comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
c̃ꝑandã. Oꝑagͦ ẽdicionis id .ẽ. mundꝰ iste seasibił
cũ om̃ibꝰ elem̃tis suis. inmati̾a quide̾ ante om̃ẽ
diẽ intempore parit̃ ⁊ õtempore factasunt: post¬
ea sex diebꝰ informã disposita. tribꝰ pͥmis diebus
ordinata : ⁊ sequentibꝰ cribꝰ ornaca. Nouissime .ui.

Expanded text:
andam. Opera ergo conditionis, id est mundus iste sensibilis cum omnibus elementis suis in materia quidem ante omnem diem in tempore pariter et cum tempore facta sunt; postea sex diebus in formam disposita: tribus primis diebus ordinata, et sequentibus tribus ornata. Novissime sexta
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ quod inpendit. Uoluit enĩ ds ut ab homine sibi
seruiretur: sic tam̃ ut ea seruitute nonds̃ s homo
ipse seruiens uiuaretur. Et uoluit ut mundus ser¬
iuret homini. ⁊ ex inde similit̃ uiuaretur homo:
⁊ cotũ homuus esset bonũ. quia ꝑꝑ hominẽ totũ hoc
factũ. est. Ergo totũ bonũ hom̃is erat. iudelicet
⁊ quod factũ est propter ipsũ. ⁊ ptopt̃ quoo faet:
ipse. S aliud bonũ deorsũ erat. ⁊ de subtus sume¬
batur ad necessitatẽ: aliud bonũ sursũ erat. ⁊ de¬
suꝑ sumebatur ad felicitatẽ. Bonũ quippe illuo qd
increatura positũ erat. bonũ erat necesitatis: quod
uero incrratore bonũ erat. bonũ erat felicitatis.
Etucrumq adhominẽ ferebatur. quia ucrumq
homini debebatur: quia propt̃ aliuo factus est
homo. ut illuo possideret ⁊stueretur. aliuo ꝑꝑ¬

Expanded text:
et quod impendit. Voluit enim Deus ut ab homine sibi et quod impendit. Voluit enim Deus ut ab homine sibi serviretur; sic tamen ut ea servitute non Deus sed homo ipse serviens juvaretur, et voluit ut mundus serviret homini, et exinde similiter juvaretur homo, et totum hominis esset bonum, quia propter hominem totum hoc factum est. Ergo totum bonum hominis erat: videlicet et quod factum est propter ipsum, et propter quod factus est ipse. Sed aliud bonum deorsum erat et de subtus sumebatur ad necessitatem, aliud bonum sursum erat, et desuper sumebatur ad felicitatem. Bonum quippe illud quod in creatura positum erat, bonum erat necessitatis; quod vero in Creatore erat bonum, bonum erat felicitatis. Et utrumque ad hominem ferebatur quia utrumque homini debebatur; quia propter alterum factus est homo, ut illud possideret et frueretur; al
Abbreviated transcription (Latin):
homo factus ÷ priꝰ homine÷: ⁊multo ante omia.
homo. quid aliut erit. nisi ipse a quo factus : homo:
Sigͦ causa mundi homo ẽ. quia propt̃ hominẽ fact :
i factus÷ ꝑꝑ dm̃ homo qui ñ erat: ⁊ mundus propt̃
hominẽ. qui necdũ erat. Et quasi eadẽ causa
uidebat᷑ qđ factus: homo propt̾ dm̃. ⁊ qđ propcer
seruiret propc̃ quẽ factus ÷: ⁊ mundus factus ut
seruiret homini. ꝑꝑ quẽ factus: Et quasi idẽ erat
⁊idẽ ñ erat : quia idẽ non erat ꝑꝑ quos erat. Deus
perfectus erat. ⁊ plenꝰ bono c̃sũmato: neq opus ha.¬
buit aliunde uiuari: qm̃ nec minui potuit eternꝰ.
nec inmensus augeri. homo uͦ natura. egenserat
alieni aunlii : quoł conseruaret qđ mutabile acce¬
perat: ł augeret. qđ non c̃sũmatũ habebat. Ita posi¬
cus homo: inmedio. ut ⁊ ei seruiretur ⁊uipse seruiret:
flueret totũ adboñ hom̃is. ⁊ qł accepit obsequium:¬

Expanded text:
homo factus est prius homine est; et multo ante omnia homo factus est prius homine est; et multo ante omnia actus est homo, quid aliud erit nisi ipse a quo factus est homo? Si ergo causa mundi homo est, quia propter hominem factus est  Deum homo qui non erat et mundus propter hominem qui necdum erat; et quasi eadem causa videbatur quod factus est homo propter Deum et quod propter  quem factus est; et mundus factus est ut serviret homini propter quem factus est. Et quasi idem erat et idem non erat; quia idem non erat propter quos erat. Deus perfectus erat et plenus bono consummato; neque opus habuit aliunde juvari, quoniam nec minui potuit aeternus, nec immensus augeri. Homo vero natura egens erat alieni auxilii, quo vel conservaret quod mutabile acceperat, vel augeret quod non consummatum habebat. Ita posi homo in medio, ut ei serviretur, et ut ipse serviret: flueret totum ad bonum hominis, et
Abbreviated transcription (Latin):
instancia magis quã alacritate propria aggres.¬
sussũ. mundi huiꝰ sensibilis originẽ ⁊ disposicionẽ
breuusimo quã potui sermone. ⁊ qui manine ut
propositũ nobis fuerat introducendis ẽueniat.
explicui. Nunc uͦ consequens ÷ ut creationẽ hom̃is
ꝑꝑ quẽ mundus ipse factus ÷ sermone proseqͣmur:
eo sane ordine loquendo incedentes. quẽ creator
ipse rerũ de monstrauit oꝑando. Prius siquidẽ
opifex aĩ mundũ fecit. ac de inde hominẽ. pos.¬
sessorẽ ⁊ dnm mundi: ut ceteris om̃ibus iure
conditionis dñarecur homo: ipsi a quo factus fu.¬
erat soli. uolũtaria libertate subiectus. Unde
c̃istat creationẽ. hom̃is rerũ om̃iũ uisibiliũ con¬
dicione. posteriorẽ quidẽ tempore. s causa pͥorem
suisse: quia qui factus ÷ post omĩa. ꝑꝑ eũ factasunt
que tempore ortasunt: ⁊i ante tempora ordinatasunt.
Sieñ om̃ia deus fecit ꝑꝑ hominẽ: causa om̃iũ homo:
⁊causalit̾ homo prior om̃ibꝰ. est. Ipsũ uͦ propt̃ quos

Expanded text:
instantia magis quam alacritate propria aggressus sum, mundi hujus sensibilis originem et dispositionem, quam brevissimo potui sermone et qui maxime, ut propositum nobis fuerat, introducendis conveniat, explicui; nunc vero consequens est ut creationem hominis propter quem mundus ipse factus est sermone prosequamur eo sane ordine loquendo incedentes quem Creator ipse rerum demonstravit operando. Prius siquidem opifex Deus mundum fecit; ac deinde hominem possessorem et dominum mundi, ut caeteris omnibus jure conditionis dominaretur homo, ipsi a quo factus fuerat soli voluntaria libertate subjectus. Unde constat creationem hominis, rerum omnium visibilium conditione posteriorem quidem tempore, sed causa priorem fuisse: quia qui factus est post omnia, propter eum unt, et ante tempora ordinata sunt. Si enim omnia Deus fecit propter hominem, causa omnium homo est; et causaliter homo prior omnibus est, ipsum vero propter quod
Abbreviated transcription (Latin):
uoluntarie mouebantur. gr̃a cooꝑan¬
te. sine coactione. Qui aũt abono autebantur.
sponte precipitabant᷑ grã deserente. sine opp̃s¬
sione: ⁊ qui conuertebant᷑ id circo bene moue¬
bantur. quia grãm cooꝑantem habuerunt.
s qui auertebantur non iccirto p̃cipitabant᷑
quia grãm cooꝑantẽ non habuerunt: s iccir¬
co agrã descrebantur. quia auertebantur ⁊ p̃¬
cipitabant᷑. ⁊ qui auertebant᷑ non priꝰ au̾te¬
bantur. ⁊ postea deserebant᷑. quia eũ gr̃a ñ
ceciderunt: ⁊ qui conuertebantur non priꝰ
conuertebantur. ⁊ postea assumebantur: qr
sine gr̃a non ꝓfecerunt. S qui au̾cebantur.
in eo ipso descrebant᷑: ⁊ qui conuertebantur
in eo ipso assumebant᷑: ꝓ au̾sione descrai. ⁊ ao

