comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
poenalis actio impositatã quã reipsa
fuiss& seruus corruptus. ne ex huius modi
impunitate & in aliũ seguũ qui possit
corrũpi. tale facinus a quibidã ꝑpe¬
tree : Inter etiã liberoꝵ hominũ
furtũ sit uelutisiquis laberorum
nr̃oꝵ qui in potestate nr̃a sit subrep
tus fuerit : Aliquando alter aliquando
quisq furtũ cõmittit: ueluti sidebitorẽ
quã creditori pignoris causa dedit sub:¬
traxerit : interdũ furtitenetur.
qui ipse furtũ non fecerit : Qualisẽ
cuiusope & consilio furtũ factũ ẽ
In quonumero e : qui tibinũ nosex¬
cussit. ut alius eos raper&: Aut obstiti
tibi iut alius remtuã exciper&: uel
oues aut boues tuas fuga uerit : ut
alius eas exciper& : Et hoc ueteres
scripser : de eo qui pannorubro fugauerit
arm̃tũ : Sed siquid eoꝵ ꝑ lasciuiã & ñ
data opera ut furtũ admitteret᷑
factũ est in factũ actio daridebeat :
Atubi ope meuii. titius furtũ fecerit :

Expanded text:
poenalis actio imposita, tamquam re ipsa poenalis actio imposita, tamquam re ipsa fuisset servus corruptus, ne ex huiusmodi impunitate et in alium servum, qui possit corrumpi, tale facinus a quibusdam pertentetur. Interdum etiam liberorum hominum furtum fit, veluti si quis liberorum nostrorum, qui in potestatus fuerit. 200 Aliquando etiam  furtum committit, ueluti si debitor rem, quam creditori pignoris causa dedit subtraxerit. Interdum furti tenetur, qui ipse furtum non fecerit: qualis est cuius ope et consilio furtum factum est. in quo numero est qui tibi nummos excussit, ut alius eos raperet, aut obstitit tibi, ut alius rem tuam surriperet, vel oves aut boves tuas fugaverit, ut alius eas exciperet: et hoc veteres scripserunt de eo qui panno rubro fugavit armentum. sed si quid eorum per lasciviam, et non data opera ut furtum admitteretur, factum est, in factum actio dari debet. at ubi ope Maevii Titius furtum fecerit,
Abbreviated transcription (Latin):
affectu furandi non cõmittitur:
Sed & sicredat aliquas in uito dño se
rem cõmodatã sibi contrectare: Dño
dño subripiat : & ad eũ ꝓferr& & seruus
id ad meuiũ ꝑtulerit : meuius dum
uult ticiũ inipso delicto de prehende¬
re ꝑmisit seruo quas dã res ad eũ
ꝑferre utrũ furti anserui corrupti
indicioteneat᷑titius an: neutro :¬
& cũ nobis suꝑ hac dubitatione suggef¬
tũ ẽ. & antiquoꝵ prudentiũ suꝑ hoc
alter cationes ꝑspeximus. quib: dãneq
furtineq: serui corrupti actionem prȩs¬
tantib: : quibusdã furtitantũ modo nos
huius modi calliditati obuiã euntes.
ꝑ nr̃am ditionẽ sanximus ñ solũ furti
actionẽ : sed etiã serui corrupti contra
eũ dari : Lic & enimis seruus deterior
a sollicitatore minime factus ẽ. & ideo
non concurrant regulȩ quȩ seruicor¬
rupti actionẽ introducerent : tamen
consiliũ corruptoris. ad ꝑniciem ꝓbi¬
tatis serui intro ductũ ẽ: ut ea sitei

Expanded text:
affectu furandi non committitur. affectu furandi non committitur. Sed et si credat aliquis invito domino se rem commodatam sibi contrectare, domino mihi subriperet et ad eum perferret, et seruus id ad me pertulerit, ego, dum uolo Titium in ipso delicto deprehendere, permiserim seruo quasdam res ad eum perferre, utrum furti an servi corrupti iudicio teneatur Titius, an neutro? et cum nobis super hac dubitatione suggestum est et antiquorum prudentium super hoc altercationes perspeximus, quibusdam neque furti neque servi corrupti actionem praestantibus, quibusdam furti tantummodo: nos huiusmodi calliditati obviam euntes, per nostram decisionem sanximus, non solum furti actionem, sed etiam servi corrupti contra eum dari: licet enim is servus deterior a sollicitatore minime factus est, et ideo non concurrant regulae quae servi corrupti actionem introducerent, tamen consilium corruptoris ad perniciem probitatis servi introductum est, ut sit ei
Abbreviated transcription (Latin):
sa fuedita teuiuit : & suc cessione
tua eã excludendã putes: si non
in consueto calore Sed exm̃tiseiꝰ
adidodium incitatus es : positrem
indici liberũ arbitriũ habebis
filii : patrui ł auunculi : amitȩ etiã
& mates terȩ testa m̃tũ in offi¬
ciosũ frustradicunt. cũ nemoeoꝵ
qui extrans uersa lineauenit
exceptis fratre & sorore. ad in offi¬
ciosi querelã admittat᷑: defalso
sane ꝑ accusationẽ criminis quȩ si

Expanded text:
sa foeditate vivit, ut a successione tua eam excludendam putes, si non inconsulto calore, sed ex meritis eius ad id odium incitatus es, postremi iudicii liberum arbitrium habebisfilii, patrui vel avunculi, amitae etiam et materterae testamentum inofficiosum frustra dicunt, cum nemo eorum qui ex transversa linea veniunt exceptis fratre et sorore ad inofficiosi querellam admittatur. de falso sane per accusationem criminis queri
Abbreviated transcription (Latin):
pretereat : Atsi ita stipuleris decẽ
aureos annuos quo aduiuã darespondes
& pure facta obligatio intelligitur &
ꝑpetuatur : Qui ad tempus deberi non
potest sed heres petendo pacti excep¬
tione submouebit : Sub conditionestipua¬
latiofit s cũ in aliquem casũ differe
obligatio: Vt sialiquid factũ fuorit
aut non fuerit. stipulatio cõmĩtatur:
Veluti sititius consulfactus fuerit : quinq
aureos da respondes : Si quis it astipu¬
letursi in capitoli ũ non a scendero
da respondes: ꝑ indeerit : acsistipu¬
latus ess& cũ morieturdarisibi: ex
conditionali stipulatione tantũspes
debitũ iri : Eãq ipsã spom trans¬
mittimus : si prius quã conditio exis tat
mors nobis contigerit : Locactiã in seri
stipulationisolent : ueluti cartagine
darespondes : Quȩ stipulatiolic&
pure fieri uideat᷑ : tam̃ re ipsa hab&
tẽpus iniectũ quo ꝓmissor utatur
ad pecunia cartagine dandã : Etideo

