comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
fuit aliꝗͣ occulta rõ qua futurũ erat ut formaret᷑
qui cẽt aĩa hoĩs que ibi ro causalis pͥmitus cõdita ẽ cũ
dicet ds̃ faciamꝰ hominẽ ad imaginẽ ⁊ similitudinẽ nr̃am¬
Qđ ñ scđm animã recte intelligi ñ pot̃. si nulla erat na¬
tura ubi conderet᷑. Si enĩ hȩc rõ indo erat ñ inc̾atura.
ñdũ gͦ erat condita. Quomͦ gͦ dictũ ẽ. fecit d̾s̃ hominẽ
ad imaginẽ ⁊ similitudinẽ diͦ Si aut̃ iã incatura erat.
hoc ẽ in his quȩ simul om̃a cauerat ds. inꝗͣ catura e¬
rat: Utrũ spũali an corporali  Si sp̃uali agebatne a¬
liqͥd incorporibꝰ mundi seu çęlestibꝰ seu t̾restribꝰ. an ea
erat uacans añ hoc quã homo in sua ꝓpͥa nat᷑a ꝯđet᷑.¬

Expanded text:
fuit aliqua occulta ratio, qua futurum erat, ut formaretufuit aliqua occulta ratio, qua futurum erat, ut formaretuqui esset anima hominis, quae ibi ratio causalis primitus condita est, cum diceret deus: faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nndum animam recte intelligi non potest, si nulla erat natura ubi conderetur? 33. Si enim haec ratio in Deo erat, non in creatura; nondum ergo erat condita: quomodo ergo dictum est, Fecit Deus hominem ad imaginem Dei ? Si autem jam in creatura erat, hoc est, in iis quae simul omnia creaverat Deus, in qua creatura erat? utrum spirituali, an corporali? Si spirituali, agebatne aliquid in corporibus mundi, seu coelestibus, seu terrestribus? An in ea erat haec vacans antequam homo in sua
Abbreviated transcription (Latin):
sine sensu. qualis pot̃ credi in arboribꝰ. nec uita sine ra
Nñ sit aut̃ .i. dequa uelut mat̾ie facta sit. ł deqͣ ꝑfecta
beataq natura defluxerit. ł utrũ omnino exnichilo fa¬
cta sit. ⁊̃ si dubitat᷑ ⁊ querit᷑. illud tam̃ minime dubrtan
dõ factã ut aĩa uiua sit. Aut enĩ nichil fuit. aut hoc
querendũ ẽ qͦmͦ possit intelligi. qđ causalis eiꝰ ratio
fuisse dicebat᷑ in pͥmis sex dierũ oꝑibꝰ d̃. quando ds̃
cit intelligit᷑. Uerendũ ẽ aut̃. ne cũ dicimꝰ ñ ipsas tẽ
naturas atq subas. quȩ fut᷑ȩ fucrant đm̃ cauisse dũ
caret om̃a simul. s earũ fut᷑arũ causales quasdã rati¬
unes. putemͣ inania quedã dicẽ. Que g̃ cnĩ iste causale
rationes. scđdm ꝗͣs possit iã dici ds̃ fecisse hominẽ. abr
maginẽ suã. cuiꝰ corpus ñdũ belimo finxrerat. cur
ñdũ animã flando fecat: Et corꝑis qͥdẽ humani ⁊̃si

Expanded text:
sine sensu, qualis potest credi in arboribus, nec uita sine ratsine sensu, qualis potest credi in arboribus, nec uita sine ratUnde sit autem, id est de qua uelut materie facta sit uel de qua perfecta beataque natura defluxerit uel utrum omnino ex nihilo facta sit, etiamsi dubitatur et quaeritur, illud tamen minideo factam, ut anima uiua sit; aut enim nihil fuit aut hoc, quaerendum est, quomodo possit intellegi, quod causalis eius ratio fuisse dicebatur in primis sex dierum operibus dei, quando fecit cte intelligitur. Verendum est autem, ne cum dicimus non ipsas tunc naturas atque substantias quae futurae fuerant, Deum creasse, dum crearet omnia simul, sed earum futurarum causales quasdam rationes, putemur inania quaedam dicere. Quae sunt enim istae causales rationes, secundum quas posset jam dum de limo finxerat, cui nondum animam flando fecerat? et corporis quidem humani etiamsi
Abbreviated transcription (Latin):
tale eẽt᷑ se nosset. que magis se nouit quã celũ ⁊t̾rã.
que ꝑsui corporis oculos nouit. Omitto dicẽ ꝗͣa illud eiꝰ
tacula sua ł nidos repetunt. ꝗͦ capiunt᷑ imagines om¬
rerũ similitudines continent᷑. at si hoc corpꝰ ñ ẽ qͥa cer¬
tũ ẽ eas similitubines corpoꝵ illic ñ solũ memorit̾ de¬
tineri. uerũ ỹ innum̾abiles ꝓ arbitͥo figurari ÷ quantomi¬
nus alia qͣlibet ui sua corpori ẽt̃ aĩa similis pot̃: Si aut̃
corpꝰ cẽ dicunt alia qͣlibet notione om̃e qđ ẽ .a. omnc̃¬
naturã atq sub̾am. ñ quidẽ admittenda ẽ locutio. ne ñ
inueniamꝰ qͥmͦ loquentes ca quȩ corꝑa ñs̃ a corporibꝰ dis¬
tinguamꝰ: ñ tam̃ nimis ẽ de nomine laborandũ. Nã ynos
que manifesta s̃ corpora. ẜ neq hoc eẽ qđ ds̃ ẽ. Quid sit
rẽ appellau̾int. ut iã ñ possit inueniri nom̃ qͦ ꝓpͥe
distinguat᷑ ista natura quȩ nec corpꝰ nec ds̃ ẽ. nec uita

Expanded text:
talem se nosset, quae magis se nouit quam caelum et terram, quae per sui corporis oculos nouit. Omitto dicere, quia illud etacula sua seu nidos repetunt, quo capiuntur imagines omrerum similitudines continentur. at si hoc corpus non est, quia certum est eas simulitudines corporum illic non solum memoriter detineri, uerum etiam innumerabiles pro arbitrio figurari, quanto minus alia qualibet ui sua corpori esse anima similis potest! Si autem corpus esse dicunt alia qualibet notione omne quocutio, ne non inveniamus quomodo loquentes, ea quae corpora non sunt, a corporibus distinguamus: non tamen nimis est de nomine laborandum. Nam et nos quae manifesta sunt corpora; sed neque hoc esse quod Deus est. Quid sit rem appellauerunt, ut iam non possit inueniri nomen, quo proprie distinguatur ista natura, quae nec corpus nec deus est nec uita
Abbreviated transcription (Latin):
ita ut nichil in qͥnatũ in eã incurrat. dũ ꝑtendit afine usq
ad finẽ fortit̾ ⁊ disponit om̃a suauit̾. S nescio quẽ ad modũ
possit intelligi. ad hanc tantũ c̾atã nescio quã cãturã sp̃ũ¬
alẽ. que indĩ conditionibꝰ ꝑ illos sex dies factis ñ ꝯmemo¬
rat᷑: eũ ds̃ hominc̃ serto die fecisse dictus sit. quẽ ñdu in ꝓ¬
pͥa natura fec̾at. ẜ ad huc ratione causali in illa c̾at᷑a que¬
sic ꝯmemorata erat. minime. Magis enĩ debuit ipsa ꝯmemo¬
rari. quȩ sic ꝯmemorata erat. ut ñ ad huc eẽt scđm sue cause
p̃cedentẽ rationẽ facienda. An forte illiꝰ dicͣ nature quc̃
pͥmitus condidit. si fp̃s intellectualis dies ille recte accpi¬
tur: hanc faciendȩ aĩe causałe rationẽ ds̃ inscruit. cum
sexto die fecit hominẽ adimaginẽ suã. causã seił ⁊ ratio¬
nẽ p̃figens. scđm quã eũ pꝰ illos ui. dies fac̾et. ut uideli

