comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
tus iam non uinũ. est calir sanguinis me
Uel certe sic: hoc subaudit᷑ hactemis
panis. ex hoc iam ẽ corpus meum. non
panis. Et hic calir subaudiat᷑ hactenꝰ
cinum: ex hoc iam est sanguis ms non ui¬
num. Uel certe sic absq istis subauditioĩ¬
neum. Hoc enĩ pronomen: non est ad
sipradicta relatiuum. sed tantũmͦ de¬
monstratiuum. Et ido ea panis & uinũ
que supra in eugłio nominata st̃: nulla
he necessitate subaudiunt. lam miseret
me illius. & erubesco ꝓ illo. Quis enĩ nisi
seipse ita ꝓderet: eius nominis uirii tã
puerilit garrire. ꝙ tam friuole desipere
credere posset: S uidiamus ꝑ has tam
necessarias subauditiones. tantus hic
raciocinator quo ꝑuenerit: quid confe¬
cerit: quid optinuerit. Hoc inquit: ut
sicram̃ta artaris panis dicant᷑ &uinũ.
bluccine gͥ totus labor ille tendebat:
Ad hoc solum ita te ꝓfudisti. ut nec
cue senectuti parceres: quin te ꝑ dispu¬

Expanded text:
tius, jam non vinum, est calix sanguinis mei? tius, jam non vinum, est calix sanguinis mei? Vel certe sic: Hoc, subaudiatur hactenus panis, ex hoc jam est corpus meum, non panis; et hic calix, subaudiatur hactenus vinum, ex hoc jam est sanguis meus, non vinum. Vel certe sic absque istis subauditionius: hoc enim pronomen non est ad supradicta relativum, sed tantummodo demonstravitum. Et ideo panis et vinum quae supra in Evangelio nominata sunt, nulla hic necessitate subaudiuntur. Jam miseret me illius, et erubesco pro illo. Quis enim, nisi se ipse ita proderet, ejus nominis virum tam pueriliter garrire, et tam frivole desipere credere posset? Sed videamus per has tam necessarias subauditiones, tantus hic ratiocinator, quo pervenerit, quid confecerit, quid obtinuerit. Hoc, inquit, ut sacramenta altaris panis dicatur et vinum. Huccine igitur totus labor ille tendebat? Ad hoc solum ita te profudisti ut nec tuae senectuti parceres quin te, pro dispu
Abbreviated transcription (Latin):
lis necessitas auocaret. Quappt̃ si ad terrã
ap̃m cotidie corporalit descend̾e̾ diceremꝰ.
beati petͥ opposita nobis sententia uon
obeet. S absit hoc axp̃ianoꝵ prudentia:
ut sic dicamus in terris sacrificari. uel
manducari: ut necessario intłm deserat
celos. Ipse namq in celis totus est: dum
totum corpus eiꝰ uere manducat᷑ in t̾rris.
Quod ñ eẽ habendũ incredibile. ex iurtute
diuine potentiȩ & ex supradictis exempli¬
scilicet uocis ꝯ animȩ satisfacile cõꝑbari
risum tenere ualeat: iam audieñ
berengarium ipsa dni uerba de sacrati¬
tis int̾pretantẽ : Hoc inquit necessano
panis ẽ. corpus meum: & hic calix. neces¬
sario uini. O impudentissima stulticia
y nimium patens: nec quid dicat. nec
quorsum tendat aspiciens. Que est eni
hec necessitas. ut subaudiat necessario
panis & unĩ: cum possit econtra congri¬
e dici. hoc subaudis corpus iam non pa¬
nis ẽ corpus meũͥ & hic subauditur po¬

Expanded text:
lis necessitas avocaret. Quapropter si ad terras lis necessitas avocaret. Quapropter si ad terras Christum quotidie corporaliter descendere diceremus, beati Petri opposita nobis sententia non obesset. Sed absit hoc a Christianorum prudentia, ut sic dicamus Christum in terris sacrificari, vel manducari, ut necessario interim deserat coelos. Ipse namque in coelis totus est, dum totum corpus ejus vere manducatur in terris. Quod non esse habendum incredibile ex virtute divinae potentiae, cilicet vocis et animae satis facile comprobari risum tenere jam valeat, audiens Berengarium ipsa Domini verba de sacramentis interpretantem? « Hoc, inquit, necessario panis, est corpus meum, et hic calix necessario vinum. » O impudentissima stultitia, et nimium patens, nec quid dicat, nec quorsum tendat aspiciens! Quae est enim hic necessitas, ut subaudiatur tam necessario panis et vinum, cum possit econtra congrue dici: hoc, subaudis corpus, jam non panis, est corpus meum; et hic subaudiatur, po
Abbreviated transcription (Latin):
dam modum fides est.
ffendit adhuc berengariũ
sẽs petrus de dño dicens.
Quem oportet celum suscipere: usq
in tempora restitutionis ominium.
Di usq in finem ait beraengarius cȩ¬
lo suscipi debet. nimꝗͣ de cȩlo exit:
ut in terris aliquando ceneri possit.
Nos credebamus xp̃m in cęlo regnare:
iste uero incarcerari: ut iam si uęlit
corporalit᷑ usq in finẽ miseras non
possit cerras uisere. E augustinus in
libro de ciuitate dĩ dicit unumqͤn¬
qr scõrum ad tantam głam ꝑuentu
nisse: ut qui de t̾ra suum corpus
eleuaiit ad cęlum. non possit il¬
luo usq in finẽ uel ad horam red¬
dere terris. Onimium ceca uanitas: & uana
cecitas. Quis cotidiano usu loquens dicere
metuat. tot mensibus uel tot annis mnei¬
uitate illa mansit: etiam si cotidie adopꝰ
suum de ambitu exent ciuitatis: In eu¬
głio de anna scͥptum ẽ. qr non discedebat
de templo: cum tam̃ illam sepius corpora¬

Expanded text:
dam modum fides est. dam modum fides est. Offendit adhuc Berengarium sanctus Petrus, de Domino dicens: Quem oportet coelum suscipere usque in tempora restitutionis omnium . Si usque in finem, ait Berengarius, coelo suscipi debet, nunquam de coelo exit, ut in terris aliquando teneri possit. Nos credebamus Christum in coelo regnare; iste vero ita incarcerari ut etiamsi velit corporaliter usque in finem miseras non possit terras visere. Et Augustinus in libro De civitate Dei dicit unumquemque sanctorum ad tantam gloriam perventurmpotentiam devenisse ut qui de terra suum corpus elevavit ad coelum, non possit illud usque in finem vel ad horam reddere terris. O nimium caeca vanitas, et vana caecitas! Quis enim quotidiano usu loquens, dicere metuat: Tot mensibus, vel tot annis in civitate illa mansit ille, etiamsi quotidie ad opus suum de ambitu exeat civitatis? In Evangelio de Anna scriptum est quia non discedebat de templo , cum tamen saepius illam corpora
Abbreviated transcription (Latin):
cõm̃dat. Sic̃ enim dicimus propͥũ
corpꝰ dñi alterius su corporis qd̃
ẽ eccłia sacram̃tum: sic baptismũ
uisibilẽ. alteriꝰ iusibilis scilicet sa¬
cram̃ti cognoscimus sacram̃tum.
Est namq baptismus exterior: aqͦ
mus interior. fides inuisibilis simi
li mͦ animã purificans: teste beato
apło qui ait. Fide mundans corda
eoꝵ. Et iterum. Sie ꝙ uos saluos
facit baptisina. non carnis depositio sor¬
dium: s conscientiȩ bonȩ interrogatio
in dm̃. Proide satis conienient᷑ ꝙ. sana
fide intelligere possumus dixisse augꝰ¬
tinum. sicut sacram̃tum corporis xp̃i.
id ẽ sicut illud ꝓͥum filii cłĩ corpꝰ qͦd
ẽ sacram̃tum corporis xp̃i quȩ ẽ ȩccłia.¬
scđm quendam modum corpꝰ xp̃i ẽ.
illuo scilicet cuius ẽ sacramentum:
io ẽ ȩccłia. ipse enim sponsus. ipse
scđm quendam modum & sponsa: ita
sacram̃tum fidi ioẽ exterior baptismꝰ
pro eo quod fidĩ signum ẽ : scđm qͦn¬

