comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
cuutatis. quando nec fossa ualloq ab ignauissimo ad opera ac muniendii
hoste clausi essent & erumpere si non sine magno periculo. tamen sine
certa pernitie possent. Quod si illis ut decurrere ex capitolio armatis
in hostem licuit quo sepe modo obsessi in obsidentes eruperunt ita
nobis equo aut iniquo loco dimicandi tantum modo cum hoste copia
esset non mihi paterni animi indoles in consilio dando deesset. Fqu¬
dem mortem pro patria praeclaram esse fateor. & me uel deuouere
pro populo.r. legionibusq uel in medios me ĩmittere hostes paratus sũ
Sed hic patriam uideo. hic quicquid romanoꝵ legionum est que nisi
prose ipsis ad mortem ruere uolunt quid habent quod morte sua ser¬
uent: Tecta sua dicat aliquis & moenia. & eam turbam aqua urbs in¬
colitur. Una hercle produntur ea omnia deleto hoc exercitu. non ser¬
uantur. quis enim ea tuebitur : Imbellis uidelicet atq inermis multi¬

Expanded text:
ciuitatis, quando nec fossa ualloque ab ignauissimo ad opera ac muniendum ciuitatis, quando nec fossa ualloque ab ignauissimo ad opera ac muniendum hoste clausi essent et erumpere, si non sine magno periculo, tamen sine certa pernicie possent. quod si, illis ut decurrere ex Capitolio armatis in hostem licuit, quo saepe modo obsessi in obsidentes eruperunt, ita nobis aequo aut iniquo loco dimicandi tantummodo cum hoste copia esset, non mihi paterni animi indoles in consilio dando deesset. equidem mortem pro patria praeclaram esse fateor et me uel deuouere pro populo Romano legionibusque uel in medios me immittere hostes paratus sum; sed hic patriam uideo, hic quidquid Romanarum legionum est; quae nisi pro se ipsis ad mortem ruere uolunt, quid habent quod morte sua seruent? tecta urbis, dicat aliquis, et moenia et eam turbam a qua urbs incolitur. immo hercule produntur ea omnia deleto hoc exercitu, non seruantur. quis enim ea tuebitur? imbellis uidelicet atque inermis multi
Abbreviated transcription (Latin):
ondit. Et quoniam ne uicti quidem ac capti fortunam fateri scirent in¬
ermes cum singulis uestimentis sub uigum missurum. alias conditiones
acis equas uictis ac uictoribus fore. Si agro sannitium decederetur. co¬
loniae educerentur. Suis in de legibus romanum ac sannitem equo fede¬
re uicturum. His conditionibus paratum se esse fedus cum consulibus
ferire. Siquid eoꝵ displiceat legatos redire ad se uetuit. Haec cum lega¬
tio renuntiaretur tantus gemitus omnium subito exortus est tantaq
mestitia incessit ut non grauius accepturi uiderentur si nuntiaretur om¬
ubus eo loco mortem appetendam esse. Cum dui silentium fuisset nec
consules aut federe tam turpi aut contra fedus tam necessarium hiscere
possent tum. L. lentulus qui tum princeps legatoꝵ uirtute atq hono¬
ribus erat patrem meum inquit consulem sepe audiui memorantem se
in capitolio unum non fuisse auctorem senatui redimende auro agalis

Expanded text:
ondit; et, quoniam ne uicti quidem ac capti fortunam fateri scirent, inondit; et, quoniam ne uicti quidem ac capti fortunam fateri scirent, inermes cum singulis uestimentis sub iugum missurum; alias condiciones pacis aequas uictis ac uictoribus fore: si agro Samnitium decederetur, coloniae abducerentur, suis inde legibus Romanum ac Samnitem aequo foedere uicturum; his condicionibus paratum se esse foedus cum consulibus ferire; si quid eorum displiceat, legatos redire ad se uetuit. haec cum legatio renuntiaretur, tantus gemitus omnium subito exortus est tantaque maestitia incessit ut non grauius accepturi uiderentur, si nuntiaretur omnibus eo loco mortem oppetendam esse. cum diu silentium fuisset nec consules aut pro foedere tam turpi aut contra foedus tam necessarium hiscere possent, L. Lentulus , qui tum princeps legatorum uirtute atque honoribus erat, 'patrem meum' inquit, 'consules, saepe audiui memorantem se in Capitolio unum non fuisse auctorem senatui redimendae auro a Gallis
Abbreviated transcription (Latin):
set bellum differre. Tertium nullum consilium esse. Cum filius aliiq
principes percontando exquirerent quid si media uia consilii caperet᷑
ut & dimitterentur incolumes & leges his uire belli uictis imponerẽtur:
Ista quidem sententia inquit ea est quae neq amicos parat nec inimicos
ollit. Seruate modo quos ignominia irritaueritis. Ea est romana gens
quae uicta quiescere nesciat. Uiuet semper in pectoribus illorum quicꝗd
istuc presens necessitas inusserit nec eos ante multiplices penas expetitas a
uobis quiescere sinet. Neutra sententia accepta herennius domum ex cas¬
tris est auectus. Et in castris romanis cum frustra multi conatus ad erum¬
endum capti essent & iam omnium rerum in opia esset uicti necessitate
legatos mittunt qui primum pacem equam peterent si pacem non impe¬
trarent uti prouocarent ad pugnam. Tum pontius debellatum esse resp¬

Expanded text:
set, bellum differre; tertium nullum consilium esse. cum filius aliique set, bellum differre; tertium nullum consilium esse. cum filius aliique principes percontando exsequerentur, quid si media uia consilii caperetur, ut et dimitterentur incolumes et leges iis iure belli uictis imponerentur, 'ista quidem sententia' inquit 'ea est, quae neque amicos parat nec inimicos tollit. seruate modo quos ignominia inritaueritis; ea est Romana gens, quae uicta quiescere nesciat. uiuet semper in pectoribus illorum quidquid istuc praesens necessitas inusserit neque eos ante multiplices poenas expetitas a uobis quiescere sinet.' neutra sententia accepta Herennius domum e castris est auectus. et in castris Romanis cum frustra multi conatus ad erumpendum capti essent et iam omnium rerum inopia esset, uicti necessitate legatos mittunt, qui primum pacem aequam peterent; si pacem non impetrarent, uti prouocarent ad pugnam. tum Pontius debellatum esse resp
Abbreviated transcription (Latin):
exercitus romanos consultus ab nuntio filii censuit omnes inde qͣ pri¬
mum inuiolatos dimittendos. Quae ubi spreta sententia est iterumq
codem remeante nuntio consulebatur censuit ad unum omnes interfi¬
ciendos. Quae ubi tam discordia inter se uelut ex ancipiti oraculo respõ¬
sa data sunt quamꝗͣ filius ipse in primis iam animum quoq patris cõ¬
seniisse in affecto corpore rebatur tamen consensu omnium uictus est¬
ut ipsum in consilium acciret. Nec grauatus senex plaustro in castra di¬
citur aduectus. uocatusq in consilium ita ferme locutus esse ut nihil sen¬
tentia suae mutaret. causas tantũ adiceret. Priore se consilio quod op¬
timum duceret cum potentissimo populo perungens beneficium perpe¬
uam firmare pacem amicitiamq. Altero consilio in multas aetates qui¬
bus amissis duobus exercitibus haud facile receptura uires romana res es¬

