comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ita fecerat ut hoc possent &iam ab hominibus discere siessert
aquibus: merito sane quaeritur. utrum hoc praeceptum
uiro tantum dederit dr̃. an&iam feminae: sed nondumnar¬
ratum est quemadmodum facta sit femina: anforte iam
eratfacta. sed hocquem ad modum gestum sit quod prius
eratgestum postea recapitulando nanitum est : uer¬
baenim scribturae sicrehabent: & praccepit dñs dr̃ adae
dicens nondixit praecepiteis: deinde sequitur. ab omni
cono quodest in paradiso escae edes: non dixit ed&ir:
onde adiungit: deligno autem cognoscendibonum c̃ma¬
uii nom manducabitis deillo: iam hic tamquam ad ambor
Duraliter loquitur & pluraliter praeceptum terminat
lcens. Qua die autem ederꝑur ab eo morte moriemini:
aniciens quodei facturus erat. mulier ita praccepn
ordinatis sime ut peruirum praeceptum dñ ad fen¬
nam peruenir & quam disciplinam in ecclesia seruar

Expanded text:
ita fecerat, ut hoc possent etiam ab hominibus discere, si essent ita fecerat, ut hoc possent etiam ab hominibus discere, si essent a quibus. Merito sane quaeritur, utrum hoc praeceptum uiro tantum dederit deus an etiam feminae. sed nondum narratum est, quemadmodum facta est femina. an forte iam erat facta, sed hoc quemadmodum gestum sit quod prius erat gestum postea recapitulando narratum est? uerba enim scripturae sic se habent: et praecepit dominus deus Adae dicens; non dixit "praecepit eis". deinde sequitur: ab omni ligno quod est in paradiso escae edes; non dixit "edetis". deinde adiungit: de ligno autem cognoscendi bonum et malum non manducabitis de illo. iam hic tamquam ad ambos pluraliter loquitur et pluraliter praeceptum terminat dicens: qua die autem ederitis ab eo, morte moriemini. an sciens, quod ei facturus erat mulierem, ita praecepit ordinatissime, ut per uirum praeceptum domini ad feminam perueniret? quam disciplinam in ecclesia seruat
Abbreviated transcription (Latin):
tempore incipit : sed tamen antequam aliquid huius mod
exper tussit : sicergo illis primis hominib: iamtaerat
dulcis. quam profecto amittere deuitabant dq ipsũ
quibus cumq: modis uelsonis significantem dm̃ intellegere
poterant : nec aliter eis poss& persuaderi peccatum nisi pri¬
usper suader&ur eos ex illo facto nonesse morituros. idest
illud quod habebant & sehabere gaudebant non ammissu¬
ros: unde de suo loco loquendumest: aduertant itaq: si
quos mou& quo modo potuerint intellegere in experta
nominantem uelminantem dm̃. &uideant nos omnium in¬
expestorum nomina nonnisi ex contrariis quaeiam nouimus
sipriuationum sunt. aut exsimilibus sispecierum sunt. sine
ullo aestu dubitationis agnoscere: nisi foste aliquem mou&
quem admodum loqui potuerint. uelloquentem intellegere
quinon didicerant uel crescendo interloquenter uelaliquo
magisterio quasimagnum fuerit dõ loquieos docere quos

Expanded text:
tempore incipit, sed tamen antequam aliquid eius modi tempore incipit, sed tamen antequam aliquid eius modi expertus sit. Sic ergo illis primis hominibus iam uita erat dulcis, quam profecto amittere deuitabant, idque ipsum quibuscumque modis uel sonis significantem deum intellegere poterant. nec aliter eis posset persuaderi peccatum, nisi prius persuaderetur eos ex illo facto non esse morituros, id est illud, quod habebant et se habere gaudebant, non amissuros: unde suo loco loquendum est. aduertant itaque, si quos mouet, quomodo potuerint intellegere inexperta nominantem uel minantem deum, et uideant nos omnium inexpertorum nomina nonnisi ex contrariis. quae iam nouimus, si priuationum sunt, aut ex similibus, si specierum sunt, sine ullo aestu dubitationis agnoscere. nisi forte aliquem mouet, quemadmodum loqui potuerint uel loquentem intellegere, qui non didicerant uel crescendo inter loquentes uel aliquo magisterio; quasi magnum fuerit deo loqui eos docere, quos
Abbreviated transcription (Latin):
quaemors uocatur : & ipsam causam quaper der& quoqͥa¬
mabat. id est quod lib& factum suum quofier& ut amitter&
uitam quibus lib& syllabis appellar&ur. quemad modũ
latine cumdicitur. peccatum uel malum tam qua isignũ
intellegere quodmente discerner&. nosenim quomodo imi¬
legimus cumdicitur resurrectio. quamnum quam expe¬
tisumus : nonne quia sentimus quid situiuere . & eius reipsi¬
uationem uocamus mortem unde reditum adid quodsent¬
mus resurrectionem appellamus : & si quo alio nomine in
quacumq lingua idipsum appellatur. mentiutiq signim
insinuatur. inuoce loquentium. quo sonante agnoscat qđ
&iam sine signo cogitar&: mirum est enim. quem ad modũ
rerum quas hab& amissionem &iam inexpertam nau¬
radeuit&: qui senim pecora docuit deuitationem mostis
nisi sensus uitae : quis par uulum puerum adherescere bal¬
losuo sieum fuerit ex alto iacere minitatus. quodex quodã

Expanded text:
quae mors uocatur. et ipsam causam, qua perderet quod aquae mors uocatur. et ipsam causam, qua perderet quod amabat, id est quodlibet factum suum, quo fieret, ut amitteret uitam, quibuslibet syllabis appellaretur — quemadmodum latine cum dicitur peccatum uel malum — tamquam signum eius intellegeret, quod mente discerneret. nos enim quomodo intellegimus, cum dicitur resurrectio, quam numquam experti sumus? nonne quia sentimus, quid sit uiuere, et eius rei priuationem uocamus mortem, unde reditum ad id, quod sentimus, resurrectionem appellamus ? et si quo alio nomine in quacumque lingua id ipsum appellatur, menti utique signum insinuatur in uoce loquentium, quo sonante agnoscat quod etiam sine signo cogitaret. mirum est enim, quemadmodum rerum, quas habet, amissionem etiam inexpertam natura deuitet. quis enim pecora docuit deuitationem mortis nisi sensus uitae? quis paruulum puerum adhaerescere baiulo suo, si eum fuerit ex alto iacere minatus? quod ex quodam
Abbreviated transcription (Latin):
siuocar&ur arbor saturitatis quod inde possent hominer
saturari: num quid sinemo accessisr& ideo nomen illud
ess& in congruum: quando quidem cum accederent &¬
satura rentur tuncprobarent quam hoc recte arbor
lla uocar&ur : & quomodo inquiunt intellegerẽ homo
Quodei dicebatur lignum dinoscentiae boni&mali : quar
ipsum malum quidess& omnino nesciebat: hocquisa¬
punt. parum adtendunt quem ad modum a contrarur
lotis sie plera quae intellegantur ignota. ut &iam uerba
rerum quac noniunt cumin loquendũ interponuntur ulli
calig& auditor: hocenim quo domnino non est nihiluoclis
& has duas sillabarnemo non intellegit. quilatine auddi &o
quitur: unde nisicum seniur intuȩtur id quodest & eiur prua¬
tione quid &iam non sit agnoscit : sic & in ane cumdicitur intuens
uerum &iam desilentio iudicamus: sic exuita quaeinerat ho¬
mini poss& eius cauere contrarium idest uitae priuationẽ