Expanded text:
 dum pertendit a fine usque ad finem fortiter, et disponit omnia suaviter . Sed nescio quemadmodum possit intelligi, ad hoc tantum creatam nescio quam creaturam spiritualem, quae in Dei conditionibus per illos sex dies factis non commemoraretur, cum Deus hominem sexto die fecisse dictus est, quem nondum in propria natura fecerat, sed commemorata non est. magis enim debuit ipsa commemorari, quae sic consummata erat, ut non adhuc esset secundum suae praecedentem rationem facienda. An forte in illius diei natura, quem primitus condidit, si spiritus intellectualis dies ille recte accipitur, hanc faciendae animae causalem rationem deus inseruit, cum sexto die fecit hominem ad imaginem suam, causam scilicet rationemque praefigens, secundum quam eum post illos septem dies faceret, ut
Abbreviated transcription (Latin):
masculũ ⁊ feminã. nͥ in corpore recte intelligimꝰ. Creda-
t᷑ gͦ si nulla scripturarũ auctoritas seu ueritatis rõ con¬
t̃dicit. hominẽ ita factũ sexto die. ut corporis quidẽ
humani ratio causalis indem̃tis mundi. aĩa uͦ iã ipsa
caret᷑. sic̃ pͥmitꝰ ꝯditus ẽ dies. ⁊ c̾ata lateret in oꝑibꝰ dĩ do¬
nec cã suo tempore sufflando hoc ẽ inspuando forma¬
to exlimo corpori inscreret. S hinc rursus ñ sꝑnenda
orit᷑ questio. Si enĩ iã facta aĩa erat ⁊ latebat. uͥ ei pos¬
set cẽ meliꝰ quã ibi: Quid gͦ fuit causȩ ut aĩa in nocent᷑
uiuens inscreret᷑ uite huiꝰ carnis inꝗͣ peccando ipsũ ꝗͥ eã cã¬
uit offenderet: uñ eã mito sequeret᷑ laboriosa crũpna dãp¬
natioĩsq cruciatus : an illud dicendũ ẽ. ꝗđ ad corpꝰ adnuini¬
strandũ uoluntate ꝓpͥa sucrit inclinata. in qͣ uita corporis

Expanded text:
"masculum et feminam", nisi in corpore recte intellegimus. credatur "masculum et feminam", nisi in corpore recte intellegimus. credatur ergo, si nulla scripturarum auctoritas seu ueritatis ratio contradicit, hominem ita factum sexto die, ut corporis quidem humani ratio causalis in elementis mundi, anima uero iam ipsa crearetur, sicut primitus conditus est dies, et creata lateret in operibus dei, donec eam suo tempore sufflando, hoc est inspirando, formato ex limo corpori insereret. Sed hic rursus non spernenda oritur quaestio. si enim iam facta erat anima et latebat, ubi ei posset esse melius quam ibi? quid ergo fuit causae, ut anima innocenter uiuens insereretur uitae huius carnis, in qua peccando ipsum, qui eam creauit, offenderet, unde eam merito sequeretur laboris aerumna damnationisque cruciatus? an illud dicendum est, quod ad corpus administrandum uoluntate propria fuerit inclinata, in qua uita corporis
Abbreviated transcription (Latin):
hoĩes ex hominibꝰ. corpꝰ excorpore. animã exaĩa: Durũ ẽ
hoc. angłicã uł angłoꝵ filiã dicẽ tẽ animã. ẜ multo du¬
rius çeli corporei. qͣntomagis gͦ maris ⁊ trȩ  Alultominꝰ
gͦ in aliꝗͣ corporali c̾atura causalis aĩȩ ratio p̃ꝯdita ẽ. cũ
faceret ds̃ hominẽ ad imaginẽ suã. añ quã eũ suo tem¬
pore uelimo formatũ flatu animaret. si absurde cdit᷑.
animã causalit̾ in natura angłica condidisse. Allut gͦ
udcamꝰ utrũ forsitan uerũ eẽ possit. qđ certe humane
opinioni tolerabiliꝰ m̃ uibet᷑. dm̃ in illis pͥmis oꝑibꝰ quȩ
simul om̃a cauit animã ̃ bumanã casse. quã suo tẽpe¬
m̃bris ex limo formati corporis inspiraret. euiꝰ corporis in
illis simul conditis rebꝰ rationẽ c̾asse causalit̃ scđm quã
fieret. oũ faciendũ eẽt corpus humanũ. Nã neq illud qđ
dictũ ẽ ab imaginẽ suã. nͥ inaia.neq illud qđ dictũ c̃

Expanded text:
minibus, corpus ex corpore, animam ex anima? Durum est hoc, Angeli aut Angelorum filiam dicere esse animam: sed multo durius, coeli corporei; quanto magis ergo, maris et terrae? Multo minus igitur in aliqua corporali creatura, causalis animae ratio praecondita est, cum faceret Deus hominem ad imaginem suam, antequam eum suo tempore de limo formatum flatu animaret. si absurde creditur animam causaliter in natura angelica condidisse. Illud ergo uideamus, utrum forsitan uerum esse possit, quod certe humanae opinioni tolerabilius mihi uidetur, deum in illis primis operibus, quae simul omnia creauit, animam etiam humanam creasse, quam suo tembris ex limo formati corporis inspiraret, cujus corporis in illis simul conditis rebus rationem creasse causaliter, secundum quam fieret, cum faciendum esset corpus humanum. Nam neque illud quod dictum est" ad imaginem suam", nisi in anima neque illud, quod dictum est
Abbreviated transcription (Latin):
fenũ agͥ. ꝙ ñdũ pluerat suꝑ t̾rã. Si enĩ pꝰ pluuiã exorire
tur: fenũ. pluuia magis exortũ. quã factũ abeo uidet᷑.
Quid enĩ: Qđ pꝰ pluuiã exorit᷑. ab alio fit nͥ ab eodẽ deo:
Cur aut̃ ñ erat homo qui oꝑaret᷑ t̾ram Honne iã sex¬
to die fec̾at hominẽ.⁊ septimo ds̃ reqͥcuãt ab om̃ib oꝑ¬

Expanded text:
fenum agri, quia nondum pluerat super terram: si enim post pluviam fenum fecisset, pluvia magis exortum quam factum ab eo videretur. Quid enim? quod post pluviam exoritur, ab alio fit nisi ab eodem Deo? Cur autem non erat homo qui operaretur terram? Nonne jam sexto die fecerat hominem, et septimo requieverat ab omnibus o
Abbreviated transcription (Latin):
nans sem̃ seđmgenꝰ ⁊ scđm esimilitudinẽ. ⁊ lignũ fru¬
cluosũ faciens fructũ. cuiꝰ. sem̃ suũ inse scđm genꝰ sit su¬
ꝑ t̾rã. lis enĩ u̾bis magis apparet semina cẽ exorta ex
herbis ⁊ lignis: ñ aut̃ illa exseminib ẜ ext̃ra. p̃sertĩ
q ⁊ ipsa u̾ba dĩ sic se habent. Non enĩ ait g̾minent se¬
mina int̾ra herbã feni. ⁊ lignũ fructuosũ. ẜ ait g̾mi¬
net t̾ra herba feni seminans sem̃.: ut sem̃ exherba. ñ¬

Expanded text:
et lignum fructuosum faciens fructum, cujus semen suum in se secundum genus super terram. His enim verbis magis apparet semina esse orta ex herbis et lignis; non autem illa ex seminibus, sed ex terra: praesertim quia et ipsa verba Dei sic se habent. Non enim ait, Germinent semina in terra herbam feni, et lignum fructuosum; sed ait, Germinet terra herba
Abbreviated transcription (Latin):
g̾abat egiptũ quanbo fons ascendebat det̃a. ñ e¬
giptũ tantũ.ẜ⁊ omnẽ faciẽ t̃re satiabat. An pͥmo uo
luisse đm gedendũ ẽ. uno fonit marimo rigãre
pto humoris abium̃to. iã ⁊̃ ꝑ tẽporalia spacia gig¬
nerent᷑. ꝓsuoꝵ generũ diu̾sitate ỹ oru̾sis numis di

