam vero illam de qua scriptum est, Dixit Deus, Fiat lux; et facta est lux; quae ad oculos pertinet corporales: primo confitebitur a luce summa, quod est ipse Deus, fieri potuisse qualemcumque infimam lucem, bonam tamen. Deinde, unde scit etiam qualis et quanta sit? postremo, utrum spiritualis, an corporalis? Nisi forte fideles homines, qui quamdiu sunt in corpore, peregrinantur a Domino , possunt jam merito ipsius fidei lux vocari, et Angeli non possunt, qui semper vident faciem Patris ? Unde ergo scit utrum talis lux primitus facta sit? Unde scit quomodo in illa luce vespere et mane possit intelligi? Quomodo denique senario numero praesentata fuerit operibus Dei, et in ea septima re
Abbreviated transcription (Latin):
Porro si huic displicet lucem initiũ supsisse de tenebris. etiã hoc eĩ
uerb garule uanitatis exagitat: eidẽ aplo hoc dicat. Q scribens
ad fideles ait. fiustis a liqñ tenebre. nuc̃ aut lux ĩduo. & senio
hoc fecit. nisi ille. qui cũ tenebre essent super abissuz dix. fiat lux¬
et facta est lux: Quod apertiꝰ alio loco idẽ apłs cxp̃ssit dicens. deus qͥ dix̃
de tenebris lum̾ clarescere. claruit in cordibus nr̃is.Si aut hoc putat scͥ¬
turis deesse ꝓpheticis. ꝙ filius sit lumẽ de lumine. uel splendor lucis.
legat ꝙ in eisdem litt̾is legitur de sapiẽcia. Candor ẽ ẽ lucis et̾ne. aut
illud in ꝓphetico psalmo. Cantate dno canticũ nouũ: cantate dnõ oĩs
trã. Cantate dno. benedicite nom̃ eius. bene nũciate diem ex die
salutare eius. Quis est eni dies ex die. nisi filius lum̾ ex lumine:

Expanded text:
15. Porro, si huic displicet lucem initium sumpsisse de tenebris, etiam hoc enim 15. Porro, si huic displicet lucem initium sumpsisse de tenebris, etiam hoc enim verbis garrulae vanitatis exagitat; eidem apostolo hoc dicat, qui scribens ad fideles ait: Fuistis aliquando tenebrae, nunc autem lux in Domino . Quis enim hoc fecit, nisi ille, qui, cum tenebrae essent super abyssum, dixit: Fiat luxet facta est lux ? Quod apertius alio loco idem apostolus expressit, dicens: Deus qui dixit de tenebris lumen clarescere, claruit in cordibus nostris . Si autem hoc putat Scripturis deesse propheticis, quod Filius sit lumen de lumine, vel splendor lucis, legat quod in eisdem Litteris legitur de Sapientia, Candor est enim lucis aeternae : aut illud in prophetico Psalmo, Cantate Domino canticum novum; cantate Domino, omnis terra: cantate Domino et benedicite nomen ejus, bene nuntiate diem ex die salutare ejus . Quis est enim dies ex die, nisi Filius lumen de lumine?
Abbreviated transcription (Latin):
splendorem sumũ deũ. utrũ et ip̃a lux deus sit. Et utr patrem
incelligat lucẽ. eiusq splendorẽ unigenitu filiũ Quẽ tñ confes¬
sus est sumum deum. Quod si ita sentit. approbo et laudado. Set
q eũ quẽ credit esse lum̾ de lumine duel incomparabilem splẽ¬
dorem in cõprehensibił lucis. nõ credit opifice esse mundi: ĩꝓbo
et culpo. Cum ibi legat mudꝰ per eũ fcus est: ubi legit erat lumẽ
ueru ꝙ illuminat dem hoiem ueĩentem ĩ hũc mundũ. Imꝓbo ⁊̃
si nescit. magisꝙ ĩ probo atq de testor si sit. et iusidiatur ut desci¬
piat nescientes in ueteribꝰ prius diuinis lris scriptũ. Accedite ad
eum et illuminamini. et p̾ceptũ diũ lucidũ illuminas oeculos
Et illumina ceculos meos neũꝙ̃ obdormiam ĩ mortẽ. Neq enĩ
hoc orabat homo utiq mortalis ne unꝙ̃ corpore moreretur aut

