comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
quibus ꝑimpatiam mergerentur. Bona uͦ et̃¬
na & magna ñ ꝑdunt. dum malis temporalibꝰ
breuibusq ñ cedunt. qm̃ ñ sunt condignȩ passi¬
uelabitur innobis. Et iterum ait. quodẽ tem¬
porale leur tribulationis nr̃ȩ in incredibilem
modum ȩt̾num głȩ pondus operatur in nobis.
Intueamur gͦ km̃i quanta in laboribus & dolo¬
ribus homines dura sustineant ꝓrebus quasui¬
tant. tanto infelicius concupiscunt. Quanta
ꝓfalsis diuitus. quanta ꝓuanis honoribꝰ. quan¬
ta ꝓ ludicris affectionibus periculosissima &
molestissima patientissime tolerantur. Lecu¬
niꝑ. głȩ. lasciuiȩ cupidos uidemus. ut ad desi¬
derata ꝑueniant adeptisq ñcareant. soles.
imbres. glacies. fluctus & ꝓcellissimas tempe¬
states. asꝑa & incerta bellorum immanium.
plagarum ictus & uulnera horrenda ñ ineui¬
tabili necessitate sed ꝓculpabili uoluntate per¬
ferre. Uerum hȩ quod ammͦ licitȩ uidentur in¬

Expanded text:
quibus per inpatientiam mergerentur. bona uero aetequibus per inpatientiam mergerentur. bona uero aeterna et magna non perdunt, dum malis temporalibus breuibusque non cedunt, quoniam non sunt condignae passiuelabitur in nobis, et iterum ait: quod est temporale leue tribulationis nostrae, in incredibilem modum aeternum gloriae pondus operatur in nobis. Intueamur itaque, carissimi, quanta in laboribus et doloribus homines dura sustineant pro rebus, quas uitant, tanto infelicius concupiscunt. quanta pro falsis diuitiis, quanta pro uanis honoribus, quanta pro ludicris affectionibus periculosissima et molestissima patientissime tolerantur! pecuniae, gloriae, lasciuiae cupidos uidemus, ut ad desiderata perueniant adeptisque non careant, soles, imbres, glacies, fluctus et procellosissimas tempestates, aspera et incerta bellorum, inmanium plagarum ictus et uulnera horrenda non ineuitabili necessitate, sed culpabili uoluntate perferre. uerum haec quodam modo licitae uidentur in
Abbreviated transcription (Latin):
horum sint molestia nossentimus. Absit auiẽ
ut impassibilem dĩ naturam ꝑpetiullam mo¬
lestiam suspicemur. Si cut autem zelat
sine aliquo liuore. irascitur: sint aliqua ꝑtur¬
batione. miseretur sine aliquo dolore. penitet
eum sine alicuuis suȩ prauitatis correctione.
ita e̾ patiens sine ulla passione. Nunc itaꝙ
humana patientia quam capere possumus
& habere debemus cuiusmodi sit. quantum
dñs tribuit & quantum patitur breuitas
psentis sermonis expediam. Patientia homi¬
nis quȩ recta ẽ atq laudabilis. & uocabulo
digna uirtutis ea ꝑhibetur qua mala equo
animo toleramus. ne animo iniquo bona de¬
seramus. ꝑ quȩ admeliora ꝑueniamus.
Qua ꝓpt̃̾ impatientes dum mala patinolunt.
ñefficiunt ut amalis eruantur. sedut mala
grauiora patiantur. Patientes autem qui
mala malunt ñ committendo ferre quamñ
ferendo cominittere. & leuiora faciunt quȩ
ꝑpatientiam patiuntur. & peiora euadunt

Expanded text:
horum nos sine molestia sentimus; absit autem horum nos sine molestia sentimus; absit autem ut inpassibilem dei naturam perpeti ullam molestiam suspicemur. sicut autem zelat sine aliquo liuore, irascitur sine aliqua perturbatione, miseretur sine aliquo dolore, paenitet eum sine alicuius suae prauitatis correctione: ita est patiens sine ulla passione. nunc itaque humana patientia, quam capere possumus et habere debemus, cuius modi sit, quantum dominus tribuit et quantum patitur breuitas praesentis sermonis, expediam. Patientia hominis, quae recta est atque laudabilis et uocabulo digna uirtutis, ea perhibetur, qua aequo animo mala toleramus, ne animo iniquo bona deseramus, per quae ad meliora perueniamus. quapropter inpatientes, dum mala pati nolunt, non efficiunt, ut a malis eruantur, sed ut mala grauiora patiantur. patientes autem, qui mala malunt non committendo ferre quam non ferendo committere, et leuiora faciunt, quae per patientiam patiuntur, et peiora euadunt,
Abbreviated transcription (Latin):
pore necessariumẽ tͥ moratione dicere quod
añs docuit. dimitte nobis debita nr̃a sicut &
nos dimittimus debitoribus nr̃ĩs. mem̃to eito
ignoscere si quis in te peccauerit. & ate ueni¬
am postulauerit. ut ueracit᷑ possis orare. &
peccatis tus ueniam ualeas impetrare. Hȩc
dilectioni tuȩ festinant᷑ quidem scripsi qmͣ
me festinatio platoris urgebat. sed dõ gr̃as
ago qm̃bono desiderio tuo qualit̾cum ꝙnͣ
eociie & merito insignis atꝙ honorabilis
dia onum ẽ. ut etiam ipsus qui nobis
eam largitur quamalos ut corrigant᷑
ex pectat patientia p̃dicetur. Ita qua̾nis
as̃ nichil mali pati possit. patientia u᷑ patien¬
donom̃ accepit. patientem tam̃ dm̃ ñmͦ fide¬
lit᷑ credimus. uerum etiam salubrit̾ c̃fitemur.
Sed dĩ patientia qualis & quanta sit. quemni¬
chil patientem nec tam̃ impatientem. immo
etiam patientissimum dicimus. uerbis expli¬
huiusmodie̾. Nam si tamquam ur̃a ista
tractemus. in illo nulla sunt. Nichil enim

Expanded text:
rpore, necessarium est tibi in oratione dicere quod Dominus docuit, Dimitte nobis debita nostra, sicut et nos dimittimus debitoribus nostris ; memento cito ignoscere, si quis in te peccaverit, et a te veniam postulaverit, ut veraciter possis orare, et peccatis tuis veniam valeas impetrare. Haec Dilectioni quidem tuae festinanter scripsi, quoniam me festinatio perlatoris urgebat. Sed Deo gratias ago, quoniam bono desiderio tuo qualitercumque eximie, et merito insignis atque honorabilis dei donum est, ut etiam ipsius, qui nobis eam largitur, qua malos ut corrigantur expectat, patientia praedicetur. ita quamuis deus nihil pati possit, patientia uero a patiendo nomen acceperit, patientem tamen deum non modo fideliter credimus, uerum etiam salubriter confitemur. sed dei patientia qualis et quanta sit, quem nihil patientem nec tamen inpatientem, immo etiam patientissimum dicimus, uerbis explihuius modi est. nam si tamquam nostra ista cogitemus, in illo nulla sunt. nihil enim
Abbreviated transcription (Latin):
terint. sea magis illã durã & inreuotabilẽ sententiã
audiuiri sunt. discedite ame maledicti inigiũ ẽt̃num.
& i deo qui abista ppetua pena. & ab illo purgatorioigne
desiderant liberari. capitalia crimina ñ admutant.
aut siam commniserunt. fructuosa penitentiã agant.¬
& illa parua it cotidiana peceata bonis operibus re
Quocuens insirmos uisitamus. in carcere positos reqͥ
ieiunio ieuinamus. hospitibꝰ pedes abluimus. ad ui¬
penerint indulgemus. Isis enim operibus & his
similibꝰ minuta peccata cotidie redimunt᷑.  capi¬
de sunt lacrimȩ. rugitꝰ & gemitus. & continuata
longo tẽpore ac ꝓtracta ieuinia. largiores elemosi¬
ultro nosipsi a communione eccłiȩ remouentes. inluctu
& tristitia multo tempore remanentes. & penitentiã
publice agentes: quia iustumt̃ ui quicumꝙ multoꝵ de¬
structione se ꝑdidit. cum multoꝵ edificatione sere¬
dimat. Ad extremu ñe impossibile uł graue quod
suggero. uł sic lugeamus extinctam animam nr̃am

