comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
eum domum redire conficta aliqua probabili cur abfuisset cau¬
sa iussit. cum se muros subisse cerneret intentosq praedones
ad tuenda moenia esse tum uti cum sua factionis hominibus
meminisset. arcem occuparet. Id uti praeceperat factum repẽ¬
te anceps terror hinc muros ascendentibus romanis illinc arce
capta. barbaros circumuasit. huius potitus loci consul. eos qui
arcem tenuerant liberos esse cum cognatis suaq habere ussit.
bergustanos ceteros questori ut uenderet imperauit. de prae¬
donibus supplicium sumpsit. pacata prouincia uectigalia maon
instituit. ex ferrarus argentarusq quibus tum institutis loeuu¬
tior in dies prouincia fuit. Ob has res gestas supplicationes in
triduum patres decreuerunt: Fadem estate alter consul udc
rius flaccus in gallia cum boiorum manu propter litanam silua
signis collatis secundo proelio conflixit. octo milia gallorum ea¬

Expanded text:
eum domum redire conficta aliqua probabili, cur afuisset, caueum domum redire conficta aliqua probabili, cur afuisset, causa iussit; cum se muros subisse cerneret intentosque praedones ad tuenda moenia esse, tum uti cum suae factionis hominibus meminisset arcem occupare. id, uti praeceperat, factum; repente anceps terror hinc muros ascendentibus Romanis, illinc arce capta barbaros circumvasit. huius potitus loci consul eos, qui arcem tenuerant, liberos esse cum cognatis suaque habere iussit, Bergistanos ceteros quaestori ut venderet imperavit, de praedonibus supplicium sumpsit. pacata provincia vectigalia magna instituit ex ferrariis argentariisque, quibus tum institutis locupletior in dies provincia fuit. ob has res gestas in Hispania supplicationem in triduum patres decreverunt. eadem aestate alter consul L. Valerius Flaccus in Gallia cum Boiorum manu propter Litanam silvam signis collatis secundo proelio conflixit, octo milia Gallorum cae
Abbreviated transcription (Latin):
eorum impune persultassent. quotiens ipsos signis collatis fu¬
dissent fugassentq patefacta repente porta: uniuersi in eos e¬
rumpunt. uix clamorem eorum. nedum impetum. suessetani
tulere. quod postꝗͣ futurum ratus erat consul fieri etiam uidit.
equo citato subter murum hostium ad cohortes aduehitur. at¬
ꝙ eas arreptas effusis omnibus ad sequendos suessetanos qua
silentium ac solitudo erat in urbem inducit. prusq omnia ce¬
pit ꝗͦ se reciperent lacetani. mox ipsos nihil praeter arma habẽ¬
tis in deditionem accepit. confestim inde uictor ad regium¬
ducit castrum. receptaculum id maxime praedonum erat. & in¬
de incursiones in agros pacatos prouinciae eius fiebant. transfu¬
git inde ad consulem princeps uergestanus & purgare se ac
popularis coepit. non esse in manu ipsis rem publicam. praedo¬
nes receptos totum suae potestatis id castrum fecisse. consul

Expanded text:
eorum impune persultassent, quotiens ipsos signis collatis fueorum impune persultassent, quotiens ipsos signis collatis fudissent fugassentque, patefacta repente porta universi in eos erumpunt. vix clamorem eorum nedum impetum Suessetani tulere. quod postquam, sicut futurum ratus erat, consul fieri etiam vidit, equo citato subter murum hostium ad cohortes avehitur atque eas arreptas, effusis omnibus ad sequendos Suessetanos, qua silentium ac solitudo erat, in urbem inducit priusque omnia cepit, quam se reciperent Lacetani. mox ipsos nihil praeter arma habentis in deditionem accepit. confestim inde victor ad Bergium castrum ducit. receptaculum id maxime praedonum erat, et inde incursiones in agros pacatos provinciae eius fiebant. transfugit inde ad consulem princeps Bergistanus et purgare se ac popularis coepit: non esse in manu ipsis rem publicam; praedones receptos totum suae potestatis id castrum fecisse. consul
Abbreviated transcription (Latin):
coepit. defecere ad eum. sedetani. ausetani. suessetani. laceta¬
nos deuiam & siluestrem gentem tum insita feritas contine¬
bat in armis tum conscientia. dum consul exercitusq turdulo
bello est occupatus. de populatoꝵ subitis incursionibus socioꝵ
lgitur ad oppidum eorum oppugnandum consul ducit. non ro¬
manas modo cohortes sed iuuentutem etiam merito infensoꝵ
us sociorum. oppidum longum in latitudinem haud quanq̃ tan¬
tundem patens habebat: quadringentos inde ferme passus con¬
stituit signa: ibidem lectarum cohortium stationem relinquẽs
praecepit us ne se ex eo loco ante mouerent. ꝗͣ ipse ad eos uenis¬
set. ceteras copias ad ulteriorem partem urbis circumducit. max¬
uum ex omnibus auxilus numerum suessetan.e iuuentutis ha¬
bebat. cos ad murum oppugnandum subire iubet. quorũ ubi
arma signaq lacetam cognouere. memores quam saepe in agro

Expanded text:
cepit. defecere ad eum Sedetani, Ausetani, Suessetani. Lacetacepit. defecere ad eum Sedetani, Ausetani, Suessetani. Lacetanos, deviam et silvestrem gentem, cum insita feritas continebat in armis, tum conscientia, dum consul exercitusque Turdulo bello esset occupatus, depopulatorum subitis incursionibus sociorum. igitur ad oppidum eorum oppugnandum consul ducit non Romanas modo cohortes, sed iuventutem etiam merito infensorum iis sociorum. oppidum longum, in latitudinem haudquaquam tantundem patens habebant. quadringentos inde ferme passus constituit signa. ibi delectarum cohortium stationem relinquens praecepit iis, ne se ex eo loco ante moverent, quam ipse ad eos venisset; ceteras copias ad ulteriorem partem urbis circumducit. maximum ex omnibus auxiliis numerum Suessetanae iuventutis habebat; eos ad murum oppugnandum subire iubet. quorum ubi arma signaque Lacetani cognovere, memores, quam saepe in agro
Abbreviated transcription (Latin):
tuant ubi secum armis decernant. a celtiberis dies ad consultas¬
dum petita. concilium immixtis turdetanis habitum. magno q̃
tumultu. eo minus decerni quicꝗͣ potuit. cum incerta bellum ꝙ
pax cum celtiberis essent. cõmeatus tamen haud secus ꝗͣ in pac
ex agris castellisq hostium romani portabant. dein saepe mi¬
nimenta eorum uelut cõmuni pacto comertio priuatis indu¬
cus ingredientes. Consul ubi hostis ad pugnam elicere nequ¬
uit primum praedatum sub signis aliquot expeditas cohortis in
agrum integre regionis ducit. deinde audito securitiae celti¬
berum omnis sarcinas ipedimentaq relicta eo pergit ducer
ad oppugnandum. postꝗͣ nulla mouentur re persoluto stipen¬
dio non suis modo sed etiam praetor iis militibus relictoq om¬
ni exercitu in castris praetoris. ipse cum septem cohortibus ad
hiberum est ingressus. & tam exigua manu oppida aliquot

