comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
quod etiam sc̃s hieronimus quihodieq: int̃litter is ecclesias¬
ticiͦs tamexcellentis doctrinȩ fama aclabore uersatur
adquasdam soluendas insuis libris questiones. etiam hoc cer¬
tissimum adhib& sineulla disceptatione documentum
Nam ineo quodinionam ꝓphetam scripsit. cumadeũ ue¬
nisset locum ubi commemorantur etiã paruuli iciunio
castigati: maior inquit a&as incipit usq adminorẽ ꝑue¬
nit. Nullus enim absq peccato. pecsiunius quidem
diei fuerit uita eius. & numerabiles anniuitȩ illius
uermis & pũtredo. et hiquipeccato offendentis ad am
tenentur obnoxii. Hunc doctissimum uirum si facile in¬
terrogare possemus. quam multos utriusq linguae diui¬
narum scripturarum tractatores. etxp̃ianarũm disputa¬
tionum scriptores commemorar&. qui non aliud ex quo
xp̃i ecclesia est constituta senserunt Non aliud a ma¬
iorib: acceperunt. ponaliud posteris tradiderunt. Ego
quidem quamuis longe pauciora legerim. ponminĩme

Expanded text:
quod etiam sanctus Hieronymus, qui hodieque in litteris ecclesiasticis tam excellentis doctrinae fama ac labore uersatur, ad quasdam soluendas in suis libris quaestiones etiam hoe certissimum adhibet sine ulla disceptatione documentum. nam in eo quod in Ionam prophetam scripsit, cum ad eum uenisset locum, ubi commemorantur etiam paruuli ieiunio castigati: maior, inquit, aetas incipit, usque ad minorem peruenit. nullus enim absque peccato nec si unius quidem diei fuerit uita eius et numerabiles anni uitae illius. uermis et putredo et hi qui peccato offendentis Adam tenentur obnoxii! hunc doctissimum uirum si facile interrogare possemus, quam multos utriusque linguae diuinarum scripturarum tractatores et christianarum disputationum scriptores commemoraret, qui non aliud, ex quo Christi ecclesia est constituta, senserunt, non aliud a maioribus acceperunt, non aliud posteris tradiderunt! ego quidem quamuis longe pauciora legerim, non memini me
Abbreviated transcription (Latin):
contraria est. aculeum fuisse peccatum. Aculeũ aute quo
mors facta est. nonquena mors fecit. Peccato enĩ mori¬
mur non moste peccamus. Sicitaq dictum est acule¬
us mostis. quo modo bignum uitae. Non quo hominis
num scientie ꝑ quodscientia fier& hominis. Non qđ ꝑ sua
scientia fecerit homo: Sicergo etaculcus mostis quo
mors facta est. Nonquemmors fẽcit. Sic enĩ dicimus
et poculum mostis. quo aliquis mostuussit ł mori possit. Ñ
quodmoriens mostuus ueconfecerit. Aculeus itaq mostis
peccatum est. Peccato punctum mostificatum ẽ genus
humanum. Quidadhuc querimus cuius mortis. utrũ
animae ancorporis Utrum prime quanunc omnes
morimur. ansecundac quatunc impii morientur i
Nulla causa est exagitandi questionem. nullus tergi uer¬
sandi locus Apostoli uerba. quib idagebatꝰ in t̃ro¬
gata respondent
Cummostale hoc inquit induerit
immostalitate : tunc fi& sermo quiscriptus est. Ab sosta

Expanded text:
contraria est, aculeum fuisse pcontraria est, aculeum fuisse pmors facta est, non quem mors fecit; peccato enim morimur, non morte peccamus. sic itaque dictum est \'aculeus mortis\', quomodo lignum uitae, non quod hominis num scientiae, per quod scientia fieret hominis, non quod per suam scientiam fecerit homo. sic ergo et aculeus mortis, , quo mors facta est, non quem mors fecit. sic enim dicimus et poculum mortis, quo aliquis mortuus sit ucl mori possit, non quod moriens mortuusue confecerit. aculeus itaque mortis peccatum est, peccato punctum mortificatum est genus humanum. quid adhuc quaerimus cuius mortis, utrum animae an corporis? utrum primae, qua nunc omnes morimur, an secundae, qua tunc impii morientur? nulla causa est est exagitandi quaestionem, nullus tergiuersandi locus; apostoli uerba, quibus id agebat, interrogata respondent.. cum mortale hoc, inquit, induerit inmortalitatem, tunc fiet sermo qui scriptus est: absorta
Abbreviated transcription (Latin):
tus aperui. Quamquã etiam ibi adcorinthios locum ip¬
sum deresurrectione diutractatum sic infine concluserit.
ut nos dubitare ponsiner&: mostem quoq: corporis merito
accidissepeccati. Cumenim dixiss& opost&corruptibile
hoc induere corruptionem. & mostale hoc induere immor¬
talitatem. cum autem corruptibile hoc indutum fuerit iN¬
corruptionem. et mostalehoc in mostalitatem. Tunc fi&
inquit sermo quiscriptu sest: Absosta est mors inuictoria:
Vbi est morscontentiotuam ubiest mors aculeustuus u
Deinde subiecit. Aculeus autem mostis ẽpeccatũ. Uir
tus autem peccati. lex Quia ergo sicut apostoli aꝑtissi¬
ma uerba declarant. eo dbsorbebitur mors inuictoria.
quocorruptibile & mostalehoc indu& in corruptionem
et immostalitatem. Id est quoduiui ficabit ds̃ & mostalia
corpora nr̃a ꝓpt̃ in habitantem sp̃m eius in nobis. manifes¬
tum est &huius mostis corporis. quaere surrectio necorporis

Expanded text:
tus aperui. Quamquam etiam ibi ad Corinthios locum iptus aperui. Quamquam etiam ibi ad Corinthios locum ipsum de resurrectione diu tractatum sic in fine concluserit, ut nos dubitare non sineret mortem quoque corporis merito accidisse peccati. cum enim dixisset: oportet corruptibile hoc induere incorruptionem et mortale hoc induere inmortalitatem. cum autem corruptibile hoc indutum fuerit incorruptionem et mortale hoc inmortalitatem, tunc fiet, inquit, sermo qui scriptus est: absorta est mors in uictoriam. ubi est, mors, uictoria tua? ubi est, mors, aculeus tuus? dtus vero peccati, lex . Quia ergo, sicut Apostoli apertissima verba declarant, eo absorbebitur mors in victoriam, quo corruptibile et mortale hoc induet incorruptionem et immortalitatem; id est, quo vivificabit Deus et mortalia corpora nostra, propter inhabitantem Spiritum ejus in nobis: manifestum est et hujus mortis corporis, quae resurrectioni corporis
Abbreviated transcription (Latin):
punum hominẽ peccatum intrauit᷑mundũ. & ꝑpecca¬
tum mors. & ita in omnes homines ꝑtransiit inquo om̃s
tis inbuimur eius . & eius membris incorporamur. ui¬
tam salutemq aeternam adipiscineminem posse. Ni¬
mis insipienter atq: infeliciter repugnare iudicem ur
Neq enimalio sensu dictum est adromanos. punum
mors atq in omnes homines ꝑtransiit : quam illo quodic¬
tuẽ adcorinthios. Per hominẽ mors et ꝓhomine resur¬
Sicutenim inadam omnes mori¬
untur. sic & inxp̃o omnes uiuificabuntur. Nemo quip¬
pe ambigit hocibi de corpore mostisdictum qnm dere¬
surrectone corporis magna apłi intentione questio uer¬
sabatur:. Et ideo uide̾tur ibi depeccato tacuisse. quia
nonerat questio deiustitia. hic autem adromanos utruq¬
posuit. & utrumq diutissime comm̃dauit. Peccatũ in adã.
iustitiam inxp̃o. Et mostem in adam. & uitam inxp̃o
Quae omnia uerba sermonis apostolici quantũ potui satis¬
q uisum est: in primo etiam duorũ illorũ libro ꝑscruta¬

