comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ipso ȩtiã fidei ocło ad quẽ ꝑtinet credere q̃
ꝑ carnẽ non iuidentur dictũ ẽ uidebit oĩs
caro salutare dei. non utiq nisi de anima
nos non ꝑtineat ad concupiscentiã s ad mi¬
nisteriũ carnis. ne forte aliqͥs ita uelit ac¬
cuꝑx qd̾ dictũ ẽ uidebit om̃is caro salutare
dei.: qñto congruentiꝰ dr̃ caro concupisce̾
qñ amma ñ solũ carni ammalẽ uitã p̾bet
uerũ etiã scãm ipsã carnẽ aliqͥd ꝯcupiscit
qd̾ in potestate ñ ẽ ne concupiscat. ꝗͣdiu ĩ¬
ẽ peccatũ in m̃bris. id ẽ uiolenta quedam
carnis illecebra in corꝑe mortis huiꝰ. ueni¬
ens de uindicta illiꝰ peccati unde ꝓpaginẽ
ducimiꝰ. scd̾m qͣm om̃s ante grãm filii st̃
ire: Contͣ qd̃ peccatũ militant sub grã
ꝯstituti: ñ ut ñ sit in eoꝵ corꝑe qͣmdiu ita
mortale ẽ. ut ⁊⁊ mortuũ uire dicat᷑. s ut
ñ regnet. Non aũ regnat: cũ desideriis

Expanded text:
ipso etiam fidei oculo, ad quem pertinet credere, quae ipso etiam fidei oculo, ad quem pertinet credere, quae per carnem non uidentur, dictum est: uidebit omnis caro salutare dei, non utique nisi de anima, nos, non pertineat ad con-r cupiscentiam, sed ad ministerium carnis, ne forte aliquis ita uelit accipere, quod dictum est: uidebit omnis caro salutare dei: quanto congruentius dicitur caro concupiscere, quando anima non solum carni animalem uitam praebet, uerum etiam secundum ipsam carnquod in potestate non est, ne concupiscat, quamdiu inest peccatum in membris, id est uiolenta quaedam carnis inlecebra in corpore mortis huius, ueniens de uindicta illius peccati, unde propaginem ducimus, secundum quam omnes ante gratiam filii sunt irae. contra quod peccatum constituti, non ut non sit in eorum corpore, quamdiu ita mortale est, ut et mortuum jure dicatur, sed ut non regnet. Non autem regnat, cum desideriis
Abbreviated transcription (Latin):
cupisti sapĩam: serua mandatũ. et dñs pͥba
illam tibi. Nam cũ sp̃s imꝑat m̾bris coꝵil
ut huic desid̾io seruant qͦ solus accendit᷑:
uelut cũ assumit᷑ codex cũ aliqͥd scͥbit᷑. legi
disputat᷑. audit᷑. cũ deniq panis flangiur¬
esurienti. ⁊ cęt̾a humanitatis ac miscd̃is
p̃stant᷑ officia: obedientiã caro exibet. non
concupisentiã mouet. His atq huĩmosi
bonis desideriis quibꝰ sola anima concupis¬
ait cũ adu̾satur aliqͥd qd̃ eandẽ animã se¬
cũdũ carnẽ delectat: tunc ẽr caro concupiᷤᷤ¬
enĩ dicta ẽ caro in eo qd̃ scđm ipsã facit
anima cũ ait caro concupiscit: quẽadmodũ
dictũ ẽ auris audit ⁊ ocułꝰ uidet. Quis enĩ
nescit qd̃ anima potiꝰ. ⁊ ꝑ aurẽ audiat. ⁊ ꝑ
ocłm uideat: Ita loqͥm᷑ ⁊ cũ dicimꝰ manus
tua subuenit homini cũ aliqͥd porrecta
manu dat᷑ quo cuiqͣm subueniat᷑. Qd̾ si de

Expanded text:
cupisti sapientiam: serua mandatum, et dominus praebebit cupisti sapientiam: serua mandatum, et dominus praebebit illam tibi. nam cum spiritus imperat membris corporis, ut huic desiderio seruiant, quo solus accenditur, uelut cum adsumitur codex, cum aliquid scribitur, legitur, disputatur, auditur, cum denique panis frangiesurienti, et caetera humanitatis ac misericordiae praestantur officia; obedientiam caro exhibet, non concupiscentiam movet. His atque hujusmodi bonis desideriis quibus sola anima concupiscit, cum adversatur aliquid quod eamdem animam secundum carnem delectat, tunc dicitur caro concupienim dicta est caro in eo, quod secundum ipsam facit anima, cum ait: caro concupiscit, quemadmodum dictum est: auris audit et oculus uidet, quis enim nescit, quod anima potius et per aurem audiat et per oculum uideat? ita loquimur et cum dicimus; manus tua subuenit homini, cum aliquid porrecta manu datur, quo cuiquam subueniatur. quodsi de
Abbreviated transcription (Latin):
nichil egit uł boni. uł mali. ꝓ inde ibi ãa
innocentissima ẽ: si ex adã ꝓpagata ñ est
Unde qͦmͦ possit uistus ire in condẽpnationẽ
si decorꝑe sine baptismo exierit. qͥsqͥs istam
sententiã de anima tenens potiu̾it demonst̃¬
re mirandus ẽ. Uerissime qͥppe ac ueracisi¬
me scriptũ ẽ. Caro concupiscit adu̾sus sp̃m.
et spc̃ adu̾sus carnẽ. S tam̃ carnẽ sine anĩa
concupiscere inchil posse pito qd̃ om̃is doctꝰ¬
atq indoctꝰ ñ dubitet. Ac ꝑ hoc ipsius con¬
cupiscentie carnał causa ñ ẽ in anima so¬
la. s multominꝰ ẽ in carne sola. Ex utrq
enĩ fit. Ex anima scilicet qd̾ sine illa delecti¬
tio nulla sentit᷑. Ex carne aũ qd̃ sine illa
carnał delectatio ñ sentit᷑. Carnẽ itaq con¬
cupiscentẽ adu̾sus sp̃m dic̃ apłs. carnalẽ pri¬
ne sp̃s ht̃ adu̾sus delectationẽ qͣm solꝰ ht̃
carnis uoluptate. uł carnaliũ rerũ cupid¬
tate cõmixtũ. qd̾ desid̾at ⁊ defic̃ anima in

Expanded text:
boni uel mali; proinde ibi anima innocentissima est, si ex Adam propagata non est. unde quomodo possit iuste ire in condemnationem, si de corpore sine baptismo exierit, quisquis istam sententiam de anima tenens potuerit demonstrare mirandus est. Uerissime quippe ac ueracissime scriptum est: caro concupiscit aduersus spiritum et spiritus aduersus carnem; sed tamen carnem sine animaconcupiscere nihil posse, puto quod omnis doctus indoctusque non dubitet. Ac per hoc ipsius concupiscentiae carnalis causa non est in anima sola, sed multo minus est in carne sola. Ex utroque enim fit: ex anima scilicet, quod sine illa delectatio nulla sentitur; ex carne autem, quod sine illa carnalis delectatio non sentitur. Carnem itaque concupiscentem adversus spiritum dicit Apostolus itus habet adversus delectationem, quam solus habet. carnis voluptate, vel carnalium rerum cupiditate commistum, quod desiderat et deficit anima in
Abbreviated transcription (Latin):
aũ m̃bra corꝑis cũ sint multa unũ est
cui caput ẽ diabolꝰ. id ẽ ipsa inpioꝵ multi¬
tudo maximeq eoꝵ qui a xp̃o uł de eccl̃a
sic̃ de celo decidt᷑ qr diabolꝰ. ꝙ in ipsũ corpꝰ
fig̾ate multa dñr: q̃ ñ tã capiti ꝙͣ corꝑi. mñ¬
brisq ꝯueniant. Itaq lucifer qui mane
oriebat᷑ & cecidit: pot̾ intelligi apostatarũ
admodũ qͥ ꝯu̾tunt᷑ ad dm̃. a tenebris ad
lucẽ tͣnseunt. id ẽ qͥ fuert̃ tenebre lux fi