Expanded text:
si uocaretur arbor saturitatis, quod inde possent homines si uocaretur arbor saturitatis, quod inde possent homines saturari, numquid, si nemo accessisset, ideo nomen illud esset incongruum? quandoquidem cum accederent et saturarentur, tunc probarent, quam hoc recte arbor illa uocaretur. Et quomodo, inquiunt, intellegeret homo, quod ei dicebatur lignum dinoscentiae boni et mali, quando ipsum malum quid esset omnino nesciebat? hoc qui sapiunt parum adtendunt, quemadmodum a contrariis notis sic pleraque intellegantur ignota, ut etiam uerba rerum, quae non sunt, cum in loquendo interponuntur, nullus caliget auditor. hoc enim quod omnino non est nihil uocatur; et has duas syllabas nemo non intellegit, qui latine audit et loquitur. unde, nisi cum sensus intuetur id, quod est, et eius priuatione quid etiam non sit agnoscit? sic et inane cum dicitur, intuenuerum etiam de silentio iudicamus, sic ex uita, quae inerat homini, posset eius cauere contrarium, id est uitae priuationem,
Abbreviated transcription (Latin):
hat Singulare exemplum oboedientiae . quippe quinonuenit
acere uoluntatem suam. sed uolunt a temeius a quomissus est :
non sicutille quielegit facere uoluntatem suam non eiur a quo
factus est: merito sicut perunius moboedientiam peccatores
constituti sunt multi: itaperunius oboedientiam iusti consti¬
acute obtunsisunt : cum requirunt quomodo potuerit appellari
lignum dinoscentiae boni&m ali . antequam in eo transgres¬
susess& homo praeceptum. atq: ipsa experientia dinoscȩr&
quid interess& interbonum quod amisit. & malum quod ãmi¬
sit: Lignum enimtale nomen accepit. ut eo secundum pro¬
inbitionem non tacto cauer&ur. quodeo contra prohibi¬
tionem tacto sentir&ur: Neq enimquiainde contraprae¬
ceptum manducauerunt ideo factumest illudlignum di¬
noscentiae boni& mali : sed utiq: &iam si o boedientes essent
anihilinde contra praeceptum usurpassent. id recte uoca¬
r&ur. quo dibi eis accider& siusurpassent. quemad modũ

Expanded text:
bat: singulare exemplum oboedientiae; quippe qui non uenit bat: singulare exemplum oboedientiae; quippe qui non uenit facere uoluntatem suam, sed uoluntatem eius a quo missus est; non sicut ille qui elegit facere uoluntatem suam, non eius a quo factus est. merito sicut per unius inoboedientiam peccatores constituti sunt multi, ita et per unius oboedientiam iusti constiacute obtusi sunt, cum requirunt, quomodo potuerit appellari lignum dinoscentiae boni et mali, antequam in eo transgressus esset homo praeceptum atque ipsa experientia dinosceret quid interesset inter bonum, quod amisit, et malum, quod admisit. lignum enim tale nomen accepit, ut eo secundum prohibitionem non tacto cauertionem tacto sentiretur. neque enim quia inde contra praeceptum manducauerunt, ideo factum est illud lignum dinoscentiae boni et mali, sed utique, etiam si oboedientes essent et nihil inde contra praeceptum usurpassent, id recte uocaretur, quod ibi eis accideret, si usurpassent. quemadmodum
Abbreviated transcription (Latin):
praedicandus ert : sed hoc nisi cuiusdam singularis
laudis ess& : non illi puero tribuer&ur qui ex genere
israhel factus emmanu hel nobiscum dr̃. reconciliauit
nos dõ. hominum & dĩ homo mediator.: uerbum apuddm̃
caro apudnos. uerbum caro interdm̃ &nos: De illoquippe
propheta dicit: prius quamsciat puer bonum aut malũ
contemn& malitiam uteligat bonum: quomodo quodnes¬
cit aut contemnit auteligit: nisiquiah aec duo sciuntur
aliter per prudentiamboni. aliterper ex perientiamni
perprudentiam bonimalum scitur. & sinon sentitur. E¬
n&ur enimbonum neamissione eiussentiatur malum:
Item per ex perientiam mali sciturbonum : quoniam quo
amiserit sentit . cui debono amisso malefuerit: priusquã
scir& ergo puer perex perientiam autbonum quocare
aut malum quodboni amissione sentir&: contenss
malum ut eliger& bonum. id est noluit amittere quoa
habebat: nesentir& amittendo quidamit tere nondebi¬

Expanded text:
praedicandus est. sed hoc nisi cuiusdam singularis praedicandus est. sed hoc nisi cuiusdam singularis laudis esset, non illi puero tribueretur, qui ex genere Israhel factus Emmanuhel nobiscum deus reconciliauit nos deo, hominum et dei homo mediator, uerbum apud deum, caro apud nos, uerbum caro inter deum et nos. de illo quippe propheta dicit: priusquam sciat puer bonum aut malum, contemnet malitiam, ut eligat bonum. quomodo quod nescit aut contemnit aut eligit, nisi quia haec duo sciuntur aliter per prudeper prudentiam boni malum scitur, etsi non sentitur; tenetur enim bonum, ne amissione eius sentiatur malum. item per experientiam mali scitur bonum, quoniam quid amiserit sentit cui de bono amisso male fuerit. priusquam sciret ergo puer per experientiam aut bonum, quo careret, aut malum, quod boni amissione sentiret, contemsit malum, ut eligeret bonum, id est, noluit amittere quod habebat, ne sentiret amittendo quod amittere non debe
Abbreviated transcription (Latin):
est post in conmutabile bõnum melius bonum facit cum
bono in conmutabili adheserit. amando adque seruiendo
rationali & propria uolumtate: Ideo quippe & haec
magniboni natura ẽ. quia & hoc accepit ut possit sum mi
doni adherere naturae: Quod sin oluerit bonosepriuati
& hoc eimalum est unde periustitiam dĩ &iam cru¬
datus consequitur: Quidenim taminiquum. quam ut
denesit desest oriboni : neque ullo moto fieri porest. ut
ita sit sed aliquando amim superiorisboni non sentiatur
malum cum hab&dur quod a matum est in seriusbonũ
seddiuina iustitia est ut qui uoluntate amisit quotam̃¬
redebuit: A mittat cumdolore quodamauit duran¬
turarum creator ubique laud&ur: ad huc enim er
bonum quod dol& amissumbonum : namnin aliquo
bonum remansiss& innatura. nullusboni amissi dolo
ess& in poena: cui autem sinemali experimento pla¬
c&bonum id est ut ante quã boni amissionem sen¬
tiat eligat tenere neamittat: super omnes homines

