comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
uulgasset. qm̃ ꝓfani a sacramento ignorabant quitenus di¬
cerentur. completa eẽ iam ueteribus saeculis illa onnia puta¬
uerunt. quae utiq fieri compleriq non poterant haẽ regnãte.
Cum uͦ delets religionibus impus. et scelere compusso subie¬
cta erit deo terra cedet et ipse mari uector nec naitica pinus
Mutabit merces. omnis feret omnia tellus. Non astros pa¬
tietur humus. non uinea falcem Robustus quq iam tau¬
ris uiga soluet arator. Tum et molli paulatm flaiescet cam¬
pus arista. Incultisq rubens pendebit sentibus uia Et du¬
rae quercus sudabunt roscida mella. Nec uarios discet mẽ¬
tin lana colores. Ipse sed in pratis aries iam suaie rubenti
Murice iam croceo mutabit uellera luto.Sponti sua sandix
pascentis uestiet agnos. Ipsae lacte domum referat distẽta
capellae Ubera nec magnos metuent armenta leores. Que
poeta scđm cumeae sibyllae carmina prolocutus ẽ. Frythrea

Expanded text:
uulgasset, quoniam profani a sacramento ignorabant quatenus diuulgasset, quoniam profani a sacramento ignorabant quatenus dicerentur, conpleta esse iam ueteribus saeculis illa omnia putauerunt, quae utique fieri conplerique non poterant homine regnante. cum uero deletis religionibus impiis et scelere compresso subiecta erit deo terra, cedet et ipse mari uector nec nautica pinus mutabit merces, omnis feret omnia tellus. non rastros patietur humus, non uinea falcem; robustus quoque iam tauris iuga soluet arator. tunc et molli paulatim flauescet campus arista incultisque rubens pendebit sentibus uua et durae quercus sudabunt roscida mella. nec uarios discet mentiri lana colores, ipse sed in pratis aries iam suaue rubenti- murice, iam croceo mutabit uellera luto, sponte sua sandyx pascentis uestiet agnos. ipsae lacte domum referent distenta capellae ubera nec magnos metuent armenta leones. quae poeta secundum Cymaeae Sibyllae carmina prolocutus est. Erythraea
Abbreviated transcription (Latin):
ulterius. Sol autem septies tanto ꝗͣ nunc ẽ clanorfiet Ter¬
rauero aperiet fecunditatem suã. et uberrimas fruges sua ⁊¬
sponte generabit. Rupes montium melle sudabint. ꝑ riuos
uina decurrent. et flumina lacte inundabunt. Mundus ⁊¬
deniq ipse gaudebit. et omnis reꝵ natura laetabitur ere¬
pta et liberata dominio mali et impietatis. et sceleris. et
erroris. Non bestiae ꝑ hoc tp̃s sanguine alentur. ion ales
praeda. sed ꝗeta et placida erunt omnia. Leones et uituli
ad praesepe simul stabunt. Lupus ouem non rapiit. Canis
non uen abitur. accipitres et aquilae non nocebunt. Infãs
cum serpentibus ludet. Deniq tum fient illa quae poete au¬
reis tpr̃ibus facta eẽ iam saturno regnante dixerint. quoꝵ
error hinc ortus ẽ. quod ꝓphae futuroꝵ pleraq sicpferunt
et enuntiant quasi iam peracta. Uisiones at̃ diuuo spiritu
offerebantur oculis eoꝵ et uidebant illa in conspetu suo qͣi
fieri ac terminari.Quae uaticinia eoꝵ cum paulatm fama ⁊¬

Expanded text:
ulterius, sol autem septies tanto quam nunc est clarior fiet. terra uero aperiet fecunditatem suam et uberrimas fruges sua sponte generabit, rupes montium melle sudabunt, per riuos uina decurrent et flumina lacte inundabunt: mundus denique ipse gaudebit et omnis rerum natura laetabitur erepta et liberata dominio mali et impietatis et sceleris et erroris. non bestiae per hoc tempus sanguine alentur, non aues praeda, sed quieta et placida erunt omnia. leones et uituli ad praesepe simul stabunt, lupus ouem non rapiet, canis non uenabitur, accipitres et aquilae non nocebunt, infans cum serpentibus ludet. denique tum fient illa quae poetae aureis temporibus facta esse iam Saturno regnante dixerunt. quorum error hinc ortus est, quod prophetae futurorum pleraque sic proferunt et enuntiant quasi iam peracta. uisiones enim diuino spiritu offerebantur oculis eorum et uidebant illa in conspectu suo quasi fieri ac terminari. quae uaticinia eorum cum paulatim fama
Abbreviated transcription (Latin):
U uent itaq hoĩes tranquillissimam et copiosissim am uitam &
regnabunt cum deo pariter et reges gentium uenient a fini¬
bus terrae cum donis ac muneribus ut adorent et honorifi¬
cent regem magnum. cuius nomen erit praeclarum ac uenera¬
bile unuersis nationibus quae sub cęlo erunt. et regibꝰ qui
dñabuntur in terra. Haec sunt quae aꝓpħis futura dicunt᷑
qͦꝵ testimonia et uerba ponere opus eẽ non duxi. qm̃ esset
infinitum. nec tantam reꝵ multitudinem mensura libri ca
ꝑet. Tam multa sunt uno spiritu similia dicentibꝰ simulo
ne fastidium legentibus fierer. si exe omnibus collecta et trãs¬
lata congererem. praeterea ut ea ipsa quae dicerem non nrĩs
sed alienis potissimum lrĩs confirmarem doceremq non mͦ
apud nos. uerumetiam apud eos ipsos ꝗ nos insectantur
ueritatem consignatam teneri quam recusent agnosere
Si quis autem haec diligentius uoluerit scire ex ipso fonte
hauriat et plura ꝗͣ nos in his libris complexi sumus admi¬

Expanded text:
uiuent itaque homines tranquillissimam et copiosissimam uitam et regnabunt cum deo pariter, reges gentium uenient a finibus terrae cum donis ac muneribus, ut adorent et honorificent regem magnum, cuius nomen erit praeclarum ac uenerabile uniuersis nationibus quae sub caelo erunt et regibus qui dominabuntur in terra. Haec sunt quae a prophetis futura dicuntur: quorum testimonia et uerba ponere opus esse non duxi, quoniam esset infperet, tam multis uno spiritu similia dicentibus, simulque ne fastidium legentibus fieret, si ex omnibus collecta et translata congererem; praeterea ut ea ipsa quae dicerem, non nostris, sed alienis potissimum litteris confirmarem, doceremque non modo apud nos, verum etiam apud eos ipsos qui nos insectantur, veritatem consignatam teneri quam recusant agnoscere. Si quis autem diligentius, haec voluerit scire, ex ipso fonte hauriat, et plura, quam nos in his libris complexi sumus, admi
Abbreviated transcription (Latin):
ne immortalitatem delicate assequerentur ac molliter. sed¬
ut ad illud aeternae uitae in eloquibile praemium cum sũma
difficultate ac magnis laboribus ꝑuenirent. Ergo ut eas
grauibus et uexabilibus membris indueret. qm̃ consistere
in medio inani non poterant. ponderibus et grauitate corpo¬
ris deorsum premente.sedem illis ac domicilium primo co¬
lendum eẽ decreuit. Itaq in effabili uirtute ac potentia
praeclara mundi oꝑa molitus ẽ. suspensis in altitudinem le
uibus elementis. et grauibus in ima depressis. et caelestia fir¬
mauit. et terrena constitut. Non est necesse nunc eequi
singula qm̃ in scđo libro uniuersa executi sumus. Lumiã
igitur posuit in caelo. quoꝵ moderatio et claritas. et motꝰ
aptissime ad utilitates uiuentium temperatus ẽ. Terrae at̃
quam sedem uoluit eẽ. faecunditatem uariam gignendi at¬
q proferendi dedit ut ubertate frugum et herbaꝵ. et urrẽ¬