Expanded text:
igabat Aegyptum, quando fons ascendebat de terra et non Aegyptum tantum, sed omnem faciem terrae satiabat. An primo deum uoluisse credendum est uno fonte maximo inrigare opto humoris adiutorio iam etiam per temporalia spatia gignerentur pro suorum generum diuersitate etiam diuersis numeris di
Abbreviated transcription (Latin):
qđ positũ ẽ. cũ. & sic ab iunctũ factus ẽ dies: cuiius conten¬
uoso extorqueat aliũ intellectũ eẽ ñ posse. Si enĩ ita int̃ po¬

Expanded text:
quod positum est, cum, et sic adjunctum, factus est dies, cuivis contenquod positum est, cum, et sic adjunctum, factus est dies, cuivis contentioso extorqueat alium esse intellectum non posse. Si enim ita esset interpo
Abbreviated transcription (Latin):
caturã possit agnoscẽ. scđo firmam̃tũ unde corporeus in ei¬
pit mundus t̾cio spes maris yt̃rȩ. atq int̾ra potentialit̃
ut ita dicã natura herbarũ atq lignoꝵ. Sic enĩ t̾ra ad
đi u̾bũ ea ꝓdux̃. añ quã exorta eẽnt accipiens om̃s nu¬
mos eoꝵ quos ꝑtempora exereret scđm genꝰ suũ : deinde
pꝰca quã hec uelut habitatio rerũ condita ẽ. qrto die
luminaria.⁊ syda c̾ata s̃. ut pͥus pars mundi suꝑior
hȩc potentia lit̾ in numis qui ꝑ ꝯgruo tempoꝵ motis
exererent᷑: serto die t̾restã si milit̾ animalia tam quã
exultimo elem̃to munor ultima nichi lominꝰ poten¬
tialit̾ quoꝵ numos tempꝰ postea uisibilit̾ explicaret.
T unc omnẽ ordinẽ caturȩ ordinatȩ dies ille cogno
sex dies erhibuit. cũ sit unꝰ dies: ea quȩ facta s̃ inci¬
tore pͥmitus : in ipsis ꝯsequent̃ agnoscens. nec in ip¬
ferens dilectionẽ. uesꝑam & mane. ⁊ meridiẽ p̃benꝰ¬

Expanded text:
creaturam posset agnoscere. secundo firmamentum, unde corporeus incipit mundus. tertio species maris et terrae, atque in terra potentialiter, ut ita dicam, natura herbarum atque lignorum. sic enim terra ad dei uerbum ea produxit, antequam exorta essent, accipiens omnes numeros eorum, quos per tempora exereret secundum suum genus. deinde, posteaquam haec uelut habitatio rerum condita est, quarto die luminaria et sidera creata sunt, ut prius pars mundi superiolia; et haec potentialiter in numeris, qui per congruos temporum motus exererentur. sexto terrestria similiter animalia, tamquam ex ultimo elemento mundi ultima, nihilominus potentialiter, quorum numeros tempus postea uisibiliter explicaret. Hunc omsex dies exhibuit, cum sit unus dies, ea quae facta sunt, in Creatore primitus, et in ipsis consequenter agnoscens, nec in ipferens dilectionem, vesperam et mane et meridiem in
Abbreviated transcription (Latin):
t̃ ut ita dicã ył originalit̾ scđm qđ̃ cã d̾s pͥmitus con¬
didit. ⁊ pꝰ cã conditionẽ asius oꝑib reqͥeuit. ñ condendo
aliqͥd ampliꝰ: nob̃ aũ scđm rerũ antea conditarũ admi¬
ria ꝑfectione ꝯsũmatis usq m oꝑat᷑. Causalit̃ aũ tẽ dictũ
ẽ ꝓburisse trã herbã. ⁊ lignũ .i. ꝓducendi accepisse u̾to¬
tẽ. In ea qͥppe iã tamꝗͣ in radicib ut ita dixenĩ tẽpoꝵ
facta erant. quȩ ꝑtẽpora fut᷑a erant. ħã utiq postea plan¬
tauit ds̃ paridysũ uxta oriertẽ.⁊ eiecit ibi det̾ra om̃e
lignũ speciosũ ad aspectũ. & bonũ adescã. nec tñ dicen

Expanded text:
dicam, vel originaliter, sicut eam Deus primitus condidit, et post eam conditionem a suis operibus requievit, non condendo aliquid amplius: nobis autem secundum rerum antea conditarum admifectione consummatis usque modo operatur. Causaliter ergo tunc dictum est produxisse terram herbam et lignum, id est producendi accepisse uirtutem. in ea quippe iam tamquam in radicibus, ut ita dixerim, temporum facta erant, quae per tempora futura erant; nam utique postea plantauit deus paradisum iuxta orientem et eiecit ibi de terra omne lignum speciosum ad aspectum et bonum ad es
Abbreviated transcription (Latin):
gͦ añ quã eẽnt suꝑ t̾rã. ⁊ añ quã exorirent᷑. q̃si ali¬
ud eis fuerit fieri cũ celo ⁊ t̾raqͣndo factus ẽ dies ille
ꝑ tempoꝵ moras suo cuiq gni accõmodatas: Eđ si ita ẽ. diesq
ille societas atq unitas suꝑcelestiũ angłoꝵ atq u̾tutũ ẽ. ꝓ¬
cul dubio longe alit̾ nota ẽ angłis c̾atura dĩ. alit̾ nob̾.ex¬

Expanded text:
go antequam essent super terram, et antequam exorirentur: quasi aliud eis fuerit fieri cum coelo et terra, quando factus est dies ille per temporum moras suo cuique generi accommodatas? Quod si ita est, diesque ille societas atque unitas super coelestium Angelorum atque Virtutum est; procul dubio longe aliter nota est Angelis creatura Dei, aliter nobis: ex
Abbreviated transcription (Latin):
t̃rȩ. cũ fecit ds̃ cełũ ⁊ terrã. ut incelo , int̾ra intelligemꝰ qͥc¬
qͥd in eis ẽ. sicut loqͥ diuina scriptura ꝯsueuit. ut noĩe celi
y t̾re sepissime. int̾dũ ad dito ymaris. uniu̾sã insinuet catu¬
rã. aliqͣndo adiungens : dic̃s. ⁊ ea quȩ s̃ in eis. ut qͥcqͥd hoꝵ
diceret ibi intelligẽmꝰ ⁊ diẽ. siue quẽ pͥmitus ꝯdidit. siue
istũ quẽ p̃sentia solis facit. ñ ita dix̃. ẜ int̾posuit diẽ diẽs.
cũ factus ẽ dies. nec ita locutus ẽ ut dic̾e̾t. hic ẽ lib̾ c̾ature
dici ⁊ celi ⁊ t̾re. tamquã hoc orbine qͦ facta narrant᷑ nec

Expanded text:
s caelum et terram, ut in caelo et terra intellegeremus quidquid in eis est, sicut loqui diuina scriptura consueuit, ut nomine caeli et terrae saepissime, interdum addito et maris, uniuersam insinuet creaturam, aliquando adiungens et dicens: et quae sunt in eis, ut, quidquid horum diceret, ibi intellegeremus et diem, siue quem primitus condidit, siue istum, quem praesentia solis facit: non ita dixit, sed interposuit diem dicens: cum factus est dies. nec ita locutus est, ut diceret: hic est liber creaturae diei et caeli et terrae, tamquam hoc ordine, quo facta narrantur, nec
Abbreviated transcription (Latin):
facta s̃ om̃a simul. Et recto ab co incepit elcm̃to ea
q̃ cuncta gra nascunt᷑. uł animaliũ ł herbarũ ł ligno
ut agant tempotales numos suos naturis ꝓpͥis dist̃butos. bĩa
quippt pͥmordia seminũ siue  om̃is caro. siue  tdom̃a frute¬
cta gn̾ant᷑ humida s̃. ⁊ex humore ꝯcrescunt: ins̃ aũ illi effi¬
cacissimi numĩ. tͣhentes secũ seqͣces potentias. crillis ꝑfe¬
ciis oꝑib dĩ aqͥ b indic septimo reqͥcuit. Uerũtam̃ qͥs iste¬
sit fons adurrigandã faciẽ om̃is t̾e idoneus. merito querit᷑:
Si enĩ fuit ⁊ obstrusus ẽ ł siccatus. causa querenda ẽ. Nẽ enĩ
uibemꝰ nullũ cẽ fontẽ ꝗͦ irriget᷑ om̃is facies t̾re. Fortassis
ꝗͦ peecatũ hominũ hanc ⁊̃ penã ꝯmeruit. ut tanta illiꝰ
rep̃ssa largitas. facillimã t̾ris auferret fecunditatẽ. ut in¬
colentiũ augeret᷑ labor. Posset hoc quãuis nulla scrip¬
tura narrau̾it affirmare humana suspicio. ñ illud oc¬

