comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
o.  omnibus operibus suis quibus mundum quem indie sexto
cisse: cumenim accepiss& acetum dixit consummatum est. & inclinato capite
tradidit sp̃m: sed haec scĩficatio ac benedictio septimidiei & requies in illa dñi
postopera sua ualdebona de signauit quod nossinguli posto pera bona quae in nobis
ipse operatur & uelle & perficere adrequiem tendimus uitae caelestis. inqua a&¬
na eiusscĩficatione acbenedictione perfruamur. Vnde bene idem dies septimus
uesperam habuisse non scribitur¬
bitur. quianimirum perpetuam Nostram in illo
requiem significat : & benedixit inquit diei septimo & scĩficauit illum. quia
in ipso cessauerat ab omnioperesuo quod creauitds̃ ut facer&. id est completo mundi
ornatuces sauerat ab instituendis ultra nouisrerum generibus. Neque huic senten¬
tiȩ contrarium deb&illud aestimari quod in euangelio dicitipse. Pater meus
usque modo operatur & ego operor: respondens uidelic& eis qui propter requiem

Expanded text:
o omnibus operibus suis, quibus mundum quem in die sextocisse. Cum enim accepisset acetum, dixit: Consummatum est. Et inclinato capite ritum . Sed et haec sanctificatio ac benedictio septimi diei, et requies in illa Dei post opera sua valde bona designavit quod nos singuli post opera bona quae in nobis ipse operatur et velle et perficere, ad requiem tendimus vitae coelestis, in qua aeterna ejus sanctificatione et benedictione perfruamur. Unde bene idem dies septimus esperam habuisse non scribitur, quia nimirum perpetuam nostram in illo requiem significat. Et benedixit, inquit, diei septimo et sanctificavit illum, quia in ipso cessaverat ab omni opere suo, quod creavit Deus ut faceret. Id est, completo mundi ornatu, cessaverat ab instituendis ultra novis rerum generibus. Neque huic sententiae contrarium debet istud aestimari, quod in Evangelio dicit: Ipse Pater meus usque modo operatur, et ego operor . Respondens videlicet eis qui propter requiem
Abbreviated transcription (Latin):
see st ut praecedentis histori ae fundamentum Allegoricus
sensus sequatur : nam figuraliter quaedam ex his intellegun¬
tur uere tam quam prophetica indicia praccedentia fu¬
turorum. sane nonomnia quae inlege & prophecis scripta sunt
mis toriorũ enigmatibus obteguntur sed prohis quat aliquid sig¬
nficant: &iam quaenihil significant conectuntur : Sicutenĩ
in ertharis ethuius modi organis musicis non quidẽ onuta
quae tanguntur canorum aliquidresonant sed cordȩ
s& ubi conocterentur. et quo tenderentur illa quac adcan¬
tilenae su auitatem modulaturus est artifex: It a in his pro¬
adhoc interponuntur. ut sit unde illa significantia tam quã
sonantia conectantur : Has autem rerum gestarum figuras.
demysticis thesauris sapientũ ut praediximus depromen¬
tes Inunam formam compendiobreuitatis contraxinus
Inquibus lector non nr̃a leg& sedueterum releg&: Quod

Expanded text:
se est ut, praecedente historiae fundamento, allegoricus se est ut, praecedente historiae fundamento, allegoricus sensus sequatur. Nam figuraliter quaedam ex his intelliguntur, vere tanquam prophetica indicia praecedentia futurorum. 4. Sane non omnia quae in lege et prophetis scripta sunt mysteriorum aenigmatibus obteguntur; sed pro his quae aliquid significant, etiam quae nihil significant connectuntur. Sicut enim in citharis, et hujusmodi organis musicis, non quidem omnia quae tanguntur, canorum aliquid resonant, sed tantumset ubi connecterentur et quo tenderentur illa quae ad cantilenae suavitatem modulaturus est artifex: ita in his proad hoc interponuntur, ut sit unde illa significantia tanquam sonantia connectantur. 5. Has autem rerum gestarum figuras de mysticis thesauris sapientium, ut praediximus, depromentes, in unam formam compendio brevitatis contraximus; in, quibus lector non nostra leget, sed veterum releget. Quod
Abbreviated transcription (Latin):
istoria sacraelegis non sine aliqua praenuntiatione futurorum
gesta atq conscripta est : Nec pertiner& ad praefigurationis
mysterium tam multiplex rerum umbra gestarum : nisi docens
a postolus dicer&: lexfiguram hab& futurorum bonorum
non in ipsam imaginem rerum., Pro indequaedam quae iea
figuratim dictauel facta sunt. et sunt plenamysticis sacram̃tis.
adiuuante superna gratia. In hoc opusculo exequentes in¬
texuimus ueterum ecclesi asticorum sententias : congregantes
ueluti ex diuersis pratis flores lectos ad manum fecimus et pau¬
ca demultis breuiter praestringentes. plerumq &iam adici¬
entes. uel aliqua expartemutantes offerimus. Nonsolum stu¬
diosis sed &iam fastidiosis lectoribus: quorum nimia lon¬
gitudo sermones ab orr& : Breuienim expositione succincta.
Non faciunt depro lixitate fastidium. Prolixa enim et oc¬
cultated& oratio : breuis et apta delectat : Et quia iampri¬
diem iux talitteram a nobis sermo totus contextus est : neces¬

Expanded text:
istoria sacrae legis non sine aliqua praenuntiatione futurorum gesta atque conscripta est. Nisi pertineret ad praefigurationis mysterium tam multiplex rerum umbra gestarum, nec docens Apostolus diceret: Lex umbram habet futurorum bonorum, non ipsam imaginem rerum. 2. Proinde quaedam, quae in ea figuratim dicta vel facta sunt, et sunt plena mysticis sacramentis, adjuvante superna gratia, in hoc opusculo exsequentes intexuimus, veterumque ecclesiasticorum sententias congregantes, veluti ex diversis pratis flores lectos ad manum fecimus, et pauca de multis breviter perstringentes, pleraque etiam adjicientes, vel aliqua ex parte mutantes, offerimus non solum stu260 sed etiam fastidiosis lectoribus, qui nimiam longitudinem sermonis abhorrent. 3. Brevi enim expositione succincta non faciunt de prolixitate fastidium. Prolixa enim et occulta taedet oratio; brevis et aperta delectat. Et quia jam pridem juxta litteram a nobis sermo totus contextus est, neces
Abbreviated transcription (Latin):
fabiliter facta esse credenda est: luxta quod & supra docuimus ubiscriptum
est: Faciamus hominem ad imaginem & similitudinem nostram: Si autẽ
quaerit aliquis ad quamrem fierioportuerit hoc adiutorium. dudiat respon¬
sum scĩ augustini cuius & superius uerba saepissime tacito eius nomine posui¬
mus Nihil inquit aliud probabiliter occurrit quam propter filios procre¬
andos. sicut ad iutorium semini interraest ut uirgultum exutroq nascatur¬
enim & in primo rerum conditione dictum erat. masculum & feminam