Expanded text:
ne immortalitatem delicate assequerentur ac molliter: sedne immortalitatem delicate assequerentur ac molliter: sed ad illud aeternae vitae ineloquibile praemium summa cum difficultate ac magnis laboribus pervenirent. Ergo ut eas gravibus et vexabilibus membris indueret, quoniam consistere in medio inani non poterant, ponderibus et gravitate corporis deorsum premente, sedem illis ac domicilium primo condendum esse decrevit. Itaque ineffabili virtute ac potentia praeclara mundi opera molitus est, suspensis in altiuibus elementis et grauibus in ima depressis et caelestia : firmauit et terrena constituit. non est necesse nunc exsequi singula, quoniam in secundo libro uniuersa exsecuti sumus. lumina igitur posuit in caelo, quorum moderatio et claritas et motus aptissime ad utilitates uiuentium temperatus est, terrae autem, quam sedem uoluit esse, fecunditatem uaria gignendi ac proferendi dedit, ut ubertate frugum et herbarum et uiren
Abbreviated transcription (Latin):
fragilemq constituit: cur omnibus malis quem diligebat
obiecit. cum oporteret et beatum eẽ hominem tanꝗͣ con¬
unctum et proximum deo et perpetuum sicut est ipse ad
quem colendum et contemplandum figuratus ẽ: Quanqͦ
haec fere in prioribus libris sparsim docuimus tñ quoniã
proprie materia id nunc exigit. quia de uita beata disse¬
rere ꝓpositum ẽ. explicanda sunt ista diligentius et ple¬
nius. ut dispositio dei et opus uoluntasq noscatur. Cũ
posset semꝑ spirinbus suis immortalibus innumerabiles
animas ꝓcreare. sicut angelos genuit quibus ĩmortalib
sine ullo maloꝵ ꝑiculo et metu constat. excogitauit tam̃
inenarrabile opus. quẽ ad modum in finitam mulutudinẽ
crearet animaꝵ. quas primo fragilibus et imbecillibꝰ cor¬
poribus illigatas constitueret inter bonum malumq me¬
dias. ut constantibus ex utrisq naturae uirtutem ꝓponer&

Expanded text:
fragilemque constituit? cur omnibus malis, quem diligebat, fragilemque constituit? cur omnibus malis, quem diligebat, objecit? cum oporteret et beatum esse hominem, tamquam conjunctum et proximum Deo, et perpetuum, sicut est ipse, ad quem colendum et contemplandum figuratus est. » Quamquam haec fere in prioribus libris sparsim docuimus: tamen quoniam proprie id materia nunc exigit, quia de vita beata disserere propositum est, explicanda sunt ista diligentius et plenius, ut dispositio Dei, et opus voluntasque noscatur. Cum posset semper spiritibus suis immortalibus innumerabiles animas procreare, sicut angelos genuit, quibus immortalitas sine ullo malorum periculo ac metu constat; excogitavit tamen inenarrabile opus, quemadmodum infinitam multitudinem crearet animarum, quas primo fragilibus et imbecillis corporibus illigatas constitueret inter bonum malumque medias, ut constantibus ex utrisque naturis virtutem proponeret;
Abbreviated transcription (Latin):
sumandi et sensu admirari et uoce ꝓloqui posser. Quoꝵ
omnium summa haec ẽ ut deum colat. Is enim colit ꝗ haec
intelligit. Is aruficem reꝵ omnium is uerum parrem suũ
debita ueneratione ꝓsequitur. ꝗ uirtutem maiestatis eius
de suoꝵ opeꝵ inuentione. incoeptione perfectione ment᷑
Quod planius argumentum proferri põt. et mundum homĩs
et hominem sua cã deum fecisse. ꝗͣ quod ex omnibꝰ animan¬
tibus solus ita formatus ẽ ut oculi eius ad caelum directi
facies ad deum spectans. uultus cum suo parente cõmunis¬
sit ut uideatur hominem deus quasi porrecta manu alleua¬
tum ex humo ad contemplationem sui eoccitasse. Quid ergo
inquit deo cultus hominis confert beato et nulla re indi¬
genti: uel si tantum honoris habuit ut ipsuis cã mundũ
fabricaret. et instruerer eum sapientia ut dominum uiuẽ¬
tium faceret. eumq diligeret tanꝗͣ filium cur mortalem

Expanded text:
summandi et sensu admirari et uoce proloqui posset: quorum summandi et sensu admirari et uoce proloqui posset: quorum omnium summa haec est, ut deum colat. is enim colit qui haec intellegit, is artificem rerum omnium, is uerum patrem suum debita ueneratione prosequitur qui uirtutem maiestatis eius de suorum operum inuentione inceptione « perfectione metitur. quod planius argumentum proferri potest et mundum hominis et hominem sua causa deum fecisse, quam quod ex omnibus animantibus solus ita formatus est, ut oculi eius ad caelum directi, facies ad deum spectans, uultus cum suo parente cosit, ut videatur hominem Deus, quasi porrecta manu allevatum ex humo, ad contemplationem sui excitasse? « Quid ergo, inquit, Deo cultus hominis confert, beato, et nulla re indigenti? vel si tantum honoris homini habuit, ut ipsius causa mundum fabricaret, ut instrueret eum sapientia, ut dominum viventium faceret, eumque diligeret tamquam filium, cur mortalemque
Abbreviated transcription (Latin):
tis: hoc caelum quis id suspicit: terra haec. quis eam colit:
hoc pelagus. quis nauigat: hic ignis ẽ. quis eo utitur: In¬
stituit ergo summus deus non propter se. qr nihilo eget.
damus nunc rationem quare hominem ipsum fecerit.
nerant. aut in maximos errores non incidissent. Haec eĩ
summa. hic cardo reꝵ ẽ. quem qui non tenuerit. ueritas il¬
li omnis elabitur. hoc est deniq quod efficiat illis non qua¬
drare rationem. quae illis si effulsisset. si facramentum hoĩs
omne cognouissent. nunꝗͣ disputationes eoꝵ et omnem phi-¬
losophiam de transuerso academia uigulasset. Sicut ergo
mundum non ꝑꝑ se deus fecit. qr cõmodis eius non indiget
sed ꝑꝑ hominem qui eo utitur. ita ipsum hominem ꝑp se
Quae utilitas deo in homine inquit epicurus. ut eum ꝓpter
se faceret: scilicet ut eẽt qui opera eius intelligeret. qui ꝓ¬
uidentiam disponendi rationem faciendi. uirtutem con¬