Expanded text:
exercitus Romanos, consultus ab nuntio filii censuit omnes inde quam priexercitus Romanos, consultus ab nuntio filii censuit omnes inde quam primum inuiolatos dimittendos. quae ubi spreta sententia est iterumque eodem remeante nuntio consulebatur, censuit ad unum omnes interficiendos. quae ubi tam discordia inter se uelut ex ancipiti oraculo responsa data sunt, quamquam filius ipse in primis iam animum quoque patris consenuisse in adfecto corpore rebatur, tamen consensu omnium uictus estut ipsum in consilium acciret. nec grauatus senex plaustro in castra dicitur aduectus uocatusque in consilium ita ferme locutus esse, ut nihil sententiae suae mutaret, causas tantum adiceret: priore se consilio, quod optimum duceret, cum potentissimo populo per ingens beneficium perpetuam firmare pacem amicitiamque; altero consilio in multas aetates, quibus amissis duobus exercitibus haud facile receptura uires Romana res es
Abbreviated transcription (Latin):
montium per siluas qua ferri arma poterunt eamus. modo ad hostẽ
peruenire liceat. quem per annos iam prope.xxx. uincimus. Omnia
equa & plana erunt romano in perfidum sannitem pugnanti. Alius
quo aut qua camus: Num montes moliri sede sua paramus : dum hec
imminebunt uiga qua tu ad hostem uenies: armati mermes fortes
ignaui pariter omnes capti atq uicti sumus. Ne ferrum quidem ad
bene moriendum oblaturus est hostis. sedens conficiet bellum. Nis
inuncem sermonibus qua cibi qua quietis immemores nox traducta est.
Ne sannitibus quidem consilium in tam laetis suppetebat rebus. Itaq u¬
niuersi herennium pontium patrem imperatoris per litteras consulen¬
dum censent. At is grauis annis non militaribus solum sed ciuilibus
quoq abscesserat muneribus. In corpore tamen affecto uigebat uis ani¬
mi consiluq. Is ubi accepit ad furculas caudinas inter duos saltus esse

Expanded text:
montium, per siluas, qua ferri arma poterunt, eamus; modo ad hostem montium, per siluas, qua ferri arma poterunt, eamus; modo ad hostem peruenire liceat quem per annos iam prope triginta uincimus: omnia aequa et plana erunt Romano in perfidum Samnitem pugnanti'; alius: 'quo aut qua eamus? num montes moliri sede sua paramus? dum haec imminebunt iuga, qua tu ad hostem uenies? armati, inermes, fortes, ignaui, pariter omnes capti atque uicti sumus; ne ferrum quidem ad bene moriendum oblaturus est hostis; sedens bellum conficiet.' his in uicem sermonibus qua cibi qua quietis immemor nox traducta est. ne Samnitibus quidem consilium in tam laetis suppetebat rebus; itaque uniuersi Herennium Pontium, patrem imperatoris, per litteras consulendum censent. iam is grauis annis non militaribus solum sed ciuilibus quoque abscesserat muneribus; in corpore tamen adfecto uigebat uis animi consiliique. is ubi accepit ad Furculas Caudinas inter duos saltus clausos esse
Abbreviated transcription (Latin):
tenet. Intuentesq alii alios cum alterum quisq compotem magis mẽ¬
tis ac consilu ducerent diui immobiles silent. Deinde ubi praetoria cõ¬
sulum erigi indere & expedire quosdam utilia operi quamq̃ ludi¬
brio fore munientes perditis rebus ac spe omni adempta cernebant ta¬
men ne culpam malis adderent pro se quisq nec hortante ullo nec mn¬
perante ad muniendum uersi castra propter aquam uallo circumdan
Sua ipsi opera laboremq urritum praeterqͣ quod hostes superbe inceni¬
bant cum miserabili confessione eludentes. Ad consules mestos neqa¬
uocantes quidem in consilium quando nec consilio nec auxilio locus
esset sua sponte legati ac tribuni conueniunt. Militesq ad pretorum
uersi openi quam uix dii immortales ferre poterant ab ducibus expos¬
cunt. Quaerentes magis quam consultantes nox oppressit. Cum pro
ingenio quisq fremerent alius per obices uiarum alius per aduersa

Expanded text:
tenet, intuentesque alii alios, cum alterum quisque compotem magis mentenet, intuentesque alii alios, cum alterum quisque compotem magis mentis ac consilii ducerent, diu immobiles silent; deinde, ubi praetoria consulum erigi uidere et expedire quosdam utilia operi, quamquam ludibrio fore munientes perditis rebus ac spe omni adempta cernebant, tamen, ne culpam malis adderent, pro se quisque nec hortante ullo nec imperante ad muniendum uersi castra propter aquam uallo circumdant, sua ipsi opera laboremque inritum, praeterquam quod hostes superbe increpabant, cum miserabili confessione eludentes. ad consules maestos, ne aduocantes quidem in consilium, quando nec consilio nec auxilio locus esset, sua sponte legati ac tribuni conueniunt militesque ad praetorium uersi opem, quam uix di immortales ferre poterant, ab ducibus exposcunt. querentes magis quam consultantes nox oppressit, cum pro ingenio quisque fremerent, alius 'per obices uiarum,' alius, 'per aduersa
Abbreviated transcription (Latin):
furculas caudinas. breuior. Sed ita natus locus est. Saltus duo alti ang¬
usti siluosiq sunt. montibus circa perpetuis inter se iuincti. lacet inter
eos satis patens clausus in medio campus. herbidus. aquosusq. per quẽ
medium iter est. Sed ante ꝗͣ uenias ad eum. intrandae primae angustiae
sunt. & aut eadem qua te insinuaueris retro uia repetenda aut sure
porro pergas per alium saltum arctiorem impeditioremq euadendum.
In eum campum cum uia alia percauam rupem romani remisso agmi
ne ad alias angustias protinus pergerent septas deiectu arboꝵ saxo¬
rumq ingentium obiacentem molem inuenere. Cum fraus hostilis
apparuisset praesidium etiam in summo saltu conspicitur. Citati inde
retro qua uenerant pergunt repetere uiam eam quoq clausam sua
obice armisq inueniunt. Sistunt inde gradum sine ulliuis imperio.
tuporq omnium animos ac uelut torpor quidam insolitus membra