Expanded text:
commendat. Sicut enim dicimus proprium commendat. Sicut enim dicimus proprium corpus Domini, alterius sui corporis, quod est Ecclesia, sacramentum, sic baptismum visibilem, alterius invisibilis, scilicet baptismi, cognoscimus sacramentum. Est namque baptismus exterior, aqua mus interior, fides invisibilis, animam simili modo purificans, teste beato apostolo, qui ait: Fide mundans corda eorum . Et iterum: Sic et vos salvos facit baptisma, non carnis depositio sordium, sed conscientiae bonae interrogatio in Deum . Proinde satis convenienter et sana fide intelligere possumus dixisse Augustinum, Sicut sacramentum corporis Christi, id est, sicut illud proprium Filii Dei corpus, quod est sacramentum corporis Chrisecundum quemdam modum corpus Christi est, illud scilicet cujus est sacramentum, quod est Ecclesia. Ipse enim sponsus, ipse secundum quemdam modum et sponsa; ita sacramentum fidei, id est exterior baptismus, pro eo quod fidei signum est, secundum quem
Abbreviated transcription (Latin):
mensa preparat᷑: & de dominica insa
sumit᷑. Idẽ in qͦdam sermone de sac̃
nos ipsos. Nam & nos ip̃siꝰ corpꝰ facti
sumus. per miscđiam ip̃siꝰ &. quod
accepimus nos sumus. Ecce quo modo
cibum &̃ potum altaris dixit ẽẽ quo¬
dam mͦ sociecatẽ corporis quod ẽ eccłia:
non qͦd ipse cib & potꝰ sit ipsa socie¬
tas. s ipsius societatis sacramentũ.¬
At quomodo dixit hoc qͦd accepimus
ẽẽ nos: quia nr̃i ẽ sacram̃tum. Ita gͦ
corpus xp̃i propͥum ẽ quodãmmͦ ꝑ
figuram: illuo corpus xp̃i. cuius ẽ
sacrañitum quod ẽ ęccłia. Nec mi¬
rum cum ip̃se dominus ꝑ propħã
dicit. Indumento iusticię circunde¬
dit me: quasi sponsum decoratum
corona. &̃ quasi sponsam ornatã
monilib suis. Se dicit sponsum: qr
ipse sponsus ẽ. Se dicit sponsam:
quia ipse ẽ quodãmmͦ illuo corpꝰ
suum. quod ẽ eccłia. cinus ipse ẽ
sacram̃tum. Hanc intelligentiã:
nobis aptissime similitudo secuta

Expanded text:
mensa praeparatur et de Dominica mensa mensa praeparatur et de Dominica mensa sumitur. » Idem in quodam sermone de sacranos ipsos. Nam et nos ipsius corpus facti sumus, et per misericordiam ipsius, quod accipimus, nos sumus. » Ecce quomodo cibum et potum altaris dixit esse quodammodo societatem corporis, quod est Ecclesia. Non quod ipse cibus et potus sit ipsa societas, sed ipsius societatis sacramentum, et hoc quod accipimusse nos, quia nostri est sacramentum. Ita ergo corpus Christi proprium est quodammodo per figuram illud corpus Christi cujus est sacramentum, quod est Ecclesia. Nec mirum cum ipse Dominus per prophetam dicat: Indumento justitiae circumdedit me, quasi sponsum decoratum corona, et quasi sponsam ornatam monilibus suis . Se dicit sponsum, quia ipse Sponsus est, se dicit sponsam, quia ipse est quodammodo illud corpus suum, quod est Ecclesia, cujus ipse est sacramentum. Hanc intelligentiam nobis aptissime similitudo secuta
Abbreviated transcription (Latin):
corpꝰ xp̃i & cetera. Quod libera facultate
intellige̾ possumus dictũ eẽ de manna.
uel de pane & uino mel chisedech: uel de
aliquo ueterũ sacrificioꝵ. que sacram̃ta
corꝑis s sanguinis ap̃i fuert̃. Possunt
enĩ quodãmͦ ꝑ figurã corpꝰ ꝙ sanguis xͥ
appellari: sicut pecra uocat᷑ ap̃c. Et
ideo non satis attendit homo quid opponat
Hamsi ex habundantia de sacram̃tis quoq
altaris nri diccũ id uelimus acciꝑe: fide¬
lis & facilis intelligentia patet. Cum enĩ
sacram̃ta nr̃a sint substantiue corpus il¬
lud quod est filii dei ꝓpͥum: st̃ qͦdam modo
ꝑ figuram ipsũ corpus xͫ. cuiꝰ sacram̃ta
sunt. id est eccła. Quod in expositione su
ꝑ ioħem confurmat augustinus. dicens¬
his uerbis. Hunc itaq cibum ꝙ potum.
societatem nult intelligi corporis ꝙ m̃¬
brorum suoꝵ: quod ẽ ȩccłia. hunis rei
corporis xp̃i. alic ubi cotidie. alicubi
certis int̾uallis dierum in dominica

Expanded text:
corpus Christi, etc, quod libera facultate corpus Christi, etc, quod libera facultate intelligere possumus dictum esse de manna, vel de pane et vino Melchisedech , vel de aliquo veterum sacrificiorum, quae sacramenta corporis et sanguinis Christi fuerunt. Possunt eniappellari, sicut petra vocatur Christus. Et ideo non satis attendit homo quid opponat. Nam et si ex abundanti de sacramentis quoque altaris nostri dictum id velimus accipere, fidelis et facilis intelligentia patet. Cum enim sacramenta nostra sint substantive corpus illud quod est Filii Dei proprium, sunt quodammodo per figuram ipsum corpus Christi, cujus sacramenta sunt, id est Ecclesia. Quod in expositione super Joannem confirmat Augustinus his verbis : « Hunc itaque cibum et potum societatem vult intelligi corporis et membrorum suChristi alicubi quotidie, alicubi certis intervallis dierum in Dominica
Abbreviated transcription (Latin):
precipuũ augustinũ. quo marime nite¬
baris. diligent̃ aduercis: huiꝰ erroris
scilicet umbratici pestẽ absq ulla respi¬
ratione prorsus euertis .l4.¬
roinde hac dissoluta: ad illud
eciam quod de epła scĩ augus¬
timi ad bonefacium berengarius obi¬
cit. transeamꝰ. Qua in re contentionis
amore magis quã ratione aliqua labora¬
re satis apte uidet᷑. Quod enĩ ait sc̃s au¬
gustinꝰ sic̃ sacramĩtum corꝑis xp̃i. scđm
apĩ ẽ. ita sacram̃tum fidei ẽ fides ẽ: uon
id de sacram̃tis nr̃i altaris ẽ necesse in¬
celligi. Generalit̾ enun de saera mentis
diperat. Si enĩ saeramenta quandam simi¬
ituditiẽ earum rerũ quarũ saeramenta
it̃ non haberent: omĩno sacram̃ta ñ ee̾nt
Et hac enĩ similitudine plerũq iã sacram̃¬
ta ipsarũ nomina accipiunt. Deinde age
nere ad parte descendens: ꝑ simile id quod
intend̾at conclusit dicens. Sicut gͦ scdm
quenda modũ sacram̃tum corꝑis xp̃i est