Expanded text:
tis? hoc coelum est; quis id suspicit? terra haec; quis eam colit? tis? hoc coelum est; quis id suspicit? terra haec; quis eam colit? hoc pelagus; quis in eo navigat? hic ignis est; quis eo utitur? » Instituit ergo summus Deus non propter se, quia nihilo indiget, damus nunc rationem, quare hominem ipsum fecerit Dnerant, aut in maximos errores non incidissent. Haec enim summa, hic cardo rerum est. Quem qui non tenuerit, veritas illi omnis elabitur. Hoc est denique, quod efficiat illis non quadrare rationem: quae illis si affulsisset, si sacramentum hominis omne cognovissent, numquam disputationes eorum, et omnem philosophiam de transuerso Academia iugulasset. sicut ergo mundum non propter se deus fecit, quia commodis eius non indiget, sed propter hominem, qui eo utitur, ita ipsum hominem propter se. quae utilitas deo in homine, inquit Epicurus ut eum propter se faceret? scilicet ut esset qui opera eius intellegeret, qui prouidentiam disponendi, rationem faciendi, uirtutem con
Abbreviated transcription (Latin):
ret. non eẽt ei sapientia necessaria. Sciat ergo M tullius
aut ideo homini datam eẽ rationem ut et pisces caꝑet usꝰ
sui gratia et natrices iuperasq uitaret salutis suae causa
aut ideirco ei hona malaq proposita quia sapientiam acce¬
perat. cuius uis omnis in discernendis bonis malisq uer¬
satur. Magna ergo et recta et admirabilis ẽ us et ratio.
et potestas hominis. propter quem mundum ipsum. et ⁊¬
omnia quaecunq sunt deus fecit tantumq illi honoris
haburt ut eum praeficeret uniuersis. qm̃ solus poterat oꝑa
dei mirari Optime igitur asclepiades noster de ꝓuidentia
summi dei disserens. in eo libro quem scripsit ad me. Ato
ideo inquit merito quis arbitretur ꝓximum sibi locum diui¬
nam ꝓuidentiam dedisse ei qui potuit intelligere ordina¬
tionem suam. Nam soliste ẽ. quis eum uidet ita ut intelli
gat quia sol est et quantum gratiae afferat caeteris institu¬

Expanded text:
ret, non esset ei sapientia necessaria. sciat ergo Marcus Tullius ret, non esset ei sapientia necessaria. sciat ergo Marcus Tullius aut ideo homini datam esse rationem, ut et pisces caperet usus sui gratia et natrices uiperasque uitaret salutis suae causa, aut idcirco ei bona malaque proposita, quia sapientiam acceperat, cuius uis omnis in discernendis bonis malisque uersatur. magna igitur et recta et admirabilis est uis et ratio et potestas hominis, propter quem mundum ipsum et uniuersa quaecumque sunt deus fecit tantumque illi honoris habuit, ut eum praeficeret uniuersis, quoniam solus poterat dei opera mirari. optime igitur Asclepiades noster de prouidentia summi dei disserens in eo libro quem scripsit ad me, atque ideo inquit merito quis arbitretur proximum sibi locum diuinam prouidentiam dedisse ei qui potuerit intellegere ordinationem suam. nam sol iste est: quis eum uidet ita, ut intelgat quia sol est, et quantum gratiae afferat caeteris institu
Abbreviated transcription (Latin):
ut in transcursu breuiter stringendus ẽ. Quoniam homo
ex rebus diuersis ac repugnantibus configuratus ẽ aiã
et corpore. idest caelo atq terra tenui et comprehensibili
aeterno ac temporali sensibili atq bruto. luce praedito at¬
q tenebroso. ipsa ratio ac necessitas exigebat et bona hoĩ
ꝓponi et mala bona quibus utatur. mala quae uitet et
caueat. Idcirco data ẽ illi sapientia. ut cognita bonoꝵ
maloꝵq natura. et in appetendis bonis et in malis de¬
clinandis uim suae rationis exerceat. Nam caeteris ani¬
malibus qr sapientia non data ẽ. et munita indumentis
naturalibus. et armata sunt. homini autem pro his omĩ¬
bus quod erat praecipuum rationem solam dedit. Ita&
nudum formauit. et inermem ut eum sapientia et muni¬
ret et tegeret. munimenta et ornatum eius non foris. sed
intus non in corpore. sed in corde constituit. Nisi ergo es¬
sent mala quae caueret. quae a bonis utilibusq distingue¬

Expanded text:
ut in transcursu breviter stringendus est. Quoniam homo ut in transcursu breviter stringendus est. Quoniam homo ex rebus diversis ac repugnantibus configuratus est, anima et corpore, id est, coelo atque terra, tenui et comprehensibili, aeterno ac temporali, sensibili atqque tenebroso, ipsa ratio ac necessitas exigebat et bona homini proponi et mala, bona, quibus utatur, mala, quae uitet et caueat. idcirco enim data est illi sapientia, ut cognita bonorum malorumque natura et in adpetendis bonis et in malis declinandis uim suae rationis exerceat. nam ceteris animalibus quia sapientia non data est, et munita indumentis naturalibus et armata sunt, homini autem pro his omnibus, quod erat praecipuum, rationem solam dedit. itaque nudum formauit et inermem, ut eum sapientia et muniret et tegeret: munimenta et ornatum eius non foris, sed intus, non in corpore, sed in corde constituit. nisi ergo essent mala, quae caueret, quae a bonis utilibusque distingue
Abbreviated transcription (Latin):
alimonia frugum cum sensu careat indiget. Sed ne illud qđ
dici põt. quod deus propter seipsum fecerit mundum. qm̃ po¬
test ẽẽ sine mundo. sicut fuit antea. et iis omnibus quae in
eo sunt. quaeq generantur deus ipse non utitur. Appareat
ergo animantium causa mundum eẽ constructum. quoniã
rebus us quibus constat animantes fruuntur. quae ut uiue¬
re. ut constare possent omnia us necessaria temporibus certis
subministrantur. rursus caeteras animantes hominis causa
ẽẽ fictas. ex eo clarum est quod homini seruiunt. et tutelae
atq usibus eius data sunt. qm̃ siue terrenae sunt. siue aqͣ¬
tiles. non sentiunt mundi rationem sicut homo. Respon¬
dendum est hoc loco phis maximeq ciceroni qui ait cur
deus omnia nostri causa cum faceret. tantam uim natri¬
cum uiperaꝵq fecerit. cur tam multa pestifera terra
mariq disperserit. ingens ad disputandum locus. sed