Expanded text:
voluntarie movebantur gratia cooperante sine coactione. Qui autem a bono avertebantur sponte praecipitabantur gratia deserente sine oppressione. Et qui convertebantur, idcirco bene movebantur quia gratiam cooperantem habuerunt. Sed qui avertebantur non idcirco praecipitabantur quia graa deserebantur quia avertebantur et praecipitabantur. Et qui avertebantur non prius avertebantur et postea deserebantur, quia cum gratia non ceciderunt; et qui convertebantur non prius convertebantur et postea assumebantur, quia sine gratia non profecerunt; sed qui avertebantur in eo ipso deserebantur, et qui convertebantur in eo ipso assumebantur, pro aversione deserti et ad
Abbreviated transcription (Latin):
s potestace quã habrbiaat unico qa crant. ut
hoc cẽ desinerent ⁊ alius cẽ inoiꝑent qd̃ non
erant. Et sic qͥdẽ studiasiꝰ inquntatibus
ratio ouurrit de statu primo angłoꝵ. ⁊ de
primordio enstentie illoꝵ. quales factisunt
primẽ. ⁊ de natura. ⁊ de sapintia. ⁊ de
arbitrii libirtate. ꝓposita. De Auersione

Expanded text:
sed potestate quam habebant in eo quod erant ut sed potestate quam habebant in eo quod erant ut hoc esse desinerent, et aliud esse inciperent quod non erant. Et sic quidem studiosius inquirentibus ratio occurrit de statu primo angelorum, de primordio existentiae illorum, quales facti sunt primum et de natura, et de sapientia et de arb
Abbreviated transcription (Latin):
postea ut desmat hoc cẽ qđ est. ⁊ incipiat ali.¬
ui eẽ qđ non. Quodenĩ potist. inp̃senti
quid ẽ potest. s de p̃senti non potest. Q. si d ep̃¬
primũ factisunt ipsi. ñesse ñ potuerunt qr
factisunt hoc totũ ⁊ ñ fecerunt ipsi: ⁊ ñ potue¬
runt noneẽ hoc cũprimũ erant. qm̃ tunc ipsũ
erant ⁊ esse caperunt solũmͦ. Et si potestas illis
crat. ut alius cisent. qr liberũ arbitriũ erat.
ñ erat tam̃ potestas illis ut tunc alius eẽnt. qr
hoc erant. s ut hoc eẽ desinerent quod tunc erant.
⁊ aliuꝰ eẽ inciꝑent quod non erant. ñ enĩ esse
poterant qđ nonerant. nͥ priꝰ esse desinerent
⁊eos solũ qui in contingenti ẽsistunt. futura
quippe que exnecessitate fut᷑asunt libũ arbi¬
triũ nonsequunt᷑. s constant in mobiliter
ad unũ tantũ. nee recipiuat utrũlib et contĩ¬
gentis. Siegͥ libert̃ arbitriũ aunc uullis.¬
erat. ñ quidẽ ut tuueulius ec̃nt quã erant.

Expanded text:
t hoc esse quod est, et incipiat aliud esse quod non est. Quod enim potest in praesenti quidem potest, sed de praesenti non potest; et si de prprimum facti sunt ipsi, non esse non potuerunt, quia facti sunt hoc totum; et non fecerunt ipsi et non potuerunt non esse hoc cum primum erant, quoniam tunc ipsum erant, et esse coeperunt solummodo. Et si potestas illis erat, ut aliud essent, quia liberum arbitrium erat, non erat tamen potestas illis ut tunc aliud essent; quia hoc erant, sed ut hoc esse desinerent quod tunc erant et aliud esse inciperent quod non erant. Non enim esse poterant quod non erant nisi prius esse desinerent et solum qui in contingenti consistunt. Futura quippe quae ex necessitate futura sunt, liberum arbitrium non sequuntur; sed constant immobiliter ad unum tantum, nec recipiunt utrumlibet contingentis. Sic igitur liberum arbitrium erat tuerant,
Abbreviated transcription (Latin):
añ ditudent᷑ au̾sione ⁊ conu̾sione. Quod
tas ꝓrimũ erant scd̃m aliquid unũ etant.
boni factierant: ⁊ ñdũ adhuc aliud erant.
quã facti erant. qr tunc primũ facti erant ⁊ ñ
ante quieq̃ fecetant. Ceperunt aũt diuidi ab
eo qđ facti crant. ut aliud iã eẽno: uł ꝓficientes
supͣ illud uoboni eẽnt. uł sub illo deficientes. ut
mali eent. Hec ẽ conu̾sio ⁊ au̾sio qua duusist̃
quiunũ erant. ⁊ boni natura. ut suit ali sup̃
illuo ꝑboni ꝑ iusticiã. alii subillo mali ꝑculpã:
conu̾sio enĩ ustos fecit. ⁊ au̾sio iniustos. Utraq
enĩ uoluntatis fuit. ⁊ uoluntas utrinq libtadi.
rito uidicat᷑. siue ꝓbono merito ad głam: siue¬

Expanded text:
entur aversione et conversione. Quod enim primum erant secundum aliquid unum erant, boni facti erant et nondum ad aliud erant quam facti erant; quia tunc primum facti erant, et non ante quidquam fecerant. Coeperunt autem dividi ab eo quod facti erant, ut aliud jam essent, vel proficientes supra illud et boni essent; vel sub illo deficientes ut mali essent. Haec est conversio et aversio qua divisi sunt qui unum erant et boni natura ut sint alii supra illud boni per justitiam: alii sub illo mali per culpam. Conversio enim justos fecit et aversio injustos. Utraque enim voluntatis fuit, et voluntas utrinque libertatis. rito judicatur, sive pro bono merito judica
Abbreviated transcription (Latin):
uoluntatis ratiotialis. iusticia paricer
iculpa inuenta÷ qr motu uoluntatis factũ:
ut malifierent. au̾si abono inqͦ erane: ⁊ simili¬
ter motu uoluntatis factũ: ut boni cẽnt.
conuersi abono. inquo erant. ad bonũ inquo
ñdũ erant: ꝓpcerea in mocu rationalis tiolun¬
tatis om̃e meritũ constabat. quouł boni uł¬

Expanded text:
oluntatis rationalis justitia pariter et culpa inventa est, quia motu voluntatis factum est ut mali fierent aversi a bono in quo erant; et similiter motu voluntatis factum est ut boni essent conversi a bono in quo erant ad bonum in quo nondum erant, propterea in motu rationis voluntatis omne meritum constabat quo vel boni
Abbreviated transcription (Latin):
Ed ⁊ hoc sciendũ est. qm̃ liberũ arbi¬
triũ quos dꝑaimꝰ primi principii ẽẽ.¬
ꝓpt̃̾ uoluntatẽ que erat inprimo principio. hoc
ipsũ adprimũ principiũ non erat: qm̃ liber᷑
arbitriũ ad p̃sens tempꝰ non refertur.s ad ea q̃.
futura sunt postea in contingenti. Omẽ eñi
quod÷ adet̾minatũ ÷: nec podest aliud at̾ quã÷
dũ ipsũ ÷ Et si aliuo potest cẽ. potest alius postra

Expanded text:
ed et hoc sciendum quod liberum arbitrium quod diximus primi principii esse propter voluntatem quae erat in primo principio, hoc ipsum ad primum principium non erat; quoniam liberum arbitrium ad praesens tempus non refertur, sed ad ea quae futura sunt postea in contingenti. Omne enim quod est determinatum nec potest aliud esse, quam est dum ipsum est; et si aliud potest esse potes
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ scĩficatioñẽ scificans: aliuo ñ scificans. s signifi¬
cans tautũ. Et de sacramentis quidẽ scͥpte legis.
hactenꝰ diuisse sufficiat: de ꝓmissionibꝰ uͦ quas
int̾cia parte pͥme distinctionis posuimus. tracta¬
re p̃sentis ꝓpositi non fuit. Sunt gͥ tria que lex
scripta continebat. Precepta. Sacramenta:
Promissa..