Expanded text:
fabiliter facta esse credenda est, juxta quod et supra docuimus, ubi scriptum fabiliter facta esse credenda est, juxta quod et supra docuimus, ubi scriptum est: Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram. Si autem quaerit aliquis ad quam rem fieri oportuerit hoc adjutorium, audiat responsum sancti Augustini, cujus et superius verba saepissime, tacito ejus nomine, posuimus. Nihil, inquit, aliud probabiliter occurrit, quam propter filios procreandos, sicut adjutorium semini in terra est, ut virgultum ex utroque nascaturenim et in prima rerum conditione dictum erat: Masculum et feminam
Abbreviated transcription (Latin):
in membris meis repugnantem legimentis meȩ &captiuantem me in lege pecca¬
tiquae est in membris meis. Infelix ego homo quis me liberabit de corporemortis
huius: Non enim sufficer& eisi dicer& quis me liberabit decorpore mortale hoc
sed de corpore inquit mortis huius. sicut &iam illud corpus quidem in quit mor¬
tuum est propter peccatum: Nec ibi ait mortale. sed mortuum. quamuis utiq
& mortale quia moriturum. Non ita credendum est fuisse illa corpora. sed lic&¬
animalia non dum spiritalia. non tantum mortua idest quae necesse ess& ut mo¬
rerentur. quod eodie factum est quo lignum contra ueci tum tetigerunt
Dixit quoque dñs ds̃: non est bonum esse hominem solum faciamusei adiuto¬
rium similesibi: Ethaec locutiodĩ non corporaliuoceforis inauras emissa.
sed inter narrationem diuinae uoluntatis perquam creata sunt omnia in ef¬

Expanded text:
in membris meis repugnantem legi mentis meae, et captivantem me in lege peccain membris meis repugnantem legi mentis meae, et captivantem me in lege peccati, quae est ihujus ? Non enim sufficit ei si diceret: Quis me liberabit de corpore mortali hoc, sed de corpore, inquit, mortis hujus. Sicut etiam illud: Corpus quidem, inquit, mortuum est propter peccatum ; nec ibi ait, mortale, sed mortuum, quamvis utique et mortale quia moriturum, non ita credendum est fuisse illa corpora, sed licnimalia nondum spiritalia, non tamen mortua, id est, quae necesse esset ut morerentur, quod eo die factum est quo lignum contra vetitum tetigerunt. Dixit quoque Dominus Deus: Non est bonum esse hominem solum, faciamus ei adjutorium simile sui. Et haec locutio Dei non corporali voce foris in auras emissa, sed in terra ratione divinae voluntatis, per quam creata sunt omnia, inef
Abbreviated transcription (Latin):
malum autem in oboedientiae id est superbiȩ contumaciae peruersȩ imitationisdĩ
& noxiȩ libertatis. hoc autem in quo accidere potuit ex ipsare ut supra dictũ
est nomen accepit: In quocum que die come deris ex eomorte morieris
Nonait sicome deris mortalis eris. sed in quocum quedie inquit comederis
ex eo morte morieris. Mortuus nam que est homo in anima cum peccauit.
quia recessit ab eods̃ qui est uita animae. cuius merito mortis secuta est &iã¬
mors corporis discedente ab illo anima quae est uita eius : Quaeque mors eidem
primohomini tunceuenit. cum praesentis uitae terminum accepit: non par¬
uo post tempore quam uetitum comedit. potest & lta intellegi quod illam mor¬
tem in eisfecerit diesille. in quopeccauerunt : quam a postolus gemit dicens.
Condelector legidĩ secundum interiorem hominem. Video autem aliam legẽ

Expanded text:
malum autem inobedientiae, id est, superbiae, contumaciae, perversae imitationis Dei, malum autem inobedientiae, id est, superbiae, contumaciae, perversae imitationis Dei, et noxiae libertatis. Hoc autem in quo accidere potuit ex ipsa re, ut supra dictum est, nomen accepit. In quocunque die comederis ex eo, morte morieris. Non ait, si comederis mortalis eris, sed in quocunque die, inquit, comederis ex eo, morte morieris. Mortuus namque est homo in anima cum peccavit, quia recessit ab eo Deus, qui est vita animae, cujus merito mortem secuta est mors corporis, discedente ab illo anima, quae est vita ejus, quaeque mors eidem primo homini tunc evenit, cum praesentis vitae terminum accepit non parvo post tempore quam vetitum comedit. Potest etiam intelligi quod illam mortem in eis fecerit dies ille in quo peccaverunt, quam Apostolus gemit dicens: Condelector legi Dei secundum interiorem hominem; video autem aliam legem
Abbreviated transcription (Latin):
ni acprotectioni humiliter subdendo: Praecepitque ei dicens: ex omni ligno
credendum quod in ligno illo aliquid malinaturaliter iness&: sicut & supra docui¬
mus sed ab eo ligno quod malum non erat prohibitus est homo ut ipsa perse prȩcepti
conseruatio bonum illi ess& & transgressio malum. Denique a peccanteni hil
aliud appetitum est. nisi non esse sub dominationedĩ. quando illud ad missum
est inquone admiteretur. soladeber& iussio dominantis adtendi: Quaesi sola
ad tenderetur. quid aliud quam dĩ uoluntas a maretur: Quid aliud quam dĩ uolun¬
tas humanȩ uoluntati reponer&ur : nec fieri potest ut uoluntas propria non grandi
ruinae pondere super hominem cadat. sieam uoluntati superioris extollendo
preponat: Hoc expertus est homo contempnens preceptum dĩ. & hoc experimen¬
to didicit quid inter ess& in terbonum & malum. scilic& bonum oboedientiȩ