Expanded text:
tuant, ubi secum armis decernant. a Celtiberis dies ad consultantuant, ubi secum armis decernant. a Celtiberis dies ad consultandum petita. concilium immixtis Turdetanis habitum magno cum tumultu; eo minus decerni quicquam potuit. cum incerta bellum an pax cum Celtiberis essent, commeatus tamen haud secus quam in pace ex agris castellisque hostium Romani portabant, deni saepe munimenta eorum, velut communi pacto commercio, privatis indutiis ingredientes. consul ubi hostis ad pugnam elicere nequit, primum praedatum sub signis aliquot expeditas cohortis in agrum integrae regionis ducit, deinde audito, Saguntiae Celtiberum omnis sarcinas impedimentaque relicta, eo pergit ducere ad oppugnandum. postquam nulla moventur re, persoluto stipendio non suis modo sed etiam praetoris militibus relictoque omni exercitu in castris praetoris ipse cum septem cohortibus ad Hiberum est regressus. ea tam exigua manu oppida aliquot
Abbreviated transcription (Latin):
ultimis militum certaret. nec quicꝗͣ in exercitu suo praecipui p̃¬
ter honorem atq imperium haberet. Difficilius bellum in turde¬
tania populo .r. praefecto manlio celtiberi mercede exciti ab
hostibus sicut ante dictum est faciebant. Itaq eõ consul accer¬
situs litteris praetoris. legiones duxit. ubi eo uenit castra seꝑatim
celtiberi & turdetan habebant: cum turdetanis extemplo le¬
uia proelia incursantes in stationes eorum romani faciebant ser¬
perq uictores ex quamuis temere cepto certamine abibant. ada
tiberos in colloquium tribunos militum ire consul atq us dum
condicionum electionem ferre iubet. primam si transire ad ro¬
manos uelint & duplex stipendium accipere ꝗͣ quantum atir¬
detanis pepigissent. alteram si domos abire publica fide accer¬
ta nihil eam rem noxiae futuram quod hostibus se romanorim
iunxissent. tertiam si utiq bellum placeat diem locumq consi¬

Expanded text:
ultimis militum certaret nec quicquam in exercitu suo praecipui prultimis militum certaret nec quicquam in exercitu suo praecipui praeter honorem atque imperium haberet. difficilius bellum in Turdetania praetori P. Manlio Celtiberi mercede exciti ab hostibus, sicut ante dictum est, faciebant. itaque eo consul accersitus litteris praetoris legiones duxit. ubi eo venit, castra separatim Celtiberi et Turdetani habebant. cum Turdetanis extemplo levia proelia incursantes in stationes eorum Romani facere semperque victores ex quamvis temere coepto certamine abire. ad Celtiberos in colloquium tribunos militum ire consul atque iis trium condicionum electionem ferre iubet, priman, si transire ad Romanos velint et duplex stipendium accipere, quam quantum a Turdetanis pepigissent; alteram, si domos abire, publica fide accepta, nihil eam rem noxiae futuram, quod hostibus se Romanorum iunxissent; tertiam, si utique bellum placeat, diem locumque consti
Abbreviated transcription (Latin):
tis. ad eos qui non dum parebant profectus. ut in quamq regionẽ
uenerant omnes qui circa in colebant populos inditionem accepit.
segestiam tantum grauem atq opulentam ciuitatem uineis & plu¬
teis coepit. Eo maiorem habebat difficultatem in subigendis hos¬
tibus ꝗͣ qui primi uenerant in hispaniam quod ad illos tedio im¬
perii carthaginensium hispani deficiebant. huic ex usurpata li¬
bertate in seruitutem uelut asserendi erant. & ita mota omnia
accepit ut alii in armis essent. alii obsidione ad defectionem co¬
gerentur. nec nisi in tempore subuentum foret ultra substenta¬
turi fuerint. sed inconsule ea uis animi atq ingenii fuit ut om¬
nia maxima minimaq per se adiret atq ageret. nec cogitaret
modo imperaretq quae in rem essent sed pleraq ipse perse trã¬
sigeret. nec in quemꝗͣ omnium grauius seueriusq ꝗͣ in semet ip¬
sum imperium exerceret. parsimonia & uigiliis & labore cum

Expanded text:
tis, ad eos, qui nondum parebant, profectus, ut in quamque regionem tis, ad eos, qui nondum parebant, profectus, ut in quamque regionem venerat, omnes, qui circa incolebant, populos in deditionem accepit. Segesticam tantum, gravem atque opulentam civitatem, vineis et pluteis cepit. eo maiorem habebat difficultatem in subigendis hostibus, quam qui primi venerant in Hispaniam, quod ad illos taedio imperii Carthaginiensium Hispani deficiebant, huic ex usurpata libertate in servitutem velut adserendi erant; et ita mota omnia accepit, ut alii in armis essent, alii obsidione ad defectionem cogerentur nec, nisi in tempore subventum foret, ultra sustentaturi fuerint. sed in consule ea vis animi atque ingenii fuit, ut omnia maxima minimaque per se adiret atque ageret nec cogitaret modo imperaretque, quae in rem essent, sed pleraque ipse per se transigeret nec in quemquam omnium gravius severiusque quam in semet ipsum imperium exerceret, parsimonia et vigiliis et labore cum
Abbreviated transcription (Latin):
bellum. Consul interim rebellione bergustanorum ictus cete¬
ras quoq ciuitates ratus per occasionem idem facturas arma om¬
nibus cis hiberum hispanis adimit. ꝗͣ rem adeo egre passi ut
multi mortem sibi met ipsi consciscerent. ferox gens nullam ui¬
tam rati sine armis esse. quod ubi consuli nuntiatum est sena¬
tores omnium ciuitatum ad se uocari uissit. Atq his: Non nos¬
tra inquit magis ꝗͣ uestra refert uos non bellare. si quidem id
maiore hispanorum malo ꝗͣ exercitus romani labore semper ad¬
huc factum est. Id ut ne fiat uno modo arbitror caueri posse
si effectum erit ne possitis rebellare. Uolo id ꝗͣ mollissima uia cõ¬
sequi. uos quoq in ea re consilio me aduiuate. nullum libentius
sequar ꝗͣ quod uos metipsi attuleritis. tacentibus spatium se ad
deliberandum dierum paucorum dare dixit. Cum reuocati se¬
cundo quoq consilio tacuissent. uno die muris omnium diru-¬

