comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
cat᷑. Hanc diuinitatẽ uel ut sic dixerim
ditatẽ. Nã & hoc u̾bo uti iã nr̃osñ piget. ut
appellant. Haneg̃ diuinitatẽ. siuc ditat̃ẽ non
ec̃ in ea theologiaᷤ. quã euułe uocant. quea.
marco uarrone sed eeĩ uoluminibꝰ explicata
ẽ. idẽ ñ ꝑueniri ad et̾ne uite felicitatẽ taliõ
đoꝵ eultu. quales a eiutatibꝰ qualtt᷑q colendi
institut. s̃. eui ñdũ ꝑsuasit sextus liber: quẽ
prime absoluim. cũ istũ forsitan legerit᷑. ꝗd
de hac questione expedienda ult̾ius desidet
ñ habebit. Fieri enĩ pot᷑. ut saltĩ deos electos
atq p̾cipuos. ꝗͦs uarro uolumine cõplexus ẽ
ultimo. de quibꝰ parũ diximꝰ. ꝗͥs quã colendos
ꝓpt̾ uitã beatã. que ñ nisi et̾na ẽ opinetur:
Qua inre nͣ dieo qđ facetiꝰ ait tͣtullian fortasse
quã ueri. si dueligunt᷑ ut bulbi. utiq eet̾i
reꝓbi uidicant᷑. Non hoc dieo. Uideo enĩ etiã

Expanded text:
t. Hanc diuinitatem uel, ut sic dixerim, t. Hanc diuinitatem uel, ut sic dixerim, deitatem nam et hoc uerbo uti iam nostros non piget, ut i\'tcx appellant — hanc ergo diuinitatem siue deitatem non esse in ea theologia, quam ciuilem uocant, quae a Marco Varrone sedecim uoluminibus explicata est, id est non perueniri ad aeternae uitae felicitatem talium deorum cultu, quales a ciuitatibus qualiterque colendi instituti sunt, cui nondum persuasit sextus liber, quem proxime absoluimus, cum istum forsitan legerit, quid de hac quaestione expedienda ulterius desideret, non habebit. Fieri enim potest, ut saltem deos selectos adque praecipuos, quos Varro uolumine conplexus est ultimo, de quibus parum diximus, quisquam colendos propter uitam beatam, quae non nisi aeterna est, opinetur. Qua in re non dico quod facetius ait Tertullianus fortasse quam uerius: Si di eliguntur ut bulbi, utique ceteri reprobi iudicantur. Non hoc dico: uideo enim etiam
Abbreviated transcription (Latin):
dinis uis. nimis in alto radices habet: sicui
de ista ciuili theologia respuenda atq ui¬
tanda. parũ uideor disputasse. Mnaliud
uolum̃ qđ huie opitulante dno coniun¬
gendũ ẽ animũ intendat. Ex plic̃ lib̃¬
ILIGEN¬
tius me prauas
& uetertsopiniones.
ueritati pietatis in¬
imicas. quas tenebrosis
animis altiꝰ & tenatiꝰ diuturnꝰ humani ge¬
neris crror infixit. euellere atq extirpare
conantẽ. & illiꝰ grã qui hoc ut uerus ds̾ potͣ.
ꝓmeo modulo inerꝰ adiutorio eooꝑantẽ
ingenia celeriora atq meliora. quib ad
hancrẽ suꝑiores libri satissuꝑq sufficiunt :
parient᷑ & eq̃nimit̃ ferre debebunt: ⁊ ꝓpt̃
alios ñ putare suꝑfluũ. qđ iã sibi ñ sentiunt
necessariũ. Multũ magna resagit᷑. eũ uera
& uere seã diuinitas quã uis ab ea nob̾ etiã
hiue quã nune gerim fragilitati necessa¬
na subsidia p̃bcantꝰ. ñ tam̃ ꝓpt̾ mortalis
uite transitoriũ uaporẽ s ꝓpt̾ utãbeatã¬

Expanded text:
dinis uis nimis in alto radices habet, si cui de ista ciuili theologia respuenda adque uitanda parum uideor disputasse, in aliud uolumen, quod huic opitulante Deo coniungendum est, animum intendat. LIBiligentius me prauas et ueteres opiniones ueritati pietatis inimicas, quas tenebrosis animis altius et tenacius diuturnus humani generis error infixit, euellere adque exstirpare conantem et illius gratiae, qui hoc ut uerus Deus potest, pro meo modulo in eius adiutorio cooperantem ingenia celeriora adque meliora, quibus ad hanc rem superiores libri satis superque sufficiunt, patienter et aequanimiter ferre debebunt et propter alios non putare superfluum, quod iam sibi sentiunt non necessarium. Multum magna res agitur, cum uera et uere sancta diuinitas, quamuis ab ea nobis etiam huic, quam nunc gerimus, fragilitati necessaria subsidia praebeantur, non tamen propter mortalis uit
Abbreviated transcription (Latin):
buisset. illa herede. de functꝰ ẽ. Quȩ amplissi¬
mã adepta pecuniã. nediuine mercedi uide¬
ret᷑ ingrata. qđ acceptissimũ putaũ eẽnumi¬
nibꝰ. ppłm romanũ etiã ipsa seripsit heredẽ:
atq: illa ñ conparente. inuentũ ẽ testam̃tũ.
quibꝰ itis eã fer̃ etiã honores meruisse diui¬
nos. Hȩc si pocte fingerent. simimi agerent.
adfabulosã theologiã dicerent᷑ ꝓeul dubio
ꝑtinere: & aciuilis theologie dignitate se¬
paranda iudicarent᷑. Cũ uͦ hee dedẽeora ñ poc¬

Expanded text:
buisset, illa herede defunctus est. Quae amplissibuisset, illa herede defunctus est. Quae amplissimam adepta pecuniam ne diuinae mercedi uideretur ingrata, quod acceptissimum putauit esse numinibus, populum Romanum etiam ipsa scripsit heredem, adque illa non conparente inuentum est testamentum; quibus meritis eam ferunt etiam honores meruisse diuinos. Haec si poetae fingerent, si mimi agerent, ad fabulosam theologian dicerentur procul dubio pertinere et a ciuilis theologiae dignitate separanda iudicarent
Abbreviated transcription (Latin):
niones humanarũ m̃tiũ ludificatione firma¬
rent. Nñ etiã illud ẽ. qđ hereuli sedituus. oti¬
osꝰatq feriatus lusit tesseris secũ. utꝗ manu
alt̾nante. in una ẽstituens hereułe inalt̾a se
ipsũ. sub ea ẽditione. ut supse uicisset. desti¬
pendio tẽplis ecͥnã pararet. amicãq ẽduccrtt:
si aut̃ uictoria herculis fieret. hoc idẽ de pee¬
cunia sua. uoluptati herculis exhiberet. Dem¬
de cũ a se ipso tanquã ab hereule. iuetꝰ ec̃t. de
bitã eenã & nobilissimã meretͥee̾ larentinã
đõ hereuli dedit. At illa cũ dormisset intẽ¬
plo. uidit in sõmis hereułẽ sibi eẽ eõmixtũ.
sibiq dixisse: qđ in de discedens eui pͥmũ iu¬
ueni obuia fieret. ap̃ ilłu eẽt. inuentura mer¬
cedẽ: quã sibi eredere deberet ab hercule ꝑso¬
lutã. Acsic ab eunti. cũ pͥmꝰ iuuenis ditissimꝰ
tarutiꝰ occurrisset. eãq dilectã secũ diutiꝰ ha¬