Expanded text:
praecipuum Augustinum, quo maxime nitepraecipuum Augustinum, quo maxime nitebaris, diligenter advertis, hujus erroris scilicet umbratici pestem absque ulla respiratione prorsus evertis. Proinde hac dissoluta calumnia, ad illud etiam quod de epistola sancti Augustini ad Bonifacium Berengarius objicit, transeamus. Qua in re contentionis amore magis quam ratione aliqua, laborare satis aperte videtur. Quod enim ait sanctus Augustinus: Sicut sacromentum corporis Christi, Christi est, ita sacramentum fidei fides est, non id de sacramentis nostri altaris est necesse intelligi. Generaliter enim de sacramentis immolari? si enim sacramenta quandam similitudinem rerum earum, quarum sacramenta sunt, non haberent, omnino sacramenta non essent. ex hac autem similitudine plerumque iam ipsarum rerum nomina accinere ad partem descendens, per simile id quod intenderat conclusit, dicens: Sicut ergo secundum quemdam modum sacramentum corporis Christi est
Abbreviated transcription (Latin):
id est ipsiꝰ carnis figurã. & hoc accipite in
pane. id ẽ. huius corpis figura accipite
u pane. & ad hunc modum cetã i si hoc
inquã dicas: & uos eodem mͦ cuum ꝑ nom̃
resoluimꝰ dicences. Non hoc corpus quod
ones: talis resolutio sequit᷑. Si ergo resolucen¬
di figas in ꝓnominib contra nos suscipis:
qua fronte easclem coutrate recusare possis
aut respue. & nobis plurimuĩ conferunt.
Nam si p̃clictas resolutiones ꝑnominum
contra nos ꝓponis: capitulum quod nobis
feste conuercis. Si aut̃ respuis. & subster¬
tatiuam significantiam semꝑ in ꝓnomi¬
nib obstinate requiris: augustinum in
multis aliis ut din huic uni capło aduer¬
santẽ. tibiq & sibi concrarium aut non
recipimus. aut plurib testimoniis mag̃
credentes quã uni coneludimꝰ quod optaba¬
mus. scilicet. qr substauciue non umbra¬
tice corpꝰ dni manducamꝰ. Quaquauer¬
sum gͥ fugias: ex his palã ẽ. qr si doctore

Expanded text:
id est ipsius carnis figuram, et hoc accipite in id est ipsius carnis figuram, et hoc accipite in pane, id est hujus corporis figuram accipite in pane, et ad hunc modum caetera; si hoc, inquam, dicas, et nos eodem modo tuum pronomen resolvimus, dicentes: non hoc corpus, quod ones talis resolutio sequitur. Si ergo resolvendi figuras in pronominibus contra nos suscipis, qua fronte easdem contra te recusare possis?aut respue, et nobis plurimum conferunt. Nam si praedictas resolutiones pronominum contra nos proponis, quod nobis feste convertis. Si autem respuis, et substantivam significantiam semper in pronominibus obstinate requiris. Augustinum in multis aliis, ut dixi, huic uni capitulo adversantem, tibique et sibi contrarium aut non recipimus, aut pluribus testimoniis magis credentes quam uni, concludimus quod optabamus, scilicet, quia substantive non umbratice corpus Domini manducamus. Quaquaversum igitur fugias, ex his palam est, quia si doctorem
Abbreviated transcription (Latin):
substantiam corꝑis & sangunis ap̃i. non
figurã nos manducare & bibere declarauit.
Hec gͥ argumentio tua oquisqͥs ea niteris:
siquidem infirma est: nob̾ adeo curanda ñ est.
Siautẽ firma. plus nob̾ quã cibi ꝓdest: cum
eam cu ñ nisi in uno loco habeas: nos uero
in multis. Cumq sibi augustinus ita contra¬
riꝰ sit: aut ñ ẽ iam recipiendus: aut in plu¬
rib testimoniis magisquã in uno credendꝰ.
facilius quippe in uno quã in plurib uel
sepe e̾rare. uel codices eiꝰ ab aliquo falso
rorrumpi potuerunt. Elige gͥ quod pla¬
cet. Aut infirma est hec tua ratiocinatio.
& nichil conficit: aut firma. & nobis plu¬
rimũ ꝑficit. Pam si infirma ẽ. ubi dr
non hoc corpus: non de substantia dictũ
eẽ cõpbat. Si aute firma. ubi dr. ipsã
carnẽ nobis mauducandam dedit. ꝙ hoc
accipite. & cetã similia: de substantia in¬
telligenda ẽẽ confirmat. Aut si forsican

Expanded text:
» substantiam corporis et sanguinis Christi, non » substantiam corporis et sanguinis Christi, non figuram nos manducare et bibere declaravit. Haec igitur argumentatio tua o quisquis ea niteris, si quidem infirma est, nobis adeo curanda non est. Si autem firma, plus nobis quam tibi prodest, cum eam tu nonnisi in uno loco habeas, nos vero in multis. Cumque sibi Augustinus ita contrarius sit, aut non est jam recipiendus, aut in pluribus testimoniis magis quam in uno credendus: facilius quippe in uno quam in pluribus vel ipse errare, vel codices ejus ab aliquo falsatore corrumpi potuerunt. Elige igitur quod placet: aut infirma est haec tua ratiocinatio, et nihil conficit; aut firma, et nobis plurimum proficit. Nam si infirma est, ubi dicitur, non hoc corpus, non de substantia dictum esse comprobat. Si autem firma, ubi dicitur, ipsam carnem nobis manducandam dedit, et hoc accipite, et caetera similia, de substantia intelligenda esse confirmat. Aut si forsitan
Abbreviated transcription (Latin):
Placuit tamen sũmȩ auctoritatis quibus¬
dam auccorib gramatice artis. non solũ
figurate qualitates in ꝓnominib posse
accipi: s etiam talis ꝙ qualis. quȩ ꝓpriȩ
qualitatis significatiua st̃. int̾ ꝑ nomi¬
na numerari. S uiderit ꝑitissimus ille¬
grãmacicus donacus. qui qualis ꝙ talis
ꝓnomina eẽ uoluit. quid direrit. Ego
enĩ de auctorib grãmatice arcis iudica¬
re nc̃ opus non habeo: cũ ipsa argumͣta¬
tione aduersarii cõmodissime michi uti
possun dicens. Ipsã: ꝑuomen est. Pno¬
mina aut̃ substantiam significant sine
qualitatib. Cum gͥ augustinꝰ dicit. in
ipsa carne ambulauit. & ipsam nobis
manchuieandam ad salutem dedit: substantiã
carnis xp̃i. non figuram manducaridicit. Itẽ.
hoc ꝓiromen ẽ. Quigͥ idem augustinus dixe¬
rit in sermone ad neophitos. Hoc accipite
in pane quod pependit in cruce: & hoc acci¬
pite in calice quod ÷ effusum de xp̃i latere:

Expanded text:
Placuit tamen summae auctoritatis quibusPlacuit tamen summae auctoritatis quibusdam auctoribus grammaticae artis non solum figurate qualitates in pronominibus posse accipi, sed etiam talis et qualis, quae propriae qualitatis significativa sunt, inter pronomina numerari. Sed viderit ille peritissimus grammaticus Donatus, qui, qualis et talis pronomina esse voluit, quid dixerit. Ego enim de auctoribus grammaticae artis judicare nunc opus non habeo, cum ipsa argumentatione adversarii commodissime mihi uti possim, dicens: Ipsa pronomen est. Pronomina autem substantiam significant sine qualitatibus. Cum igitur Augustinus dicit: « In ipsa carne ambulavit, et ipsam nobis manducandam ad salutem dedit, » substantiam carnis Christi, non figuram nos manducare dicit. Idem, hoc, pronomen est. Cum igitur idem Augustinus dixerit in sermone ad Neophytos: « Hoc accipite in pane, quod pependit in cruce, et hoc accipite in calice quod effusum est de Christi latere:
Abbreviated transcription (Latin):
tam fecit ds sapientiam huiꝰ mundi:
Uere stultã dixerim hanc sapientiam.
slam idem ipsi gramatiei qui huł modi
ꝓprietatem parcium orationis direrunt:
figuras eciam liquendi. quib asua ꝓpͥeta¬
te parces orationis decentissime plerũq
deficiunt. tradiderunt. & mirifice lau¬
dauerunt. Quis deniq est qui cotidiano
usu loquens ac dictans reprehendatur.
si ita dicat. non sũ ego ille qui quondam
fui: cu nones his uel ille qui solebas cum
substantia eadem sit. s qualitates diuer
se: S dialectici qui ꝑ nimium uerba
appendunt. cocidie res differre. & easdẽ
ẽẽ non tantum scdm substantiam: s eciam
scđm qualitates & dicunt & legunt. Nod
si ille & his. & idem ꝓnomiua sunt. & non
semꝑ substantiam s eciã qualitates ap̃d
doctissimos etiam ꝑsepe significant:
cur & hoc ꝓnomen non possit idẽ pati:
Anqr berengario non habenti unde suã
aliter minuat heresim ad non placet:

Expanded text:
tam fecit Deus sapientiam hujus mundi? tam fecit Deus sapientiam hujus mundi? Vere stultam dixerim hanc sapientiam. Nam iidem ipsi grammatici, qui hujusmodi proprietatem partium orationis dixerunt, figuras etiam loquendi, quibus a sua proprietate partes orationis decentissime plerumque deficiunt, tradiderunt et mirifice laudaverunt. Quis denique est qui, quotidiano usu loquens aut dictans, reprehendatur, si ita dicat: Non sum ego ille qui quondam fui, tu non es is vel ille qui solebas, cum eadem substantia sit, sed qualitates diversae; sed et dialectici, qui pernimium verba appendunt, quotidie res differre, et easdem esse non tantum secundum substantiam, sed etiam secundum qualitates et dicunt et legunt. Quod si ille, et is, et idem, pronomina sunt, et non semper substantiam, sed etiam qualitates apud doctissimos etiam persaepe significant, cur et hoc pronomen non possit idem pati? An quia Berengario non habenti unde suam aliter muniat haeresim, id non placet?
Abbreviated transcription (Latin):
etiam si in ambiguo essent. non magis sue
partis quã nr̃e opitularent᷑: Nunc aut̃
cum & ipsiꝰ scͥpture circunstantia. & trac¬
tatus eugłii tam ꝑspicua ratio. & uniuer¬
salis eccłȩ auctoritas. nr̃o sese intellectu¬
i conferant: nichil hic loci ulterius haben̾
heretice corruptionis infectio conticescat.
ut certe si quo pacto .13.¬
nram se confidit repbare posse
sententiam aut suam ostendere meliorẽ:
equo animo audire parati sumus. Non
enĩ quiquã subterfugere uolumus: quod
non diligent᷑ auxiliante xp̃o discutiamꝰ.
Noc idcirco dico qm̃ me audisse existimo:
quod berengarius de ꝑnomine. hoc. ad
bunc mo dum ratiocinet᷑. Hoc inquid
pnomen ẽ. ꝑronomina aut̃: substantiã
sine qualitatib significant. Ciungͥ dic̃
non hoc corpus: de substantia corꝑis ñ
de qualitatib dicit. Hic exclamare cõ
literatus : Ubi trutinator uerboꝵ :
Ubi legis uerba ponderaus: Non ne stul¬

Expanded text:
etiamsi in ambiguo essent, non magis suae etiamsi in ambiguo essent, non magis suae parti quam nostrae opitularentur. Nunc autem cum et ipsius Scripturae circumstantia, et tractatus Evangelii tam perspicua ratio, et universalis Ecclesiae auctoritas, nostro sese intellectui conferant, nihil hic loci ulterius habens haereticae corruptionis infectio conticescat. Aut certe, si quo pacto nostram se confidit reprobare posse sententiam, aut suam ostendere meliorem, aequo animo audire parati sumus. Non enim quidquam subterfugere volumus, quod non diligenter, auxiliante Christo, discutiamus. Hoc idcirco dico, quoniam me audisse existimo, quod Berengarius de pronomine hoc, ad hunc modum ratiocinetur. Hoc, inquit, pronomen est; pronomina autem substantiam sine qualitatibus significant. Cum igitur dicit, non hoc corpus, de substantia corporis, non de qualitatibus dicit. Hic exclamare complitteratus? Ubi trutinator verborum? Ubi legis verba ponderans : Nonne stul
Abbreviated transcription (Latin):
macello uendit᷑. distͥbueret credentib:
non qͦmͦ spũ uegetat᷑. id est ñ uiuam.
putassent se acceptõs carnem integram.
non ꝑ parciculas concisam. non mortua
s uiuam. ñ sicut in macello uenditur
sent: Uciq non errassent. Dum enĩ
culpant᷑. non ido qr illam carnẽ id est
eiꝰdem substantiȩ se manducatõs puta¬
bant: s hoc solo. qr ñ integrã. ñ uiuãͥ
utiq consequent̃ absq culpa fuissent.
si eandẽ id ÷ eiusdẽ substantie caruem se
manducatõs putassent integiã & uiua
Quod si consequit᷑. ĩmo qr consequit.
uide quã efficacit᷑ berengarii senten¬
tianromẽmq umbraticoꝵ errorem
prsus interimit. Quare si hoc modo quo
dirimus conuenientissime predicta au¬
gustini uerba nulla circũstante parte
scriptẽ reclamante. ĩmo tota serie diligen¬
cer inspecta. & eugłii erpositione suadente.
imo necessario cogente. intelligi posst̃:
quid sibi in his p̃sidii berengarius contra
nos collocat. que ut diligentiꝰ loquar.