Expanded text:
inem peccatum intravit in mundum, et per peccatum mors; et ita in omnes homines pertransiit, in quo omnes ejus imbuimur, et ejus membris incorporamur, vitam salutemque aeternam adipisci neminem posse, nimis insipienter atque infeliciter repugnare judicemur. Neque enim alio sensu dictum est ad Romanos, Per umors; atque ita in omnes homines pertransiit: quam illo quo dictum est ad Corinthios, Per hominem mors, et per hominem resursicut enim in Adam omnes moriuntur, sic et in Christo omnes uiuificabuntur. nemo quippe ambigit hoc ibi de morte corporis dictum, quoniam de resurrectione corporis magna apostoli intentione quaestio uersabatur. et ideo uidetur ibi de peccato tacuisse, quia non erat quaestio de iustitia; hic autem ad Romanos utruet utrumque diutissime commendauit, peccatum in Adam, iustitiam in Christo et mortem in Adam, uitam in Christo; quae omnia uerba sermonis apostolici, quantum potui satisque uisum est, in primo, ut iam dixi, duorum illorum libro perscruta
Abbreviated transcription (Latin):
in nobis. Consumetur ergo qđ filiicarnis et sȩculi sumus.
et ꝑficietur quod filiidi ẽt sp̃s renouatisumus. Vndeidem ioħ
Dilectissimi inquit filiidĩ sumus et nondũ apparuit qđ erimꝰ

Expanded text:
in nobis. consumetur ergo, quod filii carnis et saeculi sumus, et perficietur quod filii dei et spiritu renati sumus. unde idem Iohannes: dilectissimi, inquit, filii dei sumus, et nondum apparuit quod erim
Abbreviated transcription (Latin):
uitam sediradĩ manet suꝑcos Vndehoc quando eos clarũ est pec¬
cata propria non habere. sinecoriginali peccato teneant᷑ obno¬
.XII. bencautẽ nonait. iradĩ ueniet suꝑeum. sed manet suꝑeũ
Ab hacquippe ira quaom̃s subpeccatos. dequadicit a postolus
Tuimus enim et nos aliquando Naturalit̃ filii irȩ sicut et c&eri: Nulla
illum ueniat adillũñueniat. occultaeẽ causa potest iniusta ñ potest
Num quidenim iniquitas apuddm̃ absit. Sed prius scãrũ scrip¬
turarum auctoritatibus. colla subdenda sunt: ut ad intellectũ ꝑfidẽ
quisq pueniat. Neq enim frustradictũest. Iudiciatua sicut mul¬
ta abyssus: Cuius abyssi altitudinem uelutiex pauescens excla¬
mat apostolus. O altitudo diuitiarum sapientiae et scientiȩ dĩ
Praemiserat quippe sententiam. mirae profunditatis dicens
Conclusit enimds om̃s in incredulitate. ut omnib: misercatur.

Expanded text:
uitam, sed ira dei manet super eos.ctundehocquandoeos clarum est pecuitam, sed ira dei manet super eos.ctundehocquandoeos clarum est peccata propria non habere, si nec originali peccato teneantur obnoxii? Bene autem non ait: ira dei \'ueniet super eum\'. sed manet super eum. ab hac quippe ira, qua omnes sub peccato sunt, de qua dicit apostolus: fuimus enim et nos aliquando naturaliter filii irae sicut et ceteri, nulla illum ueniat, ad illum non ueniat, occulta esse causa potest, iniusta non potest. numquid enim iniquitas apud deum? absit. sed prius sanctarum scripturarum auctoritatibus colla subdenda sunt, ut ad intellectum per fidem quisque perueniat. neque enim frustra dictum est: iudicia tua sicut multa abyssus. cuius abyssi altitudinem ueluti expauescens exclamat apostolus: o altitudo diuitiarum sapientiae et scientiae dei! praemiserat quippe sententiam mirae profunditatis dicens: conclusit enim deus omnes in incredulitate, ut omnibus misereatur.
Abbreviated transcription (Latin):
uitam. Hincest &iam illud. Pat̾diligit filium et om̃adedit inma¬
nueius: Quicredit infiliũ habet uita acternã. qui autẽ incredulus
est filio. non habebit uitã. sed iradĩ manet suꝑcum. In quoigitur
horum genere ponemus infantes. incorũ quicredunt infiliũ. an
ineorũ qui sunt increduli filio inneutro aitaliquis. Quia cum
adhuc crederenon possunt Nec in creduli deputandisunt. Non hoc
indicat et lesi astica regula. quaebaptitatos infantes fideliũ nume¬
ro adiungit. Porro isti quibaptizantur propt̃ uistutẽ celebratio¬
nemq tanti sacramenti. quã uis suo corde atq oro nonagant. quod
adcredendum confitendumq ꝑtineat: tam̃ in numero credenti¬
um computantur. Profecto illi quib: sacram̃tũ defuerit. in eis
habendi sunt qui non credunt filio: Atq ideo sihuius in anesgra¬
tiȩ decorpore exierint. sequ&cur cos quod dictũ est. p̃uidebunt