Expanded text:
autem membra corporis cum sint multa, unum est cui caput est diabolus, id est ipsa impiorum multitudo, maximeque eorum qui a Christo vel de Ecclesia sicut de coelo decidunt, dicitur diabolus, et in ipsum corpus figurate multa dicuntur, quae non tam capiti quam corpori membrisque conveniant. Itaque Lucifer qui mane oriebatur et cecidit, potest intelligi apostatarum admodum qui convertuntur ad Deum, a tenebris ad lucem transeunt, id est, qui fuerunt tenebr
Abbreviated transcription (Latin):
parentib ductam. s desuꝑ animã datam:
isld iam incȩt̾is ꝙ̃ tacente scͥptã oporteret
intelligi. Nunc itaq ⁊ illud considemus
utrũ neutrũ ꝯfirmet sententiã. s utriq poᷤᷤ¬
sit accomodari quod scͥptũ ẽ. ꝑunũ homi¬
nẽ peccatũ in hunc mundũ intiut.⁊ per
peccatũ mors. et ita in om̃s homines ꝑtͣn

Expanded text:
parentibus ductam, sed desuper animam datam, parentibus ductam, sed desuper animam datam, illud iam in ceteris etiam tacente scriptura oporteret intellegi. Nunc itaque et illud consideremus, utrum neutram confirmet sententiam, sed utrique possit adcommodari, quod scriptum est: per unum hominem peccatum in hunc mundum intrauit et per peccatum mors, et ita in omnes homine
Abbreviated transcription (Latin):
scͥpturarũ scãrũ testimonia colligere.
Qd̃ ⁊ si fieri possit ⁊ ut ñ solũ come¬
morent᷑. s etiam ꝑtractent᷑: in magnam
sermonis longitudinẽ ꝑgt̃. S tamen nͥ
aliquid tam certũ ꝓferat᷑. qͣm̃ certa ꝓferlit᷑
qͥo ostendit᷑ qd̃ ds̃ animã fecerit. uł qd̾ eam
pͥmo homini dederit. Qnã mͦ ꝑ diuini
eloquii cestimoniũ ista qͣstio soluat᷑ ignoro.
Si enĩ scͥptũ cẽt qd̾ similit̾ sufflau̾it dĩ infa¬
ciem formate mulieris ⁊ facta fuerit inani¬
mam uiuam. iam quidẽ plurimũ lucis ac¬
cederet. q̃ cuiq formate carni hominis non
ex parentib dari animã crederemꝰ. ad huc
tam̃ expectaret᷑ qͥd ꝓpͥe ten̾et᷑ in ꝓle. qͥ nobis
modus usitatꝰ ẽ hominis ex homine. ꝑͥma
uͦ mulier aliter facta ẽ. ⁊ ido adhuc dici pos¬
set animã ꝓpt̾ea ñ ex adam diuinitꝰ eue datã
qr ĩ ex illo tanꝗͣ ꝓles orta ẽ. Si aũ homini
qͥ pͥmꝰ ex illis natꝰ ẽ cõmemoraret scͥpt̾a ñ ex

Expanded text:
arum testimonia colligere; quod etsi fieri possit, ut non solum commemorentur sed etiam pertractentur, in magnam sermonis longitudinem pergunt: sed tamen nisi aliquid tam certum proferatur, quam certa proferuntur quibus ostenditur, quod deus animam fecerit uel quod eam primo homini dederit, quonam modo per diuini eloquii testimonium ista quaestio soluatur ignoro. si enim scriptum esset, quod similiter sufflauerit deus in faciem formatae mulieris et facta fuerit in animam uiuam, iam quidem plurimum lucis accederet, qua cuique formatae carni hominis non ex parentibus dari animam crederemus, adhuc tamen expectaretur, quid proprie teneretur in prole, qui nobis modus usitatus est hominis ex homine. prima uero mulier aliter facta est, et ideo adhuc dici posset animam propterea non ex Adam diuinitus Euae datam, quia non ex illo tamquam proles orta est. si autem homini, qui primus ex illis natus est, commemoraret scriptura non ex
Abbreviated transcription (Latin):
possit ex̧ anima p̃ter ipsius ip̃i cui lib̾an¬
de a pecc̃o ñ sit xp̃iana gr̃a necessaria qͥa
ñ peccauit in adam. si om̃s in eo peccasse
sc̃m carnẽ tantũ. q̃ de illo creata ẽ: ñ exiã
scm animã dictũ ẽ. Qd̃ usq adeo ꝯtͣriũ ẽ
excłastice fidei: ut parentes ad ꝑcipiendã
grãm scĩ baptismi. ⁊̃ cũ paruulis atq in¬
fantib currant. In qͥb si hoc uinculum
peccati soluit᷑: qd̾ tantũmͦ carnis ñ exiã
qd̾ anime ẽ merito q̃rit᷑ qͥd eis obeẽt si in
illa ętate de corꝑe sine baptismo ȩxirent.

Expanded text:
possit esse anima praeter ipsius Christi, cui liberandae a peccato non sit christiana gratia necessaria, quia non peccauit in Adam, si omnes in eo peccasse secundum carnem tantum, quae de illo creata est, non etiam secundum animam dictum est: quod usque adeo contrarium est ecclesiasticae fidei, ut parentes ad percipiendam gratiam sancti baptismi etiam cum paruulis atque infantibus currant, in quibus si hoc uinculum peccati soluitur, quod tantummodo carnis, non etiam quod animae est, merito quaeritur, quid eis obeilla aetate de corpore sine Baptismo exirent.
Abbreviated transcription (Latin):
gatur s inutramq consistit. Cum enĩ isti di¬
terint hinc ꝑbari ñ aparentib s adõ animã
q̃ndo meiis faciẽ sufflauit. conu̾so puluere
inde sit creatus ex illo uno qͥ homini pͥmoda¬
tus ẽ: sic̃ nec ipsa caro pꝰ mortẽ adparentes
Quemadmodũ gͦ caro ñ redit adhomines ex
quib creata ẽ s adt̾rã unde pͥmo homini for¬
mata ÷: ita et spc̃ ñ redit adhomines aquib
transfusus ẽ. s addm̃ a quo pͥme illi carni
datus ẽ. Quo testimonio sane satis admone¬
mur. ex nichilo dm̃ fecisse animã ꝙͣ pͥmo
homini dedit. non ex aliqͣ iã facta ereat᷑a:
sic̃ corpꝰ ext̾ra. Et ideo cũ redit ñ ht̃ qͦ redeat
nͥ ad auctorẽ qui eã dedit. ñ ad eam creat᷑am
ex qua facta ẽ sic̃ corpus ad t̾rã. Nulla est
enim ereatã ex qͣ facta ẽ: q ex nichilo fa