Expanded text:
splendorem summum Deum; utrum et ipsa lux Deus sit, et utrum Patrem splendorem summum Deum; utrum et ipsa lux Deus sit, et utrum Patrem intelligat lucem, ejusque splendorem unigenitum Filium, quem tamen confessus est summum Deum. Quod si ita sentit, approbo et laudo. Sed quod eum quem credit esse lumen de lumine, vel incomparabilem splendorem incomprehensibilis lucis, non credit esse opificem mundi, improbo et culpo: cum ibi legat, Mundus per eum factus est; ubi legit, Erat lumen verum quod illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum . Improbo etiam, si nescit; magisque improbo atque detestor, si scit, et insidiatur ut decipiat nescientes in veteribus prius divinis Litteris scriptum, Accedite ad eum, et illuminamini ; et, Praeceptum Domini lucidum, illuminans oculos ; et, Illumina oculos meos, ne unquam obdormiam in mortem . Neque enim hoc orabat homo utique mortalis, ne unquam corpore moreretur, aut
Abbreviated transcription (Latin):
siue gͥ prius noie celi et t̾re. uł t̾re in uisibit ⁊ ĩcõposite abissi tenebse.
ignota est humanis sensib. et uix ut cũq intelligr̃ cũ res ĩ deteriꝰ
cõmutantur. taquã ei ꝓpinquet quidq deformius. nec perueniat tñ
ad illa ĩformitatem quãtula cũq uel uisibilis remanens uł ĩtel¬
ligibilis species. siue per celũ et t̾ra generaliter pͥus insinuata sit
spiritualis corporalisq natura. siue aliquid aliud ꝙ. hic salua fidei
regula intelliꝰ potest: deum tñ uerum sũmũ et bonũ fecisse cucta
que cͥuimꝰ. et que meliora nõ cernimꝰ. ꝙͣuis modus qͦ ea fecerit cõ¬
prehendi humana m̾te nõ possit. dubitare fas nõ est. Set cũ istis
indectis blasphematoribꝰ lr̃aril sacraru. nõ ea ratonũ sb̾tilitate
ꝙ dicit se stire. slimũ deuo ĩcomparabilẽ splendorem in cõp̾hen¬
sibilis esse lucis: primo audire ab eo uellẽ cuiꝰ lucis existimet eẽ

Expanded text:
Sive ergo prius nomine coeli et terrae, vel terrae invisibilis et incompositae atque abyssi tenebrosae, ignota est humanis sensibus, et vix utcumque intelligitur, cum res in deterius commutantur; tanquam ei propinquet quidque deformius, nec perveniat tamen ad illam informitatem quantulacumque vel visibilis remanens vel intelligibilis species: sive per coelum et terram generaliter prius insinuata sit spiritualis corporalisque natura; sive aliquid aliud, quod hic salva fidei regula intelligi potest: Deum tamen verum et summum et bonum fecisse cuncta quae cernimus, et quae meliora non cernimus, quamvis modus quo ea fecerit comprehendi humana mente non possit, dubitare fas non est. Sed cum istis indoctis blasphematoribus Litterarum sacrarum non ea rationum subtilitate quod dicit se scire, summum Deum incomparabilem splendorem incomprehensibilis esse lucis: primo audire ab eo vellem, cujus lucis existimet esse
Abbreviated transcription (Latin):
cũ fideli cõsẽtirent hĩtare: nec ꝓhiberi adnõ debuit fideł infidelẽ dimiite¬
ꝙ infiteł hoĩs fornicatio ẽ maior ĩ corde. Nec u̾a eius pudicicia cũ cõui¬
ge dici potest: qr cẽ ꝙ nõ est ex fide pctm est: ꝙͣuis uerã fideł heat pudi
ciciã. etia cũ ĩfideli c̾iuge qͥ nõ h̾et uerã. Ideo aũ nec iuberi debuer̃ fideles
ab infidelibꝰ saͣparari: qr nõ contra iussionẽ dnĩ gentiles fu̾ant ambo cõ¬

Expanded text:
cum fideli consentiret habitare, nec prohiberi a Domino debuit fidelis infidelem dimittecum fideli consentiret habitare, nec prohiberi a Domino debuit fidelis infidelem dimitteet infidelis hominis fornicatio est major in corde, nec vera ejus pudicitia cum conjuge deles ab infidelibus separari, quia non contra iussionem domini gentiles fuerunt ambo con
Abbreviated transcription (Latin):
q fciñ est: dimiser isrłite uxores alienigenas qͥcũq tuc here potuerunt per
qͣs fiebat. ut et ip̃i ad alienos seduc̾entur deos. nõ ut ille per maritos u̾o ad¬
qͥrerent̾ deo. Nondũ enĩ tanta grã saluatoris illuxerat et ꝓmissis tẽpo¬
ralibus uet̾is testam̃ti adhuc imhabat. illius ppłi multitudo. et ꝓpea cum
bona trẽna q̃ promagno expectabat̃ a dño uiderẽt etiã hiis hundare qͥ mltoᷤᷤ
falsos colebant deos: blandiciis uxoꝵ pͥus eos reu̾ebant᷑ offendere. deiude ĩ¬
ducebantur et colere. unde iusserat dñs per scin moysen. ne qͥs urorẽ alie¬
nigena ducet. merito gͦ quas dux̾anc ꝓhibẽte domĩo. dno iubẽte dimi¬
serunt. cũ ilo cepiss gentibus euͣngeliũ predicari: ia cõuictos gẽtiles gẽ¬
tilibꝰ cõpent cõiuges. ex quibꝰ si nõ ambo credent. s unꝰ aut̃ una infidelis