Expanded text:
ni ac protectioni humiliter subdendo. Praecepitque ei dicens: Ex omni ligno ni ac protectioni humiliter subdendo. Praecepitque ei dicens: Ex omni ligno credendum quod in ligno illo aliquid mali naturaliter inesset, sicut et supra docuimus, sed ab eo ligno quod malum non erat prohibitus est homo, ut ipsa per se praecepti conservatio bonum illi esset et transgressio malum. Denique a peccante nihil aliud appetitum est nisi non esse sub dominatione Dei, quando illud admissum est in quo ne admitteretur sola deberet jussio dominantis attendi, quae si sola attenderetur quid aliud quam Dei voluntas amaretur? quid aliud quam Dei voluntas humanae voluntati praeponeretur? Nec fieri potest ut voluntas propria non grandi ruinae pondere super hominem cadat, si eam voluntati superioris extollendo praeponat. Hoc expertus est homo contemnens praeceptum Dei; et hoc experimento didicit quid interesset inter bonum et malum, scilicet bonum obedientiiae,
Abbreviated transcription (Latin):
illum: Custo dir& uidelic& eundem para dysum ipsi sibi nealiquit admitter & qua¬
re inde merere tur expelli . Denique accepit & preceptũ ut sit quod sibi custodiat
para drsum id est quo seruato non inde proiciatur. Recte enim quisquedicit᷑
noncusto disse rem suam. qui sicegit ut amitter& eam. &iamsi alteri salua sit
quieam uel inuenit uel accipere meruit. Est alius in his uerbis sensus quemputo
non in merito proponendum ut ipsum hominem operare turds̃ &custo dir&. Sicut
enim operatur homo terram ut non eam faciat esse terram sed ut cultam atque fruc¬
tuosam sic ds̃ hominem multo magis quemipse creauit ut homosit: eum ipse
operatur utiustussit. si homo ab illo persu perbiam non abscedat. Posuitergo ds̃
hominem in para drso uoluptatis. ut operaretur &custo dir& illum. Opera retur
scilic& ut bonus beatusque ess&. Custo dir& uero. ut tutus ess& ipsius sedominatio¬

Expanded text:
illum, custodiret videlicet eumdem paradisum ipsi sibi, ne aliquid admitteret quaillum, custodiret videlicet eumdem paradisum ipsi sibi, ne aliquid admitteret quare inde mereretur expelli. Denique accipit et praeceptum, ut sit quod sibi custodiat paradisum, id est, quo servato, non inde projiciatur. Recte enim quisque dicitur non custodisse rem suam, qui sic egit ut amitteret eam, etiam si alteri salva sit, qui eam vel invenit vel accipere meruit. Est alius in his verbis sensus, non immerito praeponendum, ut ipsum hominem operaretur Deus et custodiret; sicut enim operatur homo terram, non ut eam faciat esse terram, sed ut cultam atque fructuosam, sic Deus hominem multo magis quem ipse creavit ut homo sit, eum ipse operatur ut justus sit, si homo ab illo per superbiam non abscedat. Posuit ergo Deus hominem in paradiso voluptatis, ut operaretur et custodiret illum. Operaretur scilicet ut bonus beatusque esset: custodiret vero, ut totus esset, ipsius se dominatio
Abbreviated transcription (Latin):
expositione uerbi dicta scipatris augustini ponamus: Quid operaretur Inquit
uel custodir& : ⁊ Num quid forte agriculturam dñs uoluit operari primũ hominẽ
annon est credibile quod eum ante peccatum damnauerat ad laborem: Ita sane
arbitraremur : nisi ude remuscum tanta uoluptate animi agricolari quosdam¬
ut magnaeis poenasit. Inde ad aliud euocari: Quic quidergo deliciarum hab&
agri cultura tunc utique longe amplius erat. quandonihil accidebat aduersi uel
terra uel caelo: Nonerat enim laboris afflictio sedexilaratio uoluptatis cum ea
quaedĩ creauit. humanioperis adiutorio letius feracius prouenirent. Vn de
creator ipse uberius laudaretur qui animȩ incorpore animali constitutȩ. ratio¬
nem de diss& operandi acfacultatem. quantum animȩ uolentisatis ess& non
quantum inuitum indigentia corporis coger&. Vtoperaretur inquit & custo dir&

Expanded text:
expositione verbi dicta sancti Patris Augustini ponamus. « Quid operaretur, inquit, expositione verbi dicta sancti Patris Augustini ponamus. « Quid operaretur, inquit, vel custodiret? Nunquid forte agriculturam Dominus voluit operari primum hominem? An non est credibile quod eum ante peccatum damnaverat ad laborem? Ita sane arbitraremur, nisi videremus cum tanta voluptate animi agricolari quosdamut magna eis poena sit inde ad aliud evocari. Quidquid ergo deliciarum habet agricultura, tunc utique longe amplius erat, quando nihil accidebat adversi vel terrae vel coelo. Non erat enim laboris afflictio, sed exhilaratio voluntatis, cum ea quae Deus creavit humani operis adjutorio laetius feraciusque provenirent, unde Creator ipse uberius laudaretur, qui animae in corpore animali constitutae rationem dedisset operandi ac facultatem, quantum animae volentis satis esset, non quantum invitum indigentia corporis cogeret. » Ut operaretur, inquit, et custodiret
Abbreviated transcription (Latin):
frate quouadat. quasue terras circumeat nondicit: quia ipse inuicino profluens
terrae repromissionis: facillime apopulo is rahel quiibidem positus haec lecturus
erat poterat sciri. Quia uero peraquas regeneratrices. regressus nobis ad caeles¬
tia pat&. congruit satis dispensationi diuinae pietatis. ut ipsum elimentum
perquod ad supernam patriam reducimur nobissit cumparadiso. Inquopositꝰ
sit homo primus commune: Et sicut gratianos recreans in uisibiliter regni
ignotis ad nosuis deparadrso adueniat adignota nobis loca redeat. quia tantum
de para drso uoluptatis originem constat habere : Tulitergo dñsds̃ hominem quẽ
formauerat: & posut eum in para drso uoluptatis. utoperaretur & custo dir&
illum : Quodait ut operaretur & custodir& illum ad eum uidetur respicere locũ
in quo dictumese & homo nonerat quioperare tur terram :Llerum nos & in hui

Expanded text:
phrate ubi vadat quasve terras circumeat non dicit, quia ipse in vicino profluens phrate ubi vadat quasve terras circumeat non dicit, quia ipse in vicino profluens terrae repromissionis, facillime a populo Israel, qui ibidem positus, haec lecturus erat, poterat sciri. Quia vero per aquas regeneratrices regressus nobis ad coelestia patet, congruit satis dispensationem divinae pietatis, ut ipsum elementum per quod ad supernam patriam reducimur nobis sit cum paradiso, in quo positus sit homo primus, commune, et sicut gratia nos recreans invisibiliter regni ignotis ad nos viis de paradiso adveniat, ad ignota nobis loca redeat, quia tantum de paradiso voluptatis originem constat habere. Tulit ergo Dominus Deus hominem quem formaverat, et posuit eum in paradiso voluptatis, ut operaretur et custodiret illum. Quod ait, ut operaretur et custodiret illum, ad eum videtur respicere locum in quo dictum est, Et homo non erat qui operaretur terram. Verum nos et in hujus
Abbreviated transcription (Latin):
molliatur. gustu amara. odorisboni sed uino perfusa odoratior. cuius & liber nu¬
id est lucidi & sub albidi: Onix autem lapisest pretiosus. Inde appellatus. quod
hab& insepermixtum candorem. Insimilitudinem unguis humanȩ: Grecienim
unguem onichemdicunt. hanc & arabia gignit. sed indica igniculos hab&
albis eam cingentibus tonis. Arabica autem nigra est. cum candentibus tonis.¬
Antiqua trans latio prohis hab& carbunculum & lapidem prassinum. Est autem
carbunculus sicut & nomine probat lapis ignei coloris. quo noctis quoque tenebras
in lustrare perhibetur. Est lapis prassinus uiridantis aspectus. unde & grȩce aporro
Squod apud eos prasondicitur nomen accepit. Et nomen fluuio secundogeon:
ipseest quicircuit omnem terram aethiopiae. Nomen uero fluminis tertutigris
ipseuadit contra assirios. fluuius autem quartus. ipse est eufrates. Id circo de eu¬