Expanded text:
gatur, sed inter utramque consistit. cum enim isti digatur, sed inter utramque consistit. cum enim isti dixerint hinc probari non a parentibus, sed a deo animam quando in eius faciem sufflauit conuerso puluere,inde sit creatus ex illo uno, qui homini primo datus est, sicut nec ipsa caro post mortem ad parentes quemadmodum ergo caro non redit ad hoquibus creata est, sed ad terram unde primo homini formata est; ita et spiritus non redit ad homines a quibus transfusus est, sed ad Deum a quo primae illi carni datus est. 16. Quo testimonio sane satis admonemur, ex nihilo Deum fecisse animam quam primo homini dedit, non ex aliqua jam facta creatura, sicut corpus ex terra: et ideo cum redit, non habet quo redeat, nisi ad auctorem qui eam dedit; non ad eam creaturam ex qua facta est, sicut corpus ad terram. Nulla est enim creatura ex qua facta est, quia ex nihilo f
Abbreviated transcription (Latin):
sp̃m cũ moriuint᷑. qi in eis erat ⁊ ab eis extt
dĩ aũ cũ resurit̃ qd̾ ab ipso mittit᷑. ab ipso
reddit᷑. Ainde hoo ętiã testimoniũ neutris
eoꝵ adu̾satur. Ego u̾o arbitror melius in¬
telligi hoc dictũ de gra dei qua inttrus
taouam᷑. Omniũ enĩ suꝑboꝵ scd̃m t̾renum
hominẽ uiuentiũ et de sua uanitate pre¬
sumentiũ: quodãmͦ auferc᷑ spẽ ꝓpͥus cũ¬
eruunt se uecerẽ hominẽ et infirmantur
at ꝑficiant᷑ expulsa suꝑbia dicentes dño
ohumilẽ confessionẽ. Memento quia pul¬
uis sumꝰ. Quib dictũ erat. Quid suꝑbit t̾ra
ecinis: ꝑ ocłm quippe fidĩ contuences dei
iusticiã. ut ñ uelint constituere suã: semet
ipos despiciunt sic̃ iob dic̃. et distabescunt
e estimant se c̾rã et cinerem. Hoc enĩ ẽ et
inpuluerẽ suũ conuertẽt᷑. Accepto aũ spũ
tamenti grãm numerositate scõꝵ. Illut etiã
dit eũ neutri sententie contra alt̾am suffra¬

Expanded text:
 cum moriuntur, quia in eis erat et ab eis exit, dei autem, cum resurgunt, quod ab ipso mittitur, ab ipso redditur. proinde etiam hoc testimonium neutri eorum aduersatur. Ego uero arbitror melius intellegi hoc dictum de gratia dei, qua interius renouamur. omnium enim superborum secundum terrenum hominem uiuentium et de sua uanitate praesumentium quodammodo aufertur spiritus ueterem hominem et infirmantur, ut perficiantur expulsa superbia, dicentes domino per humilem confessionem: memento, quia puluis sumus, quibus dictum erat: quid superbit terra et cinis? per oculum quippe fidei contuentes dei iustitiam, ut non uelint constituere suam, semet ipsos despiciunt, sicut Iob dicit, et distabescunt et aestimant se terram et cinerem; hoc est enim: et in puluerem suum conuertentur. accepto autem spiritu tamenti gratiam numerositate sane. torum. Illud etiam, dit eum, neutri sententiae contra alteram suffra
Abbreviated transcription (Latin):
stitutis. Seqͥstremꝰ gͦ paululũ hoc de libn
sapientie testimoniũ. Neq enĩ neglegen¬
di st̃ seu errent. seu uerũ sapiant. qͥ hoc
spetialit̾ ⁊ singłarit̾ de anima illa dictũ
putant mediatoris dei & hominũ. hõĩs
hr̃e animas aliqͣ merita oꝑum suoꝵ
pͥus ꝗͣm incipiant incorꝑibꝰ uiuere
enĩ qͥ arbitrant᷑ animas ex parentib sic̃
corꝑa creari. hoc iudet᷑ sonare. cũ sic intel¬

Expanded text:
stitutis. sequestremus ergo . paululum hoc de libro stitutis. sequestremus ergo . paululum hoc de libro Sapientiae testimonium; neque enim neglegendi sunt, seu errent seu uerum sapiant, qui hoc specialiter et singulariter de anima illa dictum putant mediatoris dei et hominum hominisntes habere animas aliqua merita operum suorum, priusquam incipiant in corporibus uiuere. enim, qui arbitrantur animas ex parentibus sicut corpora creari, hoc uidetur sonare, cum sic intel
Abbreviated transcription (Latin):
uenire credunt᷑ ad corꝑa. Herũptam̃ quid
ẽ sortitus sũ. animã bonã: Quasi aut in
illo animarũ fonte si ullus ẽ alie sint
amie bone. alie ñ bone q̃ sorte qͣdã exeãt.
qͦnã cui homini tribuat᷑. aut alias ds ad
horam conceptoꝵ uł nascentiũ faciat aliaᷤ¬
bonas. alias ñ bonas qͣrũ qͥsq hãt sorteo
que acciderit. Mirum si hoc eos saltẽ adiu¬
uat qui credunt animas alibi factas singu¬
latim mitti a do singłis quibꝰq corꝑibus
hominũ. ac non illos potiꝰ qui ꝓ meritis ope¬
rũ que ante corpus egert̾ in corꝑa mitti
animas dicunt. Scdm quid enĩ alie bone:
alie ñ bone. uenire ad corꝑa possunt puta¬
ri. nisi scd̃m oꝑa sua: Neq enĩ scd̃m natu¬
ram in qua funt ab illo qͥ om̃s nat᷑as bo¬
U nde confirmat ñ potuisse ex oꝑib dici
s ex uocante maior seruiet minori: cũ de
geminis ag̾et adhuc in rebecce utero con¬

Expanded text:
uenire creduntur ad corpora. uerum tamen quid uenire creduntur ad corpora. uerum tamen quid est: sortitus sum animam bonam? quasi aut in illo animarum fonte, si ullus est, aliae sint animae bonae, aliae non bonae, quae sorte quadam exeunt, quaenam cui homini tribuatur, aut alias deus ad horam conceptorum uel nascentium faciat bonas, alias non bonas, quarum quisque habeat sorte, quae acciderit. mirum, si hoc eos saltem adiuuat, qui credunt animas alibi factas singillatim mitti a deo singulis quibusque corporibus hominum, ac non illos potius, qui pro meritis operum, quae ante corpus egerunt, in corpora mitti animas dicunt. secundum quid enim aliae bonae, aliae non bonae uenire ad corpora possunt putari nisi secundum opera sua? neque enim secundum naturam, in qua fiunt ab illo, qui omnes naturas bounde confirmat non potuisse se ex operibus dici, sed ex uocante: maior seruiet minori, cum de geminis ageret adhuc in Rebeccae utero con
Abbreviated transcription (Latin):
inoꝑib bonis. Non enĩ ꝑ hanc grãm fi¬
dei corꝑa nra creata uł ficta possumus
intellig̾e: s sic̃ in psalmo dictũ ẽ. Cor mũ¬
dum crea in me d̃. hĩc eẽ etiã illd̃ puto.
Qui fuyxit sp̃m hominis in ipso. Tanꝗͣm
aliud sit factam animã mittere. aliud in
ipso homine facẽ. id ẽ reficere ac renoua¬
re. S etiam hoc sinon de grã in qͣ renoua¬
mur. s de nat᷑a in qua nascim᷑ intelliga¬
mus. ad utramq sententiã duci pot̾. qr
uł ex una illa pͥmi hominis tanꝗͣ semen
anime attractũ ipse fingit in homine:
ut uiuificet corpꝰ. siue sp̃m uite. non ex
illa ꝓpagine. s aliunde corꝑi infusũ. ipse
itidẽ fingit ꝑ mortales sensus carnis. ut
libro sapientie ubi ait. sortitus sũ animã
bonã. ⁊ cũ eẽm magis bonꝰ ueni ad corpꝰ
incoinqͥnatũ diligentiorẽ ꝯsid̾ationẽ fla¬
gitat. Magis enĩ uidet᷑ attestari opinio¬
ni qͣ ñ ex una ꝓpagari: s de suꝑ anime