Expanded text:
niones humanarum mentium ludificatione firmaniones humanarum mentium ludificatione firmarent. Unde etiam illud est, quod Herculis aedituus otiosus adque feriatus lusit tesseris secum utraque manu alternante, in una constituens Herculem, in altera se ipsum, sub ea condicione, ut, si ipse uicisset, de stipe templi sibi cenam pararet amicamque conduceret; si autem uictoria Herculis fieret, hoc idem de pecunia sua uoluptati Herculis exhiberet; deinde cum bitam coenam et nobilissimam meretricem Larentinam deo Herculi dedit. At illa cum dormivisset in teplo, uidit in somnis Herculem sibi esse commixtum sibique dixisse, quod inde discedens, cui primum iuueni obuia fieret, aput illum esset inuentura mercedem, quam sibi credere deberet ab Hercule persolutam. Ac sic abeunti cum primus iuuenis ditissimus Tarutius occurrisset eamque dilectam secum diutius ha
Abbreviated transcription (Latin):
na duxer̃ Nũqͥd diana theatͥea portat arma:¬
& urbana simplieit̾ uͥgo ẽ. Qũꝗd scenieꝰ apollo
ertharista ẽ. & abhae arte delphie uacar. Sed
hec honestiora s̃ in cõparatione turpioꝵ. ꝗͥd
de ipso ioue senserunt. ꝗͥ eiꝰ nutͥoẽ incapito¬
uuglio posuer: Nonne adtestati s̃ euemero. qͥ om̃s¬
sontales deos ñ fabulosa garrulitate .s historica
diligentia homines fuisse mortalesq conserp¬
ad hibitos. simimꝰ dixisset. utiq risũ quesisse
uideret᷑. Uarto dix̃. ñ eũ irrideret deos.s eũ cõ¬
m̃daret. hoc dixit. diuinarũ ñ humanarũ
rerũ libri hoc eũ seripsisse testant᷑: nec uͥludos
secnicos exponebat:.s ubi capitolina uira pan¬
debat. Deniq atalibꝰ uineit.⁊ fatet᷑ sic̃ forma
humana deos fecer̃: ita deos delectari huma¬
nis uoluptatibꝰ eredidisse. Nonenĩ & malig¬
ni sp̃s suo negotio defuer̃: ut has naxias opi¬

Expanded text:
na duxerunt? numquid Diana theatna duxerunt? numquid Diana theatet urbana simpliciter uirgo est? Numquid scaenicus Apollo citharista est et ab hac arte Delphicus uacat? Sed haec honestiora sunt in conparatione turpiorum. Quid de ipso Ioue senserunt, qui eius nutricem in Capitolio posuerunt? Nonne adtestati sunt Euemero, qui omnes tales deos non fabulosa garrulitate, sed historica diligentia homines fuisse mortalesque conscripadhibitos si mimus dixisset, utique risum quaesisse uideretur. Varro dixit! non cum inrideret deos, sed cum commendaret hoc dixit; diuinarum, non humanarum rerum libri hoc eum scripsisse testantur, nec ubi ludos scaenicos exponebat, sed ubi Capitolina iura pandebat. Denique talibus uincitur et fatetur, sicut forma humana deos fecerunt, ita eos delectari humanis uoluptatibus credidisse. Non enim et maligni spiritus suo negotio defuerunt, ut has noxias opi
Abbreviated transcription (Latin):
Reuocat᷑ gͥ adtheologiam enułe. theologia fa¬
bulosa. theatrica seeniea andignitatis & turpi¬
tudinis plena: ⁊ hec tota que merito culpan¬
da & respuenda diuidicat᷑. pars huiꝰ ẽ. quȩ
colenda ⁊ obseruanda censetur: ñ sane pars
inẽgrua siẽ ostendere institui. & qͤ ab uniũ¬
so corpore aliena inportune illi conera atq
suspensa sit .s. omĩno ẽsona: ⁊tanqm̃ eiꝰdẽ
eorꝑis m̃brũ conuenientissime eopulata.
Qd enĩ aliud ostendunt illa simula ehra forme.
etates. sexus. habit᷑ deoꝵ. Nũqͥd harbatũ iouẽ.
in berbe mereuriũ poete habent: pontifiees
ñ habent. Nũqͥd priãpo mimi. ñctiã saẽdotes
enormia pudenda fecer̃ : An alit̃ statadoran¬
dus in locissaeris: quã ꝓcedit ridendꝰ inthea¬
tris. Nũ satͣn senex. apollo ephebꝰ ita ꝑsone sunt
li: atq in hos cardea femina ẽ quȩ cardinẽ ser¬
uat: Nonne ista inrerũ diuinarũ libris. repe¬
riunt᷑. que graues poctȩ suis carminibꝰ indig¬

Expanded text:
Reuocatur igitur ad theologian ciuilem theologia fabulosa theatrica scaenica, indignitatis et turpitudinis plena, et haec tota, quae merito culpanda et respuenda iudicatur, pars huius est, quae colenda et obseruanda censetur; non sane pars incongrua, sicut ostendere institui, et quae ab uniuerso corpore aliena inportune illi conexa adque suspensa sit, sed omnino consona et tamquam eiusdem corporis membrum conuenientissime copulata. Quid enim aliud osteaetates, sexus, habitus deorum? numquid barbatum Jovem, imberbem Mercurium poetae habent, pontifices non habent? numquid Priapo mimi, non etiam sacerdotes enormia pudenda fecerunt? an aliter stat adorandus in locis sacris, quam procedit ridendus in theatris? num Saturnus senex, Apollo ephebus, ita personae sunt li, atque inter hos Cardea femina est, quae cardinem servat? Nonne ista in rerum divinarum libris reperiuntur, quae graves poetae suis carminibus indig
Abbreviated transcription (Latin):
iestati indigna diuine. & ridicula detesta¬
bilia celebrari. qͤ poeticis camitant᷑ cirmi¬
nibꝰ. & ludio seenieis aetitant᷑. saera uͦ illa
que ñ histrioness. saedotes agunt. ab om̃i
eẽ dedccore purgata ⁊ aliena. Hoesuta ẽẽt:
nunqm̃ theatͥeas turpitudines in toꝵ honorẽ
ꝗͥ quã celebrandas eẽ censet̾et: nũquã easipsi
di p̃ciperent sibimet exhiberi S. iđo nihil
pud et ad obsequiũ deoꝵtalia gerere intheatͥs:
qr similia gerunt᷑ intẽplis. Deniq eũ memo¬
ratꝰ auetor. ciuiłe theologiã afabulosa & nat᷑a¬
li t̾ciã qñđa sui gen̾is disfinguere conaretur:
magis cã exutraq tẽꝑatã. quã ab utraq separa¬
tã intellegi uoluit. Ait enĩ caque seribunt
poete. minꝰ eẽquã ut ppłi scꝗͥ debeant. que aut̃
phylosophi. plusquã ut ea uulgus scrutari
expediat. Que sic abhorrent inꝗͥt: ut tam̃
exittroq gene ad eiuiles rationes ad sũpͣta sint

Expanded text:
iestati indigna diuinae et ridicula detestaiestati indigna diuinae et ridicula detestabilia , celebrari, quae poeticis cantantur carminibus et ludis scaenicis actitantur; sacra uero illa, quae non histriones, sed sacerdotes agunt, ab omni esse dedecore purgata et aliena. Hoc si ita esset, numquam theatricas turpitudines in eorum honorem quisquam celebrandas esse censeret, numquam eas ipsi di praeciperent sibimet exhiberi. Sed ideo nihil pudet ad obsequium deorum talia gerere in theatris, quia similia geruntur in templis. Denique cum memoratus auctor ciuilem theologian a fabulosa et naturali tertiam quandam sui generis distinguere conaretur, magis eam ex utraque temperatam quam ab utraque separatam intellegi uoluit. Ait enim ea, quae scribunt poetae, minus esse quam ut populi sequi debeant; quae autem philosophi, plus quam ut ea uulgum scrutari expediat. \'Quae sic abhorrent, inquit, ut tamen ex utroque genere ad ciuiles rationes adsumta sint
Abbreviated transcription (Latin):
illa res diuinas falsis criminibꝰ. insectat᷑. hec
coꝵ eriminũ ludos indiuinis rebꝰ amplectit᷑ :
illa dedus nefanda figmͣta hominũ carminibꝰ
ꝑsonat. hec ea dcor ipsoꝵ festiuitatibꝰ ẽ seerat.
Facinora & flagitia numinũ illa eantat. hęc¬
amatꝰ illa ꝓdit aut fingit. hee aut̃ aut ad¬
testat᷑ ueris aut oblectat᷑ & falsis. Ambe
turpes: ambeq dã pnabiles S illa que theatea
ẽ publieã turpitudinẽ ꝓsitet᷑. ista que urbana
ẽ illiꝰ turpitudine ornat. Hincine uita et̾na¬
sꝑabit᷑: uñ ista breuis tẽporalisq polluit᷑. An uͦ
uitã polluit ẽ sortiũ nefariorũ hominũ. sise
inserant affectionibꝰ ⁊ ad sensionibꝰ nr̃is: & ui¬
tã ñ polluit societas demonũ qͥ eolunt᷑ erimi¬
nib suis. Si ueris. quã mali. si falsis quã male.
Et ec cũ dieimꝰ. uideri fortasse ciupiã nimis ha¬
rũ rerũ ignaro. pot̾ ea sola dediis talibꝰ ma¬