Expanded text:
et factum est; dimiserunt Israhelitae uxores alienigenas, quicumque tunc habere potuerunt, per et factum est; dimiserunt Israhelitae uxores alienigenas, quicumque tunc habere potuerunt, per quas fiebat, ut et ipsi ad alienos seducerentur deos, non ut illae per maritos uero adquirerentur deo. nondum enim tanta gratia saluatoris inluxerat . et promissis temporalibus ueteris testamenti adhuc inhiabat illius populi multitudo. et propterea cum bona terrena, quae pro magno expetebant a domino, uiderent etiam his abundare, qui multos falsos colebant deos, blanditiis uxorum prius eos reuerebantur offendere, deinde inducebantur et colere. unde iusserat dominus per sanctum Moysen, ne quis uxorem alienigenam duceret. merito ergo quas duxerant domino erunt. Cum vero coepisset Gentibus Evangelium praedicari, jam conjunctos Gentiles Gentilibus comperit conjuges: ex quibus si non ambo crederent, sed unus aut una infidelis
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑmutit᷑ homo aꝯiuge separari qͣnto mag̾ in cõiuge m̾tis fornicatio
detestanda ẽ io infidelitas de qͣ scriptũ est qm̃ ecce qui longe se faciũt
a te ꝑhiben̾t perdidisti oem qui foruitatur abste: s qr ita licit est ut nõ ex¬
pediat ne ꝓp cõugũ separatoes offensi oͥmines ip̃a dectrinã salutis qͣ illicit᷑
ꝓhibentur exoͥrreant ac sic peiores atq palituri in ead̾ infidelitate remane¬
ant int̾cedit apłs et monendo fieriuetat ꝙ ita licitũ est ut nõ expediat.
sic enĩ recetere ab infidelibꝰ uxoribꝰ uel maritis fideles uiri uel femine n̾
ꝓhibẽtur a dño ut neq iubeantur. Nã si dmut̾e tales coniuges iuberentur
nullo locus ess consilio mon̾tis apłi ne hoc fieret. Nullo mͦ eĩ quod dñs u¬
let: seruus bonꝰ fieri ꝓhiberet. Namq alii hoc dñs per hesdrã ꝓpħam fieri uiss

Expanded text:
permittitur homo a conjuge separari; quanto magis in conjuge mentis fornicatio permittitur homo a conjuge separari; quanto magis in conjuge mentis fornicatio detestanda est? id est, infidelitas, de qua scriptum est, Quoniam ecce qa te, peribunt; perdidisti omnem qui fornicatur abs te . Sed tu qui « mepediat, ne propter coniugum separationes offensi homines ipsam doctrinam salutis, qua inlicita prohibentur, exhorreant ac sic peiores atque perituri in eadem infidelitate remaneant, intercedit apostolus et monendo fieri uetat, quod ita licitum est, ut non expediat. sic enim recedere ab infidelibus uxoribus uel maritis fideles uiri uel feminae non prohibentur a domino, ut neque iubeantur. nam si dimittere tales coniuges iuberentur, nullus locus esset consilio monentis apostoli, ne hoc fieret. nullo modo enim quod dominus iubet, seruus bonus fieri prohiberet. Namque aliquando hoc dominus per Esdram prophetam iussit
Abbreviated transcription (Latin):
rebꝰ trãsferendo uł abutendo mutuamꝰ. Ut gͥ si possumꝰ eiutam̾ int̾ id
ꝙ licet et nõ expedit et id ꝙ nõ licet atq ideo nec expedit aliqͦ certo fine
distiguere: ea mͥ uidẽtur lice̾ et nõ expedire. q̃ per iusticiã quidẽ que co¬
ra deo est permittũtur. s ꝓpr̃ offensionẽ hõuũ ne ob hoc ĩpediant᷑ a sa¬
lute uitanda sunt. Ea uero nolicere. ꝙ ideo ñ erpedire: q̃ sic ip̃a iusticia¬
uetantur ut facienda nõ sint: etiã si ab eis qͥbus ĩnociciã fuerit perlata
laudentur. Quod si ita ẽ: ideo nõ nͥ illicita prohibẽtur a dno ut ea q̃ licita s̃
et nõ expediunt. nõ legis iuĩculo s libera dilctõis beneficiẽtia caueãtur
Q ͦ cuta si dimitt̾e̾ in fidelẽ cõiugẽ nõ liceret: hoc fi dñs ꝓhiberet. neq
io apłs ꝓhibens dic̾et ego dico nõ dñs. Nam si ꝓp̃t fornicatõem carius