Expanded text:
a simul. et recte ab eo coepit elemento, ex quo cuncta genera nascuntur uel animalium uel herbarum atque lignorum, ut agant temporales numeros suos naturis propriis distributos. omnia quippe primordia seminum, siue unde omnis caro siue unde omnia frutecta gignuntur, umida sunt et ex umore concrescunt. insunt autem illis efficacissimi numeri trahentes secum sequaces potentias ex illis perfectis operibus dei, a quibus in die septimo requieuit. Uerum tamen qsit fons ad irrigandam faciem terrae omnis idoneus, merito quaeritur. Si enim fuit, et obstrusus est vel siccatus, causa quaerenda est. Nunc enim videmus nullum esse fontem, quo irrigetur omnis facies terrae. Fortas is ergo peccatum hominum hanc etiam poenam commeruit, ut tanta illius fontis repressa largitas facillimam terris auferret fecunditatem, ut incolentium augeretur labor. Posset hoc, quamvis nulla id Scriptura narraverit affirmare humana suspicio, nisi illud oc
Abbreviated transcription (Latin):
dic̃ factũ quã exortũ. An idõ die t̾cio fecit ds̃ ista. qr ñ¬
du erat homo qui oꝑaret̃ trã ⁊ fac̾et ea: Quasi uͦ tam
multa ligna ⁊tã multa gn̾a herbarũ ñ sine ullo
oꝑe hominũ nascunt᷑ ext̃ra An obhoc utrũq positũ
nascunt᷑. nͥ loꝑa humana accedat: Ido enĩ utrũq nc̃
adiutoriũ necessariũ ẽ ut cuncta nascant᷑. tẽ aut̃
utrũq defuit. ido fec̃ ds hec potentia. u̾bi sui. sine
gita fons aũ ascendebat det̾ra. nrrigabat omnẽ faciẽ
tre : Ille qͣppe fons tanta largitate manans sic̃ nilus
egipto posset uniu̾se t̾re ẽẽ ꝓ pluuia. Quid itaq ꝓma
gno ꝯm̃datũ ẽ añ quã plueret fecisse đm illa gigner¬
tia. cũ tantũ possit adiuuare pluuia quantũ fons
irrigans t̾rã : Uerũ ⁊ si aliq̃d minꝰ minora illa fortasst
ñ tñ : ulla nascent᷑. An hinc ⁊̃ more suo seript᷑a tãquã
infirmis infirmit̃ loqͥt᷑. ⁊ tñ innuit aliqͥd qđ intelli¬

Expanded text:
 factum quam exortum. an ideo die tertio deus fecit ista, quia nondum erat homo, qui operando terram faceret ea? quasi uero tam multa ligna et tam multa genera herbarum non sine ulla opera hominum nascuntur ex terra. An ob hoc utrumque positum nascuntur, nisi humana opera accedat. Ideo nunc utrumque adjutorium necessarium est, ut cuncta nascantur: tunc aut in utrumque defuit; ideo fecit Deus haec potentia Verbi sui sine git: fons autem ascendebat de terra et inrigabat omnem faciem terrae? ille quippe fons tanta largitate manans sicut Nilus Aegypto posset uniuersae terrae esse pro pluuia. quid itaque pro magno conmendatum est, antequam plueret, fecisse deum illa gignentia, cum tantum posset adiuuare pluuia, quantum fons inrigans terram? uerum et si aliquid minus, minora illa fortasse, non tamen nulla nascerentur. an hinc etiam more suo scriptura tamquam infirmis infirmiter loquitur et tamen innuit aliquid, quod intelle
Abbreviated transcription (Latin):
tudo poscebat. ẜ ita. hic ẽ lib̾ c̾ature cęli ⁊ t̾̃rȩ cũ factus ẽ
dies. fecit ds̃ cȩlũ & t̃ram. ⁊ om̃e uiride agri. tamquã il¬
lud insinuans. cũ factus ẽ dies. tc̃ fecisse dm̃ çȩlũ ⁊ t̾ram.
⁊ om̃e uiride agri. Porro aut̃ suꝑior narratio factũ diẽ
pͥmitus idicat. eũq unũ diẽ deputat. pꝰ quẽ scđm annu¬
m̾at qͦ factũ ẽ firmam̃tũ. ⁊ t̾ciũ quo spes t̾rȩ marisq dige
ste s̃.: lignũ atq herba t̾̃ra ꝓduxit An forte hoc illud ẽ
qđ in libro suꝑiore moliebam᷑ ostendẽ. si mul đm fecisse
om̃a: quandõ qͥdẽ narrationis illa ꝯteactio cũ sex dierũ
ordine c̾ata cuncta ⁊ ꝯsũmata memorasset. nc̃ ad unũ
diẽ redigunt᷑ om̃a nomine çeli ⁊ t̃ȩ adiuncto ỹ fruti¬
cũ gne: himirũ ꝓpt. qđ supͣ dixi ut si fortassis exhac
nr̃a ꝯsuctubine intelliget᷑ dies. corrigẽt᷑ lector cũ reco¬

Expanded text:
 ait: hic est liber creaturae caeli et terrae, cum factus est dies, fecit deus caelum et terram et omne uiride agri, tamquam illud insinuans, cum factus est dies, tunc fecisse deum caelum et terram et omne uiride agri. Porro autem superior narratio factum diem primitus indicat eumque unum diem deputat; post quem secundum adnumerat, quo factum est firmamentum, etstae sunt, et lignum atque herbam terra produxit. An forte hoc illud est, quod in libro superiore moliebamur ostendere, simul Deum fecisse omnia, quandoquidem narrationis illa contextio, cum sex dierum ordine cdiem omnia rediguntur nomine coeli et terrae, adjuncto etiam fruticum genere? Nimirum propter quod supra dixi, ut si fortassis ex hac nostra consuetudine intelligeretur dies, corrigeretur lector, cum reco
Abbreviated transcription (Latin):
ordinẽ recolimꝰ : inuen̾imꝰ om̃e uiride ag̾ t̾cio die c̾atũ.
ante quã sol fieret ꝗͥ quarto die factus ẽ. cuiꝰ p̃sentia dies
iste cottidianus usitatusq ꝑagit᷑. qnͣdo audimꝰ. cũ factus
ẽ dies. fecit đs cȩlũ & t̾ram ⁊ om̃e uiride agͥ. ad monemͣ de

Expanded text:
ordinem recolimus, et invenimus omne viride agri tertio die creatum, ordinem recolimus, et invenimus omne viride agri tertio die creatum, antequam sol fieret, qui quarto die factus est, cujus praesentia dies iste quotidianus usitatusque peragitur; quando andimus, Cum factus est dies, fecit Deus coelum et terram, et omne viride agri; admonemur de
Abbreviated transcription (Latin):
ds celũ & t̾rã. tãquã sit iã quẽ ad modũ hec facta s̃ pꝰ con¬
ditũ diẽ. S qͥa ita int̾̃positũ ẽ ut dice̾t᷑. cũ factus ẽ dies si¬
ue hoc suꝑiorib u̾bis conexũ sit una sententia. hic ẽ lib̾
caturȩ cȩli ⁊ t̃rȩ cũ factus ẽ dies. siue inferiorib ut itẽ
hoc mͦ sit plena sententia. cũ factus ẽ dies fecit d̾s cȩłu ꝙ
t̾rã: ꝓcul dubio cogit eo mͦ se intelligi çȩłu & t̾ram ꝯmemo¬
rasse qͦmͦ facta s̃ cũ factus ẽ dies. Derñ cũ dictũ eẽt fecit ds̃
celũ & t̃ram. additũ ẽ. ⁊ om̃e uiride agri: que certe mani¬
festũ ẽ t̃cio die facta. Uñ liqͥdiꝰ apparet eundẽ illũ diem
scripturarũ nc̃ uniu̾sã caturã uoluerit accipi: queri pot̃
cur addidĩt. & om̃e iuride agͥ. Qđ m̃ uidet᷑ iđo posuis¬
corporeȩ ꝯm̃datũ qͦ circueunte nob̾ uicissitubo diurna
nocturniq temporis exhibet᷑. Scũ c̾aturarũ conditarũ¬