Expanded text:
alimonia frugum, cum sensu careat, indiget. Sed ne illud quidem alimonia frugum, cum sensu careat, indiget. Sed ne illud quidem dici potest, quod Deus propter seipsum fecerit mundum; quoniam potest esse sine mundo, sicut fuit antea, et iis omnibus quae in eo sunt, quaeque generantur, Deus ipse non utitur. Apparet ergo animantium causa mundum esse constructum; quoniam rebus iis, quibus constat, animantes fruuntur: quae ut vivere, ut constare possint, omnia his necessaria temporibus certis subministrantur. Rursum caeteras animantes hominis causa esse fictas, ex eo clarum est, quod homini serviunt, et tutelae ejus atque usibus datae sunt; quoniam sive terrenae sunt, sive aquatiles, non sentiunt mundi rationem, sicut homo. Respondendum est hoc loco philosophis, maximeque Ciceroni, qui ait: « Cur Deus omnia nostri causa cum faceret, tantam vim natricum viperarumque fecerit? cur tam multa pestifera terra marique disperserit? » Ingens ad disputandum locus: sed
Abbreviated transcription (Latin):
ignorauit hominem et a deo. et ad dei similitudinem fictũ
ed redeo ad ꝓpositum. Nihil ẽ ut opinor.quod sit propter
se ipsum factum. sed quicquid omnino fit ad usum aliquẽ
fieri necesse ẽ. Quis est enim uel tam ineptus. uel tam oci¬
osus ut aggrediatur aliquid facere frustra ex quo nul¬
lam utilitatem. nullum commodum speret: Qui domum
aedificat. non teleo aedificat ut tantummodo domus sit. s
ut in ea possit habitari. Qui nauem fabricat. non ideo in¬
sumit oꝑam ut tm̃ naius appareat. sed ut in ea nauigetur.
ltem ꝗ uas aliquod instituit ac format. non propterea id
facit ut tantum fecisse uideatur. sed ut uas illud effectũ
capiat aliquid necessarium. Similiter caetera quaecuno
fiunt non utiq in suꝑuacuum sed ad usus aliquos utiles
laborantur. Mundus igitur a deo factus ẽ. non utique
ꝓpter ipsum mundum. Neq enim aut calore solis. aut
lumine. aut aspiratione uentoꝵ. aut humore imbrium. aut

Expanded text:
ignoravit hominem, et a Deo, et ad Dei similitudinem fictum. ignoravit hominem, et a Deo, et ad Dei similitudinem fictum. Sed redeo ad propositum. Nihil est ut opinor quod sit propter seipsum factum: sed quidquid omnino fit, ad usum aliquem fieri necesse est. Quis est enim vel tam ineptus, vel tam otiosus, ut aggrediatur aliquid facere frustra, ex quo nullam utilitatem, nullum commodum speret? Qui domum aedificat, non idcirco aedificat, ut tantummodo domus sit: sed ut in ea possit habitari. Qui navem fabricat, non ideo insumit operam, ut tantum navis appareat: sed ut in ea navigetur. Item qui vas aliquod instituit ac format, non propterea id facit, ut tantum fecisse videatur: sed ut vas illud effectum capiat aliquid necessarium. Similiter caetera, quaecumque fiunt, non utique in supervacuum, sed ad usus aliquos utiles laborantur. Mundus igitur a Deo factus est, non utique propter ipsum mundum; neque enim aut calore solis, aut lumine, aut aspiratione ventorum, aut humore imbrium, aut
Abbreviated transcription (Latin):
magnitudine. et potestas ex gubernatione manifesta ẽ. he¬
betes ergo et insani qui prouidentiam non eẽ dixerunt. Nõ
improbarem si deos idcirco non eẽ dicerent. ut unum dice¬
rent. Cum at̃ ideo ut nullum. qui eos delirasse non putat
ipse delirat. Sed de prouidentia satis in primo libro dixi
mus. quia et si est ut apparet ex mirabilitate opeꝵ suoꝵ
necesse ẽ etiam hominem caeterasq animantes eadem pro¬
uidentia creauerit. Uideamus ergo quae ratio fuerit fin¬
gendi generis humani. qm̃ constat id quod stoici aiunt
hominum cã mundum eẽ fabricatum ꝗͣꝗͣ in hoc ipso non
mediocriter peccent. quod non hominis cã dicunt. sed ho¬
minum. Unius enim singularis appellatio totum compre¬
hendit humanum genus. Sed hoc ideo. qm̃ ignorant a dõ¬
unum hominem esse formatum putantq homines in oĩbꝰ
terris et agris tanꝗͣ fungos eẽ generatos. At hermes non

Expanded text:
magnitudine et potestas ex gubernatione manifesta est, hemagnitudine et potestas ex gubernatione manifesta est, hebetes ergo et insani qui prouidentiam non esse dixerunt. non inprobarem, si deos idcirco non esse dicerent ut unum dicerent, cum autem ideo ut nullum, qui eos delirasse non putat, ipse delirat. Sed de proumus. Quia et si est, ut apparet ex mirabilitate operum suorum, necesse est etiam hominem, caeterasque animantes, eadem providentia creaverit. Videamus ergo, quae ratio fuerit fingendi generis humani; quoniam constat, id quod Stoici dicunt, hominum causa mundum esse fabricatum: quanquam in hoc ipso non mediocriter peccent, quod non hominis causa dicunt, sed hominum. Unius enim singularis appellatio totum comprehendit humanum genus. Sed hoc ideo, quia ignorant unum hominem a Deo esse formatum, putantque homines in omnibus terris et agris tanquam fungos esse generatos. At Hermes non
Abbreviated transcription (Latin):
ignorantia rationis euertit. redegitq mundum et omnia
quae in eo geruntur ad similitudinem cuiusꝗͣ uanissimi som¬
ni. si ꝗdem rebus humanis ratio nulla subsisteret. Cum
uero mundum omnesq partes eius. ut uidemus mirabilis
ratio gubernet. cum caeli temperatio et aequalis in ipsa ua¬
rietate cursus astroꝵ luminumq caelestium tempoꝵ con¬
stans ac mira descriptio. terraꝵ uaria faecunditas. plana
campoꝵ munimenta et ageres. montium uiriditas ubertas¬
q siluaꝵ. fontium saluberrima eruptio. fluminum oppor¬
tuna inundatio. maris opulenta et copiosa interfusio. uẽ¬
toꝵ diuersa et utilis aspiratio. caeteraq omnia ratione sũ¬
ma constent. quis tam caecus ẽ. ut existimet sine causa eẽ
facta in quibus mira dispositio ꝓuidentissim &e rationis e¬
lucet: Si ergo sine causa nec ẽ. nec fit omnino quicꝗͣ. si
et ꝓuidentia summi dei ex dispositione reꝵ et uirtus ext