Expanded text:
est post incommutabile bonum, melius bonum fit, cum est post incommutabile bonum, melius bonum fit, cum bono incommutabili adhaeserit amando atque seruiendo rationali et propria uoluntate. ideo quippe et haec magni boni natura est, quia et hoc accepit, uboni adhaerere naturae. quod si noluerit, bono se priuat, et hoc ei malum est, unde per iustitiam dei etiam cruciatus consequitur. quid enim tam iniquum, quam ut bene sit desertori boni ? neque ullo modo fieri potest, ut ita sit. sed aliquando amissi superioris boni non sentitur malum. cum habetur quod amatum est inferius bonum. sed diuina iustitia est, ut qui uoluntate amisit, quod amare debuit, amittat cum dolore, quod amauit, dum naturarum creator ubique laudetur. adhuc enim est bonum quod dolet amissum bonum; nam nisi aliquod bonum remansisset in natura, nullus boni amissi dolor esset in poena. Cui autem sine mali experimento placet bonum, id est ut, antequam boni amissionem sentiat, eligat tenere, ne amittat, supra omnes homines
Abbreviated transcription (Latin):
quid iubere uoluerit: de quo m&uendum non est. neiube¬
se quod mutile est possit. nec fieri potest ut uoluntas pro¬
pria non grandi ruinae pondere super hominem cadat.
sic ã uoluntati superioris extollendo praeponat: hoc ex¬
pestus est homo contemnens praeceptum dĩ. & hoc
experimento didicit quidinter ess& in terbonum & ma¬
lum. Bonum scilic& oboedientiae. malum autem in¬
oboedientiae. id est suꝑbiae & contumatiae ꝑuersae
imitationis dĩ & noxiae libestatis: hoc autem in quoligno
accidere potuit. ex ipsa reutiam supra dictum est nomen
accepit. malum enim nisiex perimento non sentire mus. quia
nullum essa si non fecissemus: neque enim ulla natura
maliest. sed amissioboni: Noc nomen accepit: Sonũ quippe
in conmutabile ds̃ est : Homo autem quantũ ad eius natu
ram inqua eum ds condidit pertin& bonumest quidem
sednon in conmut abile ut dr̃ mutabile autem ꝑonum qđ

Expanded text:
quid iubere uoluerit, de quo metuendum non est, ne iubequid iubere uoluerit, de quo metuendum non est, ne iubere quod inutile est possit. Nec fieri potest, ut uoluntas propria non grandi ruinae pondere super hominem cadat, si eam uoluntati superioris extollendo praeponat. hoc expertus est homo contemnens praeceptum dei et hoc experimento didicit, quid interesset inter bonum et malum, bonum scilicet oboedientiae. malum autem inoboedientiae, id est superbiae et contumaciae, peruersae imitationis dei et noxiae libertatis. hoc autem in quo ligno accidere potuit, ex ipsa re, ut iam supra dictum est, nomen accepit. malum enim nisi experimento non sentiremus, quia nullum esset, si non fecissemus. neque enim ulla natura malum est, sed amissio boni hoc nomen accepit. bonum quippe incommutabile deus est; horam, in qua eum deus condidit, pertinet, bonum est quidem, sed non incommutabile ut deus. mutabile autem bonum, quod
Abbreviated transcription (Latin):
ess& prohibito peccatum. quia prohibenti poterat esse d¬
nosum. Cumuero illud tangitur quod nec tangenti obess&
sinon prohiber&ur. nec cuiquam alteri quandolib& tange¬
r&ur : quam reprohibitum est nisiut ipsius persebonum
oboedientiae. & ipsius persemalum in oboedientiae monta¬
r&ur: Deniq: a peccante nihil aliud app&itum est ns
non esse subdominationedĩ. quando illud admis sumest
in quo ne amit ter&ur sola deber& iussio dominantis ad tes¬
di: quaesisola ad tender&ur : quid aliud quam dĩ uoluntas
adtender&ur : quid aliud quam dĩ uoluntas a mar&ur
Quid aliud quamdĩ uoluntas humanae uoluntati praepe¬
ner&ur : Dñs quidem quurius serit uiderit. faciendun
est a seruiente quodiussit. & tunc forte uidendumes
a promerente quur iusserit: sedtamen ut causam iussionis
huius nondiutius requirocmus: sed haec ipsa magna est
utilitas homini quod dõ seruit. iubendods̃ utile facitꝰ quid¬

Expanded text:
esset prohibito peccatum, quia prohibenti poterat esse damesset prohibito peccatum, quia prohibenti poterat esse damnosum. cum uero illud tangitur, quod nec tangenti obesset, si non prohiberetur, nec cuiquam alteri, quandolibet tangeretur, quare prohibitum est, nisi ut ipsius per se bonum oboedientiae et ipsius per se malum inoboedientiae monstraretur ? Denique a peccante nihil aliud adpetitum est nisi non esse sub dominatione dei, quando illud admissum est, in quo, ne admitteretur, sola deberet iussio dominantis adtendi. quae si sola adtenderetur, quid aliud quam dei uoluntas adtenderetur? quid aliud quam dei uoluntas amaretur? quid aliud quam dei uoluntas humanae uoluntati praeponeretur ? dominus quidem cur iusserit, uiderit; faciendum est a seruiente quod iussit et tunc forte. uidendum est a promerente, cur iusserit. sed tamen, ut causam iussionis huius non diutius requiramus, si haec ipsa magna est utilitas homini, quod deo seruit, iubendo deus utile facit quid
Abbreviated transcription (Latin):
cere cocperimur: ab eo ligno quodmalumnonerat pro¬
bitur est utipsa perse praecepti conseruatio bonum
illiess& & trans gressio malum: nec potuit melius &dli¬
gentius commendari quantum malum sit sola in oboed¬
enna : cumideo reus iniquitatis factus est homo quiaci
rem t&ligit contra prohibitionem. quam sinon proh¬
bitus t&igiss&. non utique peccass& : Nam quidir
uerbi gratia noli tangere hanc herbam si forte uenena¬
÷saest mostemq praenuntiat. sit &igerit sequitur qu¬
demmors contentorem praecepti. sed &iam sinemo
prohibuiss& atq ille tetigisr&. nihi lominus utiq more¬
r&ur. Illa quippe rescontraria salutiuitaeq eiursess&.
siue indeu&a r&ur siue nonue ter&urItem cum quisq pro¬
hib&. eamrem tangi quae non quidem tangenti. sed illu
quiprohibuit obess&. uelutsiquisquam in alienam pecuniã
misiss& manum prohibitus abeo cuiuserat illa pecunia. ideo