Expanded text:
 quemadmodum haec facta sunt post conditum diem. sed quia ita interpositum est, ut diceretur: cum factus est dies. siue hoc superioribus uerbis conectas, ut sit una sententia: hic est liber creaturae caeli et terrae, cum factus est dies, siue inferioribus, ut item hoc modo sit plena sententia: cum factus est dies, fecit deus caelum et terram, procul dubio cogit eo modo se intellegi caelum et terram commemorasse, quomodo facta sunt, cum factus est dies. deinde cum dictum esset: fecit deus caelum et terram, additum est: et omne uiride agri, quae certe manifestum est tertio die facta. unde liquidius adparet eundem illum esse scripturarum nunc uniuersam creaturam uoluerit accipi, quaeri potest cur addiderit: et omne uiride agri. quod mihi uidetur ideo posuiscorporeae commendatum, quo circumeunte nobis uicissitudo diurni nocturnique temporis exhibetur. s
Abbreviated transcription (Latin):
pluerat ds̃ suꝑ t̾tã ⁊ homo ñ erat qͥ oꝑaret᷑ t̾ram.
Fons aut̃ ascendebat det̾ra.⁊ irrigabat omnẽ faciẽ t̾re.
Nc̃ certe firmior fit illa sententia qua intelligit᷑ unũ
diẽ fecisse đm. uñ iã illi sex uł septẽ dies uniꝰ huiꝰ re¬
peticionẽ numar potuertꝰ q̃nda qdẽ aꝑtiꝰ scã sc̃ͥptuia

Expanded text:
ram Deus: et homo non erat qui operaretur terram. Fons autem ascendebat de terra, et irrigabat omnem faciem terrae. Nunc certe firmior fit illa sententia qua intelligitur unum diem fecisse Deum, unde jam illi sex vel septem dies unius hujus repetition
Abbreviated transcription (Latin):
bens in conearione caturarũ. in efficatia. uͦ c̾atoris om̃a si¬
mul. Sic enĩ fecit quȩ fut᷑a eẽnt. ut ñ temporalit̃ fac̾et
temporalia. ẜ abeo facta currerent temporalac ꝑ hoc isti
dies septẽ quos lux corporis celestis circueundo explicat.
atq replicat. scđm qͣndã umbiã significatiõis ad monẽt
nos querere illos dies inqͥb lux c̾ata spũalis om̃ib oꝑib
di ꝑ scnariã numĩ ꝑfectionẽ p̃sentari potuerit. atq iñ
in scptima reqͥẽ dĩ mane hab̾e. uesꝑam ñ hab̾e. ut ñ hoc
sit do reqͥeuisse indie septimo. tamꝗͣ ipso die septimo
eguerit abreqͥẽ suã .ẜ qđ in ꝯspectu angłoꝵ suo reqͥe¬
u̾it ab om̃ib oꝑib suis que fecit. ñ utiq nͥ in se ipso qͥ

Expanded text:
bens in conexione creaturarum, in efficacia uero creatoris omnia simul. sic enim fecit, quae futura essent, ut non temporaliter faceret temporalia, sed ab eo facta currerent tempora. ac per hoc isti dies septem, quos lux corporis caelestis circumeundo explicat atque replicat, secundum quandam umbram significationis admonent nos quaerere illos dies, in quibus lux creata spiritalis omnibus operibus dei per senariam numeri perfectionem praesentari potuerit, atque inde in septimam requiem dei mane habere, uesperam non habere, ut non hoc sit deo requieuisse in die septimo, tamquam ipso die septimo eguerit ad requiem suam, sed quod in conspectu angelorum suorum requieuerit ab omnibus operibus suis, quae fecit, non utique n
Abbreviated transcription (Latin):
enĩ aut corpora s̃ aut species habent similes corpae aliud aũt est
c̃spiciat. nã illud iã ipse ds̃ ẽ. hec aũ c̾atura quã uis rationalis
intellectualis ad eiꝰ imaginẽ facta. quȩ cũ conat᷑ lum̃ illud
intueri palpitat infirmitate ⁊ minꝰ ualet. iñ ẽ tñ quid quic

Expanded text:
enim aut corpora sunt aut species habent similes corporum. aliud autem econspiciat. nam illud iam ipse deus est, haec autem creatura, quamuis rationalis et intellectualis ad eius imaginem facta, quae cum conatur lumen illud intueri palpitat infirmitate et minus ualet. inde est tamen quidqui
Abbreviated transcription (Latin):
mana que siue exspũ nr̃o multiplicĩt existunt. siuit excorpore
spu qͦdã mͦ suggerunt᷑. sic̃ cũ fuerimꝰ affecti ł carne ł anuno: Non
solũ enĩ uigilantes homines suascuras cogitando uersant insimili¬
tudinibꝰ corp&ꝵ. uerũ ⁊̃ dormientes hoc sepe somniant q̃ indigent.
nã ⁊ negotia sua ger̃ exanimi sui cupiditate. ⁊ epulis poculis in-¬
hiant̃ instant. si forte esurientes sicientesq dormierunt: Quȩ oĩa
puto ꝯparata illis angłiris de monstrationibꝰ sic habenda. ac si in-
uisꝙ alia s̃ que in ipsa anima uident᷑ uelud uirtutes qbꝰ uiria s̃
ꝯtraria. siue ꝑmansurȩ ut pictas. siue utiles huic uitȩ acp̾ca ñ
futurȩ. sic̃ fides qua credimꝰ ea que ñ uidimꝰ. ⁊ spes qua futura cũ
patientia expertamꝰ.⁊ ipsa patientia qua om̃a adu̾sa toleramus

Expanded text:
 spiritu nostro multipliciter existunt siue ex corpore spiritui quodammodo suggeruntur, sicut fuerimus adfecti uel carne uel animo. non solum enim uigilantes homines curas suas cogitando uersant in similitudinibus corporum, uerum etiam dormientes hoc saepe somniant, quo indigent; nam et negotia sua gerunt ex animi cupiditate et epulis poculisque inhianter instant, si forte esurientes sitientesque dormierunt. quae omnia puto conparata illis angelicis demonstrationibus sic habenda, ac si in iuisorum alia sunt, quae in ipsa anima uidentur, uelut uirtutes, quibus uitia sunt contraria, siue permansurae, ut pietas, siue utiles . huic uitae et postea non futurae, sicut fides, qua credimus ea, quae nondum uidemus, et spes, qua futura cum patientia expectamus, et ipsa patientia, qua omnia toleramus
Abbreviated transcription (Latin):
illa undiq t̃re mołẽ circũ fusa ꝯtexerat. siue staret siue
cireuiret. ñ erat exqua parte ꝯseqͣnt̃ circuire ꝑmitteret.
noctẽ s̃ succedẽ. qͥa nusquã ipsa discedebat ut ei locũ fa
ceret. An exuna parte facta erat. ut ipsa circuiens etiam
noctẽ exalt̾a parte ꝯsequent̃ circuire ꝑmittet: Cũ enĩ
totã t̃rã ad huc aqͣ regeret. nichil impediebat ut aqͦsa :
globosa moles exuna parte fac̾et dic̃ lucis p̃sentia. exalia
noctẽ lucis absentia. quȩ in eã partẽ succedẽt atẽpore
uesꝑtino ex qͣ lux inaliã declinaret. Quo gͦ ꝯg̾gate s̃