Expanded text:
bellum. consul interim rebellione Bergistanorum ictus, cetebellum. consul interim rebellione Bergistanorum ictus, ceteras quoque civitates ratus per occasionem idem facturas, arma omnibus cis Hiberum Hispanis adimit. quam rem adeo aegre passi, ut multi mortem sibimet ipsi consciscerent, ferox genus, nullam vitam rati sine armis esse. quod ubi consuli renuntiatum est, senatores omnium civitatium ad se vocari iussit atque iis ‘non nostra’ inquit ‘magis quam vestra refert vos non rebellare, si quidem id maiore Hispanorum malo quam exercitus Romani labore semper adhuc factum est. id ut ne fiat, uno modo arbitror caveri posse, si effectum erit, ne possitis rebellare. volo id quam mollissima via consequi. vos quoque in ea re consilio me adiuvate. nullum libentius sequar, quam quod vosmet ipsi attuleritis. ’ tacentibus spatium se ad deliberandum dierum paucorum dare dixit. cum revocati secundo quoque concilio tacuissent, uno die muris omnium diru
Abbreviated transcription (Latin):
citu compulsos ne memorando periculo. in potestatem redegit. haus
ita multo post eodem regresso tarraconem consule prius qͣ inde
quoꝗͣ procederet defecerunt. Iterum subacti. sed non eadem ue¬
nia uictis fuit. sub corona uenere omnes. ne sapius pacem solli¬
citarent: Interim proconsul manlius populi romani exercitu
uetere a. Q. minutio cui successerat accepto adiuncto & a pro¬
consule claudio nerone ex ulteriore hispania uetere item ex¬
ercitu. in turdetaniam proficiscitur. Omnium hispanorum max¬
ue ĩbelles habentur turdetani: freti tamen multitudine sua ob¬
uiam ierunt agmini romano. Eques umissus turbauit extemplo
aciem eorum. pedestre proelium nullius ferme certaminis fuit.
milites ueteres periti hostium belliq haud dubiam pugnam fece¬
runt. nec tamen ex ea pugna debellatum est. Decem milia celti¬
berum mercede turduli conducunt. alienisq armis parabant

Expanded text:
citu consul sine memorando proelio in potestatem redegit. haud citu consul sine memorando proelio in potestatem redegit. haud ita multo post eidem, regresso Tarraconem consule, priusquam inde quoquam procederet, defecerunt. iterum subacti; sed non eadem venia victis fuit. sub corona veniere omnes, ne saepius pacem sollicitarent. interim P. Manlius praetor exercitu vetere a Q. Minucio , cui successerat, accepto, adiuncto et Ap. Claudi Neronis ex ulteriore Hispania vetere item exercitu, in Turdetaniam proficiscitur. omnium Hispanorum maxime imbelles habentur Turdetani; freti tamen multitudine sua obviam ierunt agmini Romano. eques immissus turbavit extemplo aciem eorum. pedestre proelium nullius ferme certaminis fuit; milites veteres, periti hostium bellique, haud dubiam pugnam fecerunt. nec tamen ea pugna debellatum est; decem milia Celtiberum mercede Turduli conducunt alienisque armis parabant
Abbreviated transcription (Latin):
etem datis. ad praedandum in agros duxit. effusius ut sparsis hos¬
tibus fuga. praedati sunt. quae res non minus ꝗ̃ pugna pridie ad¬
uersa emporitanos hispanos accolasq eorum in deditionem com¬
pulit. multi & aliarum ciuitatum qui emporias perfugerant de¬
diderunt se. quos omnis appellatos benigne. domos dimisit. con¬
festim inde castra mouit & quacumq incedebat agmen leg
dedentium ciuitates suas occurrebant. & cum tarraconem pe¬
nit iam omnis cis hiberum hispania perdomita erat. captiuq
& romani & socium ac latini nominis uarus casibus in hisp¬
nia oppressi. donum consuli a barbaris reducebantur. fana
deinde uulgatur consulem in turdetaniam exercitum ducti¬
rum. & ad deuios montanos profecturum etiam falso perla¬
tum est. ad hunc uanum & sine auctore ullo rumorem bergis¬
tanorum ciuitates septem & castella defecerunt. eos deducto erer¬

Expanded text:
etem datis ad praedandum in agros duxit. effusius, ut sparsis hosetem datis ad praedandum in agros duxit. effusius, ut sparsis hostibus fuga, praedati sunt, quae res non minus quam pugna pridie adversa Emporitanos Hispanos accolasque eorum in deditionem compulit. multi et aliarum civitatium, qui Emporias perfugerant, dediderunt se. quos omnes appellatos benigne vinoque et cibo curatos domos dimisit. confestim inde castra movit, et, quacumque incedebat agmen, legati dedentium civitates suas occurrebant, et, cum Tarraconem venit, iam omnis cis Hiberum Hispania perdomita erat, captivique et Romani et socium ac Latini nominis, variis casibus in Hispania oppressi, donum consuli a barbaris reducebantur. fama deinde vulgatur consulem in Turdetaniam exercitum ducturum, et ad devios montanos ‘profectum etiam’ falso perlatum est. ad hunc vanum et sine auctore ullo rumorem Bergistanorum civitatis septem castella defecerunt. eos educto exer
Abbreviated transcription (Latin):
& sudibus & omni genere telorum submouebantur a uallo roma¬
ni. Ubi recens admota legio est tum & oppugnantibus animus
creuit. & infensius hostes pro uallo pugnabant. consul omnia
oculis perlustrat. ut ꝗͣ minima ui resistitur ea parte irrumpat.
ad sinistram portam infrequentis uidet. ea secunde legionis prĩ¬
cipes hastatosq inducit. Non sustinuit impetum eorum statio
quae portae opposita erat. & ceteri postꝗͣ intra uallum hostem ui¬
derũt. ipsi castris exuti signa arinaq abiciunt: ceduntur in por¬
tis suo metipsi agmine. in arto herentes. secundani terga hos¬
tium cedunt. ceteri castra diripiunt. Ualerius antias supra qua¬
draginta milia hostium caesa eo die scribit. cato ipse haud sane
detractor laudum suarum multos cesos ait. numerum non adscri¬
bit. Nihil deinde a uictoria cessatum. cum receptui signo dato
suos spolus onustos in castra reduxisset. paucis horis noctis ad ꝗ¬