Expanded text:
is illam duram et irrevocabilem sententiam audituri sunt, Discedite a me, maledicti, in ignem aeternum . Et ideo, qui ab ista perpetua poena, et ab illo purgatorio igne desiderant liberari, crimina capitalia non admittant: aut si jam commiserunt, fructuosam agant poenitentiam, et illa parva vel quotidiana peccata bonis operibus redQuoties infirmos visitamus, in carcere clausos, et pjejunio jejunamus, pedes hospitibus abluimus, ad viveniam indulgemus: istis operibus, et his similibus, minuta peccata redimuntur quodae sunt lacrymae, rugitus et gemitus, continuata et longo tempore protracta jejunia, largiores elultro nos ipsos a communione Ecclesiae removentes, in luctu et in tristitia multo tempore permanentes, et poenitentiam etiam publice agentes: quia justum est ut qui cum multorum destructione se perdiderit, cum multorum aedificatione se redimat. Ad extremum non est impossibile vel grave quod suggero: vel sic lugeamus exstinctam nostram animam,
Abbreviated transcription (Latin):
N ed pͥus aut inhoc scło ꝑdi iustitiã aut misericor.¬
diam sicut iam dictumẽ. amarissunis sunt tri¬
bulati onbus ex coquendi. aut illi ipsi ꝑmul¬
tas elemosinas & p̾crpue dum inimicis suis dem̃¬
ter indigent ꝑ dĩ miscdĩam sunt liberandi. aut
arte millo igne prrgatorio de qͦ dicit apłs
longo tempore cruciandi. ut adiutã ȩt̃nam si¬
ne iiacula aut ruga ꝑueniant. Iili uͦqͥ aut
homiciaium. aut sacrilegium. aut adulteriũ
penitentia ñ subuenrrit ñ ꝑ ignem purgatori
um transire merebuntur aduitã. sed et̃no in¬
cendio p̃cipitabuntur ad mortẽ. Et ideo quo¬

Expanded text:
in hoc saeculo per Dei justitiam vel misericordiam, sicut jam dictum est, amarissimis tribulationibus sunt excoquendi, aut illi ipsi per multas eleemosynas, et praecipue dum inimicis suis clementer indulgent, per Dei misericordiam liberandi; aut certe illo igne, de quo dicit Apostolus, longo tempore cruciandi, ut ad vitam aeternam sine macula et ruga perveniant. Illi vero qui aut homicidium, aut sacrilegium, aut adulterium,poenitentia non subvenerit, non per purgatorium ignem transire merebuntur ad vitam, sed aeterno incendio praecipitabuntur ad mortem. 9. Majo
Abbreviated transcription (Latin):
munis eẽ patuit aliquando aut poterit. Rnubꝰ pes¬
uaiis licet occidi animã ñcren̾amꝰ. tam̃ ita eã uelur oͥ¬
onidã prstalis & quisi horrenda scabres io pletes.
defornẽ facuint. ut eã ad ampleous ilius celestis
iponsi aut uix aitt ca grandc ẽfusione uirare imiin.¬

Expanded text:
immunis esse potuit aliquando, aut poterit. Quibus peccatis licet occidi animam non credamus; ita tamen eam velut quibusdam pustulis, et quasi horrenda scabie replentia deformem faciunt, ut eam ad amplexus illius sponsi coelestis aut vix, aut cum grandi
Abbreviated transcription (Latin):
quã oportet. quocirns pauꝑẽ inportunt pecentẽ exa¬
spat. quociens cunisit corpore saniis alus itiunantibus
prandẽ uolurrit. & sumno dedit: tarduis ad eccłiam
firmos tardius insitauerit. sidiscordes adccordiã ruo¬
care neglexerit. si plis aut ꝓxirum aui uxorẽ. an.
slium aut seruum e casꝑauerit ouã oportet. si atrphias
inium deliciosa & sumptuosa coniauia p̃par ier.¬
sise ant in ecđĩa aut extra ȩccłiam fabuls ociosi: auide
indie udicu ratio redder.aaẽ occurauerit. sidũm

Expanded text:
quam expedit; quoties pauperes importune petentes exasperat; quoties quum sit sanus corpore, aliis jejunantibus prandere voluerit, aut somno deditus tardius ad ecclesiam firmos tardius visitaverit. Si discordes ad concordiam revocare neglexerit. Si plus aut proximum, aut uxorem, aut filium, aut servum exasperaverit quam oportet; si amplius mium deliciosa, aut sumptuosa sibi convivia praeparaverit. Si se in ecclesia aut extra ecclesiam fabulis otiosis, de quibus in die judicii ratio reddenda est, occupaverit. Si dum
Abbreviated transcription (Latin):
quia ille purgatorius ignis durior erit quã quid potest¬
Et cum de die udicii scriptum sit qđ erit dies unuftãꝗ
mille anni. & mille anni tamꝗ dies unus. Unde scit
iusquisq utrum diebꝰ anm̃sibꝰ anforte annis ꝑillum

Expanded text:
quia ille purgatorius ignis durior erit, quam quidquid potestquia ille purgatorius ignis durior erit, quam quidquid potestEt cum de die judicii scriptum sit quod erit dies unus tanquam mille anni, et mille anni tanquam dies unus ; unde scit unusquisque utrum diebus an mensibus, an forte etiam
Abbreviated transcription (Latin):
nos pęnitentiã facimais. aut ceree uolente & ꝑmitten¬
te domults tribulationibus ꝓistis peccatis affligimur
& si dõ gr̃as agimus liberam᷑. Qđ itafit. si quociens ma¬
ritus aut uaor aut filius morit᷑ ut si substantiã nobis
amplius quã oportet & amamus aufertur. licet plus
axp̃m quã ipsam substantiã diligamus. Ergo si necessitaᷤᷤ
fuerit malemus ipsam substantiã ꝑdere quã cxp̃m ne¬
gart. tam̃ quia sicut iam supradixi plus cã quã debemꝰ
nos pati quam meremur cum uera humilitate ꝓfitem᷑.
lta peccata ipsainhoc scło purgant᷑. ut in futuro ignis ille
purgaterius aut ninueniat. aut certe parum inueniat.
qđ exurat. Si autẽ nec in tribulatione gr̃as agimus. nec bo¬
nis operibus peccata ipsa redimimus. tamdu millo igne
purgatorio morã habebimus. quam diu supra dicta mi¬
nuta peccata tãquã ligna. fenum. stipula ẽsumat᷑. Sed
aic̃ aliquis. Nonadꝑtinet quã diumoras habeã. tantũ ẽ