Expanded text:
ignorantia rationis euertit redegitque mundum et omnia ignorantia rationis euertit redegitque mundum et omnia quae in eo geruntur ad similitudinem cuiusdam uanissimi somnii, siquidem rebus humanis ratio nulla subsistet. cum uero mundum omnesque partes eius ut uidemus mirabilis ratio gubernet, cum caeli temperatio et aequalis in ipsa uarietate cursus astrorum luminumque caelestium, temporum constans ac mira descriptio, terrarum uaria fecunditas, plana camporum, munimenta et aggeres montium, uiriditas ubertasque siluarum, fontium saluberrima eruptio, fluminum opportuna inundatio, maris opulenta et copiosa interfusio, uentorum diuersa et utilis aspiratio ceteraque omnia ratione summa constent, quis tam caecus est ut existimet sine causa esse facta in quibus mira dispositio prouidentissimae rationis elucet? si ergo sine causa nec est nec fit omnino quicquam, si et prouidentia summi dei ex dispositione rerum et uirtus ex
Abbreviated transcription (Latin):
fuisse mundum. omitto illud quod eẽ ipsum sine aliquo ⁊¬
principio non põt. unde se extricare nequeunt. sed hoc dico
si mundus semper fuit. nullam põt habere rationem. Quid
enim põt in eo ratio moliri quod nunꝗͣ sumpsit exordium. ⁊¬
Nam priusꝗͣ fiat aliquid aut struatur opus ẽ consilio ut di¬
sponi possit quẽ admodum fiat. nec incipi quicꝗͣ põt sine pro¬
uisione rationis. Itaq: omne opus ratio praecedit. Non hẽt
ergo rationem quod factum non ẽ. Atꝗ mundus habet
rationem qua et constat et regitur. ergo et factus ẽ et re
soluetur. Reddant ergo isti rationem si possunt aut cur
factus in principio sit:. aut postea resoluetur: quod quia do¬
cere non poterat epicurus siue democritus. sua sponte na
tum eẽ dixit. seminibus interse passim coeuntibus. ꝗbus
iterum resolutis discidium atq interitum secuturũ. Cor¬
rupit ergo quod recte uiderat. et totam rationem penitus

Expanded text:
fuisse mundum — omitto illut, quod esse ipsum sine aliquo fuisse mundum — omitto illut, quod esse ipsum sine aliquo principio non potest; unde se extricare non queunt — sed hoc dico: si mundus semper fuit, nullam potest habere rationem. quid enim potuit in eo ratio moliri quod numquam sumpsit exordium? nam priusquam fiat aliquid aut struatur, opus est consilio, ut disponi possit quemadmodum fiat, nec incipi quicquam potest sine prouisione rationis. itaque omne opus ratio praecedit: non habet ergo ratihabet, qua et constat, et regitur; ergo et factus est: si factus est, et resolvetur. Reddant ergo isti rationem, si possunt, cur aut factus in principio sit, aut postea resolvatur. Quod quia docere notum esse dixit seminibus inter se passim coeuntibus: quibus iterum resolutis discidium atque interitum secuturum. corrupit ergo quod recte uiderat et totam rationem penitus
Abbreviated transcription (Latin):
mortales propter quos factus ẽ. ergo et ipse mortalis ato
solubilis. Neq enim pluris ẽ ipse ꝗͣ u quoꝵ grã factus est
Q uod si ei ratio quadraret. intelligeret periturum quia fact
est. nec posse in aeternum manere nisi quod tangi non põt.
Qui autem negat hominum causa factum. hic nullam ra¬
tionem tenet. Si enim dicit ipsum fabricatorem sua cã
tanta haec oꝑa eẽ molitum cur ergo nos nati sumus: cur
mundo ipso fruimur: Quid sibi uult humani generis cae¬
teroꝵq animantium fictio: Cur aliena commoda interci¬
pimus: Cur deniq augemur. minuimur. interimus: Quid
habet rationis ipsa generatio: Quid ꝑpetuo successio: Ni¬
mirum uidere deus uoluit. et suis uariis imaginibꝰ tanꝗͣ
sigilla confingere. quibus se oblectaret. et nihilominus tñ
suita ẽẽt curae haberet animantes. praecipueq hominem ⁊
cuius impio cuncta subiecit. Qui autem dicunt semper

Expanded text:
mortales, propter quos factus est, ergo et ipse mortalis atque mortales, propter quos factus est, ergo et ipse mortalis atque solubilis: neque enim pluris est ipse quam ii quorum gratia factus est. quodsi ei ratio quadraret, intellegeret periturum esse quia factus est, nec posse in aeternum manere nisi quod tangi non potest. qui autem negat hominum causa factum, hic nullam rationem tenet. si enim dicit ipsum fabricatorem sua causa tanta haec opera esse molitum, cur ergo nos nati sumus? cur mundo ipso fruimur? quid sibi uult humani generis ceterarumque animantium fictio? cur aliena commoda intercipimus? cur denique augemur minuimur interimus? quid habet rationis ipsa generatio? quid perpetua successio? nimirum uidere deus uoluit et suis uariis imaginibus tamquam sigilla confingere quibus se oblectaret: et nihilominus tamen, si ita esset, curae haberet animantes praecipueque hominem, cuius imperio cuncta subiecit. qui autem dicunt semper
Abbreviated transcription (Latin):
praeclaram mundi naturam. deiñ intulit. Desiꝑe est. quid
enim immortalibus atq beatis. Eratia nostra queat largi¬
rier aemolumenti. Ut nostra quicꝗͣ causa agere aggrediantur.
Merito. Illi enim nullam rationem afferebant cur huma¬
num genus uel creatum. uel constitutum eẽt a deo. Nostrũ
hoc officium ẽ. sacramentum mundi et hominis exponere.
cuius illi expertes sacrarium ueritatis nec attingere. nec
uidere potuerunt. Ergo ut paulo ante dicebam cum as-¬
sumpsissent id quod erat uerum. id est mundum a deo fa¬
ctum et hominum causa eẽ factum tñ qm̃ eos in conse¬
quentibus ratio defecit. non potuerunt defendere id qđ
assumpserant.Deniq plato ne dei opus imbecillum et
ruinosum faceret. in aeternum dixit ẽẽ mansurum. Si ho¬
minum causa factus ẽ et ita factus ut eẽt aeternus. cur
ergo ipsi quoꝵ causa factus ẽ non sunt sempiterni: Si ⁊¬

Expanded text:
praeclaram mundi naturam deinde intulit desipere est. quid praeclaram mundi naturam deinde intulit desipere est. quid enim inmortalibus atque beatis gratia nostra queat largirier emolumenti, ut nostra quicquam causa gerere adgrediantur? merito. illi enim nullam rationem adferebant cur humanum genus uel creatum uel constitutum esset a deo: nostrum hoc officium est, sacramentum mundi et hominis exponere, cuius illi expertes sacrarium ueritatis nec attingere nec uidere potuerunt. ergo, ut paulo ante dicebam, cum adsumpsissent id quod erat uerum, id est mundum a deo factum et hominum causa esse factum, tamen quoniam eos in consequentibus ratio defecit, non potuerunt defendere id quod adsumpserant. denique Plato ne dei opus inbecillum et ruinosum faceret, in aeternum dixit esse mansurum. si hominum causa factus est et ita factus est, ut esset aeternus, cur ergo ipsi quorum causa factus est non sunt sempiterni? si
Abbreviated transcription (Latin):
mundi partibus mixtus ẽ. primam terrae suꝑficiem reli¬
quit ac se in ima demersit.ne quid doloris de assidua
laceratione sentiret. Quod si hoc uanum et absurdum ẽ
tam igitur ipsi eguerunt. ꝗͣ haec indigent sensu. qui non
ꝑspexerunt diuinum quidem spiritum eẽ ubiq diffusum.
eoq omnia contineri. uon tñ ita ut deus ipse ꝗ ẽ incorru¬
ptus. grauibus et corruptibilibus elementis misceatur. Il¬
lud ergo rectius quod a platone sumpserunt. a deo factũ
eẽ mundum et eiusdem ꝓuidentia gubernari. Oportebat
igitur et platonem. et eos ꝗ idem senserunt docere et eoe¬
plicare quae causa. quae ratio fuerit tanti oꝑis fabricãdi
quare hoc aut cuius gratia fecerit. At udem stoiei ho¬
minum inquiunt causa mundus effectus ẽ. Rudio. s
epicurus ignorat ipsos homines quare aut ꝗs effecerit.
Nam lucretius cum mundum diceret non eẽ a dus consti¬
tutum. sic ait. dicere porro hominum cã uoluisse parare