Expanded text:
Furculas Caudinas, breuior; sed ita natus locus est: saltus duo alti angFurculas Caudinas, breuior; sed ita natus locus est: saltus duo alti angusti siluosique sunt montibus circa perpetuis inter se iuncti. iacet inter eos satis patens clausus in medio campus herbidus aquosusque, per quem medium iter est; sed antequam uenias ad eum, intrandae primae angustiae sunt et aut eadem qua te insinuaueris retro uia repetenda aut, si ire porro pergas, per alium saltum artiorem impeditioremque euadendum. in eum campum uia alia per cauam rupem Romani demisso agmine cum ad alias angustias protinus pergerent, saeptas deiectu arborum saxorumque ingentium obiacente mole inuenere. cum fraus hostilis apparuisset, praesidium etiam in summo saltu conspicitur. citati inde retro, qua uenerant, pergunt repetere uiam; eam quoque clausam sua obice armisque inueniunt. sistunt inde gradum sine ullius imperio stuporque omnium animos ac uelut torpor quidam insolitus membra
Abbreviated transcription (Latin):
nos gesturos. Haec non laeta magis qͣ uera uaticinatus exercitu educto
circa caudium castra ꝗͣ potest occultissime ducit. Inde ad calaciam ubi
iam consules romanos castraq esse audiebat milites decem pastorum
abitu mittit. pecoraq diuersos alium alibi haud procul romanis pas¬
cere iubet praesidus. Ubi inciderint in praedatores ut idem omnibus
sermo constet legiones sannitium in apulia esse. Luceriam omnibus
copis circumsedere. nec procul abesse quin ui capiant. Iam iste rumor
ante de industria uulgatus uenerat ad romanos. sed fidem auxere cap¬
tiui. Eo maxime quod sermo inter omnes congruebat. Haud erat dubi¬
am quin lucerinis opem romanus ferret. bonis ac fidelibus sotus. simuln
apulia omnis ad praesentem terrorem deficeret. Ea modo qua irent con¬
sultatio fuit. Duae ad luceriam ferebant uiae. Altera praeter oram superi
maris. patens apertaq sed quanto tutior tanto fere longior. Altera per

Expanded text:
is gesturos.' haec non laeta magis quam uera uaticinatus, exercitu educto is gesturos.' haec non laeta magis quam uera uaticinatus, exercitu educto circa Caudium castra quam potest occultissime locat. inde ad Calatiam, ubi iam consules Romanos castraque esse audiebat, milites decem pastorum habitu mittit pecoraque diuersos alium alibi haud procul Romanis pascere iubet praesidiis; ubi inciderint in praedatores, ut idem omnibus sermo constet legiones Samnitium in Apulia esse, Luceriam omnibus copiis circumsedere, nec procul abesse quin ui capiant. iam is rumor ante de industria uolgatus uenerat ad Romanos, sed fidem auxere captiui eo maxime quod sermo inter omnes congruebat. haud erat dubium quin Lucernis opem Romanus ferret, bonis ac fidelibus sociis, simul ne Apulia omnis ad praesentem terrorem deficeret: ea modo, qua irent, consultatio fuit. duae ad Luceriam ferebant uiae, altera praeter oram superi maris, patens apertaque sed quanto tutior tanto fere longior, altera per
Abbreviated transcription (Latin):
federi : quid dus arbitris federis debeo: Quem tibi tuarum irarum qu¬
em meorum suppliciorum uidicem feram: Neminem neq publicum
neq priuatum fugio. Quod si nihil cum potentiore uiris humani re¬
linquitur inopi iam ego ad deos uindices intolerandae superbiae confu¬
giam. & praecabor ut iras suas uertant in eos quibus non suae reddite res
non alienae accumulatae satis sint. Quoꝵ seuitiam non mors noxiorum
non deditio examinatoꝵ corporum non bona sequentia domini dedi¬
tionem exsacient. placari nequeant nisi hauriendum sanguinem la¬
niandaq uiscera nostra prebuerimus. Iustum est bellum sannites qui¬
bus necessarium. & pia arma quibus nulla nisi in armis relinquit̃ spes.
Proinde cum rerum humanarum maximum momentũ sit quã propi¬
tus rem quã aduersis agant dus procerto habete priora bella aduer¬
sus deos magis q̃ homines gessisse. hoc quod instat ducibus ipsis dus¬

Expanded text:
foederi, quid dis arbitris foederis debeo? quem tibi tuarum irarum, qufoederi, quid dis arbitris foederis debeo? quem tibi tuarum irarum, quem meorum suppliciorum iudicem feram? neminem, neque populum neque priuatum, fugio. quod si nihil cum potentiore iuris humani relinquitur inopi, at ego ad deos uindices intolerandae superbiae confugiam et precabor, ut iras suas uertant in eos quibus non suae redditae res, non alienae accumulatae satis sint; quorum saeuitiam non mors noxiorum, non deditio exanimatorum corporum, non bona sequentia domini deditionem exsatient, placari nequeant nisi hauriendum sanguinem laniandaque uiscera nostra praebuerimus. iustum est bellum, Samnites, quibus necessarium, et pia arma, quibus nulla nisi in armis relinquitur spes. proinde, cum rerum humanarum maximum momentum sit quam propitiis rem, quam aduersis agant dis, pro certo habete priora bella aduersus deos magis quam homines gessisse, hoc quod instat ducibus ipsis d
Abbreviated transcription (Latin):
EMITURTIUNCANNUM NOBILIS
clade romana caudina pax.T. ueturio caluno syn¬
rio postumio consulibus. Sannites eo anno inpera¬
torem. C. pontium herennu filium habuerunt pt̃¬
tre longe prudentisimo natum. primum ipsumbel¬
latorem ducemq. Is ubi legati qui ad dedendas res
missi erant pace infecta redierunt. ne nihil actum
inquit hac legatione censeatis expiatum est quicquid ex federe rupto ra¬
rum in nos celestium fuit. Satis scio quibuscumq dus cordi fuit subig
nos ad necessitatem dedendi res quae a nobis ex federe repetite fuerunt
his non fuisse cordi superbe ab romanis federis expiationem spretam.
Quid enim ultra fieri ad placandos deos mitigandosq homines potuit q̃
quod nos fecimus: Res hostium in praeda captas quae belli ure nostre
uidebantur remisimus. Auctores belli quia uiuos non potuimus perf¬
unctos iam fato dedidimus. Bona eoꝵ nequid ex contagione nox ae
remaneret penes nos romam portauimus. Quid ultra tibi romanae: quid