Expanded text:
illa res diuinas falsis criminibus insectatur, haec illa res diuinas falsis criminibus insectatur, haec eorum criminum ludos in diuinis rebus amplectitur; illa de. dis nefanda figmenta hominum carminibus personat, haec ea deorum ipsorum festiuitatibus consecrat; facinora et flagitia numinum illa amat. Illa prodit aut fingit, hec autem, aut attestatur veris, aut oblectatur et falsis, ambe turpes, ambeque damnabiles: sed illa que theatrica est, publicam turpitudinem profitetur. Ista que urbana est, illius turpitudine ornatsperabitur, unde ista breuis temporalisque polluitur? An uero uitam polluit consortium nefariorum hominum, si se inserant adfectionibus et adsensionibus nostris, et uitam non polluit societas daemonum, qui coluntur criminibus suis? Si ueris, quam mali! si falsis, quam male! Haec cum dicimus, uideri fortasse cuipiam nimis harum rerum ignaro potest ea sola de dis talibus ma
Abbreviated transcription (Latin):
nat᷑ules. alios ab hominibꝰ institutos.s de insti¬
tutis aliud habe littas poctarũ aliud sac̾dotũ.
utrasq tam̃ita eẽ int̾se amieas ẽsortio falsi¬
tatis. ut grate sint utraq demonibꝰ. qͥbꝰ doetͥna
immici ẽ ueritatis. Sequestrata gͥ paululũ
theosogra quã nat᷑alẽ uocant. de q̃ postea
dissertuꝰdu ẽ. placet ne tandẽ uitã et̾nã peti
aut sꝑure abdiis poctieis. theatͥeis. ludrieis.
scenicis. Absit. inmo autat đs uerus tã in ma¬
nẽ sacrilegãq denĩtiã. Quid ab eisdusqͥb hec
placent.& ꝗͦs hec placant. eũ eoꝵ illic erimina
frequentent᷑. uita et̾na poscenda ẽ. Nono ut ar¬
bitror usq: ad tantũ p̃cipitiũ furiosissime
impietatis insanit. Nec fabulosagͥ. neo ciiuli
theologia. sẽpit̾nã ꝗͥs quã adipiscit᷑ unlla
enĩ de dus turpia fingendo seminat. hec fa¬
uendo metit. illa m̃daeia spargit. hec eolligit:

Expanded text:
naturales, alios ab hominibus institutos, sed de instinaturales, alios ab hominibus institutos, sed de institutis aliud habere litteras poetarum, aliud sacerdotum, utrasque tamen ita esse inter se amicas consortio falsitatis, ut gratae sint utraeque daemonibus, quibus doctrina inimica est ueritatis! Sequestrata igitur paululum theologia, quam naturalem uocant, de qua postea disserendum est, placetne tandem uitam aeternam peti aut sperari ab dis poeticis theatricis, ludicris scaenicis? Absit; immo auertat Deus uerus tam inmanem sacrilegamque dementiam. Quid? ab eis dis, quibus haec placent et quos haec placant, cum eorum illic crimina frequententur, uita aeterna poscenda est? Nemo, ut arbitror, usque ad tantum praecipitium furiosissimae inpietatis insanit. Nec fabulosa igitur nec ciuili theologia sempiternam quisquam adipiscitur uitam. Illa enim de dis turpia fingendo seminat, haec fauendo metit; illa men- dacia spargit, haec colligit;
Abbreviated transcription (Latin):
ris offendere: quas ab deoꝵ nat᷑a ab horrere ł
taliũ. quales in huim elem̃tis humani ani¬
mi suspicat᷑ infirmitas. ⁊ sentis ipse cũ eas
usq quaq c̃siderans.⁊ om̃is ur̃a litt̾atura
circũsonat. Qd hic agit humanũ. qmͣ uis
excellentissimũ ingeniũ. Qd tͥ humana lie
multipler ingensꝙͦ. doctͥna. in his angustiiş
sufstagat᷑. Natales deoseolert eupis. eiuileseo¬
geris. bnuicnsti alios fabulosos. inquos lib̾ius
qd scnis ẽuomas. uñ & istos enules uelis nolisue
ꝑfundas. Dieis qͥ ppe fabulosos ad eõmodatos eẽ
adtheairũ. nat᷑ales admundũ. eiules adurbẽ:
cũ mundus op̾sit diuinũ. urbes uͦ ⁊theaiti oꝑa
sint hominũ. hec aliidii rideant᷑ intheatris.
quã ꝗͥ adorant᷑ intẽplis. nec aliis ludos exhibe¬
atis. quã qͥbꝰ uietimas immolatis. Quanto libe
rius subtiliꝰq: ista diuideres. dicensalios eẽ deos

Expanded text:
ris offendere, quas ab deorum natura abhorrere uel ris offendere, quas ab deorum natura abhorrere uel talium, quales in huius mundi elementis humani animi suspicatur infirmitas, et sentis ipse, cum eas usquequaque consideras, et omnis uestra litteratura circumsonat. Quid hic agit humanum quamuis excellentissimum ingenium? Quid tibi humana licet multiplex ingensque doctrina in his angustiis suffragatur? Naturales deos colere cupis, ciuiles cogeris. Inuenquod sentis evomas, unde et istos civiles velis nolisve perfundas. Dicis quippe fabulosos accommodatos esse ad theatrum, naturales ad mundum, civiles ad urbem: cum mundus opus sit divinum, urbes vero et theatra opera sint hominum; nec alii dii rideantur in theatris, quam qui adorantur in templis; nec aliis ludos exhibeatis, quam quibus victimas immolatis. Quanto lrius subtiliusque ista diuideres, dicens alios esse deos
Abbreviated transcription (Latin):
in rebꝰ. Duasuͦ illas theologias pͥmã ⁊ t̾ciã. theat
scilie atq urbis. distinxit. adiunxit. Nidemꝰ
enĩ ñ ẽtinuo qđ ẽ urbis. ꝑtinere posse & ad mun¬
du: quã uis urbes eẽ uideamꝰ inmundo. Fieri
enĩ pot̾. ut inurbe seđm falsas opiniones ea co¬
lant᷑. ⁊ ea eredant᷑: quoꝵ inmundo ł ext̃ mundu
nat᷑a sit nusquã. Theatrũ uͦubi ẽ. nisi inurbe:
Quis theatrũ instituitꝰ. nͥ ciuitas. Ppt̃ qͥd insti¬
tuit. nͥ ꝓpt̃ ludosseenieos. Ubi s̃ ludi sceniei.
nisi in rebꝰ diuinis: de qͥbꝰ hi libri tanta sollertia
tissimꝰ. ⁊ sine ulla dubitatione doctissimꝰ s tam̃
homo. ñ ds̃. nce spũ dĩ aduidenda ⁊ ad nuntian¬
da diuina anueritatẽ lib̾tatẽq subuectꝰ. cernis
qͥdẽ quã sint res diuine ab humanis nugis atꝗ:
m̃datiis dirim̃de.s uitiosissimas ppłoꝵ opinio¬
nes ⁊ ẽsuctudines. insuꝑstitionibꝰ publicis. uerẽ¬