Expanded text:
uitam. Hinc est etiam illud: pater diligit filium et omnia dedit in mauitam. Hinc est etiam illud: pater diligit filium et omnia dedit in manu eius. qui credit in filium, habet uitam aeternam; qui autem incredulus est filio, non habebit uitam, sed ira dei manet super eum. in quo igitur horum genere ponemus infantes? in eorum qui credunt in filium, an in eorum qui sunt ineredulifilio?\'inneutro\', ait aliquis, \'quia cum adhuc credere non possunt, nec increduli deputandi sunt\'. non hoc indicat ecclesiastica regula, quae baptizatos infantes fidelium numero adiungit. porro si isti, qui baptizantur, propter uirtutem celebrationemque tanti sacramenti, quamuis suo corde atque ore non agant quod ad credendum confitendumque pertineat, tamen in numero credentium conputantur, profecto illi, quibus sacramentum defuerit, in eis habendi sunt qui non credunt filio; atque ideo si huius inanes gratiae corpore exierint, sequetur eos quod dictum est: non uidebunt
Abbreviated transcription (Latin):
hocdicit. Ñ ad tendit quea nisi om̃s ista senteñtia tenẽant. ut si¬
ne corpore et sanguine filii hominis uitã habere non possint
Frustra etiã ȩtas maior id currat. Potest enĩ siñ uoluntatem
sed uerba loquentis adtendas. eis solis uideridictum. quib: tuncdẽs
loquebatur : quia nonait. qui non manducauerit. sed si ñmandu¬
caueritis: ⁊ tubiest quod eodem loco deipsare hac ait. Panisquẽ
ego dedero caromea est prosȩculiuita. secundũ hoc en im&iã adnos
ꝑtinere illud sacramentũ intelligimus. quitunc nondũ fuimus
quando ista dicebat: quiñ possumus dicere adseculum nos nonꝑti¬
nere. procuius uita xp̃s suã carnem dedit. Quis autẽ ambigat
seculi nomine homines significasse qui nascendo in hoc sȩculũ ueni¬
Ac ꝑhoc proparuulorũ uita carodataest quaedataest proseculiuita
Et si non manducauerint carnem filii hominis. Necipsi habebunt

Expanded text:
hoc dicit, non adtendit, quia nisi omnes ista sententia teneat, ut sihoc dicit, non adtendit, quia nisi omnes ista sententia teneat, ut sine corpore et sanguine filii hominis uitam habere non possint, frustra etiam aetas maior id curat. potest enim, si non uoluntatem, sed uerba loquentis adtendas, eis solis uideri dictum. quibus tunc dominus loquebatur, quia non ait \'qui non manducauerit', sed: si non manducaueritis. et ubi est quod eodem loco de hac ipsa re ait: panis, quem ego dedero, caro mea est pro saeculi uita? secundum hoc enim etiam ad nos pertinere illud sacramentum intellegimus, qui tunc nondum fuimus, quando ista dicebat, quia non possumus dicere ad saeculum nos non pertinere, pro cuius uita Christus suam carnem dedit. quis autem ambigat saeculi nomine homines significasse, qui nascendo in hoc saeculum uenir. ac per hoc etiam pro paruulorum uita caro data est, quae data est pro saeculi uita; et si non manducauerint carnem filii hominis, nec ipsi habebunt
Abbreviated transcription (Latin):
atq ubidelitiscant: quia ñ ait dñs. Si quis nonrenatus fuerit ex
aqua et spũ non habebit uitã. Sedait . p̃intrabit in regnumdĩ
Namsi illud dixisset nulla hincdubitatio posset oboriri. Aufe¬
ratur ergo dubitatioiam: Dñm audiamus non suspitiones con¬
iecturasq mostalium. Dnm audiamus inquã. Nonquidem hoc
rite nisibaptizatus accedit: Nisimanducaueritis carnẽmeam.
et biberitis sanguinem meum. Ñ habebitis uitã in uobis
Quidultraquerimus quid adhoc responderi potest. nisi ꝑtina¬
tia pugnaces neruos. aduersus constantiam ꝑspicuȩ ueritatis
intendat. anuero quisquam etiam hoc dicere audebit quod ad
paruulos hȩc sententia non ꝑtineat. possintq sine pasticipatio¬
ne huius corporis et sanguinis inse habere uitã. quia non ait
Qui non manducauerit : sicut debaptismo qui ñ renatus fuerit
sedait. si non manduca ueritis uelut eos alloquens qui audire
et intellegere poterant: Quod utiq ñualent paruuli. Sed qui

Expanded text:
atque ubi delitiscant, quia non ait dominus: si quis non renatus fuerit ex aqua et spiritu, \'non habebit uitam\', sed ait: non intrabit in regnum dei. nam si illud dixisset, nulla hinc dubitatio posset oboriri. auferatur ergo iam dubitatio, dominum audiamus, non suspiciones coniecturasque mortalium, dominum audiamusinquam, non quidem hoerite nisi baptizatus accedit: nisi manducaueritis carnem meam et biberitis sanguinem meum, non habebitis uitam in uo bis. quid ultra quaerimus? quid ad hoc responderi potest, nisi pertinacia pugnaces neruos aduersus constantiam perspicuae ueritatis intendat? An uero quisquam etiam hoc dicere audebit, quod ad paruulos haec sententia non pertineat possintque sine participatione corporis huius et sanguinis in se habere uitam, quia non ait \'qui non manducauerit\', sicut de baptismo: qui non renatus fuerit, sed ait: si non manducaueritis, uelut eos alloquens qui audire et intellegere poterant, quod utique non ualent paruuli? sed qui
Abbreviated transcription (Latin):
ad regnũdĩ. Nec sint heredes dĩ coheredes autem xp̃i. Hocenim eis.
Nisi ꝑbaptismũ non prestari. etiã qui hoc sentiunt confitentur
Deinde iam in luminati. siad consequendum regnũdi. Pondũ sunt
idonei saltim ipsum baptismũ quo ad hoc idonei fiunt. lactisuscipe¬
rc debuerunt: Cuitamencos uidemus cũ magnis fletib reluctari
Eamq ignorantiam in illa &ate contẽnimus. ut sacram̃ta quae
illis prodesse nouimus. in eis etiam reluctantib compleamus
Eurenim et apostolus dicit. nolite pueriee mentibus. Si iamlu¬
mine illo uero quod uerbũ dĩest eorũ mentes inluminatę sunt.
Itaq illud quod ineuangelio positumest. Erat lum̃ uerũ quod inlu¬
manat omnẽ hominem uenientem in hunc mundũ: Ideodictũ est
quian ullus hominũ inluminatur. pisuillo lumine ueritatis
quodas est. Nequisquã putaret abeose in luminari aquo a udit ut

Expanded text:
ad regnum dei nec sint heredes dei, coheredes autem Christi. hoc enim eis ad regnum dei nec sint heredes dei, coheredes autem Christi. hoc enim eis nisi per baptismum non praestari etiam qui hoc sentiunt confitentur. deinde iam inluminati, si ad consequendum regnum dei nondum sunt idonei, saltem ipsum baptismum, quo ad hoc idonei fiunt, laeti suscipere debuerunt; cui tamen eos uidemus cum magnis fletibus reluctari eamque ignorantiam in illa aetate contemnimus, ut sacramenta, quae illis prodesse nouimus, in eis etiam reluctantibus compleamus. cur enim et apostolus dicit: nolite pueri esse mentibus, si iam lumine illo uero, quod uerbum dei est, eorum mentes inluminatae sunt? Itaque illud, quod in euangelio positum est: erat lumen uerum, quod inluminat omnem hominem uenientem in hune nc m u nd u m, ideo dictum est, quia quod Deus est: ne quisquam putaret ab eo se illuminari, a quo audit ut
Abbreviated transcription (Latin):
lux inseculũ ueni. ut omnis quicrediderit in me non maneat inte¬
nebris. Hoc dicto quidostendit. Nisun tenebris eẽ omnẽ quinonere¬
dit in eum. et credendo efficere nemaneat in tenebris. Has tenebras.
quid nisi peccata intelligimus Sed quod lib& aliud intellegant᷑
hac tenebre. profecto qui non credit in xp̃o. manebit in eis
Et utiq poenalessunt. nonquasi nocturnȩ ad qui&e animan¬
tium necessariȩ. Proinde paruuli si ꝑsacramentũ quod adhuc
diuinitus institutũ est. in credentiũ numerum non transeant: pro¬
fecto in his tenebris remanebunt. quamuis eos non nullimox na¬
tos inluminari credant. Sic intellegentes quod scriptũ est. Erat lu¬
men uerũ quod inluminat omnẽ hominẽ uenientẽ in huncmundũ
Quod si ita est multũ mirandũest. quo modo inluminati abunico
filio quoderat in principio uerbumdsa puddm. Nonammitantur