Expanded text:
mundi partibus mixtus est, primam terrae superficiem relimundi partibus mixtus est, primam terrae superficiem reliquit ac se in ima demersit, ne quid doloris de adsidua laceratione sentiret. quodsi hoc uanum et absurdum est, tam igitur ipsi eguerunt quam haec indigent sensu, qui non perspexerunt diuinum quidem spiritum esse ubique diffusum eoque omnia contineri, non tamen ita, ut deus ipse, qui est incorruptus, grauibus et corruptibilibus elementis misceatur. illut ergo rectius quod a Platone sumpserunt, a deo factum esse mundum et eiusdem prouidentia gubernari. oportebat igitur et Platonem et eos qui idem senserunt, docere atque explicare quae causa, quae ratio fuerit tanti operis fabricandi, quare hoc aut cuius gratia fecerit. at idem Stoici \'hominum\' inquiunt \'causa mundus effectus est\'. audio. sed Epicurus ignorat ipsos homines quare aut quis effecerit. nam Lucretius cum mundum diceret non esse a diis constitutum, sic ait: dicere porro hominum causa uoluisse parare
Abbreviated transcription (Latin):
carent. et mortalis ẽ.qm̃ uidemus membra eẽ mortalia.
ossum enumerare quotiens repentinis quassate mortibꝰ
uel hiauerint terrae uel desederint in abrutum. quotiens
demersae fluctibus et urbes et insula&e abierint in ꝓfundũ
frugiferos campos paludes inundauerint. flumina et sta¬
gna siccauerint. montes etiam uel deciderint abrupti uel
planis fuerint adaequati. plurimas regiones et multoꝵ
fundamenta montium latens et internus ignis absumit
et hoc parum ẽ. si membris suis non parcit deus. nisi ẽt̃
hoĩ liceat aliquid in dei corpus. maria extruuntur mon¬
tes exxciduntur. et ad exuendas opes interiora terrae uisce¬
ra effodiuntur. Quid quod ne arari ꝗdem sine laceratio¬
ne diuini corporis põt. ut iam scelerati atq impi scimus
ꝗ dei membra uiolemus: Patiturne ergo uexari corpus
suum deus. et debilem se uel ipse facere: uel ab homine fi¬
eri sinit: nisi forte diuinus ille sensus. ꝗ mundo et omibꝰ

Expanded text:
carent, et mortalis, quoniam uidemus membra esse mortalia. carent, et mortalis, quoniam uidemus membra esse mortalia. possum enumerare quotiens repentinis quassatae motibus uel hiauerint terrae uel desederint in abruptum, quotiens demersae fluctibus et urbes et insulae abierint in profundum, frugiferos campos paludes inundauerint, flumina et stagna siccauerint, montes etiam uel deciderint abrupti uel planis fuerint adaequati; plurimas regiones et multorum fundamenta montium latens et internus ignis absumit. et hoc parum est si membris suis non parcit deus, nisi etiam homini liceat aliquid in dei corpus: maria extru- . untur, montes exciduntur et ad eruendas opes interiora terrae uiscera effodiuntur. quid quod ne arari quidem sine laceratione diuini corporis potest? ut iam scelerati atque impii simus, qui dei membra uiolemus. patiturne ergo uexari corpus suum deus et debilem se uel ipse facit uel ab homine fieri sinit? nisi forte diuinus ille sensus qui mundo et omnibus
Abbreviated transcription (Latin):
ut sit deus ipse mens mundi et mundus sit corpus dei
quasi uero simul eẽ coeꝑint mundus et deus ac nõ ipse
mundum fecerit. quod et ipse fatentur alias cum homi¬
num cã praedicant eẽ fabricatum et sine mundo eẽ si
uelit. possit. Siquidem deus ẽ diuina et aeterna mens
a corpore soluta et libera.cuius uim maiestatemq ꝗm̃
intelligere non poterant.miscuerunt cum mundo. idẽ
oꝑi suo. Unde ẽ illud uirgilianum totamq infusa ꝑ
artus mens agitat molem et magno se corpore miscet.
Ubi ẽ ergo illud quod udem illi auint et factum eẽ diui¬
na prouidentia et regi: Si enim fecit mundum fuit ex¬
go sine mundo. Si regit. non utiq sicut mens corpus
regit. sed tanꝗͣ domum dominus. nauem gubernator
auriga currum. nec tñ mixti sunt us rebus quas regũt¬
Nam si haec omnia quae uidemus dei membra sunt. iam
insensibilis ab his constituitur deus.qm̃ membra sensu

Expanded text:
ut sit Deus ipse mens mundi et mundus sit corpus Dei. ut sit Deus ipse mens mundi et mundus sit corpus Dei. Quasi vero simul esse coeperint mundus, et Deus; ac non ipse mundum fecerit: quod et ipsi fatentur alias, cum hominum causa praedicant esse fabricatum, et sine mundo esse, si velit, possit; siquidem Deus est divina et aeterna mens a corpore soluta et libera. Cujus vim majestatemque quoniam intelligere non poterant, miscuerunt eum mundo, id est, operi suo. Unde est illud Virgilianum: Totamque infusa per artus Mens agitat molem, et magno se corpore miscet. Ubi est ergo illud, quod iidem ipsi aiunt, et factum esse divina providentia, et regi? Si enim fecit mundum, fuit ergo sine mundo. Si regit, non utique sicut mens corpus regit, sed tanquam dominus domum, navim gubernator, auriga currum. Nec tamen mixti sunt iis rebus, quas regunam si haec omnia quae uidemus dei membra sunt, iam insensibilis ab his constituitur deus, quoniam membra sensu
Abbreviated transcription (Latin):
melius sit inqt du immortales seiunt. hominem arbitror
scire neminem. Quare necesse ẽ omnis phiae sectas alie¬
nas eẽ a ueritate: qr homines errant ꝗ eas constituerũt
nec ullum fundamentum aut firmitatem possunt here
quae nullis diuinaꝵ uocum fulciuntur oraculis. Et qm̃¬
de pħoꝵ erroribus loꝗmur stoici naturam in duas partes
diuidunt. unam quae efficiat. alteram quae se ad facien
dum tractabilem praebeat. In illa prima eẽ ium sentien¬
di. in hac materiam. nec alterum sine altero posse. Quo¬
modo põt eẽ idem quod tractat. et quod tractatur. Si
quis dicat idem eẽ figulum quod lutum aut lutũ idẽ
eẽ quod figulum. nonne aperte insanire uideatur:
At isti uno naturae nomine duas res diuersissimas com¬
prehendunt. deum et mundum artificem et opus di¬
cuntq alterum sine altero nibil posse. tanꝗͣ natura sit
deus mundo ꝑmixtus. Nam interdum sic confundunt

