comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
cumentũ. Utit᷑ etiã his a quib se abstinet ad tem¬
perantiã. Ita omnib & sensis & non sensis utit᷑. nec
aliquid terciũ ẽ. Iudicat autẽ de omnib quib utit᷑
de solo dõ non iudicat. quia scdmͣ deũ de ceteris
iudicat. nec eo utit᷑ sed fruit᷑. Neq enim ad aliqͥd
aliud d̃s referenduᷤ ẽ. qm̃ omne quod ad aliud refe¬
rendũ ẽ inferius ẽ quã id ad qͦd referendũ ẽ. Nec ẽ
aliqͥd dõ superius. non loco. sed excellentia naturȩ.
Omnia ergo quȩ facta sunt. in usum hominis facta
sunt. quia om̃ib utit᷑. iudicando ratione quȩ homini
data ẽ. Et ante lapsũ quidẽ non utebat᷑ tolerandis.
nec post lapsũ utit᷑ nisi conuersus. & quãqm ante
morte̾ corporis. tamen quantũ potest dĩ amicus.
quia libenter seruus.

Expanded text:
cumentum: utitur etiam iis a quibus se abstinet, ad temcumentum: utitur etiam iis a quibus se abstinet, ad temperantiam. Ita omnibus et sensis et non sensis utitur; nec aliquid tertium est. Judicat autem de omnibus quibus utitur: de solo Deo non judicat, quia secundum Deum de caeteris judicat; nec eo utitur, sed fruitur. Neque enim ad aliquid aliud Deus referendus est. Quoniam omne quod ad aliud referendum est, inferius est quam id ad quod referendum est. Nec est aliquid Deo superius, non loco, sed excellentia suae naturae. Omnia ergo quae facta sunt, in usum hominis facta sunt, quia omnibus utitur judicando ratio, quae homini data est. Et ante lapsum quidem non utebatur tolerandis, nec post lapsum utitur nisi conversus, et quanquam ante mortem corporis, jam tamen quantum potest Dei amicus, quia libenter servus.
Abbreviated transcription (Latin):
Qua re abuti rectius dici solet. qui non bene utit᷑
Non enĩ cuiquã ꝓdest id qͦd male utit᷑. & qd̾ ñ ꝓdest.
non utiq utile eͣ. Utile autẽ quic qͥd est. utendo est
utile. Ita nemo utit᷑. nisi utili. Non ergo utit᷑. quisqͥs
male utit᷑. ꝑfecta igit᷑ hominis ratio que uirtus
uocat᷑ utit᷑ primo se ipsa ad intelligendũ dm̃. ut eo
fruat᷑. a quo etiam facta ẽ. Vtit᷑ etiã ceteris rationa¬
bilib animantib ad sotietatẽ. irrationabilibus
ad eminentiã Citã etiã suã ad id refert. ut fruatꝰ
dõ. Ita enĩ beata ẽ. Ergo & ipsa utit᷑. quȩ ꝓfecto
referat᷑. utit᷑ etiã corporib quib d̃a uiuificandis
ad beneficentiã. Sic enĩutit᷑ suo corpore quib dam
assumendis uel respuendis ad ualitudinem. quib dã
tolerandis ad pacientiã. quib dã ordinandis ad iusti-¬
ciam. qͥb dã considerandis ad aliquod ueritatis do¬

Expanded text:
Quare abuti rectius dici solent, qui non bene utuntur. Quare abuti rectius dici solent, qui non bene utuntur. Non enim cuiquam prodest id quo male utitur; et quod non prodest, non utique utile est. Utile autem quidquid est, utendo est utile: ita nemo utitur nisi utili. Non ergo utitur, quisquis male utitur. Perfecta igitur hominis ratio, quae virtus vocatur, utitur primo se ipsa ad intelligendum Deum, ut eo fruatur a quo etiam facta est. Utitur autem caeteris rationalibus animantibus ad societatem, irrationalibus ad eminentiam. Vitam etiam suam ad id refert, ut fruatur Deo: ita enim beata est. Ergo et se ipsa utitur; quae profecto referatur. Utitur etiam corporibus quibusdam vivificandis ad beneficentiam; sic enim utitur suo corpore: quibusdam assumendis vel respuendis ad valetudinem, quibusdam tolerandis ad patientiam, quibusdam ordinandis ad justitiam, quibusdam considerandis ad aliquod veritatis do
Abbreviated transcription (Latin):
autẽ diuinã ꝓuidentiã. Qua ꝓpter quãꝙm sint pul
chra uisibilia. qͦ minꝰ ꝓpͥe honesta appellant᷑. ipsa tam̃
pulchritudo ex qua pulchra stͥ quȩcũq pulchra st̃.
nullomͦ ẽ uisibilis. Itẽ multa utilla uisibilia. sed
ipsa utilitas ex qua nobis ꝓsunt quȩcũq ꝓsunt
quã diuina̾ ꝓuidentiã dicimꝰ uisibilis non eͣ Notũ
sit sane uisibiliũ nomine omĩa corporalia contine¬
ri. Oportet ergo frui pulchris in uisibilib id est
honestis. Utrũ autẽ om̃ib alia questio est. quãqͣ.
fortasse honesta. non nisi qͥb fruendũ ẽ dici deceat.
Utilib autẽ utendũ ẽ omnibꝰ. ut quoqͦ eoru̾opꝰ ẽ.
Et frui quidẽ cibo. & qualibet corporali uoluptate.
non ad eo absurde existimant᷑ & bestiȩ. Uti autem
aliqua re non potest nisi animal. quod rationis est
Nec uti quisq potest ea re quȩ quo referenda
sit nescit. nec quisq potest scire nisi sapiens.

Expanded text:
autem, divinam providentiam. Quapropter quanquam sint multa autem, divinam providentiam. Quapropter quanquam sint multa pulchra visibilia, quae minus proprie honesta appellantur; ipsa tamen pulchritudo, ex qua pulchra sunt quaecumque pulchra sunt, nullo modo est visibilis. Item multa utilia visibilia; sed ipsa utilitas, ex qua nobis prosunt quaecumque prosunt, quam divinam providentiam dicimus, visibilis non est. Notum sane sit visibilium nomine omnia corporalia contineri. Oportet ergo frui pulchris invisibilibus, id est, honestis: utrum autem omnibus, alia quaestio est; quanquam fortasse honesta non nisi quibus fruendum est, dici deceat. Utilibus autem utendum est omnibus, ut quoquo eorum opus est. Et frui quidem cibo et qualibet corporali voluptate non adeo absurde existimantur et bestiae: uti autem aliqua re non potest nisi animal quod rationis est alibus stultis. Nec uti quisque potest ea re quae quo referenda sit nescit; nec quisquam potest scire nisi sapiens.
Abbreviated transcription (Latin):
t inter honestũ & utile inter est. itaͤ inter fruendũ
& utendũ. Quã ꝗͣ enim omne honestũ utile. & omne
utile honestũ e̾e̾ subtiliter defendi queat: tamen
quia magis ꝓprie atq usitatius honestũ dicitur.
qd ꝑ se ipsũ expetendii ẽ: utile autẽ qđ̵ ad aliud ali¬
qͥd referendũ ẽ. scdm hane differentiã ne loquimur.
illud sane custodientes. ut honestũ & utile nul¬
lomodo aduersent᷑. aduersari enim hȩc sibi
aliquando imperite ac uulgariter estimantur.
Frui gͦ dicimur ea re de qua capimus uolunta¬
tẽ utimur ea quã referimꝰ ad id unde uoluntas ea¬
pienda ẽ. Omĩs itaq humana ꝑuersio ẽ qd etiam
uitiũ uocat᷑. fruendis uti uelle. atq utendis frui.
Et rursus om̃is ordinatio quȩ uirtus etiã nominat᷑
fruendis frui. & utendis uti fruendũ ẽ autẽ hone¬
stis utendũ uero utilib Honestatẽ uero intelligibilẽ
pulchritudine̾ qͣsi spualẽ nos ꝓprie dicimꝰ utilitatẽ