Expanded text:
lux in saeculum ueni, ut omnis, qui crediderit in me, non maneat in telux in saeculum ueni, ut omnis, qui crediderit in me, non maneat in tenebris. hoc dicto quid ostendit nisi in tenebris esse omnem qui non credit in eum et credendo efficere, ne maneat in tenebris? has tenebras quid nisi peccata intellegimus? sed quodlibet aliud intellegantur hae tenebrae, profecto quinoncreditin Christum manebitincis, et utique poenales sunt, non quasi nocturnae ad quietem animantium necessariae. Proinde paruuli, si per sacramentum, quod ad hoc diuinitus institutum est, in credentium numerum non transeant, profecto in his tenebris remanebunt. Quamuis eos nonnulli mox natos? inluminari credant sic intellegentes quod scriptum est: erat lumen uerum, quod inluminat omnem hominem uenientem i n hunc mundum. quod si ita est, multum mirandum est, quomodo inluminati ab unico filio, quod erat in principio uerbum deus apud deum, non ammittantur
Abbreviated transcription (Latin):
paruulis. Porro siasalute acuita &erna hominẽ nisi peccata
non separant. ꝑhȩc sacramenta non nisi peccati reatus in paruulis
soluitur. Dequoreatu scriptũ est. Neminẽ cẽmundum. Nec si
unius diei fuerit uita eius . Vndeest et illud in psalmis. Egoenĩ
in iniquitatib conceptus sum . et in peccatis mater mca me inutero
aluit: Autenimex ꝑsona generali ipsius hominis dicitur: aut si
ꝓpriȩdauid hoc desedicit. Nonutiq defornicatione. sed delegitimo
conubio natus fuit: Non itaq dubitemus &iã promfantib bap¬
dandis sanguinem fusum. qui priusquam funderetur. sic in
sacram̃todatus est et cõmodatus ut diceretur. Hic est sanguis ip¬
meus qui promultis effundetur in remissionem peccatorum. Ne¬
gantenim illos liberari qui sub peccatoeẽ nolunt fateri: Namunde
liberantur. sinulla seruitute peccati tenentur obstricti. Ego inquit

Expanded text:
paruulis. porro si a salute ac uita aeterna hominem nisi peccata paruulis. porro si a salute ac uita aeterna hominem nisi peccata non separant, per haec sacramenta non nisi peccati reatus in paruulis soluitur, de quo reatu scriptum est neminem esse mundum, nec si unius diei fuerit uita eius. unde est et illud in Psalmis: ego enim in iniquitatibus conceptus sum et in peccatis mater mea me in utero aluit; aut enim ex persona generali ipsius hominis dicitur aut, si proprie Dauid hoc de se dicit, non utique de fornicatione, sed de legitimo conubio natus fuit. non itaque dubitemus etiam pro infantibus baptizandis sanguinem fusum, qui priusquam funderetur, sic in sacramento datus est et commendatus, ut diceretur: hic est sanguis meus, qui pro multis effundetur in remissionem peccatorum. negant enim illos liberari, qui sub peccato esse nolunt fateri. nam unde liberantur, si nulla seruitute peccati tenentur obstricti? Ego, inquit,
Abbreviated transcription (Latin):
traditione quȩ ecclesie xp̃i insitũ tenent. Preterbaptismũ et par¬
ticipationẽ mense dominicȩ. Nonsolũ adregnumdi. sed nec adsa¬
lutem etuitã aeternam possequem quã hominũ ꝑuenire. Hoc
enim et scriptura testatur secundũ ea quȩ su pra diximus. Nam
quida liudtenent qui baptismũ nomine salutis appellant. nisi
quod dictũ est. Saluos nos fecit per lauachrum regenerationis.
Etquod petrusait. Sicet uossimili forma baptisma saluos facit
Quid aliud etiam qui sacramentũ mensȩ dominicȩ uitã uocant.
Hisi quod dictũ est. Egosũ panis uiuus quidecelo descendi. et panis
quem egodedero caromeaest proseculiuita. Et si non mandu¬
caueritis carnem filii hominis et sanguinem biberitis Ñ habebi¬
tis uitã in uobis Siergo ut tot & tanta diuina testimonia con¬
cuimnunt. Nec salus necuita aeterna sineb aptismo et corpore et
sanguinedñi cuiquã speranda est: frustra sinchis promittitur

Expanded text:
traditione, qua ecclesiae Christi insitum tenent praeter baptismum et partraditione, qua ecclesiae Christi insitum tenent praeter baptismum et participationem mensae dominicae non solum ad regnum dei, sed nec ad salutem et uitam aeternam posse quemquam hominum peruenire? hoc enim et scriptura testatur secundum ea quae supra diximus. nam quid aliud tenent qui baptismum nomine salutis appellant, nisi quod dictum est: saluos nos fecit per lauacrum regenerationis et quod Petrus ait: sic et uos simili forma baptisma saluos facit? quid aliud etiam qui sacramentum mensae dominicae uitam uocant, nisi quod dictum est: ego sum panis uiuus, quide caelo descendiet: panis, quem ego dedero, caro mea est pro saeculi uitact: si non manducaueritis carnem filii hominis et sanguinem biberitis, non habebitis uitam in uobis? si ergo, ut tot et tanta diuina testimonia concinunt, nec salus nec uita aeterna sine baptismo et corpore et sanguine domini cuiquam speranda est, frustra sine his promittitur
Abbreviated transcription (Latin):
liter filii sunt. quietiam si ꝑetatẽ non habent propriũ. trahunt
tamen originale peccatũ : Non liberat nisi agnusdĩ quitollit
peccata mundi. non nisi medicus qui non uenit propt̃sanos sed
ꝓpt̃egrotos non nisi saluator. Dequodictũc̃ generihumano.
natus est uobis hodie saluator. ponnisi redemptor cuius sangui¬
ne deleretur debitum nr̃m. Namquis audeat dicere non ẽẽ xp̃m
in fantiũ saluatorem nec redemptorem: unde autem saluos facit
sinulla in cis est originalis egritudo peccati: unde redemit siñ suf
poriginem primi hominis uenundati subpeccato pullaigit᷑
exnro arbitrio p̃terbaptis mũ xp̃i salus aeterna promittitur¬
infantibus : quam non promittit scriptura diuina. humanis omnib:
ingenus p̃ferenda. Optime punicixp̃iani baptismũ ipsum nihil
aliud quam salutem et sacramentũ corporis xp̃i. Nihil aliud quã
uitã uocant. Vnde nisi exantiqua ut ex istimo et apostolica