Expanded text:
in rebus. Duas vero illas theologias, primam et tertiam, theatri in rebus. Duas vero illas theologias, primam et tertiam, theatri scilicet atque urbis, distinxit, an junxit? Videmus enim non continuo quod est urbis, pertinere posse et ad mundum; quamvis urbes esse videamus in mundo: fieri enim potest ut in urbe, secundum falsas opiniones, ea colantur et ea credantur, quorum in mundo vel extra mundum natura sit nusquam: theatrum vero ubi est, nisi in urbe? Quis theatrum instituit nisi ciuitas? Propter quid instituit nisi propter ludos scaenicos? Ubi sunt ludi scaenici nisi in rebus diuinis, de quibus hi libri tanta sollertia tissimus et sine ulla dubitatione doctissimus, sed tamen homo, non Deus, nec spiritu Dei ad uidenda et adnuntianda diuina in ueritatem libertatemque subuectus, cernis quidem quam sint res diuinae ab humanis nugis adque mendaciis dirimendae; sed uitiosissimas populorum opiniones et consuetudines in superstitionibus publicis uere
Abbreviated transcription (Latin):
de quo nunc agit. liñ ⁊ illa ipsa disertuit. lãq
ipsũ eiuile iudeam qͣlit̾ explic&. Uideo qͥđẽ cur
debeat dise̾ni fabulosu: qr falsũ. qr tͣpe. qr in dig¬
nũ ẽ. Natale aut̃ aciuili uelle discernere. qͥd est
aliud: quã ipsũ ciuile fatii ẽe m̃dosũ. Si enim
illud nat᷑ale ẽ. ꝗͥd hab rep̃hensionis ut exeluda
meriti ut admittat᷑. Hec nẽpe illa causa ẽ. q̃re
pͥus seͥpserit derebꝰ humanis. posteriꝰ dediuinis:
quõ indiuinis reb. ñnat᷑am deoꝵ .s hominũ in¬
stituta secutꝰ ẽ. Intueam sane. ⁊ eiuile theologiã.
Tcreiũ genꝰ ẽ ingͥt qđ inurbib ciues. maxime
saedotes nosse. atq: ad ministrare debent: inqͦ
Prima in qͥt theologia maxime ad cõmodata ẽ
adtheatrũ. sedã ad mundu. t̃eia ad urbe. Qsͥ
ñ uideat cui palmã dederit: Etiꝙ seđẽ. quã supͣ
dix̃ cẽ phy losophoꝵ. Hlanc enĩ ꝑtinere testat᷑
admundũ: quo isti nihil eẽ excellentiꝰ opinant᷑

Expanded text:
e quo nunc agitur, unde illa et ipse discreuit, iamque ipsum ciuile uideamus qualiter explicet. Video quidem, quur debeat discerni fabulosum: quia falsum, quia turpe, quia indignum est. Naturale autem a ciuili uelle discernere quid est aliud quam etiam ipsum ciuile fateri esse mendosum? Si enim illud naturale est, quid habet reprehensionis, ut excludat quid habet meriti, ut admittatur? Haec nempe illa causa est, quare prius scripserit de rebus humanis, posterius de diuinis, quoniam in diuinis rebus non naturam, sed hominum instituta secutus est. Intueamur sane et ciuilem theologian. \'Tertium genus est, inquit, quod in urbibus ciues, maxime sacerdotes, nosse adque administrare debent. In quo Trima, inquit, theologia maxime adcommodata est ad theatrum, secunda ad mundum, tertia ad urbem\'. Quis non uideat, cui palmam dederit? Utique secundae, quam supra dixit esse philosophorum. Hanc enim pertinere testatur ad mundum,
Abbreviated transcription (Latin):
s. ad suꝑstitionẽ dic̾et ꝑtinere: nescio utrỹ
tã multa in eis ridenda. contẽonenda. detest¬
anda ẽscriberet. Cũ uͦ cosdẽ deosita eoluerit.
colendosq eensuerit. ut in eo ipso oꝑe litt̾anĩ
suarũ dieat se timere ne ꝑeant. ñ incursu
hostili. s ciuiũ neglegentia. de ꝗͣ illos uelut
riuna libali a se diẽ.⁊ in memoria bonoꝵ ꝑ
cimi libros recondi atq seruari. utiliore cura
quã metellus de incendiosa ẽ uestalia. ⁊ eneaᷤᷤ
detrorano excidio penates lib̾asse p̃dicat᷑.
Ettam̃ ea legenda seculis ꝓdit: qͦ asapientibꝰ
& insipientibꝰ merito abicienda. ⁊ ueritati
religionis inimicissima uidicent᷑: ꝗͥd existi¬
mare debemꝰ. nisi hominẽ accrrimũ acꝑitissi¬

Expanded text:
sed ad superstitionem diceret pertinere, nescio utrum sed ad superstitionem diceret pertinere, nescio utrum tam multa in eis ridenda contemnenda detestanda conscriberet. Cum uero deos eosdem ita coluerit colendosque censuerit, ut in eo ipso opere litterarum suarum dicat se timere ne pereant, non incursu hostili, sed ciuium neglegentia, de qua illos uelut ruina liberari a se dicit et in memoria bonorum per eius modi libros recondi adque seruari utiliore cura, quam qua Metellus de incendio sacra Vestalia et Aeneas de Troiano excidio penates liberasse praedicatur; et tamen ea legenda saeculis prodit, quae a sapientibus et insipientibus merito abicienda et ueritati religionis inimicissima iudicentur: quid existimare debemus nisi hominem acerrimum ac
Abbreviated transcription (Latin):
tionẽ.quã solet inom̃ibꝰ adhibere. tan¬
quã de hoc uno etiã ꝓachademieoꝵ dubi¬
tato disputaturus. se achademieũ fu¬
isse oblitus. In pͥmo aut̾ libro eũ eiꝰdẽ uar
tis. tui libri quasi domũ reduxetunt.
ut possemꝰ aliqñdo. qui & ubi cẽmꝰ agnosecre.
Tuetatẽ pat̾e. tu descriptiones tẽpoꝵ tusaeroꝵ
iura: tu sacerdotũ. tu domestieã. tupublieam
disciplinã. tu sedẽ regionũ. locoꝵ. tu om̃ium
diuinarũ humanatuq: rerũ. nomina genera.
ex cellentisq pertie.& qd de illo etiã terentia¬
nꝰ degantissimo u̾siculo. buit̾ ait. Uir doctis¬
simꝰ undecũq uarro. qͥ tã multa legit. ut ali¬
qͥd ei sebere uacauisse mirem᷑. tã multa se̾psit.
quã multa uix quẽqm lege potuusse eredamꝰ.
iste inquã uir tantꝰ ingenio. tant᷑q doetͥna.
sirerũ uelut diuinarũ de qͥb sebit oppugna¬
tor eẽt atq destructor: easq: ñ ad religionem

Expanded text:
tionem, quam solet in omnibus adhibere, tamtionem, quam solet in omnibus adhibere, tamquam de hoc uno etiam pro Academicorum dubitatione disputaturus se Academicum fuisset oblitus. In primo autem libro cum eiusdem Varrtes tui libri quasi domum reduxerunt, ut possemus aliquando qui et ubi essemus agnoscere. Tu aetatem patriae, tu descriptiones temporum, tu sacrorum iura. tu sacerdotum, tu domesticam, tu publicam disciplinam, tu sedem regionum locorum, tu omnium diuinarum humanarumque rerum nomina genera, excellentisque peritiae et, quod de illo etiam Terentianus elegantissimo uel\'siculo breuiter ait: Vir doctissimus undecumque Varro, qui tam multa legit, ut aliquid ei scribere uacuisse miremur; tam multa scripsit, quam multa uix quemquam legere potuisse credamus: iste, inquam, uir tantus ingenio tantusque doctrina, si rerum uelut diuinarum, de quibus scribit, obpugnator esset adque destructor easque non ad religionem,
Abbreviated transcription (Latin):
quesiuit: qͥs inuenit doctiꝰ ꝗͥs ẽsidauit
attentiꝰ. qͥs distinaxit acutiꝰ ꝗͥs diligentius
planiꝰq conscripsit. Qui tam̃ ⁊ siminꝰ est
suauis eloqͥo. doctͥna tam̃ atq sententũs
ita refertus ẽ. ut in om̃i eruditione qm noᷤ
sceulare̾ illi aut̾ lib̃ałe uocant. studiosũ
rerũ tantũ iste doeeat. qnͣtũ studiosũ uer¬
boꝵ eiẽo delectat. Deniq ⁊ ipse tulli huie
tale testimoniũ ꝑhib. ut in libris achade¬
micis dicat eã que ibi u̾sat᷑ disputationẽ
sc habusse eũ maro uarone homine inqͥd
om̃iũ facile acutissimo: & sine ulla dubi¬
tatione doctissimo. Nonait eloquentissi¬
mo ł facundissimo. qm̃ reuera in hie faeul¬
tate multũ impar ẽ.s om̃iũ inqͥd facile
acutissimo: & in eis libris idẽ aebademieis.
ubi cuncta dubitanda eẽ eͣtendit. additsi¬
ne ulla dubitatione doctissimo. Profceto
dehaore sicerat certꝰ. ut auferret dubita¬