Expanded text:
praetereat. At si ita stipuleris ‘ decem praetereat. At si ita stipuleris ‘ decem aureos annuos quoad vivam dare spondes? ’, et pure facta obligatio intellegitur et perpetuatur, quia ad tempus deberi non potest. sed heres petendo pacti exceptione submovebitur. Sub condicione stipulatio fit, cum in aliquem casum differtur obligatio, ut, si aliquid factum fuerit aut non fuerit, stipulatio committatur, veluti ‘ si Titius consul factus fuerit, quinque aureos dare spondes? ’ si quis ita stipuletur ‘ si in Capitolium non ascendero, dare spondes? ’ perinde erit, ac si stipulatus esset cum morietur dari sibi. ex condicionali stipulatione tantum spes est debitum iri, eamque ipsam spem transmittimus, si, priusquam condicio existat, mors nobis contigerit. Loca etiam inseri stipulationi solent, veluti ‘ Carthagine dare spondes? ’ quae stipulatio licet pure fieri videatur, tamen re ipsa habet tempus iniectum, quo promissor utatur ad pecuniam Carthagine dandam. et ideo
Abbreviated transcription (Latin):
gua utrũq uti s ed sufficit congruent̃
ad int̃rogatũ respondere : Quin etiã duo
greci: latina lingua obligationẽ contra¬
here poss̃ : Sed bȩc sollẽna uerbalolim
quidem in usufuer̃ : Postea aut̃ leoniana
constitutio lataẽ : quȩ sollẽnitate uerboꝵ
sub lata : sensũ & consmantẽ intellectam
ab utraq parte solũ desiderat lic& quib¬
cũq uerbis ex pressus ẽ Omnis stipulatio
autpure aut indiem. aut sub conditione
fit. Pure uelutiquinq: aureos darespnds¬
idq confestim peti potest : indiem : cum
adiecto die quo pecunia soluaturstipu¬
latiofit: Ueluti decẽ aureosprimis
Kalendis martiis darespondes : Id aũt
qđ in diem stipulamur : statim quidẽ
debetur : Sed peti prius quã dies ueniat
non potest : Ac ne eo quidẽ ipso die in
quẽ stipulatio facta ẽ peti potest :
quia totus dies arbitriosoluentis
tribuideb& : Neq: enim certũ ẽ eodie
inquẽ ꝓmissumẽ datũ ñ ẽẽ : prius quã

Expanded text:
gua utrumque uti, sed sufficit congruenter gua utrumque uti, sed sufficit congruenter ad interrogatum respondere: quin etiam duo Graeci Latina lingua obligationem contrahere possunt. sed haec sollemnia verba olim quidem in usu fuerunt: postea autem Leoniana constitutio lata est, quae, sollemnitate verborum sublata, sensum et consonantem intellectum ab utraque parte solum desiderat, licet quibuscumque verbis expressus est. Omnis stipulatio aut pure aut in diem aut sub condicione fit. pure veluti ‘ quinque aureos dare spondidque confestim peti potest. in diem, cum adiecto die, quo pecunia solvatur, stipulatio fit: veluti ‘ decem aureos primis kalendis Martiis dare spondes? ’ id autem, quod in diem stipulamur, statim quidem debetur, sed peti prius quam dies veniat non potest: ac ne eo quidem ipso die in quem stipulatio facta est peti potest, quia totus ille dies arbitrio solventis tribui debet. neque enim certum est eo die in quem promissum est datum non esse, priusquam is
Abbreviated transcription (Latin):
tiatoribus in eiuilẽ rem desideratis. ut agntas
res furtiuas ñ prius reddatis : quã precum
fuerit solitũ ad ominis: Curate igitur cau¬
tius negotiari : ne non tantũ indã nahuius¬
modi : sed &iã in criminis suspicionẽ incidans
p̃pau. hł decb cilone & liuonens¬
deuerboꝵ obligatione R̃ XVElb̵¬
Verbis obligatio contrahitur : ex in stt¬
terrogatione & responso cũ quid darifieriue
nobttipulamur : Ex quaduȩ ꝓficiscunt᷑
actiones tã conditio sicerta sit stipulatio:
quã extipulatu si incerta: Quȩ hoc nomin
indeutit᷑ ÷ quia stipulũ apud ueteres firmo
appellabat᷑ : Forte astipite descendens:
In hacre : olim talia uerbatra dita fuer̃:
Spondes : spondeo: Promittis: Promitto:
Fide ꝓmittis: fidei ꝓmitto: fidei iubes:
fidei iubeo : Dabis dabo : Facies faciam:
utrũ aũt latina angreca uł qualia lingua
stipulatio concipiatur. Nihilint̃ ẽ: sci¬
lic & siuterq: stipulantiũ intellectũ buꝰ
linguȩ habeat: nec necesse ẽ ea demlin¬

Expanded text:
tiatoribus. Incivilem rem desideratis, ut agnitas res furtivas non prius reddatis, quam pretium fuerit solutum a dominis, curate igitur cautius negotiari, ne non tantum in damna huiusmodi, sed etiam in criminis suspicionem incidatis. PP. III k. Dec. Cilone et LiboneDE VERBORUM OBLIGATIONE Verbis obligatio contrahitur ex interrogatione et responsione, cum quid dari fierive nobis stipulamur. ex qua duae proficiscuntur actiones, tam condictio, si certa sit stipulatio, quam ex stipulatu, si incerta. quae hoc nomine inde utitur, quia stipulum apud veteres firmum appellabatur, forte a stipite descendens. In hac re olim talia verba tradita fuerunt: spondes? spondeo, promittis? promitto, fidepromittis? fidepromitto, fideiubes? fideiubeo, dabis? dabo, facies? faciam. utrum autem Latina an Graeca vel qua alia lingua stipulatio concipiatur, nihil interest, scilicet si uterque stipulantium intellectum huius linguae habeat: nec necesse est eadem lin
Abbreviated transcription (Latin):
in firmant obligationẽ aut omnino
ondiffer̃ Voluti sititius consui
fuit ł si meuius uiuit darespondest
Nã si eait a non sunt : nihilualae stipu¬
latio: Sin aut̃ ita sehabent : statim ual&:
Quae enimꝑ rerũ naturã certa s̃ : non morant᷑
obligationẽ lic & apud nos incerta sint: non
solũ res inftipulatũ deducipossumt : sed etiã
facta ut stipule murfieri aliquid. uł ñ fieri:
Et in huius modi stipulationib: optimũ eritꝰ
poenã subicere nequantitasstipulationis
incertosit : Ac necesse sit actori pbare qͥd eꝰ
int̃sit : Itaq siquis ut fiat aliquid stipulet:
ita adicipena deb& siita factũ ñ erit
tũ poenȩ nomine decem aur eos dare spondes :
Sed siquȩdã fieri quȩdã ñ fieri una eadẽq:
conceptione stipuletur: clausulahuius modi
adicienda : Siaduersus ea factũ fuerit sut
quidita factũ ñ erit : tunc poenȩ nomine
decem aureos darespondes: Deinutilib¬

Expanded text:
nt obligationem aut omnino non differunt: veluti ‘ si Titius consul fuit ’ vel ‘ si Maevius vivit, dare spondes? ’ nam si ea ita non sunt, nihil valet stipulatio: sin autem ita se habent, statim valent. quae enim per rerum naturam certa sunt non morantur obligationem, licet apud nos incerta sint. Non solum res in stipulatum deduci possunt, sed etiam facta: ut si stipulemur fieri aliquid vel non fieri. et in huiusmodi stipulationibus optimum erit poenam subicere, ne quantitas stipulationis in incerto sit ac necesse sit actori probare, quid eius intersit. itaque si quis ut fiat aliquid stipuletur, ita adici poena debet: ‘ si ita factum non erit, tum poenae nomine decem aureos dare spondes? ’ sed si quaedam fieri, quaedam non fieri una eademque conceptione stipuletur, clausula erit huiusmodi adicienda: ‘ si adversus ea factum erit sive quid ita factum non erit, tunc poenae nomine decem aureos dare spondes? ’ TI
Abbreviated transcription (Latin):
Qui ꝑ cussoremad seuenientẽ ferro
reppolerit non habeatur homicida: Quia
defensor ꝓpriȩ salutis : uidetur in nullo pa¬
casse : Eequiad possessionẽ alienã uiolentus
aduenerit cũ multitu dine congregata si aut
ipse aut aliquis ex eodemnumero casudũp&¬
litur uiolentia occisus fuerit : is quiꝓnees¬
tate loc fecita metu poenȩ liber habeatir