Expanded text:
rebus transferendo uel abutendo mutuamur. Vt igitur, si possumus, enitamur inter id, rebus transferendo uel abutendo mutuamur. Vt igitur, si possumus, enitamur inter id, quod licet et non expedit, et id, quod non licet atque ideo nec expedit. aliquo certo fine distinguere, ea mihi uidentur licere et non expedire, quae per iustitiam quidem, quae coram deo est, permittuntur, sed propter offensionem hominum, ne ob hoc inpediantur a salute, uitanda sunt; ea uero non licere et ideo non expedire, quae sic ipsa iustitiauetantur, ut facienda non sint, etiamsi ab eis, quibus in notitiam fuerint perlata, laudentur. quod si ita est, ideo nonnisi inlicita prohibentur a domino, ut ea, quae licita sunt et non expediunt, non legis19. Quocirca si dimittere infidelem conjugem non liceret, hoc fieri Dominus prohiberet, neque id Apostolus prohibens diceret, Ego dico, non Dominus . Nam si propter fornicationem carnis
Abbreviated transcription (Latin):
hoc nõ oĩa licita expediunt. oĩa uero illicita nõ expediunt. Sic̃ enĩ omĩs
qͥ xͥ sanguine tedẽptus est homo ẽ: nõ tñ oĩs qui h̾o est ꝙ sanguine x
pcc̃m est. om̃e aũ pcc̃m illicitũ est. oẽ gͦ ꝙ nõ expedit illicitũ est. et ubi
cata esse licita dic̾e nõ audemꝰ: Resta ut dicamꝰ fieri aliꝙͥ ꝙ nõ expediat
ꝙ tñ si licitũ est nõ esse pcc̾m. qͣmuis qm̃ nõ expedit nõ sit utiq faciẽ
dũ. Quod si absurdũ uidetur ut aliꝙͥ fiat ꝙ nõ expedit et dicat᷑ nõ pec¬
casse qui fec̾it intelligendũ est hoc ex ꝯsuetudiẽ sermonis absurdũ
mꝰ deb̾e̾ uapulare cũ peccãt. Peccare aut̃ ꝓprie nõ est nisi eius qͥutit̾
ratõnali uoluntatis arbitrio ꝙ in oĩbus morralibꝰ aĩantibꝰ nõ nisi hoĩ
ẽm diuinitus atbutũ. s aliud est cũ ꝓpͥe loqͥmur: aliud cũ ilba ex aliis

Expanded text:
hoc non omnia licita expediunt; omnia autem illicita non expediunt. Sicut enim omnis hoc non omnia licita expediunt; omnia autem illicita non expediunt. Sicut enim omnis qui Christi sanguine redemptus est, homo est; non peccatum est; omne autem peccatum illicitum est: omne ergo quod non expedit, illicitum est. Et ubi cata esse licita dicere non audemus; restat ut dicamus, fieri aliquid quod non expediat, et tamen si licitum est, non esse pdum. quodsi absurdum uidetur, ut aliquid fiat quod non expedit et dicatur peccasse qui fecerit, intellegendum est hoc ex consuetudine sermonis absurdum: mus debere uapulare cum peccant; peccare autem proprie non est nisi eius, qui utitur rationali uoluntatis arbitrio, quod in omnibus mortalibus animantibus nonnisi homini est diuinitus adtributum. sed aliud est, cum proprie loquimur, aliud, cum uerba ex aliis
Abbreviated transcription (Latin):
ẽ oĩa licita sunt: ip̃m est oĩa quidẽ mũda. Et ꝙ ẽ set nõ oĩa expediũt
ip̃m est set malil est hoĩ qͥ per offensionẽ mãducat. Ita ondit ea que
licita sunt. idẽ nullo pcepto dĩ ꝓhibẽtur sic̃ ex pedit potius tractãda¬
esse nõ p̾scripto legiss cõsilio caritatis. hec sunt q̃ ampliꝰ erogant᷑ saucio
qui curandꝰ ad stabulũ samaritani illius miseratõe ꝑductus est. Et ideo
gratõra ꝙͣto mag̾ õndũtur indebita. s ea que ui his talia s̃ ut ꝙͣuis sic
licita nõ expediant: nõ in eis dici pot̾ bonũ est hoc s illud meliꝰ sic dcm̃ ẽ¬
dit nubere. et ꝙ licet expedit. Que aũ uou̾int ꝯtin̾tiã: nec licet nec expe¬
dit. Porro discedere ab infideli cõiuge licet: s nõ expedit. Mau̾e aũ cum illo
si cohabitare cõsentit & licet et expedic. qr si nõ lic̾et expedire nõ posset.
.potest gͦ aliquid licere et nõ expedire. Expedire aũc ꝙ nõ licet nõ pot. Ac ꝑ