Expanded text:
sanctificatione sanctificans; aliud non sanctificans, sed significans tantum. Et de sacramentis quidem scriptae legis hactenus dixisse sufficiat; de promissionibus vero quas in tertia parte primae distinctionis posuimus; tractare propositi praesentis non fuit. Sunt igitur tria quae lex scripta continebat: praecepta, sacramenta, promissa.
Abbreviated transcription (Latin):
ħ: inscpt᷑a dĩ similia. dix̃ scͥpt᷑a. Carnẽ c̃ sanguine ñ
comedatis. ħ ẽ elem̃tũ. Subiunx̃ p̾ea. Nonoccides.
hoc: exordiũ. Postea. pleuit. etiã irã phibens. hoc ẽ
sermo. Itẽ dix̃. carnẽ porcinã ñ edendã. Inh fuit ele¬
mentũ. Nodidt p hec. Non mechabis. In hħfuit ȩior¬
¶diũ.
p̃cepta decalogi exordia. p̃cepta noui testam̃ti sermo
Prima ex instituciõe discipłine. scda exueritate
nat᷑e. tercia ex ꝑfectiõe gr̃e. ꝑ recepta imobilia na¬
turalit p̾ora st̃: s p̃cepta mobilia sicut dictũt sig¬
nificatiõe p̃cedunt. qr ineis pͥmũ bonitas forma¬
t̃. que postea millis in cohat᷑. ⁊ nouissime ꝑ gr̃am¬

Expanded text:
ec in Scriptura Dei similia. Dixit Scriptura: Carnem cum sanguine non comedetis ; hoc est elementum. Subjunxit postea: Non occides , hoc est exordium. Postea complevit etiam iram prohibens, hoc est sermo . Item dixit carnem porcinam non edendam , in hoc fuit elementum. Addidit post hoc: Non moechaberis , in hoc fuit exordium. Praecepta decalogi, exordia. Praecepta Novi Testamenti, sermo. Prima ex institutione disciplinae; secunda ex veritate naturae; tertia ex perfectione gratiae. Praecepta immobilia naturaliter priora sunt. Praecepta mobilia sicut dictum est, significatione praecedunt; quia in eis primum bonitas formatur, quae postea in illis inchoat
Abbreviated transcription (Latin):
tẽporibꝰ fueruit instituta: ꝑuide tantũ adp̾sentiũ
instructionẽ sunt reseruata. ⁊ ea potissimũ que
ad sp̃itał studii. ex ereitacionẽ spectant. tẽpore
gr̃e reseruant᷑. his que ad carnales obseruantias
specialit̾ adremediũ. quedã uͦ ad obseqͥũ. quedã
ad cultũ diunũ. Prima ꝑtinent ad peccatoꝵ re¬
missionẽ. scda ad exercendã deuotionẽ: tercia ad
colendã pietatẽ. Prima instituta fuert̃ quasi ad
necessitatẽ hõis. ut ineis hõ scĩficaret᷑. quał curt̃¬
cisio fuit. ⁊ hostie ꝓpeccato ⁊ ꝑdelicto. ⁊cet̾a q̃dã

Expanded text:
t instituta, pro inde tamen ad praesentium instructionem sunt reservata; et ea potissimum quae ad spiritualis studii exercitationem spectant, tempore gratiae reservantur: iis quae ad carnales observantias specialiter ad remedium, quaedam vero ad obsequium, quaedam ad cultum divinum. Prima pertinent ad peccatorum remissionem; secunda ad exercendam devotionem; tertia ad colendam pietatem. Prima instituta fuerunt quasi ad necessitatem, ut in eis homo sanctificaretur, qualis circumcisio fuit, et hostiae pro peccato et pro delicto et
Abbreviated transcription (Latin):
Uqm nat᷑alib: mandatis scdłm dispensationẽ
ad tepꝰ suꝑ addita st̃. siue ꝓcrercitaciõe. siue psigni¬
ficatiõe. P ro exercitaciõe qͥdẽ ut plurima eẽnt. in
qͥbꝰ erudiendoꝵ obedientia ꝓbaret᷑. ⁊ deuotio excole¬
Hec aũt oĩa de mediis sũptast̃. hoc: de his q̃ insua
nat᷑a nec itabona erant ut in euitabilit̾ debuissent fi¬
culpa possent fieri. ⁊ rursũ sine culpa int̾mitti.
Accedens aũt mandatũ hecq̃ ꝑse media erant. ⁊ ad
utrũlibet se habebant. siue p̃cipiendo siue phiben¬
do inaltam partẽ de flex: ita ut iãea q̃ phibita sunt
sine culpa ñ posst̃ fieri. neq rursũ ea q̃ pceptaft̃ possĩt
oĩno sñculpa dimitti. Qd tm̃ ñnat᷑a᷑ rei facit. s uis
⁊ obedientia mandati. Prohibuit lex ne caro c̃ san¬

Expanded text:
tionem ad tempus superaddita sunt, sive pro exercitatione, sive significatione. Pro exercitatione quidem ut plurima essent in quibus erudiendorum obedientia probaretur, et devotio excoleHaec autem omnia de mediis sumpta sunt; haec est de iis quae in sua natura, nec ita bona erant ut inevitabiliter debuissent ficulpa possent fieri, et rursum sine culpa intermitti. Accedens autem mandatum hoc, quae per se media erant et ad utrumlibet se habebant, sive praecipiendo, sive prohibendo in alteram partem deflexit; ita ut jam ea quae prohibita sunt sine culpa non possint fieri, neque rursum ea quae praecepta sunt, possint omnino sine culpa dimitti. Quod tamen non natura rei facit: sed vis et obedientia mandati. Prohibuit lex ne caro cum san
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑfectiõis uã. ⁊ semitã pandunt directiõis. Prima eñi
ꝑfectio ꝑbonã oꝑationẽ: homuĩe insemet ipso dirig̾.
Sccła. ꝑcaritatẽ paimi in latũ expandit. Tercia. ꝑ cartta¬
tẽ dĩ inlatũ ex tollit: qr denariꝰ pͥme ꝑfectionis lineã
porrigit. centenariꝰ sede expandit latitudinẽ: mille¬
nariꝰ inaltũ sũmã tollit ꝑfectionẽ. Hec aũt inp̾senti
de expositione decẽ p̃ceptoꝵ legis dicta sufficiant:¬

Expanded text:
fectionis viam et semitam pandunt directionis. Prima enim perfectio per bonam operationem hominem in semetipso dirigit. charitatem proximi in latum expandit. Tertia per charitatem Dei in altum extollit, quia denarius primae perfectionis lineam porrigit. Centenarius secundae expandit latitudinem. Millenarius in altum summam tollit perfectionem. Haec autem in praesenti, de expositione decem praeceptorum legis dicta sufficiant
Abbreviated transcription (Latin):
qͥ boñ qđ eq uouet. si pꝰea illd̃ aut ĩ plere ñ potue̾it. aut
ꝓmaiori bono ꝑficiendo ĩ plere ñ uolue̾i̾t. poti̾t seđm
lic̃ntiã illoꝵ qͥbꝰ dispensatio ineũ c̃dita: uotũ eiꝰ aut
larari aut nuitari. ita ut ieiꝰ arbitͥo ñ ꝯstet ł hoc
dimitt̾e qdđ faciendũ uouit. ł aliud ꝓeoface qͥ si¬