Expanded text:
liter filii sunt, qui etiam si per aetatem non habent proprium, trahunt liter filii sunt, qui etiam si per aetatem non habent proprium, trahunt tamen originale peccatum, non liberat nisi agnus dei qui tollit peccata mundi, non nisi medicus qui non uenit propter sanos, sed propter aegrotos, non nisi saluator, de quo dictum est generi humano: natus est uobis hodie saluator, non nisi redemptor, cuius sanguine deletur debitum nostrum. nam quis audeat dicere non esse Christum infantium saluatorem nec redemptorem? unde autem saluos facit, si nulla in eis est originalis aegritudo peccati? unde redimit, si non sunt per originem primi hominis uenundati sub peccato? nulla igitur ex nostro arbitrio praeter baptismum infantibus, quam non promittit Scriptuingeniis praeferenda. Optime punici Christiani baptismum ipsum nihil aliud quam salutem et sacramentum corporis Christi, nihil aliud quam uitam uocant. unde, nisi ex antiqua, ut existimo, et apostolica
Abbreviated transcription (Latin):
oribus meritis. diuinam quoq gratiam liberandis hominib: dispen¬
sari. Quid deisto poterunt respondere. quomodo ei tribuent extẽter¬
rimam uitam supcriorem. ut ex hoc fatuus nasceretur. et tam be¬
ne meritum ut ex hoc in xp̃igratia multis acutissimis p̃ferretur:
Cedamus igitur et consentiamus auctoritati scẽ scripturȩ quae
nescit fallis necfallere: et sicut necdumnatos ad discernenda
merita eorum aliquid boni uel maliegisse non credimus: ita om̃s
subpeccatoeẽ. quod ꝑunũ hominem intrauit inmundũ. et per
non est opussanis sedegrotantibus. quia nonuenit uocare iustos
sed peccatores: Incuius regnum non in trabit nisi quirenatus
fuerit exaqua et spũ. Necp̃ter regnumeius salutem acuitam
possidebit acternã. Qm̃ qui non manducauerit carnemeius.
et quuin credulus est filio non hab&uitam sediradĩ man& suꝑcũ
Ab hoc peccato. abhacegritudine. ab hac iradĩ cuius natura¬

Expanded text:
oris meritis diuinam quoque gratiam liberandis hominibus dispenoris meritis diuinam quoque gratiam liberandis hominibus dispensari, quid de isto poterunt respondere? quomodo ei tribuent et teterrimam uitam superiorem, ut ex hoc fatuus nasceretur, et tam bene meritam, ut ex hoc in Christi gratia multis acutissimis praeferretur ? Cedamus igitur et consentiamus auctoritati sanctae scripturae, qu ae nescit falli nec fallere, et, sicut nondum natos ad discernenda merita eorum aliquid: boni uel mali egisse non credimus, ita omnes sub peccato esse, quod per unum hominem intrauit in mundum et per non est opus sanis, sed aegrotantibus, quia non uenit uocare iustos, sed peccatores, in cuius regnum non intrabit nisi qui renatus fuerit ex aqua et spiritu nec praeter regnum eius salutem ac uitam possidebit aeternam, quoniam qui non manducauerit carnem eius et qui incredulus est filio, non habebit uitam, sed ira dei manet super eum. ab hoc peccato, ab hac aegritudine, ab hac ira dei, cuius natura
Abbreviated transcription (Latin):
uulgus appellat. Taliũ tam̃ quidam fuit xp̃ianus. ut cum
cẽt omniũ iniuriarum suarũ mira fatuitate patientissimus.
iniuriam tamen xp̃i nominis. uel in scipso religionis quammbu¬
tuserat sic ferre non posset. ut blasphemantes uidelic& corda¬
tos aquibus hec ut prouocaretur audiebat. insectari lapidib
non desisteret. Nec incacausa ueldominis parceret: Talesergo
p̃destinari et ereari arbitror : ut qui possunt intellegant digra¬
tam. et spm̃ quiubi uult spirat. Ob hoc omne ingenii genus
infiluis misericordie non p̃terisse. Itemq: omne in geniigenus
ingchenne filiis p̃terire. ut quigloriatur indño glori&ur
Illi autem qui promeritis uitȩ superioris accipere quasquas
animas diuersa terra corpora adfirmant. Quib: alie magis
alicminus grauentur. It procisdem meritis humana ingenia uariant.
ut cautiora sint quaedam et alia obtusiora. proque ipsius uitȩ sũperĩ¬

Expanded text:
uulgus appellat? talium tamen quidam fuit ita christianus, ut, cum uulgus appellat? talium tamen quidam fuit ita christianus, ut, cum esset omnium iniuriarum suarum mira fatuitate patientissimus, iniuriam tamen nominis Christi uel in se ipso religionis. qua inbutus erat, sic ferre non posset, ut blasphemantes uidelicet cordatos, a quibus haec ut prouocaretur audiebat, insectari lapidibus non desisteret nec in ea causa uel dominis parceret. tales ergo praedestinari et creari arbitror, ut qui possunt intellegant dei gratiam et spiritum, qui ubi unit spirat, ob hoc omne ingenii genus in filiis misericordiae non praeterire itemque omne ingenii genus in gehennae filiis praeterire, ut qui gloriatur in domino glorietur. illi autem qui pro meritis uitae superioris accipere quasque animas diuersa terrena corpora adfirmant, quibus aliae magis, aliae minus grauentur, et pro eisdem meritis humana ingenia uariari, ut acutiora sint quaedam et alia obtunsiora, proque ipsius uitae superi
Abbreviated transcription (Latin):
sunt demiris uocationib: hominũ siuequas legimus. siue
quas exꝑtisumus : quibus eorum opinio subuestatur. qui
credunt ante ista corpora sua quasdam proprias uitas. gessisse
animas hominum. quib adhȩc uenirent prodiuersitate meri¬
torum. diuersehic experture uelbona uelmala. Sed termi¬
nandi huius operis cura nonsinit. in his diutius immorari.
Vnum tameꝵ quod int̃multa mirabile comperi. nontacebo
Quis non secundũ istos quiex meritis prioris uite antehoccor¬
pus incelestib geste . animas terrenis corporib magis minisue
grauari opinantur. Ad firmet eos ante istam uitam. scelera¬
tius immaniusq peccasse: Quimentis lum̃ sic amittere me¬
ruerunt . ut sensuuicino pecorib: nascerentur. Nondico tar¬
dissimi ingenio. Nam hocdealiis dicisol&. sed ita excordes
ut etiam cirrati ad mouendum risum ex hibeant cordatis deliti¬
as fatuitatis. Quorũ nomen ex greco diriuatum. moriones