Expanded text:
molliatur, gustu amara, odoris boni, sed vino perfusa odoratior, cujus et liber Numolliatur, gustu amara, odoris boni, sed vino perfusa odoratior, cujus et liber Nubdellii , id est, lucidi et subalbidi. Onyx autem lapis est pretiosus, inde appellatus quod habet in se permistum candorem in similitudinem unguis humani. Graeci enim unguem onychem dicunt. Hanc et Arabia gignit, sed Indica igniculos habet, albis cingentibus zonis; Arabica autem nigra est cum candentibus zonis.Antiqua Translatio pro his habet carbunculum et lapidem prasinum. Est autem carbunculus, sicut et nomine probat, lapis ignei coloris, quo noctis quoque tenebras illustrare perhibetur. Est lapis prasinus viridantis aspectus: unde et Graece a porro, quod apud eos prason dicitur, nomen accepit. Et nomen fluvio secundo Geon. Ipse est qui circuit omnem terram Aethiopiae. Nomen vero fluminis tertii Tigris. Ipse vadit contra Assyrios. Fluvius vero quartus ipse est Euphrates. Idcirco de Eu
Abbreviated transcription (Latin):
quam in para drso hab& ostendit: Ipse est qui circuit omnem terrameuilath
Haecest indiae regio. nomen indehabens quod possessa sit postdiluuium ab eui¬
la filio iectan. qui fuit filius eberpatri archae hebreorum. quem &iam iosephus
refert cum fratribussuis a flumine cephene & regione indiae. usque ad eum lo
cum qui appellatur ghieira possedisse: Ibinascitur aurum. & aurum terrae illius
optimum est. Et plinius secundus refert in diȩregiones auri uenis praec& eris
abundare terris: Vnde & insulae eorum. chrisa. & argrra: a copia auri siue
argenti uocabula sumpserint. Ibi que inuenitur bdellium & lapis onichinus
Bdellium est utidem plinius scribit: arbor aromatica colore nigra magnitudine
oleae & folio roboris. fructuca prifici. ipsius naturae quaegummi : Est autem
lacrima eius lucida: sub albida leuis pinguis ae qualitercerea. & quae facile

Expanded text:
quam in paradiso habet, ostendit. Ipse est qui circuit omnem terram Evilah. quam in paradiso habet, ostendit. Ipse est qui circuit omnem terram Evilah. Haec est Indiae regio, nomen inde habens, quod possessa sit post diluvium ab Evilah filio Jectan, qui fuit filius Heber patriarchae Hebraeorum. Quem etiam Josephus refert cum fratribus suis a flumine Cephene et regione Indiae usque ad locum eum qui appellatur Hieria possedisse. Ubi nascitur aurum, et aurum terrae illius optimum est. Et Plinius Secundus narrat Indiae regiones auri venis prae caeteris abundare terris. Unde et insulae eorum χρύσά et ἀργυρὰ, a copia auri sive argenti vocabula sumpserunt. Ibique invenitur bdellium et lapis onychinus. Bdellium est, ut idem Plinius dicit, arbor aroleae, et folia roboris, fructu caprificis, ipsius natura quae gummis. Est autem lacryma ejus lucida, subalbida, levis, pinguis, aequaliter cerea, et quae facile
Abbreviated transcription (Latin):
monte quiest ultimus finis africae &occidentis: Porrotigris & eufrates ex arme¬
nia : Vn de credendum est qm̃ locus ipsepara dysi. a cognitione hominum est
remotissimus. Inde quattuor aquarum partes diuidi: Sed ea flumina quorũ
fontes notiesse dicuntur. alicubiisse subterris & post tractus prolixarum regio¬
num locis aliis erupisse : ubi tam quam insuis fontibus notiesse perhibentur
Nam hoc solere non nullas aquas facere quis ignorat : sed ibi hoc scitur ubi non
diu subterris currunt. Denique eadem ipsa flumina. tigrum eufraten & nilũ
ferunt historiciplerisque in locis terra absumi. & aliquanto interiacente spatio
Rursus emergentia solitum agere cursum. Quod &iam ipsum dñs ad indicium
facere credendusest illius cursus quod ad nos de para dyso perocculatiores terrȩ
Etrecte. quia nimirum aliam innostra gratiam suȩ faciei. id est uiliorẽm ulto

Expanded text:
monte, qui est ultimus Africae ad occidentem finis. Porro Tigris et Euphrates in Armemonte, qui est ultimus Africae ad occidentem finis. Porro Tigris et Euphrates in Armenia. Unde credendum est quoniam locus ipse paradisi a cognitione hominum est remotissimus, inde quatuor aquarum partes dividi; sed ea flumina, quorum fontes noti esse dicuntur, alicubi ipsa sub terris, et post tractus prolixarum regionum, locis aliis erupisse, ubi tanquam in suis fontibus noti esse perhibentur. Nam hoc solere nonnullas aquas facere quis ignorat? Sed ibi hoc scitur, ubi non diu sub terris currunt. Denique eadem ipsa flumina Tigrin, Euphraten et Nilum ferunt historici plerisque in locis terra absumi, et aliquanto interjacente spatio rursus emergentia, solitum agere cursum. Quod etiam ipsum Dominus ad indicium facere credendus est illius cursus, quo haec ad nos de paradiso per occultiores terrae e os pupillae; et recte, quia nimirum aliam in nostra terra gratiam faciei, id est, viliorem multo,
Abbreviated transcription (Latin):
innostro orbe uoluit habere similitudinem non nullam patriae illius ad quã
possidendam in primo parente creatisumus. ut ad promerendum eius reditũ
deuicinonos admoner& exemplo: maxime & flumine illo quod depara dy so¬
constat emanare : Nilus nam que quiirrigat aegrptum. ipse estgeon quiln
sequentibus deparadyso procedere memoratur. sicut &iam euersis eis dem
sodomorum ciuitatibus quae quondam ut paradisus dñi irrigabantur exemplũ
eorum qui impie acturi sunt posuit ut uestigia perditionis malorum certissima¬
in mundo uigilantia ae ternaeorum tormenta fugeremus. Quunde diuidit᷑
in quattuor capita: Nomen unifison. Constat astruentibus certissimis auctorib
horum omnium fluminum quae deparadiso exire referuntur. Innostra terra
fontes essenotos. fison quidem quem nunc gangen appellant in locis caucasi mon¬
tis. Nili uero quem scriptura ut diximus geonnuncupat. Nunc procul ab athlante