Expanded text:
n potuerit, aut pro majori bono perficiendo implere noluerit; poterit secundum licentiam eorum quibus dispensatio in eum credita est, votum ejus aut laxari aut mutari, ita ut in ejus arbitrio non constet vel hoc dimittere quod faciendum vovit, vel aliud pro eo
Abbreviated transcription (Latin):
meli: uiram̃tũ frangẽ ꝗͣ ad inplere. ita qͥdẽ ut ⁊
malũ caueat. qđ uiraũ. ⁊ nichilominꝰ culp̃ã agnos¬
cat ineo qđ male uirauit. De Per lo Rio.
Per uirñ m̃datiũ. sacro sc̃ã attestaciõe inducta
confirmatũ. qͥ eñs falsũ uirat. peierat ł ꝑuirat.
Inqͦ pͥmũ malũ: culpa m̃datii. eũ id qł falsũt dr̃.
scđm aũt qđ attuendã falsitatẽ testimoniũ u̾ta¬
tis in reu̾ent᷑ usurpat᷑. qͥ uidit aliũ falsũ uirare
uolentẽ. partices peccati efficit᷑ siꝯsentit. ⁊ si ñ
qͣtũ pot̾ salua ui̾tate. ne malũ ꝑficiat᷑ contradi¬
cendo ⁊ amonendo obsistit. Hic aũt c̃sid̾andũ:
qđ peccatũ fr̃is cũ pbare ñpossumꝰ. publicare
ñ dcmꝰ. ne forte uideam̃ uelle pximũ nr̃m nõ
corrig̾e. s infamare. Proptẽa ammonitio peccã¬
tibꝰ aohibend& uͥnegantbꝰ testimoniũ. ⁊ u̾icens
ad auci ñ pot̾. De Uoto sotũ. uoluitara spon¬
sio animi. qͥsqͥs uotũ dõ uouet redde debet. qdđ uouet.

Expanded text:
uramentum frangere, quam adimplere, ita quidem ut et malum caveat quod juravit, et nihilominus culpam agnoscat, in eo quod male juravit. Perjurium est mendacium sacrosancta attestatione inducta confirmatum. Qui enim falsum jurat pejerat vel perjurat; in quo primum malum est culpa mendacii, cum id quod falsfalsitatem testimonium veritatis irreverenter usurpatur. Qui viderit alium falsum jurare volentem, particeps peccati efficitur si consentit: et si non quantum potest salva veritate ne malum perficiatur contradicendo et admonendo obsistit. Hic autem considerandum est quod peccatum fratris cum probare non possumus, publicare non debemus, ne forte videamur nolle pis infamare. Propterea admonitio peccantibus adhibenda est ubi negantibus testimonium convincens adduci non potest. Votum est voluntaria sponsio animi. Quisquis Deo votum vovet, reddere debet quod vovet,
Abbreviated transcription (Latin):
ñ occides. Conuenient̃ sane eui in p̃cedenti manda¬
to uite longeuitas ꝓmictit᷑. hic ne alienã uitã ex¬
tĩgat ꝓhibet᷑. ut ħ excaritate aĩ sit qđ pͥncipiũ
suũ honorans ad uitã q̃ finẽ nescit inhiat. ħuero
ex caritate ꝑumi. qđ adiuite aliene finẽ nullo eru¬
delitatis odio se relaxat. De in seqͣr t̾eiũ p̃ceptũ. ñ
mechab̾is: ⁊ qͣrtũ. ñ furtũ facies. Non mechabis: hoc
ꝑtinet ad uitã ꝓpͥã. Nonfurtũ facies. ħ ꝑtinet adiu

Expanded text:
ptum est: Non occides . Convenienter sane cui in praecedenti mandato vitae longaevitas promittitur, hic ne alienam vitam exstinguat prohibetur, ut hoc ex charitate Dei sit, quod principium suum honorans, ad vitam quae finem nescit inhiat; hoc vero ex charitate proximi quod ad vitae alienae finem nullo crudelitatis odio se relaxat. Deinde sequitur tertium praeceptum: Non moechaberis; et quartum: Non furtum facies . Non moechaberis, hoc pertinet ad vit
Abbreviated transcription (Latin):
bilitas ht̃. ⁊ auxiliũ ĩmo seruitiũ qͣntũ suppetit
facultas. ii Socđm p̾ceptũ sccłe tabulet ñ oc¬
cides. Homicidiũ fit multis modis. Manu. lin¬
gua. c̃ sensu. Manu fit ẽqͥs aliũ actaalit utta pͥ¬
uat. ł inlocũ mortis uͥuita pͥuet᷑ p̾cipitat. ut
incarcerẽ. ł inaliũ quẽ libet talẽ locũ. Lingua
sert̃. Consensu similit̾ duobꝰ modis fit homicidi¬
amorte lib̾are possumꝰ uitã eiꝰ negliginꝰ .i. ad¬

Expanded text:
bilitas, et auxilium imo servitium, quantum suppetit facultas. Secundum praeceptum secundae tabulae. Non occides . Homocidium sit multis modis, manu, lingua, consensu. Manu fit cum quis alium actualiter vita privat, vel in locum mortis ubi vita privetur praecipitat, ut in carcerem, vel alium quemlibet talem locum. Lingua serunt. Consensu similiter duobus modis fit homicidia morte liberare possumus, vitam ejus negligi
Abbreviated transcription (Latin):
uitute ł ptimore hõĩs cont᷑ dm̃ qͥd faciat. ł t̾rene
retͥbutiõis lucrũ int̾tenciõe celesti p̃mio anponat.
S ingreco manifestior sentencia ex p̃ssa: Greca
nãq locutio. duunã seruitutẽ ab humana ꝓprio
uocabulo distinguit: qđ latinitas ñ ht̃. Ibi eñidi
uina seruitꝰ latͥa. ⁊ humana dulia uocat᷑: ⁊ obl
idoł exhibebant. S latina linga utrãq sub eodẽ
noĩe scruitutẽ. ⁊p̃hendit. ⁊ ꝓpt̾e̾a obscurior signifi¬
catio factat c̃ dr̃ eisoli seruies. qđ ingreco ñ÷ ãbigu

Expanded text:
ontra Deum quid faciat, vel terrenae retributionis lucrum in intentione, coelesti praemio anteponat. Sed in Graeco manifestior sententia expressa est. Graeca namque locutio divinam servitutem ab humana proprio vocabulo distinguit, quod latinitas non habet. Ibi enim Dei servitus latria, et humana dulia vocatur. Et ob hoc idolis exhibebant. Sed Latina lingua utramque sub eodem nomine servitutem comprehendit, et propterea obscurior significatio facta est cum dicitur. Ei soli servies, quod in Graeco ambigu
Abbreviated transcription (Latin):
lit̾ ad ł pea aduenit. Nã siqͥs alt̾i ꝓmittẽt se aliqͥd
u̾: significatio falsa .i. oratio ł locutio. ꝑ ꝗͣ ille
qͥ loqͥt᷑ auditori falsũ significare intendit ⁊ putat.
Na ⁊ siuer᷑ sit .i. itasit ut diẽ. m̃tit᷑ tm̃ ille qͥloqͥt᷑ eũ
opinioẽ ⁊ intencioẽ fallendi. Iocosa m̃datia. ⁊hiro