Expanded text:
et sudibus et omni genere telorum summovebantur a vallo Romaet sudibus et omni genere telorum summovebantur a vallo Romani. ubi recens admota legio est, tum et oppugnantibus animus crevit, et infensius hostes pro vallo pugnabant. consul omnia oculis perlustrat, ut, qua minima vi resistatur, ea parte irrumpat. ad sinistram portam infrequentis videt; eo secundae legionis principes hastatosque inducit. non sustinuit impetum eorum statio, quae portae apposita erat; et ceteri, postquam intra vallum hostem vident, ipsi castris exuti signa armaque abiciunt. caeduntur in portis, suomet ipsi agmine in arto haerentes. secundani terga hostium caedunt, ceteri castra diripiunt. Valerius Antias supra quadraginta milia hostium caesa eo die scribit; Cato ipse, haud sane detrectator laudum suarum, multos caesos ait, numerum non adscribsuos spoliis onustos in castra reduxisset, paucis horis noctis ad qui
Abbreviated transcription (Latin):
sinistro cornu & a fronte urguebantur barbari. & cohortes a tergo
instantes pauidi respiciebant. Ut emissis soliferis falaricisq gladi¬
os strinxerunt. tum uelut redintegrata est pugna. non cesim ic¬
tibus procul ex improuiso uulnerabantur. sed pede conlato tota
in uirtute ac uiribus spes erat. fessos iam suos consul ex secunda
acie subsidiariis cohortibus in pugnam inductis accendit. noua a¬
cies facta integri recentibus telis fatigatos adorti. hostis primum
acri impetu uelut cuneo perculserunt. deinde dissipatos in fugã
auerterunt. effuso per agros cursu repetebant: Ubi omnia fuga
completa uidit cato ipse ad secundam legionem qua in subsidio
posita erat. reuehitur. & signa prae se ferri. plenoq gradu ad cas¬
tra hostium oppugnanda succedere iubet. siquis extra ordinem
auidius procurrit. & ipse inter equites spata percutit. & tribunos
centurionesq castigare iubet. lam castra oppugnantur. saxisq

Expanded text:
sinistro cornu et a fronte urgebantur barbari et cohortes a tergo sinistro cornu et a fronte urgebantur barbari et cohortes a tergo instantes pavidi respiciebant. ut emissis soliferreis phalaricisque gladios strinxerunt, tum velut redintegrata est pugna. non caecis ictibus procul ex improviso vulnerabantur, sed pede collato tota in virtute ac viribus spes erat. fessos iam suos consul ex secunda acie subsidiariis cohortibus in pugnam inductis accendit. nova acies facta; integri recentibus telis fatigatos adorti hostis primum acri impetu velut cuneo perculerunt, deinde dissipatos in fugam averterunt; effuso per agros cursu castra repetebantur. ubi omnia fuga completa vidit Cato, ipse ad secundam legionem, quae in subsidio posita erat, revehitur et signa proferri plenoque gradu ad castra hostium oppugnanda succedere iubet. si quis extra ordinem avidius procurrit, et ipse interequitans sparo percutit et tribunos centurionesque castigare iubet. iam castra oppugnabantur, saxisque
Abbreviated transcription (Latin):
barbaros simulatione fugae educeret. Id quod crediderat euenit
pertimuisse & cedere rati romanos. porta erumpunt. & quantũ
inter castra sua & aciem hostium relictum erat loci armatis com¬
plent. dum trepidant acie instruenda consul iam paratis ordina¬
tisq omnibus in compositos aggreditur: equites primos ab utroq cor¬
nu in pugnam edueit. sed in dextro extemplo pulsi cedentesq
trepidi etiam pediti terrorem intulere. Quod ubi consul uidit du¬
as cohortes delectas ab dextro latere hostium circum duci iubet:
& abtergo eos tendere prius ꝗͣ concurrerent peditum acies. his
terror obiectus hosti. rem. metu romanorum equitum inclinatam
equauit. tamen adeo turbata erant dextrae ale pedites equitesq
ut quosdam consul manu ipse reprenderit. uerteritq in hostem.
& ꝗͣ diu missilibus pugnatum est anceps pugna erat. etiam ab der¬
tra parte unde terror & fuga coeperat egre romanus restabat. ab

Expanded text:
barbaros simulatione fugae eliceret. id, quod crediderat, evenit. barbaros simulatione fugae eliceret. id, quod crediderat, evenit. pertimuisse et cedere rati Romanos porta erumpunt et, quantum inter castra sua et aciem hostium relictum erat loci, armatis complent. dum trepidant acie instruenda, consul iam paratis ordinatisque omnibus incompositos adgreditur. equites primos ab utroque cornu in pugnam induxit. sed in dextro extemplo pulsi cedentesque trepidi etiam pediti terrorem intulere. quod ubi consul vidit, duas cohortes delectas ab dextro latere hostium circumduci iubet et ab tergo se ostendere, priusquam concurrerent peditum acies. is terror obiectus hosti rem metu Romanorum equitum inclinatam aequavit; tamen adeo turbati erant dextrae alae pedites equitesque, ut quosdam consul manu ipse reprenderit verteritque in hostem. ita et quamdiu missilibus pugnatum est, anceps pugna erat, et iam ab dextra parte, unde terror et fuga coeperat, aegre Romanus restabat; ab
Abbreviated transcription (Latin):
nemo in hus prouincus sit imperium nobis citra hiberum amissũ
est. hoc armis & iurtute reciperetis oportet. & nationem rebellã¬
tem magis temere q̃ constanter bellantem iugum quo se exuit ꝙ¬
cipere rursus cogatis. In hunc modum inaxime adhortatus pno¬
nuntiat se nocte ad castra hostium ducturum. Ita ad corpora
curanda dimissi. Nocte media cum auspicio operam dedisset
fectus ut locum quem uellet prius ꝗͣ hostes sentirent caperet pre¬
ter castra hostium circumducit. Et prima luce acie instructa sui
ipsum uallum tres cohortes mittit. mirantes barbari abtergo appa¬
ruisse romanum discurrere ipsi ad arma. Interim consul: apudsi¬
os nusꝗ̃ nisi in uirtute spes est milites inquit. & ego sedulo ne e¬
sent feci. inter castra nostra & nos medi hostes. & abtergo hosti¬
um ager est. quod pulcherrunum. idem tutissimum est in uir¬
tutem spem positam habere. sub haec cohortes recipi iubet: ut