Expanded text:
quaesiuit? quis inuenit doctius? quis considerauit quaesiuit? quis inuenit doctius? quis considerauit adtentius? quis distinxit acutius? quis diligentius pleniusque conscripsit? Qui tametsi minus est suauis eloquio, doctrina tamen adque sententiis ita refertus est, ut in omni eruditione, quam nos saecularem, illi autem liberalem uocant, studiosum rerum tantum iste doceat, quantum studiosum -uerborum Cicero delectat. Denique et ipse Tullius huic tale testimonium perhibet, ut in libris Academicis dicat eam, quae ibi uersatur, disputationem se habuisse cum Marco Varrone, homine, inquit, omnium facile acutissimo et sine ulla dubitatione doctissimo. Non ait \'eloquentissimo\' uel facundissimo, quoniam re uera in hac facultate multum inpar est; sed \'omnium, inquit, facile acutissimo, et in eis libris. id est Academicis, ubi cuncta dubitanda esse contendit, addidit \'sine ulla dubitatione doctissimo\'. Profecto de hac re sic erat certus, ut auferret dubita
Abbreviated transcription (Latin):
ta boni aliꝗd post hane uitã eẽ sperandu.:
euiꝰ t hac uita potestas nulla eet̾. ut eandẽ
salti ȩtatẽ qua barba induit᷑ ipsa prestaret.
Nunc uͦ eũ carũ eultꝰ nec ꝓpt̃ ista
psa quȩ putant eissubdita sit ne¬
cessarius. qr & mutti colentes iuuentatẽ
deam. minime in illa etatt uiguer. & multi
ñ eã. colentes. gaudent robore uiuentutis:
itẽq multi fortunę barbate supplices.
abarbatis ciꝰ ẽtẽptoribꝰ irrident᷑. Ita nedesi¬
pit eor humanũ. ut quoꝵ deoꝵ cultũ ꝓpt̃ista
ipsa tẽporalia. ⁊ eito p̾t̾euntia mun̾a. quibꝰ
singłis singłi p̃eẽ ꝑhibent᷑. in anẽ ludibno¬
sũq: cognoseit: ꝓpt̃ uitã et̃nã credat ẽẽ frue
tuosũ: Hanc dare illos posse. nec hi dieat
ausis. qͥ eis ut ab insipientibꝰ ppłis colerent᷑.
ista oꝑa tẽporalia. ꝗm̃ nimis multos putar̃.
ne ꝗs quã eoꝵ sederet ociosꝰ. minutatĩ diui¬

Expanded text:
ta boni aliquid post hanc uitam esse sperandum, ta boni aliquid post hanc uitam esse sperandum, cuius in hac uita potestas nulla esset, ut eandem saltem aetatem, quae barba induitur, ipsa praestaret. Nunc uero cum earum cultus nec propter ista ipsa, quae putant eis subdita, sit necessarius, quia et multi colentes Iuuentatem deam minime in illa aetate uiguerunt, et multi non eam colentes gaudent robore iuuentutis, itemque multi Fortunae barbatae supplices aa barbatis eius contemtoribus inridentur: itane desipit cor humanum, ut, quorum deorum cultum propter ista ipsa temporalia et cito praetereuntia munera, quibus singulis singuli praeesse perhibentur, inanem ludibriosumque cogntuosum? Hanc dare illos posse nec hi dicere ausi sunt, qui eis, ut ab insipientibus populis colerentur, ista opera temporalia, quoniam nimis multos putaverunt, ne quisquam eorum sederet otiosus, minutatim divi
Abbreviated transcription (Latin):
ra ẽ. existimant colendos deos. iã nec ꝓpt̃ illa
saltĩ que deoꝵ taliũ potestate. tanqͣm disꝑtite
ꝓpria. ñ natratione ueritatis.s uanitatis opi¬
nione tribuunt᷑. om̃ino eolendi s̃. si ẽ ereat̃
hii qui cultũ eoꝵ uitȩ huiꝰ mortalis utilitatibꝰ
nec essariũ eẽ contenat. Cont᷑ qͥs iã qͥnq p̃ce¬
dentibꝰ uoluminibꝰ satis qnͣtũ potui dispu¬
taui. Que cũ ita sint si eoꝵ qͥ colerent deam
uiuentatẽ. etas ipsa floreret insigniꝰ. ton¬
tẽptores aut̃ eiꝰ. ł intͣ annos occũberent u¬
uentutis. ł in ea tanqm senili torpore friges.¬
cerent. si malas cultoꝵ suoꝵ spetiosiꝰ ⁊ festiuiꝰ
fortuna barbata uestiret. aqͥbꝰ aut̃ spernere¬
t᷑ glabros aut male barbatos uideremꝰ. etiã
sieͦ rectissime dicerem. huc usq istas singłas
deas posse sus officitus qͣdã modolimitatas.
ae ꝑhoc ne aiiuentate oportere peti uitã
et̃na. que ñdaret barba. mnec a fortuna barba¬

Expanded text:
illa saltem, quae deorum talium potestati tanquam dispartita et propria, non ratione veritatis, sed vanitatis opinione tribuuntur, omnino colendi sunt; sicut credunt hi qui cultum eorum vitae hujus mortalis utilitatibus necessarium esse contendunt; contra quos iam quinque praecedentibus uoluminibus satis, quantum potui, disputaui. Quae cum ita sint, si eorum, qui colerent deam Iuuentatem, aetas ipsa floreret insignius, contemtores autem eius uel intra annos occumberent iuuentutis, uel in ea tamquam senili torpore frigescerent; si malas cultorum suorum speciosius et festiuius Fortuna barbata uestiret, a quibus autem sperneretur, glabros aut male barbatos uideremus: etiam sic rectissime diceremus huc usque istas deas singulas posse, suis officiis quodam modo limitatas, ac per hoc nec a Iuuentate oportere peti uitam aeternam, quae non daret barbam, nec a Fortuna barba
Abbreviated transcription (Latin):
ipsi uiderint: cosdẽ tam̃ homines infelicit᷑
acturpit̃ eneruatos atq corruptos. occultare
minime potuer̃. Esuadeant eui possunt se
aliqͥd sc̃m ꝑtales agere homines. qͦs int sua scã
numari atq u̾sari negare ñ possunt. Neserm
qͥd agant .s: scim ꝑ quales agant. Nouim aut̃
que agant᷑ inseena qđ nunquã ł inchoro
meretricũ abseisꝰ aut mollis intͣuit. Itamen
etiã ipsa turpes ⁊ infames agunt. neq: enĩ ab
honestis agi debuer̃. Quę s̃ gͦ illa saera. qͥbꝰ agen¬
distales eligit seitas: quales nec thimelica
inse admisit obseenitas. At cnĩ habent ista¬
phisiologicas ꝗs da siẽ aiunt. idẽ nat᷑aliũ ra¬
tionũ int̾ p̃tationes: ꝗͣsi uͦ nos in hac dispu¬
tatione physiologiã querimꝰ ⁊ ñtheologiã:
idẽrationẽ ñ naturt̾.s di. Quã uisenĩ qͥ uerus