Expanded text:
melius sit, inquit, dii immortales sciunt; hominem arbitror melius sit, inquit, dii immortales sciunt; hominem arbitror scire neminem. Quare necesse est omnes philosophiae sectas alienas esse a veritate; quia homines erant, qui eas constituerunt, nec ullum fundamentum aut firmitatem possunt habere, quae nullis divinaiam de philosophorum erroribus loquimur, Stoici naturam in duas partes diuidunt, unam quae efficiat, alteram quae se ad facdum tractabilem praebeat. In illa prima esse vim sentiendi; in hac, materiam; nec alterum sine altero posse. Quomodo potest idem esse quod tractat, et quod tractatur? Si quis dicat idem esse figulum quod lutum, aut lutum idem esse quod figulum, nonne aperte insanire videatur? At isti uno naturae nomine duas res diversissimas comprehendunt, Deum et mundum, artificem et opus; dicuntque alterum sine altero nihil posse, tanquam natura sit Deus mundo permixtus. Nam interdum sic confundunt,
Abbreviated transcription (Latin):
nulli rei deus ipse subiectus ẽ. homo autem quia subiect
ẽ passioni. subiecta ẽ et sapientia eius errori et sicut hoĩs
uitam multae res impediunt quominus possit eẽ ꝑpetua
ita sapientiam quoq eius multis rebus impediri necesse
ẽ. quominus in ꝑspicienda penitus ueritate perfecta sit
Ergo nulla est humana sapientia. si per se ad notionẽ ueri
scientiamq nitatur. qm̃ mens hominis cum fragili corpo¬
re illigata. et in tenebroso domicilio inclusa neq liberius
euagari. neq clarius ꝑspicere ueritatem põt. cuius notio
diune conditionis ẽ. Deo enim soli oꝑa sua nota sunt.
Homo autem non cogitando. aut disputando asseꝗ eam pot
sed discendo et audiendo ab eo ꝗ scire solus põt et docere
Ideo: M. tullius sententiam socratis de platone transferẽs
dicentis uenisse tp̃s ut ipse migraret e uita. Illos autem
apud quos causam suam perorabat. agere uitam utrũ

Expanded text:
nulli rei deus ipse subiectus est. homo autem quia subiectus nulli rei deus ipse subiectus est. homo autem quia subiectus est passioni, subiecta est et sapientia eius errori, et sicut hominis uitam multae res inpediunt, quominus possit esse perpetua, ita sapientiam quoque eius multis rebus inpediri necesse est, quominus in perspicienda penitus ueritate perfecta sit. ergo nulla est humana sapientia, si per se ad notionem ueri scientiamque nitatur, quoniam mens hominis cum fragili corpore inligata et in tenebroso domicilio inclusa neque liberius euagari neque clarius perspicere ueritatem potest, cuius notitia diuinae condicionis est. deo enim soli opera sua nota sunt. homo autem non cogsed discendo, et audiendo ab eo, qui scire solus potest, et docere. Ideo Marcus Tullius sententiam Socratis de Platone transferens dicentis, venisse tempus, ut ipse migraret e vita, illos autem, apud quos causam suam perorabat, agere vitam: Utrum
Abbreviated transcription (Latin):
mari probariq non possint sine scientia ueritatis. reꝵq cae¬
lestium quae ut saepeiam dixi non põt eẽ in homine nisi
deo docente ꝑcepta. Nam si põt homo intelligere diuina
poterit et facere. Nam intelligere ẽ quasi euestigio subseꝗ
N on põt autem facere quae deus. qr mortali corpore indutꝰ
ẽ. ergo ne intelligere quidem põt quae fecit deus. quod
an fieri possit ex immensitate reꝵ atq opeꝵ diuinoꝵ faci¬
le ẽ unicuiq metiri. Nam si mundum cum omnibus quae
sunt in eo contemplari uelis. intelligas ꝓfecto ꝗͣtum dei op
humanis oꝑibus antestet. ita ꝗͣtum inter oꝑa diuina et hu¬
mana interest. tantum distare inter dei hominisq sapi¬
entiam necesse ẽ. Nam qr deus incorruptus atq ĩmorta¬
lis ẽ. et ideo ꝑfectus qr sempiternus ẽ. sapientia quoq eiꝰ
perinde ut ipse ꝑfecta ẽ. nec obstare illi quicꝗͣ pot̃. quia

Expanded text:
mari probarique non possent sine scientia ueritatis rerumque caemari probarique non possent sine scientia ueritatis rerumque caelestium: quae, ut saepe iam dixi, non potest esse in homine nisi deo docente percepta. nam si potest homo intellegere diuina, poterit et facere: nam intellegere est quasi e uestigio subsequi. non potest autem facere quae deus, quia mortali corpore indutus est, ergo ne intellegere quidem potest quae facit deus: quod an fieri possit, ex inmensitate rerum atque operum diuinorum facile est uni cuique metiri. nam si mundum cum omnibus quae sunt in eo contemplari uelis, intellegas profecto quantum dei opus humanis operibus antistet. ita quantum inter opera diuina et humana interest, tantum distare inter dei hominisque sapientiam necesse est. nam quia deus incorruptus atque inmortalis est et ideo perfectus, quia sempiternus est, sapientia quoque eius perinde ut ipse perfecta est nec obstare illi quicquam potest, quia
Abbreviated transcription (Latin):
ria. in qua illos erroris et sceleris reuincemus. Nunc igna¬
ros ueritans instruamus dispositione summi dei sic ordi¬
natum ut iniustum hoc saeculum decurso tempoꝵ spatio
terminum sumat. extinctaq protinus omni malitia. et
pioꝵ animis ad beatam uitam reuocatis. quietum tran¬
quillum. pacificum aureum deniq ut poetae uocant saecu¬
lum. deo ipso regnante florescat. Inprimis causa exroꝵ
omnium pħis haec fuit. quod rationem mundi quae totam
sapientiam continet. non comprehenderunt Fa uero sensu
proprio et interna intelligentia non põt comprehendi qđ
illi sine doctore per se ipsos facere uoluerunt. Itaq: in ua¬
rias sibiq saepe contrarias sententias inciderunt. ex ꝗbus
exitum non haberent. et in eodem luto. sieut comicus ait.
haesitauerunt. scilicet assumptionibus eoꝵ non responden¬
te ratione. cum assumpsissent quidem uera. sed quae affir¬