Expanded text:
mus: aut certe, volente aut permittente Deo, multis tribulationibus pro istis peccatis affligimur; et si Deo gratias agimus, liberamur. Quod ita fit, si quoties maritus, aut uxor, aut filius moritur; vel si substantia nobis, quam plus quam oportet amamus, aufertur. Licet plus Christum quam ipsam substantiam diligamus, et si necessitas fuerit, malimus ipsam substantiam perdere, quam Christum negare: tamen quia, sicut jam dixi, si plus eam quam oportet nos pati quam meremur, cum vera humilitate proferamus; ita peccata ipsa in hoc saeculo purgantur, ut in futuro ille ignis purgatorius aut non inveniat, aut certe parum inveniat quod exurat. Si autem nec in tribulatione Deo gratias agimus, nec bonis operibus peccata redimimus, ipsi tamdiu in illo purgatorio igne moras habebimus, quamdiu supra dicta peccata minuta, tanquam ligna, icit aliquis: Non pertinet ad me quamdiu moras habeam, si tamen
Abbreviated transcription (Latin):
dummoritur. sed ad uidendum dm̃. Cuuis sua¬
uitas & delectatio eacedit om̃ein ñ solum t̾re¬
strium uerumetiã clestium corporun pul¬
chritudinẽ. excedit om̃em decorem animaru᷑
quantum libet uistarum atꝙ sc̃arum. excedit
omẽm sixeciem suꝑnoꝵ angłoꝵ atq uirtutũ
excedit quicquid de illo ñsolum dr̃. uerũ etĩa
cogitatur. Neq hanc tam magnam ꝓmissionẽ
quia ualde magnae̾ ideo speremus. sed potius
quia ualde magnus eam ꝓmisit accepturos nos
etͣ credamus. Sicut enim dicit beatus iohan¬
nesapłs. filii dĩ sumus. & ñdum apparuit qđ
erimus. Scimis quia cum apparuerit similes
stimare neminem do placere posse. qui in armis
bellicis militat. Inhiserat sc̃s dauid. cui dñs
tam magnum ꝑhibuit testimonium. In hiseti
am plurimi illius temporis iusti. Inhis erat &
ille centurio qui dño dixcit. ñsum dignusutin¬

Expanded text:
dum moritur, sed ad uidendum deum. cuius suadum moritur, sed ad uidendum deum. cuius suauitas et delectatio excedit omnem non solum terrestrium uerum etiam caelestium corporum pulchritudinem, excedit omnem decorem animarum quantum libet iustarum atque sanctarum. excedit omnem speciem supernorum angelorum atque uirtutum. excedit quicquid de illo non solum dicitur, uerum etiam cogitatur. neque hanc tam magnam promissionem, quia ualde magna est, ideo desperemus, sed potius, quia ualde magnus eam promisit, accepturos nos esse credamus. sicut enim dicit beatus Iohannes apostolus, filii dei sumus et nondum apparuit, quid erimus: scimus. quia, cum apparuerit, similesstimare neminem Deo placere posse qui in armis bellicis militat. In his erat sanctus David , cui Dominus tam magnum perhibuit testimonium; etiam in his plurimi illius temporis justi. In his erat et ille centurio qui Domino dixit: Non sum dignus ut in
Abbreviated transcription (Latin):
phetȩ. In hac gͦ dilectione cotidie ꝓfice. &
orando & benragendo. ut ipso aduiuante qͥ
tͥ eam p̃cepit atq donauit nutriatur & crescat.
donre hȩc te ꝑfecta ꝑficiat. Ipsa ẽ enim cari¬
tas. quȩ sicut apłs dicit diffusaẽ in cordibus¬
item dicit. Plenitudo legis caritas. Ipsa ẽ per
quam fides operatur. Unde iterum dicit.
Neq circumcisio quiequã ualet neꝙ p̾putium.
sed fides que ꝑ dilectionem operatur. In hac gͦ
om̃s sc̃ĩ patres nr̃i. & patriarchȩ & ꝓpħȩ et
apłi placuerunt dõ. In hac om̃sueri martires
usꝙ ad sanguinem contra diabolum certauert᷑.
& quia ineis ñrefriguit nec defecit. ideo uicert᷑
Inhac om̃s boni fideles cotidie ꝓficiunt. puenire
cupientes ñ ad regnum mortalium sed ad regnũ
celoꝵ. non ad temporalem sed ad sempit᷑nam
ħ ereditatem. non ad aurum & argentum sed
addiuinas in corruptibiles angłoꝵ. non adbo
nec ea quisquam aliqua secum potest auferre

Expanded text:
phetae . io hac ergo dilectione cotidie profice et phetae . io hac ergo dilectione cotidie profice et orando et bene agendo. ut ipso adiuuante, qui tibi eam praecepit atque donauit. nutriatur et crescat, donec haec te perfecta perficiat. ipsa est enim caritas, quae, sicut item dicit, Plenitudo legis charitas : ipsa est per quam fides operatur; unde iterum dicit, Neque circumcisio quidquam valet, neque praeputium; sed fides quae per dilectionem operatur . 3. In hac ergo omnes i placuerunt deo; in hac omnes ueri martyres usque ad sanguinem contra diabolum certauerunt et, quia in eis non refriguit nec defecit, ideo uicerunt; in hac omnes boni fideles cotidie proficiunt peruenire cupientes non ad regnum mortalium sed ad regnum caelorum, non ad temporalem sed ad sempiternam hereditatem. non ad aurum et argentum sed ad diuitias incorruptibiles angelorum, non adnec ea quisquam secum potest auferre,
Abbreviated transcription (Latin):
lam rescripseram caritati tuȩ. Sed cum
epłȩ dirigendȩ occasio quereretur. supue¬
nit dilectissimus filius m̃s faustus. ꝑgens
ad eximietatem tuam. Qui cumipsas litteras
quas iam feceram accepisset tuȩ beniuolentiȩ
ꝑ ferendas. suggessit mͥ multum te desidera¬
re ut aliquid ⁊ seriberem qđ te edificet ad
dño nr̃o. Et quamuis mͥ occupato tantum in¬
stitit ut facere ñ differrem. quantum scis qđ
te sincerit᷑ diligat. Festinanti gͦ ut occurrerẽ.
malui feftinant᷑ aliquid scribere. quam reli¬
giosum tuum desiderium retardare. domine
emie merito insignis atq honorabilis fili.
Qd gͦ breuit᷑ possum dicere. dilige dnm dm̃ tu¬
um uitotõ corde tuo & intota anima tua. &
uitota uirtite tua. & dilige ꝓximum tuum
tamquam teipsum. łtoc ẽ enim uerbum qd̾
breuianit dñs suꝑ tram. dicens in euangelio.
In his duobus p̃ceptis. totalex pendet & pro¬