Expanded text:
enit. Nam si quis alteri promiserit se quid nificatio falsa, id est oratio vel locutio per quam ille qui loquitur auditori falsum significare intendit, et putat. Nam, etsi ita sit ut dicit, mentitur tamen ille qui loquitur cum opinione et intentione fallendi. Jocosa mendacia, et iro
Abbreviated transcription (Latin):
incelligi qđ dictũ: ne assumas nom̃ dĩ tui inuañ.
Inuanũ nãq nom̃ dĩ assumunt. qͥfiliũ dĩ adse mis¬
tibꝰ dic̃. Creditis inam̃ ⁊ inme credite. Modaesta¬
qͥdẽ ut decuit piũ insipriatioẽ nos ãmonens. ut
intelligamiꝰ eũ ñ solũ adorandũ a nob̾ insua diui¬
nitate qͣ ẽdidit. s inhumilliͥtate etiã q̃redemit:¬

Expanded text:
intelligi quod dictum est: Non assumas nomen Dei tui in vanum. In vanum namque nomen Dei assumunt, qui Filium Dei ad se mistibus dicit: Creditis in quidem ut decuit pium insinuatione nos admonens, ut intelligamus eum non solum adorandum a nobis in sua divinitate qua condidit, sed in humanitate etiam q
Abbreviated transcription (Latin):
q̃sponte offerebant᷑: siue ꝓ gr̾ar̃ acciõe. siue ꝓp̃oe¬
qͥentis uoti ad ĩpletiõe. siue ꝓuoluntaria ⁊ spon¬
tanea deuotiõe. Holocaustũ aliqñ fiebat de arm̃ti.
aliq̃n de peccoribꝰ aliq̃n de uolatilibꝰ. Oblatio ali¬
q̃n de simila fiebat. q̃ dicebat᷑ sacͥfiriũ crudũ.
aliq̃n de clibano. aliq̃n de sartagine. aliq̃n deera¬
ticula. qđ sacͥficiũ coctũ uocabatur. Sacficia alia
Sciendũ uͦ qđ hoc oĩa ñ talia sac̾m̃te intellig̾e de¬
beniꝰ: qualia suꝑiꝰ sacmenta. q̃ ꝓpͥe sacram̃ta dñr.¬

Expanded text:
quae sponte offerebantur, sive per gratiarum actionem, sive pro praequae sponte offerebantur, sive per gratiarum actionem, sive pro praeentis voti adimpletione, sive pro voluntaria et spontanea devotione. Holocaustum aliquando fiebat de armentis, aliquando de pecoribus, aliquando de volatilibus. Oblatio aliquando de simila fiebat, quae dicebatur sacrificium crudum: aliquando de clibano, aliquando de sartagine, aliquando de craticula, quod sacrificium coctum vocabatur. Sacrificia alia Sciendum vero quod haec omnia non talia sacramenta intelligere debemus, qualia superius sacramenta quae proprie sacram
Abbreviated transcription (Latin):
ministrantiũ. ⁊cct̾a oĩa q̃ adexornandũ cultũ di¬
uinũ fuerant instituta. Iterũ alia sac̾m̃ta fuert̃.¬
q̃ seĩficabant᷑ ademundationẽ. alia q̃tͣctabant᷑ ad
deuotionẽ. t̾cia q̃ exercebant᷑ ad uen̾ationẽ. Prima
necessitatis. seda uirtutis. t̾cia laudationis. Prima
suscipiebant᷑ ad sc̃ificationẽ. scda tractabantur
ad acuotioñe: tercia exercebant᷑ ad laudationẽ. Iter̃
sac̃m̃ta alia erant inrebꝰ qͥbꝰdã sc̃ĩficatis. alia insacͥ¬
ficiis ⁊ oblationibꝰ. alia inministeriis diuinis. Sie
reseadẽ multis modis adeuidentiã distĩgui pot̾.
Sacͥficiũ dicebat᷑. q̃n de aĩalibꝰ fiebat ĩ molatio.
Oblatio aũt. aliar̃ quar libet rer uocabat᷑. Sacͥficioꝵ.
tͥa gen̾afẽ. Alia eñĩst holo causta. alia siplicia sacͥ¬
ficia: alia pacifica. Holocaustũ uocabat᷑. qđ uł ex
debito. ł sponte oblatũ: totũ incendebat᷑. Sacͥficiũ
cremabat᷑. partĩ reseruabat᷑. Pacifica dicebant᷑.

Expanded text:
ministrantium, et caetera omnia quae ad exornandum elementum divinum fuerunt instituta. Item sacramentificabantur ad emundationem; alia quae tractabantur ad devotionem; tertia quae exercebantur ad venerationem. Prima necessitatis; secunda virtutis; tertia laudationis. Prima suscipiebantur ad sanctificationem; secunda tractabantur ad devotionem; tertia exercebantur ad laudationem. Iterum sacramenta alia erant in rebus quibusdam sanctificatis, alia in sacrificiis et oblationibus, alia in ministeriis divinis. Sic res eadem multis modis ad evidentiam distingui potest. Sacrificium dicebatur, quando de animalibus fiebat immolatio. Oblatio vero aliarum quarumlibet rerum vocabatur. Sacrificiorum tria sunt genera: alia enim sunt holocausta, alia simplicia sacrificia, alia pacifica. Holocaustum vocabatur quod vel ex debito, vel sponte oblatum totum incendebatur. Sacrificium cremabatur, partim reservabatur. Pacifica dicebantur
Abbreviated transcription (Latin):
Non assumas nom̃ ditu inuañ. hoc as fmmplic̃e lit̾e
sensũ talit̾ intelligideb ut nom̃ dĩ hõ inuanũ ñ
assumat. i d: E adm̃datiũ affirmandũ. ł ad idolũ
uenandũ. scił ut neq idola noĩe diuino honoret.
neq falsitati nom̃diuñ associet. Mistice aũt nom̃¬

Expanded text:
ssumas nomen Dei tui in vanum . Hoc ad simplicem litterae sensum taliter intelligi debet, ut nomen Dei homo in vanum non assumat, id est vel ad mendacium affirmandum vel ad idolum venerandum; scilicet ut neque idola nomine divino honoret, neque falsitati nomen divinum associet. Mystice autem nom
Abbreviated transcription (Latin):
rari disce̾nt. c̃ illã freq̃ntiꝰ in assertionẽ ⁊cestimoniũ
dictoꝵ suoꝵ acciꝑent. ⁊ñ coge̾nt̃ noĩa falsoꝵ dõꝵ ad
confirmanda uiram̃ta sua assum̾e. qͥbꝰ ñ solũ ꝑmissũ
s p̃ceptũ fuerat. ita dũ taxat si causa c̃firmande u̾i¬
tatis ex postularet nom̃ dñi ad testimoniũ inuocare.
Simile erat ⁊ ħ qdđ ꝑmissi st̃ pillata iniuria rationẽ
redde. ne forte ueheñtiori exardescentes. maiora illa¬
exordi sermonis dĩ siggnificatã notamꝰ. Sunt eñ itaħ.
dia sensuũst. Uñ ꝙ dictiões uocant᷑: qͣsi iã aliqͥd dicen¬
tes. ⁊ pͥme partes oratiõis. qr pͥncipiũ intelligentie

Expanded text:
assertionem et testimonium dictorum suorum acciperent, et non cogerentur nomina falsorum deorum ad confirmanda juramenta sua assumere, quibus non solum permissum sed praeceptum fuerat; ita duntaxat si causa confirmandae veritatis expostularet, nomen Domini ad testimonium invocare. Simile erat et hoc quod permissi sunt pro illata injuria, talionem reddere, ne forte vehementiori furore exardescentes, majora illaexordii sermonis Dei significatam notamus. Sunt enim tria haec: dia sensuum sunt, unde et dictiones vocantur quasi jam aliquid dicentes, et primae partes orationis, quia principium in
Abbreviated transcription (Latin):
⁊re õĩno cũ cupiscendã ñ uetuit. s ab aliena tm̃
appetitũ. cohibendũ demonstat. Noua aũt
lex ⁊inpp temꝑatũ eẽ deb̾e edocuit: ut oc̃m
illicitã ⁊cupiscentiã excluderet. Pot̾ autem
i alio intellectu conuenient dici uet̾tm legem¬
ꝑ concupicontiã uroris sine rei alient ñ illã signi