Expanded text:
ipsi uiderint; eosdem tamen homines infeliciter ipsi uiderint; eosdem tamen homines infeliciter ac turpiter eneruatos adque corruptos occultare minime potuerunt. Persuadeant cui possunt se aliquid sanctum per tales agere homines, quos inter sua sancta numerari adque uersari negare non possunt. Nescimus quid agant, sed scimus per quales agant. Nouimus enim quae agantur in scaena, quo numquam uel in choro meretricum abscisus aut mollis intrauit; et tamen etiam ipsa turpes et infames agunt; neque enim ab honestis agi debuerunt. Quae sunt ergo illa sacra, quibus agendis tales elegit sanctitas, quales nec thymelica in se admisit obscenitas? CAPUT physiologicas quasdam, sicut aiunt, id est naturalium rationum, interpretationes. Quasi vero nos in hac disputatione physiologiam quaeramus, et non theologiam; id est rationem, non naturae, sed Dei. Quamvis enim qui verus
Abbreviated transcription (Latin):
piturdinẽ.s plane frustra faedotes uelut
saeris trabconamt singete deoꝵ quȩ nulla c̃
honestatẽ. Sacra s̃ iunonis ÷ hȩc incidilecta in¬
sula samo eelebrabant. ubi nuptũ data ẽ ioui.
Sacri s̃ certris. ubi aplutone rapta ꝓserpina
querit᷑. Sacra s̃ uencris. ubi amatus eiꝰ adon. apͥ¬
nodente extinetus uuenis formosissimꝰ plangtt
Sacti s mat̾s dcoꝵ. uͥ attis pulcher adolescens
ab ca dilectꝰ. ⁊ muliebris Telo abscisus. etiã ho¬
minũ abscisoꝵ ꝗs gallos uocant infelicitate
deploratur: Hec eũ deformiora sint om̃i seeni¬
re nitunt᷑. aciuili theologia. quã ꝑtinere
adurbe uolunt. qͥsi abhonestis & dignis.
indigna ⁊ turpia. Itaq potiꝰ ẽ. uñ gratie de¬
beantur histrionibꝰ qui oculis hominũ peꝑ¬
cer̾ nec om̃a spectaculis nudauer̾ que saera¬
coꝵ bonisentiendũ ẽ. quę tenebrisoꝑiunt᷑.
cũ tã sint detestabilia que ꝓferunt᷑ in lueẽ.
Et certe qͥd in occulto agant ꝑ abseisos ⁊ molles

Expanded text:
dotes uelut sacris ritibus conantur fingere deorum quae nulla est honestatem. Sacra sunt Iunonis, et haec in eius dilecta insula Samo celebrabantur, ubi nuptum data est Ioui; sacra sunt Cereris, ubi a Plutone rapta Proserpina quaeritur; sacra sunt Veneris, ubi amatus eius Adon aprino dente extinctus iuuenis formosissimus plangitur; sacra sunt Matris deum, ubi Attis pulcher adulescens ab ea dilectus et muliebri zelo abscisus etiam hominum abscisorum, quos Gallos uocant, infelicitate deploratur. Haec cum deformiora sint omni scaenire nituntur a ciuili theologia, quam pertinere ad urbem uolunt, quasi ab honestis et dignis indigna et turpia? Itaque potius est unde gratiae debeantur histrionibus, qui oculis hominum pepercerunt nec omnia spectaculis nudauerunt, quae sacraeorum boni sentiendum est, quae tenebris operiuntur, cum tam sint detestabilia, quae proferuntur in lucem? Et certe quid in occulto agant per abscisos et molles,
Abbreviated transcription (Latin):
quoquã dari emquã posse credat᷑. neq cnĩ ꝓp¬
terea dutales ł t̾renũ regnũ dare ñposse uisi
s. qr illi magni & excelsi s̃. hoc qͥddã paruũ
& abicctũ. qđ ñ dignarent᷑ intanta sublimi¬
tate eurare. s qnͣtulib ẽsidatione fragilita¬
tis humane. caducos apices t̾reni regni meri¬
to qͥsq ẽtẽpnat. tam̃ illi dirtales apparuer̃:
ut indignissimi uiderent᷑. qͥbꝰ danda atq ser¬
uanda deberent. Pista cõmitti. Ae ꝑhocsiut
dare: ꝗntũ minus pot̾ inmortales existis mor¬
talibꝰ fac̾e. H ue aecedit. qr si iã cũ illisagimꝰ

Expanded text:
quoquam dari cuiquam posse credatur? Neque enim propquoquam dari cuiquam posse credatur? Neque enim propterea di tales uel terrenum regnum dare non posse uisi sunt, quia illi magni et excelsi sunt, hoc quiddam paruum et abiectum, quod non dignarentur in tanta sublimitate curare; sed quantumlibet consideratione fragilitatis humanae caducos apices terreni regni merito quisque contemnat, illi di tales apparuerunt, ut indignissimi uiderentur, quibus danda adque seruanda deberent uel ista committi. Ac per hoc, si ut dare, quanto minus potest immortales ex mortalibus facere? 4. Huc accedit quia, si jam cu
Abbreviated transcription (Latin):
mis. dignendent᷑ intheatro. eũ uͦ aneseientib.
tinet. ꝗs instituerunt eiuitates. ad oetis sol¬
let̾ inuentũ. memoreq mandatũ ẽ. Qd alibo
uerbi grã. ꝗͥd alymphis. qͥd auulcano. aesie
acctis. quo partĩ cõmemoraui inꝗrtolibro. par¬
tĩ p̃t̃cundos putaui. Porrosiaectere uinũ. ali¬
bo pane. auulcano aquã.alẏmphis ignẽ peccre¬
erroris ẽ: qnto maioris ddiramti ẽe intellegi
debet. sicuiquã istoꝵ ꝓuita supplicet᷑ eterna:
Quã obrẽ sicũ deregno t̾reno quererem. ꝗͥͦs nã
illud deos ł deas hominibꝰ eredendũ eẽt posse
conferre. discussis om̃ibꝰ longe alienũ auerita¬
te monstratũ ẽ. aquoquã istoꝵ multoꝵ numi¬
ũatq falsoꝵ.saltĩ regna t̾rena existimare
ostitĩ: nonne in sanissime impietatis ẽ. s
et̾na uita que trenis om̃ibꝰ regnis. sine ulla
dubitatione ł cõꝑatione p̃ferenda ẽ. ab istoꝵ

Expanded text:
mis, digne ridentur in theatro; cum uero a nescientibus mis, digne ridentur in theatro; cum uero a nescientibus tinet quos instituerunt ciuitates, a doctis sollerter inuentum memoriaeque mandatum est: quid a Libero, uerbi gratia, quid a Lymphis, quid a Vulcano ac sic a ceteris, quos partim commemoraui in quarto libro, partim praetereundos putaui. Porro si a Cerere uinum, a Libero panem, a Vulcano aquaerroris est: quanto maioris deliramenti esse intellegi debet, si cuiquam istorum pro uita supplicetur aeterna! Quam ob rem si, cum de regno terreno quaereremus, quosnam illud deos conferre, discussis omnibus longe alienum a veritate monstratum est a quoquam istorum multorum numinum adque falsorum saltem regna terrena existimare constitui: nonne insanissimae inpietatis est, si aeterna uita, quae terrenis omnibus regnis sine ulla dubitatione uel conparatione praeferenda est, ab istorum
Abbreviated transcription (Latin):
auetores ertͣ ciũ piã hominũ dus in mortalib
supplicanti. ut eũ alẏmphis petierit uinum.
eiq responderint. nosaquã habemꝰ. hoc alibo
pete. possit recte dicere. siuinũ ñ habetis. sal¬
tĩ date mͥ uitã et̾nã : Qd hac absurditate mon¬
struosiꝰ. Nonne illi chachinnantes. solent enĩ
et̃ ad risũ faciles. si ñ affectant fallere ut dę mo¬
nes. supplici respondebunt: o. homo. putasne
inpotestate nos hab̾e uitã. ꝗs audis ñ hab̾e
uel uitẽ. In pudentissime gͥstulticie ẽ. uitã
et̃nã atalib diis petere ł sperare: qͥ uite huuis
crũ nosissime atq breuissime. & siq̃ ad eã ꝑtinẽt
adminieulanda atq fulcienda. ita singłaspar¬
ticulas tueri asserunt᷑. ut sud ꝗđ subalteriꝰ
tutela ac potestate ẽ petat᷑ ab alt̾o.tã sit in¬
ẽueniens : absurđũ. ut mimire scurrilitati
uideat᷑ cẽ simillimũ. Qđ cũ fit abscientibꝰ mi¬