Expanded text:
t inter honestum et utile interest, ita et inter fruendum et utendum. Quanquam enim omne honestum utile, et omne utile honestum esse, subtiliter defendi queat: tamen quia magis proprie atque usitatius honestum dicitur quod propter se ipsum expetendum est, utile autem quod ad aliud aliquid referendum est: secundum hanc differentiam nunc loquimur, illud sane custodientes, ut honestum et utile nullo modo sibimet adversentur. Adversari enim haec sibi aliquando imperite ac vulgariter existimantur. Frui ergo dicimur ea re de qua capimus voluptatem. Utimur ea quam referimus ad id unde voluptas capienda est. Omnis itaque humana perversio est, quod etiam vitium vocatur, fruendis uti velle, atque utendis frui. Et rursus omnis ordinatio, quae virtus etiam nominatur, fruendis frui, et utendis uti. Fruendum est autem honestis, utendum vero utilibus. Honestatem voco intelligibilem pulchritudinem, quam spiritualem nos proprie dicimus; utilitatem
Abbreviated transcription (Latin):
rursus a parte totũ etiã nominata sola carne¬
homo incelligit᷑. sicut sunt ista quȩ posuimus
Pinde quẽ admođii nos huic eoꝵ obiextioni quã
ex euangłio ꝓponunt ita respondemꝰ ut nullus
hominũ ita desipiat ut putet nos ꝑ hec uerba
Sic quero quomͦ ipsi respondeant tã manifestis
obictionib nr̃is. quib ostendimꝰ ꝑ innũmerabiles
locos euangłicȩ seripturȩ narratũ de illo ex euan¬
gelistis. qͦd in his affectionib fuerit. quȩ sine anima
ee non posst̃. Non enĩ ea ꝓfero quȩ ipse dñs tam
multa cõmemorat. tͥstis ẽ anima mea usq ad mortẽ.
et. potẽstatẽ habeo ponendĩ animã mea. ꝙ iterũ
sumendi eam. Et maiorẽ dilectionẽ nemo habet

Expanded text:
rursus a parte totum, etiam nominata sola carnerursus a parte totum, etiam nominata sola carnehomo intelligitur, sicut sunt ista quae posuimus. 3. Proinde, quemadmodum nos huic objectioni eorum, quam ex Evangelio proponunt, ita respondemus, ut nullus hominum ita desipiat, ut putet nos per haec verba sic quaero quomodo ipsi respondeant tam manifestis objectionibus nostris, quibus ostendimus per innumerabiles locos evangelicae Scripturae narratum de illo ab Evangelistis, quod in his affectionibus fuerit, quae sine anima esse non possunt. Non enim ea profero, quae ipse Dominus tam multa commemorat: Tristis est anima mea usque ad mortem ; et, Potestatem habeo ponendi animam meam, et iterum s
Abbreviated transcription (Latin):
nominata. sic intelligenđu ẽ. ut anima ibi esse
non erdatur. nec illi habebant animã dequib
dictũ ẽ. Et uidebit omĩs caro salutare d̃i. Et illud
in psalmo. Exaudi p̾ces nr̃as. ad te omĩs caro ueniet
I Nam si nimis hȩc uerba intuent᷑. potest alius non minus
ꝑuersus ex istis uerbis ita calumniari fidei nr̃e ut dicat ipsũ
uerbũ conuersum & commutatũ ee̾ in carnẽ. & uerbũ destitis-¬
se. quia scriptũ ẽ. uerbũ caro factũ est.¬
Et illud in euangłio. Sicut dedisti ei potestatem
omĩs carnis. ut om̃ẽ qͦd de disti ei non pereat. sed
habeat uitã ȩ̨t̃nã. Unde intelligit᷑ solere homi¬
nes ꝑ nominationẽ solius carnis significari. ut
scđm hanc locutionẽ & illud possit intelligi quod
dictum ẽ. uerbu caro factũ ẽ. nichil aliud dictũ
nisi uerbũ homo factũ ẽ. Sicut enĩ aparte tõtũ
plerũq nominata sͦcde anima. homo intelligit᷑. sicuti
ẽ illud. tot animȩ descenderunt in egiptũ. sic

Expanded text:
ita, sic intelligendum est ut anima ibi non esse credatur, nec illi habebunt animam, de quibus dictum est, Et videbit omnis caro salutare Dei ; et illud in Psalmo, Exaudi preces meas; ad te omnis caro veniet  Nam si nimis haec intuentur verba, potest alius non minus perversus ex istis verbis ita calumniari fidei nostrae, ut dicat ipsum Verbum conversum et commutatum esse in carnem, et Verbum esse destitisse; quia scriptum est, Verbum caro factum estet illud in Evangelio, Sicut dedisti ei potestatem omnis carnis, ut omne quod dedisti ei, non pereat, sed habeat vitam aeternam . Unde intelligitur, solere homines per nominationem solius carnis significari, ut secundum hanc locutionem etiam illud possit intelligi; ut quod dictum est, Verbum caro factum est, nihil sit dictum, nisi, Verbum homo factum est. Sicut enim a parte totum plerumque nominata sola anima homo intelligitur, sicut est illud, Tot animae descenderunt in Aegyptum : sic
Abbreviated transcription (Latin):
mne qd̃ fit: ei a quo fit. par esse non potest.
Alioqͥn: iustitia quȩ sua cuiq tribuere
debet. de rebus auferat᷑ necesse ẽ. Hominem
ergo cum ds fecerit. quãquam optimũ fecit.
id tamen non fecit quod erat ipse. Melior autẽ
homo ẽ qui uoluntate. quã qͥ necessitate bonꝰ ẽ.
Uoluntas ergo libera danda homini fuit..iii
Non enim parua ista culpa ẽ immo tanta ẽ quȩ in
sapientẽ hominẽ cadere nequeat. Est autem d̾s.
omni sapiente homine prestantior. Multo igit᷑
minus dõ auctore. fit homo de terior. Multo enim
prestantior dĩ uoluntas. qũa hominis sapientis ẽ.
Illo enĩ auctore cũ dicit᷑. illo uolente dicit᷑. Est qͦ
uiciũ uoluntatis. quo ẽ homo deterior. Qd̃ uicium
si longe ẽ a dĩ uoluntate. ut ratio docet. in quo sit
querendũ est.
IIII Quȩ sit causa ut sit homo detĩor