Expanded text:
illa undique terrae molem circumfusa contexerat, siue staret siue illa undique terrae molem circumfusa contexerat, siue staret siue circumiret, non erat, ex qua parte admitteret noctem sibi succedere, quia nusquam ipsa discedebat, ut ei faceret locum. an ex una panoctem ex alia parte consequenter circumire permitteret? Cum enim totam terram adhuc aqua tegeret, nihil impediebat ut aquosa et globosa moles ex una parte faceret diem lucis praesentia, ex alia noctem lucis absentia, quae in eam partem succederet a tempore vespertino, ex qua lux in aliam declinaret. 26.
Abbreviated transcription (Latin):
um brã olis. quã necesse ẽ ut exalt̾a parte habeat cor¬
pus. si exalia parte lux fuerit. Adquẽ locũ enĩ ciuꝰ lib̾et
corporis moles lucẽ ꝑuenire ñ sinit. in co loco umbra ẽ.
quo locus carens ea luce qua illustraret᷑ nͥ impedierit cor¬
pus oppositũ. hoc totũ ẽ qđ umbra dr̃. Que si ꝓmole cor¬
poris tam magna fuerit ut occupet spaciũ t̾̃rȩ. qͣntũ ex
alt̾a parte dies occupat. nax uocat᷑. Neq enĩ om̃s tenebre
nox. nã ⁊ inspeluncis amplis inꝗͣrũ abdita lux irrũ ꝑe
ꝑ oppositã molẽ ñ sinit᷑. s̃ utiq tenebrȩ qͥa lux ñẽ ibi
totũq illud spaciũ locus ẽ carens luce. nec tam̃ tales
tenebrȩ accepert̃ uocabulũ noctis. ẜ illȩ quȩ ineã partẽ
terrȩ succedunt unde remouet᷑ dies. sic̃ ñ om̃is lux dies
appellat᷑. nã ⁊ lunȩ lux ẽ. ⁊ syderũ y luc̾narũ ⁊ coruscatio¬
nũ ⁊ quarũ cũq rerũ ita fulgentiũ. s illa lux appellat᷑ di

Expanded text:
molis, quam necesse est ut ex altera parte habeat corpus, si ex aliqua parte lux fuerit. Ad quem locum enim cujuslibet corporis moles lucem pervenire non sinit, in eo loco umbra est: quoniam locus carens ea luce, qua illustraretur, nisi impediret corpus oppositum, hoc totum est quod umbra dicitur. Quae si pro mole corporis tam magna fuerit, ut occupet spatium terrae, quantum ex altera parte dies occupat, nox vocatur. Neque enim omnes tenebrae nox. Nam et in speluncis amplis, in quarum abdita lux irrumpere r obpositam molem non sinitur, sunt utique tenebrae, quia lux non est ibi, totumque illud spatium locus est carens luce; nec tamen tales tenebrae acceperunt uocabulum noctis, sed illae, quae in eam terrae partem succedunt, unde remouetur dies. sicut non omnis lux dies appellatur — nam et lunae lux est et siderum et lucernarum et coruscationum et quarumque rerum ita fulgentium - sed illa lux appellatur di
Abbreviated transcription (Latin):
quasi sođã ꝯsiđatione formauit. Formatã quippe mat̾ram
cauit. ẜ qͥa illud unde sit aliqͥd. ⁊ si ñ tempore tam̃ qua¬
da origine pͥus ẽ. ꝗͣ illud qđ iñ fit. potuit diuiđe script᷑a
loquendi temporib. qđ ds faciendi temporib ñ diuisit.
Si enĩ querat᷑ utrũ uocẽ deu̾bis. ande uoce u̾ba faciamꝰ.
ñ facile qͥsquã ita tardo ingenio reꝑrt᷑. qͥ ñ potiꝰ u̾ba fieri

Expanded text:
quasi secunda consideratione formauit; formatam quippe creauit materiam — sed quia illud, unde fit aliquid, etsi non tempore, tamen quadam origine prius est, quam illud, quod inde fit, potuit diuidere scriptura loquendi temporibus, quod deus faciendi temporibus non diuisit. si enim quaeratur, utrum uocem de uerbis an de uoce uerba faciamus, non facile quisquam ita tardo ingenio reperitur, qui non potius uerba fieri
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ aꝗͣ. ⁊ sic factũ ẽ. Cur ñ dictũ ẽ cũ hoc factũ e̾et. uidit
ds quia bonũ ẽ: flȩc .it. ꝯsid̾atio suasit. qũo manifestũ
t̃ om̃e mutabile exaliꝗͣ informitate formari. simulq
illud ⁊ katholica fides p̃seribit ⁊ certissima ratio docet.
nullarũ nat᷑arũ mat̾iã ẽẽ potuisse nͥ ab omniũ rerũ ñ
solũ formatarũ. s ⁊̃ formabiliũ inchoatore đo atq ca¬
tore. deqͣ ⁊̃ dic̃ ei queda script᷑a. qui fecisti mundũ ex
dentia tardiorib ⁊ lectorib ł auditorib ꝯgrueret᷑ fuis¬
se ꝯmemoratã. quib añ dierũ enum̾ationẽ dictũ ẽ.¬
deinceps formataꝵ rerũ ordo ꝯseq̾ret᷑. ñ qͥa informis ma¬
t̾ia formatis reb tempore pͥor ẽ. cũ sit utrũq simul ꝯc̾¬
itũ. ⁊ unde factũ ẽ.⁊ qđ factũ ẽ. Sic̃ enĩ uox mat̾ia
u̾boꝵ. u̾ba uͦ formatã uocẽ indicant. ñ aut̃ qͥ loqͥt᷑ pͥus
emittit informẽ uocẽ quã postea possit colligere. atq

Expanded text:
 est factum? Cur non dictum est, cum hoc factum esset, "uidit deus, quia bonum est"? Haec enim consideratio suasit, quoniam manifestum est omne mutabile ex aliqua informitate formari simulque illud et catholica fides praescribit et certissima ratio docet nullarum naturarum materiam esse potuisse nisi ab omnium rerum non solum formatarum, sed etiam formabilium inchoatore deo atque creatore, de qua etiam dicit ei quaedam scriptura: qui fecisti mundum ex itali prudentia tardioribus etiam lectoribus uel auditoribus congrueretur, fuisse commemoratam, quibus ante dierum enumerationem dictum edeinceps formatarum rerum ordo consequeretur. Non quia informis materia formatis rebus tempore prior est, cum sit utrumque simul concreatum, et unde factum est, et quod factum est — sicut enim uox mba vero formatam vocem indicant; non autem qui loquitur, prius emittit informem vocem, quam possit postea colligere, atque
Abbreviated transcription (Latin):
ude. ido uͦ in ꝯposita. q ñdũ amari distincta.⁊ cincta
litorib suis fetib animalibq decorata. Si gͦ ita ẽ. eur
iste species que ꝓcul dubio corporales s̃. añ omnẽ diẽ

Expanded text:
uidere, ideo uero inconposita. quia nondum a mari distincta et cincta uidere, ideo uero inconposita. quia nondum a mari distincta et cincta litoribus et suis fetibus animalibusque decorata: si ergo ita est, cur istae species. quae procul dubio corporales sun
Abbreviated transcription (Latin):
sidens. potuit alias partes p̃bere concauas. ꝗͣb ꝯfluen¬
tes corruentesq reciꝑent᷑. y appareret arida. ex his parti¬
b: unde humor absceđẽt : N ẽ aut̃ informis om̃imͦ ma¬
teries. ubi etiã nebulosa species apparuerit. y iđo queri
adhuc pot̾ quando ds istas ꝯspicuas aqͣrũ terrarũq spe¬
cies qualitatẽq c̾auerit. in nullo enĩ sex dierũ hoc in¬
uenit᷑. Itaq si hoc ante omnẽ diẽ fecit. sicut ante istoꝵ¬
ds çełũ ⁊ terrã ut int̾re uocabulo intelligamꝰ iã for¬
matã terrenã speciẽ suꝑfusis aquis. ista iã uisibili spẽ
sui generis declaratis. ut in eo qđ seqͥt᷑ script᷑a dic̃s. t̾ra
aut̃ erat inuisibilis ⁊ in ꝯposita.⁊ tenebre gant suꝑ
abyssũ. ⁊ sp̃s dĩ ferebat᷑ suꝑ aquas. nulłã opinem᷑ informita¬
tẽ materie s terrã ⁊ aqͣm sine luce que nondũ erat facta.