Expanded text:
s bonis . Non enim per hanc gratiam fidei corpora nostra creata vel ficta possumus intelligere, sed sicut in Psalmo dictum est, Cor mundum crea in me, deus. Hinc esse etiam illud puto: qui finxit spiritum hominis in ipso; tamquam aliud sit factam animam mittere, aliud in ipso homine facere, id est reficere ac renouare. sed etiam hoc si non de gratia, in qua renouamur, sed de natura, in qua nascimur, intellegamus, ad utramque sententiam duci potest, quia uel ex una illa primi hominis tamquam semen animae adtractum ipse fingit in homine, ut uiuificet corpus, siue spiritum uitae non ex illa propagine, sed aliunde corpori infusum ipse itidem fingit per molibro Sapientiae, ubi ait, Sortitus sum animam bonam et, cum essem magis bonus, ueni ad corpus incoinquinatum, diligentiorem considerationem flagitat. magis enim uidetur adtestari opinioni, qua non ex una propagari, sed desuper animae
Abbreviated transcription (Latin):
tauit gͦ d̾s paradisũ in deliciis. hoc est
enĩ in eden ad orientẽ: ⁊ posuit ibi homi¬
nẽ quẽ finxerãt. Sic enĩ scͥptũ ẽ. quia
sic factũ ẽ. Deimde recapitulat. ut hoc
ipsũ qd̵ breuit᷑ posuit ostendat quẽad¬
modũ factũ sit. Hoc ẽ quẽadmodũ para¬
disũ ds plantauerit. ⁊ illic hominẽ quẽ¬
fuyxat constituerit. Dic enĩ seqͣr Et eiec̃
achuc ac de t̾ra omne lignũ pulchrũ
ad aspectũ ⁊ bonũ ad escam. Non chait
⁊ etecit de t̾ra ds̃ aliud lignũ uł ceterum
lignũ. s eiec̃ inqͥt adhuc de t̾ra omne
lignũ pulchrũ ad aspectũ ⁊ bonũ ad es¬

Expanded text:
tavit ergo Deus paradisum in deliciis hoc est enim in Eden ad orientem, et posuit ibi hominem quem finxerat. Sic enim scriptum est, quia sic factum est. Deinde recapitulat, ut hoc ipsum quod breviter posuit, ostendat quemadmodum factum sit; hoc est, quemadmodum paradisum Deus plantaat, constituerit. Sic enim sequitur: Et ejecit adhuc Deus de terra omne lignum pulchrum ad aspectum, et bonum ad escam. Non dixit, Et ejecit de terra Deus aliud lignum vel caeterum lignum; sed, Ejecit, inquit, adhuc de terra omne lignum pulchrum ad aspectum, et bonum ad es
Abbreviated transcription (Latin):
qͦ in suꝑiore libro locuti sumꝰ. ⁊ in natura¬
lib ⁊ in uoluntariis motib administret:
creare nat᷑am tã nullus angłs potest. qͣm
nec se ipsũ. Uoluntas uͦ angłica obedient᷑
qo subdita. eiꝰq executa iussionẽ nat᷑alib
motib de reb subiectis tanꝙͣ mat̾iẽ mini¬
strare. ut scđm illas pͥncipales in u̾bo dei ñ
creatas. uł scđ̃m illas in pͥmis sex dier̃ oꝑsbꝰ
causalit̾ creatas rõnes aliqͥd in tp̃r creetur.¬
more agͥcolandi uł medendi pot̾. Quale ita¬
q minist̾iũ dõ exhibuerint angłi in illa
mulieris formatione. qͥs audeat affirma¬
ie: Certissime tñ dixerim supplem̃tũ il¬
lud carnis in coste loc̃. ipsiꝰq femine corpꝰ

Expanded text:
quo in superiore libro locuti sumus, et in naturaquo in superiore libro locuti sumus, et in naturalibus et in uoluntariis motibus administret, creare naturam tam nullus angelus potest quam nec se ipsum. uoluntas uero angelica oboedienter deo subdita eiusque executa iussionem naturalibus motibus de rebus subiectis tamquam materiem ministrare, ut secundum illas principales in uerbo dei non creatas uel secundum illas in primis sex dierum operibus causaliter creatas rationes aliquid tmore agricolandi vel medendi potest. Quale itaque ministerium Deo exhibuerint Angeli in illa mulieris formatione, quis audeat affirmare? Certissime tamen dixerim, supplementum illud carnis in costae locum, ipsiusque feminae corpus
Abbreviated transcription (Latin):
disposuit. Item opꝰ agͥcole est: ut surcłs
auellat᷑ ex arbore. t̃req mandet᷑. At ñ eius
opus ẽ ut succũ inbibat ut germ̃ emittat.
ut aliud eiꝰ solo figit. qͦ radicẽ stabiliat.
filiud in auras ꝓmoueat. qͦ robur nutriat.
ramosq diffundat: s illius qͥ dat incre¬
m̃tum. Medicꝰ ⁊̃ egro corꝑi alim̃tũ adhi¬
bet. ⁊ uuln̾ato medicam̃tũ. ꝑrimũ ñ
de reb qs creaũ s qͣs c̾auit oꝑe creatoris ĩ¬
uenit. Deinde cibũ uł potũ p̃parare potu¬
it ⁊ ministrare. emplasttũ formare et
medicam̃ta illita apponere. nũ ȩtiã exhiᷤ
q̃ adhibet oꝑari ⁊ creare uires uł carnẽ
potist: Nat᷑a id agit int̾iore motu nob̾¬
q occultissimo. Cui tam̃ si ds subtrahat
oꝑationẽ intimã qua eã substituit ⁊
fact.: gtinuo tanqͣm ertincta milla re¬
manebit. Quaꝑpter cũ d̾s uniu̾sam crea¬
turã suã biꝑtito qͦdã mͦ oꝑe ꝓuidentie de

Expanded text:
disposuit . Item opus agricolae est ut surculus disposuit . Item opus agricolae est ut surculus avellatur ex arbore, terraeque mandetur: at non opus ejus est ut succum imbibat, ut germen emittat, ut aliud ejus solo figat, quo radicem stabiliat, aliud in auras promoveat, quo robur nutriat, ramosque diffundat; sed illius qui dat incrementum. Medicus etiam aegro corpori alimentum adhibet et uulnerato medicamentum: primum non de rebus, quas creauit, sed quas creatas opere creatoris inuenit; deinde cibum uel potum praeparare potuit et ministrare, emplastrum formare et medicamento inlitum adponere. num etiam ex his, quae adhibet, operari et creare uires uel carnem potest? natura id agit interiore motu nobisque occultissimo. cui tamen si deus subtrahat operationem intimam, qua eam substituit et facit, continuo tamquam extincta nulla remanebit. Quapropter cum deus uniuersam creaturam suam bipertito quodam modo opere prouidentiae, de
Abbreviated transcription (Latin):
gne seu minime creator ẽ ds̃: id est ipsatri
sine ullo doloris sensu a corꝑis ꝯpage aet¬
cta sit. Hȩc enĩ fortasse dicant᷑ potuis¬
sẽ ꝑ angłos fieri. formare aũ uł edificare
ostim ut mulier eẽt usq adeo ñ potuit nͥ
s a quo uniu̾sa nat̾a subsistit ut ne illuo
quidẽ carnis supplem̃tũ in corꝑe uiri. qd̾ in
llꝰ coste successit locũ ab angłis factũ esse
cediderim. sic̃ nec ipsũ hominẽ de t̾ra pul¬
uere. Non quod nulla sit angłoꝵ oꝑa ut
ereatores segetũ atq arboꝵ dicimꝰ. Non enĩ qͥ
plantat ẽ aliqͥd. neq qͥ rigat: s qͥ inerem̃tũ
dat ãs. Fdhoc increm̃tũ ꝑtinet exiã in corꝑe
humano quod osse dempto locus carne fup¬
pletus ẽ. illo scilicet oꝑe dei qͦ nat᷑as substi¬
cuit ut sint. qͦ ipsos qͦ angl̃os creauit. Opꝰ
itaq agͥcole ẽ ut aqͣm ducat cũ rigat. non
qͥ om̃ia in m̾sura ⁊ numero ⁊ pondere