Expanded text:
sunt de miris uocationibus hominum, siue quas legimus siue sunt de miris uocationibus hominum, siue quas legimus siue quas experti sumus, quibus eorum opinio subuertatur, qui credunt ante ista corpora sua quasdam proprias uitas gessisse animas, hominum. quibus ad haec uenirent pro diuersitate meritorum diuersa hic experturae uel bona uel mala. sed terminandi huius operis cura non sinit in his diutius inmorari. unum tamen, quod inter multa mirabile comperi. non tacebo. quis non secundum istos, qui ex meritis prioris uitae ante hoc corpus in caelestibus gestae animas terrenis corporibus magis minusue grauari opinantur, adfirmet eos ante istam uitam sceleratius inmaniusque peccasse, qui mentis lumen sic amittere meruerunt, ut sensu uicino pecoribus nascerentur, non dico tardissimi ingenio -nam hoc de aliis dici soletsed ita excordes, ut etiam cirrati ad mouendum risum exhibeant cordatis delicias fatuitatis, quorum nomen ex graeco deriuatum moriones
Abbreviated transcription (Latin):
uixis secredendũ est. qui co non multũ meruit p̃grauari. ut &¬
bonum haberet ingenium. et concupiscentiis eius mitioribus
urguer&ur. quas posset facile superare: Ettamen cam sibi
gratiam p̃dicari non meruit quã sola posset a secunde mostis
pniciȩ liberari. Ille autẽ promeritis d&eriorib sicut putant
grauiori corpori implicitus et obhoc cordis obtusi cũ carnis
in lecebris ardentissima cupidine uincer&ur. et pronequissi¬
mã uitam peccatis pristinis. quib adhoc uenire meruerat
adderẽ peioraterrena: aut incrucetamen audiuit. hodieme¬
cumcris inparadyso. aut alicui cohesit a postolo cuius pdica¬
tone mutatur. aut plauachrum regenerationis saluus effec¬
tus qst ut ubi ab undauit peccatũ suꝑ abundaret gratia
Quidhine respondeant omnino non uideo. qui uolentes hau¬
manis coniecturis iustitiãdi defendere et ignorantes alaitudinẽ
gratiȩ fabulas improbabiles texuerunt. Multaenim dicipos¬

Expanded text:
uixisse credendus est, qui eo non multum meruit praegrauari, ut et uixisse credendus est, qui eo non multum meruit praegrauari, ut et bonum haberet ingenium et concupiscentiis eius mitioribus urgeretur, quas posset facile superare, et tamen eam sibi gratiam praedicari non meruit, qua sola posset a secundae mortis pernicie liberari; ille autem pro mentis deterioribus, sicut putant, grauiori corpori inplicitus et ob hoc cordis obtunsi, cum carnis inlecebris ardentissima cupidine uincerctur et per nequissimam uitam peccatis pristinis, quibus ad hoc uenire meruerat, adderet peiora terrena, aut in cruce tamen audiuit: hodie mecum eris in paradiso, aut alicui cohaesit apostolo, cuius praedicatione mutatus et per lauacrum regenerationis saluus effectus est, ut ubi abundauit peccatum, superabundaret gratia. quid hinc respondeant omnino non uideo, qui nolentes humanis coniecturis iustitiam dei defendere et ignorantes altitudinem gratiae fabulas inprobabiles texuerunt. Multa enim dici pos
Abbreviated transcription (Latin):
uictor. quioderit auaritia luxuriã decestatur. atq aduistutes
c&eras prouectior aptiorq consurgat
bunt inquẽ noncrediderunt. aut quomodo credent queñ audier̃
quomodo autem audient sine p̃dicante Alius autem tardus
ingenio libidinosus deditus flagitiis. et facinorib coopestus.
ita guhernetur ut audiat. credat baptizetur. rapiatur. aut si
d&entus hic fucrit. laudabilit̃ hicuiuat. Ubiduo istitamdi¬
uersa merita contraxerunt: Non dicout iste credat illenoncre¬
dat quod est propriȩ uoluntatis. sed ut iste audiat quoderedat
ille non audiat. hocenim non est in hominis potestate
Vbiinquam hȩc tamdiuersa materia contraxerunt: Suncelo
egerunt aliquãuitam. ut prosuis actibus propellerent᷑ uella¬
Berentur interras congruisque suȩ ante actȩ uitȩ corporeis recꝙp¬
taculis tenerentur : ille utiq melius antehoc mortale corpus

Expanded text:
uictor, qui oderit auaritiam, luxuriam detestetur atque ad uirtutes uictor, qui oderit auaritiam, luxuriam detestetur atque ad uirtutes ceteras proucctior aptiorque consurgatn crediderunt? ant quomodo credent, quem non audierunt? quomodo autem audient sine praedicante? — alius autem tardus ingenio, libidinibus deditus, flagitiis et facinoribus coopertus ita gubernetur, ut audiat, credat, baptizetur, rapiatur aut, si detentus hic fuerit, laudabiliter uiuat? ubi duo isti tam diucrsa merita contraxerunt, non dico, ut iste credat, ille non credat, quod est propriae uoluntatis, sed ut iste audiat quod credat, ille non audiat — hoc enim non est in hominis\' potestate — ubi, inquam, haec tam diuersa merita contraxerunt? si in caelo egerunt aliquam uitam, ut pro suis actibus propellerentur uel laberentur in terras congruisque suae ante actae uitae corporeis receptaculis tenerentur, ille utique melius ante hoc mortale corpus
Abbreviated transcription (Latin):
peccatũ. pariter reisint. si non est pariter innocentes sint. unde
ista tanta diuersitas: Nisi quia inserutabilia sunt iudiciacius et
inuestigabiles uiceius. An fosteilludiam explosum repudia¬
tumq sentiendũẽ quod animȩ prius incȩlesti habitatione peccan¬
tes gradatim atq paulatim. ad suorũ meritorũ corporaueniant
acpro ante gestauĩ magis minus ue corporcis pestib affligantur
cuiopinioni quamuis scã scriptura aꝑtissi me contradicatꝰ
Quaccumgratiã cõmendaret nondũnatis inquit. Neq aliquid
ogerint boni autmali. ut secundũ clectionem propositumdi ma¬
nereo Nonexoperib: sed ex uocante dictũẽ quod maior seruict
minori Necipsi tamen qui hoc sentiunt. euadunt huius questi¬
onis angustias. sedincis coastati et herentes similiter. Oaltitudo
mudamare coguntur. Vndeenim fit ut homo ab incunti pueritia
modestior ingeniosior temperantior ex magna paste libidinu