Expanded text:
dicere coeperimus —, ab eo ligno, quod malum non erat, prodicere coeperimus —, ab eo ligno, quod malum non erat, prohibitus est, ut ipsa per se praecepti conseruatio bonum illi esset et transgressio malum. Nec potuit melius et diligentius demonstrari, quantum malum sit sola inoboedientia, cum ideo reus iniquitatis factus est homo, quia eam rem tetigit contra prohibitionem, quam si non prohibitus tetigisset, non utique peccasset. nam qui dicit uerbi gratia: .,noli tangere hanc herbam — si forte uenenosa est mortemque praenuntiat, si tetigerit — sequetur quidem mors contemtorem praecepti; sed etiam, si nemo prohibuisset atque ille tetigisset, nihilominus utique moreretur. illa quippe res congrua saluti uitaeque eius non esset, siue inde uetaretur siue non uetaretur. item cum quisque prohibet eam rem tangi, quae non quidem tangenti, sed illi, qui prohibuit, obesset, uelut si quisquam in alienam pecuniam misisset manum prohibitus ab eo, cuius erat illa pecunia, ideo
Abbreviated transcription (Latin):
bonis quae praeparauit ds̃ ut in illis ambulemus: & ali¬
bicumdixis s& cumtimore & tremore uestram ipsorũ
salutem operamini. nesibi putarent tribuendum tã quã
ipsise facerent iustos & bonus: continuo subiecit ds̃ enim
est quio peratur in uobis: Sumpsit ergo dñs ds̃ hominem
quemfecit & posuiteum in paradiso operaricum. hocestope¬
rari ieo &custo direcum: & praecepit dñs ds̃ adaedicens:
ab omni ligno quod est in paradiso edesadescam. Deligno
autem cognoscendi bonum &malum non manducabitis
deillo. quadie autem ederꝑuis abeo moste moriemini:
Sialiquidm ali ess& lignumillud unde prohibuit hominem
ds̃ : eius ipsiusmali natura uenenatus uider&ur admor¬
tem: quia uero ligna omnia in paradiso bona plantaue¬
rat̃ qui fecit omnia bonaualde. neculla ibinatura mali
erat quianus quamest mali ulla mala natura. quod
diligentius sid ñs uoluerit disserimus cum de illo serpente

Expanded text:
bonis, quae praeparauit deus, ut in illis ambulemus. et alibonis, quae praeparauit deus, ut in illis ambulemus. et alibi cum dixisset: cum timore et tremore uestram ipsorum salutem operamini, ne sibi putarent tribuendum, tamquam ipsi se facerent iustos et bonos, continuo subiecit: deus enim est, qui operatur in uobis. sumsit ergo dominus deus hominem, quem fecit, et posuit eum in paradiso operari eum, hoc est "operari in eo" et "custodire eum." Et praecepit dominus deus Adae dicens: ab omni ligno, quod est in paradiso, edes ad escam: de ligno autem cognoscendi bonum et malum non manducabitis de illo. qua die autem ederitis ab eo, morte moriemini. si aliquid mali esset lignum illud, unde prohibuit hominem deus, eius ipsius mali natura uenenatus uideretur ad mortem. quia uero ligna omnia in paradiso bona plantauerat, qui fecit omnia bona ualde, nec ulla ibi natura mali erat, quia nusquam est mali ulla natura — quod diligentius, si dominus uoluerit, disseremus, cum de illo serpente
Abbreviated transcription (Latin):
est lucidus sed fit quiasi factur ess& non autem fier&. Qã
absgente lumine lucidus maner& : sic homo dõ sibi praesen¬
te luminatur. ab sente autem continuo tenebratur: aquo
non locorum interuallis seduoluntatis auersione discediuis
illeitaq: operetur hominembonum atq custodiat quid
conmutabiliter bonus est: semper ab illo fieri semper
quae ad illumest permanentes de quodicitur. mihi autẽ
idherere dõ bonum est : & cuidicitur. fostitudinem meam
atecustodiam: Ipsuis enim sumus figmentum non tantũ
ad hoc ut hominessimus. sed ad hoc &iam ut bonisimus: nã
Na postolus cum fidelibus ab impi& ate conuersis gratiã
quas alui factisumus conmendar&:Gratia enim in
quit salui factiestis perfidem & hoc non exuobis. sed dĩ
donumest non ex operibus. neforte quis extollatur
ipsiusenim sumus figmentũ creati in xp̃o ihũ in operib

Expanded text:
est lucidus, sed fit, quia, si factus esset, non autem fieret, etiam est lucidus, sed fit, quia, si factus esset, non autem fieret, etiam absente lumine lucidus maneret, sic homo deo sibi praesente inluminatur, absente autem continuo tenebratur, a quo non locorum interuallis, sed uoluntatis auersione disceditur. Ille itaque operetur hominem bonum atque custodiat, qui incommutabiliter bonus est. semper ab illo fieri semperque ea conuersione, quae ad illum est, permanentes, de quo dicitur: mihi autem adhaerere deo bonum est, et cui dicitur: fortitudinem meam ad te custodiam. ipsius enim sumus figmentum creati, non tantum ad hoc, ut homines simus, sed ad hoc etiam, ut boni simus. nam et apostolus cum fidelibus ab inpietate conuersis gratiam, qua salui facti sumus, commendaret, gratia enim, inquit, salui facti estis per fidem et hoc non ex uobis, sed dei donum est, non ex operibus, ne forte quis extollatur. ipsius enim sumus figmentum, creati in Christo Iesu in operibus
Abbreviated transcription (Latin):
sicut a corporis medico sanari & abire. quia medicus corporis
operarius fuit extrinsecus seruiensnaturae intrinsecur
operanti subdõ quioperatur omnem salutem. Cemino illo
opere prouidentiae. de quo supralo quutisumus : Nonergo
ita sedeb& homo ad dñm conuertere. ut cum abeo factus fue¬
rit iustus abscedat. sedita ut ab illo semꝑfiat: eo quippe ipso
cum ab illo non discedit. eiussibi presentia iustificatur &in¬
luminatur &beatificatur : operante &custodiente dõ dum
oboedientꝗͥ subiectoq dominatur: Neq enim ut dicebamis
sicut operatur homoterram utculta atq fecundasit. quicun
fueritoperatus abscedit. relinquenseam uel aratam. uel satã
uel rigatam uel siquid aliud manente opere quod factumest
cum operator abscescerita. It ad s̃ operatur hominem iustũ
idest iustificando eum. ut si abscesserit maneat in absgente
quod fecit: Sed potius sicut aer presente lumine non facaus