Expanded text:
sed non omnia expediunt; ipsum est, sed malum est homini qui per offensionem manducat. Ita ostendit ea quae licita sunt, id est, nullo praecepto Domini prohibentur, sicut expedit potius esse tractandapraescripto legis, sed consilio charitatis. Haec sunt quae amplius erogantur saucio, qui curandus ad stabulum Samaritani illius miseratione perductus est . Et ideo gratiora, quanto magis ostenduntur indebita. Sed ea, quae in his talia sunt, ut, quamuis sint licita, non expediant, non in eis dici potest: bonum est hoc,. sed illud melius, sicdit nubere; et quod licet, expedit: quae autem voverint continentiam, nec licet, nec expedit. Porro discedere ab infideli conjuge licet, sed non expedit: manere autem cum illo, si cohabitare consentit, et licet et expedit; quia si non liceret, expedire non posset. Potest ergo aliquid licere et non expedire: expedire autem quod non licet non potest. Ac per
Abbreviated transcription (Latin):
inꝙͥ m̃ces erit: ut euãgelizãs sine sũptu ponã euageliũ. ut ñ abutar
potestate mea in euuͦ. Continuoq sb̃iungit ꝙ paulo añ c̾memoraui
cum eĩ liber si exõibus: oĩum me seruũ feci ut plures lucti fac̾em. Itẽ
alio loco de qͥbusdã que adescã pertinerẽt. Omĩa inꝙͥ mͥ licita sũt : s&
nõ omĩa expeduit. omĩa mͥ licita sunt: s ego ib̾ nulłiꝰ redigar potes

Expanded text:
sine sumptu ponam euangelium, ut non abutar potestate mea in euangelio. continuoque subiungit quod paulo ante commemoraui: cum enim liber sim ex omnibus, omnium me seruum feci, ut plures lucrifacerem. item alio loco de quibusdam quae ad escam pertinent, omnia, inquit, mihi licita sunt, sed non omnia expediunt; omnia mihi lici
Abbreviated transcription (Latin):
uisũ est nõ mechari eũ qui ꝓp̃t. causam fornicatõis uxorẽ dimi ẜit
et aliã dux̾it: obscure qͥdẽ posita sũt. unde nõ miror in eis ĩtelligẽdis¬
laborare lectorẽ. s nõ sũt in eo ẜmone dnĩ qui tuc a me tractabͣtur
cõscripsi: que c̃ leg̾es te mouerũt. Alibi qͥppe idẽ mat
ess a phariseis utr lic̾et ex qͣcũq cã dimitt̾e uxorẽ. s quod minus ĩt

Expanded text:
uisum est non moechari eum, qui propter causam fornicationis uxorem dimiserit uisum est non moechari eum, qui propter causam fornicationis uxorem dimiserit et aliam duxlaborare lectorem: sed non sunt in eo sermone Domini, qui tunc a me tractabaturconscripsi, quae cum legeres te mouerunt. alibi quippe idem Matesset a pharisaeis, utrum liceret ex quacumque causa dimittere uxorem. sed quod minus int
Abbreviated transcription (Latin):
saret eos quibꝰ ad et̾nã salutẽ gerens hõiem cõsulebat. Iã u̾o apłs qͣm¬
admodũ ista cõmend eius u̾ba testantur uͥ dic̃. Cum eĩ lib̾ sun ex oĩbꝰ:
oium seruũ me feci ut plures lucri facem: cũ paulo suꝑiꝰ dixisser. Nũ¬
solus et barbanabas nõ he̾mus potestatẽ operandi: Quis militat su¬
is stipediis unꝙͣ: Quis plantauit uineã et de fructu eiꝰ nõ edit: Qs
pascit gregẽ et de lacte gregis nõ ꝑcip̃: Et paulo pͥmo. Si alii inquid