Expanded text:
in nostro orbe voluit habere similitudinem nonnullam patriae illius ad quam in nostro orbe voluit habere similitudinem nonnullam patriae illius ad quam possidendam in primo parente creati sumus, ut ad promerendum ejus reditum de vicino nos admoneret exemplo, maxime et flumine illo quod de paradconstat emanare. Nilus namque qui irrigat Aegyptum, ipse est Geon, qui in sequentibus de paradiso procedere memoratur. Sicut etiam eversis eisdem Sodomorum civitatibus, quae quondam ut paradisus Domini irrigabantur, exemplum eorum, qui impie acturi sunt, posuit, ut vestigia perditionis malorum certissimaabentes, vigilantius aeterna eorum tormenta fugeremus. Qui inde dividitur in quatuor capita: nomen uni Phison. Constat, astruentibus certissimis auctoribus, horum omnium fluminum, quae de paradiso exire referuntur, in nostra terra fontes esse notos. Phisonis quidem, quem nunc Gangen appellant, in locis Caucasi montis. Nili vero, quem Scriptura, ut diximus, Geon nuncupat, non procul ab Atlante
Abbreviated transcription (Latin):
mala. sed appellata est scienti a dinoscendi bonum & malum. Quia si post
prohibitionem exilla homo eder& : in illa precepti futura trans gressione inqu
homo perex perimentum poene discer&. quid interess& intero boedienti ae
bonum & in oboedientiae malum Pro inde & hocnon infigura dictum. sed
uere quoddam lignum accipiendum est: cui non defructu uel pomo non in de
nasceretur. sed ex ipsare nomen inpositum est. quae illo contrauetitum tacto
t secutura: Et fluuius egrediebatur deloco uoluptatis ad irrigandũ¬
para dysum: Idest ligna illa pulchra atque fructuosa. qua e omnem terram
regionis illius opacabant. quo eo factitantum fuisse credendumest: quo in hac
quamnos incolimus terranilus plana irrigat a egrpti. Vnde quod & supra posui¬
mus dictume st de terra sodomorum: qua e uniuersa irrigabatur sicut paradisus
dñi & sicut aegrptus & prouida utique dispositione dñs acconditorrerum

Expanded text:
mala, sed appellata est scientiae dignoscendi bonum et malum, quia si post mala, sed appellata est scientiae dignoscendi bonum et malum, quia si post prohibitionem ex illa homo ederet, in illa erat praecepti futura transgressio, in qua homo per experimentum poenae disceret quid interesset inter obedientiae bonum et inobedientiae malum. Proinde et hoc non in figura dictum, sed vere quoddam lignum accipiendum est; cui non de fructu vel pomo quod inde nasceretur, sed ex ipsa re nomen impositum est quae illo contra vetitum tacto t secutura. » Et fluvius egrediebatur de loco voluptatis ad irrigandparadisum. Id est ligna illa pulchra atque fructuosa quae omnem terram regionis illius opacabant, quo eo factitatum fuisse credendum est, quo in hac quam nos incolimus terra Nilus plana irrigat Aegypti, unde, quod et supra posuimus, dictum est de terra Sodomorum, quae universa irrigabatur sicut paradisus Domini, et sicut Aegyptus . Et provida utique dispositione Dominus ac Conditor rerum
Abbreviated transcription (Latin):
uirtus & sapientia dĩ patris inparadysoest regnicaelestis. quem cum caeteris scĩs
&iam confitentise incruce latroni promittere dignatus est: Lignum que scientiȩ
boni & mali. De hoc ligno sc̃s augustinus. Mihi autem inquit &iam atque &iã
consideranti dicinon potest: quantum placeat illa sententia non fuisse illam
arborem cibo noxiam Neque qui fecerat omnia bona ualde in para drso insti¬
tuerat aliquid mali: sed malum fuisse homini transgressionem precepti. Opor
tebat autem: ut homo sub dño dõ positus aliunde prohiberetur: utei promeren¬
di dnm̃ suum uirtus ess& ipsa oboedientia: Quam possum uerissime dicere
solam esse uirtutem omni creaturȩ rationabili degere sub dĩpotestate : pri¬
mum que esse &maximum uitium tumoris. adruinam sua potestate ueluti
cuius uitii nomen est in oboedientia : Non estergo unde se homo dñm habere

Expanded text:
istus virtus et sapientia Dei Patris in paradiso est regni coelestis, quem cum caeteris sanctis istus virtus et sapientia Dei Patris in paradiso est regni coelestis, quem cum caeteris sanctis etiam confitenti se in cruce latroni promittere dignatus est. Lignumque sapientiae et mali. De hoc ligno sanctus Augustinus: « Mihi autem, inquit, etiam atque etiam consideranti dici non potest quantum placeat illa sententia, non fuisse illam arborem cibo noxiam. Neque enim qui fecerat omnia bona valde, in paradiso instituerat aliqtebat autem ut homo sub domino deo positus alicunde prohiberetur, ut ei promerendi dominum suum uirtus esset ipsa oboedientia, quam possum uerissime dicere solam esse uirtutem omni creaturae. rationali agenti sub dei potestate, primumque esse et maximum uitium tumoris ad ruinam sua potestate uelle uti, cuius uitii nomen est inoboedientia. non esset ergo unde se homo dominum habere
Abbreviated transcription (Latin):
debebat . In altero sacramentum uitae a&ernȩ quam ipseper ipsam oboedi¬
entiam mereretur inerat: Et quidem lignum uitae indedictum. quia hanc
uirtutem ut diximus diuinitus acceperit. ut quiex eo manducar&. corpus
eius stabili sanitate firmaretur: nequeum quam ulla infirmitate uł aeta¬
te indeterius mutaretur aut inoccasum &iam laberetur: sed hoclta corpo¬
raliter factum est : ut sa cramenti quoque ess& figura spiritalis. idestdi &
dñinostriihũ xp̃i. dequo inlaude sapientiȩ dictum est lignum uitae est his
qui ad prehenderint eam. & in apocalipsi scĩ iohannis. Quiuicerit inquit
dabo ei edere deligno quod est inpara drsodimei. Quod est aperte dicere¬
qui uicerit temptationem serpentis antiqui aqua uictus est adam. dabo ei
quod daturus eram adȩ siuincer& ut praesenti uisione gloriȩxp̃i in a&nũ