Expanded text:
itur hunc annum nobilis clade Romana Caudina pax T. Ueturio Caluino Sp. Postumio consulibus. Samnites eo anno imperatorem C. Pontium Herenni filium habuerunt, patre longe prudentissimo natum, primum ipsum bellatorem ducemque. is, ubi legati qui ad dedendas res missi erant pace infecta redierunt, 'ne nihil actum' inquit 'hac legatione censeatis, expiatum est quidquid ex foedere rupto irarum in nos caelestium fuit. satis scio, quibuscumque dis cordi fuit subigi nos ad necessitatem dedendi res quae ab nobis ex foedere repetitae fuerant, iis non fuisse cordi tam superbe ab Romanis foederis expiationem spretam. quid enim ultra fieri ad placandos deos mitigandosque homines potuit quam quod nos fecimus? res hostium in praeda captas, quae belli iure nostrae uidebantur, remisimus; auctores belli, quia uiuos non potuimus, perfunctos iam fato dedidimus; bona eorum, ne quid ex contagione noxae remaneret penes nos, Romam portauimus. quid ultra tibi, Romane, quid
Abbreviated transcription (Latin):
lu nocte impetum factum eumq a coniuratis comprehensum ut dux
fieret. Inde ad quartum lapidem profectos loco munito consedisse
Nec ab ducibus mentionem concordiae ortam. Sed repente cum in a¬
ciem armati exercitus processissent salutationem factam & permix¬
tos dextras uingere ac complecti inter se lacrimantes milites coepis¬
se. Coactosq consules cum uiderent auersos a dimicatione militũ
animos retulisse ad patres de concordia reconcilianda. Adeo nihil
preterꝗ̃ seditionem finsse eamq compositam inter antiquos aucto¬
res stat. Et hinius fama seditionis & susceptum cum samnitibus gra¬
ue bellum aliquot populos ab romana societate auertit. Et pre¬
ter latinorum infidum iam du foedus priuernates etiam norbam
atque seciam finitimas colonias romanas incursione subita depopu¬
lati sunt.

Expanded text:
li nocte impetum factum eumque a coniuratis comprehensum ut dux li nocte impetum factum eumque a coniuratis comprehensum ut dux fieret; inde ad quartum lapidem profectos loco munito consedisse; nec ab ducibus mentionem concordiae ortam sed repente, cum in aciem armati exercitus processissent, salutationem factam et permixtos dextras iungere ac complecti inter se lacrimantes milites coepisse coactosque consules, cum uiderent auersos a dimicatione militum animos, rettulisse ad patres de concordia reconcilianda. adeo nihil praeterquam seditionem fuisse eamque compositam inter antiquos rerum auctores constat. et huius fama seditionis et susceptum cum Samnitibus graue bellum aliquot populos ab Romana societate auertit, et prter Latinorum infidum iam diu foedus Priuernates etiam Norbam atque Setiam, finitimas colonias Romanas, incursione subita depopulati sunt.
Abbreviated transcription (Latin):
lonius obtestatus p.c. ne suum honorem pluris ꝗͣ concordiam ciui¬
tatis extimarent perpulit ut id quoq ferretur. Eque impotens pos¬
tulatum fuit ut de stipendio equitum merebant autem triplex ea
tempestate. era demerentur. quod aduersati conuiration fuissẽt
Praeter haec inuenio apud quosdam. L. genutium tri. pl. tulisse ad
plebem ne fenerare liceret. Item aliis plebiscitis cautum. ne quis
eundem magistratum intra decem annos caperet. Neu duos mag¬
istratus uno anno gereret. Utiq liceret consules ambos plebeios crea¬
ri. Quae si omnia concessa sunt plebi apparet haud paruas uires de¬
fectionem habuisse. Alus annalibus proditum est neq dictatorem
ualerium dictum. sed per consules omnem rem actam. neq ante¬
ꝗͣ roma ueniretur sed romae eam multitudinem coniuratorum ad
arma consternatam esse nec in.I. quintii uillam sed in aedis.C. mã¬

Expanded text:
lonius obtestatus patres conscriptos ne suum honorem pluris quam concordiam ciuilonius obtestatus patres conscriptos ne suum honorem pluris quam concordiam ciuitatis aestimarent, perpulit ut id quoque ferretur. aeque impotens postulatum fuit ut de stipendio equitum—merebant autem triplex ea tempestate—aera demerentur, quod aduersati coniurationi fuissent. praeter haec inuenio apud quosdam L. Genucium tribunum plebis tulisse ad plebem ne fenerare liceret; item aliis plebi scitis cautum ne quis eundem magistratum intra decem annos caperet neu duos magistratus uno anno gereret utique liceret consules ambos plebeios creari. quae si omnia concessa sunt plebi, apparet haud paruas uires defectionem habuisse. aliis annalibus proditum est neque dictatorem Ualerium dictum sed per consules omnem rem actam neque antequam Romam ueniretur sed Romae eam multitudinem coniuratorum ad arma consternatam esse nec in T. Quincti uillam sed in aedes C. Man
Abbreviated transcription (Latin):
mel plebi iterum legionibus cautum sit ne fraudi secessio esset. Qu¬
intio collaudato cocteris bonum animum habere uissis dictator eq¬
uo citato ad urbem reuectus auctoribus patribus tulit ad populum
in luco petilini necui militum fraudi sccessio esset. Orauit etiam bo¬
ia uenia quirites: nequis eam rem ioco serioue cuiquam exprobaret.
Lex quoq sacrata militaris lata est. Necuius militis scripti nomen ni¬
si ipso uolente deleretur. Additumq legi. nequis ubi tribunus mi¬
litum fuisset postea ordinum ductor esset. Id propter solonium
postulatum est a coniuratis. qui alternis prope annis & tribunus
militum & primus centurio erat quem nunc primipili appellant
Huic infensi milites erant. quod semper aduersatus nouis consilus
fuisset. & ne particeps eoꝵ esset qui a lautulis fugissent. Itaq cum
hoc unum propter salonium ab senatu non impetraretur. tum sa¬