Expanded text:
nemo in his provinciis sit, imperium nobis citra Hiberum amissum nemo in his provinciis sit, imperium nobis citra Hiberum amissum est. hoc armis et virtute reciperetis oportet et nationem rebellantem magis temere quam constanter bellantem iugum, quo se exuit, accipere rursus cogatis. ’ in hunc modum maxime adhortatus pronuntiat se nocte ad castra hostium ducturum. ita ad corpora curanda dimissi. nocte media, cum auspicio operam dedisset, profectus, ut locum quem vellet, priusquam hostes sentirent, caperet, praeter castra hostium circumducit et prima luce acie instructa sub ipsum vallum tres cohortes mittit. mirantes barbari ab tergo apparuisse Romanum discurrere et ipsi ad arma. interim consul apud suos ‘nusquam nisi in virtute spes est, milites’ inquit, ‘ et ego sedulo, ne esset, feci. inter castra nostra et nos medii hostes et ab tergo hostium ager est. quod pulcherrimum, idem tutissimum: in virtute spem positam habere. sub haec cohortes recipi iubet, ut
Abbreviated transcription (Latin):
rent. & exercebat ea res nouos milites & hostium magna uis exci¬
piebatur. nec iam egredi extra munimenta castellorum audebant.
Ubi satis admodum & suorum & hostium animos est expertus con¬
uocari tribunos praefectosq & equites omnis & centuriones iussit.
Tempus inquit quod sepe optastis uenit quo uobis potestas fieret uir¬
tutem uestram ostendendi. Ad huc praedonum magis ꝗͣ bellantiũ
militastis more: nunc iusta pugna hostes cum hostibus confertis
manus. Non agros inde populari sed urbium opes haurire licebit
patres nostri cum hispania carthaginensium & imperatores ibi &
exercitus essent ipsi nullum imperatorem nullos in ea milites ha¬
berent tamen addere hoc in federe uoluerunt ut imperii sui hibe¬
rus fluuius esset. Nunc cum duo praetores cum consul cum tres ex
ercitus romani obtineant. carthaginensium decem iam prope ãnis

Expanded text:
rent. et exercebat ea res novos milites, et hostium magna vis excirent. et exercebat ea res novos milites, et hostium magna vis excipiebatur; nec iam egredi extra munimenta castellorum audebant. ubi satis ad hunc modum et suorum et hostium animos est expertus, convocari tribunos praefectosque et equites omnis et centuriones iussit. ‘tempus’ inquit, ‘quod saepe optastis, venit, quo vobis potestas fieret virtutem vestram ostendendi. adhuc praedonum magis quam bellantium militastis more; nunc iusta pugna hostes cum hostibus conferetis manus; non agros inde populari, sed urbium opes exhaurire licebit. patres nostri, cum in Hispania Carthaginiensium et imperatores ibi et exercitus essent, ipsi nullum in ea militem haberent, tamen addi hoc in foedere voluerunt, ut imperii sui Hiberus fluvius esset finis; nunc cum duo praetores, cum consul, cum tres exercitus Romani Hispaniam obtineant, Carthaginiensium decem iam prope annis
Abbreviated transcription (Latin):
tum parti tertiae ex omnibus cohortibus iubet. ut cibum quen in
naues imponant mature coquant nauesq in diem tertium expe¬
diri iussit. duos ex legatis bilistagi atq ilergetibus nuntiare ea iu¬
bet. filium reguli comiter habendo & muneribus apud se retinet.
legati non ante profecti ꝗͣ impositos in naues milites uiderint. id
pro haud dubio iam nuntiantes: non suos modo sed etiam hostis
fama romani auxilii aduentantis impleuerunt. Consul ubi satis
quod in speciem fuit ostentatum est. reuocari ex nauibus milites iu¬
bet. ipse cum iam id tempus anni appeteret. quo geri res possent cas¬
tra hiberna mille passuum ab emporis posuit. inde per occasiones
nunc hac parte nunc illa modico praesidio castris relicto praeda¬
tum milites in hostium agros educebat. nocte ferme proficisceban¬
tur. ut & ꝗͣ longissime a castris procederent & inopinantis opprime¬

Expanded text:
tum parti tertiae ex omnibus cohortibus iubet, ut cibum, quem in tum parti tertiae ex omnibus cohortibus iubet, ut cibum, quem in naves imponant, mature coquant, navesque in diem tertium expediri iussit. duos ex legatis Bilistagi atque Ilergetibus nuntiare ea iubet; filium reguli comiter habendo et muneribus apud se retinet. legati non ante profecti, quam impositos in naves milites viderunt; id pro haud dubio iam nuntiantes non suos modo sed etiam hostis fama Romani auxilii adventantis impleverunt. consul, ubi satis, quod in speciem fuit, ostentatum est, revocari ex navibus milites iubet; ipse, cum iam id tempus anni appeteret, quo geri res possent, castra hiberna tria milia passuum ab Emporiis posuit. inde per occasiones nunc hac parte, nunc illa modico praesidio castris relicto praedatum milites in hostium agros ducebat. nocte ferme proficiscebantur, ut et quam longissime a castris procederent et inopinantis opprime
Abbreviated transcription (Latin):
lii sibi in romanis esse. Id si nullum sit si sibi a consule negetur
deos hominesq se testis facere in uitos & coactos se ne eadem que
saguntini passi sunt patiantur. defecturos. & cum ceteris potius
hispanis ꝗͣ solos perituros esse. & illo quidem die. sic sine respõ¬
so dimissi. consul nocte quae insecuta est anceps cura cogitare
nolle deserere socios. nolle minuere exercitum. quod aut morã
sibi ad dimicandum aut in dimicando periculum afferre posset.
stat sententia non minuere copias. ne quid interim hostes infe¬
rant ignominiae. sociis spem pro re ostentãdã censet. saepe uana
pro ueris maxime in bello ualuisse. & credentem se aliquid au¬
xilu habere perinde atq haberet ipsa fiducia & sperando atq
audendo seruatum. postero die legatis respondit quanꝗͣ uerea¬
tur ne suas uires alus eas comodando minuat tamen se illorum¬
temporis ac periculi magis q̃ sui rationem habere. denuntiari mili¬

Expanded text:
lii sibi in Romanis esse. id si nullum sit, si sibi a consule negetur, lii sibi in Romanis esse. id si nullum sit, si sibi a consule negetur, deos hominesque se testis facere, invitos et coactos se, ne eadem, quae Saguntini passi sint, patiantur, defecturos et cum ceteris potius Hispanis quam solos perituros esse. et illo quidem die sic sine responso dimissi. consulem nocte, quae insecuta est, anceps cura agitare; nolle deserere socios, nolle minuere exercitum, quod aut moram sibi ad dimicandum aut in dimicando periculum adferre posset. stat sententia non minuere copias, ne quid interim hostes inferant ignominiae; sociis spem pro re ostentandam censet; saepe vana pro veris, maxime in bello, valuisse, et credentem se aliquid auxilii habere, perinde atque haberet, ipsa fiducia et sperando atque audendo servatum. postero die legatis respondet, quamquam vereatur, ne suas vires aliis eas commodando minuat, tamen se illorumtemporis ac periculi magis quam sui rationem habere. denuntiari mili
Abbreviated transcription (Latin):
In hispania interim consul haud procul emporiis castra habedui
eo legati tres abilergetum regulo bilistage in quibus unus fi¬
us euis erat conuenerunt. qu erentes castella sua oppugnar n
spem ullam esse resistendi nisi praesidium romani misisset M¬
na milia militum satis esse. nec hostis si tanta manus uenisset ni¬
suros. Ad ea consul moueri quidem se uel periculo eorum ue
metu dicere: sed sibi nequaꝗͣ tantum copiarum esse ut cum̃
magna uis hostium haud procul absit & qua mox signis cola¬
tis dimicandum sit in dies expectet diuidendo exercitum mini¬
ere tuto uires posset. Legati ubi haec audierunt flentes ad gen¬
a consulis prouoluuntur. orant ne se in rebus tam trepidis dese¬
rat. quo enim se repulsos ab romanis ituros: Nullos se socios n¬
hil usquam in terris aliud spei habere. potuisse se extra id per¬
culum esse si decedere fide. si conuirare cum ceteris uoluissent.
nullis minis nullis terriculis semotos. sperantis satis opis & auri¬