Expanded text:
bueret credentibus, non quomodo spiritu vegetatur, id est, non vivam. putassent se accepturos carnem integram, non per particulas concisam, non mortuam, sed vivam; non sicut in macello venditur, sent? Utique non errassent. Dum enim culpantur, non ideo, quia illam carnem, id est ejusdem substantiae se manducaturos putabant, sed hoc solo, quia non integram, non vivam, atque consequenter absque culpa fuissent, si eamdem, id est ejusdem substantiae carnem se manducaturos putassent integram et vivam. Quod si consequitur, imo quia consequitur, vide quam efficaciter Berengarii sententiam omnemque umbraticorum errorem prorsus interimit. Quare si hoc modo, quo diximus, convenientissime praedicta Augustini verba nulla circumstante parte Scripturae reclamante, imo tota serie diligenter inspecta, et Evangelii expositione suadente, imo necessario cogente, intelligi possunt, quid sibi in his praesidii Berengarius contra nos collocat? quae, ut indulgentius loquar,
Abbreviated transcription (Latin):
mitate ap̃ianos firma sibi atq inseꝑabili
caritate coneros: ipsa eciam dnĩca sacri¬
ficia declarant. Nam quando dñs corpꝰ
suum panem uocat. de multoꝵ granoꝵ
adunatione congregatum: ppłm nr̃m
quẽ portabat indicat adunatum. Et
quando sanguinẽ suũ uinum appellat.
de bocͥs atq ac inis plurimis expressum
atq in unũ coactũ: gregem iterũ nr̃m
significat cõmixtione adunatę multitu¬
dinis copulatũ. Unde & beatus augus¬
tinus suꝑ ioħem dicit. Nunc utiq cibũ
& potum. societatem uult intelligi cor

Expanded text:
mitate Christianos firma sibi atque inseparabili mitate Christianos firma sibi atque inseparabili charitate connexos, ipsa etiam Dominica sacrificia declarant. Nam quando Dominus corpus suum panem vocat, de multorum granorum adunatione congestum, populum nostrum quem portabat indicat adunatum. Et quando sanguinem suum vinum appellat, de botris atque acinis plurimis expressum atque in unum coactum, gregem item nostrum significat, commistione adunatae multitudinis copulatum. » Unde et beatus Augustinus super Joannem dicit : « Hunc itaque cibum et potum, societatem vult intellig
Abbreviated transcription (Latin):
diuersis granis in nouũ hominẽ congre¬
gat᷑. Omia porro hĩc ꝑ id qͦ quod de al¬
tari dnĩco sumit᷑. Ñ incongrue credimus
figari. Plam ut inde facili cõpendiosatis¬
faciã: neq tam̃ rationes altissimas diui¬
noꝵ inistĩoꝵ passim ꝑdã: de hoc certe u¬
niuersalis eccła testis est qr quotiensc̃q
id sumimꝰ. nos utiq ap̃ianos id est sp̃ita
liter natos ostendimus. Consequent gͦ
baptisinũ in mortẽ: s & consurrerisse
nos declaramꝰ. Per hanc qͦ uicia expel¬
limus: ꝑ hanc nos in noua uita confir¬
mari confidimꝰ: ꝑ hanc post modum
ꝑfectos ad regnũ et̾num nos ascensuroᷤ
sꝑamus. lam uͦ quod unitatem corporis
eccłe sacra figuret oblatio: uonẽ necesse
ut hoc pbando laborẽ. Paulus enĩ id suf¬
ficienter declarat apłs dicens. Pauis
quẽ frangimꝰ ycalix cui benedicimus:
Quia multi unũ sumꝰ in xp̃o. Quod bea¬
tus ꝙyprianus intelligens: in epła ad ma¬
gnũ quendã ita ꝓsequit᷑. Deniq unani¬

Expanded text:
is in unum novum hominem congregatur. Omnia porro haec, per id quod de altari Dominico sumitur, non incongrue credimus figurari. Nam ut inde facili compendio satisfaciam, neque tamen rationes altissimas divinorum mysteriorum passim prodam: de hoc certe universalis Ecclesia testis est, quia quotiescunque idliter natos ostendimus. Consequenter ebaptismum in mortem, sed et consurrexisse nos declaramus. Per hanc quoque vitia expellimus, per hanc nos in nova vita confirmari confidimus; per hanc postmodum perfectos ad regnum aeternum nos ascensuros speramus. Jam vero quod unitatem corporis Ecclesiae sacra figuret oblatio, non est necesse ut hoc probando laborem. Paulus enim id sufficienter declarat apostolus dicens: Panis quem frangimus, et calix cui benedicimus, mini est? quia multi unum sumus in Christo . Quod beatus Cyprianus intelligens in epistola ad magnum quemdam ita prosequitur : « Denique unani
Abbreviated transcription (Latin):
ati augustini uerba in expositione eiꝰdẽ
spalmi. uel certe in expositione eugłii
ubi hȩc eadem dñi uerba tractant᷑. dili¬
gent̾ aduertisset. niuinquã ex his forsi¬
tan erroris huiꝰ calumniam ꝑstruxisset.
S infelix homo diu inpeste heretica
inueteratꝰ. suadente diabolo cuiꝰ retib
pene inexplicabilit̾ implexus ẽ. libentiꝰ
om̃s ingenii sui uires ad aucupandum
unũ uerbũ. quo male intellecto. ꝓpaga¬
tã stulticiã munire uideat᷑ accõnodat:
quã diuinarũ scͥptãrum ꝓuidentissi¬
mã ugilantiam contra se ualide recla¬
mantẽ. uel tenuit᷑ attendat. In eodem
quippe psalmo: hec pdixerat beatus au¬
gustins. Suscepit xp̃c de terra t̾ram:
carnẽ accepit. & in ipsa carne hic ambu¬
lauit. & ipsã carnẽ nobis manducan¬
dã ad salutẽ dedit. quomͦ ñ hoc corpꝰ.
nisi qr ipsam carnẽ dat nobis mandu¬
ducandã in eadem substantia. ñ hoc
Corpus quidẽ meũ sicut audistis dabo

Expanded text:
a Augustini verba in expositione ejusdem a Augustini verba in expositione ejusdem psalmi, vel certe in expositione Evangelii ubi haec eadem verba Domini tractantur, diligenter advertisset, nunquam ex his forsitan erroris hujus calumniam perstruxisset. Sed infelix homo, diu in peste haeretica inveteratus, suadente diabolo, cujus retibus pene inexplicabiliter implexus est, libentius omnes ingenii sui vires ad aucupandum unum verbum, quo male intellecto propagatam stultitiam munire videatur, accommodat, quam divinarum Scripturarum providentissimam vigilantiam contra se valide reclamantem, vel tenuiter attendat. In eodem quippe psalmo haec praedixerat beatus Augustinus: « Suscepit Christus de terra terram, carnem accepit, et quia in ipsa carne hic ambulauit et ipsam carnem nobis ad manducandam ad salutem dedit quomodo non hoc corpus, nisi quia ipsam carnem dat nobis manducandam in eadem substantia, non hocCorpus quidem meum, sicut audistis, dabo
Abbreviated transcription (Latin):
ap̃c substantialit̾ semꝑ idem est: tamen
uisibilia oꝑans. seipsũ significat. inui¬
sibilia oꝑantẽ. S & uerbo & habitudi¬
ne. seu sp̃e corꝑis. his quib aliquando
apparuit:. significauit se ꝓpicium & ira¬
tum. Ad hunc quoq mo̾dũ sacrialta¬
ris oblatio cũ substantia corꝑis xp̃i uera¬
cit̾ sit: scdm uisibilem spẽm. & iusibi¬
lia misteria uelde ipso dño uel de eiꝰ
Nam de his insanissimũ est amplius
ulud sane berengarium mouere ꝑmax¬
psalmi beatus augustinus de uerbis dñi
ad discipłos ita dicit. Cum remansissent
cũ illo discipłi duodecĩ: instrurit illoᷤᷤ
Mait illis. Sp̃e est qui inuificat: caro au
sum uob̾ spẽ s uita sunt. Pon hoc corpꝰ
quod uidecis manducaturi estis: sbibituri
illum sanguinẽ quem fusuri sunt qui me
crucifigent. Si gͦ ait berengarius. non hoc
corpus neq illum sanguinẽ: restat ut qͦs
de altari sumit᷑ umbra tantũ sit corꝑis
& sanguinis ꝙ figura. Quod si suꝑiora be¬