Expanded text:
Iam rescripseram caritati tuae, sed, cum Iam rescripseram caritati tuae, sed, cum epistulae dirigendae occasio quaereretur, superuenit dilectissimus filius meus Faustus pergens ad eximietatem tuam. qui cum ipsas litteras, quas iam feceram, accepisset tuae beniuolentiae perferendas, suggessit mihi multum te desiderare, ut aliquid tibi scriberem. quod te aedificet ad o Iesu domino nostro. et quamuis mihi occupato tantum institit, ut facere non differrem, quantum scis, quod te sinceriter diligat. festinanti ergo ut occurrerem, malui festinanter aliquid scribere quam religiosum tuum desiderium retardare, domine eximie et merito insignis atque honorabilis fili. Quod ergo breuiter possum dicere: Dilige dominum deum tuum in toto corde tuo et in tota anima tua et in tota uirtute tua, et: Dilige proximum tuum tamquam te ipsum - hoc est enim uerbum. quod breuiauit dominus super terram dicens in euangelio: In his duobus praeceptis tota lex pendet et pro
Abbreviated transcription (Latin):
mus & aliquid orirctur qđ consulta deof¬
sicio ñro ueritas urtaret deserere. aut de¬
cernentibus immanere nuntiaretur aliquid.
qđ cademueritate consulta nos compellerae.
ꝓficisci. Eo hoc t̾ciogenere causarum inu¬
tande sententiȩ. quid tͥ uideatur peto me¬
cum plenius & enodatius colloquaris. Sepe
nos quippe conturbat. & difficile ẽ ñ aliquid
qd magis faciendum erat omutere. dum
illud mutare nolumus in quo pͥus ꝑmanere
statueramiis. ñ quidem malum. uerum iã
id eo malum quia id qd potuis agendum
eͣ occurrens deseritur. Qđ siñ occurreret.
ñsolum sine uituperatione sed etiã cum
laude millo pͥore ꝑduretur. llic nͣfalli
difficile ẽ. hic omnino uax ꝓphetica p̾ual&.
delicta quis intellegit. Etinc oro participẽ
me facias cogitationum tuarum. quid in
talibus uł facere soleas uł faciendum eẽ¬
& merito insigni atq honorabili filio
bonifacio augustinus in dño salutem.

Expanded text:
mus et aliquid oreretur, quod consulta de ofmus et aliquid oreretur, quod consulta de officio nostro ueritas uetaret deserere, aut decernentibus inmanere nuntiaretur aliquid, quod eadem ueritate consulta nos compelleret proficisci. ex hoc tertio genere causarum mutandae sententiae quid tibi uideatur peto mecum plenius et enodatius conloquaris. saepe nos quippe conturbat et difficile est non aliquid. quod magis faciendum erat, omittere, dum illud mutare nolumus, in quo prius permanere statueramus, non quidem malum, uerum iam ideo malum. quia id, quod potius agendum est, occurrens deseritur, quod si non occurreret, non solum sine uituperatione sed etiam cum laude in illo priore perduraretur. hic non falli difficile est, hic omnino uox prophetica praeualet: Delicta quis intellegit? hinc, oro, participem me facias cogitationum tuarum, quid in talibus uel facere soleas uel faciendum eMEEITO INSIGNI ATQVE HONORABILI FILIO BONIFATIO AUGUSTINUS IN DOMINO SALUTEM.
Abbreviated transcription (Latin):
debemus. quia & inuiti cogeremur. Ibienim
fit quidem qđ nolumus. sedideo nos corrigi¬
musut uelimus. quia ille uult euuis uolim¬
tatis nec excellentiam fasc̃ eaxcusare. nec om̃i¬
potentiam licet euitare. sicut petrum alter
cuxit &. tulit quo noluerat. Uerumtam̃ qͦ nol¬
let it. sednolens mortem subegit asperam. An
&: ibi ubi ẽ potestas ñmutare sententiam quãuis
aluidoccurrat in quopotus appareat uoluntas
di adͥmutandam sententiam nosuocantis: ñ quia
nr̃a malaerat sedinqua recte ꝑmaneretur. nͥ
abillo in alteram uocaremur. Neq enim malũ
fuit abrahȩ nutrire & educare filium quo ad
posset quantum inipso eẽt usꝙ ad finem uitȩ
sue. Sed repente uissus occidere. nutauit utiꝙ
ñ priusmalam sententiam. sed quȩ mala eẽt
excessusm̃tis quȩ dr̃ extasis. sed rebus ipsis
accedentibus & ad illud quã statueramusuo¬
cantibus. cogimur agnoscere dĩ uoluntatem

Expanded text:
debemus, quia et inuiti cogeremur — ibi enim debemus, quia et inuiti cogeremur — ibi enim fit quidem. quod nolumus, sed ideo nos corrigimus. ut uelimus, quia ille uult, cuius uoluntatis nec excellentiam fas est recusare nec omnipotentiam licet euitare, sicut Petrum alter cinxit et tulit, quo noluerat; uerum tamen, quo nollet, iit. sed nolens mortem subegit asperam — an et ibi, ubi est potestas non mutare sententiam, quamuis aliud occurrat. in quo potius appareat uoluntas dei ad mutandam sententiam nos uocantis. non quia nostra mala erat, sed in qua recte permaneretur. nisi ab illo in alteram uocaremur. neque enim malum fuit Abrahae nutrire et educare filium, quoad posset, quantum in ipso esset, usque ad finem uitae suae, sed repente iussus occidere mutauit utique non prius malam sententiam, sed quae mala essetexcessus mentis, quae dicitur extasis, sed rebus ipsis accidentibus et ad aliud, quam statueramus, uocantibus cogimur agnoscere dei uoluntatem
Abbreviated transcription (Latin):
epłam paneis ante diebus iam dederã. Nunc
gͣ qđ soleo rogo. ut qđ soletis facians. Oreus
ꝓnobis. ut ideat dñs humi litatem nr̃am &
laborem nr̃m & dimtitat om̃a peccata nostra.
collo qui autem uobiscum talia cupio sidigne¬
mini lateris. qualia colloqui possemus si co¬
ramur̃is sensibus ad essemus. Ecce illam que¬
fliuneulam quamnuꝑ ꝓposueram tamquã si
p̃sens p̃senti int̾ dulces loqurlas obderem. pla¬
ne xp̃iano intellectu & deuotione soliusti
Sednimis cursim & breuit᷑. Posset quippe ibi
aliquanto ditius &uberius habitare gr̃a
oris tui. sicum dixeisses itate in illo quofelicr¬
ter uteris loco ꝑsẽuerare decreuisse. ut siqͥd
de te aliud dño placuerit euis uoluntateni
p̃ferastuȩ. idipsum aliquanto aꝑtus expli¬
cares. quonammͦ uoluntatẽ dĩquȩ nr̃e uo¬
luntati pͣponenda ẽ nouerimus. utrum tan¬
tum in eare quam ꝓpterea uolentes ꝑferre

Expanded text:
epistulam paucis ante diebus iam dederam. nunc epistulam paucis ante diebus iam dederam. nunc ergo, quod soleo, rogo, ut, quod soletis. faciatis: oretis pro nobis, ut uideat dominus humilitatem nostram et laborem nostrum et dimittat omnia peccata nostra. Conloqui autem uobiscum talia cupio, si dignemini, litteris. qualia conloqui possemus, si coram uestris sensibus adessemus. ecce illam quaestiunculam, quam nuper proposueram, tamquam si praesens praesenti inter dulces loquelas obderem. plane Christiano intellectu et deuotione soluisti sed nimis cursim et breuiter. posset quippe ibi aliquanto diutius et uberius habitare gratia oris tui, si, cum dixisses ita te illo. quo feliciter uteris, loco perseuerare decreuisse, ut, si quid de te aliud domino placuerit, eius uoluntatem praeferas tuae. id ipsum aliquanto apertius explicares, quonam modo uoluntatem dei, quae nostrae uoluntati praeponenda est, nouerimus. utrum tantum in ea re, quam propterea uolentes perferre
Abbreviated transcription (Latin):
eĩs & do dilrctis merito uenerabilibus & mul¬
tum desiderabilibus fr̃ibus paulino & the¬
rasie. augustinus in dño salutem. Carissimus
frͣ celsuscum rescripta repeteret. debitum red¬
dere festinaui. Seduere festinam. cum erum
eum putarem adhuc aliquot dies nobiscum
remoraturum. repente comꝑta occasione
nauigii mͥ pͥdianam suam ꝓfectionem iam
nocte suggessit. Quid facerem cum eum tene¬
re ñ possem & quia aduos cum quibus ei me¬
luis cẽt ꝓperabat. nec sipossem deberem: Pro¬
mae pauca hex ilico arripui dictanda. atꝙ
mittenda. ꝓliioris epłẽ me confitens debito¬
rem: cum p̾ost reditum uenerabilium fratrũ
nr̃oꝵ collegarum eorum theasi & cuodii pri¬
mum ea parte satiatus furro. Alberius enim
adnos meorum pectoribus & oribus uos esse
uenturos iamiamꝙ in xp̃i nomine attadiu¬
torio speramus cum hȩc scriberemus. & ꝑuna¬
nimem filium nrm thagastensis ȩccłiȩ prb̃m
fortunatianum romam nauigaturum aliam