Expanded text:
in Hispania interim consul haud procul Emporiis castra habebat. eo legati tres ab Ilergetum regulo Bilistage, in quibus unus filius eius erat, venerunt, querentes castella sua oppugnari nec spem ullam esse resistendi, nisi praesidium Romanus misisset; tria milia militum satis esse, nec hostis, si tanta manus venisset, mansuros. ad ea consul, moveri quidem se vel periculo eorum vel metu, dicere; sed sibi nequaquam tantum copiarum esse, ut, cum magna vis hostium haud procul absit, et, quam mox signis collatis dimicandum sit, in dies expectet, dividendo exercitum minuere tuto vires possit. legati, ubi haec audierunt, flentes ad genua consulis provolvuntur, orant, ne se in rebus tam trepidis deserat: quo enim se, repulsos ab Romanis, ituros? nullos se socios, nihil usquam in terris aliud spei habere. potuisse se extra id periculum esse, si decedere fide, si coniurare cum ceteris voluissent. nullis minis, nullis terriculis se motos, sperantis satis opis et auxi
Abbreviated transcription (Latin):
tingentum triginta duo. & signati bicatorum decem & septem ui¬
ginti tribus. & oscensis argenti: cxx̃. ccccxxxuiii. causa triumphi¬
negandi senatui fuit quod alieno auspicio & in aliena prouincia
pugnasset. ceterum biennio post redierat cum prouincia successo¬
ri quoq minutio tradita: annum sequentem retentus ibi & lon¬
go & graui fuisset morbo. itaq duobus modo mensibus ante he¬
lius ouans urbem est ingressus quam successor eius minutius triũ¬
pharet. hic quoq tulit argenti pondo triginta quatuor. d.cce. &¬

Expanded text:
tingenta triginta duo et signati bigatorum septendecim milia vitingenta triginta duo et signati bigatorum septendecim milia viginti tres et Oscensis argenti negandi senatui fuit, quod alieno auspicio et in aliena provincia pugnasset. ceterum biennio post redierat, cum provincia successori Q. Minucio tradita annum insequentem retentus ibi longo et gravi fuisset morbo. itaque duobus modo mensibus ante Helvius ovans urbem est ingressus, quam successor eius Q. Minucius triumpharet. hic quoque tulit argenti pondo triginta quattuor milia
Abbreviated transcription (Latin):
ut ne mora quidem segnis esset omne id tempus exercendis mi¬
litibus consumpsit. Id erat forte tempus anni ut frumentum in
areis haberent. itaq redemptoribus uetitis frumentum parare ac
romam dimissis. bellum inquit se ipsum alet. profectus ab empo¬
rus agros hostium urit uastatq. omnia fuga & terrore complet:
Fodem tempore heluio decedenti ex ulteriore hispania cum prae¬
sidio sex milium dato ab a proconsule claudio praetore celtibe¬
ri agmine ingenti ad oppidum liturgun occurrerunt. uiginti mi¬
lia armatorum fuisse ualerius scribit. duodecim milia ex hus cae¬
sa oppidum iliturgi receptum & puberes omnis interfectos. In¬
de ad castra catonis helius peruenit. & quia tuta iam abhostibus
regio erat. praesidio in ulteriorem hispaniam remisso romã est
profectus. & obrem feliciter gestam ouans urbem est ingressus.
Argenti infecti tulit in erarium decem quatuor milia pondo sep¬

Expanded text:
ut ne mora quidem segnis esset, omne id tempus exercendis miut ne mora quidem segnis esset, omne id tempus exercendis militibus consumpsit. id erat forte tempus anni, ut frumentum in areis Hispani haberent; itaque redemptoribus vetitis frumentum parare ac Romam dimissis ‘bellum’ inquit ‘ se ipsum alet’. profectus ab Emporiis agros hostium urit vastatque, omnia fuga et terrore complet. eodem tempore M. Helvio decedenti ex ulteriore Hispania cum praesidio sex milium, dato ab Ap. Claudio praetore, Celtiberi agmine ingenti ad oppidum Iliturgi occurrunt. viginti milia armatorum fuisse Valerius scribit, duodecim milia ex iis caesa, oppidum Iliturgi receptum et puberes omnis interfectos. inde ad castra Catonis Helvius pervenit et, quia tuta iam ab hostibus regio erat, praesidio in ulteriorem Hispaniam remisso Romam est profectus et ob rem feliciter gestam ovans urbem est ingressus. argenti infecti tulit in aerarium decem quattuor milia pondo sep
Abbreviated transcription (Latin):
sa. sed quanta si hostis ad portas esset & seruabant uigilias & circũ¬
ibant cura. hispanum neminem in urbem recipiebant. ne ipsi quidẽ
temere urbe excedebant. ad mare patebat omnibus exitus. porta ad
hispanorum oppidum uersa: nunꝗͣ nisi frequentes. pars tertia fere
cuius proxima nocte uigiliae in muris fuerant egrediebantur. cau¬
sa excundi haec erat. cõmertio eorum hispani imprudentes mans¬
gaudebant mercariq & ipsi ea quae externa nauibus inueherentut. &¬
agrorum exigere fructus uolebant. huius mutui usus desiderium.
ut hispana urbs graecis pateret faciebat. erant etiam eo tutiores.
quod sub umbra romanae amiciciae latebant. quam sicut minorib
uiribus quam massilienses pari colebant fide. tunc quoq consulem
exercitumq comiter ac benigne acceperunt. paucos ibi moratus
dies cato dum exploraret ubi & quante hostium copiae essent.