Expanded text:
 semper idem, tamen visibilia operans, seipsum significat invisibilia operantem. Sed et verbo et habitudine, seu specie corporis his quibus aliquando apparuit, significavit se propitium vel iratum. Ad hunc quoque modum sacri altaris oblatio, cum substantia corporis Christi veraciter sit, secundum visibilem speciem et visibilia mysteria, vel de ipso Domino, vel de ejus nam de his insanissimum est amplius UNDUS. Illud sane Berengarium movere permaxipsalmi, beatus Augustinus de verbis Domini ad discipulos ita dicit: « Cum remansissent cum illo discipuli duodecim, instruxit illos, et ait illis: Spiritus est qui vivificat; caro auspiritus et vita sunt . Non hoc corpus quod videtis manducaturi estis, et bibituri illum sanguinem quem fusuri sunt qui me crucifigent. » Si ergo, ait Berengarius, non hoc corpus, neque illum sanguinem, restat ut quod de altari sumitur, umbra tantum sit corporis et sanguinis et figura. Quod si superior
Abbreviated transcription (Latin):
qui quide nr̃ redemptor ẽ: ipse de mor̾te
ad uitam nos transtulit. x qm̃ ipse estꝯ
precium nr̃m: huiꝰ nobis translationis
id ẽ nrẽ redemptionis est signũ. Plon
absurde gͦ credimꝰ. si simili quoq racioe
cibum altaris dnĩci. & ꝓpt̾ uirtutem di¬
uinitatis in eo plenissime habicantis. nñ
salutis effectiuũ:  qm̃ precium rrostrĩ
est. eiꝰdem salutis nr̃e credimꝰ significaturni¬
Ap̃c deniq int̾ dm & homines mediator
dũ nob̾ semꝑ uelut arcus in nubibuser
diuina consistens & humana substantia.
fulget in p̃dicatorib. eũq pater ꝑ nob̾
inc̾pellante semꝑ aspicit. int̾ dm & ho¬
mines signũ est federis sempit̾ni: uuta
quod scͥptũ est. Ponã arcũ meum innu¬
bib: & erit signũ federis mei int̾ mea
ut̃ terram. Huiꝰ quoq diuini federis.
huiꝰ tam salubrime pacis: sacroscã alta¬
ris oblatio a nob̾ credit᷑ signum. S illis
quod de uirgine natus est ap̃c. nobis est

Expanded text:
quidem Redemptor noster est, de morte ad vitam ipse nos transtulit; et quoniam ipse est et pretium nostrum, hujus nobis translationis, id est, nostrae redemptionis est signum. Non absurde ergo credimus, si simili quoque ratione cibum altaris Dominici, et propter virtutem Divinitatis in eo plenissime habitantis, nostrae salutis effectivum, et quoniam pretium nostrum est, ejusdem salutis nostrae credimus significat denique inter Deum et homines mediator , dum nobis semper velut arcus in nubibus, ex divina consistens et humana substantia, fulget in praedicatoribus, cumque Pater pro nobis interpellantem semper aspicit, inter Deum et homines signum est foederis sempiterni, juxta quod scriptum est: Ponam arcum meum in nubibus, et erit signum foederis mei inter me et inter terram . Hujus quoque divini foederis, hujus tam saluberrimae pacis, sacrosancta altaris oblatio a nobis creditur signum. Sed et illud quod de Virgine natus est Christus, nobis est
Abbreviated transcription (Latin):
dixisse. non hoc. nisi quia hoc. scđm essentu.
non hoc scđm quoo uidetis: Deniq uit hoc
quod dicimus augustinũ sensisse cognos¬
cas: recense attentius quid in eis quiscan¬
dalirati sunt. in expositione huius pla¬
mi uel eugłii culpauerit. Certe enim
substantiam illa quã cernebant oculis.
datũ iri sibi ad manducandum pucabant
non panem non aliud quicquã. Iugustinꝰ
enĩ hoc stulte & carnalit̾ eos dicit accepis¬
se. Pucauerunt enĩ inquit qͦd p̃cisurus¬
esset diĩs particulas quasda de corꝑe suo.

Expanded text:
dixisse non hoc: nisi quia hoc secundum essentiam, non hoc secundum quod videtis? Denique ut hoc quod dicimus Augustinum sensisse cognoscas, recense attentius quid in eis qui scandalizati sunt in expositione hujus psalmi vel Evangelii culpaverat. Certe enim substantiam illam quam cernebant oculis, datum iri sibi ad manducandum putabant, non panem, non aliud quidpiam. Augustinus autem hoc stulte et carnaliter dicit eos accepisse. « Putaverunt enim, inquit, qesset dominus particulas quasdam de corpore suo
Abbreviated transcription (Latin):
quod nulla figura sit id cuiꝰ ẽ figuri.
Deniq & ap̃c olim docens. miracula fa¬
ciens. iustissime int̾ homines uiuens.
manducans. bibens. dormiens. ce teras
nr̃e infirinitatis ꝓpͥetates in se ostendes
quid nobis aliud quã seipsum dm bo¬
muineq designabat: S s nune quas
qnobis interpellans. hodieq corpus suumcũ
cratricib uultui patͥs ostendens: se ꝓnobis
est sacrum signum: id est sacram̃tum. Hec
tadem quoq diuina nobis oblatio sine fidei
nr̃e ꝑicło signare potest. Cum hec gͥ ita sunt:
illa: earundem &. xp̃e est sacram̃tum. Que
uum ẽ. umbraticũ & non uerũ corpus
eristere. Pemo gͥ dicat eucharistiam
nrãm. ꝓpter p̃dictas significantias. um¬
bram illius dnĩci corꝑis. quod diuinitas
saluatoris sibi ꝓpͥe induit: e non ipsum
uerũ & ꝓpͥum saluatoris corpus eristere.

Expanded text:
quod nulla figura sit id cujus est figura. quod nulla figura sit id cujus est figura. Denique et Christus olim docens, miracula faciens, justissime inter homines vivens, manducans, bibens, dormiens, caeterasque nostrae humanitatis proprietates in se ostendens; quid nobis aliud quam seipsum Deum hominemque designabat? Sed et nunc quoque pro nobis interpellans, hodieque corpus suum cum cicatricibus vultui Patris ostendens, se pro nobis est sacrum signum, id est sacramentum. Haec eadem quoque divina nobis oblatio, sine fidei nostrae periculo signare potest. Cum haec igitur ita sint eilla, earumdem et Christus sacramentum. Quae vum est, umbraticum et non verum corpus existere. Nemo igitur dicat eucharistiam nostram propter praedictas significantias umbram illius Dominici corporis, quod divinitas Salvatoris sibi proprie induit, et non ipsum verum et proprium Salvatoris cor
Abbreviated transcription (Latin):
toꝵ uidelicet bonoꝵ. sicut solemꝰ diceri
ds est fons bonitatis. id est qui ẽ bonites
y plenitudo diuinitatis. id est plenicudo
que ẽ diuinitas. & multa huiusmodi alia
aut certe intelligimus. quod ipsa quide
sit corpꝰ dni. ipsius uidelic& uerbi dei
ꝓpͥum. & corꝑis dñi quod est eccła. sicut
beatus apłs docuit sacramentum.
uod si uspiam. ii.¬
inueniret᷑. eciam ipsius corpis
quo uerbum dei indutum est. quod en
nusquã aut uix clare occurrit. sacrami¬
tum dici. quid nob̾ office̾t. in quo fidem
nram labefactaret: Numqͥd enĩ nul¬
lum sacram̃tum est. id ciuius e sacramens¬
tum : Aut nulla figura ẽ. id cuius est
figura: Quid gͦ de filio di in epła ad
hebreos paulus dicit: qui cũ sit splea¬
dor głe & figura substantiȩ eius. idẽ
patris : Num quid non est filius id
quod pater : Absit. Filius enim idom̃i¬
no quod pater est: & nichil aliud qua
id quod pater est. Falsum est gͥ dice