Expanded text:
mne quod fit, ei a quo fit par esse non potest. Alioquin justitia, quae sua cuique tribuere debet, de rebus auferatur necesse est. Hominem ergo Deus cum fecit, quanquam optimum fecerit; non tamen id fecit quod erat ipse. Melior autem homo est qui voluntate, quam qui necessitate bonus est. Voluntas igitur libera danda homini fuit. III.Non enim parva ista culpa est, imo tanta est, quae in sapientem quemvis hominem cadere nequeat. Est autem Deus omni homine sapiente praestantior. Multo minus igitur Deo auctore fit homo deterior. Multo enim praestantior Dei voluntas, quam hominis sapientis est. Illo autem auctore cum dicitur, illo volente dicitur. Est ergo vitium voluntatis quo est homo deterior: quod vitium si longe abest a Dei voluntate, ut ratio docet, in quo sit quaerendum est. IV. Quae sit causa ut sit homo deter
Abbreviated transcription (Latin):
usus. uenatꝰ fuerit contͣ ꝓhibentis imperiũ. paulatim
subrepens delectatio mortificat animã ut si se absti¬
nere uelit sine molestia & angore non possit. cũ id
ante tota sanitate non ageret. Ergo aculeus mortiꝰ
peccatũ ẽ. quia peccato facta ẽ delectatio quȩ iam pos¬
sit resistere uoluntati bonȩ. & cũ dolore cohiberi. Qũa
delectationẽ quia in defectu ẽ animȩ deterioris effectȩ.
iure mortẽ uocamus. Uirtus autẽ peccati lex . ẽ. quia
multo sceleratius & flagitiosius quȩ lex ꝓhibet com¬
mittuntꝰ. quã si nulla lege ꝓhiberent᷑. Cunc itaq
absorta erit mors in uictoria. cũ ꝑ sanctificationẽ in
om̃i hominis parte ꝑfectã. delectatione spualiũ delecꝰ

Expanded text:
usus uenatus fuerit contra prohibentis imperium, paulatim usus uenatus fuerit contra prohibentis imperium, paulatim subrepens delectatio mortificat! animam, ut, si se abstinere uelit, sine molestia et angore non possit, cum id ante tota sanitate non ageret. ergo aculeus. mortis peccatum est, quia peccato facta est delectatio,\' quae iam possit resistere uoluntati et cum dolore cohiberi. quam delectationem, quia in defectu est animae deterioris effectae, iure mortem uocauit. uirtus autem peccati lex est, quia multo sceleratius et flagitiosius quae lex prohibet committuntur, quam si nulla lege prohiberentur. tunc itaque absorpta erit mors in uictoriam, cum per sanctificationem in omni hominis par
Abbreviated transcription (Latin):
resitit bonȩ uoluntati. delectatione temporalium
fruendoꝵ. Non em̃ diceret᷑ ubi ẽ contentio tua. si ñ
restitissẽt. & repugnasset ipsius contentio. Etiã illo
nato & uiuificato idẽ bonȩ uoluntati subiciat᷑. Et sic̃
nunc uidemus multis puerilib delectationib nos carere.
quȩ nos pueros si negarent᷑ acerrime cruciabant.¬
ita credendũ ẽ de om̃i carnali delectatione futurũ
e̾ẽ cũ perfecta scĩtas totũ hominẽ reparauerit. Ne
autẽ quandiu ẽ in nobis quod resistat bone uolun¬
tati. auxilio dĩ ꝑ bonos homines & bonos angelos
indigemꝰ & donec sanet᷑ uulnus nr̃m: non ita mole
mus qͥd peccatũ erat ante omnimodo in libero arbi¬
tͥo. cũ in paradiso nullus dolor denegatȩ delectatiois.
uoluntati bonȩ hominis resistebat. Sicut nunc u̾bi
gr̾a si quisqu̾a existat quẽ nunqu̾a uenatio delecta¬
uit. omnim liber ẽ utrũ uenari uelit an nolit. nec eũ
cruciat quisqͥs hoc ꝓhibeat. at si ista libertate male

Expanded text:
resistit bonae uoluntati delectatione temporalium fruendorum. non enim diceretur: ubi est contentio tua? si non restitisset et repugnasset. ipsius contentio etiam illo ro inluminato et uiuificato, id est uoluntati, subiciatur. et sicut nunc uidemus multis puerilibus delectationibus nos carere, quae nos pueros, si denegarentur, acerrime cruciabantita credendum est de omni carnali delectatione futurum esse, cum perfecta sanctitas totum hominem reparauerit. nunc autem, quamdiu est in nobis quod resistat bonae uoluntati, auxilio\' dei per bonos homines et bonos angelos indigemus, ut, donec sanetur uulnus nostrum, non ita molesmus. quod peccatum erat omnino in libero arbitrio, cum in\' paradiso nullus dolor denegatae delectationis bonae uoluntati hominis resistebat, sicuti nunc. uerbi gratia, si quisquam exsistat, quem numquam uenatio delectauit, omni modo liber est, utrum uenari uelit an nolit, nec eum cruciat quisquis hoc prohibet; at si ista libertate male
Abbreviated transcription (Latin):
intentionẽ sequor inquit ad palmam suꝑnȩ uo¬
cationis. Ueruntamen in qͦd ꝑuenimus in eoam¬
bulemus quia tertio die dno adherentes: & ab illo
pasti.non deficimus in uia. Etiam hic sane ꝑueniri
ad comedendi finẽ non potuit. sed relictȩ sunt
hominis fide suꝑ terrã. Et credo ita futurũ ꝓpter
mulieres & pueros. sed tamen reliqͥe fragmentors¬
ad quas ȩccła septiformis quȩ in apocalips y

Expanded text:
intentionem sequor, inquit, ad palmam supernae vointentionem sequor, inquit, ad palmam supernae vocationis. Verumtamen in quod pervenimus, in eo ambulemus ; quia tertio die Domino adhaerentes et ab illo pasti, non deficiemus in via. 8. Etiam hic sane perveniri ad comedendi finem non potuit, sed relictae sunt dem super terram ? Et credo ita futurum, propter mulieres et pueros. Sed tamen septem sportas reliquiae fragmentoas Ecclesia septiformis, quae in Apocalypsi
Abbreviated transcription (Latin):
date illis manducare. Sub his enĩ uerbis figu¬
raliter tanquã custodia detinent᷑. cum hoc
ammonuissent discipłi. ut dimitteret eos. Huiꝰ
uͦ turbȩ quȩ ad septẽ panes ꝑtinet ultro se
misereri dixit. quod iam tertius dies e̾et ex
quo ieiuni adessent. In toto enĩ scło generis
humani tertiũ tempus ẽ. quo fidei xp̃iane gra
data est. Primũ ẽ ante legem. secundu sub lege:
tertiũ sub grã. Et quod qͣrtũ adhuc restat. quo
ad plenissimã pacẽ hierłm cȩlestis uenturi sumus.
in homine apparere dignatus ẽ & dedit nobis pi
apostolica auctoritate quasi paucoꝵꝰ pisciũ saporẽ
coniuncto. Hȩc gͦ dispensatio qͥd aliud agit.
nisi ut ad palmã suꝑne uocationis sine defectu
uiriũ ꝑuenire possimus. ꝑfide enĩ ambulamus.
non ꝑspeciẽ. Et ipse apłs paulus non du se dicit
comp̃hendisse regnũ dĩ sed ea quȩ retro sunt
oblitus. in ea quȩ ante sunt extentus. secundũ