Expanded text:
debebat, in altero sacramentum vitae aeternae, quam per ipsam obedidebebat, in altero sacramentum vitae aeternae, quam per ipsam obedientiam mereretur, inerat. Et quidem lignum vitae inde dictum, quia hanc virtutem, ut diximus, divinitus acceperit, ut qui ex eo manducaret, corpus ejus stabili sanitate firmaretur, neque unquam ulla infirmitate vel aetate in deterius mutaretur, aut in occasum etiam laberetur; sed hoc ita corporaliter factum est, ut sacramenti quoque esset figura spiritalis, id est, Dei et Domini nostri Jesu Christi, de quo in laude sapientiae dictum est: Lignum vitae est his qui apprehenderint eam . Et in Apocalypsi sancti Joannis: Qui vicerit, inquit, dabo ei edere de ligno quod est in paradiso Dei mei . Quod est aperte dicerQui vicerit tentationem serpentis antiqui, a qua victus est Adam, dabo ei quod daturus eram Adae si vinceret, ut praesenti visione gloriae Christi in aeternum
Abbreviated transcription (Latin):
sit locus para dysi quamuis longissimo interiacente spatio uel oceani uel terrarũ
acunctis regionibus quas nunc hum anumgenus incolit secretum Vnde nec
aquae diluuii quae totam nostriorbis superficiem altissimȩ cooperuerunt
ad eum peruenire potuerint: Uerum siueibi seu alibi. ds̃ nouerit: Nos tan¬
tum locum hunc fuisse & esse terrenum dubitare non lic&. Denique sequenti¬
bus uerbis scriptura plenius qualiter eum ds̃ plantauerit. exponit dicens
Produxitque dñs ds̃ dehumo omne lignum pulchrum uisu & ad uescendum su
aue: lignum &iam uitae in medio paradisi lignum que scientiȩ boni & mali
Hoceo die factum intellegitur: quo & reliqua ligna fructifera terradõ iubente
produxit. Sed hic ideo necessario repetitur. ut qualis sit locus para dysi. nosse
possemus : maxime quia de ligno uitae lignoque scientiae boni& mali : erat
specialiter referendum: In quorum uno homini signum oboedientiae quã

Expanded text:
sit locus paradisi, quamvis longissimo interjacente spatio, vel Oceani, vel terrarum, sit locus paradisi, quamvis longissimo interjacente spatio, vel Oceani, vel terrarum, a cunctis regionibus quas nunc humanum genus incolit secretum. Unde nec aquae diluvii, quae totam nostri orbis superficiem altissime cooperuerunt, ad eum pervenire potuerunt. Verum seu ibi, seu alibi, Deus noverit, nos tantum locum hunc fuisse et esse terrenum dubitare non licet. Denique sequentibus verbis Scriptura plenius qualiter eum Deus plantaverit exponit dicens: Prave: lignum etiam vitae in medio paradisi lignumque scientiae boni Hoc eo die factum intelligitur, quo et reliqua ligna fructifera terra, Deo jubente, produxit. Sed hic ideo necessario repetitur, ut qualis sit locus paradisi nosse possemus, maxime quia de ligno vitae lignoque scientiae boni et mali erat specialiter referendum; in quorum uno homini signum obedientiae quam
Abbreviated transcription (Latin):
dĩ. nec de substantia ei naturam eius creatam siue pro latam sed exnihilo factam
cipio. In quo posuit hominem quem formarat. Ab illo utique principio
plantasse ds̃ para disum credendus est. ex quo terram omnem remotis quae eam
cooperuerant aquis. herbas & ligna fruetifera producere iussit : in quo ta men
hominem diesexto quo & ipsum formauerat posuit : Ne queullatenus dubitandũ
est para disum inquo positus est homo primum. & si uel ecclesiȩ presentis uel futurȩ¬
& si uel ecclesiȩ presentis uel futurȩ
patriae trpum ten&. ad proprietatem tamen litterae intellegendum est. lo¬
cum scilic& amoenissimum fructuosis nemoribus opacatum. eundem que mag¬
num. & magno fonte fecundump
Proeo autem quod nostra editio quȩ de
hebraica ueritate trans lataest hab& a principio. inantiquatrans latione posi¬
tum est adorientem. ex quo non nulli uolunt quod in orientali parte orbissitus

Expanded text:
Dei, nec de substantia et natura ejus creatam sive prolatam, sed ex nihilo factam, Dei, nec de substantia et natura ejus creatam sive prolatam, sed ex nihilo factam, cipio, in quo posuit hominem quem formaverat. Ab illo utique principio plantasse Deus paradisum credendus est, ex quo terram omnem, remotis quae eamis quae eam cooperuerunt aquis, herbas et ligna fructifera producere jussit; in quo tamen hominem die sexto, quo et ipsum formaverat, posuit. Neque ullatenus dubitandum est paradisum in quo positus est homo primus, et si Ecclesiae praesentis, vel futursi vel Ecclesiae praesentis, vel futurae patriae typum tenet, ad proprietatem tamen litterae intelligendum esse, locum scilicet amoenissimum, fructuosis nemoribus opacatum, eumdemque magnum, et magno fonte fecundum. Pro eo autem quod nostra Editio, quae de Hebraica veritate translata est, habet a principio, in antiqua translatione positum est ad Orientem; ex quo nonnulli volunt quod in orientali parte orbis terrarum
Abbreviated transcription (Latin):
inanima. Quod additum masculum & feminam. nonnisi incorpore factum
recte intellegitur Nonergo audiendi sunt. quiputant animam partem
dĩ esse. quiasi hominis anima parsdĩ ess&. neca seipsa nec ab aliquo decipi. nec
ab aliquid mali faciendum siue fatendum ulla necessitate conpelli. nec in melius
uel de terius mutari omnino potuiss&. Flatus autem illedĩ qui hominem a
Flatus autem illedĩ qui hominem ani¬
mauit. factus est ab ipso non de ipso. quia nec hominis flatus hominis parsest.
nechomo eum facit deseipso sed exaere alitu sumpto & effuso. Ds̃ uero potuit
& denihilo. & iuuum rationabilemque potuit quod non potest homo. quamuis
non nulli existiment non tunc animatum primum hominem quando ds̃ in eius
faciem sufflauit & factus est in animam uiuam. sed tunc accepisse spm̃ scm̃
Quod lib& autem horum credibilius ostendatur animam tamen non esse partem