Expanded text:
Qui percussorem ad se venientem ferro repulerit, non habetur homicida: quia defensor propriae salutis videtur in nullo peccasse. Qui ad possessionem alienam violentus advenerit cum multitudine congregata, si aut ipse aut aliquis ex eodem numero, casu, dum repellitur violentia, occisus fuerit, is qui per necessitatem hoc fecit, a metu poenae liber habeatur
Abbreviated transcription (Latin):
no ꝑcutteretur. Haec actio dissimulatione
aboletur. Et ideo siquis in iuriã de reliquerit
hoc ẽ statim passus ad animũ suum ñ reuocaue¬
rit postea expoenitentia remissã iniuriã
ñ poterit recolere: Communia dele¬

Expanded text:
no percuteretur. Haec actio dissimulatione no percuteretur. Haec actio dissimulatione aboletur: et ideo, si quis iniuriam dereliquerit, hoc est statim passus ad animum suum non revocaverit, postea ex poenitentia remissam iniuriam non poterit recolere.TIT. 5 DE
Abbreviated transcription (Latin):
et parentis patroniq aliter extranei
& humilis ꝑsonae iniuria aestimatur
Nonnumquam et lacũ uulneris atroce
iiuria facit. ueligti s imoculo qs ꝑcussas sit¬
Parui aut refret ut rum patri familias anfilio¬
familias talis iniuria sit. Namet haec atrox
estimabitur. in summa sciendũ ẽ de omniin¬
iuria eũ qui passus ẽ posse uł criminaliter agere
uelciuiliter. Et si quidem cuuliter agatur
estimante eo facta secundũ quod dictũ ẽ poenu
imponitur. Sin aut criminaliter. officio
iudicis extra ordinaria poena reo inrogatur
hoc uidelicet obseruando quod z̃ enoniana con¬
stitutio introduxit ut uiri in lustres quiq supͣ
eos sunt et ꝓcuratores possint actionẽ iniuri¬
arum criminaliter uel ꝑsequi : uel suscipere
scđm eiꝰ tenorẽ qui ex ipsa manifestius appar&.
Non solũ aũ imuriarũ tenetur qui fecit iniuriĩ
hoc ẽ qui ꝑcussit : uerũ ille quoq c̃tinebitur.
quidolo fecit. uł quicurauit ut cui mala pug¬

Expanded text:
et parentis patronique, aliter extranei et parentis patronique, aliter extranei et humilis personae iniuria aestimatur. nonnumquam et locus vulneris atrocem iniuriam facit, veluti si in oculo quis percussus sitparvi autem refert, utrum patrifamilias an filiofamilias talis iniuria facta sit: nam et haec atrox aestimabitur. In summa sciendum est de omni inuria eum qui passus est posse vel criminaliter agere vel civiliter. et si quidem civiliter agatur, aestimatione facta secundum quod dictum est, poena imponitur. sin autem criminaliter, officio iudicis extraordinaria poena reo irrogatur: hoc videlicet observando, quod Zenoniana constitutio introduxit, ut viri illustres quique supra eos sunt et per procuratores possint actionem iniuriaram criminaliter vel persequi vel suscipere, secundum eius tenorem qui ex ipsa manifestius apparet. Non solum autem is iniuriarum tenetur qui fecit iniuriam, hoc est qui percussit: verum ille quoque continebitur qui dolo fecit vel qui curavit ut cui mala pug
Abbreviated transcription (Latin):
larũ introducta ẽ inde sue tudine abiit:
quã aut̃ p̃tores introduxerunt quae etiã
honoraria appellatur : in iudiciis frequen¬
tatur. Nam secundũ gradum dignita¬
tis uitȩq: honestatem crescit aut minint᷑
aestimatio in iurue. Qui gradis con¬
demnationis et inseruili ꝑsona non in¬
merito seruatur. ut aliud inseruo actore :
Sed et lex cornelia demiurus loquitur.
et iniuriarũ actionẽ introduxit quae
competit obeam rem quod se pulsa tum
quis uerberatũ ue domumue suam
ui introitũ eẽdicat domũ aut̃ accipimꝰ
siue in ꝓpriadomo quis habitat siue in.
conducta uel gratis siue hospitio receptus
sit a trox imuria estimatur uel exfacto
ueluti siquis ab aliquo uulneratus fuerit
intheatro uel inforo ueli nõspectii prae¬
toras iniuria factasit uel expersona
ueluti simagistratus inuiriã passuis
fuerit uel si senatori ab homihin iuria
factasit aut parenti patronoq: fiat
aliberis uł libertis. Aliter enĩ senatoris

Expanded text:
larum introducta est in desuetudinem abiit: larum introducta est in desuetudinem abiit: quam autem praetores introduxerunt, quae etiam honoraria appellatur, in iudiciis frequentatur. nam secundum gradum dignitatis vitaeque honestatem crescit aut minuitur aestimatio iniuriae: qui gradus condemnationis et in servili persona non immerito servatur, ut aliud in servo actore, aSed et lex Cornelia de iniuriis loquitur et iniuriarum actionem introduxit. quae competit ob eam rem, quod se pulsatum quis verberatumve, domumve suam vi introitum esse dicat. domum autem accipimus, sive in propria domo quis habitat sive in conducta vel gratis sive hospitio receptus sit. Atrox iniuria aestueluti si quis ab aliquo uulneratus aut uerin theatro vel in foro vel in conspectu praetoris iniuria facta sit: vel ex persona, veluti si magistratus iniuriam passus fuerit, vel si senatori ab humili iniuria facta sit, aut parenti patronoque fiat a liberis vel libertis; aliter enim senatoris
Abbreviated transcription (Latin):
ria factasit. aequum ẽ ñ ꝑea parte qua
dñs quisq: ẽ estimationẽ in iurae fieri
sed exdominoꝵ ꝑsona quia ipsis fit iniuru
quodsi usus fructus in seruotitio ẽ: pro
prietas meuii ẽ magis meuio in iuria
fieri intelligitur. sed si libero quitibibo¬
nafide seruit : iniuria factasit : nulla
tibi actiodalntur. sed fuo nomine is expe¬
riri poterit nisi inctumeliamtuam
pulsatis sit. tunc enĩ cõpetit et᷑ tibi in
tatur iniuriarũ actio quotiens intuã contui¬
meliam iniuria ei facrasit. ꝑoena autem
iniuriarũ ex legeduo deci tabulanĩ. propt̃
membrum quidem ruptum talio erat:
Propter ossum uero fractum : num mariae
poene erant constitutae. quasi in magna
ueterum paupertate : Sed postea p̃tores
per mittebant ipsis qui in iuriã passi st̃
eam aestimare . ut iudex uel tanti c̃denet
quanti in iuriam passus aestimauerit: uel
minoris ꝓut eiui sũ fuerit: Sed poena qui¬
dem in iuriae quae ex lege duod ecintabii¬