Expanded text:
date illis vos manducare . Sub his autem verbis figudate illis vos manducare . Sub his autem verbis figuraliter tanquam custodiendi detinentur, cum hoc admonuissent discipuli, ut dimitteret eos. Hujus vero turbae, quae ad septem panes pertinet, ultro se misereri dixit, quod jam tertius dies esset, ex quo ei jejuni haesissent. In toto enim saeculo generis humani tertium tempus est, quo fidei christianae gratia data est. Primum est ante Legem, secundum sub Lege, tertium sub Gratia. Et quoniam quartum adhuc restat, quo ad plenissimam pacem Jerusalem coelestis venturi sumus, in homine apparere dignatus est, et dedit nobis apostolica auctoritate quasi paucorum piscium sapore conjuncto: haec ergo dispensatio quid aliud agit, nisi ut ad palmam supernae vocationis sine defectu virium pervenire possimus? Per fidem enim ambulamus, et non per speciem . Et ipse apostolus Paulus nondum se dicit comprehendisse regnum Dei, Sed ea quae retro sunt oblitus, in ea quae ante sunt extentus, secundum
Abbreviated transcription (Latin):
parandi sunt. Nam illis dicit᷑. si tamen initiũ
substantiȩ usq in finem firmũ retineamus. Illis
autẽ. nolite pueri effici sensib sed malitia infan¬
tes estote. ut sensib ꝑfecti sitis. Et id̾o neq in ue¬
tere neq innouo testamento tales admittuntur
ad numerũ. sed siue ibi quinq milia siue hic qua
enter in monte uterq populus pasceret᷑. hic ta-¬
men non infeno discumbit᷑. sed in terra. Ibi
enim celsitudo. xp̃i ꝓpter carnales homines. &
hirłm terrenã carnali spe & desidio tegitur. hic
autẽ omĩ remota cupiditate carnali conuiuas
noui testamenti spei ꝑmanentis firmamentũ.
tanqu̾a ipsius montis soliditas nullo l in t̃posito
continebat. Et qmͣ rectissime dicit apłs. pͥus autẽ
quã ueniret fides sublege custodiebamur. Hoc
significare uidet᷑ & dñs cũ dicit de his qͦs qͥnq
panib pasturus erat. non opus habent ire. S

Expanded text:
parandi sunt. Nam illis dicitur, Si tamen initium parandi sunt. Nam illis dicitur, Si tamen initium substantiae ejus usque in finem firmum retineamus ; illis autem, Nolite pueri effici sensibus, sed malitia infantes estote, ut sensibus perfecti sitis . Et ideo neque in Vetere, neque in Novo Testamento tales admittuntur ad numerum; sed sive ibi quinque millia, sive hic quatenter in monte uterque populus pasceretur; hic tamen non in feno discumbitur, sed in terra. Ibi enim celsitudo Christi propter carnales homines et Jerusalem terrenam carnali spe et desiderio tegitur: hic autem remota omni cupiditate carnali, convivas Novi Testamenti, spei permanentis firmamentum, tanquam ipsius montis soliditas, nullo feno interposito continebat. 7. Et quoniam rectissime dicit Apostolus, Prius autem quam veniret fides, sub Lege custodiebamur ; hoc significare videtur et Dominus, cum dicit de his quos quinque panibus pasturus erat, Non opus habent ire; sed
Abbreviated transcription (Latin):
lus sine querela conuersatũ se ẽẽ dicit. It̾e alios
qui facile seducerent᷑ in cultu idolorũ. Quȩ duo
genera. id ẽ. infirmitatis & erroris. mulierum et
pueroꝵᷤ nominib figurata sunt. Infirmus ẽ enĩ
mulierũ sexus ad actiones. & facilis ad lusu pue¬
ricia. Qͥd autẽ lusui puerili tam simile ẽ quam
idola colere. quando & apłs ad hoc retulit hoc
genus suꝑstitionis cũ ait. neq idolis seruientes.
quẽadmođu quida eoꝵ sicut scriptũ ẽ. sedit
płs manducare & bibere. & surrexerunt lude:
Sulierib gͦ similes erant. qui in laboribus
expectationis quo usq ad ꝓmissa di ꝑuenirent
non uiriliter ꝑseuerantes. temptauerunt dnĩ.
Pueris autẽ. qui sederunt manducare & bibere
& surrexer̾t ludere. Non solũ autẽ ibi. sed etiã
in pło noui testamenti quͥ non durant occur¬
rere inuirũ ꝑfectũ uel infirmitate uirium.
uel mentis leuitate. mulierib & pueris com¬

Expanded text:
lus sine querela se conversatum esse dicit ; fuisse item alios lus sine querela se conversatum esse dicit ; fuisse item alios qui facile seducerentur in cultum idolorum. Quae duo genera, id est, infirmitatis et erroris, mulierum et puerorum nominibus figurata sunt. Infirmus est enim mulierum sexus ad actiones, et facilis ad lusum pueritia. Quid autem lusui puerili tam simile est, quam idola colere; quando et Apostolus ad hoc retulit hoc genus superstitionis, cum ait, Neque idolis servientes, quemadmodum quidam eorum, sicut scriptum est, Sedit populus manducare et bibere, et surrexerunt ludere ? Mulieribus ergo similes erant, qui in laboribus exspectationis, quo usque ad promissa Dei pervenirent, non viriliter perseverantes tentaverunt Deum: pueris autem, qui sederunt manducare et bibere, et surrexerunt ludere. Non solum autem ibi, sed etiam in populo Novi Testamenti qui non perdurant occurrere in virum perfectum , vel infirmitate virium, vel mentis levitate, mulieribus et pueris com
Abbreviated transcription (Latin):
paulus apłs dicit. Neq impsa turba qͥnq milia
homini fuerunt sicut illic ubi carnales legem
accipientes idẽ qͥnq sensib carnis dediti signifi¬
cantur. s quatuor milia potius. quo numero
significant᷑ sp̃uales ꝓpter quatuor animi uirtu¬
tes. quib in hac uita sp̃ualiter uiuit᷑. prudentiã.
temperantiã. fortitudinẽ. iustitiã. Quaꝵ prima
ẽ cognitio rerũ appetendaꝵ ꝙ fugiendarũ
Scd̾a: refrenatio cupiditatis absq his quȩ tẽpora¬
liter delect̾ant. Tertia: firmitas animi aduersus ea
quȩ temporaliter molesta sunt. Quarta quȩ ꝑ ce-¬
teras om̃s difundit᷑ dilectio di & ꝓximi. Sane &
ibi qͥnq milia hominũ. & hic quatuor milia. excep
tis mulierib & pueris fuisse memorant᷑. Quod mͥ
uidet᷑ ad hoc ꝑtinere ut intelligamꝰ & in pło uet̾is
testamenti fuisse quoda infirmos ad implendam
iustitiam quȩ scđm lege̾ ẽ ĩn ꝗͣ iustitia apłs pau¬

Expanded text:
Paulus apostolus dicit . Neque in ipsa turba quinque millia Paulus apostolus dicit . Neque in ipsa turba quinque millia hominum fuerunt, sicut illic, ubi carnales legem accipientes, id est, quinque sensibus carnis dediti significantur; sed quatuor millia potius, quo numero significantur spirituales, propter quatuor animi virtutes, quibus in hac vita spiritualiter vivitur, prudentiam, temperantiam, fortitudinem, et justitiam.est cognitio rerum appetendarum et fugiendarum; secunda refrenatio cupiditatis, ab his quae temporaliter delectant; tertia firmitas animi adversus ea quae temporaliter molesta sunt; quarta quae per caeteras omnes diffunditur dilectio Dei et proximi: sane et ibi quinque millia, et hic quatuor tis mulieribus et pueris fuisse memorantur : quod mihi videtur ad hoc pertinere, ut intelligamus et in populo Veteris Testamenti fuisse quosdam infirmos ad implendam justitiam quae secundum legem est, in qua justitia apostolus Pau
Abbreviated transcription (Latin):
repletos fuisse discipulos dñi in quib duodenarius
numerus principatũ tenet. Nondi enĩ erat scrip¬
tura noui testamenti quando dñs quasi frangendo
& apiendo qd durũ & clausum erat in lege discipłos
impleuit. cũ eis post resurrectionẽ aperuit scripturas
ueteres. incipiens a moyse & om̃ib ꝓphetis. interp̃¬
tans illis in omĩb scripturis quȩ de ipso erant. nã
& tunc duo illoꝵs in panis fractione eũ cognouert.
Et ido scda pastio popłi quȩ de septẽ panib facta
ẽ. ad noui testamenti p̾dicationẽ recte intelligitur
ꝑtinere. Non enĩ ab aliquo euangłista dictũ ẽ qd
tur sicut in ueteri lege. ubi duo soli ungebant᷑
rex & sacerdos. sed pauci pisces. idẽ qui primi
dño ihu xp̃o credider̾t & in eiꝰ nomine uncti
sunt. & missi ad p̃dication̾e̾ euangłii & ad su¬
stinendu tꝰbulentũ mare huiꝰ scłi. ut ꝓ ipso ma¬