Expanded text:
torum videlicet bonorum, sicut solemus dicere: torum videlicet bonorum, sicut solemus dicere: Deus est fons bonitatis, id est fons qui est bonitas, et plenitudo divinitatis, id est plenitudo quae est divinitas, et multa hujusmodi alia. Aut certe intelligimus quod ipsa quidem sit corpus Domini, ipsius videlicet Verbi Dei proprium, et corporis Domini, quod est Ecclesia, sicut beatus Apostolus docuit, sacramentum. Quod si uspiam inveniretur etiam ipsius corporis quo Verbum Dei indutum est quod tamen nusquam aut vix clare occurrit sacramentum dici; quid nobis officeret, in quo fidem nostram labefactaret? Nunquid enim nullum sacramentum est, id cujus est sacramentum? Aut nulla figura est id cujus est figura? Quid ergo de Filio Dei in epistola ad Hebraeos Paulus dicit: Qui cum sit splendor gloriae, et figura substantiae ejus , id est Patris? Nunquid non est Filius id quod Pater? Absit. Filius enim id omnino, quod Pater, est; et nihil aliud quam id quod Pater est. Falsum est igitur dicere
Abbreviated transcription (Latin):
paulopost. Propt̾ea quippe sicut ante
nos intellererunt ait homines scĩdei:¬
in eis reb cõmendauit: quȩ ad unum
aliquid redigunt᷑ ex multis. Namali
ud in unum ex multis granis conficit᷑:
aliud in unum ex multis acinis. Ap¬
tissime gͥ & rationabilit sacra oblatio
cum alioꝵ multoꝵ bonoꝵ. tũ etiam
corꝑis dĩi id est eccłe. ex multis homini¬
b uel ppłis. uelud granis int̾ duo testa¬
menta tanquã suꝑiorẽ & inferiorem
molam contͥcis. id est humiliatis. per
aquã baptismi & ignem scĩ spẽ in unũ
collecte atq compacte dicitur signum.
Ipsius uͦ corpis quo diuinitas saluatori
ꝓpͥe induta est: apud quẽpiam acͥcoꝵ
aut nusquã aut uix signũ aꝑte dici
reꝑies. Ubi sane inuenit᷑ eucharistia
dici sacram̃tum corꝑis diũ: aut construc¬
tionem uerboꝵ sic resoluimus. Eucharis¬
tia est sacram̃tum quod est corpus dñi
ut ipsa quidem sit uere corpus diũ: sa¬
cram̃tum uero sit aliarum rerũ predic¬

Expanded text:
paulo post: « Propterea quippe, sicut ante nos intellexerunt, ait, homines sancti Deiin eis rebus commendavit, quae ad unum aliquid rediguntur ex multis. Namque aliud unum ex multis granis conficitur; aliud unum ex multis acinis. » Aptissime igitur et rationabiliter sacra oblatio, cum aliorum multorum bonorum, tum etiam corporis Domini, id est, Ecclesiae ex multis hominibus vel populis velut granis, inter duo Testamenta, tanquam superiorem et inferiorem molam contritis, id est, humiliatis, per aquam baptismi, et ignem Spiritus sancti in unum collectae atque compactae, dicitur signum. Ipsius vero corporis quo divinitas Salvatoris proprie induta est apud quempiam auctorum, aut nusquam, aut vix signum aperte dici reperies. Ubi sane invenitur eucharistia dici sacramentum corporis Domini, aut constructionem verborum, sic resolvimus: Eucharistia est sacramentum quod est corpus Domini, ut ipsa quidem sit vere corpus Domini; sacramentum vero sit aliarum rerum, praedic
Abbreviated transcription (Latin):
S ab om̃ib mentib absit hoc: ut qm̃
tot tantoꝵ q bonoꝵ nobis est sacram̃tũ
p̃c. idcirco eius ueritas ullatenꝰ euacue¬
tur. Absit gͦ parit᷑ ab om̃ib cordibus. ut
eucharistia nrã qm̃ nobis eadẽ bona sig¬
abundeq monsfratũ est. quicqͥd ex pre¬
dicta beati augustini scͥpt᷑a aut ex no¬
minib sacramenti uidelicet. ꝙfigure.
o signi. que ui usu tenet eccła. ad usariꝰ
obicit. nre fidei nehil obesse: uerum quam
pueriliter etiam inaliis desipiat ex his pate¬
re. R. Constat equidem satisq ꝓbatum est
nunc abste: qr sui ipsius xp̃c est signum.
Ueruntam̃ id quomͦ eẽ possit: desidero
ris: Res enĩ ita sollemnis ẽ: ut neminẽ
deceat dubitare. Quis enĩ omĩum est
uerbi causa qui oꝑans qͥdlib.s. uel etiam
solo suo motu spontaneo ũ siguificet se ui¬
uentẽ: Itaq fit ut unus homo qui in
substantia sua semꝑ idem ẽ: scđm diuer

Expanded text:
 ab omnium mentibus hoc, ut quoniam tot tantorumque bonorum nobis est sacramentum Christus, idcirco ejus veritas ullatenus evacuetur. Absit ergo pariter ab omnium cordibus ut eucharistia nostra, quoniam nobis eadem bona sigabundeque monstratum est, quidquid ex praedicta beati Augustini scriptura, aut ex nominibus, sacramenti videlicet, et figurae, et signi, quae in usu tenet Ecclesia, adversarius objicit, nostrae fidei nihil obesse, verum quam pueriliter etiam in aliis desiniat, ex his patere. ROGERIUS. Constat equidem satisque probatum est nunc abs te quia sui ipsius Christus est signum; verumtamen id quomodo esse possit, desidero ris? Res enim ita solemnis est ut neminem deceat dubitare. Quis enim hominum est verbi causa qui operans quidlibet, vel etiam solo suo motu spontaneo non significet se viventem? Itaque fit ut unus homo in substantia semper idem, secundum dive
Abbreviated transcription (Latin):
dũ ip̃c resurrexit amortius ꝑ głam patͥs.
ita & nos innouitate uite ambulemus.
lam quod postquã uitam benegestam
clestia petamus: omĩum xp̃ianoꝵ ortho¬
doroꝵ testes est fides. Scimus enĩ iuxta
tationẽ habemus ex do domum ñ manu¬
factã in cęlis. In his gͥ omĩb sue sc̃e ec¬
desie signũ nobis xp̃c occurrit. Quod in
cruce pendens: scĩssima sua auctoritate
ise confirmaint dicens. Ds̃ d̃s ms ut
quid dereliqͥsti me: Ubi enĩ pater eum
aut quando dereliqͥt: cũ ipse dixit. ñ
sum solus qr pat̾ mecum est. & itm. pat̾¬
to qr semꝑ me audis: In se gͦ ecclesiã
suam quondam in adam derelietam siue
dubio figurabat. Cumq sicut nos beatꝰ
apłs paulus docuit. ipse caput eccłe sit.
& eccła corpus eiꝰ: ipsum suum ꝓprium
quod de beata uirgine maria sũpserat
eccła signum ẽ ofigura. & sacramentum.
Quod uidelicet eccłe corpꝰ ad instar capi