Expanded text:
sicut a corporis medico sanari et abire, quia medicus corporis sicut a corporis medico sanari et abire, quia medicus corporis operarius fuit extrinsecus seruiens naturae intrinsecus operanti sub deo, qui operatur omnem salutem gemino illo opere prouidentiae, de quo supra locuti sumus. non ergo ita se debet homo ad deum conuertere, ut, cum ab eo factus fuerit iustus, abscedat, sed ita, ut ab illo semper fiat. eo quippe ipso, cum ab illo non discedit, eius sibi praesentia iustificatur et inluminatur et beatificatur operante et custodiente deo, dum oboedienti subiectoque dominatur. Neque enim, ut dicebamus, sicut operatur homo terram. ut culta atque fecunda sit, qui, cum fuerit operatus abscedit, relinquens eam uel aratam uel satam uel rigatam uel si quid aliud, manente opere, quod factum est, cum operator abscesserit, ita deus operatur hominem iustum, id est iustificando eum, ut, si abscesserit, maneat in abscedente quod fecit: sed potius, sicut aer praesente lumine non factus
Abbreviated transcription (Latin):
natione illius indigemus. ut oper&ur &custodiat nos: &
ideo uersus solus est dñs quia non illi ad suam sed ad nostram
unlitatem salutem que seruimus : namsi nobis indiger&:
oo ipso nonuerur dñr ess& cumpernos eius adiuuar&ur necer¬
itas subqua & ipse seruir&: merito ille in psalmo: dixitin¬
quit dño ds̃ meus estu : quoniam bonorum incorum non eges
decita sentiendum est quod diximur nos illi adutilitatem
ram̃ salutem que seruire : Tam quam aliud aliquidab illo
ipectemus quam eum ipsum qui summa utilitas & salus
ostra est:
Sic enim eum gratis secundum illam
uocem diligimus mihi autem adherere dõbonum est: neque
enim tale aliquid est homo ut factus deserente qui fecit du¬
sit aliquid agere benetamquam ex seipso : sed tota eisun
actio bona est adeum conuerti quo factus est & ab eo iustir
pius sapiens. beatusq: semper fieri nonfieri. & recedere

Expanded text:
natione illius indigemus, ut operetur et custodiat nos. et natione illius indigemus, ut operetur et custodiat nos. et ideo uerus solus est dominus. quia non illi ad suam, sed ad nostram utilitatem salutemque seruimus; nam si nobis indigeret, eo ipso non uerus dominus esset, cum per nos eius adiuuaretur necessitas, sub qua et ipse seruiret. merito ille in psalmo, dixi, inquit, domino: deus meus es tu, quoniam bonorum meorum non eges. nec ita sentiendum est, quod diximus, nos illi ad utilitatem nostram salutemque seruire, tamquam aliud aliquid ab illo expectemus quam eum ipsum, qui summa utilitas et salus nostra est; sic enim eum gratis secundum illam uocem diligimus: mihi autem adhaerere deo bonum est. Neque enim tale aliquid est homo, ut factus deserente eo, qui fecit, possit aliquid agere bene tamquam ex se ipso: sed tota eius actio bona est ad eum conuerti. a quo factus est, et ab eo iustus, pius, sapiens beatusque semper fieri, non fieri et recedere,
Abbreviated transcription (Latin):
locut a est : & sumfsit dñs ds̃ hominem quem fecit. & po¬
suiteum in para diso operaricum & custodire¶Non quo
upra dictarum creaturarum dñs non ess& dĩ. sed quia hoc
nec propter angelos nec propter alia quaecreata sunt. sed
propter hominem scribebatur . ad eum ammonendum
quantum ei ex pediat habere dñm dm̃. hoc est subeiur domi¬
natione oboedienter uiuer& : quamlicentiose abuti pro¬
pria potestate . nusquam hoc prius ponere uoluit. nisi
ubiper uentumest ad euminparadiso collocandum. ope¬
randum & custodiendum ut nondicer& sicut &cetera om¬
nia superius. & sumssit ds̃ hominem quemfecit. sed dice¬
r& & sum sit dñsd̃s hominem quem fecit & posuit eum in pa¬
radiso operari eum &iustus ess& : & custodire ut tutus ess&
Ipsa utique dominatione sua: quae non est illi sed nobis uti¬
lis: ille quippe nostra seruitute non indig&. nos uero domi¬

Expanded text:
locuta est: et sumsit dominus deus hominem, quem fecit, et polocuta est: et sumsit dominus deus hominem, quem fecit, et posuit eum in paradiso operari eum et custodire: non quod supra dictarum creaturarum dominus non esset deus; sed, quia hoc nec propter angelos nec propter alia, quae creata sunt, sed propter hominem scribebatur, ad eum admonendum, quantum ei expediat habere dominum deum, hoc est sub eius dominatione oboedienter uiuere quam licentiose abuti propria potestate, nusquam hoc prius ponere uoluit, nisi ubi peruentum est ad eum in paradiso conlocandum, operandum et custodiendum: ut non diceret sicut et cetera omnia superius: et sumsit deus hominem, quem fecit, sed diceret: et sumsit dominus deus hominem, quem fecit, et posuit eum in paradiso operari eum, ut iustus esset, et custodire, ut tutus esset, ipsa utique dominatione sua, quae non est illi, sed nobis utilis. ille quippe nostra seruitute non indiget, nos uero domi
Abbreviated transcription (Latin):
conuersus substiterit. formari utiustus beatusq: sit nonp¬
test: Ac per hoc ds̃ idem quicreathominem ut homosit
ipse operatur hominem atq custodit ut &iam bonus bea¬
tusq sit: qua propter qua loquutione dicitur homo ope¬
rariterram quaciam terrap erat utornata atq fecunda
sit. ea locutione dicitur ds̃ operari hominem quia iam
homo erat ut ipsiur sapiensq sit : eumq custodire. quod
homo sua potestate inse quamillius suprase delectatis
dominationemq: eius contemnens tutur esse non pos¬
sit : proinde nullo modo uacare arbitror. sed nosaliquio
& magnum aliquid ammoner&. quodabipso diuini
librihuius exordio ex quoit a coeptus est in principios
cit ds̃ caelum & terram sque adhunclocum nusquam
positum est dñ sdr̃ sed tantum modo dr̃ : nunc uero ubiads
uentum est ut hominem in paradiso constituer& eumq
per praeceptum operar&ur &custo dir&. it a scribtura