Expanded text:
LECTIS MERITO VENERABILIBUS ET MULTUM DESIDERABILIBUS FRATRIBUS PAULINO ET THERASIAE AUGUSTINUS IN DOMINO SALUTEM. Carissimus frater Celsus cum rescripta repeteret, debitum reddere festinaui, sed uere festinaui; cum enim eum putarem adhuc aliquot dies nobiscum remoraturum, repente comperta occasione nauigii mihi pridianam suam profectionem iam nocte suggessit. quid facerem, cum eum tenere non possem et. quia ad uos, cum quibus ei melius esset, properabat, nec si possem, deberem. proinde pauca haec ilico arripui dictanda atque mittenda prolixioris epistulae me confitens debitorem, eum post reditum uenerabilium fratrum nostrorum collegarum meorum Theasi et Euodi primum uestri ex parte satiatus fuero. uberius enim ad nos in eorum pectoribus et oribus uos esse uenturos iam iamque in Christi nomine atque adiutorio speramus. cum haec scriberemus, et per unanimem filium nostrum Tagastensis ecclesiae presbyterum Fortunatianum Romam nauigaturum aliam
Abbreviated transcription (Latin):
tollere. nec debent frangere si recedunt. Il¬
lud potuis cogitemus. qđ dñs ait. Abiẽ thes¬
saurus tuis. illie & cor tuum. Et utiq cum
audimus ut eor sursum habeanus ñm̃dacit᷑
respondere debemus. qđ nosti quia responde¬
mus. Et mhis quidem bene studiosam te ẽe̾
cognoui & fana tua multum delector. mul
tumꝙ tͥ mdño gratulor. ita ut hec epła ma¬
gis tͥ sit speculum ubi qualissis uideas. quã
ubi discas qualis eẽ debeas. lierumtam̃ quic¬
quid siue inista sine in scripturis scĩs inue¬
neris qđ tͥ adbonam uitam adhuc minus ẽ
insta ut adquiras. & agendo & orando. & ex
his quȩ habes grãs age dõ. tamquam fontibo¬
nitatis unde habes. atꝙ inomnibus actibus
tus illi da claritatẽ. t humilitatẽ. Sicut
enim scriptumt̃. om̃e datum optimum et
om̃e donum ꝑfectum desursum ẽ. descendens
a patre luminum. Quantumcumꝙ autẽ in dĩ

Expanded text:
tollere nec debent frangere, si recedunt. iltollere nec debent frangere, si recedunt. illud potius cogitemus, quod dominus ait: Ubi est thesaurus tuus, illic erit et cor tuum. et utique. cum audimus. ut cor sursum habeamus, non mendaciter respondere debemus. quod nosti quia respondemus. Et in his quidem bene studiosum te esse cognoui et fama tua multum delector multumque tibi in domino gratulor. ita ut haec epistula magis tibi sit speculum, ubi, qualis sis. uideas. quam ubi discas, qualis esse debeas. uerum tamen quicquid sine in ista sine in scripturis sanctis inueneris. quod tibi ad bonam uitam adhuc minus est, insta, ut adquiras, et agendo et orando et ex his, quae habes. gratias age deo tamquam fonti bonitatis, unde habes. atque in omnibus bonis actibus tuis illi da claritatem, tibi humilitatem. sicut enim scriptum est. omne datum optimum et omne donum perfectum desursum est descendens a patre luminum. quantumcumque autem in dei et
Abbreviated transcription (Latin):
enim pax quertur ut bellum excitet᷑ sed
bellum geritur ut pax adquiratur. Esto ergo
etiam bellando pacificus. ut eos quos eocpug¬
nas ad pacis utilitatem uincendo ꝑducasꝰ.
Beati enim pacifici ait dñs. qmͣ ipsi filu dĩ uo¬
cabuntur. Si autẽ pax humana tam dulcis
ẽ ꝓtemporali salute mortalium. quanto ẽ
dulcior pax duuna. ꝓęt̾na salute angłoꝵ
Itaꝙ hostem pugnantẽ. necessitas ꝑimat ñ
uoluntas. Sicut rebellanti & resistenti uio¬
lentia redditur. ita uicto uł capto miscđia
iam debetur. maxime in quo pacis ꝑturba¬
tio ñ timetur. Ornet mores tuos pudicia ẽ¬
iugalis. ornet sobrietas & frugalitas. Ual¬
de enim turpe ẽ ut quẽ niuncit homo un¬
cat libido & obruatur uino qui n̾uincitur
ferro. Diuitiȩ seculares si desunt. ñꝑmala
opera queruntur inmundo. Si autẽ ad sunt.
ꝑbona opera seruentur in cęlo. Animum ui¬
rilem &xp̃ianum. nec debent si accedunt ea¬

Expanded text:
enim pax quaeritur, ut bellum excitetur, sed enim pax quaeritur, ut bellum excitetur, sed bellum geritur. ut pax adquiratur. esto ergo etiam bellando pacificus, ut eos, quos expugnas, ad pacis utilitatem uincendo perducas: beati enim pacifici, ait dominus. quoniam ipsi filii dei uocabuntur. si autem pax humana tam dulcis est pro temporali salute mortalium, quanto est dulcior pax diuina pro aeterna salute angelorum! itaque hostem pugnantem necessitas perimat, non uoluntas. sicut rebellanti et resistenti uiolentia redditur, ita uicto uel capto misericordia iam debetur. maxime in quo pacis perturbatio non timetur. Ornet mores tuos pudicitia coniugalis, ornet sobrietas et frugalitas; ualde enim turpe est, ut, quem non uincit homo, uincat libido et obruatur uino, qui non uincitur ferro. diuitiae saeculares si desunt, non per mala opera quaerantur in mundo: si autem adsunt, per bona opera seruentur in caelo. animum uirilem et Christianum nec debent, si accedunt, ex
Abbreviated transcription (Latin):
adõ aliussic alius autẽ sic. Aliis gͦ ꝓuobis
orando pugnant contra iuisibiles inimicoᷤ.
uos ꝓeis pugnando laboratis contra uisibiles
barbaros. Altinam una fides eẽt in omnibus
quia & minus laboraretur. & facilius diabo¬
luscum suis angelis uinceretur. Sed quia in
hoc scło necesse ẽ ut ciues regni celoꝵ. inter
errantes & impios temptationibus agitent᷑
ut eacerceantur. & tamquam in fornace sic̃
aurum ꝓbentur. ñ debemus ante tempus
uelle cum solis scĩs & iustis iuuere. ut hoc suo
tempore mereamur accipere. Noc gͦ pͥmum
cogita quando armaris adpugnam. qr uirtus
tua etiam ipsacorporalis donum dĩ ẽ. Sic enĩ
cogitabis de dono di ñ facere contra dm̃. Fĩdeᷤ
enim quando ꝓmittitur etiam hosti seruan¬
dae contra quẽ bellum geritur. quantoma¬
gis amico ꝓ quo pugnatur : Pacem habere
debet uoluntas. bellum necessitas. ut libera&
ds̃ anecessitate. & conseruet inpace: Non