Expanded text:
zaret eos, quibus ad aeternam salutem gerens hominem consulebat. iam uero apostolus quemzaret eos, quibus ad aeternam salutem gerens hominem consulebat. iam uero apostolus quemadmodum ista commendet, eius uerba tesomnium servum me feci, ut plures lucrifacerem. Cum paulo superius dixisset: Numsolus et Barnabas non habemus potestatem hoc operandi? Quis militat suis stipendiis unquam? Quis plantavit vineam, et de fructu ejus non edit? Quis pascit gregem, et
Abbreviated transcription (Latin):
liquẽdis in fidelibꝰ ꝓmissa licẽtia nõ utant᷑. dibi aũt nõ uidetur ĩ fide¬
les qͦ dimitt̾e a fidelibꝰ licere qr hoc uetat apłs. cũ ego dicã lic̾e qr hoc
nõ uetat dñs. nõ tũ expere qr hoc ne fiat monet apłs. Qui reddit etiã
ratõem cur fieri expediat. quãuis liceat. Quid eĩ inqͥt scis mulier si
uirũ saluũ facies. aut uñ scis uir si urorẽ saluã facies : Cũ etiã suꝑiꝰ
duisset scĩficatus est uir scissimꝰ ei infidelis in uxore. et scĩficata ẽ młi¬
et infidelis in fr̃ẽ. hoc ẽ in xp̃iano. Alioqͥn filii uestri inꝙͥ ĩmũdi essec¬
niic aũ scĩ sps. Sic ad lucrados c̃iuges et filios xp̃o etiã exẽplis que iã ꝓue¬
nerant uidetur ortatus. Cur gͦ nõ expediat ꝙ infideles cõuges dim it
Un prior ip̃e diĩs cum se tributũ nõ debere mõstrass: solũ tñ ne scãdali¬

Expanded text:
linquendis infidelibus permissa licentia non utantur. linquendis infidelibus permissa licentia non utantur. les quoque dimitti a fidelibus non licere, quia hoc uetat apostolus, cum ego dicam licere. quia hoc non uetat, non tamen expedire, quia hoc ne fiat, monet apostolus: qui reddit etiam rationem cur fieri non expediat, quamuis liceat. quid enim scis, inquit, mulier, si uirum saluum facies? aut unde scis, uir, si uxorem saluam facies? cum etiam superius dixisset: sanctificatus est enim uir infidelis in uxore, et sanctificata est mulier infidelis in fratre, hoc est in christiano, alioquin filii uestri, inquit, inmundi essesancti sunt. sic ad lucrandos coniuges et filios Christo etiam exemplis, quae iam prouenerant, uidetur hortatus. cur ergo non expediat etiam infideles coniuges dimittiunde prior ipse dominus, cum se tributum non debere monstrasset, soluit tamen, ne scandali
Abbreviated transcription (Latin):
Qͦ modo mechatur nisiqr illa quã dux eo uiuẽte a qͦ dimissa ẽ adhͨ
uxor aliena est : Si enĩ lam sue nõ aliene miscetur uxori: utiq ñ
mechatur. Mechat᷑ aũt̃. Aliena ẽ gͦ cui miscetur. Porro slaliena ẽ
dimittẽdis upor esse cessauit. Si aut aliꝰ esse cessaũ: iam hꝰest cui
alt̾i nupsit. Et si huiꝰ est nõ mech̾a iudicandꝰ est s mͣritus. S qr nõ
eu maritũ dicit scriptura s mechũ: adh illa illius ẽ: a qͦetiã causa
fornicatõis abiecta est. et ideo ꝙͣcũq etiã ip̃e illa dimissa duc̃ urorẽ
qr cũ alieno marito cõcũbit adultera est. unde aũ fieri pot̾ ut adul¬
ter &̃ ip̃e nõ sit cũ cõstat adulterare ꝙͣ dux : Ia nũc illud ideamꝰ¬
ꝙ ait apłs. cet̾is aũ ego dico nõ dii÷. ad imparia scilic hoc ẽ ubi non
ambo xp̃iaui fuerant cõiugia locutur. Quod mͥ uisu est eũ monẽdo di¬
xisse. qr eni conuix fidelis relinq̃re cõiuge licite potuit infidelẽ ideo fi