Expanded text:
peccatum, pariter rei sint, si non est, pariter innocentes sint? unde peccatum, pariter rei sint, si non est, pariter innocentes sint? unde ista tanta diuersitas, nisi quia inscrutabilia sunt iudicia eius et inuestigabiles uiae eius? An forte illud iam explosum repudiatumque sentiendum est, quod animae prius in caelesti habitatione peccantes gradatim atque paulatim ad suorum meritorum corpora ueniant ac pro ante gesta uita magis minusue corporeis pestibus adfligantur? cui opinioni quamuis sancta scriptura apertissime contradicat. quae cum gratiam commendaret, nondum natis, inquit, nec qui aliquid egerint boni aut mali, ut secundum electionem propositum dei maneretnon ex operibus, sed ex uocante dictum est, quod maior seruiet minori, nec ipsi tamen qui hoc sentiunt euadunt huius quaestionis angustias, sed in eis coartati ct haerentos similiter \'o altitudo!4 exclamare coguntur. unde enim fit, ut homo ab ineunte pueritia modestior, ingeniosior, temperantior, ex magna parte libidinum
Abbreviated transcription (Latin):
cur exhis duobus cũ exẽoquõ ambosint originalit̃ peccatores
alius ab hoc uinculo soluitur cui conceditur baptismus. alius non
soluitur. cuitalis gratia non conceditur : Cur non talit mou&. quod
ex duob originaliter in nocentibus. alius accepit baptismum
quo in regnũdĩ possit intrare. alius non accepit neadregnũ di
possit accedere. Nempe inutramq causam adillã exclama¬
tionem reditur: Oaltitudo diuitiarum. Ex ipsis deinde bapt¬
⁊atis paruulis dicatur mihi . Cur alius rapitur Nemalitiamu¬
tet intellectum eius: et alius uiuit impius futurus. Uon nesi
ambo raperentur ambo in regnũcelorũ ingrederent᷑ : et tam̃ non
est iniquitas apuddm̃. Quidillud quẽ non moucat. quẽ non in
tanta altitudine exclamare compellat. quod alii paruuli spũ
inmundo uexentur. aliinihiltale patiuntur. Alii etiam̃ inute¬
ris matrum sicut heremias scĩficantur: cũom̃s siest õriginale

Expanded text:
cur ex his duobus, cum ex aequo ambo sint originaliter peccatores, cur ex his duobus, cum ex aequo ambo sint originaliter peccatores, alius ab hoc uinculo soluitur, cui conceditur baptismus, alius non soluitur, cui talis gratia non conceditur, cur non taliter mouet, quod ex duobus originaliter innocentibus alius accepit baptismum, quo in regnum dei possit intrare, alius non accepit, ne ad regnum dei possit accedere? nempe in utraque causa ad illam exclamationem reditur: o altitudo diuitiarum! ex ipsis deinde baptizatis paruulis dicatur mihi, cur alius rapitur, ne malitia mutet intellectum eius, et alius uiuit impius futurus? nonne, si ambo raperentur, ambo in regnum caelorum ingrederentur? et tamen non est iniquitas apud deum. quid? illud quem non moueat, quem non in tanta altitudine exclamare conpellat, quod alii paruuli spiritu inmundo uexantur, alii nihil tale patiuntur, alii etiam in uteris matrum, sicut Hieremias, sanctificantur, cum omnes, si est originale
Abbreviated transcription (Latin):
quis consiliarius illius fuit. autquis prior dedit illi ut retribue¬
retur ei. qñm ex ipso et ꝑipsum et in ipsosunt omnia. ipsigloria
insȩcula sȩculorum amei. Valdeergo paruum sensum habemꝰ
ad discutiendam iudiciorum dĩ. ad discutiendam gratiã gratuitã
nullis meritis p̃cedentib Noniniquam que nõtam mouet. cum
prestatur indignis. quãcum ȩque indignis aliis denegatur. NUam
et hiquib uidetur iniustum. ut paruuli sincgratia xp̃idecor pore
excuntes Non solum regnĩdĩ quoct ipsi fatentur. Nisi ꝑbaptis¬
mum renatos intrarenon posse: uerũ etiãuita ęterna et salute
priuentur : quaerentes quomodo iustũ sit. ut alius aboriginali
impietate soluatur alius non soluatur. cũ eadem sit utriusq con¬
ditio ipsi respondeant sccundãm sententiã suã. quomodo iden¬
tidem iustum sit ut huic prestetur baptismus quo intret inreg¬
nũdi. illi non prestetur cũ sit utriusq parcausa. Sienĩ mouet

Expanded text:
ribuetur ei? quoniam ex ipso et per ipsum et in ipso sunt omnia; ipsi gloria in saecula saeculorum amen. ualde ergo paruum sensum habemus ad discutiendam iustitiam iudiciorum dei, ad discutiendam gratiam gratuitam, nullis meritis praecedentibus non iniquam, quae non tam mouet, cum praestatur indignis quam cum aeque indignis aliis denegatur. Nam et hi, quibus uidetur iniustum, ut paruuli sine gratia Christi de corpore exeuntes non solum regno dei, quo et ipsi fatentur nisi per baptismum renatos intrare non posse, uerum etiam uita aeterna et salute priuentur, quaerentes quomodo iustum sit, ut alius ab originali impietate soluatur, alius non soluatur, cum eadem sit utriusque conditio, ipsi respondeant secundum sententiam suam, quomodo identidem iustum sit, ut huic praestetur baptismus, quo intret in regnum dei, illi non praestetur, cum sit utriusque par causa. si enim mouet,
Abbreviated transcription (Latin):
dibus nris ad inlum inationem scientiac gloriccius infaciem
Xp̃iihũ Haecest scientia gloriȩeius. quascimus ipsũ eẽlum̃
quotenebraenostrȩ inluminantur. Etidipsũ attende: que

Expanded text:
dibus nostris ad inluminationem scientiae gloriae eius in faciem dibus nostris ad inluminationem scientiae gloriae eius in faciem Christi Iesu. haec est scientia gloriae eius, qua scimus ipsum esse lumen, quo tenebrae nostrae inluminantur. et id ipsum adtendo que
Abbreviated transcription (Latin):
tione liberamur Ideo illud euacuatur. hoc man&. Qñm t̃rers
pedagogus auferetur. cũtimore successerit caritas. Vbienĩ
sp̃sdñi ibilibestas. Hanc autẽ ministrationem Nex meri¬
tisnris. sede x miscricordia eẽ sicdicit: Propt̃ quod haben¬
tes ministrationem hanc. sicut misericor diam consecuti. Non
infirmemur: Sed abiciamus occulta confusionis. Nambu¬
lantes inastutia neq dolo adulterantes uerbũdĩ. Hanc
astutiam etdolum. ypocrisin uult intellegi. qui auolunt
iusti supbi uideri. Vnde et in illo psalmo quẽ adhuius ipsi¬
us gratiȩ testificationem cõmemorat idem apostolus: Beatis
in quitcui non inputauit dñs peccatum. Neq est in ore eius
dolus. Haccest humiliũ scõrũ confessiononseiactantiũ eẽ
quodnon sunt. It paulopost. Nonenimnos m&ipsos inquit
Quiads̃ quidixit detenebris lumen clarescere. claruit incor¬