Expanded text:
ria facta sit, aequum est non pro ea parte qua ria facta sit, aequum est non pro ea parte qua dominus quisque est, aestimationem injuriae fieri, sed ex dominorum persona, quia ipsis fit injuria. Quod si ususfrprietas Maevii est, magis Maevio iniuria fieri intellegitur. Sed si libero, qui tibi bona fide servit, iniuria facta sit, nulla tibi actio dabitur, sed suo nomine is expereri poterit: nisi in contumeliam tuam pulsatus sit, tunc enim competit et tibi iniutatur iniuriarum actio, quotiens in tuam contumeliam iniuria ei facta sit. Poena autem iniuriarum ex lege duodecim tabularum propter membrum quidem ruptum talio erat: propter os vero fractum nummariae poenae erant constitutae quasi in magna veterum paupertate. sed postea praetores permittebant ipsis qui iniuriam passi sunt eam aestimare, ut iudex vel tanti condemnet, quanti iniuriam passus aestimaverit, vel minoris, prout ei visum fuerit. sed poena quidem iniuriae quae ex lege duodecim tabu
Abbreviated transcription (Latin):
sed etiã ꝑ liberos suos. quos in porestate ha¬
bet. Itẽ ꝑ ixorem suam. Id enĩ magis
p̃ualuit. ltaq si filiae alicuius quaetitio
nupta est in iuriã feteris : n solũ filiae
nomine tecum in iuriarũ agi potest
sed etiam quoq et mariti nomine: Con¬
traaut siuiro in uiria facta sit : uxor in¬
iuriarum agere non potest: defendieni
uxores auiris : ñ uiri abuxorib: aequũ ẽ:
Set et socer unusus nomine cuusuir in
potestate ẽ. in iuriarũ agere potest. Ser¬
uis aũt : ipsis quidẽ nulla in iuria fierii¬
telligit᷑: Sed dnõ ꝑ eos fieri uidetur. Non
tam isdem modis quib etiã ꝑliberos et
uxoros: Sed itacum quid atrocius cõmis¬
sũ fuerit et quod aperte ad c̃tu meliam
dni respicit. uelutisiquis alienũ seruũ
uerberauerit. Et in hunc casum actio
ꝓponitur. At siquis seruo conuitiũ fece¬
rit uel pugno eu ꝑcusserit : nulla in eũ
actio dño cõpetit Si cõmuniseruo miu¬

Expanded text:
sed etiam per liberos suos, quos in potestate hased etiam per liberos suos, quos in potestate habet: item per uxorem suam, id enim magis praevaluit. itaque si filiae alicuius, quae Titio nupta est, iniuriam feceris, non solum filiae nomine tecum iniuriarum agi potest, sed etiam patris quoque et mariti nomine. contra autem, si viro iniuria facta sit, uxor iniuriarum agere non potest: defendi enim uxores a viris, non viros ab uxoribus aequum est. sed et socer nurus nomine, cuius vir in potestate est, iniuriarum agere potest. Servis autem ipsis quidem nulla iniuria fieri intellegitur, sed domino per eos fieri videtur. non tamen iisdem modis quibus etiam per liberos et uxorsum fuerit, et quod aperte ad contumeliam domini respicit, veluti si quis alienum servum verberaverit; et in hunc casum actio proponitur. At, si quis servo convicium fecerit, vel pugno eum percusserit, nulla in eum actio domino competit. Si communi servo inju
Abbreviated transcription (Latin):
eneraliter iniuria dicitur omne qđ
non iure fit: Specialiter alias : contume¬
lia quae a concempnendo dicta ẽ : quã greci
YBΡIN appellant. Alias . tulpa: quam
greci adicima dicunt sicunt inlege aquilia
damnum in iuriã accipitur Alias in iqui¬
tas et iniustitia quã greoi adician uocant
cũ enim p̃tor uel iudex ñ iure c̃tra quẽ
ꝓnunciat : in iuriam accepis sedicitur
Iniuria aut cõmitenr ñ sołũ cũ quis
pugno puta aut fustib: cesos uł etiam
uerberatus erit sed ẽtiã sicui c̃uitium
factum fuerit Siue cusur bona quasi debt¬
qui intellegebat nibl eum sibi debere
Vel siquis ad infamiam alicuius. libellum
aut caninen soripserit composuerit :
ediderit dolouemalo fecerit quod eorũ
fieret: Siue quis matrem fumilias. aut
p̃textatũ p̃textatamue ad sectatus fue¬
rit Si ue cuius pudicitiam attemptasse
dicitur e&deniq aliis plurib: modis ad¬
mitti iniuriam manifestũ ẽ Patmir.
aut quis in iuriam : ñ solũ ꝑsemetipsum

Expanded text:
eneraliter iniuria dicitur omne quod non iure fit specialiter alias contumelia, quae a contemnendo dicta est, quam Graeci ὕβριν appellant; alias culpa, quam Graeci ἀδἰχημα dicunt, sicut in lege Aquilia damnum iniuria accipitur; alias iniquitas et iniustitia, quam Graeci ἀδἰχιαν vocant. cum enim praetor vel iudex non iure contra quem pronuntiat, iniuriam accepisse dicitur. Iniuria autem committitur non solum, cum quis pugno puta aut fustibus caesus vel etiam verberatus erit, sed etiam si cui convicium factum fuerit, sive cuius bona, quasi debiqui intellegebat nihil eum sibi debere, vel si quis ad infamiam alicuius libellum aut carmen scripserit, composuerit, ediderit, dolove malo fecerit quo quid eorum fieret; sive quis matremfamilias aut praetextatum praetextatamve adsectatus fuerit, sive cuius pudicitia attentata esse dicetur: et denique aliis pluribus modis admitti iniuriam manifestum est. Patitur autem quis iniuriam non solum per semet ipsum,
Abbreviated transcription (Latin):
tarũ: Si quis intantã furoris ꝑuenit
audatiã ÷ ut pos sessionẽ rerũ apud
fiscũ uł apud homines quos lib& cons¬
titutarũ ante euentũ iudicialis
arbitrii uiolent̃ inuaserit dominꝰ
quidẽ constitutus pos sessionẽ quã
abstulit restituat possessori &do¬
miniũ eidem reiamittat : Sinuero
alienarũ rerũ possessionẽ inuasit :
non solũ eã possidentib: reddat:
uerũ etiã estimationẽ earundẽ
rerũ restituere cõpellat᷑ dãt aui¬

Expanded text:
: Si quis in tantam furoris audatiam pervenit, ut possessionem rerum apud fiscum vel apud homines quoslibet constitutarum ante eventum iuditialis arbitrii violenter invaserit, dominus quidem constitutus possessionem, quam abstulit, restituat possessori et dominium eiusdem rei amittat; sin vero aliam possessionem invasit, non solum eam possidentibus reddat, verum etiam aestimationem earundem rerum restituere compellatur.
Abbreviated transcription (Latin):
fide possideat siusũ fructũ in eaquis
habeat uł qđ aliudius ut in t̃siteius
non rapi. dicendũ ẽ competere ei hanç
actionẽ ut ñ dominiũ accipiat: Sed
illud solũ qđ ex bonis eiꝰ quira pinã
passus ẽ id est qđ ex substantia eiab
latũ eẽ ꝓponatur : & generalit̃ di¬
cendũ ẽ ex quib: causis furtiactio
cõpetit. intem clã factã ex hisdem causis
om̃s habere hanc actionẽ: un deui:¬