Expanded text:
conuersus substiterit, formari, ut iustus beatusque sit, non poconuersus substiterit, formari, ut iustus beatusque sit, non potest. ac per hoc deus idem, qui creat hominem, ut homo sit, ipse operatur hominem atque custodit, ut etiam bonus beatusque sit. quapropter qua locutione dicitur homo operari terram, quae iam terra erat, ut ornata atque fecunda sit, ea locutione dicitur deus operari hominem, qui iam homo erat, ut pius sapiensque sit, eumque custodire, quod homo sua potestate in se quam illius supra se delectatus dominationemque eius contemnens tutus esse non possit. Proinde nullo modo uacare arbitror, sed nos aliquid et magnum aliquid admonere, quod ab ipso diuini libri huius exordio, ex quo ita coeptus est: in principio fecit deus caelum et terram usque ad hunc locum, nusquam positum est "dominus deus", sed tantum modo "deus". nunc uero. ubi ad id uentum est, ut hominem in paradiso constitueret eumque per praeceptum operaretur et custodiret, ita scriptura
Abbreviated transcription (Latin):
mer&ur expelli: Deniq accepit & praeceptum ut su
Equod sibi custodiat paradisum id est quo conseruato.
non inde proiciatur: Rec teenim quisq dicitur
non custo disse remsuam. qui sic egit ut amit: tere: eam
&iam si alteri saluant quieam uel inuenit  uel acci¬
pere meruit: est alius in his uerbis sensus quen
non in merito praeponendum ut ipsum hominem operare¬
tur ds̃ & custo dir&: sicut enimoperatur homo terram non
uteam faciatesse terram. sedutcultam atq fructuosam si
ds̃ hominem multo magir quemipsecre auit ut homosit
eumipse operarour utiustussit si homo ab illo persup¬
biam non abscedat hocẽ enĩ apostatare adõ quodinitium
superbiae scribtura dicit : Initium in quit superbiae homi¬
nis apostatare adõ: qui aergo ds̃ est in conmut abile bonũ
homo autem & secun dumanimam & secundum corpus
mut abilis resest nisi adin conmutabile bonum quod ds̃ est

Expanded text:
mereretur expelli. denique accepit et praeceptum, ut sit mereretur expelli. denique accepit et praeceptum, ut sit per quod sibi custodiat paradisum, id est quo conseruato non inde proiciatur. recte enim quisque dicitur non custodisse rem suam, qui sic egit, ut amitteret eam, etiamsi alteri salua sit, qui eam uel inuenit uel accipere meruit. Est alius in his uerbis sensus, quem puto non inmerito praeponendum, ut ipsum hominem operaretur deus et custodiret. sicut enim operatur homo terram, non ut eam faciat esse terram, sed ut cultam atque fructuosam, sic deus hominem multo magis, quem ipse creauit, ut homo sit, eum ipse operatur, ut iustus sit, si homo ab illo per superbiam non abscedat; hoc est enim apostatare a deo, quod initium superbiae scriptura dicit. initium, inquit, superbiae hominis apostatare a deo. quia ergo deus est incommutabile bonum, homo autem et secundum animam et secundum corpus mutabilis res est, nisi ad incommutabile bonum, quod deus est,
Abbreviated transcription (Latin):
uerant sedfor tassis aduersus bestias: quomodo istud. aut
quare num quidenim bestiae iam in hominem scuiebant. qđ
nisi peccato nonfier&: Ipse quippe bestus omnibus adse ad¬
ductis sicut post conmemoratur nomina mposuit. ipso
&iam sex todie lege uerbidĩ cumomnibus communes ci¬
bos accepit: Autsiȩrat iam quodtimeretur inbestiis : quo¬
nam pacto poss& unus homo illum munire para disum.
custodire quidem illedeber& si poss& paradisum tali
& tanta materia communire. ut eo serpens non poss& in¬
trare: Sed mirum siprius quam communir& omnesser
penter indeposs& excludere: Proinde intellectum an¬
teoculor quur prae termittimus : positus est quippe
homo inparadiso uto perar&ur eundem p̾aradisum si¬
cut supra disputauimur peragriculturam non laborio¬
sam sed deliciosam. & mentem prudentir magna atq
utilia conmonentem: custodir& autem eundem pa¬
radisum ipsi sibene aliquid ammitter& quare inde

Expanded text:
erant, sed fortassis aduersus bestias. quomodo istuc? aut erant, sed fortassis aduersus bestias. quomodo istuc? aut quare? numquid enim bestiae iam in hominem saeuiebant, quod nisi peccato non fieret? ipse quippe bestiis omnibus ad se adductis, sicut post commemoratur, nomina inposuit, ipse etiam sexta die lege uerbi dei cum omnibus communes cibos accepit. aut si erat iam, quod timeretur in bestiis, quonam pacto posset unus homo illum munire paradisum? Custodire quidem ille deberet, si posset paradisum tali et tanta maceria communire, ut eo serpens non posset intrare: sed mirum si priusqupentes inde posset excludere. Proinde intellectum ante oculos cur praetermittimus? positus est quippe homo in paradiso, ut operaretur eundem paradisum, sicut supra disputatum est, per agriculturam non laboriosam, sed deliciosam et mentem prudentis magna atque utilia commonentem, custodiret autem eundem paradisum ipsi sibi, ne aliquid admitteret, quare inde
Abbreviated transcription (Latin):
pe locutio est operariterram quaeo peraripara disum. am¬
biguam sententiam adutrumq tractamus: sienim non est
necesse ut accipiamus paradisum custodire sed inparadso
quidergo in paradiso custodire : namquido perari in paradiso
iamutui sumest disseruimus : anut quod operar&ur ine
peragri culturam in sei psocusto dir& perdis ciplinani
idest ut sicut ei ager obtemperar& colentise. ita & ipre pras¬
cipientidño suo ut sumsto praecepto oboedientiae fructum
non spinas in oboedientiae redder&: Deniq quoniam sin¬
tudinema seculti paradisi inscipsocustodire subditusnoluit.
similemsi be ibi agrum damnatur accepit: spina sinquid &
tribulor pari&tibi: quod si & illud intellegamus ut paradi¬
sum operar&ur & paradisum custo dir&. operariquidem
para disum poss& sicut supra diximus peragriculturam.
ustodire autem non aduersus iprobor aut inimicor quinul