Expanded text:
mel plebi, iterum legionibus cautum sit ne fraudi secessio esset. Qumel plebi, iterum legionibus cautum sit ne fraudi secessio esset. Quinctio conlaudato, ceteris bonum animum habere iussis, dictator equo citato ad urbem reuectus auctoribus patribus tulit ad populum in luco Petelino ne cui militum fraudi secessio esset. orauit etiam bona uenia Quirites ne quis eam rem ioco serioue cuiquam exprobraret. lex quoque sacrata militaris lata est ne cuius militis scripti nomen nisi ipso uolente deleretur; additumque legi ne quis, ubi tribunus mlitum fuisset, postea ordinum ductor esset. id propter P. Salonium postulatum est ab coniuratis, qui alternis prope annis et tribunus militum et primus centurio erat, quem nunc primi pili appellant. huic infensi milites erant, quod semper aduersatus nouis consiliis fuisset et, ne particeps eorum esset, qui ab Lautulis fugissent. itaque cum hoc unum propter Salonium ab senatu non impetraretur, tum Sa
Abbreviated transcription (Latin):
us mei est meliorem pacis ꝗͣ belli habetis ducem. Non enim illa mo¬
do uolscus aut sannis sed romanus uerba fecit uester consul uester
imperator milites. Cuius auspicia pro uobis experti nolite aduersus
uos uelle experiri. Qui pugnarent uobiscum infestius & alios duces
senatus habuit. qui maxime militibus suis parceret cui plurimum uos
imperatori uestro crederetis eum elegit. Pacem etiam qui uincere pos¬
sunt uolunt. quid nos uelle oportet: Quin omissis ira & spe fallaci¬
bus auctoribus nos ipsos nostraq omnia cognite permittimus fidei.
Approbantibus clamore cunctis .T. quincius ante signa progressus in
potestate dictatoris milites fore dixit. Orauit ut causam miseroꝵ
cuium susciperet. susceptamq eadem fide qua rem p. administrare
solitus esset tueretur. Sibi se priuatim nihil cauere. nolle alibi ꝗͣ in
innocentia spem habere militibus cauendum quod apud patres se¬

Expanded text:
us mei est, meliorem pacis quam belli habetis ducem. non enim illa mous mei est, meliorem pacis quam belli habetis ducem. non enim illa modo Uolscus aut Samnis sed Romanus uerba fecit, uester consul, uester imperator, milites, cuius auspicia pro uobis experti nolite aduersus uos uelle experiri. qui pugnarent uobiscum infestius, et alios duces senatus habuit: qui maxime uobis, suis militibus, parceret, cui plurimum uos, imperatori uestro, crederetis, eum elegit. pacem etiam qui uincere possunt uolunt: quid nos uelle oportet? quin omissis ira et spe, fallacibus auctoribus, nos ipsos nostraque omnia cognitae permittimus fidei?' approbantibus clamore cunctis T. Quinctius ante signa progressus in potestate dictatoris milites fore dixit; orauit ut causam miserorum ciuium susciperet susceptamque eadem fide qua rem publicam administrare solitus esset tueretur: sibi se priuatim nihil cauere; nolle alibi quam in innocentia spem habere; militibus cauendum, quod apud patres se
Abbreviated transcription (Latin):
Si dimicandum est inducite in animum quod non induxerunt pa¬
tres auiq uestri. non illi qui in sacrum montem secesserunt. non hi
qui postea auentinum insederunt. Expectate dum uobis singulis ut
olim coriolano matres coniugesq crinibus passis obue ab urbe ueni¬
ant. sum uolscorum legiones quia romanum habebant ducem quie¬
uerunt. Uos romanus exercitus ne destiteritis imperio bello.T. quin¬
ti quocumq istic loco seu uolens seu inintus constitisti si dimicandum
erit tum tu in nouissimos te recipito. fugeris etiam honestius tergum¬
q ciui dederis ꝗͣ pugnaueris contra patriam.Nunc ad pacificandum
bene atq honeste inter primos stabis. & colloquii huius salutaris in¬
terpres fueris. Postulate equa & ferte. quamquam uel iniquis stan¬
dum est potius ꝗͣ impias inter nos conseramus manus .T. quintius ple¬
nus lacrimarum ad suos uersus. Me quoq inquit milites siquis us¬

Expanded text:
si dimicandum est. inducite in animum quod non induxerunt pasi dimicandum est. inducite in animum quod non induxerunt patres auique uestri, non illi qui in Sacrum montem secesserunt, non hi qui postea Auentinum insederunt. exspectate, dum uobis singulis, ut olim Coriolano, matres coniugesque crinibus passis obuiae ab urbe ueniant. tum Uolscorum legiones, quia Romanum habebant ducem, quieuerunt: uos, Romanus exercitus, ne destiteritis impio bello. T. Quincti , quocumque istic loco seu uolens seu inuitus constitisti, si dimicandum erit, tum tu in nouissimos te recipito; fugeris etiam honestius tergumque ciui dederis quam pugnaueris contra patriam. nunc ad pacificandum bene atque honeste inter primos stabis et conloquii huius salutaris interpres fueris. postulate aequa et ferte; quamquam uel iniquis standum est potius quam impias inter nos conseramus manus.' T. Quinctius plenus lacrimarum ad suos uersus 'me quoque' inquit, 'milites, si quis us
Abbreviated transcription (Latin):
bis legiones sannitium fudistis. bis castra ui cepistis. Ego sum.M. ua¬
lerius coruus milites. cuius uos nobilitatem beneficiis erga uos non
iniuriis sensistis. nullius superbe in uos legis nullius crudelis senat. cõ.
auctor. In omnibus meis imperiis in me seuerior ꝗͣ in uos. Ac sicui
genus sicui sua uirtus sicui etiam maiestas sicui honores subdere spiri¬
tus potuerunt is eram natus. Id specimen mei dederam. Ea aetate
consulatum adeptus eram ut potuerim tres &. xx. annos natus cõ¬
sul patribus quoque ferox esse. non solum plebi. Quod meum factu
dictumue consulis grauius ꝗͣ tribuni audistis: Eodem tenore duos
insequentes consulatus gessi. Eodem haec imperiosa dictatura geretur.
ut neque in hos meos & patriae maee milites mitior sim ꝗͣ in uos hor¬
reo dicere hostes. Ergo uos prius in me strinxeritis ferrum qͣ in uose¬
go. Istinc signa canent. istinc clamor prius incipiet atq impetus.