Expanded text:
a deo alius sic alius autem sic. alii ergo pro uobis a deo alius sic alius autem sic. alii ergo pro uobis orando pugnant contra inuisibiles inimicos: uos pro eis pugnando laboratis contra uisibiles barbaros. utinam una fides esset in omnibus, quia et minus laboraretur et facilius diabolus cum suis angelis uinceretur! sed quia in hoc saeculo necesse est, ut ciues regni caelorum inter errantes et impios temptationibus agitentur. ut exerceantur et tamquam in fornace sicut aurum probentur, non debemus ante tempus uelle cum solis sanctis et iustis uiuere, ut hoc suo tempore mereamur accipere. Hoc ergo primum cogita, quando armaris ad pugnam, quia nirtus tua etiam ipsa corporalis donum dei est; sic enim cogitabis de dono dei non facere contra deum. fides enim quando promittitur, etiam hosti \'seruanda est, contra quem bellum geritur; quanto magis amico. pro quo pugnatur! pacem habere debet uoluntas, bellum necessitas, ut liberet deus a necessitate et conseruet in pace. non
Abbreviated transcription (Latin):
& seruo meo fac hoc & facit. De quo & dñs. Am̃
dico uobis ñinuemi tantam fidem inifrahel.
In his erat & ille cornelius. ad quem missus an¬
gelus dicrit. Corneli. acceptȩ sunt elemosinȩ
tuȩ & exauditȩ sunt orationes tux. ubi eum
admonuit ut ad beatum petrum apłm mitteret¬
& ab illo audiret que facere deberet. Adquem
apłm ut adeum ueniret. etiam religiosum mi¬
litem misit. Inhis erant &. illi qui baptizandi
& amicum sponsi. de quoipse dñs ait. innatis
mulierum ñ easurreait maior ioħe baptista.
& quesissent ab eo quid facerent. respondit
eis. Neminem concusseritis. nulli calumniã
feceritis. Sufficiet uobis stipendium urm
Non eos utiq sub armis militare ꝓhibuit. quibꝰ
suum stipendium sufficere debere precepit.
alaioris quidem loci sunt apua dm̃. qui om̃ibꝰ
istis scłaribus actionibus derelictis. etiã summa
contuentia castitatis eiseruiunt. Bedunus¬
quisq sicut dicit apłs ꝓprium donum hab&

Expanded text:
 seruo meo: \'Fac hoc\' et facit. de quo et dominus: Amen dico uobis; non inueni tantam fidem in Israhel. in his erat et ille Cornelius, ad quem missus angelus dixit: Corneli, acceptae sunt elemosynae tuae et exauditae sunt orationes tuae: ubi eum admonuit, ut ad beatum Petrum apostolum mitteret et ab illo audiret, quae facere deberet; ad quem apostolum, ut ad eum ueniret, etiam reiigiosum militem misit. in his erant et illi, qui baptizandi ecursorem et amicum sponsi. de quo ipse dominus ait: In natis mulierum non exsurrexit maior Iohanne Baptista, et quaesissent ab eo. quid facerent. respondit eis: Neminem concusseritis, nulli c alumniam feceritis. sufficiat uobis stipendium uestrum. non eos utique sub armis militare prohibuit, quibus suum stipen dium sufficere debere praecepit. Maioris quidem loci sunt apud deum, qui omnibus istis saecularibus actionibus derelictis etiam summa continentia castitatis ei seruiunt. sed unusquisque. sicut dicit apostolus, proprium donum habet
Abbreviated transcription (Latin):
ta domestica & agrestia sunt habenda. ne
quis eis uł se uł alterum interimat. nec
arbor aut restis. ne quis se inde suspendat.
nec fenestra facienda ẽ ne ꝑhanc sequisq
p̃cipitet. Quid plura comiemorem. cum
ea commemorando finire ñ possim: Quid
enimẽ inusu hominum bono ac licito. un¬
de ñ possit etiam ꝑnities irrogari : Restat
ni fallor ut dicamus aliquid de illo uiato¬
re dep̃iano quem cominemorasti uictum
famis necessitate. si nichil uspiam inuene¬
rit nͥ cibum inidolio positum ubi alius nul¬
lus ẽ hominum. utrum ei satiussit fame
emori. quam illud in alim̃tum sumere.
Inqua questione qm̃ nẽ consequens ut ci¬
bus ille idolonthum sit. potuit enim uł
ab eis qui ibi abitinere deuertentes corpꝰ
refecerant obliuone seu uoluntate dimit¬
ti. ut illic ob aliam causam quãlibet poni.
breuit᷑ respondeo. Aut certum ẽ eẽ ido¬
lothiton. aut certumẽ ñc̃e. aut ignorat᷑.

Expanded text:
nta domestica et agrestia sunt habenda, ne nta domestica et agrestia sunt habenda, ne quis eis uel se uel alterum interimat, nec arbor aut restis, ne quis se inde suspendat, nec fenestra facienda est, ne per hanc se quisque praecipitet. quid plura commemorem, cum ea commemorando finire non possim? quid enim est in usu hominum bono ac licito, unde non possit etiam pernicies inrogari r Restat, ni fallor, ut dicamus aliquid de illo uiatore Christiano, quem commemorasti uictum famis necessitate, si nihil uspiam inuenerit nisi cibum in idolio positum, ubi alius nullus est hominum, utrum ei satius sit fame emori, quam illud in alimentum sumere. in qua quaestione quoniam non est consequens, ut cibus ille idolothytum sit, potuit enim uel ab eis, qui ibi ab itinere deuertentes corpus refecerant, obliuione seu uoluntate dimitti uel illic ob aliam causam quamlibet poni, breuiter respondeo. aut certum est esse idolothytum aut certum est non esse aut ignoratur.
Abbreviated transcription (Latin):
congruit ꝑsonȩ. Quiuͦ repelluntur aliquo
t̃rore ne male faciant. etiam ipsis aliquid
fortasse p̃statur. Itincautem dictum est.
ñ resistamus malo ne nos uindicta delectet.
quae alieno malo animum pascit. ut corre¬
ctionem hominum neglegamus. linde nec
ni murum circum duxerit. aliquis ex ipsoꝵ
usu ꝑcussus intereat. Neq enim reus est
xp̃ianus. sibos tius aliquen feriendo. uel
equus calcem iaciendo aliquem oceidat.
Aut ideo ñdebent xp̃iam boues habere
cornua. aut equus ungulas. aut dentes
ut intribuni notitiam ꝑferretur infidias
sibi a quibus dam ꝑditis p̃parari. & ob hoc
deductores accepit armatos. si uulla arma
scelerati homines incidissent. paulus ineffu¬
sione sanguinis eoꝵ suum crim̃ agnoseeret
Absit ut ea quȩ ꝓptͣ bonum ac licitum faci¬
mus aut habemus. si quid ꝑhȩc preter
nram uoluntatem cuiquam mali accide¬
rit. nobis imputetur. Alio quin nec ferram̃¬