Expanded text:
pe locutio est: operari terram, quae: operari paradisum — ampe locutio est: operari terram, quae: operari paradisum — ambiguam sententiam ad utrumque tractemus. si enim non est necesse, ut accipiamus "paradisum custodire", sed "in paradiso", quid ergo in paradiso custodire? nam quid operari in paradiso, iam, ut uisum est, disseruimus. an ut quod operaretur in terra per agriculturam, in se ipso custodiret per disciplinam, id est ut, sicut ei ager obtemperaret colenti se, ita et ipse praecipienti domino suo, ut sumto praecepto oboedientiae fructum, non spinas inoboedientiae redderet? denique, quoniam similitudinem a se culti paradisi in se ipso custodire subditus noluit, similem sibi agrum damnatus accepit. spinas, inquit, et tribulos pariet tibi. Quodsi et illud intellegamus, ut paradisum operaretur et paradisum custodiret, operari quidem paradisum posset, sicut supra diximus, per agriculturam, custodire autem non aduersus inprobos aut inimicos, qui nulli
Abbreviated transcription (Latin):
sum contraquos nullus certe uicinus me tuebatur inuasor
nullus limitis perturbator. nullus fur nullus aggressor
Quomodoergo intellecturisumus corporalem paradisum
potuisse ab homine corporaliter custodiri. Sed neq scrip¬
tura dixit uto perar&ur &custodir& paradisum :Dixit autẽ
uto perar&ur &custodir&: Quam quam sidegreco diligen¬
tius ad uerbum exprimatur. it ascribtum est: & accepit dñs
dr̃ hominem quemfecit & posuiteum in paradiso operarieum
&custodire : sedutrum ipsum hominem posuit operari
Hoc enim sensit quiinterprae tatus est uto perar&ur. ancun¬
demparadisum operari. idest ut homo paradisum operare¬
tur : ambigue sonat. & uide tur magir ex igere locutio ut no
dicatur operar&ur paradisum sed in paradiso: uerum tam̃
ne forte sic dictum sit utoperar &ur paradisum sicut superius
dictum est necerathomo quio perar&ur terram: Eadem quis¬

Expanded text:
sum? contra quos? nullus certe uicinus metuebatur inuasor, sum? contra quos? nullus certe uicinus metuebatur inuasor, nullus limitis perturbator, nullus fur, nullus adgressor. quomodo ergo intellecturi sumus corporalem paradisum potuisse ab homine corporaliter custodiri? sed neque scriptura dixit: ut operaretur et custodiret paradisum, dixit autem: ut operaretur et custodiret. quamquam si de graeco diligentius ad uerbum exprimatur, ita scriptum est: et accepit dominus deus hominem, quem fecit, et posuit eum in paradiso operari eum et custodire. sed utrum ipsum hominem posuit operari — hoc enim sensit, qui interpretatus est: ut operaretur — an eundem paradisum operari, id est ut homo paradisum operaretur, ambigue sonat et uidetur magis exigere locutio, ut non dicatur: operaretur paradisum, sed in paradiso. Uerum tamen, ne forte sic dictum sit: ut operaretur paradisum, sicut superius dictum est: nec erat homo, qui operaretur terram — eadem quip
Abbreviated transcription (Latin):
tut: Sicut autem in arbore idagit agricultura forinsecus utibꝰ.¬
lud proficiat quod geritur intrinsecus. sic in homine secundum
corpur ei quod intrinsecus agit natura seruit extrinsecus medi¬
ana  ltem que secundum animam ut natura beatific&ur in¬
in necus doctrina ministratur extrinsecus: Quod autem aq
nurem colendi neglegentia hoc ad corpur medendincuria
nocadanimam discendi segnitia & quodad arborem umor
inutilis. hoc adcorpur uictur exitiabilis. hoc ad animam per¬
uaso iniquitatis: Ds̃ itaque superomnia qui condidit om¬
na anegit ominia omnes naturas bonur creat omnes uolum¬
lors iustus ordinat: Quidergo ab horr& a uero sicedimur
oninem ita i paradiso constĩtum utõperar &ur agricultura
Non labore seruili sedhonesta animi uoluntate : quidenimhoc
opere innocentius uacantibus. & quid plenius magna consideri¬
tione prudentibus utcusto dir& autem . quidan ipsum paradi¬

Expanded text:
tiat. sicut autem in arbore id agit agricultura forinsecus, ut iltiat. sicut autem in arbore id agit agricultura forinsecus, ut illud proficiat quod geritur intrinsecus, sic in homine secundum corpus ei quod intrinsecus agit natura seruit extrinsecus medicina. itemque secundum animam, ut natura beatificetur intrinsecus, doctrina ministratur extrinarborem colendi neglegentia, hoc ad corpus medendi incuria, hoc ad animam discendi segnitia: et quod ad arborem humor inutilis, hoc ad corpus uictus exitiabilis, hoc ad animam persuasio iniquitatis. deus itaque super omnia, qui condidit omnia et regit omnia, omnes naturas bonus creat, omnes uoluntates iustus ordinat. quid ergo abhorret a uero, si credamus hominem ita in paradiso constitutum, ut operaretur agriculturam non labore seruili, sed honesta animi uoluptate? quid enim hoc opere innocentius uacantibus et quid plenius magna consideratione prudentibus? Ut custodiret autem quid? an ipsum paradi
Abbreviated transcription (Latin):
uoluntaria uero perangelorum opera & hominum : secundũ
illam primam caelestia superius ordinari. inferius que terres¬
tria luminaria sideraque fulgere diei noctisque uice sagitari.
aquis terram fundatam interlui atq circum luuaerem altiur
upfundu arbusta & animalia concipi& nasci crescere & sener¬
cere. occidere. & quidquid aliud inrebus interiore naturaliq
motu geritur: In hac autem altera signa darido ceru& disci. a¬
groscolisocietates amministrari. artes exerceri & quaeque ali¬
a siue in superna soci&ate aguntur. siue in hac terrena adque
mortali ita ut bonis consulatur & pernescienter malor. inquae
ipso homine eandem geminam prouidentia euigere potentiã :
primo erga corpur naturale scilic& eomotu quofit quo crescit:
quo senescit : uo luntarium uero quo illi aduictum tegumentũ.
curationemq: consulitur : similiter erga animam naturaliter
agitur ut uiuat. ut sentiat. uoluntariae uero ut discat ut consen¬