Expanded text:
quomodo moechatur, nisi quia illa, quam duxit, eo uiuente, a quo dimissa est, adhuc uxor aliena est? si enim iam suae, non alienae miscetur uxori, utique non moechatur; moechatur autem. aliena est ergo cui miscetur. porro si aliena esdimittentis uxor esse cessauit. si autem illius esse cessauit, iam huius est, cui alteri nupsit; et si huius est, non moechus iudicandus est, sed maritus. sed quia non eum maritum dicit scriptura, sed moechum, adhuc illa illius erit, a quo etiam causa fornicationis abiecta est. et ideo quamcumque etiam ipse illa dimissa ducit uxorem, quia cum alieno marito concumbit, adultera est. unde autem fieri potest, ut adulter etiam ipse non sit, quem constat adulterare quam duxit?. Iam nunc illud uideam ait Apostolus: Ceteris autem ego dico, non Dominus, ad imparia scilicet, hoc est, ubi non ambo Christiani fuerant, conjugia locuturus. Quod mihi visum est eum monendo dixisse. Quia enim conjunx fidelis relinquere conjugem licite potuit infidelem, ideo fi
Abbreviated transcription (Latin):
alteri ꝙͣuis non ad ĩmundicia obsit corporalẽ. Quartũ ꝙ sit sola mẽ¬
tiendi fallendiq libidine ꝙ merũ mẽdaciũ est: Qntũ: ꝙ fit placendi
cupiditate de suaui loquio his õĩbus penitus euitatis atq reiectis:
sequitͥ sextũ genus ꝙ et nulli obest et prodest alicui qͦcũq ĩtrogãte.¬

Expanded text:
alteri, quamuis non ad immunditiam obsit corporalem. quartum sola menalteri, quamuis non ad immunditiam obsit corporalem. quartum sola mentiendi fallendique libidine, quod merum mendacium est. quintum, quod fit placendi cupiditate de suauiloquio. his omnibus penitus euitatis atque reiectis sequitur sextum genus, quod et nulli obest et prodest alicui: ue
Abbreviated transcription (Latin):
dicendu cu quesitũ fuerit. utrũ ibi sit an nõ sit non dico ꝙ queris:
s dicend̾ scio ubi sit s nũꝙ̃ mostrabro ziam si de uno loco nõ respõde¬
as. ꝙ te nõ esse pditurũ fatearis: tale est ac si eudez loci digito ondas¬
.monetur eni certa suspitõ. si aũc prĩo fatearis te sare ubi scit s nõ dic̾e̾
potest fortasse ab illo loco inqͥsitor au̾ti & tibi iam incũbere ut ubi ẽ a te
pdatur. Pro qua fide atq humanitate quicq fortit̾ tuleris nõ solũ non
culpabile sꝙ laudabile iudicatur. exceptis dumtaxat hiis que si passus
fuerit homo nõ fortit̾ s impudice ac turpit̾ pati dr̃. hoc est eĩ ultimu
m̃datiũ de quo diligẽtius tractandũ est. Nam pͥmu extat eiutãdum
itale mendatiu longeq fugiendũ ꝙ fit in doctrin
est ut et nulli prosit et obsit alicui. Cerciũ ꝙ ita prodest alteri ut obsit

Expanded text:
dicendum, cum quaesitum fuerit, utrum ibi sit an non sit: non dico quod quaeris. dicendum, cum quaesitum fuerit, utrum ibi sit an non sit: non dico quod quaeris. sed dicendum: scio, ubi sit, sed numquam monstrabo. nam si de uno loco non respondeas et te non esse proditurum fatearis. tale est, ac si eundem locum digito osmonetur enim certa suspicio. si autem primo fatearis te scire ubi sit, sed non dicere, potest fortasse ab illo loco inquisitor auerti et tibi iam incumbere, ut ubi est a te prodatur. pro qua fide atque humanitate quidquid fortiter tuleris, non solum non culpabile, sed etiam laudabile iudicatur, exceptis dumtaxat his, quae si passus fuerit homo, non fortiter, sed inpudice ac turpiter pati dicitur. hoc est enim ultimum mendacium, de quo diligentius tractandum est. Nam primum est ad euitandum capitale mendacium longeque fugiendum, quod fit in doctriest, ut et nulli prosit et obsit alicui. tertium, quod ita prodest alteri, ut obsit
Abbreviated transcription (Latin):
s& uenitur aliqͣndo ad huiusmodi articulũ ut nõ intrõgem̃ ubi sit il¬
le qui queritur n cogam̃ ut eũ prodamus si sic occultatus ẽ ut ĩueĩri
facile nͥ proditus nequeat. s& querit̾ a nob̾ utrũ illo loco sit ã non sit.
Ubi si eum ẽẽ scimus tacendo eum prodimꝰ uł etiã dicẽdo nequaquã
nos esse dcures. utru ibi sit an nõ sit. Ex hoc enĩ colligit ille qui q̃rie
ibi eũ esse ubi si nõ ess nicħ aliud ab eo qͥ mẽtiri noll nec hominem
ꝓdere nisi eum no ibi esse respondetur. Ita per nrã uel taciturnitatẽ
uł talia uerba homo proditur: ut intret qui querit si potestatẽ habet
et inueniat eum. qui tñ ab eius inuẽtione m̾datio nr̃o poss au̾ti. Qua¬
ꝓpt si nescis ubi sit: nulla est causa occultande ueritatis.s te nescire
fatendu ẽ. si aũt scis ubi sit siue ibi sit ubi quer̃ siue alibi: nõ est