Expanded text:
s, sed quanta si hostis ad portas esset et servabant vigilias et circums, sed quanta si hostis ad portas esset et servabant vigilias et circumibant cura. Hispanum neminem in urbem recipiebant; ne ipsi quidem temere urbe excedebant. ad mare patebat omnibus exitus. porta ad Hispanorum oppidum versa numquam nisi frequentes, pars tertia fere, cuius proxima nocte vigiliae in muris fuerant, egrediebantur. causa exeundi haec erat: commercio eorum Hispani, imprudentes marisgaudebant mercarique et ipsi ea, quae externa navibus inveherentur, et agrorum exigere fructus volebant. huius mutui usus desiderium, ut Hispana urbs Graecis pateret, faciebat. erant etiam eo tutiores, quod sub umbra Romanae amicitiae latebant, quam sicut minoribus viribus quam Massilienses, pari colebant fide. tum quoque consulem exercitumque comiter ac benigne acceperunt. paucos ibi moratus dies Cato, dum exploraret, ubi et quantae hostium copiae essent,
Abbreviated transcription (Latin):
unde & massilienses oriundi. alterum hispani. sed graecum oppidũ
in mare expositum totum orbem muri minus quadrigentos passus
patentem habebat. hispanis retractior a mari trium milium passiũ
in circuitu murus erat. tertium genus romani coloni ab diuo cesa¬
re. post deuictos pompei liberos adiecti. nunc in corpus unum con¬
fusi omnes. hispanis prius. postremo & graecis in ciuitatem romanã
adscitis. Miraretur qui tum cerneret aperto mari ab altera parte
ab altera hispanis tam fera & bellicosa gente obiectis. quae res eos
tutaretur. Disciplina erat custos infirmitatis. quam inter ualidio¬
res optime timor continet. partem muri uersam in agros egregie
munitam habebant. una tantum in eam regionem porta impo¬
sita cuius assiduus custos aliquis ex magistratibus erat. nocte pars
tertia cuuium in muris excubabant. neq moris tantum aut legis cau¬

Expanded text:
unde et Massilienses, oriundi, alterum Hispani; sed Graecum oppidum unde et Massilienses, oriundi, alterum Hispani; sed Graecum oppidum in mare expositum totum orbem muri minus quadringentos passus patentem habebat, Hispanis retractior a mari trium milium passuum in circuitu murus erat. tertium genus Romani coloni ab divo Caesare post devictos Pompei liberos adiecti. nunc in corpus unum confusi omnes Hispanis prius, postremo et Graecis in civitatem Romanam adscitis. miraretur, qui tum cerneret, aperto mari ab altera parte, ab altera Hispanis, tam fera et bellicosa gente, obiectis quae res eos tutaretur. disciplina erat custos infirmitatis, quam inter validiores optime timor continet. partem muri versam in agros egregie munitam habebant, una tantum in eam regionem porta imposita, cuius adsiduus custos semper aliquis ex magistratibus erat. nocte pars tertia civium in muris excubabat; neque moris causa tantum aut legi
Abbreviated transcription (Latin):
debant. nec ante astiterunt ꝗͣ remissa intercessio ab tribunis est
nulla deinde dubitatio fuit. quin omnes tribus legem abroga¬
rent. anis post xxxi anno post. abrogata est ꝗͣ lata. Marcus
porcius consul postꝗ̃ abrogata lex oppia est. extemplo .xxu. na
nauibus longis. quarum .u. sociorum erant ad lune portum
profectus eodem exercitu conuenire uisso. & edicto per oram
ritimam misso nauibus omnis generis contractis ab luna proside¬
cens edixit. ut ad portum pyrenei sequerentur. inde se frequens
classe ad hostis iturum. praeteruecti ligustinos montes sinumꝙ
gallicum ad diem quam edixerat conuenerunt. Inde rhodam
uentum & praesidium hispanorum quod in castello erat ii de¬
iectum ab rhoda secundo uento emporias peruentum. Ibi com
omnes praeter socios nauales in terram expositae. lam tunc empone
duo oppida erant muro diuisa unum graeci habebant a phocca

Expanded text:
debant, nec ante abstiterunt, quam remissa intercessio ab tribunis est. debant, nec ante abstiterunt, quam remissa intercessio ab tribunis est. nulla deinde dubitatio fuit, quin omnes tribus legem abrogarent. viginti annis post abrogata est quam lata. M. Porcius consul, postquam abrogata lex Oppia est, extemplo viginti quinque navibus longis, quarum quinque sociorum erant, ad Lunae portum profectus est eodem exercitu convenire iusso et edicto per oram maritimam misso navibus omnis generis contractis ab Luna proficiscens edixit, ut ad portum Pyrenaei sequerentur; inde se frequenti classe ad hostis iturum. praetervecti Ligustinos montes sinumque Gallicum ad diem, quam edixerat, convenerunt. inde Rhodam ventum, et praesidium Hispanorum, quod in castello erat, vi deiectum. ab Rhoda secundo vento Emporias perventum. ibi copiae omnes praeter socios navales in terram expositae. iam tunc Emporiae duo oppida erant muro divisa. unum Graeci habebant, a Phocaea,
Abbreviated transcription (Latin):
quid eius uetare uolueritis: quod nunc lex uetat. minus fide
uxores. sorores etiam quibusdam ĩmanu erunt. nunꝗͣ saluis su¬
is exuitur seruitus muliebris. & ipsẽ libertatem quam uiduitas
& orbitas facit. detestantur. in uestro arbitrio suum ornatum ꝗͣ
in legis malunt esse. & uos in manu & tutela non in seruitio
debetis habere eas. & malle patres uos. aut uiros ꝗͣ dominos dici.
Inuidiosis nominibus utebatur modo consul. seditionem mulie¬
brem & secessionem appellando: id enim periculum est. ne sa¬
crum montem sicut quondam irata plebs aut auentinum capiãt.
patiendum huic infirmitati est. quodcumq uos censueritis. quo
plus potestis eo moderatius imperio uti debetis: Haec cum contra
legem proq lege dicta essent. aliquanto maior frequentia muli¬
erum postero die sese in publicum effudit. unoq agmine omnes
tribunoꝵ ianuas obsederunt qui collegarum rogationi interce¬