Expanded text:
ria, in qua illos erroris et sceleris reuincemus. Nunc ignaria, in qua illos erroris et sceleris reuincemus. Nunc ignaros ueritatis instruamus. dispositione summi dei sic ordinatum, ut iniustum hoc saeculum decurso temporum spatio terminum sumat extinctaque protinus omni malitia et piorum animis ad beatam uitam reuocatis quietum tranquillum pacificum, aureum denique ut poetae uocant saeculum deo ipso regnante florescat. in primis causa errorum omnium philosophis haec fuit, quod rationem mundi, quae totam sapientiam continet, non conprehenderunt. ea uero sensu proprio et interna intellegentia non potest conprehendi: quod illi sine doctore per se ipsos facere noluerunt. itaque in uarias sibique saepe contrarias sententias inciderunt ex quibus exitum non haberent, et in eodem luto, sicut comicus ait, haesitauerunt, scilicet adsumtionibus eorum non respondente ratione, cum adsumpsissent quidem uera, sed quae adfir
Abbreviated transcription (Latin):
Quibus si repugnare audebunt. hostes se necesse ẽ uirtuns
iustitiaeq fateantur. Aggrediar nunc quod superest. ut
finis opi possit imponi. Id autem superest. ut de iudicio
dei disseramus. quod tum constituetur cum dominus nr̃
redierit in terram ut unicuiq pro merito aut praemium ꝑ¬
soluat. aut poenam. Itaq ut in quarto libro de primo ad¬
uentu eius dixximus. sic in hoc scdm referamus aduentum
quem uidei quoq et confitentur et sperant. sed frustra. qm̃
necesse ẽ ad eos consolandos reuertatur. ad quos conuocan¬
dos prius uenerat. Nam qui uiolarunt impie humilem. sẽ¬
tient in potestate uictorem eaq omnia quae legunt et ñ
intelligunt. deo repensante patientur. Quippe qui peccatis
omnibus inquinati. et insuper sancto cruore ꝑfusi ab illo⁊
ipso eui nefandas manus intulerunt. sint ad aeterna suppli¬
cia destinati. Sed erit nobis contra uideos separata mate¬

Expanded text:
quibus si repugnare audebunt, hostes se necesse est uirtutis quibus si repugnare audebunt, hostes se necesse est uirtutis iustitiaeque fateantur. Adgrediar nunc quod superest, ut finis operi possit inponi, id autem superest ut de iudicio dei disseramus: quod tum constituetur, cum dominus noster redierit in terram, ut uni cuique pro merito aut praemium persoluat aut poenam. itaque ut in quarto libro de primo aduentu eius diximus, sic in hoc secundum referemus aduentum, quem Iudaei quoque et confitentur et sperant, sed frustra, quoniam necesse est ad eos consolandos reuertatur ad quos conuocandos prius uenerat. nam qui uiolarunt impie humilem, sentient in potestate uictorem eaque omnia quae legunt et non intellegunt deo repensante patientur, quippe qui peccatis omnibus inquinati et insuper sancto cruore perfusi ab illo ipso cui nefandas manus intulerunt sint ad aeterna supplicia destinati. sed erit nobis contra Iudaeos separata mate
Abbreviated transcription (Latin):
uirtutem ꝗ semꝑ in bonis fuerunt. qr mala neq exꝑti sunt
neq ferre possunt assuetudine ac desiderio bonoꝵ quae sola
nouerunt. Eo fit ut pauperes et humiles deo credant faciliꝰ
qui sunt expediti. ꝗͣ diuites qui sunt impedimentis pluribꝰ
implicati immo uero catenati et compediti. seruiunt ad nu¬
tum dominae cupiditatis. quae illos in extricabilibus uincuł
irrenuit. nec possunt. in caelum aspicere. qm̃ mens eoꝵ in
terram prona humiq defixa ẽ. Uirtutis autem uia nõ ca¬
pit magna onera gestantes. Angustus ad modum trames
ẽ ꝑ quem iustita hominem deducit in calum. hunc tene¬
re non põt nisi qui fuerit expeditus ac nudus. Nam isti lo¬
cupletes multis et ingentibus sarcinis onerati per uiam mor¬
tis incedunt quae latissima ẽ. qm̃ late ꝑditio dominatur.⁊
is acerba sunt. his uenena. quae deus ad iustitiã praecipit.
queq nos dei magisterio de uirtute ac ueritate disserimꝰ

Expanded text:
uirtutem qui semper in bonis fuerunt, quia mala neque experti sunt uirtutem qui semper in bonis fuerunt, quia mala neque experti sunt neque ferre possunt adsuetudine ac desiderio bonorum, quae sola nouerunt. eo fit ut pauperes et humiles deo credant facilius, qui sunt expediti, quam diuites, qui sunt inpedimentis pluribus inplicati. immo uero catenati et conpediti seruiunt ad nutum dominae cupiditatis, quae illos inextricabilibus uinculis inretiuit, nec possunt in caelum aspicere, quoniam mens eorum in terram prona humique defixa est. uirtutis autem uia non capit magna onera gestantes: angustus admodum trames est per quem iustitia hominem deducit in caelum, hunc tenere non potest nisi qui fuerit expeditus ac nudus. nam isti locupletes multis et ingentibus sarcinis onerati per uiam mortis incedunt, quae latissima est, quoniam late perditio dominatur. his acerba sunt, his uenena quae deus ad iustitiam praecipit quaeque nos dei magisterio de uirtute ac ueritate disserimus.
Abbreviated transcription (Latin):
quibus aiãm suam cum corpore adiudicauerunt. Qui uero
ambitione inflati aut amore potentiae in flammati omne
studium suum ad honores acquirendos contulerunt. nec
si solem quidem ipsum gestemus in manibus. fidem commo¬
dabunt ei doctrinae. quae. illos iubet omni potentia et honore
contempto humiles uiuere. atq ita humiles ut acciꝑe inui¬
riam possint. et referre nolint si acceꝑint. hi sunt homines
qui contra ueritatem clausis oculis quo quo mo latrant.
Qui autem sani erunt. idest non ita uitus ĩmersi ut insana¬
bilens sint. et credent his et libenter accedent. et quaecunq
dicimus aperta et simplicia et quod maxime opus ẽ. uera
et in expugnabilia illis uidebuntur. Nemo uirtuti fauet ni
siꝗ sequi põt. Sequi autem non facile ẽ omnibus. hi possũt
quos pauptas et reꝵ indigentia exercuit. et capaces uirtutis
effecit. Nam si uirtus ẽ tolerantia maloꝵ. non capiunt igitur

Expanded text:
quibus animam suam cum corpore adjudicaverunt. Qui vero quibus animam suam cum corpore adjudicaverunt. Qui vero ambitione inflati, aut amore potentiae inflammati, omne studium suum ad honores acquirendos contulerunt, ne si solem quidem ipsum gestemus in manibus, fidem commodabunt ei doctrinae quae illos iubet omni potentia et honore contempto humiles uiuere atque ita humiles, ut et accipere iniuriam possint et referre nolint, si acceperint. hi sunt homines qui contra ueritatem clausis oculis quoquo modo latrant. qui autem sani erunt, id est non ita uitiis inmersi, ut insanabiles sint, et credent his et libenter accedent, et quaecumque dicimus aperta plana simplicia et, quod maxime opus est, uera et inexpugnabilia illis uidebuntur. nemo uirtuti fauet nisi qui sequi potest, sequi autem non facile est omnibus: ii possunt quos paupertas et rerum indigentia exercuit et capaces uirtutis effecit. nam si uirtus est tolerantia malorum, non capiunt ergo