Expanded text:
tione liberamur. ideo illud euacuatur, hoc manet, quoniam terrens tione liberamur. ideo illud euacuatur, hoc manet, quoniam terrens paedagogus auferetur, cum timori successerit caritas; ubi enim spiritus domini li bertas. hanc autem ministrationem non ex meritis nostris, sed ex misericordia esse sic dicit: propter quod habentes ministrationem hanc sicut misericordiam consecuti non infirmemur, sed abiciamus occulta confusionis non ambulantes in astutia neque dolo adulterantes uerbum d e i. hanc astutiam et dolum hypocrisin uult intellegi, qua uolunt iusti uideri superbi. unde et in illo psalmo, quem ad huius ipsius gratiae testificationem commemorat idem apostolus: beatus, inquit, cui non inputauit dominus peccatum neque est in ore eius dolus. haec est humilium sanctorum confessio, non se iactantium esse quod non sunt. et paulo post non enim nosmetipsos. inquit, quia deus, qui dixit de tenebris lumen clarescere, claru i tin cor
Abbreviated transcription (Latin):
seatur etauferatur uelameNi. Idest transeatur ad gratiam: et in¬
tellegatur ab ipso nobiseẽ iustificationem. qua faciamus qđ iub&
Qui propterecciub& ut nõbis deficientes. ad illũ confugiamus
Id eo uigilantissime cum dixisset confidentiam talem habemus
ꝑihmx p̃m addm : nenostris hocuirib tribueretur: continuo
comdauit undeagitur. dicens. Non quodidoneisumus cogitare
aliquida nobis quasie x nobis met ipsis: sed sufficientia nra ex dõest
quiet idoneos nos fecit ministros Noui testam̃ti Nonlittere sedsp̃s
Lttera enim occidit sp̃sautẽ uiuificat. Proinde quialex sicut
alibi dicit p̃uaricationis gratia posita est. idest littera ista extra
hominẽ scripta: proptereacam et ministrationẽ mostis et mi¬
nistrationẽ damnationis appellat. Hancautem. idest nouitesta¬
menti ministrationem sp̃s. et ministrationem iustitiae dicit
Quia perdonũ sp̃s operamur iustitiam. et ap̃uaricationisdãna¬

Expanded text:
seatur, et auferatur velamen; id est, transeatur ad gratiam, et inseatur, et auferatur velamen; id est, transeatur ad gratiam, et intelligatur ab ipso nobis esse justificationem, qua faciamus quod jubet. Qui propterea jubet, ut in nobis deficientes ad illum confugiamus. Ideo vigilantissime cum dixisset, Confidentiam talem habemus per Christum ad Deum; ne nostris hoc viribus tribueretur, continuo commendavit unde agitur, dicens: Non quod idaliquid a nobis, tanquam ex nobismetipsis; sed sufficientia nostra ex Dqui et idoneos nos fecit ministros novi testamenti. Non littere: sed spiritus. ttera cnim occidit, spiritus autem uiuificat. Proinde quia 1 e x, sicut alibi dicit, praeuaricationis gratia posita est, id est littera ista extra hominem scripta, propterea eam et ministrationem mortis et ministrationem damnationis appellat; hanc antem, id est nouitestamenti, ministrationem spiritus et ministrationem iustitiae dicit, quia per donum spiritus operamur iustitiam et a praeuaricationis damna
Abbreviated transcription (Latin):
Videnunc quẽ am modũ consonet ista discr&io illis a postolicis
uerbis quac paulo ante obaliud cõmemorata: etdiligentius per¬
tractanda distuleram. Manifestati inquit qnm̃ estis epistala
xp̃iministrata ꝑnos scripta Non a tramento sed spũdĩuiui
Non in tabulis lapideis. sed intabulis cordiscarnalibus Ecce
quẽ ammodum ostendit quia illudex trahominũm scribitur.
ut etim forinsecus terrificet. hoc in ipso homine uteum intrinsecus
iustificet. Carnales autem tabulas cordisdix̃. Noncarnalis pru¬
dentiae: scd tãquam uiuentis sensũq habentis in cõparatione lapi¬
dis quisine sensuest. Ftꝰpaulo postdicit. quod non poterant inten¬
dere filii irł usq infinem uultus morsi. et ideoeis ꝑuelum loque¬
batur hoc significat. quia littera legis iustificat Neminẽ. sed uela¬
men positũ est in lectione u&eris testamenti. donecadxp̃m tran¬

Expanded text:
Vide nunc quemadmodum consonet ista discretio illis apostolicis Vide nunc quemadmodum consonet ista discretio illis apostolicis uerbis, quae paulo ante ob aliud commemorata et diligentius pertractanda distuleram. manifestati, inquit, quoniam estis epistola Christi ministrata per nos, scripta non atramento, sed spiritu dei uiui, non in tabulis lapiquemadmodum ostendit, quia illud extra hominem scribitur, ut eum forinsecus terrificet; hoc in ipso homine, ut eum intrinsecus justificet. Carnales autem tabulas cordis dixit, non carnalis prudentiae, sed tanquam viventis sensumque habentis, in comparatione lapidis qui sine sensu est. Et quod paulo post dicit, quod non poterant intendere filii Israel usque in finem vultus Moysi, et ideo eis per velum loquebatur; hoc significat, quia littera legis neminem justificat, sed velamen positum est in lectione Veteris Testamenti, donec ad Christum tran
Abbreviated transcription (Latin):
hicautem in eos suꝑuenit sp̃s sc̃s. quieũ promissum ex pectan¬
tes inunum fuerant congregati. Ibiintabulis lapideis digi¬
tusdĩ operatus est. hic incordib hom̃inum. Ibiergolex ex¬
trinsecus posita est qua in iusti terrerentur: hic intrinsecus
data est quaiustificarentur: Nam non adulterabis. Non
homicidiũ facies. Nconcupisces. et si quodest aliud mandatũ
quod utiq in illis tabulis scriptũẽ. in hoc inquit sermone reca¬
pitulatur Ineo quod diliges proximũtuũ sicut teipsum
est caritas. Haecnon intabulis conscripta lapideis sed diffu
dĩest caritas. Huic prudentiacarnis p̃est subiecta. Neq enĩ potest
Sedadhanc prudentiam carnis terrendam . cũ intabulis scri¬
buntur operacaritatis: lex est operum et littera occidens
p̃uaricatorem. Cum autẽ ipsacaritas diffunditur incor¬
de credentium. lex est fidei: et sp̃s uiuificans dilectorem

Expanded text:
hic autem in eos superuenit spiritus sanctus, qui eum promissum expectanhic autem in eos superuenit spiritus sanctus, qui eum promissum expectantes in unum fuerant congregati; ibi in tabulis lapideis digitus dei operatus est, hic in cordibus hominum. ibi ergo lex extrinsecus posita est, qua iniusti terrerentur, hic intrinsecus data est, qua iustificarentur. nam: non adulterabis, non homicidium facies, non concupisces et si quod est aliud mandatum— quod utique in illis tabulis scriptum est — in hoc, inquit, sermone recapitulatur, in eo quod diliges proximum 11 m 111 u m tamquudo autem legis caritas. haec non in tabulis conscripta lapideis, sed diffusdei est caritas. huic prudentia carnis non est subiecta; neque enim potest. sed ad hanc prudentiam carnis terrendam cum in tabulis scribuntur opera caritatis, lex est operum et littera occidens praeuaricatorem; cum autem ipsa caritas diffunditur in corde credentium, lex est fidei et spiritus uiuificans dilectorem.