Expanded text:
bis legiones Samnitium fudistis, bis castra ui cepistis. ego sum M. Uabis legiones Samnitium fudistis, bis castra ui cepistis. ego sum M. Ualerius Coruus , milites, cuius uos nobilitatem beneficiis erga uos non iniuriis sensistis, nullius superbae in uos legis, nullius crudelis senatus consulti auctor, in omnibus meis imperiis in me seuerior quam in uos. ac si cui genus, si cui sua uirtus, si cui etiam maiestas, si cui honores subdere spiritus potuerunt, iis eram natus, id specimen mei dederam, ea aetate consulatum adeptus eram, ut potuerim tres et uiginti annos natus consul patribus quoque ferox esse non solum plebi. quod meum factum dictumue consulis grauius quam tribuni audistis? eodem tenore duo insequentes consulatus gessi, eodem haec imperiosa dictatura geretur; ut neque in hos meos et patriae meae milites <sim> mitior quam in uos—horreo dicere—hostes. ergo uos prius in me strinxeritis ferrum quam in uos ego; istinc signa canent, istinc clamor prius incipiet atque impetus,
Abbreviated transcription (Latin):
congressus quaerere ad colloquia. Quintius quem armorum etiã pro
priam satietas teneret nedum aduersus patriam. Corunus omnes ca¬
ritate ciues precipue milites & ante alios suum exercitum complexus
ad colloquium processit. Cognito extemplo ei haud minor ab aduer¬
sarus uerecundia qͣ ab suis silentium datum. Deos inquit immortales
milites uestros publicos meosq ab urbe proficiscens ita adoraui ueniaq
supplex poposci ut mihi de uobis concordiae partam gloriam non uicto¬
riam darent. Satis fuit eritq unde belli decus pariatur. hinc pax pe¬
tenda est. Quod deos immortales inter nuncupanda uota expoposci
eus me compotem uoti uos facere potestis. Si meminisse uultis non
uos insannio nec in uolscis sed in romano solo castra habere. Si illos col¬
les quos cernitis patriae uestre esse. Si hunc exercitum cuuium uestro¬
rum. Si me consulem uestrum cuius ductu auspicioq priore anno

Expanded text:
congressus quaerere ac conloquia: Quinctius, quem armorum etiam pro congressus quaerere ac conloquia: Quinctius, quem armorum etiam pro tria satietas teneret nedum aduersus patriam, Coruinus omnes caritate ciues, praecipue milites, et ante alios suum exercitum complexus. <is> ad conloquium processit. cognito ei extemplo haud minore ab aduersariis uerecundia quam ab suis silentium datum. 'deos' inquit 'immortales, milites, uestros publicos meosque ab urbe proficiscens ita adoraui ueniamque supplex poposci ut mihi de uobis concordiae partae gloriam non uictoriam darent. satis fuit eritque unde belli decus pariatur: hinc pax petenda est. quod deos immortales inter nuncupanda uota expoposci, eius me compotem uoti uos facere potestis, si meminisse uoltis non uos in Samnio nec in Uolscis sed in Romano solo castra habere, si illos colles quos cernitis patriae uestrae esse, si hunc exercitum ciuium uestrorum, si me consulem uestrum, cuius ductu auspicioque priore anno
Abbreviated transcription (Latin):
sent somno grauem quintium oppressum nihil medium aut impe¬
rium atq honorem aut ubi restitaret mortem ni sequeretur denũ¬
tiantes in castra protraxerunt. Imperator extemplo adueniens ap¬
pellatus. insigniaq honoris exterrito subite rei miraculo deferunt.¬
& ad urbem ducere iubent. Suo magis impetu ꝗͣ consilio ducis con¬
uulsis signis infesto agmine ad lapidem octauum uia quae nunc ap¬
pia est perueniunt. Issentq confestim ad urbem ni uenire contra
exercitum dictatoremq aduersum se. M. ualerium coruum dictum
audissent. & magistrum equitum. L. emilium mamercum. Ubi pri¬
mum in conspectum uentum est arma signaq agnouere extemploɨ
omnibus memoria patriae iras permulsit. Nondum erant tam for¬
tes ad sanguinem ciuilem. nec preter externa nouerant bella. Ultima¬
q rabies secessio absius habebatur. Itaq iam duces iam milites utrinq

Expanded text:
sent, somno grauem Quinctium oppressum, nihil medium aut impesent, somno grauem Quinctium oppressum, nihil medium aut imperium atque honorem aut ubi restitaret mortem ni sequeretur denuntiantes, in castra pertraxerunt. imperator extemplo adueniens appellatus, insigniaque honoris exterrito subitae rei miraculo deferunt et ad urbem ducere iubent. suo magis inde impetu quam consilio ducis conuolsis signis infesto agmine ad lapidem octauum uiae, quae nunc Appia est, perueniunt; issentque confestim ad urbem, ni uenire contra exercitum dictatoremque aduersus se M. Ualerium Coruum dictum audissent et magistrum equitum L. Aemilium Mamercum . ubi primum in conspectum uentum est <et> arma signaque agnouere, extemplo omnibus memoria patriae iras permulsit. nondum erant tam fortes ad sanguinem ciuilem nec praeter externa nouerant bella, ultimaque rabies secessio ab suis habebatur; itaque iam duces, iam milites utrimque
Abbreviated transcription (Latin):
castra uallo cingunt. Perfecto inde opere reliquum diei de imperato¬
re sumendo sententus decertant. nulli ex presentibus satis fidentes.
quem autem ab roma posse exciri: quem patrum aut plebis esse
qui aut tanto periculo se sciens offerat: aut cui ex iniuria insaniẽ¬
tis exercitus recte causa comittatur: fostero die cum eadem delibe¬
ratio teneret ex predatoribus uagis quidam compertum attulerãt
.s. quintium in tusculano colere urbis honorumq immemorem. pa¬
tritie hic uir gentis erat. Cui cum militie magna cum gloria acte
finem pes alter ex uulnere claudus fecisset ruri agere uitam procu¬
ab ambitione ac foro constituit. Nomine audito extemplo agno¬
uere uirum. & quod bene uerteret acciri uisserunt. Sed parum spei
erat uoluntate quicquam facturum. Um adhiberi ac metum placu¬
it. Itaq silentio noctis cum tecum uille qui ad id missi erant intras¬