Expanded text:
sidens, potuit alias partes praebere concavas, quibus confluensidens, potuit alias partes praebere concavas, quibus confluentes et corruentes aquae reciperentur, et appareret arida ex his partibus, unde humor abscederet. 27. Non est autem informis omni modo materies, ubi etiam nebulosa species apparet: CAPUT XIadhuc potest, quando deus istas conspicuas aquarum terrarumque species qualitatesque creauerit; in nullo enim sex dierum hoc inuenitur. itaque si hoc ante omnem diem fecit, sicut ante istodeus caelum et terram, ut in terrae uocabulo intellegamus iam formatam terrenam speciem superfusis aquis ista iam uisibili specie sui generis declaratis, ut in eo, quod sequitur scriptura dicens: terra autem erat inuisibilis et inconposita, et tenebrae erant super abyssum; tem materiae, sed terram et aquam sine luce, quae nondum erat facta.
Abbreviated transcription (Latin):
nec totũ abyssus occupabat. Si aut̃ totũ texerant. qͥs erat
locus qͦ colligent᷑. ut terrȩ ariditas appareret. Nũ qͥd nã
in altũ congregatȩ sunt. sicut fit cũ aduentilandu ina¬
rea messis t̾ͥta subrigit᷑. ⁊ cong̾gata in aggerẽ nudat locũ
quẽ diffusa contexerat: Quis gͦ dixerit cũ uideat usq qͣ
campos maris eqͣbilit̃ fusos. qͥa ỹ cũ aque fluctuantes qui¬
da uelut montes erigunt᷑. sedatis rursus tẽpestatib ꝯpla¬
nant᷑. ⁊ si qͣ littora nudant᷑ latiꝰ. ñ pot̃ dici nulla ẽẽ alia
terrarũ spacia qͦ accedat id qđ̃ aliunde decedit. unde in
eũ locũ exqͦ recesserat it̾ũ accedat: sũ aut̃ tota omnino
t̾ra undosa nat᷑a cooꝑiret᷑. qͦ ced̾et ut nudaret aliqͣs par¬
tes : An forte rarior aqͣ uelut nebula t̾ras tegebat. quȩ
cõggatione spissata ẽ: ut ex multis eat partib in qͥb ari¬
da possit apparere nudatis. ⁊ quã ꝗͣ t̾ra longe lateq sub¬

Expanded text:
nec totum abyssus occupabat; si autem totum texerant, quis erat locus, quo colligerentur, ut terrae ariditas adpareret? numquidnam in altum congregatae sunt, sicut fit, cum ad uentilandum in area messis trita subrigitur et congesta in aggerem nudat locum, quem diffusa contexerat? quis hoc dixerit, cum uideat usquequaque campos maris aequaliter fusos, quia etiam, cum aquae fluctuantis quidam uelut montes eriguntur, sedatis rursus tempestatibus conplanantur? et si qua litora nudantur latius, non potest dici nulla esse alia terrarum spatia, quo accedat id, quod aliunde decedit, unde in eum locum, ex quo recesserat, iterum accedat. cum autem tota omnino terra undosa natura cooperiretur, quo cederet, ut nudaret aliqtes? An forte rarior aqua velut nebula terras tegebat, quae congregatione spissata est, ut ex multis eas partibus, in quibus arida posset apparere, nudaret? Quanquam et terra longe lateque sub
Abbreviated transcription (Latin):
amur ỹ c̾uisse illos iam ⁊ multiplicatos impleuisse t̾rã in eo¬
Qđe serto dieꝰ qđ cadẽ seript᷑a testante pꝰ multos annos factũ
inuenimꝰ. Qua ꝓpt̾ cũ data eẽt hȩc facultas ebendi. ⁊ hoc do
dicente homo ꝯgnouisset dr̃. ⁊sic ẽ factũ un hoc utiq đo qđ
dicente homo cognouit. Nã si id ⁊̃ tunc egisset .i. mnescã illa que
data s̃.⁊̃ uescendo. sumpsisset. seruaret᷑ illa ꝯsuetudo serpt᷑ȩ. ut
postea quã dictũ est.⁊ sic ẽ factũ qđ ad capͥm̃ dã p̃cedentẽ ꝯgni¬
tionẽ ꝑtinet. ueiñ inferret᷑ :̃ ipsa oꝑatio ac dicet᷑. Et acceꝑunt
yederunt. Pot̾at enĩ ita dici. ⁊̃ si ñ rursus nominaret᷑ ds. sicut
illo loco postea quã dictũ ẽ. ꝯg̾get᷑ aqua que ẽ subcelo in ꝯgre¬

Expanded text:
amur etiam creuisse illos iam et multiplicatos inpleuisse terram in eoamur etiam creuisse illos iam et multiplicatos inpleuisse terram in eodem sexto die, quod eadem scriptura testante post multos annos factum inuenimus. quapropter, cum data esset facultas haec edendi, et hoc deo dicente homo cognouisset, dicdicente homo cognovit. Nam si id etiam tunc egisset, id est in escam illa quae data sunt etiam vescendo assumpsisset, servaretur illa consuetudo Scripturae, ut posteaquam dictum est, Et sic est factum, quod ad exprimendam praecedentem cognitionem pertinet, deinde inferretur etiam ipsa operatio ac diceretur: et acceperunt et ederunt. poterat enim ita dici, etiamsi non rursus nominaretur deus, sicut illo loco, posteaquam dictum est: congregetur aqua, quae est sub caelo, in congre
Abbreviated transcription (Latin):
eos ut iam ỹ corpus factũ intelliget᷑. Pursus ne qͥs quã arbit̃ret᷑
ita factũ. ut in homine singulari ut̾q sexus expͥme̾t᷑. sic̃ int̾dũ
nascunt᷑ homines quos androgeos uocant. ostendit se singula¬
rẽ numerũ ꝓpt̾ ꝯuinctionis unitatẽ posuisse. ⁊ qđ deuiro mu¬
lier facta ẽ sicut postea manifestat᷑ cũ id qđ hic breuit̾ dictũ¬
iecit dic̃s. fec̃ eos : benedix̃ eos. Sut iã dixi diligentiꝰ in ꝯseqͣn¬
ti scriptura de hominis c̾atione reqͥremꝰ. Nc̃ aduertendũ est
qđ postea quã dirit ⁊sic ẽ factũ. statĩ subiecit. ⁊ uidit ds om̃a
que fecit ⁊ ecce bona ualde. y̾ intelligit᷑ potestas ⁊ facultas ipsa
data nature humane sum̃di ab escã pabulũ ag̾. ⁊ fructũ ligni
Adhoc enĩ intulit.⁊ sic ẽ factũ. ꝗd ab illo loco inchoau̾at uͥait.
Et dix̃ ds. Ecce dedi uobis pabulũ seminale. Nã si ad om̃ia ꝙͣ
supͣ dicta s̃. retulermꝰ qđ ait. ⁊ sic ẽ factũ. ꝯsequens erit ut fate¬