Expanded text:
gnae seu minimae, creator est Deus, id est ipsa Trignae seu minimae, creator est Deus, id est ipsa Trisine ullo doloris sensu a corporis compage detracta sit. Haec enim fortasse dicantur potuisse per Angelos fieri; formare autem vel aedificare costam, ut mulier esset, usque adeo non potuit nisi Deus, a quo universa natura subsistit, ut ne illud quidem carnis supplementum in corpore viri, quod in illius costae successit locum, ab Angelis factum esse crediderim, sicut nec ipsum hominem de terrae pulvere: non quod nulla sit Angelorum opernec agricolas creatores segetum atque arborum dicimus. Non enim qui plantat est aliquid, neque qui rigat, sed qui incrementum dat Deus . Ad hoc incrementum pertinet etiam in corpore humano, quod osse dempto, locus carne suppletus est, illo scilicet opere Dei, quo naturas substituit ut sint, quo ipsos quoque Angelos creavit. 27. Opus itaque agricolae est ut aquam ducat cum rigat: non qui omnia in mensura, et numero, et pondere
Abbreviated transcription (Latin):
et eis mirabilit̾ imꝑare potentia rationis
ñ corꝑis. cũ earũ appetitus ⁊ dolores captans
paulatĩq illectando. p̃m̃do. lan randoq
moderars agresti eas eruit ꝯsuetudine et
tanꝗ̃ humanis morib induit. qͣntomag̃
angłi hoc posst̃ qͥ uissione dei in ipsa ciꝰ
quã sempit̾ne intuent᷑ in ꝯmutabili ueri¬
tate ꝑspecta mouentes se ꝑ tẽpꝰ. ⁊ corꝑa sͥ
subdita ꝑ tẽpꝰ ⁊ locũ agilitate mirabili
uisa quib mouęntur: ⁊ appetitũ carnalis
indigentie ualent effic̾e̾ om̃i aĩe uiue. ut
qͦ eam uenire opꝰ ẽ nesciens adducatur:
am gͦ uideamꝰ ipsa mulieris formatio. q̃
mistice ȩtiã edificatiodicta ẽ quẽ admodũ
facta sit. Nata qͥppe mulieris creata ẽ : ꝙ̃¬
uis ex uirili q̃ iã erat ñ aliqͥ motꝰ iã existen¬
tiũ nat᷑arũ. Angli aũ nullã om̃ino posst̃
creare nat᷑am. Solꝰ unꝰ cuiꝰlibet natẽ. seu ma¬

Expanded text:
et eis mirabiliter imperare potentia rationis, et eis mirabiliter imperare potentia rationis, non corporis, cum earum adpetitus et dolores captans paulatimque inlectando, premendo laxandoque moderans agresti eas exuit consuetudine et tamquam humanis moribus induit: quanto magis angeli hoc possunt, qui iussione dei in ipsa eius, quam sempiterne intuentur, incommutabili ueritate perspecta mouentes se per tempus et corpora sibi subdita per tempus et locum agilitate mirabili et uisa, quibus moueatur, et adpetitum carnalis indigentiae ualent efficere omni animae uiuae, ut quo eam uenire opus est nesciens adducatur! Iam ergo uideamus, ipsa mulieris formatio, quae mystice etiam aedificatio dicta est, quemadmodum facta sit. natura quippe mulieris creata est, quamuis ex uirili, quae iam erat, non aliquo motu iam existentium naturarum. angeli autem nullam omnino possunt creare naturam
Abbreviated transcription (Latin):
uet᷑. s anima rõnał uoluntatis arbitrio
uł consentit uisis. uł ñ ꝯsentit. Irratio¬
nalis aũ ñ ht̃ hoc iudditiũ ꝓ suo tamen
gen̾ẽ atq nat᷑a uiso aliqͦ tacꝰ ta ꝓpellit᷑.
Nec in potestate ullius anime ẽ q̃ ill i uisa
ueniant siue in sensũ corꝑis. siue in ipsũ
sp̃m interiꝰ: quib uisis appetitꝰ moueat᷑.
cuiꝰuibet ammantis. Ae sic cũ ea uisa ꝑ
angłoꝵ obedientiã desuꝑ ministrant᷑. ꝑue¬
nit uissio di ñ solũ ad homines nec solũ
ad aues ⁊ pecora. uerũ etiã ad ed q̃ sub aqͥs
latent. sic̃ ad cȩtũ qͥ glutiuit ionã. nec solum
ad ista maiora. uerũ etiã adu̾micłm. Nlam
⁊ huic legimꝰ diuinitꝰ uissũ ut radicẽ cucur¬
ut ȩtiã carnẽ peccati portans possit ñ solũ
pecora ⁊ ium̃ta suis usib subdita. nec tm̃
domesticas aues. s ⁊̃ lib̾e uolitantes qͣslibet
ȩtiã seuas feras:⁊ caꝑe ⁊ mansuetas fac̾e.

Expanded text:
uetur. sed anima rationalis uoluntatis arbitrio uetur. sed anima rationalis uoluntatis arbitrio uel consentit uisis uel non consentit; inrationalis autem non habet hoc iudicium, pro suo tamen genere atque natura uiso aliquo tacta propellitur. nec in potestate ullius animae est, quae illi uisa ueniant siue in sensus corporis siue in ipsum spiritum interius, quibus uisis adpetitus moueatur cuiuslibet animantis. ac sic cum ea uisa per angelorum oboedientiam desuper ministrantur, peruenit iussio dei non solum ad homines nec solum ad aues et pecora, uerum etiam ad ea, quae sub aquis latent — sicut ad cetum, qui gluttiuit Ionam — nec solum ad ista maiora, uerum etiam ad uermiculum; nam et huic legimus diuinitus iussum, ut radicem cucurut etiam carnem peccati portans possit non solum pecora et iumenta suis usibus subdita nec tantum domesticas aues, sed etiam libere uolitantes quaslibet etiam saeuas feras et capere et mansuetas facere
Abbreviated transcription (Latin):
ds ad adã ne carnalit̾ sapiamꝰ adiuuare
nos debet qd̾ de biꝑtito oꝑe diuine ꝓuidẽ¬
tie in libro suꝑiore tractauimꝰ. Neq enĩ
sic̃ indagant atq adigt̃ uenantes. aut all¬
cupantes ad retia q̃cũq animantia capiũt¬
ita hoc factũ eẽ credendũ ẽ aut uox aliqͣ
iussionis de nube facta ẽ eis u̾bis q̃ ratio¬
nales anime. audientes intelligẽ atq obe¬
dire assolent. ñ enĩ hoc acceꝑunt ut pos
sint bestie uł aues. in suo tam̃ gene̾ obtẽpe¬
rãt dõ ñ rationali uoluntatis arbitrio. s sic̃
mouet ille om̃ia tẽꝑib oportunis ñ ipse
tẽꝑalit̾ motus. ꝑ angłica ministeria q̃ ca¬
piunt in u̾bo eiꝰ. qͥd qͦ tꝑ̃ꝵ fieri debeat: ⁊ llo
ñ cẽꝑalit̾ moto mouent᷑ ipsa tẽꝑalitͥ ut ĩ
his q̃ sibi subiecta st̃ uissa eiꝰ efficiant:
Oiniis enĩ anima uiua ñ solũ rationalis
sic̃ in hominib. uerũ etiã irrationał sic̃
in peccorib ⁊ uolatilib ⁊ piscib uisis mo¬