Expanded text:
fide possideat, sive usum fructum in ea quis fide possideat, sive usum fructum in ea quis habeat, vel quod aliud ius ut intersit eius non rapi: dicendum est, competere ei hanc actionem, ut non dominium accipiat, sed illud solum quod ex bonis eius qui rapinam passus est, id est quod ex substantia eius, ablatum esse proponatur. et generaliter dicendum est, ex quibus causis furti actio competit in re clam facta, ex iisdem causis omnes habere hanc actionem. TI
Abbreviated transcription (Latin):
rapuit : Sed nedũ talia ex cogitent᷑:
inueniat᷑ uia ꝑ quã raptores inpune
suã exerceant auaritiã : melius
diualib: constitutionib: ꝓhac parte
ꝓspectũ ẽ ut neminiliceat ui rapere
rem mobilem ł semouentẽ. lac& suã
eandem rem ex istim& : Sed siquis
contra statuta fecerit : rei quidẽ
suȩ dominio cadere: Sin aut̃ alienasit :
post restitutionẽ etiã ȩstimationẽ
eiusdem rei prescare : Qđ ñ solũ immo¬
in libus reb: que rapi pos sunt consti¬
tutiones optinere censuer̃ : sed &iã
in inuasionib: que circares soli fiunt:
Hac causa omni rapina homines absti¬
neant: In hacactione non utiq expec¬
tat᷑ quã in bonis actoris esse : Nã siue
in bonis sit siueñ sit : si tam̃ exbonissit
locũ hȩc actio habebit : Quia res. siue p¬
cõmodata siuelocata si ue etiã pigne¬
rata si uede posita sit apud titiũ sicuti
intersitei eã ñ auferri ueluti sunre
deposita culpã qq̃ ꝓmisit Si uebona

Expanded text:
rapuit. sed ne, dum talia excogitentur, rapuit. sed ne, dum talia excogitentur, inveniatur via per quam raptores impune suam exerceant avaritiam: melius divalibus constitutionibus pro hac parte prospectum est, ut nemini liceat vi rapere rem mobilem vel se moventem, licet suam eandem rem existimet: sed si quis contra statuta fecerit, rei quidem suae dominio cadere, sin autem aliena sit, post rei restitutionem etiam aestimationem eiusdem rei praestare. quod non solum in mobilibus rebus, quae rapi possunt, constitutiones optinere censuerunt, sed etiam in invasionibus quae circa res soli fiunt, ut ex hac omni rapina homines abstineant. In hac actione non utique exspectatur rem in bonis actoris esse: nam sive in bonis sit sive non sit, si tamen ex bonis sit, locum haec actio habebit. quare sive commodata sive locata sive etiam pignerata sive deposita sit apud Titium, sic ut intersit eius non auferri, veluti si in re deposita culpam quoque promisit, sive bona
Abbreviated transcription (Latin):
Quires alienas rapit : tenetur quidemenã
furti : Qus enim magis alienã rem in uito
domi no contrectat. quã qui .ui. rapit :
Ideoq dictũ ẽ eũ imꝓbũ furem et̃ sed tam̃¬
ꝓpriã actionẽ eius dilecti nomine
prȩtor introduxit quȩ appellatur
quadrupli postannũ simꝑli : Quȩ
actio utilis ẽ etiã siquis unã rem
lic& minimã rapuerit : Quadruplũ
aut̃ ÷ non totũ poena ẽ Extrapoenã
reiꝑ secutio Sicut in actione furti
mani festi diximus. Sed in quadruplo
inẽ & rei ꝑ secutio: ut porna tri¬
plicisit siue cõprebendat᷑ raptor
in ipso delicto siuenon : Rediculũ
ẽ enim. leuioris eẽ conditionis eũ.
qui ui rapit quã quiclã amou& quia
tam̃ ita cõpetit. hȩc actio : sidolo
malo quisq: rapuerit quia li quo
errore in ductus suã rem ẽẽ & pru¬
dens iuris eo animo paruit quasi
dominoliceat remsuã etiã ꝑuim
auferre possessorib: licere al solui
deb& : Cui scilic& conueniens ẽ :
nec furteneri eũ qui eõdem hoc animo

Expanded text:
Qui res alienas rapit, tenetur etiam furti. quis enim magis alienam rem inuito domino contrectat quam, qui ui rapit? itaque recte dictum est eum improbum furem esse; sed propriam actionem eius delicti nomine praetor introduxit, quae appellatur quadrupli, post annum simpli. quae actio utilis est, etiamsi quis unam rem, licet minimam, rapuerit. quadruplum autem non totum poena est et extra poenam rei persecutio, sicut in actione furti manifesti diximus: sed in quadruplo inest et rei persecutio, ut poena tripli sit, sive comprehendatur raptor in ipso delicto sive non. ridiculum est enim levioris esse condicionis eum qui vi rapit quam qui clam amovet. Quia tamen ita competit haec actio, si dolo malo quisque rapuerit: qui aliquo errore inductus, suam rem esse, et imprudens iuris eo animo rapuit quasi domino liceat rem suam etiam per vim auferre possessoribus, absolvi debet. cui scilicet conveniens est nec furti teneri eum qui eodem hoc animo
Abbreviated transcription (Latin):
qq̃ dominore prȩsent& : In minoꝵ ꝑsona
tutoribus ł curatoribus poenasimili immi¬
nente : Qđ si ad prȩdictã poenã soluendã
is qui susceperit minme s ufficiat : ȩstima¬
tione cõpetentis iudicis castigatio in eũ
sub mercede apud aliquem fuerit : nihil
is quicũ habuit poterit incusari : Sane
mancipiũ torqueri oporte :ut manifes¬
te t᷑ urrũ ꝓp̃t̃ lucrũ capiendũ callide
ad omino ad domũ uł agrũ eiꝰ qui suscepit in¬
missus ẽ an non: Qđ simaligne factũ ee ex
serui int̃rogatione patuerit : seruo etiã
suo eũ qui hoc fecerii priuario port&
& adfiscũ ꝑtinere mancipiũ dãt .v. Kł¬

Expanded text:
 domino repraesentet. In minorum persona tutoribus, vel curatoribus poena simili imminente. Quod si ad praedictam poenam solvendam is qui susceperit minime sufficiat, aestimatione competentis judicis castigatio in eum sub mercede apud aliquem fuerit: nihil is qui eum habuit poterit incusari. Sane mancipium torqueri oportet, ut manifestet utrum propter lucrum capiendum callide a domino ad domum, vel ad agrum ejus qui eum suscepit immissus sit, an non. Quod si maligne factum esse ex servi interrogatione patuerit, servo etiam suo eum, qui hoc fecerit, privari oportet, et ad fiscum pertinere mancipium. Dat. V. K
Abbreviated transcription (Latin):
&i noffensis donationib: kapł
Si paterfilios duos plures uehabu
erit : & uniex his donare suas res
uoluerit : non liceatei ultrabesse
stbstantiȩ suȩ donare: uel ultra
dimidiã sođm numerũ liberoꝵ
ut ceteriliberi modis omnibus
legitimã portionẽ ⁊đ falcidiã
acciperent quã haberent sittiã
partẽ uł dimidiã eotẽpore acce¬
perint. ante quã donatio factasit:
scilic& : nisi in grati fuerint : nãsi
ꝓbatȩ sint ingratu dinis causȩ.
logib pristinis subiciant᷑ :¬