Expanded text:
castra uallo cingunt. perfecto inde opere reliquum diei de imperatocastra uallo cingunt. perfecto inde opere reliquum diei de imperatore sumendo sententiis decertant, nulli ex praesentibus satis fidentes: quem autem ab Roma posse exciri? quem patrum aut plebis esse qui aut se tanto periculo sciens offerat aut cui ex iniuria insanientis exercitus causa recte committatur? postero die cum eadem deliberatio teneret, ex praedatoribus uagis quidam compertum attulerunt T. Quinctium in Tusculano agrum colere, urbis honorumque immemorem. patriciae hic uir gentis erat; cui cum militiae magna cum gloria actae finem pes alter ex uolnere claudus fecisset, ruri agere uitam procul ambitione ac foro constituit. nomine audito extemplo agnouere uirum et, quod bene uerteret, acciri iusserunt. sed parum spei erat uoluntate quicquam facturum; uim adhiberi ac metum placuit. itaque silentio noctis cum tectum uillae qui ad id missi erant intras
Abbreviated transcription (Latin):
moras retinebat. Et primo quidem ignari ludificationis minime
inuiti domos reuisebant. Postquam neque reuerti ad signa primos
nec ferme alium ꝗͣ qui in campania hibernassent precipueq ex his
seditionis auctores mitti uiderunt primum admiratio deinde hau¬
d dubius timor incessit animos. Consilia sua emanasse. lam questio¬
nes iam iudicia iam occulta singulorum supplicia impudens &
crude consillum ac patrum in se regnum passuros. Haec qui in
castris erant occultis sermonibus serunt. neruos conuirationis eiec¬
tos arte consulis cernentes. Cohors una cum haud procul anxur
esset ad lautulas saltu angusto inter mare ac montes consedit ad
excipiendos quos consul aliis atq aliis ut ante dictum est causis m¬
ittebat. lam ualida admodum numero manus erat. Nec quiequã
ad uisti exercitus formam preter ducem deerat. Incompositi itaque
predantes in agrum albanum perueniunt. & sub uigo albae longae

Expanded text:
moras retinebat. et primo quidem ignari ludificationis minime moras retinebat. et primo quidem ignari ludificationis minime inuiti domos reuisebant; postquam neque reuerti ad signa primos nec ferme alium quam qui in Campania hibernassent praecipueque ex his seditionis auctores mitti uiderunt, primum admiratio, deinde haud dubius timor incessit animos consilia sua emanasse: iam quaestiones, iam indicia, iam occulta singulorum supplicia impotensque et crudele consulum ac patrum in se regnum passuros. haec qui in castris erant occultis sermonibus serunt, neruos coniurationis electos arte consulis cernentes. cohors una, cum haud procul Anxure esset, ad Lautulas saltu angusto inter mare ac montes consedit ad excipiendos quos consul aliis atque aliis, ut ante dictum est, causis mittebat. iam ualida admodum numero manus erat nec quicquam ad iusti exercitus formam praeter ducem deerat. incompositi itaque praedantes in agrum Albanum perueniunt et sub iugo Albae Longae
Abbreviated transcription (Latin):
& usu doctus quippe qui iam qui iam quartum consul esset dictator¬
q & censor fuisset optimum ratus differendo spem quandocum que
uellent consilu exequendi militarem impetum frustrari rumorem
dissipat in usdem oppidis anno post presidia hibernatura. Duusa
enim erant per campaniae urbes manauerantq a capua consilia in
exercitum omnem. Eo laxamento cogitationibus dato quieuit in
presentia seditio. Consul educto in estiua milite dum quietos san¬
nites habebat exercitum purgare missionibus turbulentorum ho¬
minum instituit. Alus emerita dicendo stipendia esse. Alios gra¬
ues iam aetate aut uiribus parum ualidos. quidam in commeatus
mittebantur. Singuli primo. deinde cohortes quaedam. quia pro¬
cul ab domo ac rebus suis hibernassent. Per spetiem etiam milita¬
rium usuum cum alii alio mitterentur magna pars ablegati. quã
multitudinem consul alter romae pretorq alias ex alus fingendo

Expanded text:
 usu doctus quippe qui iam quartum consul esset dictator usu doctus quippe qui iam quartum consul esset dictatorque et censor fuisset, optimum ratus differendo spem quandocumque uellent consilii exsequendi militarem impetum frustrari, rumorem dissipat in iisdem oppidis et anno post praesidia hibernatura—diuisa enim erant per Campaniae urbes manauerantque a Capua consilia in exercitum omnem. eo laxamento cogitationibus dato quieuit in praesentia seditio. consul educto in aestiua milite, dum quietos Samnites habebat, exercitum purgare missionibus turbulentorum hominum instituit, aliis emerita dicendo stipendia esse, alios graues iam aetate aut uiribus parum ualidos; auidam in commeatus mittebantur, singuli primo, deinde et cohortes quaedam, quia procul ab domo ac rebus suis hibernassent; per speciem etiam militarium usuum, cum alii alio mitterentur, magna pars ablegati. quam multitudinem consul alter Romae praetorque alias ex aliis fingendo
Abbreviated transcription (Latin):
a memoria patriae. Inibanturq consilia in hibernis eodem scelere
adimendae campanis capuae per quod illi eam antiquis cultoribus a¬
demissent neque immerito suum ipsorum exercitum in eos uersu¬
rum. Cur autem potius campani agrum italiae uberrimũ dignam
agro urbem qui nec se nec sua tutari possent ꝗͣ uictor exercitus ha¬
beret: qui suo sudore ac sanguine inde sannites depulisset. An iã¬
equum esse dedititios suos illa fertilitate atq amenitate perfrui:
se militando fessos in pestilenti atq arido circa urbem solo luctari:
aut in urbe insidentem labem crescentis in dies fenoris pati: Haec
agitata occultis coniurationibus nec dum uulgata in omnes consi¬
lia inuenit nouus consul.C. martius rutilius. cui campania sorte
prouincia euenerat. Q. seruilio collega ad urbem relicto. Itaq eũ
omnia ea sicut gesta erant per tribunos comperta & etate haberet¬