Expanded text:
auctores erunt cuipiam hominum dis inmortalibus auctores erunt cuipiam hominum dis inmortalibus supplicanti, ut, cum a Lymphis petierit uinum eique responderint: Nos aquam habemus, hoc a Libero. pete, possit recte dicere: Si uinum non habetis, saltem date mihi uitam aeternam? Quid hac absurditate monstruosius? Nonne illae cachinnantes solent enim esse ad risum faciles, si non adfectent fallere ut daemones, supplici respondebunt:s o homo, putasne in potestate nos habere uitam, quas audis non habere uel uitem? Inpudentissimae igitur stultitiae est uitam aeternam a talibus dis peaerumnosissimae adque breuissimae et si qua ad eam pertinent adminiculandam adque fulciendam ita singulas particulas tueri adseruntur, ut, si id, quod sub alterius tutela ac potestate est, petatur ab altero, tam sit inconueniens et absurdum, ut mimicae scurrilitati uideatur esse simillimum. Quod cum fit a scientibus mi
Abbreviated transcription (Latin):
numinib multaq dehis quosdeos in mortales
uoeant. falsa atq indigna. siue finxer: siue
fieta eredider: & eredita eoꝵ eultui saeroꝵꝙ ri¬
tibꝰ miseuert̃. Cũ his gͦ hominili ꝗͥ ⁊ si ñ libere
p̃dicando: saltĩ ut cũq indispitrationibꝰ
mussitando. talia se imꝓbare testati s̃ Non
usꝗ: adeo inẽuenient̃ questio ista tractatur.
utrũ ñ unũ đdm qͥfrẽ omnẽ spitałe eorporaleq
ereaturã. ꝓptͣ uitã ꝗͣ ptꝰ mortẽ futura ẽ eoli
oporteat .s multos deos ꝗͦs ab illo uno factos.
& sublimit᷑ collocatos. quida eorũdẽ phylo¬
sophoꝵ eet̾is excellentiores nobilioresq sen¬
serunt. Cet̾um ꝗͥs ferat dici atq contendi. deoᷤ
illi & acutissimi uiri. qͥse ꝓmagno beneficio
conscripta docuisse głant᷑. ut sciret᷑ qͣre euiq dõ
supplicandũ eẽt. ꝗd aquoq eẽt petendũ. ne ab¬
surditate turpissima. qͣlis iocularit᷑ innumo
fieri solet. peteret᷑ a lib̾o aq̃. animphis uinũ:

Expanded text:
numinibus multaque de his, quos deos inmortales uocant, falsa adque indigna siue finxerunt siue ficta crediderunt. et credita eorum cultui sacrorumque ritibus miscuerunt. Cum his hominibus, qui, etsi non libere praedicando, saltem utcumque in disputationibus mussitando, talia se inprobare testati sunt, non usque adeo inconuenienter quaestio ista tractatur: utrum non unum Deum, qui fecit omnem spiritalem corporalemque creaturam, propter uitam, quae post mortem futura est, coli oporteat, sed multos deos, quos ab illo uno factos et sublimiter conlocatos quidam eorundem philosophorum ceteris excellentiores nobilioresque senserunt. Ceterum quis ferat dici adque contendi deos iilli et acutissimi uiri, qui se pro magno beneficio conscripta docuisse gloriantur, ut sciretur quare cuique deo supplicandum esset, quid a quoque esset petendum, ne absurditate turpissima, qualis ioculariter in mimo fieri solet, peteretur a Libero aqua, a Lymphis uinum,
Abbreviated transcription (Latin):
nulla eũ poctis. Et tam̃ alio loco diẽ de genera¬
tionibꝰ deoꝵ magis ad poctas. quã ad phisicos
fuisse ppłos inelinatos. Hic enĩ dix̃ qͥd fieri de¬
beat. ibi qͥd fiat. Phisicos dix̃ utilitatis causas
seͥpsisse: poetas delectationis. Ac ꝑhoc ea que
apoetis c̃seͥnta ppłi scꝗͥ ñ debent. eͥmina s̃ deoꝵ:
quȩ tam̃ delectant ⁊ ppłos⁊ deos. Delectationiꝰ

Expanded text:
is. Et tamen alio loco dicit de generationibus deorum magis ad poetas quam ad physicos fuisse populos inclinatos. Hic enim dixit quid fieri debeat; ibi, quid fiat. Physicos dixit utilitatis causa scripsisse; poetas, delectationis. Ac per hoc ea quae a poetis conscripta populi sequi non debent, crimina sunt deorum: quae tamen delectant
Abbreviated transcription (Latin):
a prudntibꝰ em̃dari. quã laudari abimpru¬
dentib eligant. Nãsi ñ ad libtatẽ uera dicen¬
di.s ad licentiã maledicendi tẽpꝰ expectant.
absit ut eis eueniat qđ ait tulliꝰ deqdã. qui
peccandi licentia felix appellabat᷑. Omuseñ
cuipeocuire licebat. Uñ ꝗͥs ꝗͥs ẽ. qͥ maledicendili¬
centia feliec̃ se putat. multo etit felitior. si hoc
illi om̃ino ñ liceat. cũ possit de posita inani¬
tate iactantie. etiã isto tempore tanquã stu¬
dio c̃sulendi. qcqͥd uoluenit ẽ tradice̾re:
& qnͣtũ possunt ab eis quos consu¬
lit amica dis pittatione honeste.¬
grauit᷑. libere. qđ oportet audire.

Expanded text:
a prudentibus emendari, quam laudari ab imprua prudentibus emendari, quam laudari ab imprudentibus eligant. Nam si non ad libertatem vera dicendi, sed ad licentiam maledicendi tempus exspectant, absit ut eis eveniat quod ait Tullius de quodam, qui peccandi licentia felix appellabatur: O miserum, cui peccare licebat! Unde quisquis est, qui maledicendi licentia felicem se putat, multo erit felicior, si hoc illi omnino non liceat: cum possit deposita inanitate jactantiae etiam isto tempore, tanquam studio consulendi, quidquid voluerit, contradicere; et quantum possunt, ab eis, quos consulit amica disputatione, honeste,graviter, libere quod oportet audire.
Abbreviated transcription (Latin):
ra ẽ colendos deos. Nã istis qui ꝓpt̃ amicitias
mundi huiꝰ uolunt uana eolere. & ñ se ꝑmit¬
ti puerilibꝰ sensibꝰ ẽ qͥrunt᷑. hisqͥnq librissa¬
tis arbitror eẽ responsũ. Quoꝵ trespͥores eũ
edidissẽ.⁊ inmultoꝵ manibꝰ eẽ cepissent.:
audiui ꝗͦdã neseio quã adu̾so eos responsi¬
onẽ seribendo p̃parare. Deinde adme ꝑlatỹ
ẽ. qđ iã seͥpserint. s tẽpꝰ querant. quosine ꝑi¬
culo possint edere. Quos admoneo. ñ optent
qđ eis ñ expedit. Facile eũ eiuquã uideri re¬
spondisse. qͥ tac̾e noluerit. Aut qͥd ẽ loquatiꝰ
uanitate. ꝗͦ ñ idõ pot̾ qđ ueritas. qr si uolue¬
rit.etiã plus pot̾ elamare quã ueritas. Sed
c̃ sident om̃a diligent᷑. ⁊ si forsitan sine stu¬
dio partiũ iudicantes. talia eẽ ꝑspexetint.
qͥ potiꝰ ex igitari. quã ẽuelli possint garruli
tate pudntissima.⁊ qͣsi satẏraca.ł inimi¬
caleuitate. cohibeant nugassuas.: ⁊ potius