Expanded text:
et rem omnino concupiscendam non vetuit, sed ab aliena tantum appetitum cohibendum demonstravit. Nova temperatum esse debere edocuit, ut omnem illicitam concupiscentiam excluderet. Potest autem et alio intellectu convenienter dici veterem legem concupiscentiam uxoris sive rei alienae
Abbreviated transcription (Latin):
dĩ ⁊ unũ hoĩs. Sabbatũ dĩ uld qđ ext̾tꝰ ab oꝑe cessasse
dr̃. sac̾m̃tũ: illiꝰ intĩoris sabbatieiꝰ inqͦ ipsiꝰ et̾na
inmortałq et̃nitas. inc̃cussa beatitudine ꝑfrucnͦ.
nullounꝗͣ labore fatigat᷑. Sabbatũ hõist qđ ei ex
sabbatĩ. uͭ m̃s scã ꝑbonã conscientiã aseruitute pec¬
cãti

Expanded text:
Dei, et unum hominis. Sabbatum Dei illud, quo exterius ab opere cessasser, sacramentum est illius interioris Sabbati ejus, in quo ipsius aeterna immortalisque aeternitas inconcussa beatitudine perfruens, nullo unquam labore fatigatur. Sabbatum hominis quod Sabbati, ubi mens sancta per bonam conscientiam a servitute peccati,
Abbreviated transcription (Latin):
ac qͥ esce. Om̃is eñi uirtꝰ ab obedientia incipit.
quẽ admodũ om̃e uitũ. ab inobedientia ꝓcedit.
frust᷑ nãq ł in obedienti gr̃a. ł c̃tumaci docthia. ł
ñ intelligenti p̃ceptũ. dici̾t᷑. Iecito pͥmĩr audi isi ł
ħ ꝑtinet adfidẽ. ⁊ ci soli seruies. ħ ꝑtinet ad oꝑatio¬
nẽ. fides eñi oꝑans ex dilectiõe ꝑfectũ fac̃. qr nec
opꝰ sine fide. nec fides cuitẽpꝰ suppetit. accepta:
sñ oꝑe. Propt̾ara adora reote c̃dendo. serui bene
referendasio. ut dicat᷑ ipsũsołu ad orabis. ⁊ etsoli
scruies. & h qͥmͦ stare potit qi sepe inuet̾i testam̃¬
to scõs uiros ñ solũ angłos adorasse. s etiã hoĩes le¬
gunꝰ. nec tñ ꝓpt̃ea alicubi rep̃bensos inuenimꝰ. ⁊ i
nouo etiã apłs qͥdẽ fideles ad seruiendũ suꝑioribꝰ
⁊ p̃latis sumoꝑe exhotat᷑. Soiendũ gͦ÷ qr alio mͦ¬

Expanded text:
acquiesce. Omnis enim virtus ab obedientia incipit, quemadmodum omne vitium ab inobedientia procedit. Frustra namque vel inobedienti gratia, vel contumaci doctrina, vel non intelligenti praeceptum daretur. Idcirco primum audi, Israel, hoc pertinet ad fidem; et ei soli servies, hoc pertinet ad operationem. Fides enim operans ex dilectione perfectum facit, quia nec opus sine fide, nec fides cui tempus suppetit accepta est sine opere. Propterea adora recte credendo, servi bene rabis, et ei soli servies. Sed hoc quomodo stare poterit, quia saepe in Veteri Testamento, sanctos viros non solum angelos adorasse, sed etiam homines legimus; nec tamen propterea alicubi reprehensos invenimus? Et in Novo etiam Apostolus fideles ad serviendum superioribus et praelatis summopere exhortatur. Sciendum ergo
Abbreviated transcription (Latin):
os errores ddissipatis. ñ unũ de concessione nat᷑ali p̾cep¬
tũ discipline quasi ꝓbandis s qͣsi corrigendis ⁊ reꝑan¬
dis multa formaret. ut qͣnto mag̾ se in mediis tẽpare
discent. tanto leuiꝰ inẽcessa cauẽ ualerent. Illic muton
sa. Iilic dictũr hõi ut deligno seieatie boni ⁊ mali
ñ comecdet. ñ qi lignũ malũ erat. s qr obedientia ꝓban¬
da erat. hic dictũ÷ ut carne cu̾sanguine ñ comedent.
utt disee̾nt horrere erudelitat̃ carnẽ porcinã ñ ed̾ent.
utt detestarent᷑ ĩmunditiã. inboue ⁊ asino ñ ararett.
ut p̃dicatiõi noxiã agnosce̾nt pigͥciã. ⁊ stulticiã. ⁊ ec̾a

Expanded text:
sipatis; non unum de concessione naturali praeceptum disciplinae quasi probandis, sed quasi corrigendis et reparandis multa formaret, ut quanto magis se in mediis temperare discerent, tanto levius inconcessa cavere valerent. Illic multa sa. Illic dictum est homini, ut de ligno scientiae boni et mali non comederet, non quia lignum malum erat, sed quia obedientia probanda erat. Hic dictum est ut carnem cum sanguine non comederent, ut discerent horrere crudelitatem; carnem porcinam non ederent, ut detestarentur immunditiam; in bove et asino non ararent, u
Abbreviated transcription (Latin):
scđm p̃ceptionẽ datũ÷. sex reliqͣ scđm ꝓhibitionẽ.
Primũ naq peccatũ hõis fuit. inobedientia. ⁊ iccireo
uita ista q̃ hõi adpenitenciã c̃cedit᷑. tota obedientie
de putat᷑. Qi gͥ hõ in mał agendis exꝓpͥa. ꝯcupiscentia
indiu̾sa disthit̃. inbonis agendis sola obedientiẽ¬

Expanded text:
m praeceptionem datum est; sex reliqua secundum prohibitionem. Primum namque peccatum hominis fuit inobedientia; et idcirco vita ista quae homini ad poenitentiam conceditur, tota obedientia deputatur. Quia igitur homo in malis agendis, ex propria concupiscentia in diversa distrahitur, in bonis agendis s
Abbreviated transcription (Latin):
ꝗͣ inĩt̾iori hoĩt grã ꝑfic̾ demonstͥt᷑. q au̾ circu̾cisiosor¬
des ext̾iores ⁊ enormitates q̃ forisst̃ resecat. ablutio ãu
sac̃m̃tũ succed̾et. qđ ꝑfectã hõĩs emundationẽ ⁊ int̾iorẽ
aĩe candorẽ. quẽ inipso ⁊ ꝑipsũ sacm̃tũ ad ipiscit᷑. posset¬
decdarare. Ampliꝰ aũt qi cirẽcisio qͥdẽ sordes aufeit sed
dolores infert. ablutio inqͥnatos sñ dolore emundat.
icco spło pͥori intimore seruienti ⁊ sublege laboranti
crccisio ademudationẽ datat nouo au̾t ppło ingr̃a

Expanded text:
 interiori homine gratia perficit demonstratur. Quia autem circumcisio exteriores sordes et enormitates quae foris sunt resecat, ablutio autem sacramentum succederet, quod perfectam hominis emundationem et interiorem animae candorem quem in ipso declarare. Amplius autem quia circumcisio quidem sordes aufert, sed dolores infert; ablutio vero inquinatos sine dolore emundat, idcirco priori populo in timore servienti, et sub lege laboranti, circumcisio ad emundationem data est; novo autem populo in gra
Abbreviated transcription (Latin):
dentiꝰ manifestaret. Q ꝓpt̾ pͥmũ ꝓoblationẽ ⁊ p̃ea ꝑcir¬
cũcisionẽ. adultimũ ꝑbaptismũ expiatiõis ⁊ iustificati¬
oĩs sacmͣtũ formari institutũ÷ q eiꝰdẽ mundationis for¬