Expanded text:
Sed uenitur aliquando ad huius modi articulum, ut non interrogemur, ubi sit ilSed uenitur aliquando ad huius modi articulum, ut non interrogemur, ubi sit ille qui quaeritur, neque cogamur, ut eum prodamus, si sic occultatus est, ut inueniri facile nisi proditus nequeat, sed quaeritur a nobis, utrum illo loco sit an non sit. ubi si eum esse scimus, tacendo eum prodimus uel etiam dicendo nequaquam nos esse dicturos, utrum ibi sit, an non sit; ex hoc enim colligit ille, qui quaerit, ibi eum esse; ubi si non esset, nihil aliud ab eo, qui mentiri nollet nec hominem prodere, nisi eum non ibi esse responderetur. ita per nostram uel taciturnitatem uel talia uerba homo proditur, ut intret qui quaerit, si potestatem habet et inuenit eum: qui tamen ab eius inuentione mendacio nostro posset auerti. quapropter si nescis ubi sit, nulla est causa occultandae ueritatis, sed te nescire fatendum est. si autem scis ubi sit, siue ibi sit, ubi quaeritur, siue alibi, non est
Abbreviated transcription (Latin):
uel etia morte obeunda ne peccẽ. Cũ aute pcc̃m nõ sit ita m̃tiri u neq cꝙͣ
obsis neq flin testimoiu dicas & ꝓsis alicui: stultũ est et graue pcce uolũ¬
tana frustra sustine torm̾ta & fortassis utilẽ salutẽ & uitã in cassũ se¬
uiẽtibus ꝓhicere. aquo q̃ro cur timeat ꝙ scriptũ est fłm testimoniũ nõ di¬
qui loqunt̾ falsũ testimoniũ. at nec ibi dcm̃ est omẽ falsu testimõiũ
s ibi positũ est inqͥt ubi cet̾a q̃ omi modo mala sunc. Nũ et ibi illudꝙ
nõ occides: Quod si oĩ modo malũ est quomͣ ab hoc cͥmine extusabũtur
iusti qui pͥmo legẽ data multos occider : sy respondet᷑ quod nõ ipse
occidat: qui iusti alicuiꝰ precepti minister est. hoꝵ ego timorẽ sic acci¬
pio: ut tñ illu laudabile uirũ qui nec m̾tiri uoluit nec hominẽ ꝓde
et melius arbiter intellexisse ꝙ scriptũ est et ĩtellc̾tũ fortiter ĩpleuisse

Expanded text:
beundam, ne peccem; cum autem peccatum non sit ita mentiri, ut neque cuiquam obsis neque falsum testimonium dicas et prosis alicui, stultum est et graue peccatum uoluntaria frustra sustinere tormenta et fortassis utilem salutem ac uitam incassum saeuientibus proicere. a quo quaero, cur timeat, quod scriptum est: falsum testimonium non di testimonium. at nec ibi dictum est: omne falsum testimonium. sed ibi positum est, inquit, ubi cetera quae omni modo mala sunt. numquid et illud quod ibi est: non occides? quod si omni modo malum est, quomodo ab hoc crimine excusabuntur iusti, qui post legem datam multos occiderunt? sed respondetur, quod non ipse occidat, qui iusti alicuius praecepti minister est. horum ergo timorem sic accipio, ut tamen illum laudabilem uirum, qui nec mentiri uoluit nec hominem prodere, et melius arbitrer intellexisse, quod scriptum est, et intellectum fortiter impleuisse.
Abbreviated transcription (Latin):
sideratio cautior nõ het lingͥam p̾ercipitẽ. Et hoc utiq a malo sic̃ dic¬
tu est: ꝙ autẽ amplius ẽ a malo est nõ tñ sue s& eoꝵ ĩfirmitatis qͥbꝰ
etia sic fidẽ fac̾e conabatur: Nam ꝙ loq̃ns iurass dũ nõ scrib̾et nescio ut̃
aliq̃ de illo scriptura narrauerie. Et tñ diis oĩno ait nõ uirare. Nõ eni ut¬

Expanded text:
sideratio cautior non habet linguam praecipitem. et hoc utique a malo, sicut dicsideratio cautior non habet linguam praecipitem. et hoc utique a malo, sicut dictum est: quod autem amplius est, a malo est, non tamen suo, sed eorum infirmitatis, quibus etiam sic fidem facere conabatur. nam quod loquens iurasset, dum non scriberet, nescio utrum aliqua de illo scriptura narrauerit. et tamen dominus, omnino, ait. non iu