Expanded text:
in anima; quod additum, masculum et feminam, non nisi in corpore factum, in anima; quod additum, masculum et feminam, non nisi in corpore factum, recte intelligitur. Non enim audiendi sunt qui putant animam partem Dei esse: quia si hominis anima pars Dei esset, nec a seipsa, nec ab aliquo decipi, nec ad aliquid maleficiendum, sive patiendum ulla necessitate compelli, nec in melius vel deterius mutari omnino potuisset. Flatus autem ille Dei qui hominem aFlatus autem ille Dei qui hominem animavit , factus est ab ipso, non de ipso. Quia nec hominis flatus, hominis pars est; nec homo eum facit de se ipso, sed ex aerio halitu sumpto et effuso: Deus vero potuit et de nihilo, et vivum rationalemque, quod non potest homo. Quamvis nonnulli existiment non tunc animatum primum hominem, quando Deus in ejus faciem sufflavit, et factus est in animam vivam; sed tunc accepisse Spiritum Quodlibet autem horum credibilius ostendatur, unde nunc longum est disputare; animam tamen non esse partem
Abbreviated transcription (Latin):
& factus est homo In animam uiuentem. cu¬
cumei substantiam animȩ ac sp̃s.
inqua uiuer& creauit Nam ita recte intellegitur spiras sedm̃ in faciem ho¬
minis spiraculum quo uiuer&: creasse sicut supra intellectum est. Vo cauitds̃
lucem diem. pro eo positum quod est uocari abhominibus fecit. Beneautẽ
infaciem inspirassed s̃ homini dicitur. ut fier& in animam uiuentem.¬
ut fier& in animam uiuentem
quianimirum insitus ei sp̃s eaquaeforis sunt contemplatur. ut pote quia
parscerebri anterior. unde sensus omnes distribuuntur ad frontem colloca¬
taest : Nam & tangendi sensus qui pertotum corpus diffunditur: &iam ipse
ab eadem anteriore parte cerebri ostenditur habere uiam suam. quae retrorsus
peruerticem atque ceruicem ad medullam spinȩ deducitur: Congruit¬
Congruit
autem huic sententiȩ quod supra de hominedicũ Adimaginem dĩ creauit illum mas¬
culum & feminam creauiteos.

Expanded text:
et factus est homo in animam viventem, et factus est homo in animam viventem, cum ei substantiam animae ac spiritus, in qua viveret, creavit. Nam ita recte intelligitur spirasse Deum in faciem hominis spiraculum quo viveret creasse, sicut supra intellectum est: Vocavit Deus lucem diem, pro eo positum quod est vocari ab hominibus fecit. Bene autem in faciem inspirasse Deus homini dicitur, ut fieret in animam viventem, quia nimirum insitus ei spiritus ea quae foris sunt contemplatur, upars cerebri anterior, unde sensus omnes distribuuntur, ad frontem collocata est. Nam et tangendi sensus, qui per totum corpus effunditur, etiam ipse ab eadem anteriore parte cerebri ostenditur habere viam suam, quae retrorsum per verticem atque cervicem, ad medullam spinae deducitur. Congruit autem huic sententiae, quod supradictum est: Ad imaginem Dei creavit illum, masculum et feminam creavit eos.
Abbreviated transcription (Latin):
memorata creatio. quae hic plenius exponitur: Quia uidelic& incorporis &
animae substantiam factussit equibus corpus delimo terrae formatum: ani¬
mauero denihilosit dõ inspirante creata:
Sed & femina de eiussit lateredor¬
mientis condita. in qua uidelic& sententia uitandaest paupertas sensus carna¬
lis ne forte putemus dm̃ uel manibus corporeis delimo formasse corpus homi¬
nis uel faucibus labiis ue inspirasse infaciem formati ut uiuere posse. & spira¬
culum uitae habere : Nam & propheta cumait. manus tuȩ fecerunt me
& plas mauerunt me: tropica hoc locutione magisquam propria: idestux¬
ta consuetu dinem quasolent homines operari locutus est Spiritus enim
est ds̃ nec simplex eius substantia liniamentis membrorum corporalium
ẽsse composita : nisi ab ineruditis creditur:
Formauit igitur delimods̃ hominẽ
quem uerbo suo delimo fieriuissit. inspirauit infaciemeius spiraculum uitae

Expanded text:
memorata creatio, quae hic plenius exponitur, quia videlicet in corporis et memorata creatio, quae hic plenius exponitur, quia videlicet in corporis et animae substantiam factus sit, e quibus corpus de limo terrae formatum, anima vero de nihilo sit, Deo inspirante, creata, sed et femina de ejus sit latere dormientis condita. In qua videlicet sententia vitanda est paupertas sensus carnalis, ne forte putemus Deum vel manibus corporeis de limo formasse corpus hominis, vel faucibus labiisve inspirasse in faciem formati, ut vivere posset et spiraculum vitae habere. Nam et Propheta cum ait: Manus tuae fecerunt me, et plasmaverunt me , tropica hoc locutione magis quam propria, id est, juxta consuetudinem qua solent homines operari, locutus est. Spiritus enim est Deus, nec simplex ejus substantia liniamentis membrorum corporalium esse composita nisi ab ineruditis creditur. Formavit igitur de limo Deus hominem. Quem verbo suo de limo fieri jussit. Inspiravit in faciem ejus spiraculum vitae,
Abbreviated transcription (Latin):
omnem faciem terrae. siue &iam quod est credibilius quia non ait. Vnusfons
ascendebat deterra. sed ait fonsautem ascendebat deterra. pronumero plurali
posuit singularem : ut sic intellegamus fontes multos peruniuersam terram. loca
uel regiones proprias inrigantes si cut dicitur miles & multi intelleguntur: locus
ta & rana inplagis quibus aegrptii percussi sunt cum ess& innumerabilis locusta¬
rum numerus & ranarum iam non diutius laboremus. Cumergo dictum esser
creas sedm̃ herbas & urgulta necdum pluuia descendente neque homine ex istente
quioperaretur terram. consequenter hominis creatio sub infertur ac dicitur.
ormauit igitur dñs ds̃ hominem delimoterrae & insparauit infaciem eius spiracu¬
lum uitȩ & factus esthomo in animam uiuentem: Hicitaque latius hominis
factura describitur . qui indie quidem sexto factus est : sed ibi breuitereius est com¬