Expanded text:
quid eius vetare volueritis, quod nunc lex vetat; minus filiae, quid eius vetare volueritis, quod nunc lex vetat; minus filiae, uxores, sorores etiam quibusdam in manu erunt; — numquam salvis suis exuitur servitus muliebris; et ipsae libertatem, quam viduitas et orbitas facit, detestantur, in vestro arbitrio suum ornatum quam in legis malunt esse; et vos in manu et tutela, non in servitio debetis habere eas et malle patres vos aut viros quam dominos dici. invidiosis nominibus utebatur modo consul seditionem muliebrem et secessionem appellando. id enim periculum est, ne Sacrum montem, sicut quondam irata plebs, aut Aventinum capiant; — patiendum huic infirmitati est, quodcumque vos censueritis. quo plus potestis, eo moderatius imperio uti debetis.’ haec cum contra legem proque lege dicta essent, aliquanto maior frequentia mulierum postero die sese in publicum effudit, unoque agmine omnes Brutorum ianuas obsederunt, qui collegarum rogationi interce
Abbreviated transcription (Latin):
ti estis. Nullam emulationem inter se singularum quod nul¬
la haberet esse aiebat. at hercule uniuersis dolor & indignatio
est: cum sociorum latini nominis uxoribus uident ea concessa
ornamenta. quae sibi adempta sint. cum in signis eas esse auro
& purpura cum illas uehi per urbem se pedibus sequi tamq̃ inꝰ illa¬
rum cuntatibus non in sua imperium sit. Uirorum hoc animos
uulnerare posset. quid muliercularum censetis quas etiam par¬
ua mouent: non magistratus nec sacerdocia nec triumphi. nec
in signia nec dona aut spolia bellica is contingere possunt. mũ¬
diciae & ornatus & cultus haec feminarum insignia sunt. hus
gaudent & gloriantur. hunc mundum muliebrem appellarũt
maiores uestri. quid aliud in luctu ꝗͣ purpuram atq aurum
deponunt: quid cum eluxerunt sumunt: quid ingratulatio¬
nibus supplicationibus nisi excellentiores ornatus adiciunt: Sci¬
licet si legem oppiam abrogaueritis. non uestri arbitrui erit: si

Expanded text:
ti estis. nullam aemulationem inter se singularum, quoniam nulti estis. nullam aemulationem inter se singularum, quoniam nulla haberet, esse aiebat. at hercule universis dolor et indignatio est, cum sociorum Latini nominis uxoribus vident ea concessa ornamenta, quae sibi adempta sint, cum insignis eas esse auro t purpura, cum illas vehi per urbem, se pedibus sequi, tamquam in illarum civitatibus, non in sua imperium sit. virorum hoc animos vulnerare posset; quid muliercularum censetis, quas etiam parva movent? non magistratus nec sacerdotia nec triumphi nec insignia nec dona aut spolia bellica iis contingere possunt; munditiae et ornatus et cultus, haec feminarum insignia sunt, his gaudent et gloriantur, hunc mundum muliebrem appellarunt maiores nostri, quid aliud in luctu quam purpuram atque aurum deponunt? quid, cum eluxerunt, sumunt? quid in gratulationibus supplicationibusque nisi excellentiorem ornatum adiciunt? scilicet, si legem Oppiam abrogaritis, non vestri arbitrii erit, si
Abbreviated transcription (Latin):
tur : cur priuati non damus remiges. sicut tunc dedimus: on¬
nes alii ordines omnes homines mutationem in meliorem stan
rei publicae sentient. ad coniuges tantum uestras pacis & tran¬
quillitatis publicae fructus non perueniet: purpura uiri utem¬
ur praetextati in magistratibus in sacerdociis liberi nostri pre¬
textis purpura togis utentur. magistratibus in colonus muni
habent tantum insigne. sed etiam ut cum eo crementur mo¬
tui. feminis dumtaxat purpurae usum interdicemus : & cum
tibi uiro liceat purpura in ueste stragula uti matrem famili&
tuam purpureum amictulum habere non sines: & equus tuus
speciosus instratus erit. ꝗͣ uxor uestita: sed in purpura quae te¬
ritur absumitur: in hus iustam quidem. sed aliquam tamen cau¬
sam tenacitatis uideo: in auro uero. in quo praeter manus prae¬
cium: nihil indetrimenti fuit quae malignitas est : praesidium
potius in eo est. & ad priuatos & ad publicos usus sicut exper¬

Expanded text:
tur? cur privati non damus remiges, sicut tunc dedimus? omtur? cur privati non damus remiges, sicut tunc dedimus? omnes alii ordines, omnes homines mutationem in meliorem statum rei publicae sentient: ad coniuges tantum nostras pacis et tranquillitatis publicae fructus non perveniet? purpura viri utemur, praetextati in magistratibus, in sacerdotiis; liberi nostri praetextis purpura togis utentur; magistratibus in coloniis munihabeant tantum insigne, sed etiam ut cum eo crementur mortui; feminis dumtaxat purpurae usu interdicemus ? et, cum tibi viro liceat purpura in vestem stragulam uti, matrem familiae tuam purpureum amiculum habere non sines, et equus tuus speciosius instratus erit quam uxor vestita? sed in purpura, quae teritur absumitur, iniustam quidem, sed aliquam tamen causam tenacitatis video; in auro vero, in quo praeter manu pretium nihil intertrimenti fit, quae malignitas est? praesidium potius in eo est et ad privatos et ad publicos usus, sicut exper
Abbreviated transcription (Latin):
pendio nostro dabamus. aurum & argentum omne ab senatorib
eius rei initio orto. in publicum conferebamus. uiduae & pupilli pe¬
cunias suas in erarium deferebant. cautum erat ne quo plus auri
& argenti facti quo ne plus signati argenti & eris domi haberemus
tali tempore in luxuria & ornatu matrone occupatae erant ut ad¬
eam cohercendam lex oppia desiderata sit: cum quia cereris sag¬
ficium lugentibus omnibus matronis intermissum erat senatuis
finiri luctum triginta diebus uissit. cui non apparet inopiam
& miseriam ciuitatis. & quia omnium priuatorum pecunie i
sum publicum uertende erant. istam legem scripsisse tam du
mansuram ꝗͣ diu causa scribendae legis mansisset: nam si qua
tunc temporis causa decreuit senatus. aut populus uissit in pen¬
tuum seruari oportet cur pecunias reddimus priuatis: cur pus¬
lica praesenti pecunia locamus: cur serui qui militent non enun¬

Expanded text:
pendio nostro dabamus; aurum et argentum omne ab senatoribus pendio nostro dabamus; aurum et argentum omne ab senatoribus eius rei initio orto in publicum conferebamus; viduae et pupilli pecunias suas in aerarium deferebant; cautum erat, quo ne plus auri et argenti facti, quo ne plus signati argenti et aeris domi haberemus — : tali tempore in luxuria et ornatu matronae occupatae erant, ut adeam coercendam Oppia lex desiderata sit, cum, quia Cereris sacrificium lugentibus omnibus matronis intermissum erat, senatus finiri luctum triginta diebus iussit ? cui non apparet inopiam et miseriam civitatis et quia omnium privatorum pecuniae in usum publicum vertendae erant, istam legem scripsisse, tam diu mansuram, quam diu causa scribendae legis mansisset? nam si, quae tunc temporis causa aut decrevit senatus aut populus iussit, in perpetuum servari oportet, cur pecunias reddimus privatis? cur publica praesenti pecunia locamus? cur servi, qui militent, non emun