Expanded text:
arbitraretur ita factum, ut in homine singulari uterque sexus exprimeretur, sicut interdum nascuntur, quos androgynos vocant; ostendit se singularem numerum propter conjunctionis unitatem posuisse, et quod de viro mulier facta est, sicut postea manifestabitur, cum id quod hic breviter dictuiecit dicens: fecit eos et benedixit eos. sed, ut iam dixi, diligentius in consequenti scriptura de hominis creatione requiremus. Nunc aduertendum est, quod, posteaquam dixit: et sic est factum, statim subiecit: et uidit deus omnia, quae fecit, et ecce bondata naturae humanae sumendi ad escam pabulum agri et fructus ligni. Ad hoc enim intulit, Et sic est factum, quod ab illo loco inchoaverat, ubi ait, Et dixit Deus, Ecce dedi vobis pabulum seminale, etc. Nam si ad omnia quae supra dicta sunt, rettulerimus, quod ait: et sic est factum, consequens erit, ut fate
Abbreviated transcription (Latin):
modũ pͥmꝰ cãtus ẽ immortalis. qđ ei p̃stabat᷑ deligno ui¬
tȩ. ñ de cõstitutione nauure aqͦ ligno separatus ẽ cũ pec¬
casset ut posset moriꝰ ꝗͣ ñ peccasset posset ñ mori. Alorta¬
lis gͦ erat ꝯditione corporis. immortalis aũ beneficio con¬
ditoris. Si enĩ corpꝰ animale. utiq mortale: qͣa ⁊ mori po¬
terat. quã uis⁊ immortale idõ qͥa ⁊ñ mori potat. Neq e
nuĩ immortale qđ mori omnino ñ possit erit. ñ sp̃uale
qđ nobis futũ inresurrectione ꝓmittit᷑. ac ꝑ hoc illub a¬
nimale y ob hoc mortale. qđ ꝓpt̾ iusticiã spũale ficret.
⁊ ob hoc omim immortale. factũ ẽ ꝓpt̾ peccatũ ñ mor¬
tale qđ antea erat ẜ mortuũ. qđ potuisset ñ fieriꝰ si ħo
di expeccato parentũ hesit inꝓle: Animale :ͤ n.⁊ hoc cor¬
pus siẽ ⁊ pͥmi hõis fuit. ẜ hoc iã in ipso animalis gn̾e mul
to det̾uis ẽ: habet cnĩ necessitatẽ moriendi qđ illud ñ

Expanded text:
us est homo immortalis; quod ei praestabatur de ligno vitae, non de constitutione naturae: a quo ligno separatus est cum peccasset, ut posset mori, qui nisi peccasset posset non mori. Mortalis ergo erat conditione corporis animalis, immortalis autem beneficio Conditoris. Si enim corpus animale, utique mortale, quia et mori poterat; quamvis et immortale, ideo quia et non mori poterat. Neque enim immortale quod mori omnino non possit, erit nisi spirituale, quod nobis futurum in resurrectione promittitur. Ac per hoc illud animale et ob hoc mortale, quod propter justitiam spirituale fieret et ob hoc omni modo immortale, factum est propter peccatum non mortale, di ex peccato parentum haesit in prole? animale est enim et hoc corpus, sicut et primi hominis fuit; sed hoc iam in ipso animalis genere multo est deterius; habet enim necessitatem moriendi, quod illud non
Abbreviated transcription (Latin):
uabim᷑ gͦ spũ m̃iis nr̃e scđm imaginẽ eiꝰ q̃ c̾auit nos ꝗͣ
peccando ꝑdidit adã. renouabim᷑ aũ ⁊̃ carne cũ hoc corrup¬
pons animalis peccando meruisset. Deniq ñ ait apłs cor¬
pus qͥđe mortale ꝓpt̾ peccatũ. ẜ corpꝰ mortuũ ꝓpt̾ peccatũ
Illud qppe añ peccatũ ⁊ mortale scđm aliã ⁊ immortale¬

Expanded text:
m imaginem eius, qui creauit nos, quam peccando Adam perdidit. renouabimur autem etiam carne, cum hoc corrupporis animalis peccando meruisset. Denique non ait apostolus: corpus quidem mortale propter peccatum, sed: corpus mortuum propter peccatum. Illud quippe an
Abbreviated transcription (Latin):
sp̃s decarne ⁊ cũ carne ad u̾sus delectationẽ quã solus habet:¬
Uolus qͣppe habet ñ fallor illio desid̾iũ ñ cũ carnꝰ uolup¬
tate ł carnaliũ rerũ cupiditate ꝯmirtũ. qͦ desidat ⁊ befi¬
uelut cũ assumit᷑ eodex. cũ aliꝗͥd seribit᷑. legit᷑. disputat᷑. au¬
dit᷑. cũ demq panis frangit᷑ esurienti. ⁊ cet̾a humanitatĩ

Expanded text:
nis delectatio non sentitur. Carnem itaque concupiscentem adversus spn cum carnis uoluptate uel carnalium rerum cupiditate conmixtum, quo desiderat et defiuelut cum adsumitur codex, cum aliquid scribitur, legitur, disputatur, auditur, cum denique panis fr
Abbreviated transcription (Latin):
dicta ẽ caro ꝯcupiscẽ in eo qđ scđm ipsã facit anima. cũ ait
caro ꝯcupiscit. quẽ ad modũ dictũ ẽ auris audit. oculus u¬
det. Quis enĩ nescit qd̃ aĩa potiꝰ ⁊ ꝑ aurẽ aubiat.⁊ ꝑ oculũ
uideat᷑: Ita loqͥm. ⁊ cũ dicimꝰ manꝰ tua subuenit hõr. eum
aliqͥd porrecta manu dat᷑ qͦ cuiq subuenit᷑. Qđ si dc ip
sĩ fid̃i oculo ad quẽ ꝑtinet eredẽ que ꝑ carnẽ ñ uident᷑
dictũ ẽ. uidebit om̃is caro salutore dñi. ñ itiq nͥ deaiã q̃ uunt

Expanded text:
dicta est caro in eo, quod secundum ipsam facit anima, cum ait: caro concupiscit, quemadmodum dictum est: auris audit et oculus uidet, quis enim nescit, quod anima potius et per aurem audiat et per oculum uideat? ita loquimur et cum dicimus; manus tua subuenit homini, cum aliquid porrecta manu datur, quo cuiquam subueniatur. quodsi de ipso etiam fidei oculo, ad quem pertinet credere, quae per carnem non uidentur, dictum est: uidebit omnis caro salutare dei, non utique
Abbreviated transcription (Latin):
Etas quippe illa inse ipsa nichil egit ł boni ł mali Pmũ
ibi aĩa innocentissima ẽ. si eradã ꝓpagata ñ est. Unde¬
quomꝰ possit iuste ire in ꝯdẽpnationẽ si decorpore sine baptismo
enerit: Quisqs istã sententiã deaĩã tenens potuerit bemon¬
share mirandus ẽ. Uerissime qͥ ppe ac ueracissime sc̾ptũ ẽ. ca¬

Expanded text:
hil egit uel boni uel mali; proinde ibi anima innocentissima est, si ex Adam propagata non est. undequomodo possit iuste ire in condemnationem, si de corpore sine baptismo exierit, quisquis istam sententiam de anima tenens potuerit demonstrare mirandus est. Uerissime quippe ac ueracissime scriptum est: ca
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑ inobedientiã uniꝰ hoĩs peecatores ꝯstituti s̃ multi. itaꝑ
uniꝰ obedientiã iusti ꝯstituunt᷑ multi. Exhis enĩ u̾brs apłi
qͥ befendunt animarũ ꝓpaginẽ sententiã suã. sic astruere
moliunt᷑. si scd̾m soła carnẽ inqͥunt pot̾ intelligi peccatĩ
ł peccator: ñ cogim᷑ in his u̾brs ãpłĩ exparentibꝰ animas

Expanded text:
 inobedientiam unius hominis peccatores constituti sunt multi, ita et per unius obedientiam justi constituentur multi . Ex his enim verbis Apostoli, qui defendunt animarum propaginem, sententiam suam sic astruere moliuntur: Si secundum solam carnem, inquiunt, potest intelligi peccatum vel peccator, non cogimur in his verbis
Abbreviated transcription (Latin):
cundũ inqua fiunt ab illo ꝗͣ̃ om̃s natas bonas facit. S
absit ut cõtͣdicamꝰ apło. qͥ dic̃ ñdu nato nichil egisse
abhuc in rebeece ut̾o ostitutis. Sequestremꝰ gͦ paululũ
hoc delibro sapie testimoniũ. Neq enĩ negligendi s̃ seu
errent seu uerũ sapiant. ꝗͣ hoc specialit̃ ⁊ singularit̃ de

Expanded text:
uram, in qua fiunt ab illo, qui omnes naturas bonas facit. sed absit, ut contradicamus apostolo, qui dicit nondum natos nihil egisse adhuc in Rebeccae utero constitutis. sequestremus ergo . paululum hoc de libro Sapientiae testimonium; neque enim neglegendi sunt, seu errent seu uerum sapiant, qui hoc specialiter et singulariter de