Expanded text:
omnem faciem terrae; sive etiam, quod est credibilius, quia non ait, unus fons omnem faciem terrae; sive etiam, quod est credibilius, quia non ait, unus fons ascendebat de terra, sed ait, fons autem ascendebat de terra, pro numero plurali posuit singularem, ut sic intelligamus fontes multos per universam terram, loca, vel regiones proprias irrigantes: sicut dicitur miles, et multi intelliguntur, sicut dicta est locusta et rana in plagis quibus Aegyptii percussi sunt, cum esset innumerabilis locustarum numerus et ranarum, jam non diutius laboremus. » Cum ergo dictum esset creasse Deum herbas, et virgulta, necdum pluvia descendente, neque homine existente qui operaretur terram, consequenter hominis creatio subinfertur ac dicitur: Formavit igitur Dominus Deus hominem de limo terrae, et inspiravit in faciem ejus spiraculum vitae, et factus est homo in animam viventem. Hic itaque latius hominis factura describitur, qui in die quidem sexto factus est; sed ibi breviter ejus est com
Abbreviated transcription (Latin):
titis quasi omnibus inrigantem omnem faciem terrȩ: Non continua specie
tam quam maris aut stagni. sed sicut uidemus ire aquas peralueos fluminũ¬
flexus que riuorum & eorum excessu uicina perfundere: qius non accipiat nisi qui con¬
tentioso spũ laborat : potest quippe &iam itadicta intellegi omnis terra facies bi riga¬
ta: quem ad modum dicitur omnis uestis sacie colorata &iam sinon continuatim
sed maculatim fiat. presertim quia tunc in nouitate terrarum & sinon omnia.
pura tamen plana fuisse credibile qua latius erumpentia fluenta dispergi atque
distendi : Qua propter deistius fontis magnitudine uel multitudine quisiue unã
habuit aliunde eruptionem siue propter aliquã interrae occultis sinibus unitatẽ
Vnde omnis aquȩ superterram scatent omnium fontium magnorum. atque paruo¬
rum unus fons dictus est perom̃s dispertiones suas ascendens de terra & in rigans

Expanded text:
titis quasi crinibus irrigantem omnem faciem terrae, non continua specie titis quasi crinibus irrigantem omnem faciem terrae, non continua specie tanquam maris aut stagni, sed sicut videmus ire aquas per alveos fluminuflexusque rivorum, et eorum excessu vicina perfundere, quis non accipiat nisi qui contentioso spiritu laborat? Potest quippe etiam ita dicta intelligi omnis terrae facies irrigata, quemadmodum dicitur omnis vestis facie colorata, etiamsi non continuatim, sed maculatim fiat; praesertim quia tunc in novitate terrarum etsi non omnia, plura tamen plana Tuisse credibile, qua latius erumpentia fluenta dispergi atque distendi. Quapropter de istius fontis magnitudine, vel multitudine, qui, sive unam habuit alicunde eruptionem, sive propter aliquam in terrae occultis sinibus unitatem, unde omnes aquae super terram scatent, omnium fontium magnorum atque parvorum unus fons dictus est, per omnes dispersiones suas ascendens de terra, et irrigans
Abbreviated transcription (Latin):
murram: quo modo teste scõ augustino de quorundam fontium miraui cissi¬
tudine perhibetur certo annorum interuallo. sic eos inundare ut totam illam¬
regionem inrigent. cui alio tempore exaltis ad potandum sufficientem prebent
aquam. Cursitergo Incredibile utidem dicit siex uno abyssi capite alterna
mutatione fluente. atque refluente tuncuni uersa terrarigata est: Quod si
inquitipsius abrssi magnitudinem ea parte excepta quod maredicitur & eui¬
denti alticudine atque amaris fluctibus terras ambit In ea sola parte quam re¬
conditis sinibus terra contin&. Vnde se omnes fontes omnesque diuersis tractib:
sinibusque distribuunt & suis quique locis erumpunt fontemuoluit scriptu¬
ra appellare non fontes. propter naturae unitatem eum que per innumera¬
bilesuias antrorum atquerimarum ascendentem deterra. & ubique disper¬

Expanded text:
morrham; quomodo, teste sancto Augustino, « de quorumdam fontium mira vicissimorrham; quomodo, teste sancto Augustino, « de quorumdam fontium mira vicissitudine perhibetur certo annorum intervallo sic eos inundare, ut totam illamegionem rigent, cui alio tempore ex altis puteis ad potandum sufficientem praebent aquam. Cur sit ergo incredibile, ut idem dicit, si ex uno abyssi capite, alterna mutatione fluente atque refluente, tunc universa terra rigata est? Quod si, inquit, ipsius abyssi magnitudinem, ea parte excepta quod mare dicitur, et evidenti altitudine atque amaris fluctibus terras ambit in ea sola parte quam reconditis sinibus terra continet, unde se omnes fontes omnesque aquae diversis tractibus venisque distribuunt, et suis quique locis erumpunt, fontem voluit Scriptura appellare, non fontes, propter naturae unitatem, eumque per innumerabiles vias antrorum atque rimarum ascendentem de terra, et ubique disper
Abbreviated transcription (Latin):
bis probatur quae post quam uerbo preteriti temporis dixit quia creauit dñs ds̃
uirgultorum & herbarum pluuiam ds̃ non miserat. Quiduero postea factum sit.
statim uerbo preteriti temporis inperfecti subnexuit dicens. quia fons ascendebat
eterra: inrigans uniuersam super ficiem terrȩ: Ipsa declinatione uerbi signi fi¬
cans: non hoc semel sed sȩpius essegestum. dum non ait ascendit sed ascendebat : dũ
ascendisse dicitur fons eterra. qui uniuersam eius superficiem rigar&. Merito quo
ordine ascenderit quaeritur. Neque aliquid obstat credi quodlta peruices
ad inrigandam eam ascenderit acredierit: quomodo usque hodie sol& nilus
ad inriganda aegypti plana annuatim ascendere. quomodo inrigabat aliquan¬
do iordanis terram pentapolim dequa scripturaait. quam uniuersa inrigabat᷑
sicut para disus dñi & sicut aegrptus antequam subuerter& ds̃ sodomam & go¬

Expanded text:
bis probatur, quae postquam verbo praeteriti temporis dixit, quia creavit Dominus bis probatur, quae postquam verbo praeteriti temporis dixit, quia creavit Dominus virgultorum et herbarum pluviam Deus non miserat; quid vero postea factum sit, statim verbo praeteriti temporis imperfecti subnexuit dicens: Quia fons ascendebat e terra irrigans universam superficiem terrae, ipsa declinatione verbi significans non hoc semel, sed saepius esse gestum, dum non ait ascendit, sed ascendebat; dum ascendisse dicitur fons e terra, qui universam ejus superficiem rigaret, merito quo ordine ascenderit quaeritur; neque aliquid obstat credi quod ita per vices ad irrigandam eam ascenderit ac redierit, quomodo usque hodie solet Nilus ad irriganda Aegypti plana annuatim ascendere, quomodo irrigabat aliquando Jordanis terram Pentapolim, de qua Scriptura ait: Quia universa irrigabatur sicut paradisus Domini , et sicut Aegyptus antequam subverteret Deus Sodomam et Go