Expanded text:
repletos fuisse discipulos Domini, in quibus duodenarius repletos fuisse discipulos Domini, in quibus duodenarius numerus principatum tenet. Nondum enim erat scriptura Novi Testamenti, quando Dominus, quasi frangendo et aperiendo quod durum et clausum erat in Lege, discipulos implevit, cum eis post resurrectionem aperuit Scripturas veteres, incipiens a Moyse et omnibus Prophetis, interpretans illis in omnibus Scripturis quae de ipso erant. Nam et tunc eum duo illorum in panis fractione cognoverunt . 4. Et ideo secunda pastio populi, quae de septem panibus facta est, ad Novi Testamenti praedicationem recte intelligitur pertinere. Non enim ab aliquo evangelista dictum est quod tur, sicut in veteri lege, ubi duo soli ungebantur, rex et sacerdos; sed pauci pisces, id est, qui primi Domino Jesu Christo crediderunt, et in ejus nomine uncti sunt, et missi ad praedicandum Evangelium, et ad sustinendum turbulentum mare hujus saeculi, ut pro ipso ma
Abbreviated transcription (Latin):
um qd̾ temporaliter umbra̾ futuri. ꝑtinere ui-¬
deret᷑ mundatio peccatoꝵ. quã dñs oblatione
holocausti sui qd in uetere sacerdotio figurabat᷑
impleuit. & holocausti eius imaginẽ ad memoriã
passionis sue in ȩccła celebranda dedit. ut e̾e̾t sacer
dos in et̃nũ non scđm ordinẽ aaron: sed scđm
ordinẽ melchisedech. Cuiꝰ rei sacram̃tũ diligentiꝰ
adhuc considerari potest. sed ꝓpter duos pisces in
qͥb duas ꝑsonas regiã & sacerdotałe figuratas e̾ẽ
diximus. hactenus hinc tractatũ ẽẽ sufficiat. Qͦd
autẽ suꝑ fenum turba illa discubuit. significat
eos qui testamentũ uetꝰ acceꝑunt. quia regnum
eis temporale & iH rłm tẽporalis ꝓmictebatur. in
spe carnali collocatos fuisse. Omĩs enĩ caro fenum.
& claritas hominis ut flos feni. Qd autẽ de reliqͥis
fragmentoꝵ duodecim cophini bucellarꝰ reple-¬
ti sunt. significat de ipsius legis ad aꝑtione & di-¬
sputatione quã iudei reliquerunt & deseruerunt

Expanded text:
um quod temporaliter umbra erat futuri, pertinere videretur mundatio peccatorum, quam Dominus oblatione holocausti sui, quod in veteri sacerdotio figurabatur, implevit: et holocausti ejus imaginem ad memoriam passionis suae in Ecclesia celebrandam dedit, utAaron, sed secundum ordinem Melchisedech . Cujus rei sacramentum diligentius adhuc considerari potest. Sed propter duos pisces, in quibus duas personas, regiam et sacerdotalem figuratas esse diximus, hactenus hinc tractatum esse sufficiat. 3. Quod autem super fenum turba illa discubuit, significat eos qui Testamentum Vetus acceperant; quia regnum eis temporale et Jerusalem temporalis promittebatur, in spe carnali collocatos fuisse. Omnis enim caro fenum, et claritas hominis ut flos feni . Quod autem de reliquiis fragmentorum duodecim cophini buccellarum repleti sunt, significabat de ipsius Legis adapertione et disputatione, quam Judaei reliquerant et deseruerant,
Abbreviated transcription (Latin):
ceruus amicitię. & pullus grãrũ tuarũ colloqͣt᷑
tecũ. Nichil enĩ sic ꝓbat amicũ quẽ admodum
oneris amici portatio. Nec tamenonera nr̃a
ãborũ qui onera sua sustinent. aut unũ infirmita¬
tis genꝰ. Sed diuersa tẽpora & diuersa genera in

Expanded text:
ceruus amicitiae et pullus gratiarum tuarum colloquatur ceruus amicitiae et pullus gratiarum tuarum colloquatur tecum. nihil enim sic probat amicum quemadmodum oneris amici portatio. Nec tamen inuicem poatis amborum, qui onera sua sustinent, aut unum infirmitatis genus; sed diuersa tempora et diuersa genera in
Abbreviated transcription (Latin):
Paucet sane adbeatitudinẽ sempiternã inqua
nulla erunt onera nr̃a quȩ in uicẽ portare nibea¬
mur. Nunc uͦ cũ in hac uita idẽ in hac uia sumꝰ.¬
inuicẽ onera nr̃a portemꝰ. ut ad eã uitã quȩ caret
om̃i onere ꝑuenire possimus. Sicut enĩ de ceruis
ñnulli taliũ cognitionũ studiosi scripsert. cũ fretũ
ad insulam transeunt pascuarũ grã. sic se ordi¬
nant ut onera capitũ suoꝵs quȩ gestant in cornib
suꝑ iueẽ portant ita ut posterior sup anteriore
ceruice ꝓiecta caput collocet. Et quia necesse ẽ
unũ e̾ẽ qui ceteros p̃cedens non ante se habeat
cui caput inclinet. uicib dicunt᷑ id agere. ut
lassatus sui capitis onere ille qui p̾cedit post om̃s
redeat. & ei succedat cuiꝰ caput ferebat cum ipse
p̾iret: ita inuicẽ onera sua portantes fretũ tran¬
seunt. donec ueniant ad terrę stabilitatẽ. Istam
ceruorũ naturam fortasse intenderat salomon dicens