Expanded text:
congruit personae. qui uero repelluntur aliquo congruit personae. qui uero repelluntur aliquo terrore, ne male faciant, etiam ipsis aliquid fortasse praestatur. hinc autem dictum est: Non resistamus malo, ne nos uindicta delectet, quae alieno malo animum pascit, non ut correctionem hominum neglegamus. unde nec ioni ...... et murum circumduxerit. aliquis ex ipsorum usu percussus intereat. neque enim reus est Christianus, si bos eius aliquem feriendo uel equus calcem iaciendo aliquem occidat, aut ideo non debent Christiani boues habere cornua aut equus ungulas aut dentes ut in tribuni notitiam perferretur insidias sibi a quibusdam perditis praeparari, et ob hoc deductores accepit armatos, si in illa arma scelerati homines incidissent, Paulus in effusione sanguinis eorum suum crimen agnosceret. absit, ut ea, quae propter bonum ac licitum facimus aut habemus, si quid per haec praeter nostram uoluntatem cuiquam mali acciderit, nobis inputetur. alioquin nec ferrame
Abbreviated transcription (Latin):
aquissacrificetur. nonideo utiq solis huius
luce ñutimur. quia ei sacrilegi ubi possunt
sacrificare nͣcessant. Sacrificatur ctiamuen¬
tis. quibus tam̃ utinur ad tantas nr̃as com¬
moditates. cum coꝵdem sacrificioꝵ fumum
ipsi quodamm haurire & uorare uideant᷑.
Si quis dubitat de aliqua carne utrumim¬
molaticia sit. & ne immolaticia. si ram co¬
gitationem tenuerit qđ immolaticiã sit. &
ea uescatur. ñ utiq peccat. quia nec est
nec iam putatur immolaticia. & si antea
putabatur. Neꝙ enim ñlicet corrigere co¬
gitationes. a falsitate inueritatem. Si qͥs
autẽ bonum putauerit ec̃ qđ malum ẽ.
& fecerit hoc putando. utiꝙ peccat. & ea
sunt om̃a peccata ignorantiȩ. quando qͥsq
bent fieri putat qd male fit. De occiden¬
dis hominibus ne abeis quisq occidatur n
mͥ placet consilium. nͥ forte sit miles. aut
publica functione teneatur. ut ñ pro se
amipsee̾. accepta legituna potestate. si eiꝰ

Expanded text:
aquis sacrificetur, non ideo utique solis huius aquis sacrificetur, non ideo utique solis huius luce sacrificare non cessant. Sacrificatur etiam ventis, quibus tamen utimur ad tantas nostras commoditates, cum eorumdem sacrificiorum fumum ipsi quodammodo haurire et vorare videantur. Si quis dubitat de aliqua carne, utrum immolatitia sit, et non est immolatitia, si eam cognitionem tenuerit quod immolatitia non sit, et ea vescatur, non utique peccat; quia nec est, nec jam putatur immolatitia, etsi antea putabatur. Neque enim non licet corrigere cogitationes a falsitate in veritatem. Si quis autem bonum putaverit esse quod malum est, et fecerit, hoc putando utique peccat. Et ea sunt omnia peccata ignorantiae, quando quisque bene fieri putat, quod male fit. 5. De occidendis hominibus ne ab eis quisque occidatur, non mihi placet consilium; nisi forte sit miles, aut publica functione tam ipse est, accepta legitima potestate, si eius
Abbreviated transcription (Latin):
tamquam idolotitum respuit. stolus uł qui¬
libet fructus in quolibet agro natus eius est
qui creauit. quia dominiẽ t̃ra & plenitudo
eius. & om̃is creatura dĩ bonaẽ. Sed su illud
qđ inagris nascitur consecratur idolo uł sa¬
crificatur. tunc int̃ idolotita deputandumẽ.
Cauendum ẽ enim. ne si putauerimus non ue¬
scendum holere ꝗd nascitur in horto templi
idoli. consequens sit ut existimemus ñ debu¬
isse apłos aput athenas cibum sumere. quia
ciuitas erat mineruȩ. eiusq numini consecra¬
ta. Hoc &e de puteo responderim. uł fonte
qui intemplo ẽ. Plus autem mouet re uera
si aliquia sacrificioꝵ infontem uł puteum ꝓi¬
ciatur. sed eadem ratio ẽ aeris qui omem fumũ
eũ. recipit. de quo supra dixximus. Aut si hoc
ideo putatur distare quia illud sacrificium
de quo fumus aeri confunditur ñsit ipsi ae¬
ri sedidolo alicui uł demonio. aliquando au¬
tẽ sic mittuntur sacrificia in aquas ut ipsis

Expanded text:
tamquam idolothytum respuit. holus uel quitamquam idolothytum respuit. holus uel quilibet fructus in quolibet agro natus eius est, qui creauit, quia domini est terra et plenitudo eius et omnis creatura dei bona est. sed si illud, quod in agris nascitur, consecratur idolo uel sacrificatur, tunc inter idolothyta deputandum est. cauendum est enim, ne, si putauerimus non uescendum holere, quod nascitur in horto templi idoli, consequens sit, ut existimemus non debuisse apostolos apud Athenas cibum sumere, quia ciuitas erat Mineruae eiusque numini consecrata. hoc et de puteo responderim uel fonte, qui in templo est. plus autem mouet re uera, si aliquid sacrificiorum in fontem uel puteum proiciatur. sed eadem ratio est aeris, qui omnem eum fumum recipit, de quo supra diximus, aut, si hoc ideo putatur distare, quia illud sacrificium, de quo fumus aeri confunditur, non fit ipsi aeri sed idolo alicui uel daemonio, aliquando autem sic mittuntur sacrificia in aquas, ut ipsis
Abbreviated transcription (Latin):
co alienoꝵ deoꝵ iuffit ligna ad holo caustum
adhiberi. & de ihericho ut om̃e aurum ar¬
gentum & eram̃tum inferretur inthessau¬
ros dñi. Qua ꝓpt̾ etiam illud qđ in ideutero¬
nomio scriptum ẽ. ñ concupisces argentum ut
aurum illoꝵ. nec accipies inde tibi. ne excedas.
res execram̃tum in domum tuam. & eris ana¬
thema sicut & illude̾. & offensione offendes.
& comquinatione inquinaberis ab ominatio¬
ne illa quia anathema ẽ. satis apparet aut
ipsos pͥuatos usus in talibus eẽ ꝓhibitos. aut ne
sic inde aliquid inferatur in domum ut hono¬
retur. Tunc ẽ enim ab ominatio & execratio
ñcum talibus sacrilegis honor aꝑtissima destru¬
ctione subuertitur. De escis autem idoloꝵ ni¬
chil amplius nos debere obseruare quam qđ
p̃cepit apłs. certus esto. Et ideo de hacreuer¬
ba euis recole. Quȩ si obscura eeñt. ꝓmodulo
nr̃o exxponeremus. Non autẽ peccat qui cibũ
postea nesciens manducauerit. quẽ prius