Expanded text:
et inofficiosis donationibus s habuerit duos pluresue, et uni ex his donare suas res voluerit, non liceat ei ultra bessem substantiae suae donare, vel ultra dimidiam secundum numerum liberorum, ut ceteri liberi modis omnibus legitimam portionem, id est, Falcidiam accipiant, quam haberent, si tertiam partem vel dimidiam eo tempore acciperent, antequam donatio facta sit, scilicet nisi ingrati fuerint. Nam si probatae sunt ingratitudinis causae, legibus pristinis subiiciant
Abbreviated transcription (Latin):
& plac& quia exaffectu consistit . itademũ
obligari eo crimine impuberẽ : si ꝓximus
pubertatis sit & obid intellegat se delin¬
quere : Furtiactio : siue dupli siuequa¬
drupli tantũ ad poenȩ ꝑ sec utionẽ ꝑtin&:
a ipsius ꝑrei ꝑsecutionem : extrinsecus hab&
dominus quã ut uindicando aut occidendo
potest auferre : Sed uindicatioquidem ad¬
uersus posses sorem ẽ. si ue furipse possid&.
siue alius qui lib& : Condicio aut̃ aduersus
ipsũ furem heredem uecius. lic & ñ pos¬

Expanded text:
 furtum ex affectu consistit, ita demum obligari eo crimine impuberem, si proximus pubertati sit, et obid intellegat se delinquere. 19 21. Furti actio sive dupli sive quadrupli tantum ad poenae persecutionem pertinet: nam ipsius rei persecutionem extrinsecus habet dominus, quam aut vindicando aut condicendo potest auferre. sed vindicatio quidem adversus possessorem est, sive fur ipse possidet sive alius quilibet: condictio autem adversus ipsum furem heredemve eius, licet non pos
Abbreviated transcription (Latin):
Lex .i. imp̃p̃ diocliciano & maximiano.
&a emiliȩ seruũ fugitiuũ suifurtũ
sacere &ideo non habere locũ nec usũ¬
rapionẽ nec longitẽ poris prȩscriptionẽ
manifestũ ẽ nefuga seruorũ dominis suis
ex quacũq: causa fiat dã pnosa: Defu¬

Expanded text:
 . Impp. Diocletianus et Maximianus AA. Aemiliae. Servum fugitivum sui furtum facere et ideo non habere locum nec usucapionem nec longi temporis praescriptionem manifestum est, ne fuga servorum dominis suis ex quacumque causa fiat damnosa.
Abbreviated transcription (Latin):
excepris notariis et medicis utriusq sexus.
cũ notarios quinquaginta solidis ostimari
uolumꝰ. Medicos aut̃ et obstetrices sexa¬
ginta. Enuchis minorib: quide decem
annis usq. ad traginta solidos ualentibus.
Maiorib uõ usq ad quinquaginta. de le
aquiliã : Cuius primoc apite cautũ ẽ :
ut siquis hominẽ alienum alienã ue
quad rupedẽ quȩ pecudũ numero sit in¬
iuria occiderit. quanti ea res in eo anno
plurimi fuit : tantũ dño dare dã netur :
Quod aut̃ non precise dequad rupede
sed de ea tantũ quȩ pecudũ numero ẽ
cauet᷑ . eoꝑtin& : ut neq deferis bestiis.
neq: decanib: c autũ eẽ in telligimus:
Sed dehistantũ ÷ quȩ ꝓpriȩ pasci dicunt᷑:
Qualess̃ equi muli a sini boues oues caprȩ :
Desuib qq̃: idẽ placint : Nã & sues pecoꝵ
appellatione continent᷑ : quia & higregatim
pascunt᷑ : Sic deniq: & homerus ino dursia
ait : Sicut aelius martianus in suis institu¬

Expanded text:
exceptis notariis et medicis utriusque sexus, exceptis notariis et medicis utriusque sexus, cum notarios quinquaginta solidis aestimari volumus, medicos autem et obstetrices sexaginta: eunuchis minoribus quidem decem annis usque ad triginta solidos valentibus, maioribus vero usque ad quinquaginta, Aquiliam. cuius primo capite cautum est ut, si quis hominem alienum alienamve quadrupedem, quae pecudum numero sit, iniuria occiderit, quanti ea res in eo anno plurimi fuit, tantum domino dare damnetur. Quod autem non praecise de quadrupede, sed de ea tantum quae ‘ pecudum numero ’ est cavetur, eo pertinet, ut neque de feris bestiis neque de canibus cautum esse intellegamus, sed de his tantum quae proprie pasci dicuntur, quales sunt equi, muli, asini, boves, oves, caprae. de suibus quoque idem placuit : nam et sues pecorum appellatione continentur, quia et hi gregatim pascuntur: sic denique et Homerus in Odyssea ait, sicut Aelius Marcianus in suis institu
Abbreviated transcription (Latin):
Lex .iii. idẽ iohanni pͥpͦ. siduobus uł tribus
hominib: uel plurib. forte optio serui uelal¬
terius rei fuerit relicta: uel siuni quidem
legatario optio serui uel alterius rei relicta ẽ
ipse aut̃ moriens plures sibi reliquerit he¬
redes dubitabatur interueteres. si inter
legatarios uł heredes legatarii fuerit cer¬
tatum et alter alterũ seruus. uł aliam rẽ
eligere uelit quid sit statuendum. Sanci¬
mus itaq in omnib: huius modi casib reiiu¬
dicem fortunã eẽ sortem. Et enĩ inter alt̃¬
cantes ad hibendam ut quem sors ptulerit.
his quidem habeat potostatem eligendi
Ceteris aũt aestimationẽ prȩstet c̃tingen¬
tium eis partium. Iđ inseruis quidẽ etan¬
cillis maiorib: decẽ annis. sisine arte sint:
uiginti solidis estimandis. Minorib: uide¬
licet decem annis : ñ amplius quã in decem
solidos computandis. Sin aut artifices st̃:
usq. ad triginta solidos estimationes eoꝵ
procedent siue in asculi siue feminae sunt.