Expanded text:
deus ad Adam, ne carnaliter sapiamus, adiuuare nos debet, quod de bipertito opere diuinae prouidentiae in libro superiore tractauimus. neque enim sicut indagant atque adigunt uenantes uel aucupantes ad retia quaecumque animantia capiuita hoc factum esse credendum est; aut vox aliqua jussionis de nube facta est eis verbis, quae rationales animae audientes, intelligere, atque obedire assolent. Non enim hoc acceperunt sint bestiae uel aues; in suo tamen genere obtemperant deo, non rationali uoluntatis arbitrio, sed sicut mouet ille omnia temporibus oportunis, non ipse temporaliter motus, per angelica ministeria, quae capiunt in uerbo eius quid quo tempore fieri debeat, et illo non temporaliter moto mouentur ipsa temporaliter, ut in his, quae sibi subiecta sunt, iussa eius efficiant, Omnis enim anima uiua, non solum rationalis sicut in hominibus, uerum etiam inrationalis, sicut in pecoribus et uolatilibus et piscibus, uisis mo
Abbreviated transcription (Latin):
rationes omniũ rerũ nat᷑alit̾ orit᷑arũ. sic̃ ab¬
sconditꝰ erat leui in lũbis abrahe. qͣndo &
ipse decimatꝰ est. s in do qͥ uniu̾sa creauit:
Quãobrẽ om̃ia etiã que ad hanc grãm sig
nificandã ñ nat᷑ali motu rerũ. s mirabili¬
ter facta st̃: eoꝵ ⁊̃ abscondite cause in dõ fu¬
erant. Quoꝵ si unũ erat qd̃ ita mulier fac¬
ta ẽ de lat̾e uiri ⁊ hoc dormientis q̃ ꝑ ipsũ
firma facta ẽ. tanꝗͣ eiꝰ osse firmata. Ille aũ
ꝓpt̾ ipsã infirmꝰ ꝙ in locũ coste ñ costa s
caro suppleta ẽ. non habuit hoc pͥma reꝵ
ꝯditio. qñ sexto die dictũ ẽ mascłm ⁊ femi¬
nam fec̃. eos ut femina oĩo sic fieret. s
tantũ hoc habuit. qͥa ⁊ sic fieri posset. ne
ꝯtͣ causas qͣs uoluntate instituit mutabili
uoliuitate aliqͥd fieret. Quid aũ fi̾et ut oiõ¬
aliud futurũ non eẽt absconditũ erat in dõ

Expanded text:
rationes omnium rerum naturaliter oriturarum, sicut abrationes omnium rerum naturaliter oriturarum, sicut absconditus erat Leui in lumbis Abrahae, quando et ipse decimatus est, sed in deo, qui uniuersa creauit. quamobrem omnia, etiam qunificandam, non naturali motu rerum, sed mirabiliter facta sunt, eorum etiam absconditae causae in Deo fuerant: quorum etiam si unum erat, quod ita mulier facta est de latere viri, et hoc dormientis, quae per ipsum firma facta est, tanquam ejus osse firmata, ille autem propter ipsam infirmus, quia in locum costae non costa sed caro suppleta est; non habuit hoc prima rerum conditio, quando sexto die dictum est, Masculum et feminam fecit eos, ut femina omnino sic fieret; sed tantum hoc habuit, quia et sic fieri posset, ne contra causas quas voluntate instituit, mutabili voluntate aliquid fieret. Quid autem fieret, ut oaliud futurum non esset, absconditum erat in deo,
Abbreviated transcription (Latin):
ut ꝑ iuuentã sterił femina insenectute
pariat. ut asina loqͣt᷑. ⁊ siqͥd eiꝰmodi ẽ: dedit
quidẽ naturis qͣs creauit. ut ex eis ⁊ ħ fieri
possent. neq enĩ ex eis uł ille faceret qd̾ ex
as fieri ñ posse ipse p̃figẽt. qm̃ se ipso ñ ẽ
nec ipse potentior. uerũptam̃ alio mͦ dedit.
ut ñ hoc hab̾ent inmotu nat᷑ali. s ineo qͦ
ita creata eẽnt. ut eoꝵ nat᷑a uoluntati po¬
tentiori ampliꝰ subiac̾et. Ht̃ gͦ ds inseipso
absꝯditas qͦrũdã factoꝵ causas qͣs rebꝰ con¬
litis ñ inseruit. easq implet ñ illo oꝑe ꝓui¬
dentie qͦ nat᷑as substituit ut sint. s illo qͦ
qd̾ attinet ad nat᷑am iniqͣ sua uoluntate
depͣuatã: recursũ ꝑ semet ipsam ñ ht̃. s ꝑ¬
ũ grãm q̃ adiuuat᷑ ⁊ instaurat᷑. Neq ii.
desꝑandi ft̃ homines in illa sententia in
qua scͥptũ ẽ. Omnes qͥ ambulãt in ea: ñ
reu̾tent᷑. Dictũ ẽ enĩ scđm pondus iniqͥta¬

Expanded text:
ut per iuuentam sterilis femina in senecta ut per iuuentam sterilis femina in senecta pariat, ut asina loquatur et si quid eius modi est, dedit quidem naturis, quas creauit, ut ex his et haec fieri possent — neque enim ex eis uel ipse faceret, quod ex eis fieri non posse ipse praefigeret, quoniam se ipso non est nec ipse potentior — uerum tamen alio modo dedit, ut non haec haberent in motu naturali, sed in eo, quo ita creata essent, ut eorum natura uoluntati potentiori amplius subiaceret. Habet ergo deus in se ipso absconditas quorundam factorum causas, quas rebus conditis non inseruit, easque inplet non illo opere prouidentiae, quo naturas substituit, ut sint, sed illo, quo quod adtinet ad naturam iniqua sua uoluntate deprauatam, recursum per semet ipsam non  gratiam, qua adjuvatur et instauratur. Neque enim desperandi sunt homines in illa sententia, in qua scriptum est: Omnes qui ambulant in ea, non revertentur . Dictum est enim secundum pondus iniquita
Abbreviated transcription (Latin):
rei habẽt definitã uim. qͣlitatẽq suã quid
unũqd̾q ualeat uł ñ ualeat: qͥd de qͦ fieri
possit uł ñ possit. Ex his uelut pͥmorduis
sui cuiꝰq gen̾s. Unde fit ut de grano tri¬
tici. ñ nascatur faba. uł de fabe tͥticum.
uł de pecore homo. aut de hoĩe pecꝰ. Suꝑ
hunc aũ modũ eursũq rerũ nat᷑alem po¬
ests creatoris ht̃ apuo se posse de his
omnib face aliud qͣm eoꝵ qͣsi seminales
itiones hñt. ñ tam̃ id qd̾ ñ in eis posu¬
it. ut de his fieri. uł ab ipso possit. Neq
cuĩ potentia temeraria. s sapientiae uir
rerũ modꝰ qd̾ illa herba fic germinat. illa
ic. illa etas parit. illa ñ parit. homo loqui
potest. pecus ñ pot̾. Hoꝵ & taliũ modorũ
ritiones. ñ tantũ in dõ st̃. s ab illo etiã rebꝰ
teatis indite atq ꝯcrete. Nt aũ lignũ de t̾ra
excisũ. aridũ ꝑpolitũ. sine radice ulla. sine
t̾ta ⁊ aq̃ repente floreat. ⁊ fructũ gignat.

Expanded text:
abent definitam uim qualitatemque suam, quid unumquodque ualeat uel non ualeat, quid de quo fieri possit uel non possit. ex his uelut primordiissui cuiusque generis. unde fit, ut de grano tritici non nascatur faba uel de faba triticum uel de pecore homo uel de homine pecus. super hunc autem motum cursumque rerum naturalem potestas creatoris habet apud se posse de his omnibus facere aliud, quam eorum quasi seminales rationes habent, non tamen id, quod non in eis posuit, ut de his fieri uel ab ipso possit. neque enim potentia temeraria, sed sapientiae uirtrerum modus, quo illa herba sic germinat, illa sic, illa aetas parit, illa non parit, homo loqui potest, pecus non potest. horum et talium modorum rationes non tantum in deo sunt, sed ab illo etiam rebus creatis inditae atque concretae. ut autem lignum de terra excisum, aridum, perpolitum, sine radice ulla, sine terra et aqua repente floreat et fructum gignat,
Abbreviated transcription (Latin):
dici uisũ est qd̾ ipsa hominis anima ĩ
islis oꝑib facta ẽ. corꝑis uͦ eiꝰ in mundo
crꝑeo tanꝗͣ. in semine rõne cogerem᷑
contͣ u̾ba scͥptẽ. aut sexto die totũ factũ
diere. id ẽ ⁊ de limo uirũ ⁊ de eius late
feminam. aut in illis sex dierũ oꝑibꝰ nul¬
lomͦ ȩẽ factũ hominẽ. aut corꝑis humani
causalẽ rõnẽ tantũmͦ factã. anime autẽ