Expanded text:
endos deos. Nam istis, qui propter amicitias mundi huius uolunt uana colere et non se permitti puerilibus sensibus conqueruntur, his quinque libris satis arbitror esse responsum. Quorum tres priores cum edidissem et in multorum manibus esse coepissent, audiui quosdam nescio quam aduersus eos responsionem scribendo praeparare. Deinde ad me perlatum est, quod iam scripserint, sed tempus quaerant, quo sine periculo possint edere. Quos admoneo, non optent quod eis non expedit. Facile est enim cuiquam uideri respondisse, qui tacere noluerit. Aut quid est loquacius uanitate? quae non ideo potest quod ueritas, quia, si uoluerit, etiam plus potest clamare quam ueritas. Sed considerent omnia diligenter, et si forte sine studio partium iudicantes talia esse perspexerint, quae potius exagitari quam conueltate impudentissima et quasi satirica vel mimica levitate, cohibeant suas nugas; et potius
Abbreviated transcription (Latin):
randos ⁊ colendos putant. Et nimie qđe stulti¬
cie ł ꝑtinatie. nec istos ꝗͥnq nec ullos alios qnͣ¬
tieũꝙ numilibros. satiseẽ posse ꝗͥs nesciat:
qñdo ea putat᷑ gła uanitatis. nulliscedere ui¬
tib ueritatis. inꝑnitiem utiq eiꝰ. eui uitium
tã inmane dominat᷑. Nã & cont̾ omnẽ eurantis
industriã. ñ malo medici.s egroti insanabilis
morbꝰ inuictꝰ ẽ. Hii uͦ qͥ ea quę legunt. ł sine
ulla ł ñ eũ magna ac nimia uetis erroris ob¬
stinatione intellecta. ⁊ ẽsidata ꝑpendunt:
faciliꝰ nosisto numo t̾minatoꝵ ꝗͥnq uolum inũ.
plusqm̃ questionis ipsi necessitas postulabat. satiꝰ¬
ftrisse qm̃ minꝰ disseruisse iudicabunt. totãꝙ
inuidiã quã xp̃iane religioni de huiꝰ uitȩ cla¬
dibꝰ. t̾renarũq contritione acmutatione re¬
rũ imꝑiti faeere conant᷑. ñ sołu dissimulan¬
tib s cont᷑ suã ẽscientiã etiã fauentibꝰ doctis.¬

Expanded text:
randos et colendos putant. Et nimiae quidem stultitiae vel pertinaciae, nec istos quinque, nec ullos alios quanticumque numeri libros satis esse posse, quis nesciat? quando ea putatur gloria vanitatis, nullis cedere viribus veritatis; in perniciem utique ejus, cui vitium tam immane dominatur. Nam et contra omnem curantis industriam, non malo medici, sed aegroti insanabilis, morbus invictus est. Hi vero qui ea quae legunt, vel sine ulla, vel non cum magna ac nimia veteris erroris obstinatione, intellecta et considerata perpendunt, facilius nos isto numero terminatorum quinque voluminum plus, quam quaestionis ipsius necessitas postulabat, satisfecisse, quam minus disseruisse judicabunt; totamque invidiam, quam christianae religioni de hujus vitae cladibus terrenarumque contritione ac mutatione rerum imperiti facere conantur, non solum dissimulantibus, sed contra suam conscientiam faventib
Abbreviated transcription (Latin):
⁊uͥtute uera. qm̃ uera pietate & innum̾abili
multitudine suꝑar᷑. s cũ illi eeñt in ciuitate
t̾rena. quib ꝓpositꝰ erat. om̃iũ ꝓilla officiorũ
finis. in colomitas eiꝰ& regnũ. ñ in eelos: int̾ra.
ñ inuita et̃na .s in decessione morientiũ. ⁊ suc¬
cessione morituroꝵ: qͥd aliud amarent quã
głam ꝗͣ uolebant etiã ptꝰ mortẽ tanquã uiue¬
re inore laudantiũ: Quibꝰ gͦ ñ erat daturus¬
ds̃ uitã ȩt̾nã cũ seĩs angłissuis in sua ciuitate
cȩlesti. ad euiꝰ societatr̃pietas uera ꝑduẽ. qͦ ñ ex¬
hib seruitutt̃ religionis. quã latriã greci uocãt.¬

Expanded text:
innumerabili multitudine superarunt. Sed cum illi essent in ciuitate terrena, quibus propositus erat omnium pro illa officiorum finis incolumitas eius et regnum non in caelo, sed in terra; non in uita aeterna, sed in decessione morientium et successione moriturorum: quid aliud amarent quam gloriam, qua uolebant etiam post mortem tamquam uiuere in ore laudantium? CAPUT Deus uitam aeternam cum sanctis angelis suis in sua ciuitate caelesti, ad cuius societatem pietas uera perducit, quae non exhibet seruitutem religionis, quam
Abbreviated transcription (Latin):
ab eis. idẽ hac intentione. ut eos aduos ẽ u̾tiue¬
litis. qr ñ ꝑuosaliqͥd estis. s ut glorificent pa¬
trẽ ur̃m qͥ incelis c̃. adquẽ c̃usi fiant qđ estis.¬

Expanded text:
ab eis, id est hac intentione, ut eos ad uos conuerti ueab eis, id est hac intentione, ut eos ad uos conuerti uelitis, quia non per uos aliquid estis; sed ut glorificent patrem uestrum, qui in caelis est, ad quem conuersi fiant quod esti
Abbreviated transcription (Latin):
lesq pęnas. ñ s̃̾ det̾riti ap̃dicatione salitas hu¬
mane. tanto fremitu offensionis humanȩ.
Et qđ eos diuina facientes atq dicentes. diui¬
neq uiuentes. debellatis quodamͦ cordibꝰduni.
s cã quoꝗ ipsã addĩ głam referentes. euiꝰ grã
tales erant. isto qͦq fo̾mite eos qͥb c̃sulebant.
ad amorẽ illiꝰ aquo ⁊ ipsi talesfierent accende¬
bant.Nãq ne ꝓpt̃ humanã glam boni eent:
doeuerat eos magister illoꝵ dicens. Cauete
faecre iusticiã urãm eorã hominib ut uidea¬
mini ab eis: alioꝗͥn mercede ñ habebitis apͣpatrẽ
ur̃m qͥ incelis ẽ.S rurso ne hoc ꝑu̾se intelligen¬
tes. hominib placere metuerent. minꝰq ꝓdec̾iit
latendo qđ bonis̃: demonstrans qͦ fine inno¬
teseere deberent. luceant inꝗͥt oꝑa ur̃i eoram¬
hominib ut uideant bona facta urã ⁊ glorifi¬
cent patrẽ ur̃m qͥ incelisẽ. N gͦ ut uideamini

Expanded text:
lesque poenas non sunt deterriti a praedicatione salutis hulesque poenas non sunt deterriti a praedicatione salutis humanae tanto fremitu offensionis humanae. Et quod eos diuina facientes adque dicentes diuineque uiuentes debellatis quodam modo cordibus duris sed eam quoque ipsam ad Dei gloriam referentes, cuius gratia tales erant, isto quoque fomite eos, quibus consulebant, ad amorem illius, a quo et ipsi tales fierent, accendebant. Namque ne propter humanam gloriam boni essent, docuerat eos magister illorum dicens: Cauete facere iustitiam uestram coram hominibus, ut uideamini ab eis; alioquin mercedem non habebitis aput patrem vestrum, qui in coelis est . Sed rursus ne hoc perverse intelligentes hominibus placere metuerent, minusque prodessent latendo quod boni sunt, demonstrans quo fine innotescere deberent, Luceant, inquit, operahominibus, ut uideant bona facta uestra et glorificent patrem uestrum, qui in caelis est. Non ergo ut uideamini