Expanded text:
em A. Iohanni pp. Si duobus vel tribus hominibus vel pluribus forte optio servi vel alterius rei relicta fuerit, vel si uni quidem legatario optio servi vel alterius rei relicta est, ipse autem moriens plures sibi reliquerit heredes, dubitabatur inter veteres, si inter legatarios vel heredes legatarii fuerit certatum et alter alterum servum vel aliam rem eligere velit, quid sit statuendum. Sancimus itaque in omnibus huiusmodi casibus rei iudicem fortunam esse, sortem etenim inter altercantes adhibendam, ut, quem sors praetulerit, is quidem habeat potestatem eligendi, ceteris autem aestimationem praestet contingentium eis partium: id est in servis quidem et ancillis maioribus decem annis, si sine arte sint, viginti solidis aestimandis, minoribus videlicet decem annis non amplius quam deces: sin autem artifices sunt, usque ad triginta solidos aestimatione eorum procedente, sive masculi sive feminae sunt,
Abbreviated transcription (Latin):
duo decim tabularũ seripta ẽ : Puta
si equus calcitrosus calceꝑcusserit.
Aut boscornu petere solitꝰ petierit :
Haec aut̃ actio : in hisque contranaturã
mouent᷑ locũ habent : Ceterũ sigenital
sit feritas cessat. deniq: siunsus fugut
adno et sic nocuit n potest ꝓdamno dñs
c̃ueniri quia desinit dñs eẽ ubi fera eua sit
Pauperies aũt ẽdamnũ sine in iuria faci¬
entis datum : Nec enĩ potest aminali in¬
iuriam fecis sedici qđ sensu caret: haeo
quod ad noxalem hanc actionem pertinet
Ceterũ sciendũ ẽ: aedilicio ed icto pro¬
hiberinos canem uerrem aprũ ursum
leonem ibi habere quauulgo iter sit.
Et si aduersus ea factũ erit et nocitum
hominilibero eẽ dicetur: Qđ bonum &
equum iudiciui detur tanti dñs condem¬
net᷑ ceterarũ rerũ quantidamnũ datum
sit : dupli: Preterhas aũt aedilicias actio¬
nes et depauperie locũ habebitur Num¬
quã enĩ actiones psertim poenales deca¬

Expanded text:
duodecim tabularum scripta est; puta duodecim tabularum scripta est; puta si equus calcitrosus calce percusserit aut bos cornu petere solitus petierit. haec autem actio in his quae contra naturam moventur locum habet: ceterum si genitalis sit feritas, cessat. Denique si ursus fugit a domino et sic nocuit, non potest quondam dominus conveniri, quia desiit dominus esse, ubi fera evasit. pauperies autem est damnum sine iniuria facientis datum: nec enim potest animal iniuriam fecisse dici, quod sensu caret. haec quod ad noxalem actionem pertinet. Ceterum sciendum est aedilitio edicto prohiberi nos canem verrem aprum ursum leonem ibi habere, qua vulgo iter fit: et si adversus ea factum erit et nocitum homini libero esse dicetur, quod bonum et aequum iudici videtur, tanti dominus condemnetur, ceterarum rerum, quanti damnum datum sit, dupli. praeter has autem aedilicias actiones et de pauperie locum habebit: numquam enim actiones praesertim poenales de ea
Abbreviated transcription (Latin):
suũ aliquid cõmiserit : nec simanu¬
missus łalienatus fuerit seruus+
ullã actionẽ contrã dominũ habere
potest: Sed ueteres quid ẽ hȩc : & in
filias familias masculis & femi¬
nis admiser̃: noua aut̃ hominũ
conuersatio huius modias peritatẽ
recte respuendã eẽ existimauit
& ab isu cõmuni hȩ cpenitus recessit :
Quis enimpatitur filiũ suũ & maxime
filiã in noxã alii dare ut peneꝑcor
cũ infiliab: etiã pudicitiȩ fauor
hoc bene excludit: & ideo placuit
in soruos tantũ modo noxales actio¬
nes ee ꝓponendas cũ apud ueteres
legũ cõm̃tatores inuenimus
sepius dictũ: ipsos filios famibas
ꝓ fuis delictis posse conueniri:
si quadrupes pauseriemfecissedĩ
Animaliũ nomineque ratione carent
si quid lasciuia aut feruore aut feri¬
tate pauperiem fecerint : noxalis
actio legem duo decim tabularũ ꝓditaẽ
quȩ animalia sinoxe dedantur ꝓfici¬
unt reo adliberationẽ quia ita lex

Expanded text:
suum aliquid commiserit, nec si manusuum aliquid commiserit, nec si manumissus vel alienatus fuerit servus, ullam actionem contra dominum habere potest. Sed veteres quidem haec et in filiisfamilias masculis et feminis admiserunt. nova autem hominum conversatio huiusmodi asperitatem recte respuendam esse existimavit et ab usu communi haec penitus recessit: quis enim patitur filium suum et maxime filiam in noxam alii dare, ut pene percum in filiabus etiam pudicitiae favor hoc bene excludit? et ideo placuit, in servos tantummodo noxales actiones esse proponendas, cum apud veteres legum commentatores invenimus saepius dictum, ipsos filiosfamilias pro suis delictis posse conveniri. TIT. 9 SI QUADRUPES PAUPERIEM FECISSE um nomine, quae ratione carent, si quidem lascivia aut fervore aut feritate pauperiem fecerint, noxalis actio lege duodecim tabularum prodita est quae animalia, si noxae dedantur, proficiunt reo ad liberationem, quia ita lex
Abbreviated transcription (Latin):
quã diu intua potestate sit
bosseecũẽ actions siralterius porestatẽ¬
peruenerit : cũ illo incipitactio ẽe:
Aut simanumissus fuerit : direotoipse
tenet & extinguitur noxȩ dedicio:
Ex diuersoqq: directa actionexalistẽ
incipit : Nã si liber homo nexiã cõ¬
miserit: & hisseruus tuus ẽe coepit
qđ casib: quib: dã efficiprimlibro
tra didimus in cipit tecũ eẽ noxialis
actio : quȩ ante directa fuiss& :
Si seruus dño noxiã cõmiserit : actio
nulla nascitur : Nãq: int̃ dnm & eũ
quin el potestate ẽ nulla obliga¬
tio nasci potest: Ideoq & si
in alienã potestatẽ seruus ꝑ uene¬
rit. aut manumissus fuerit : neq
cũ ip̃so neq: cũ eo ouiꝰ nune inpotes¬
tate sit agi potest : Vndesialienus
seruus noxã tibi cõmiserit & ispostea
in potestate sua ẽe coeperit : int̃cidit
actio qui a in eo casũ deducta sit
in quo consistere ñ potuit : Ideoq
lic& exierit detua potestate agere
ñ potes quẽ ad modũ sidñs inseruũ

Expanded text:
ate sit tecum est actio: si in alterius potestatepervenerit, cum illo incipit actio esse, aut si manumissus fuerit, directo ipse tenetur et extinguitur noxae deditio. ex diverso quoque directa actio noxalis esse incipit: nam si liber homo noxiam commiserit, et is servus tuus esse coeperit quod casibus quibusdam effici primo libro tradidimus, incipit tecum esse noxalis actio, quae ante directa fuisset. Si servus domino noxiam commiserit, actio nulla nascitur: namque inter dominum et eum qui in eius potestate est nulla obligatio nasci potest. ideoque et si in alienam potestatem servus pervenerit aut manumissus fuerit, neque cum ipso, neque cum eo cuius nunc in potestate sit, agi potest. unde si alienus servus noxiam tibi commiserit et is postea in potestate tua esse coeperit, intercidit actio, quia in eum casum deducta sit in quo consistere non potuit: ideoque licet exierit de tua potestate, agere non potes, quemadmodum si dominus in servum
Abbreviated transcription (Latin):
desic cariis quȩ homicidas ultore ferro ꝑsequit
uł eos qui hominis occidendi causa cũ telo ambu¬
lant Telũ aut̃ ut gaius nr̃ in int̃ pretatione
legis duo decimtabularũ scriptũ seliqud:
uulgo quidem id appellat᷑ qđ ab arcumit¬
titur : Sed & omne significat᷑ qđ manu
cuiusdã mittit̃ : Sequitur ergo ut & laps