Expanded text:
dentius se manifestaret. Quapropter dentius se manifestaret. Quapropter cumcisionem, ad ultimum per baptismum, expiationis et justificationis sacramentum formari institutum est, quia ejusdem mundationis for
Abbreviated transcription (Latin):
par obedientiã exhib̾e. ⁊ p̃uaricationẽ cau̾e addiscẽt.
Primũ gͥ anlegẽ paruulos c̃silio nutͥuit. pea sublege
exercitatos p̃cepto tẽptauit. nouissime sub gr̃a ꝑfectoᷤ
inlibtate sp̃c ãbulare ꝑmittit. Ut gͥ breuit sup̃dicta
ad memoriã reuocemꝰ: q̃ sit differentia int̃ sac̃menta

Expanded text:
obedientiam exhiberet, et praevaricationem cavere addisceret. Primum igitur ante legem parvulos consilio nutrivit. Postea sub lege exercitatos praecepto tentavit. Novissime sub gratia perfectos in libertate spiritus ambulare permittit. Ut igitur breviter supradicta ad memoriam revocemus, quae sit differentia inter sacramenta
Abbreviated transcription (Latin):
Nobabile: tñ oĩno hominẽ adħ exercenda apͥn¬
cipio adõ instructũ ⁊ eruditũ fuisse. ut pͥmi
contẽptꝰ eulpã subseq̃ntis deuotiõis studio abołet. ⁊ qͥ
insemet ipso cũtumar extica̾t. insuis pmodũ obt̾eꝑare
c̃sueseẽt. Un eñi hõrer̃ suar̾ decimã potiꝰ qͣ nona ł octa

Expanded text:
n est omnino hominem ad haec exercenda a principio a Deo instructum et eruditum fuisse, ut primi contemptus culpam subsequentis devotionis studio aboleret, et qui in semetipso contumax exstiterat, in suis postmodum obtemperare consuesceret. Unde enim homo rerum suar
Abbreviated transcription (Latin):
redestinatio est.: gr̃e p̃ꝑatio Propositũ gͦ dĩ. inqͦ
gĩam electis dare disposuit. ipsũ÷ p̃destinatio:
que iccirco p̃destinatio uocatur. qm̃ in ea qđ facien¬
dũ suit: dispositũ ẽ. priꝰ quã fuit. Pocest aũt p̃desti¬
natio generalit̾ aliquando intelligi. ipsa faciendoꝵ
dispositio ut dicatur ds̃ quicquis facturꝰ fuit ab
eterno p̃destinasse qđ aũt facturꝰ ñ fuit. s ꝑmis¬
surus. ñ p̃destinasse: s p̃scisse solum. De rotestate¬

Expanded text:
edestinatio est gratiae praeparatio. Propositum ergo Dei in quo gratiam electis suis dare disposuit ipsum est praedestinatio, quae idcirco praedestinatio vocatur; quoniam in ea quod faciendum fuit, dispositum est priusquam fuit. Potest autem praedestinatio generaliter aliquando intelligi ipsa faciendorum dispositio; ut dicatur Deus quidquid sic facturus fuit ab aeterno praedestinasse. Quod autem facturus non fuit sed permissurus non p
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ dicunt singłas quidẽ cteaturas ꝑse c̃sidatas.
aꝑfecto minꝰ hałe uniuersicatẽ aud̃ rerũ om̃iũ
intanta c̃sũmatione boni expressã. ut ñ possit
esse melior quã. est. Ubi mͥ primũ responderi ꝙ.¬
dicunt: meliorẽ eã ẽt̃ ñ posse. siue idõ ñ potest
cẽ melior quia sũme bona ita uͦ niella om̃ino
boni ꝑfectio ei desit: siue idõ ñ pocest ẽẽ melior:
quia maiꝰ boñ qđ ei de ẽ. caꝑe ipsa ñ pocest. s
si ita sũme bona dicit᷑. ut nulla eiboni ꝑfectio desit.
iã opꝰ suũ plane creatori equatur: ⁊ł eitia metã.
extenditur. quod infra. c̃. ł uitra inmensitatem
coartatur. qđ sũmũ. est: quos uitũq pari inc̃ueni¬
entia inpoisibile est. Si uͦ idõ ñ potist inclior esse
quia boñ ampliꝰ quod ei dec̃ caꝑe ipsa ñ potest.
iã ipsũ hoc ñ posse defectionis.ẽ. ñ cũ sũmationis:
i potest melior c̾t. si siat capar maioris boni. qͥ a

Expanded text:
s quidem creaturas per se consideratas a perfecto minus habere: universitatem autem rerum omnium in tanta consummatione boni expressam, ut non possit esse melior quam est. Ubi mihi primum responderi m sit, quod dicunt meliorem eam esse non posse: sive ideo non potest esse melior, quia summe bona est, ita ut nulla omnino boni perfectio ei desit: sive ideo non potest esse melior, quia majus bonum, quod ei deest, capere ipsa non potest. Sed si ita summe bona est, ut nulla ei bona perfectio desit, jam opus suo plane Creatori aequatur, et vel extra metam extenditur, quod infra est: vel intra immensitatem coarctatur, quod summum est: quod utrumque pari inconvenientia impossibile est. Si vero ideo non potest melior esse, quia bonum amplius, quod ei deest, capere ipsa non potest, jam hoc ipsum non posse defectionis est, non consummationis, et potest melior esse si fiat capax majoris boni, quia
Abbreviated transcription (Latin):
Et obhoc ꝓimũ uidetur ⁊ c̃sequens. quia melius
fac̾e̾ ñ pocest quã facit: quisic facit. ut ñ faciat
male: ineo quod sic facit. Eiuis mͦ causis atque
rationibꝰ quidã inducuntur. ut dicant dm̃ oper¬
suoꝵ mensura aclege ita astrictũ atq aligatũ
uc pret̾ quã facit. quicꝗͣ nec alius face̾ possicͥ me¬
lius. Acꝑhoc plane infinitã illã acq inmensã
diuinitatis potentiã. subt̾mino ac mensura.
alligare. cũ tuncuntur: qui usq ad aliquid
quoo uere finẽ ipsũ habet. eã extendunt. ⁊ ult̾
negant procedẽ. Certũ est eñi. quia om̃e quod
factũ ÷ innumero. ⁊ ponde. ⁊ mensura. legitimũ
ipsa proculdubio ⁊ fine. ⁊ mensura. tc̾minari de¬
claratur. Quaꝑꝑ ne uł hisque uident᷑. raciones.
sinc causa assensũ negare uideam᷑. ł om̃ino credu¬
li sine considations. falsũ ꝓuero reciꝑe: oportet
ꝓ c̃pendio presenti. breuit᷑ ad ea quedictas respon¬

Expanded text:
et ob hoc proximum videtur et consequens, quod melius et ob hoc proximum videtur et consequens, quod melius facere non potest quam facit qui sic facit ut non faciat male in eo quod sic facit. Ejusmodi causis atque rationibus quidam inducuntur ut dicant Deum suorum operum mensura ac lege ita astrictum atque alligatum, ut praeter quam facit, quidquam nec aliud facere possit nec melius. Ac per hoc plane infinitam illam atque immensam divinitatis potentiam sub termino ac mensura alligare convincuntur, qui usque ad aliquid quod vere finem ipsum habet eam extendunt et ultra negant procedere. Certum est enim quod omne quod factum est in numero, pondere, et mensura , legitimum ipsa procul dubio et fine et mensura terminari declaratur. Quapropter, ne vel his quae videntur rationes sine causa assensum negare videamur, vel omnino creduli sine consideratione falsum pro vero recipere, oportet pro compendio praesenti breviter ad ea quae dicta sunt respon
Abbreviated transcription (Latin):
eñi aliuo potest facere quã facit: potest facere
quos ñp̃uidit. Ec si pocest fac̾e̾ quod nonp̃uidit.
potest sine prouidentia oꝑari ds̃. quia om̃e qđ
p̃uidit se facturũ: facit. nec fac̃ aliquis qđ ñ p̃uidit.
Si gͦ ñ potest prouidentia eiꝰ. aut mutari ut ali¬
ut fiat quã prouisũ. est aut cassari ut hoc ñfiat
qđ prouisũ est: necesseẽ totũ fieri quod ꝓuisũ est.
⁊ nichil fieri qđ prouisũ non. ast. Porro quid quid ẽ ẽ ĩ
fit ꝓiusũ ce̾ constat: ⁊ quioquid ꝓuisũ. est fieri du¬
biũ non. est. Quod si pret̾ prouidenciã ficri aliquid
inpossibile est om̃e aũt quos ꝓuisũ: esse fieri neces¬
se. est aliud fieri quã sit nulla ratione possidile. ẽ
amplius. Quicquid facit ds̃. simeliꝰ potest fac̾e̾
quã facit: in hoc ipso ñ bene facit. qđ optune qͥdẽ
male. est fac̾e. s hoo piamens: in dm̃ dici ñ sustinq