Expanded text:
uoluntaria uero per angelorum opera et hominum; secundum uoluntaria uero per angelorum opera et hominum; secundum illam primam caelestia superius ordinari inferiusque terrestria, luminaria sideraque fulgere, diei noctisque uices agitari, aquis . terram fundatam interlui atque circumlui, aerem altius superfundi, arbusta et animalia concipi et nasci, crescere. senescerere, occidere et quidquid aliud in rebus interiore naturalique motu geritur; in hac autem altera signa dari, doceri et disci. agros coli, societates administrari, artes exerceri et quaeque alia siue in superna societate aguntur siue in hac terrena atque mortali, ita ut bonis consulatur ipso homine eandem geminam prouidentiae uigere potentiam: primo erga corpus naturalem scilicet eo motu, quo fit, quo crescit, quo senescit; i uoluntariam uero, quo illi ad uictum, tegumentum curationemque consulitur. similiter erga ; ; animam naturaliter agitur, ut uiuat, ut sentiat; uoluntarie uero, ut discat, ut consen
Abbreviated transcription (Latin):
cumrerum natura humanaratio quodam modo loqui pote
quam cum positis seminibus. plantatis surculis trans latis ar¬
busculis. insitis malleolis tamquam interrogatur quaeque
uis radicis & germinis quid possit quidue non possit: Vnde
possit. unde non possit quidinea ualeat numerorum inuisi¬
bilis interior que potentia. quid extrinsecus adhibita diligen¬
tia inquaeipsa consideratione perspicere. qui aneq quiplin¬
tat est aliquid neq quirigat. sed qui incrementum dat di qua
& illud operis quod accedit extrinsecus. ꝑ illum accedit quem
nihilominus creauit. & quem regit atq ordinat inuisibiliter
dr̃ hinciam in ipsum mundum uelut inquandam magnam &¬
borem rerum oculus cogitationis ad tollitur. atq in ipso quod
gemina operatio prouidentiae repperitur. partim natusiis
partim uoluntaria : Naturalir quidem peroccultam diadn¬
nistrationem qua &im lignis &herbis dat incrementum:

Expanded text:
cum rerum natura humana ratio quodammodo loqui potest, cum rerum natura humana ratio quodammodo loqui potest, quam cum positis seminibus, plantatis surculis, translatis arbusculis, insitis malleolis tamquam interrogatur quaeque uis radicis et germinis quid possit quidue non possit, unde possit, unde non possit, quid in ea ualeat numerorum inuisibilis interiorque potentia, quid extrinsecus adhibita diligentia, inque ipsa consideratione perspicere, quia neque qui plantat est aliquid neque qui rigat, sed qui incrementum dat, deus, quia et illud operis, quod accedit extrinsecus, per illum accedit, quem nihilominus creauit et quem regit atque ordinat inuisibiliter deus? Hinc iam in ipsum mundum uelut in quandam magnam arborem rerum oculus cogitationis adtollitur atque in ipso quoque gemina operatio prouidentiae reperitur, partim naturalis, partim uoluntaria. et naturalis quidem per occultam dei administrationem, qua etiam lignis et herbis dat incrementum,
Abbreviated transcription (Latin):
udeonur itaque quidsit quod dictum est. utoperar oeur &t
oste dir&: quid operar&ur uel quid custo dir&e : num quid
omo eri cultura dñs uoluit operari primum hominem :
omonest credibile quod eum antepeccatum damnauerit
ad laborem : itasane arbitrasmur nisi uideramus cũ
tanta uoluptate animi a gricolari quo sdam. ut eirm¬
na poena sit inde ad aliud auocar: quidquidergo delic¬
tarum hab& agricultura tunc utique longeampi¬
userat quandonihil accidebat aduersi uel terra uelcaelo
nonenim erat laboris ad flictio sedexilaratio uoluntatis
cumea quaedr̃ creauerat humani operis adiutorio laetius ꝑ¬
raciusque prouenirent. unde creatoripse uberiur laudar&ir
quianimae incorpore animali constitutae rationem dediso
operandi ac facultatem quantum animo uolenti satiresso
non quantum inuitum indigentia corporis coger&: quod
enim maius mirabilius que spectaculum est: aut ubi magis

Expanded text:
uideamus itaque, quid sit, quod dictum est: ut operaretur et uideamus itaque, quid sit, quod dictum est: ut operaretur et custodiret. quid operaretur uel quid custodiret? numquid forte agriculturam dominus uoluit operari primum hominem? an non est credibile, quod eum ante peccatum damnauerit ad laborem? ita sane arbitraremur, nisi uideremus cum tanta uoluptate animi agricolari quosdam, ut eis magna poena sit inde in aliud auocari. quidquid ergo deliciarum habet agricultura, tunc utique longe amplius erat, quando nihil accidebat aduersi uel terrae uel caelo. non enim erat laboris adflictio, sed exhilaratio uoluntatis, cum ea, quae deus creauerat, humani operis adiutorio laetius feraciusque prouenirent: unde creator ipse uberius laudaretur, qui animae in corpore animali constitutae rationem dedisset operandi ac facultatem, quantum animo uolenti satis esset, non quantum inuitum indigentia corporis cogeret. Quod enim maius mirabiliusque spectaculum est aut ubi magis
Abbreviated transcription (Latin):
isse subterras. & post tractus prolixarum regionum locis
alii sȩrupisse . ubitam quam in suis fontibus notiesse per¬
hibentur ÷ nam hoc solere non nullas aquas facere quis
ignorat : sedibi hoc scitur. ubi non diu subterris currunt:
cuebat ergo flumen deaeden id est deloco deliciarum. & in¬
rigabat paradisum idest ligna omnia pulcra adque fruo¬
tuosa. qua e omnem terram regionis illius opacab ant:
et sumꝰ sit ds̃ hominem quem fecit. & posuit eum in para diso
ut operar&ur &custo dir& : & praecepit dñs dr adae dicenr
a bomniligno quod est in para diso escaedes : deligno autem
cog noscendi bonum &malum non manducabitis deillo: qua
die autem ederitis ab eomorte moriemini : cum superius bre
uite dixerit dm̃ plantasse para disum & constituisse ibi ho¬
minem quem finxerat : recapitulauit ut narrar& quomodo
t paradisus constitutus: nuncergo &illud recapitulando con¬
emorauit. quomodo ibi ds̃ posuerit hominem quemfecit

Expanded text:
isse sub terras et post tractus prolixarum regionum locis isse sub terras et post tractus prolixarum regionum locis aliis erupisse, ubi tamquam in suis fontibus nota esse perhibentur. nam hoc solere nonnullas aquas facere quis ignorat? sed ibi hoc scitur,. ubi non diu sub terris currunt. exibat ergo flumen de Eden, id est de loco deliciarum, et inrigabat paradisum, id est ligna omnia pulchra atque fructuosa, quae omnem terram regionis illius opacabant. Et sumsit dominus deus hominem, quem fecit, et posuit eum in paradiso ut operaretur et custodiret. et praecepit dAb omni ligno quod est in paradiso esca edes, de ligno autem cognoscendi bonum et malum, non manducabitis de illo: qua die autem ederitis ab eo, morte muiter dixerit deum plantasse paradisum et constituisse ibi hominem, quem finxerat, recapitulauit, ut narraret, quomodo sit paradisus constitutus. nunc ergo et illud recapitulando commemorauit, quomodo ibi deus posuerit hominem, quem fecit.