Expanded text:
us resurrexit a mortuis per gloriam Patris, ita et nos in novitate vitae ambulemus . Nam quod post hanc vitam bene gestam coelestia petamus, omnium Christianorum orthodoxorum testis est fides. Scimus enim, juxta tationfactam in coelis . In his igitur omnibus suae sanctae Ecclesiae signum nobis Christus occurrit, quod in cruce pendens sanctissima sua auctoritate ipse confirmavit, dicens: Deus, Deus meus, ut quid dereliquisti me ? Ubi enim Pater eum, aut quando dereliquit, cum ipse dixerit: Non sum solus, quia Pater mecum est ? et ito quia semper me audis ? In se ergo Ecclesiam suam quondam in Adam derelictam sine dubio figurabat. Cumque sicut nos beatus apostolus Paulus docuit: Ipse caput Ecclesiae sit, et Ecclesia corpus ejus : ipsum suum proprium, quod de beata Virgine sumpserat Ecclesia, signum est, et figura et sacramentum. Quod videlicet Ecc
Abbreviated transcription (Latin):
enim sacramĩtum id ẽ sacrũ signũ: quid
sibi queso in hoc conferent: Quid nobis
oberunt: Nos quippe illã ñ uerem̃ dice̾
figurã & sacram̃tum. Hic fortasse respon¬
debit umbraticꝰ. quod & dicẽ solitus est.
Si figã est quomͦ ueritas : Si sacramentũ.
quomͦ ueritas : Qmale cordati hominis
insultissima ratio. Non legisti in eugłio
ipsũ xp̃m signum appellari. dicente syme¬
one: ecce positus ẽ hic in ruinã ꝯ in resur¬
rectionẽ multoꝵ in isrł. & in signum cui
contradicet᷑ : Et in canticis canticoꝵ ipse
ad sponsã suam dicit. Pone me ut signa¬
culum suꝑ cortuum. In ysaia quoq legi¬
cur. Erit radix iesse: qui stat in signum

Expanded text:
enim sacramentum, id est, sacrum signum, quid enim sacramentum, id est, sacrum signum, quid sibi, quaeso, in hoc conferent, quid nobis oberunt? Nos quippe illam non veremur dicere figuram et sacramentum. Hic fortasse respondebit umbraticus, quod et dicere solitus est: Si figura est, quomodo veritas? Si sacramentum, quomodo veritas? O male cordati hominis insulsissima ratio. Non legisti in Evangelio ipsum Christum signum appellari? dicente Simeone: Ecce hic positus est in ruinam et in resurrectionem multorum in Israel, et in signum cui contradicetur . Et in Canticis canticorum ipse ad sponsam suam dicit: Pone me ut signaculum super cor tuum . In Isaia quoque legitur: Erit radix Jesse, qui stat in signum
Abbreviated transcription (Latin):
non utiq corꝑis dni. s crucifixionis eiꝰ
cõpartiendo. manifestissime figurã ẽẽ
demonstrat: paulo quoq apło concor¬
cdante qui ait. Quotienscũq panem
hunc in anducabitis. acalicẽ dñi bibeciꝰ:
mortẽ dni annuntiabitis donec ueniat.
Quod si queramꝰ quid hic figuram au¬
gustinus dixerit: nichil utiq tam con¬
grue uidet᷑ occurrere quã io quod paulo
supra doctor idem ia diperat: idẽ cele¬
bratio ipsa corporis & sanguinis dni.
Quas obres stulte & insipientissime be¬
rengariani librũ de doctͥna xpiana no¬
bis obiciunt: cũ cib altaris dni. nusquã
ibi figura. nusquã ibi signũ dicat᷑. ut
quicqͥd illud sit. quod signũ ibi & figura
đr. non utiq signũ & figura corporis &
sangͥnis dñi s pasionis dnĩ. & nr̃e cõmu¬
nicationi eumea. certessime demonstrecur.
orro autem sipsam.10.
eucharistiam contentiose asserunt
ab eccła uocari signum & figurã. uocat᷑

Expanded text:
non utique corporis Domini, sed crucifixionis ejusnon utique corporis Domini, sed crucifixionis ejusi ejus compatiendo, manifestissime figuram esse demonstrat. Paulo quoque apostolo concordante, qui ait: Quotiescunque panem hunc manducabitis, et calicem Domini bibetis mortem Domini annuntiabitis donec veniat . Quod si quaeramus quid hic figuram Augustinus dixerit, nihil utique tam congrue videtur occurrere, quam id quod paulo superius doctor idem jam dixerat, id est, celebratio ipsa corporis et sanguinis Domini. Quas ob res, stulte et insipientissime Berengariani librum De doctrina Christiana nobis objiciunt, cum cibus altaris Domini nusquam ibi figura, nusquam ibi signum dicatur: et quidquid illud sit, quod signum ibi et figura dicitur, non utique signum et figura corporis et sanguinis Domini, sed passionis Domini et nostrae communicationis cum ea, certissime demonstretur. Porro autem si ipsam eucharistiam contentiose asserunt ab Ecclesia vocari signum et figuram vocatur
Abbreviated transcription (Latin):
sam quomͦ in cadauere dilaniat᷑. aut
in macello uendit᷑ distͥbueret creden¬
tib. ñ sicut spũ uegetat᷑. Hoc ẽ gͥ fa¬
cius uel flagitium: quod ut ait bea¬
cus augustinus uidebat᷑ dñs iubere:
non qr facinus aut flagicium iubẽt
iubendo manducari carnem suam
ẜ uidet᷑ inquit iubere. illis uide lic&
qui putauerunt. quod hoc iubendo
necessario eciam se iuberet occidi. et
menbra concidi: atq ita demũ carnẽ
eus crudã uel coctã manducari. Pro
bratice: noli p̃cipitanter głari. Cuius
rei figura dicat᷑ hic ẽẽ: p̾acienter & dili¬
genter aduerte. figura gͦ ẽ ait augusti¬
nus precipiens. Qui precipiens: Quid
figurans: Hoc enĩ figurat quod p̃cipit.
Passioni inquit diĩ cõmuni candum &
suauit᷑ ac utiliter recondendum in me¬
moria: quod ꝓ nobis caro eiꝰ crucifixa &
uulnerata sit. Deo grãs. Quiquid igit᷑
illud ẽ. quod augustinus hic figuram
appellat. nã quid figurã dicat in his eiꝰ
uerbis. agnosci non tam facile potest.

Expanded text:
 aut in macello venditur, distribueret credentibus, non sicut spiritu vegetatur. Hoc est ergo facinus vel flagitium, quod, ut ait beatus Augustinus, videbatur Dominus jubere, non quia facinus aut flagitium juberet, jubendo manducari carnem suam, sed videtur inquit jubere, illis videlicet, qui putaverunt, quod hoc jubendo, necessario etiam se juberet occidi, et membratim conscindi, atque ita demum carnem ejus crudam vel coctam manducari. Proibratice, noli praecipitanter gloriari: cujus rei figura dicatur hic esse, patienter et diligenter adverte. Figura ergo est, ait Augustinus, praecipiens. Quid praecipiens? Quid figurans? Hoc enim figurat, quod praecipit, psuaviter atque utiliter recondendum in memoria, quod pro nobis caro ejus crucifixa, et vulnerata sit. Deo gratias. Quidquid igitur illud est, quod Augustinus hic figuram appellat nam quid figuram dicat in his ejus verbis cognosci non tam facile potest