Expanded text:
dici uisum est. quod ipsa hominis anima in dici uisum est. quod ipsa hominis anima in illis operibus facta est, corporis uero eius in mundo corporeo tamquam in semine ratio, ne cogeremur contra uerba scripturae aut sexto die totum factum dicere, id est et de limo uirum et de eius latere feminam, aut in illis sex dierum operibus nullo modo factum esse hominem, aut corporis humani causalem rationem tantummodo factam, anim
Abbreviated transcription (Latin):
e. unũ hoꝵ manifestũ certũq teneamꝰ.
Quãobrẽ pͥmũ uidendũ ẽ utrũ sacͣ scͥpta
ubri huiꝰ ab eiꝰ exordio ꝑtractata hinc nos
dubitare ꝑmittat. Tc̃ recte fortasse reqͥre¬
mꝰ. aut q̃nã sententia potiꝰ eligenda sit:
aut in rei huiꝰ incerto. quẽadmodũ tenẽ
debeamꝰ. Certe enĩ sexto die fec̃ ds hominẽ
ad imaginẽ suã. ubi ⁊̃ dictũ ẽ. Mascłm ⁊
feminam fec̃ eos. Quoꝵ illud suꝑiꝰ ubi
imago dei cõmemorata ẽ scđm animam.
hoc aũ ubi sexꝰ differentia scđm carnẽ
accipiebamꝰ. Et qm tot ac tanta testimo¬
nia q̃ ibi ꝯsid̾ata atq tractata sunt. nos
non sinebant eodẽ ipso sexto die ꝙ̃ forma¬
tũ de limo hominẽ mulierẽq de latere
uꝰ aciꝑe. s hoc pꝰea factũ eẽ. pꝰ illa pͥmitꝰ
oꝑa dei in quib creauit omnia simul
quesuumꝰ quid de hominis anima cre¬
deremꝰ. discussisq om̃ib discepͣtionis nr̃e
partib illud credibilius uł tolerabiliꝰ

Expanded text:
anifestum certumque teneamus. Quamobrem primo uidendum est, utrum sancta scriptura libri huius, ab eius exordio pertractata, hinc nos dubitare permittat: tum recte fortasse requiremus, aut quaenam sententia potius eligenda sit aut in rei huius incerto quem modum tenere debeamus. certe enim sexto die fecit deus hominem ad imaginem suam; ubi feminam fecit eos . Quorum illud superius, ubi imago Dei commemorata est, secundum animam; hoc autem, ubi sexus differentia, secundum carnem accipiebamus . Et quoniam tot ac tanta testimonia, quae ibi considerata atque tractata sunt, nos non sinebant eodem ipso sexto die etiam formatum de limo hominem mulieremque de latere us accipere, sed hoc postea factum esse post illa primitus opera dei, in quibus creauit omnia simul, quaesiuimus. quid de hominis anima crederemus, discussisque omnibus disceptationis nostrae partibus illud credibilius uel tolerabilius
Abbreviated transcription (Latin):
qualẽ nc̃ hñt ista corꝑa que iã ex mortis
ꝓpagine ducta st̃. Neq enĩ nichil ẽ ieis
factũ cũ de ligno ꝓhibito edissent qͣndoqͥ¬
dẽ ds non dixerit si ederitis morte moriemi¬
ni. s qua die ederitis morte moriemini: ut
hoc ipsũ in eis illa facẽt dies qd̃ apłs gemit
dicens. Condelector legi dĩ scđ̃m int̾iorem
hominẽ uideo aũ aliã legẽ in m̃bris meis
repugnantẽ legi m̃tis meȩ ⁊ captiuantẽ

Expanded text:
qualem nunc habent ista corpora, quae iam ex mortis qualem nunc habent ista corpora, quae iam ex mortis propagine ducta sunt. neque enim nihil est in eis factum, cum de ligno prohibito edissent, quandoquidem deus dixerat non "ei ederitis, morte moriemini", sed: qua die ederitis, morte moriemini, ut hoc ipsum in eis illa faceret dies, quod apostolus gemit dicens: condelector legi dei secundum interiorem hominem, uideo autem aliam legem in membris meis repugnantem legi mentis m
Abbreviated transcription (Latin):
partẽ ꝓ sui loci sorte decoratã quẽ ñ consi¬
derare delectet: Quis aũ ita sit excors ut
putet minus eã ornari potuisse si iustis
non morientib impłetur: Nam qr nu¬
merosissima ẽ suꝑna ciuitas angłorũ:
etiam in resurrectione scoꝵ angłis sotian¬
dam dñs p̃sciens ait. In resurrectione ne¬
q nubent neq uxores ducent. Non eni
incipient mori. s ert̃ ȩquales angłis dĩ.
Hic uo̾ cũ implenda ȩet hominib t̾ra ⁊eã
ꝓpter cognationis artiorẽ necessitudinẽ ꝙ
unitatis uincłm maxime cõm̃dandũ ex
uno oport̾et impleri: ꝓpt̾ qͥd aliud scd̃m
ipsũ quesitꝰ ẽ femineꝰ serus aduitor. nisi
ut serentẽ genꝰ humanũ. nata mulie¬
pris tanqͣm t̾re fecunditas adiuuaret:
Quãus honestiꝰ meliusq credat᷑ ita fuisse
cunc illoꝵ hominũ corpꝰ animale constitu¬
tor in ꝑadiso ñdũ mortis lege dãpnatũ:
ut ñ hab̾ent appetitũ carnał uoluptatis

Expanded text:
partem pro sui loci sorte decoratam quem non consipartem pro sui loci sorte decoratam quem non considerare delectet? quis autem ita sit excors, ut putet minus eam ornari potuisse, si iustis non morientibus inpleretur? Nam quia numerosissima est superna ciuitas angelorum,etiam in resurrectione sanctorum angelis sociandam dominus praesciens ait: in resurrectione neque nubent neque uxores ducent; non enim incipient mori, sed erunt aequales angelis dei; hic uero cum inplenda esset hominibus terra et eam propter cognationis artiorem necessitudinem et unitatis uinculum maxime commendandum ex uno oporteret inpleri, propter quid aliud secundum ipsum quaesitus est femineus sexus adiutor, nisi ut serentem genus humanum natura muliebris tamquam terrae fecunditas adiuuaret? Quamuis honestius meliusque credatur ita fuisse tunc illorum hominum corpus animale constitutorum in paradiso nondum mortis lege damnatum, ut non haberent adpetitum carnalis uoluptatis,
Abbreviated transcription (Latin):
tatis diuinitus datã sentiunt. nec ipsi pu¬
tant pͥmos illos homines potuisse concu¬
bere. nisi ꝓpt̾ peccatũ qd̃ amiserant mori¬
turi. gignendo reqrerent successores. nec
attendunt si recte potuert᷑ successores q̃ri
morituris multo rectius sotios q̃ri potu¬
isse uicturis. Impleta enĩ t̾ra gene̾ huma¬
no: recte ꝓles ñ nͥ quȩ morientib suce¬
deret q̃reret᷑. Ut autẽ ꝑ duos homines
t̾ra impleret᷑. qͦmodo nͥ ipsi gignendo of¬
ficium sotietatis implerent: An u̾o ita
quis cecus ẽ m̃te ut ñ cernat qͣnto t̾ris or¬
namto sit genus humanũ. ⁊̃ cũ a paucis
recte laudabilit̾q uiuat᷑: qͣntũq ualeat
ordo rei publice in cuiꝰdam pacis t̾rene uĩ¬
culũ cohercens ętiam peccatores: Neq h.
tantum dep̃uati sunt homines. ut ñ ã
tales pecorib ⁊ uolatilib antecelant. Quoꝵ
tam̃ omniũ genib hanc infimã mundi