Expanded text:
co alienorum deorum iussit ligna ad holocaustum co alienorum deorum iussit ligna ad holocaustum adhiberi et de Hiericho, ut omne aurum, argentum et aeramentum inferretur in thesauros domini. quapropter etiam illud, quod in Deuteronomio scriptum est: Non concupisces argentum uel aurum illorum nec accipies inde tibi, ne excedas pres execramentum in domum tuam et eris anathema, sicut et illud est, et offensione offendes et coinquinatione inquinaberis abominatione illa, quia anathema est. satis apparet aut ipsos priuatos usus in talibus esse prohibitos aut, ne sic inde aliquid inferatur in domum, ut honoretur; tunc est enim abominatio et execratio, non cum in talibus sacrilegus honor apertissima destructione subuertitur. De escis autem idolorum nihil amplius nos debere obseruare, quam quod praecepit apostolus, certus esto. et ideo de hac re uerba eius recole, quae si obscura essent, pro modulo nostro exponeremus. non autem peccat, qui cibum postea nesciens manducauerit, quem prius
Abbreviated transcription (Latin):
lauacroꝵ. Neq enim sp̃m deducere de aere
dubitamus. in quem scimus ire fumum exx aris
om̃ibus & incensis demonioꝵ. Unde apparet
illud eẽ ꝓhibitum. ne in honorẽ alienoꝵ demo¬
moꝵ deoꝵ aliqua re utamur. aut ut existime¬
mur sic eam accipiendo aut quamuis animo
contemnamus eos tam̃ qui nr̃m animum igno¬
rant adhec honoranda edificemus. & cum
templa. idola. luci. & si quid huiusmodi data
potestate euertuntur. quamuis manifestum t̃
cum id agimus ñ ea nos honorare sed potuis
detestari ideo tam̃ inusus nr̃os pͥuatos dum
taxat & ꝓpͥos ñ debemus inde aliquid usur¬
pare. ut appareat nos pretate ista destruere
ñ auaritia. Cum uͦ inusus communes ñ ꝓprios
ac priuatos uł inhonorem dĩ ueri conuertun¬
tur. hoc de illisfit. qđ de ipsis hominibus.
cum ex sacrilegis & impus in urram religio¬
nem mutantur. stoc ds̃ intelligit᷑ docusse.
illis testimonus quȩ ipse posusti. cum delu¬

Expanded text:
lauacrorum. neque enim spiritum deducere de aere lauacrorum. neque enim spiritum deducere de aere dubitamus, in quem scimus ire fumum ex aris omnibus et incensis daemoniorum. unde apparet illud esse prohibitum, ne in honorem alienorum deorum aliqua re utamur aut uti existimemur sic eam accipiendo, ut, quamuis animo contemnamus, eos tamen, qui nostrum animum ignorant, ad haec honoranda aedificemus. et cum templa, idola, luci et si quid huius modi data potestate euertuntur, quamuis manifestum est, cum id agimus, non ea nos honorare, sed potius detestari, ideo tamen in usus nostros priuatos dum taxat et proprios non debemus inde aliquid usurpare, ut appareat nos pietate ista destruere, non auaritia. cum uero in usus communes, non proprios ac priuatos, uel in honorem dei ueri conuertuntur, hoc de illis fit, quod de ipsis hominibus, cum ex sacrilegis et impiis in ueram religionem mutantur. hoc deus intellegitur docuisse illis testimoniis, quae ipse posuisti, cum de lu
Abbreviated transcription (Latin):
Aliauͦ questioẽ utrum ea pace debeamus uti.
quȩ int alios inuicem uirantes factaẽ. Qđ si
noluerimus. ubi uiuamus in t̾ris nescio. utrum
inuenire possimus. Neq enim tantum mͦ limi¬
ti. sed uniuersis ꝓuincus pax conciliatur ui¬
ratione barbarica. llnde & illud sequetur ut
ut ñ fruges tantum quȩ ab eis custt diuntur
qui ꝑ deos falsos uirauerunt. sedubiq inquina¬
ta sint om̃a que ipsa pace muniuntur. quam
uiratio illa confirmat. Qd si absurdissimum ẽ
dicere. nec illa te moueant quȩ mouebant. ltẽ
si de area ut torculari tollatur aliquid ad sa¬
crificia demonioꝵ sciente xp̃iano. ideo peccat
si fieri ꝑmitut. ubi ꝓhibendi potestasẽ. Qđ
si factum comperit aut ꝓhibendi potestatem
ñ habuit. utitur mundis reliquis fructibꝰ un¬
de illa sublata sunt. sicut fontibus utimur
de quibus hauriri a quam adusum sacrisici¬
orum certissime scimus. Fadem ẽ etiam ratio

Expanded text:
alia uero quaestio est, utrum ea pace debeamus uti, alia uero quaestio est, utrum ea pace debeamus uti, quae inter alios inuicem iurantes facta est. quod si noluerimus, ubi uiuamus in terris, nescio utrum inuenire possimus. neque enim tantum modo limiti sed uniuersis prouinciis pax conciliatur iuratione barbarica. unde et illud sequetur, ut non fruges tantum, quae ab eis custodiuntur, qui per deos falsos iurauerunt, sed ubique inquinata sint omnia, quae ipsa pace muniuntur, quam iuratio illa confirmat. quod si absurdissimum est dicere, nec illa te moueant, quae mouebant. Item si de area uel torculari tollatur aliquid ad sacrificia daemoniorum sciente Christiano, ideo peccat, si fieri permittit, ubi prohibendi potestas est. quod si factum comperit aut prohibendi potestatem non habuit, utitur mundis reliquis fructibus, unde illa sublata sunt, sicut fontibus utimur, de quibus hauriri aquam ad usum sacrificiorum certissime scimus. eadem est etiam ratio
Abbreviated transcription (Latin):
sibi iurari fecit. quam ille qui ei iurat deos fal¬
sos colit. Cui questioni possunt illa testimonia
suffragari que ipse commemorasti de laban &
ab imelech. sitam̃ abimelech ꝑ deos suos uirauit.
ẽ. quȩ merito fortassis moueret. n̾illa exempla
occurrissent de isaac & iacob & si qua alia pos¬
sunt inueniri. si tam̃ aliua ñ adhuc mouet qd
innouo testam̃to dictum t̃. ne omnino iuremus.
Qd mͥ quidem ꝓpterea dictum uidetur. ñ quia
uerum urare peccatum ẽ. sed quia peierare
immane peccatum ẽ. a quo nos longe ẽe uolu¬
it. qui omnino ne uiremus admonuit. Sedtͥ
aliua uderi scio. unde nunc disputandumñ
ẽ. ut illud potius agamus unde me consulen¬
dum putasti. f inde sicut ñiuras. ita nec alium
si hoc placet iurare compellas. Quamis dictũ
sit ne uiremus. nusquã autem in scripturis sẽĩs
legi meminerim nt ab alio uirationẽ accipiamꝰ.

Expanded text:
sibi iurari fecit, quoniam ille, qui ei iurat, deos falsibi iurari fecit, quoniam ille, qui ei iurat, deos falsos colit. cui quaestioni possunt illa testimonia suffragari, quae ipse commemorasti de Laban et Abimelech, si tamen Abimelech per deos suos iurauit  quaestio est, quae me merito fortassis moueret, nisi illa exempla occurrissent de Isaac et Iacob et si qua alia possunt inueniri, si tamen illud non adhuc mouet, quod in nouo testamento dictum est, ne omnino iuremus. quod mihi quidem propterea dictum uidetur, non quia uerum iurare peccatum est, sed quia periurare immane peccatum est, a quo nos longe esse uoluit, qui omni modo ne iuremus admonuit.. sed tibi aliud uideri scio, unde nunc disputandum non est, ut illud potius agamus, unde me consulendum putasti. proinde sicut non iuras, ita nec alium, si hoc placet, iurare compellas, quamuis dictum sit, ne iuremus, nusquam autem in scripturis sanctis legi meminerim, ne ab alio iurationem accipiamus.