Expanded text:
a memoria patriae, inibanturque consilia in hibernis eodem scelere a memoria patriae, inibanturque consilia in hibernis eodem scelere adimendae Campanis Capuae per quod illi eam antiquis cultoribus ademissent: neque immerito suum ipsorum exemplum in eos uersurum; cur autem potius Campani agrum Italiae uberrimum, dignam agro urbem, qui nec se nec sua tutari possent, quam uictor exercitus haberet qui suo sudore ac sanguine inde Samnites depulisset? an aequum esse dediticios suos illa fertilitate atque amoenitate perfrui, se militando fessos in pestilenti atque arido circa urbem solo luctari aut in urbe insidentem labem crescentis in dies fenoris pati? haec agitata occultis coniurationibus necdum uolgata in omnes consilia inuenit nouus consul C. Marcius Rutulus , cui Campania sorte prouincia euenerat, Q. Seruilio collega ad urbem relicto. itaque cum omnia ea, sicut gesta erant, per tribunos comperta haberet, et aetate et
Abbreviated transcription (Latin):
sis & signa militaria cum us quae in castris capta erant ad clxx. ad con¬
sulem deferrent᷑. Tum in castra hostium reditum. ibiq omnis preda mi¬
liti data. Huius certaminis fortuna & phaliscos cum in indutis essent
fedus petere absenatu coegit. Et latinos iam exercitibus comꝑatis ab
romano in pelignum uertit bellum. Neque ita rei geste fama se fi¬
nibus italiae tenuit. Sed carthaginenses quoq legatos gratulatum
romam misere cum coronae aureae dono quae in capitolio in iouis cel¬
Sequente decio insigni cum laude donisq. cum incondito militari
ioco haud minus tribum celebre nomen ꝗͣ consulum esset. Campa¬
norum deinde suessanorumq audite legationes. precantibusq datũ
ut presidium eo in hiberna mitteretur. quo sannitium excursiones
arcerentur. lam tum minime salubris militari disciplinae capua in¬
strumento omnium uoluptatum delenitos militum animos auertit

Expanded text:
sis—et signa militaria cum iis quae in castris capta erant ad centum septuaginta ad consis—et signa militaria cum iis quae in castris capta erant ad centum septuaginta ad consulem deferrentur. tum in castra hostium reditum ibique omnis praeda militi data. huius certaminis fortuna et Faliscos, cum in indutiis essent, foedus petere ab senatu coegit et Latinos iam exercitibus comparatis ab Romano in Paelignum uertit bellum. neque ita rei gestae fama Italiae se finibus tenuit sed Carthaginienses quoque legatos gratulatum Romam misere cum coronae aureae dono, quae in Capitolio in Iouis celsequente Decio insigni cum laude donisque, cum incondito militari ioco haud minus tribuni celebre nomen quam consulum esset. Campanorum deinde Suessulanorumque auditae legationes, precantibusque datum ut praesidium eo in hiberna mitteretur, quo Samnitium excursiones arcerentur. iam tum minime salubris militari disciplinae Capua instrumento omnium uoluptatium delenitos militum animos auertit
Abbreviated transcription (Latin):
frumentatum peragros militem duci. Interun quieto romano qui
expeditus quantum humeris inter arma geri posset frumentum se¬
cum attulisset defutura omnia. Consul palatos per agros cum uidis¬
set hostes stationes infrequentes relictas paucis milites adhortatus
ad castra oppugnanda ducit. Quae cum primo clamore atq impe¬
tu cepisset pluribus hostium in tentorus sius ꝗ̃ in portis ualloq ce¬
sis signa captiua inunum locum conferri uissit. Relictisq duabus
legionibus custodie & presidu causa graui edicto monitis ut dones¬
ipse reuertisset preda abstinerent. profectus agmine instructo cum p̃¬
missus eques uelut indagine dissipatos sannites ageret cedem ingen¬
tem fecit. Nam neq quo signo coire inter se neque utrum castra pete¬
rent an longiorem intenderent fugam territis constare poterat. Tantũ¬
q fugae ac formidinis fuit ut ad xl. milia scutorum nequaquam tot ce¬

Expanded text:
frumentatum per agros militem duci: interim quieto Romano, qui frumentatum per agros militem duci: interim quieto Romano, qui expeditus quantum umeris inter arma geri posset frumenti secum attulisset, defutura omnia. consul palatos per agros cum uidisset hostes, stationes infrequentes relictas, paucis milites adhortatus ad castra oppugnanda ducit. quae cum primo clamore atque impetu cepisset, pluribus hostium in tentoriis suis quam in portis ualloque caesis signa captiua in unum locum conferri iussit; relictisque duabus legionibus custodiae et praesidii causa, graui edicto monitis ut, doneipse reuertisset, praeda abstinerent, profectus agmine instructo, cum praemissus eques uelut indagine dissipatos Samnites ageret, caedem ingentem fecit. nam neque quo signo coirent inter se neque utrum castra peterent an longiorem intenderent fugam, territis constare poterat; tantumque fugae ac formidinis fuit, ut ad quadraginta milia scutorum—nequaquam tot cae
Abbreviated transcription (Latin):
ta. relictisq impedimentis castrorum ualido presidio raptim agitur
agnen nec procul ab hoste locum perexiguum ut quibus preter eq¬
uos ceterorum umentorum calonumq turba abesset castris cepit.
Sannitium exercitus uelut haud ulla mora pugnae futura esset aciem
instruit. Deunide postquam neno obuius ibat infestis signis ad cas¬
tra hostium succedit. Ibi ut militem in uallo uidit missiq ab omni
parte exploratum ꝗͣ in exiguum orbem contracta castra essent pau¬
citatem inde hostium colligentes retulerunt. Fremere omnis acies
complendas esse fossas scindendumq uallum & in castra erumpendum.
Transactumq ea temeritate bellum foret. in duces continuissent impe¬
tum militum. Coeterum quia multitudo sua comieatibus grauis
& prius sedendo ad suessulam & tum certaminis mora haud procul
ab rerum omnium inopia esset placuit dum inclusus maneret hostis

Expanded text:
ta relictisque impedimentis castrorum cum ualido praesidio raptim agitur ta relictisque impedimentis castrorum cum ualido praesidio raptim agitur agmen; nec procul ab hoste locum perexiguum, ut quibus praeter equos ceterorum iumentorum calonumque turba abesset, castris cepit. Samnitium exercitus, uelut haud ulla mora pugnae futura esset, aciem instruit; deinde, postquam nemo obuius ibat, infestis signis ad castra hostium succedit. ibi ut militem in uallo uidit missique ab omni parte exploratum quam in exiguum orbem contracta castra essent—paucitatem inde hostium colligentes—rettulerunt, fremere omnis acies complendas esse fossas scindendumque uallum et in castra inrumpendum; transactumque ea temeritate bellum foret, ni duces continuissent impetum militum. ceterum, quia multitudo sua commeatibus grauis et prius sedendo ad Suessulam et tum certaminis mora haud procul ab rerum omnium inopia esset, placuit, dum inclusus paueret hostis,