Expanded text:
perducet sane ad beatitudinem sempiternam, in qua perducet sane ad beatitudinem sempiternam, in qua nulla erunt onera I nostra, quae inuicem portare iubeamur. nunc uero, cum in hac I uita, id est in hac uia sumus, onera nostra portemus, ut ad eam uitam, quae caret omni onere, perueniamus. sicut enim de ceruis nonnulli talium cognitionum studiosi scripserunt, cum fretum ad insulas transeunt pascuorum gratia, sic se ordinant, ut onera capitum suorum, quae gestant in cornibus, superinuicem portent, ita ut posterior super anteriorem ceruice proiecta caput collocet, et quia necesse est unum esse, qui ceteros praecedens non ante se habeat cui caput inclinet, uicibus dicuntur id agere, ut lassatus sui capitis onere ille qui praecedit post omnes redeat et ei succedat cuius ferebat caput, cum ipse praeiret: ita inuicem onera sua portantes fretum transeunt, donec ueniant ad terrae stabilitatem. istam ceruorum naturam fortasse intenderit Salomon, cum ait:
Abbreviated transcription (Latin):
ueniet filius hominis & inueniet fide suꝑ t̾rã.
significauit quide in extremo coniuuio relinqͥ
posse & deseri escas suas. Sed qmͣ ipse itẽ dicit.
beatus qui ꝑseuerauerit usq infine̾ hic saluus
erit. significauit non defuturã ȩccłam quȩ sep¬
tenario numero eosde septẽ panes abundan¬
tius recipiat & latitudine cordis quȩ ipsam ꝑ-¬
seuerantiã in sportis uidet᷑ signisicare contineat
Uia ueteris testamenti custodia timorẽ habebat.
non potuit aꝑtius significari noui testamenti
donum esse caritatẽ. quã hoc loco ubi apłs dicit.
inuicẽ onera ur̃a portate. & sic adimplebitis legẽ
xp̃i. Hanc enĩlegẽ xp̃i dicere intelligit᷑ quia ipse
dñs p̾cepit ut nos inuicẽ diligamus. Tantũ in ea
sententia p̃cepti pondus constituens ut diceret.
in hoc cognoscent qm̃ discipłi mei estis. si uos in uicẽ
diligatis. Huius autẽ dilectionis officiũ ẽ. inuicem
onera ur̃a portate. sed hoc officiũ non ẽ sempit̾nũ.

Expanded text:
 Filius hominis inveniet fidem super terram? significavit quidem in extremo convivii relinqui posse et deseri escas suas: sed quoniam ipse item dixit, Qui perseveraverit usque in finem, hic salvus erit ; significavit non defuturam Ecclesiam, quae septenario numero eosdem septem panes abundantius recipiat, et latitudine cordis, quae ipsam perseverantiam in sportis videtur significare, contineatuia ueteris testamenti custodia timorem habebat, non potuit apertius significari noui testamenti donum esse caritatem quam hoc loco, ubi apostolus dicit: inuicem onera uestra portate, et sic adimplebitis legem Christi. hanc enim legem Christi dicere intellegitur, qua ipse dominus praecipit, ut nos inuicem diligamus, tantum in ea sententia praecepti pondus constituens, ut diceret: in hoc cognoscitur, quoniam discipuli mei estis, si uos inuicem diligatis. huius autem dilectionis officium est: inuicem onera uestra portate. sed hoc officium non est sempiternum;
Abbreviated transcription (Latin):
ut non solu credendo s etiã intelligendo discipli¬
na firmetꝰ. & id̾o ea quȩ n̾e ẽ ȩccła quãuis filii di
simꝰ. ante tamen quã apparuerit qͥd erimꝰ in labori¬
bus & in afflictioĩb agit. & in ea iustꝰ ex fide uiuit.
Nisi credideritis inqͥt. non intelligetis. Et hoc est
tẽpus qͦ ingemiscimꝰ & dolemꝰ. expectantes redep¬
tionẽ corporis nr̃i. qd in quadragesima celebratur:
Scimꝰ aut̾ẽ quia cũ apparuerit similes illi erimus.
qͣm uidebimꝰ eũ sicuti ẽ cũ additꝰ denariꝰ quadragena¬
rio. ut non solu credere quȩ ꝑtinent ad fidẽ s etiã

Expanded text:
ut non solum credendo, sed etiam intelligendo discipliut non solum credendo, sed etiam intelligendo disciplina firmetur. 2. Et ideo ea quae nunc est Ecclesia, quamvis filii Dei simus, ante tamen quam appareat quid erimus, in laboribus et afflictionibus agit, et in ea justus ex fide vivit . Nisi tempus, quod ingemescimus et dolemus, exspectantes redemtionem corporis nostri, quod quadragesima celebratur. scimus autem, quia, cum apparuerit, similes illi erimus, quoniam uidebimus eum sicuti est: cum additur denarius quadragenario, ut non solum credere quae pertinent ad fidem, sed etiam
Abbreviated transcription (Latin):
multiplicatꝰ. quia ꝑ motũ corporalis ãministtio
gerit᷑. quã dictũ ẽ fide constare. quadragesimũ
numerũ conficit. Ita impetͣt etiã stabiłe & nul¬
lius tẽporis in digentẽ sapientiã quȩ denario
numero cõmendat᷑ ut ad qͣdraginta addant᷑ decẽ.¬
quia & partes ȩquales quadragłnarii numeri simul
ductȩ. ad qͥnqͣginta ꝓueniunt. Partes autẽ ȩquales
habet qͥ dragenariunumerꝰ Primo qͣdraginta insin-¬
gulis: Deinde uiginti inbinis. Deinde decẽ in qͣt̾nis.
Octo inqͥnis. Qͥnq in octonis. Quatuor indenis. duas
uiginti. simul ducta efficiunt qnͥqͣginta. Qua ꝓpter
sicut qͣdragenariꝰ numerꝰ ȩqͣlib suis partib cõputa¬
tis parit ampliꝰ denariũ & fit qͥnqͣgenariꝰ. sic tẽpus
fidi rerũ ꝓ nr̃a salute gestaꝵ & gerendaꝵ cũ ȩqui¬
tate uitȩ actũ. imperͣrat intellectũ stabilis sapientiȩ

Expanded text:
multiplicatus, quia per motum corporalis administratio multiplicatus, quia per motum corporalis administratio geritur, qua dictum est fidem constare, quadragenarium numerum conficit. Ita impetrat etiam stabilem et nullius temporis indigentem sapientiam, quae denario numero commendatur, ut ad qquia et partes aequales quadragenarii numeri, simul ductae, ad quinquaginta perveniunt; partes autem aequales habet quadragenarius numerus, primo quadraginta in singulis, deinde viginti in binis, deinde decem in quaternis, octo in quinis, quinque in octonis, quatuor in denis, duas to, et decem, et viginti simul ducta, efficiunt quinquaginta. Quapropter sicut quadragenarius numerus, aequalibus suis partibus computatis, parit amplius denarium, et fit quinquagenarius; sic tempus fidei, rerum pro nostra salute gestarum et gerendarum, cum aequitate vitae actum impetrat intellectum stabilis sapientiae;
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓpt̾ euidentissimã naturã eiꝰ id e̾ calidã. & frigida
humida. & siccã. Uniuersȩ gͦ creaturę septenariꝰ
Qua ꝓpt̾ om̃is disciplina dinoscens & discernens
creatorẽ atq creaturã. denario numero insinuat᷑
Quȩ disciplina qnͣdiu corporeis motib tẽpora¬
liter significat᷑. credendo constat. & rerũ gestars
uenientiũ atq tnͣseuntiũ auctoritate. quasi la¬
cte paruulos nutͥt. ut idoneos faciat contẽplatioĩ
quȩ non uenit & non tnͣsit. sed semꝑ manet. In qua
qͥsq narratis sibi reb diuinitꝰ tẽporalit̾ ꝓ salute ho¬
minũ gestis siue gerendis quȩ adhuc fut᷑a pͣdicant᷑.
si ꝑmanserit inside & ꝓmissa sꝑauerit. & quȩ diui¬
na auctoritas p̾cepit infatigabili caritate ĩplere
durauerit: recte aget uitã huiꝰ necessitatis & tẽ¬
poris. quȩ numero qͣdragesimo commendatur.
qm denariꝰ numerꝰ qͥ totã insinuat disciplinam
quater ductꝰ id ẽ numero qͥ corꝑori tͥbuitur¬