Expanded text:
enim aliud potest facere, quam facit, potest facere enim aliud potest facere, quam facit, potest facere quod non praevidit, et si potest facere quod non praevidit, potest sine providentia operari Deus, quia omne, quod praevidit se facturum, facit, nec facit aliquid quod non praevidit. Si ergo non potest providentia ejus aut mutari, ut aliud fiat quam praevisum est: aut cassari, ut hoc non fiat, quod praevisum est: necesse est totum fieri quod praevisum est, et nihil fieri, quod praevisum non esprovisum esse constat; et quiquid provisum est, fieri dubium non est. Quod si praeter providentiam fieri aliquid impossibile est omne autem quod provisum est esse, fieri necesse est aliud fieri quam fit nulla ratione possibile est. Amplius quidquid facit Deus, si melius potest facere quam facit, in hoc ipso non bene facit, quod optime quidem male est facere. Sec hoc pia mens in Deum dici non sustinet;
Abbreviated transcription (Latin):
paciendũ. Scdm utranq dc̃ om̃ipotens uerissime
affirmat᷑. quia nec aliquidest. qđ ei ad paciendũ
corruptionẽ possit inferre : nec aliquio ad faciendũ
inpedim̃tũ afferre. Om̃ia quippe fac̾e̾ pocest: p̃ter
id solũ qđ sine eiꝰ lesione fieri ñ potest. Inqͦcam̃ non
minus om̃ipotens ẽ: quia idsi posset. om̃ipotens
ñ eẽt. Dico gͦ quia as̃ om̃ua potest: ⁊ tam̃ se ipsũ
destruere ñ pocest. Hoc enĩ posse ñeẽt: s ñ posse.
caq om̃ia potest ds̃. que posse potentia ⁊ idõ uere
om̃ipotens: quia inpotens. est ẽe̾ ñ potest. E ant gͦ
nunc ⁊ de suosensu głent᷑. qui oꝑa diuina. ratiõe
se putant discut̾e: ⁊ eiꝰ potentiã subm̃sura coarta.¬
re. Cõeñ dicunt usq potest. ⁊ ñ ampliꝰ: quid
hoc. est aliuo ꝙͣ eiꝰ potenciã q̃ infinita ẽ. c̃ clude.
irestring̾e̾ ad mensurã.: Aiint cñi. Non potest
deus alius fac̾e̾ q̃ fac̃: nec meliꝰ face ꝗͣ facit. Si

Expanded text:
tramque Deus omnipotens verissime affirmatur. Quia nec aliquid est quod ei ad patiendum corruptionem possit inferre, nec aliquid quod ad faciendum impedimentum afferre. Omnia quippe facere potest, praeter id solum quod sine ejus laesione fieri non potest; in quo tamen non minus omnipotens est, quia, si id posset, omnipotens non esset. Dico ergo quod Deus omnia potest; et tamen se ipsum  posse. Itaque omnia potest Deus, quae posse potentia est. Et ideo vere omnipotens est, quia impotens esse non potest. Eant ergo nunc et de suo sensu glorientur qui opera divina ratione se putant discutere, et ejus potentiam sub mensura coarctare. Cum enim dicunt: Hucusque potest et non amplius; quid hoc est aliud quam ejus potentiam quae infinita est concludere et restringere ad mensuram? Aiunt enim: Non potest Deus aliud facere, quam facit, nec melius facere, quam fecit. Si
Abbreviated transcription (Latin):
Nulla gͦ mutatio hic aut cassatio ꝑtorucoiciri ⁊pa¬
ret: qui sic̃ p̃uisũ. est ⁊ fiet. sic sip̃uisũ ñ esset. ñ fienr
s iã inquiunt p̃uisuĩ. est. Bene p̃usũ est: quia futłut
Et dicunt. S ꝓuidencia inquiunt mutari ñ potest.
nec cassari: enentus aũt inpediri pocest. ut ñfiat
quod futum est. Si aut̃ inpediretur euencus rei
quod sieri potest: mucaretur ł cassaret᷑ ꝓuidencia.
quod fieri om̃ino ñ potest. S nos ads respondemꝰ.
quia simutaretur euentꝰ qđ fieri pocest. nec muta¬
retur nec cassaret᷑ ꝓuidencia. quia hoc omãino fieri
fucum: ⁊ c̃staret ꝓuidencia ieo ut ñ fieret. sic̃
mͦ ineo c̃stitit. ut fieret: ñ mutata ut post aliam
alia esset: s ut ñꝙͣ alia ecet. Ergo ds̃ aliud pocast.
face quã fac̃. ut tam̃ ipse aliuo faciendo aliꝰ n̾sit:

Expanded text:
Nulla ergo mutatio hic, aut cassatio providentiae apparet: quia sicut praevisum est, et fiet: sic, si praevisum non esset, non fieret. Sed jam, inquiunt, praevisum est. Bene praevisum est, quia futurum est; et dicunt: Sed providentia nec mutari potest, nec cassari: eventus autem impediri potest, ut non fiat quod futurum est: si autem impediretur eventus rei quod fieri potest, mutaretur vel cassaretur providentia, quod fieri omnino non potest. Sed nos ad haec respondemus, quia si mutaretur eventus quod fieri potest, nec mutaretur, nec cassaretur providentia, quia hoc omnino fieri urum, et constaret providentia in eo, ut non fieret, sicut modo in eo consistit ut fieret, non mutata, ut post aliam alia esset, sed ut nunquam alia esset. Ergo Deus aliud potest facere quam fecit: sic tamen ut ipse aliud faciendo
Abbreviated transcription (Latin):
responaet. abren̾cio: ut qͥaliena in iqͥtate
obligatus: alienafide ⁊ confessione soluat᷑.
Post abrencianẽ factã. ungit᷑ oleo sacro in pec¬
tore. tãqͣ muniat᷑ adu̾sus hostẽ: ne ei de¬
inceps. inmunda ⁊ nona ꝑ suade possit. Un-¬
git᷑ unt̃ scapulas. ubi uigor portandi honce¬
ris÷ ut fortitudinẽ accipiat ad portandũ
remisionẽ peccatoꝵ. ⁊ uitã et̾nã. Subhac gͥ
fidi responsione: trina m̃sione a sordibus ue¬
tustatis abluit᷑. ⁊ noũu hominẽ indutus. tri¬
duane morti ip̃i consepelietur. sicut ait apłs.¬

Expanded text:
ui aliena iniquitate obligatus est, aliena fide et confessione salvatur. Post abrenuntiationem factam, ungitur oleo sacro in pectore tanquam muniatur adversus hostem, ne ei deinceps immunda et noxia persuadere possit. Ungitur et inter scapulas, ubi vigor portandi onris, ut fortitudinem accipiat ad portandum remissionem peccatorum et vitam aeternam. Sub hac igitur fidei responsione, trina mersione a sordibus vetustatis abluitur, et novum hominem indutus triduanae morti Christi consepelitur, sicut ait Apos