Expanded text:
tatis diuinitus datam sentiunt, nec ipsi putatis diuinitus datam sentiunt, nec ipsi putant primos illos homines potuisse concumbere, nisi propter peccatum, quod admiserant, morituri gignendo requirerent successores, nec adtendunt, si recte potuerunt successores quaeri morituris, multo rectius socios quaeri potuisse uicturis. inpleta enim terra genere humano recte proles, nonnisi quae morientibus succederet, quaereretur; ut autem per duos homines terra inpleretur, quomodo ipsi nisi gignendo officium societatis inplerent? an uero ita quis caecus est mente, ut non cernat, quanto terris ornamento sit genus humanum, etiam cum a paucis recte laudabiliterque uiuatur, quantumque ualeat ordo reipublicae in cuiusdam pacis terrenae uinculum coercens etiam peccatores? neque enim tantum deprauati sunt homines, ut non etiam tales pecoribus et uolatilibus antecellant; quorum tamen omnium generibus hanc infimam mundi
Abbreviated transcription (Latin):
dus. Nunc enĩ querimꝰ cui adiutorio fac¬
ta sit uiro. si eis ad gignendos filios mis¬
ceri sibimet in paradiso ñ licebat. Q enĩ
hoc sentiunt: forte peccatũ ȩẽ omneo
concubitũ putant. Difficile ẽ namq
ut dũ ꝑu̾se homines uitia deuitant. ñ
in eoꝵ contraria ꝑmater currant. Et¬
enĩ sic̃ exhorrens auaritiã fit ꝓfusus:
aut exhorrens luxuriã fit auarus. aut
inqͥetus fit cuiꝰ pigͥtiã rep̃henderis. aut
cuiꝰ inqͥetudinẽ piger. aut qui rep̾hensus
odisse ceꝑit audatiã suã ad timiditatẽ fu¬
git. aut qui timidus ȩẽ non. conat᷑ tanꝗͣm
abrupto uinculo fit temerariꝰ. dũ nots
ratione s opinione crimina metiuntar
Ita dũ nesciunt homines quid in adulteris
et fornicationibꝰ diuino iure dãpnet᷑: gu
causam ꝓcreandi. coniugalẽ concubitum
detestant᷑. Qd̃ qui non facuuit. s tam̃ fe¬
cunditatẽ carnis ꝓpt̾ successionẽ mortali¬

Expanded text:
upandus. Nunc enim quaerimus, cui adiutorio mulier facupandus. Nunc enim quaerimus, cui adiutorio mulier facta sit uiro, si eis ad gignendos filios misceri sibimet in paradiso non licebat. qui enim hoc sentiunt, forte peccatum esse omnem concubitum putant. difficile est namque, ut, dum peruerse homines uitia deuitant, non in eorum contraria perniciter currant. etenim sicut exhorrens auaritiam fit profusus aut exhorrens luxuriam fit auarus aut inquietus fit, cuius pigritiam reprehenderis, aut cuius inquietudinem piger aut qui reprehensus odisse coeperit audaciam suam, ad timiditatem fugit aut qui timidus non esse conatur, tamquam abrupto uinculo fit temerarius, dum non ratione, sed opinione crimina metiuntur: ita dum nesciunt homines, quid in adulteriis et fornicationibus diuino iure damnetur, etiam causam procreandi coniugalem concubitum detestantur. Quod qui non faciunt, sed tamen fecunditatem carnis propter successionem mortali
Abbreviated transcription (Latin):
sanis ȩẽ possit officiuo. sit egrotis remediũ.
Neq enim quia incontinentia malũ est
idõ conubium uł quo incontinentes co¬
pulant᷑ non est bonũ. Immo u̾o ñ ꝓpt̃ iłłd̾
bonum habent nuptie. & qd̃ bone sunt
nuptie: peccatũ eẽ minqͣm potest. Hoc
autẽ criꝑtitũ ẽ fides. ꝓles. sacram̃tũ. In fide¬
attenditur: ne p̃ter uincłm coniuigale cũ
alt̾a uł alt̾o concu̾batur. In ꝓle: ut aman¬
ter suscipiat᷑. benigne nutriat᷑. religiose
educet᷑. In sacram̃to: ut coniugiũ ñ sepa¬
retur:⁊dimissus aut dimissa. nec causa
ꝓlis alteri coniũgat᷑. Hec est tanqͣm regła
nuptiarũ. qua uł nat̾e decorat᷑ fecundi¬
tas. uł incontinentie regitur prauitas.
Unde quia satis disseriuimꝰ in eo libro quẽ
de bono coniugali nuꝑ edidimus. ubri
continentiã uidualẽ. ⁊ excellentiã uirgi¬
nalẽ. ꝓ suoꝵ graduũ dignitate distin¬

Expanded text:
sanis esse posset officium, sit aegrotis remedium. sanis esse posset officium, sit aegrotis remedium. Neque enim quia incontinentia malum est, ideo connubium, vel quo incontinentes copulantur, non est bonum: imo vero non propter illud bonum habent nuptiae, et quo bonae sunt nuptiae peccatum esse nunquam potest. Hoc autem tripartitum est; fides, proles, sacramattenditur, ne praeter vinculum conjugale cum altera vel altero concumbatur. In prole, ut amanter suscipiatur, benigne nutriatur, religiose educetur. In sacramento, ut conjugium non separetur, et dimissus aut dimissa nec causa prolis alteri conjungatur. Haec est tanquam regula nuptiarum, qua uel naturae decoratur fecunditas uel incontinentiae regitur prauitas. unde quia satis disseruimus in eo libro, quem de bono coniugali nuper edidimus, ubi et continentiam uidualem et excellentiam uirginalem pro suorum graduum dignitate distin
Abbreviated transcription (Latin):
tute deficiunt. qͣnto iustius atq ꝓbabiliuᷤᷤ
retur sine ullo suo parentũ ue pecco ui¬
uentib ut in meliorẽ aliquẽ statũ filiis ge¬
nitis ced̾ent. unde scło finito cũ om̃i posteri¬
tate scõꝵ in angłicã formam ñ ꝑ carnis mor¬
tẽ.s ꝑ dei uirtutẽ multo feliciꝰ mutarent᷑:
Non itaq uideo ad qd̾ aliud adutoriũ muli¬
er facta sit uiro sigen̾andi causa subtrahit᷑:
que nichilominꝰ qͣre subtrahat᷑ ignoro. Unde
enĩ magnũ. magniq honoris meritũ apd̃
am̃ fidelis s pia uirginitas ht̃. nͥ qi isto iam
tp̃r continendi ab amplexu. cũ ex omnib
gentibus adimplendũ scõꝵ numerũ largis¬
sima subpetat copia. ꝑcipiende sordide uo¬
luptatatis libido ñ si ͤ uendicat. qd̾ iã sufficien¬
de ꝓlis necessitudo ñ postulat: Deniq utriꝰq
sexꝰ infirmitas ꝓpendets in ruinã turpitudi¬
nis recte excipit᷑ honestate nuptiarũ: ut qd̾

Expanded text:
tute deficiunt: quanto justius, atque probabilius tute deficiunt: quanto justius, atque probabilius retur, sine ullo suo, parentumve peccato viventibus, ut in meliorem aliquem statum filiis genitis cederent, unde saeculo finito cum omni prosperitate sanctorum, in angelicam formam non per carnis morer dei uirtutem multo felicius mutarentur! Non itaque uideo, ad quod aliud adiutorium mulier facta sit uiro, si generandi causa subtrahitur: quae nihilominus quare subtrahatur ignoro. unde enim magnum magnique honoris meritum apud deum fidelis et pia uirginitas habet, nisi quia isto iam tempore continendi ab amplexu, cum ex omnibus gentibus ad inplendum sanctorum numerum largissima subpetat copia, percipiendae sordidae uoluptatdae prolis necessitudo non postulat? Denique utriusque sexus infirmitas propendens in ruinam turpitudinis, recte excipitur honestate nuptiarum, ut quod