Expanded text:
 id est calidam et frigidam, humidam et siccam; uniuersae ergo creaturae septenarius. quapropter omnis disciplina dinoscens et discernens creatorem atque creaturam denario numero insinuatur. quae disciplina quamdiu corporeis motibus temporaliter significatur, credendo constat et rerum gestarum uenientium atque transeuntium auctoritate quasi lacte paruulos nutrit, ut idoneos faciat contemplationi, quae non uenit et transit, sed semper manet. in qua quisque narratis sibi rebus diuinitus temporaliter pro salute hominum gestis siue gerendis quae adhuc futura praedicantur, si permanserit in fide et promissa sperauerit et quae diuina auctoritas praecipit infatigabili caritate implere durauerit, recte agit uitam huius necessitatis et temporis, quae numero quadragesimo commendatur, quoniam denarius numerus, qui totam insinuat disciplinam, quater ductus, id est numero, qui corpori t
Abbreviated transcription (Latin):
calida & frigida. mollia & dura. lenia & asꝑa.
& quicqd aliud ẽ qd tangendo sentimu
ȩtas imbuit᷑ necessitate naturę mortali .
qua ita post peccatũ pͥmi hominis nati sumꝰ.
ut nondu reddita luce mentis. carnalibus
sensib subditi. carnałe uitã sine ulla uerita¬
tis intelligentia transeamus. Tales necesse ẽ
ẽeᷤᷤ infantes. paruulos pueros. qͥ nondii posst̃
acciꝑe rationẽ. Et quia naturales sensus st̃
isti qui pͥmam ȩtatẽ regant & d̾o artifice no-
bis tributi sunt: recte dicunt᷑ uiri id ẽ ma¬
riti tamquã legitimi. qm̃ non eoserror u̾cio
ꝓpͥo. sed di artificio nat᷑a contͥbuit. Cũ autẽ qͥsq
uenerit ad eã ȩtatẽ. ut iã possit capax e̾e ratio¬
nis si ueritatẽ statim comp̾hendere poterit. ñ
ĩa ullis sensib rectorib utit sed habebit uirum

Expanded text:
calida et frigida, mollia et dura, lenia et aspera, calida et frigida, mollia et dura, lenia et aspera, et quidquid aliud est quod tangendo sentimushominis aetas imbuitur, necessitate naturae mortalis, qua ita post peccatum primi hominis nati sumus, ut nondum reddita luce mentis, carnalibus sensibus subditi, carnalem vitam sine ulla veritatis intelligentia transeamus. Tales necesse est esse infantes et parvulos pueros, qui nondum possunt accipere rationem. Et quia naturales sunt isti sensus, qui primam aetatem regunt, et Deobis tributi sunt, recte dicuntur iidem mariti, tanquam legitimi. Quoniam non eos errores vitio proprio, sed Dei artificio natura contribuit. Cum autem quisque venerit ad aetatem cujus vita possit capax esse rationis, si veritatem statim comprehendere poterit, non jam illis sensibus rectoribus utetur, sed hab
Abbreviated transcription (Latin):
qnq librors copulatione tenebat᷑. potest mo¬
uere quomodo dici potuerit qͥnq uiros habu¬
isti. quasi nunc eos iã non haberet. cũ adhuc
utiq ipsis subdita uiueret. Deinde cũ qnq libri
moysi nichil aliud quã x pm p̾dicent. sicut ipse
de me scripsit. quomodo potest intelligi aqͥnq
illis libris recedere hominẽ ut ad xp̃m tran¬
seat. cũ ille qui credit in xp̃m non relinquendoᷤ
qnͥq libros illos sed sp̃ualit̾ intelligendos multo
auidius complectat᷑. Est gͦ alius intellectꝰ ut qͥnq
uiri intelligant᷑ qnq corporis sensus. Unus qͥ
ad oculos ꝑtinet. quo lucẽ istã uisibiłe & qͦs libet
colores for masq corpoꝵs cernimus. Alter est
auriũ. quo uocũ & om̃iũ sonoꝵs momenta
sentimus. Tertius nariũ. qͦ uaria odors sua¬
untate delect᷑am᷑. Quartꝰ in ore gustus. dulcia
& amara sentit. & om̃iũ sapoꝵ habet exam̃
Quintꝰ ꝑ totũ corpus tangendo. diudicat

Expanded text:
quinque librorum copulatione tenebatur; potest moquinque librorum copulatione tenebatur; potest movere quomodo dici potuerit, quinque viros habuisti, quasi nunc eos jam non haberet, cum adhuc utique ipsis subdita viveret? Deinde cum quinque libri Moysi nihil aliud quam Christum praedicent, sicut ipse de me scripsit , quomodo potest intelligi a quinque illis libris recedere hominem, ut ad Christum transeat; cum ille qui credit in Christum, non relinquendos quinque illos libros, sed spiritaliter intelligendos multo beatius amplectatur? Est ergo alius intellectus, ut quinque viri intelligantur quinque corporis sensus; unus, qui ad oculos pertinet, quo lucem istam visibilem, et quoslibet colores, formasque corporum cernimus; alter est aurium, quo vocum et omnium sonorum momenta sentimus; tertius narium, quo varia odorum suavitate delectamur; quartus in ore gustus, dulcia et amara sentit, et omnium saporum habet examen; quintus per totum corpus tangendo dijudicat
Abbreviated transcription (Latin):
huc haurire. Dicit ei iħs. Uade uoca uirũ tuũ.
& ueni huc. Ciĩ sciret eã uirũ non habere. cur
hoc dixerit querit᷑. Na cũ mulier dixisset non
habeo uirũ. dicit ei iħs. Bene dixisti. non hab̾e
te uirũ. Quinq enĩ uiros habuisti & nẽ quẽ ha¬
bes non ẽ tuus uir. Hoc uerũ dixisti. Sed non
sunt hȩc carnalit̾ accipienda. ne huic ipsi ad hoc¬
mulieri samaritanȩ similes e̾eᷤᷤ uideam᷑. Sed de
illo dono dĩ si aliqͥd ĩã gustauimꝰ sp̃ualit̾ ista tra¬
ctemꝰ. Quinq uiros. qͥnq libros qͥ ꝑ moysen mi¬
nistrati sunt non nulli accipiunt. Qd̃ autẽ di¬
ctũ ẽ. & ñc quẽ habes non ẽ tuus uir. de se ipso
dñm dixisse intelligunt. ut iste sit sensus. Primo
qnq libris moysi quasi qͥnq uiris seruisti. Ne
autẽ quẽ habes id ẽ quẽ audis non ẽ tuus uir.
quia nondi in eũ credidisti. Sed qm̃ nondu
credens xp̃o adhuc utiq illoꝵs qnq uiroꝵs. idẽ.