Expanded text:
rro persequitur vel eos, qui hominis occidendi causa cum telo ambulant. telum autem, ut Gaius noster in interpretatione legis duodecim tabularum scriptum reliquit, vulgo quidem id appellatur quod ab arcu mittitur, sed et omne significatur quod manu cuiusdam mittitur: sequitur ergo
Abbreviated transcription (Latin):
siue exlibertinis siue ex altero libertino
altero ingenuo : Et siquis exmatre libera
nascatur patreseruo ingenuus nihilo
minus nascitur ÷quẽ ad modũ qui ex matre
& incerto patre natus ẽ qm̃ uulgo concep¬
tus ẽ : Sufficit aũt liberã fuis sematrẽ
eo tẽpore quonascitur : lic& ancilla con¬
cpͥta peperit Et ex contrario silibera
conceperit : deinde ancilla facta pariat :
placuit eũ quinascitur liberũ nasci
quia ñ deb& calamitas matris ei nocere
qui in utero ẽ : Ex his & illud quȩ sitũ ẽ :
si ancilla pregnans manumissasit : postea
deinde ancilla facta peperit liberũ
anseruũ pariat: & marcellus ꝓbat
liberũ nasci: Sufficit enimei qui inuentre
ẽ liberã matrẽ uł medio tẽporeh abuisse
qđ &l uerũ ẽ. Cũ aut̃ ingenuus aliquis
natussit : non officit illi in seruitute
fuisse. & postra manũ missũ ẽẽ. Sepis¬
simeenim constitutũ natalib: non
officere manumissionẽ Descrip

Expanded text:
sive ex libertinis, sive ex altero libertino, sive ex libertinis, sive ex altero libertino, altero ingenuo. sed et si quis ex matre libera nascatur, patre servo, ingenuus nihilo minus nascitur: quemadmodum qui ex matre libera et incerto patre natus est, quoniam vulgo conceptus est. sufficit autem liberam fuisse matrem eo tempore quo nascitur, licet ancilla conceperit. et ex contrario si libera conceperit, deinde ancilla facta pariat, placuit eum qui nascitur liberum nasci, quia non debet calamitas matris ei nocere qui in utero est. ex his et illud quaesitum est, si ancilla praegnans manumissa sit, deinde ancilla postea facta peperit, liberum an servum pariat? et Marcellus probat, liberum nasci: sufficit enim ei qui in ventre est liberam matrem vel medio tempore habuisse: quod et verum est. Cum autem ingenuus aliquis natus sit, non officit illi in servitute fuisse et postea manumissum esse: saepissime enim constitutum est, natalibus non officere manumissionem.
Abbreviated transcription (Latin):
eđ om̃s homines aut liberi sunt aut
serui : & libertas quidemẽ : ex qua etiã
liberi uocant᷑ : naturalis faculta sei
qđ cuiq: facere lib& nisi siquid aut iu
autiure ꝓhihetur: Seruitus aut̃ ẽ¬
constitutio iuris gentiũ : qua quis domi
nio alione contranaturã subicitur : Seruia
aut̃ ex eo appellatis̃ : qđ imperatores
captiuos uendereiubent : Ac ꝑhoc ser¬
uare ł occidere solent : quietiã man¬
cipia dictis : quia ab hostib: manucapi¬
unt᷑ : Serui a ut̃ aut nascuntur aut fiunt:
Nascunt᷑ ex ancillis nr̃is : fiunt aut iu re gen¬
tiũ iđ ex captiuitate : aut iure ciuili:
cũ homo liber maior uiginti annis ad preciũ
partic ipandũ sese uenundari passus ẽ : in
seruoꝵ conditione : nullȩ differentiȩ f̃:
in liberis : multȩ differentiȩ s̃ : Autenim
ingenui aut libertinis : De in genuis
ngenuus is ẽ : qui ftatimutnatus ẽ libexẽ:
Siuea duob: in genuis matrimonio ȩditus :

Expanded text:
quod omnes homines aut liberi sunt aut quod omnes homines aut liberi sunt aut servi. Et libertas quidem est, ex qua etiam liberi vocantur, natquod cuique facere libet, nisi quod aut vi aut iure prohibetur. Servitus est constitutio iuris gentium, nio alieno contra naturam subicitur. Servi autem ex eo appellati sunt, quod imperatores captivos vendere iubent ac per hoc servare nec occidere solent: qui etiam mancipia dicti sunt, quod ab hostibus manu capiuntur. Servi autem aut nascuntur aut fiunt. nascuntur ex ancillis nostris: fiunt aut iure gentium, id est ex captivitate, aut iure civili, veluti cum homo liber maior viginti annis ad pretium participandum sese venumdari passus est. In servorum condicione nulla differentia est. In liberis multae differentiae sunt: aut enim ingenui sunt aut libertini. TIT. 4 DE INGENUIS Ingenuus is est, qui statim ut natus est liber est, sive ex duobus ingenuis matrimonio editus,
Abbreviated transcription (Latin):
cõ ꝓbati : legẽ imitant᷑ : & ñ inelegant̃
induasspecies iusciuile diftributũ
uidet᷑ : nã crigo eiꝰ ab institutis duarũ
ciuitatiũ athenarũ scilic & & lacedemonis
fluxis seuidetur : In hisenimciuitatib:
ita agi solitũ erat : ut lacedemonii
quidem magis ea quȩ ꝓlegib: obseruara
memoriȩ mandarent : Athenien sesuero
caquȩ in legib: scripta reprehendissent:
custodirent :Sed naturalia quidem iura:
quȩ apud om̃ sgentes ꝑ eque seruant᷑ :
diuina quadã ꝓuidentia constituta.
sẽꝑ firma atq: immutabilia ꝑmanent
Fauero quȩ ipsa sibi quȩq: ciuitas cons¬
tituit : sȩpe mutari solent uel tacito
consensũ populi. uł alia postea lege li
Omnea ut̃ ius quo utimur : uł ad ꝑsonas
ꝑtin& uł ad res uł ad actiones : Ac prus
deꝑsonis uideamus : Nã parũ ẽ ius nossẽ
si ꝑ sonȩ quarũ causa statutũ ẽ ignorent̃.¬
Nun ma diuisio deiure ꝑ fonarũ hȩo ẽ :

Expanded text:
comprobati legem imitantur. Et non ineleganter comprobati legem imitantur. Et non ineleganter in duas species ius civile distributum videtur. nam origo eius ab institutis duarum civitatium, Athenarum scilicet et Lacedaemonis, fluxisse videtur: in his enim civitatibus ita agi solitum erat, ut Lacedaemonii quidem magis ea quae pro legibus observarent memoriae mandarent, Athenienses vero ea quae in legibus scripta reprehendissent custodirent. Sed naturalia quidem iura, quae apud omnes gentes peraeque servantur, divina quadam providentia constituta, semper firma atque immutabilia permanent: ea vero quae ipsa sibi quaeque civitas constituit, saepe mutari solent vel tacito consensu populi vel alia postea lege lata. Omne autem ius, quo utimur, vel ad personas pertinet vel ad res vel ad actiones. ac prius de personis videamus. nam parum est ius nosse, si personae, quarum causa statutum est, ignorentque divisio de iure personarum haec est,