Expanded text:
huc haurire. Dicit ei Jesus: Vade, voca virum tuum, huc haurire. Dicit ei Jesus: Vade, voca virum tuum, et veni huc. Cum sciret eam virum non habere, cur hoc dixerit, quaeritur. Namque cum mulier dixisset, Non habeo virum; dicit ei Jesus, Bene dixisti non habere te virum: quinque enim viros habuisti, et nunc quem habes non est tuus vir; hoc verum dixisti. Sed non sunt haec carnaliter accipienda, ne huic ipsi adhmulieri Samaritanae similes esse videamur: sed de illo dono Dei si aliquid jam gustavimus, spiritaliter ista tractemus. Quinque viros, quinque libros qui per Moysen ministrati sunt, nonnulli accipiunt. Quod autem dictum est: Et nunc quem habes, non est tuus vir, de se ipso Dominum dixisse intelligunt, ut iste sit sensus: Primo quinque libris Moysi, quasi quinque viris servisti; nunc autem hic quem habes, id est, quem audis, non est tuus vir, quia nondum in eum credidisti. Sed quoniam nondum credens Christo, adhuc utique illorum quinque virorum, id est,
Abbreviated transcription (Latin):
mulieri uolebat dare merces ẽ fidei. quã prius in illa
erant hi qͥ in eum credituri erant. Nondu autem
erat sp̃s datꝰ. quia iħc nondii fuerat glorificatꝰ.
onẽ dedit ȩccłȩ. sic̾ alia script᷑a dicit. Ascendens
in altũ captiuã dux̃ captiuitatẽ. dedit dona
hominib. Sed adhuc illa mulier carnalit̾ sapit.
sic enĩ respondit. Dñe neq hauritoriũ habes.
& puteus altꝰ ẽ. unde mͥ habes dare aquã uiuã.
Num qͥd tu maior es patͤ nr̃o iacob qͥ dedit nob̾
ħe puteũ. & ipse ex eo bibit & filii eiꝰ & pecora
eius. Nc uͦ iã dñs ex ponit. qd dixerat. Om̃is in qͥt
qͥ bib̾it ex aqua ista. sitiet iterũ. Qui autẽ bib̾it
de aqua quã ego dedero. non sitiet in eternum.
sed aqua illa quã dedero fiet in eo fons aquȩ sa¬
lientis in uitã eternã. Sed adhuc mulier pru¬
dentiã carnis amplectit᷑. Qd enĩ respondit.
Dñe damͥ hanc aquã ut neq sitiã. neq ueniã

Expanded text:
mulieri volebat dare, merces est fidei quam prius in illa mulieri volebat dare, merces est fidei quam prius in illa erant hi qui in eum credituri erant. Nondum autem erat Spiritus datus, quia Jesus nondum fuerat clarificatus . e, sicut alia Scriptura dicit: Ascendens in altum captivam duxit captivitatem; dedit dona hominibus . 5. Sed adhuc illa mulier carnaliter sapit; sic enim respondit: Domine, neque hauritorium habes, et puteus altus est; unde mihi habes dare aquam vivam? Numquid tu major es patre nostro Jacob, qui dedit nobis hunc puteum, et ipse ex eo bibit, et filii eero jam Dominus exponit quid dixerit. Omnis, inquit, qui biberit de aqua ista, sitiet iterum: qui autem biberit de aqua quam ego dedero, non sitiet in sempiternum; sed aqua illa quam dedero, fiet in eo fons aquae salientis in vitam aeternam. Sed adhuc mulier prudentiam carnis amplectitur. Quid enim respondit? Domine, da mihi hanc aquam, ut neque sitiam, neque veniam
Abbreviated transcription (Latin):
in illa muliere sitiebat. ut faceret in ea uoluntatẽ
patͥs. & ꝑficeret opus eius. Sed carnalit᷑ in telli-¬
gens respondit. Tu cũ sis iudeus quomodo a me
bibere poscis cũ sim mulier samaritana. Non
eñ coutunt᷑ iudei samaritanis. Cui dñsn̾r dix̃.
tu magis petisses ab eo & dedisset tͥ aquã uiuã.
ut hinc ei ostenderet non se tałe aquã petisse
quale ipsa inceserent ses qua ipse sitrebat
fide eius. eide sitienti spm̃ scm̃ dare cupiebat.
Hanc enĩ recte intelligimus aquã uiuã. qd̾ est
donũ di sicut ipse ait. si scires donũ dĩ. Et sicut
ide ioħs testat᷑ alio loco dicens. qd stabat iħs et
clamabat. siqͥs sitit ueniat & bibat. qui credit in¬
me sicut dicit seript᷑ra flumina de uentre eiu
fluent aquȩ uiue. Consequent᷑ omnino qui
credit in me inquit flumina de uentre eiꝰ fluent
aquȩ uiue. Quia pͥmo credimus. ut hȩc dona
mereamur. Hȩc gͦ flumina aquȩ uiuȩ quȩ illi

Expanded text:
in illa muliere sitiebat, ut faceret in ea voluntatem in illa muliere sitiebat, ut faceret in ea voluntatem Patris, et perficeret opus ejus. Sed illa carnaliter intelligens respondit: Tu cum sis Judaeus, quomodo a me bibere poscis, cum sim mulier Samaritana? Non enim coutuntur Judaei Samaritanis. Cui Dominus nostertu magis petisses ab eo, ut dedisset tibi aquam vivam. Ut hinc ei ostenderet non se talem 501 aquam petisse, qualem ipse intellexerat; sed quia ipse sitiebat fidem ejus, eidem sitienti Spiritum sanctum dare cupiebat. Hanc enim recte intelligimus aquam vivam, quod est donum Dei, sicut ipse ait: Si scires donum Dei; et sicut idem Joannes testatur alio loco dicens: Quoniam stabat Jesus, et clamabat: Si quis sitit, veniat ad me et me, sicut dicit Scriptura, flumina de ventre ejus fluent aquae vivae. Consequenter omnino. Qui credit, inquit, in me, flumina de ventre ejus fluent aquae vivae: quia primo credimus, ut haec dona mereamur. Haec ergo flumina aquae vivae quae illi
Abbreviated transcription (Latin):
animaliũ idẽ uaccis aureis animaꝵ suarum
ut gentiũ multitudinẽ quȩ si mulachris
corrupte religionis adduceret. Non enim ẽ
inqͥt sanis opus medicus. sed male habentib.
Ergo eos fid̾e sitit. ꝓ quib sanguinẽ fudit.
Dixit gͦ ad eã iħs. Mulier da mͥ bibere. Et ut
noueritis qͥd siciebat dñs n̾r. post paulułu ueni¬
unt discipłi eiꝰ qui ꝑrexerant in ciuitate̾ ut
cibos emerent. & dicunt ei. Rabbi manduca:
Ille autẽ dixit eis. Ego habeo escã manducare.
quã uos nescitis. Dicunt gͦ discipłi eiꝰ ad alteru¬
trũ. Num qͥd aliquis ei attulit manducare: Dicit
eis iħs. Cibus m̃s ẽ ut faciã eiꝰ uoluntatẽ qui me
misit. & ut ꝑficiã opus eiꝰ. Nũqͥd hic intelligit᷑ alia
uoluntas patris qui eum misit. & opus eius qͦd
se ꝑficere uelle respondit. nisi ut nos ad fide
suã a ꝑnicioso mundi errore conuerteret.
Qualis ẽ gͦ cib eius. tale & opus. Qua ꝓpt̾ hoc

Expanded text:
animalium, id est, vaccis aureis animarum suarum animalium, id est, vaccis aureis animarum suarum ut gentium multitudinem, quae simulacris corruptae religionis adduceret. Non enim est, inquit, sanis opus medicus, sed male habentibus . Ergo eorum fidem sitit, pro quibus sanguinem fudit. Dixit ergo ad eam Jesus: Mulier, da mihi bibere. Et ut noverat quae sitiebat Dominus noster, post paululum veniebant discipuli ejus, qui perrexerant in civitatem ut cibos emerent; qui dicunt ei: Rabbi, manduca. Ille autem dixit eis: Ego habeo escam manducare quam vos nescitis. Dicunt discipuli ejus ad alterutrum: Nunquid aliquis attulit ei manducare? Dicit eis Jesus: Cibus meus emisit, et ut perficiam opus ejus. Nunquid hic intelligitur alia voluntas Patris qui eum misit, et opus ejus quod perficere velle respondit, nisi ut nos ad fidem suam a pernicioso mundi errore converteret? Qualis est ergo cibus ejus, talis et potus. Quapropter hoc