comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
manducare panẽ : Ipseẽ obolus argenti : quia et
breue ẽ & eloquiũ dñi ẽ. habitantis incorde creden¬
tis. Qua enĩ dixerat superius dedisse secibos domui
a aron deuictimis u&eris testam̃ti : ubi ait: dedido miu
patristui omĩa quae sunt ignis filiorum iħł in escã
Hax quippe fuerant sacrifitia iudȩorũ. Ideo
ic dix̃ manducare panẽ qđ ẽ in nouo testam̃to sacrifici¬
idine p̃nuntiata sint. Tanta nunc manifestatio¬
ne clarescant
ñ frustra tam̃ moueri quispiã potest acdicere: Quo
modo confidimus uenire omia : quae in libris illis futura
p̃dicta sunt. si hoc ipsum quodibi diuinitus dictum
est domus tua : etdomus patr istui : transibunt corã
me in aet̃num: effectum habere non potuit : Om̃
uidimus illud sacer dotium suisse mutctũ. et quod
illi domui ꝓmissumẽ n& sperari aliquando con¬
plendũ : quia illud quodei reybato mutato quae suc¬
cedit. hoc potius p̃dicatur aeternum: Hoc quidic

Expanded text:
manducare panem; ipse est obolus argenti, quia et manducare panem; ipse est obolus argenti, quia et breue est et eloquium Domini est habitantis in corde credentis. Quia enim dixerat superius, dedisse se cibos domui Aaron de uictimis ueteris testamenti, ubi ait: Dedi domui patris tui omnia, quae sunt ignis filiorum Israel, in escam haec quippe fuerant sacrificia Iudaeorum: ideo hic dixit: Manducare panem, quod est in nouo testamento sacrificitudine praenuntiata sint, tanta nunc manifestatione clarescant, non frustra tamen moueri quispiam potest ac dicere: Quo modo confidimus uenire omnia, quae in libris illis uentura praedicta sunt, si hoc ipsum, quod ibi diuinitus dictum est: Domus tua et domus patris tui transibunt coram meinaeternum, effectum habere non potuit? quoniam uidemus illud sacerdotium fuisse mutatum, et quod illi domui promissum est. nec sperari aliquando conplendum, quia illud, quod ei reprobato mutatoque succedit, hoc potius praedicatur aeternum. Hoc qui dicit,
Abbreviated transcription (Latin):
facerdotidĩ et sacerdo tidõ: lactame in partem
sacerdotiitui. manducare panẽ. nolo inpairum
meorũ collocari honore : quinullus ẽ. lacta me
in partẽ sacer dotii tui. elegi enĩ ab iectus eẽ indo
tiu. Sacerdotium quippe hic ipsam plebẽ dic̃:
cuius plebis ille sacerdos ẽ mediator dĩ. et hominũ
regale sacerdotium: Quã uis ñ nulli sacrificiitu
sunt int̃pretati. ñ sacerdotitui : quod nihilominus
eundẽ significat populum xp̃ianũ unde dic̃ apłus
paulus. Vnus panis. unũ corpus muba sumus.
Quod ergo ad didit manducare panẽ : &iam
ipsums acrificiigenus eleganter & p̃ssit. de quodic̃
sacerdos ipse: Panisquẽ ego dedero: caro mea
ẽꝓscłi uita ipsum ẽ sacrificiũ non scđm ordinẽ
aaron sed scđm ordinẽ melchi sed& h. Quilegit
intellegat. Breuis itaq: ista confusio et salubrit̃ c̃fessio
humilis quadt̃ : lactame in partẽ sacer dotiitui

Expanded text:
sacerdoti Dei et sacerdoti Deo? Iacta me in partem sacerdoti Dei et sacerdoti Deo? Iacta me in partem sacerdotii tui, manducare panem. Nolo in patrum meorum conlocari honore, qui nullus est; iacta me in partem sacerdotii tui. Elegi enim abiectus esse in dotui. Sacerdotium quippe hic ipsam plebem dicit, cuius plebis ille sacerdos est mediator Dei et hominum,regale sacerdotium. Quamuis nonnulli \'sacrificii tui\' sint interpretati, non sacerdotii tui\'; quod nihilo minus eundem significat populum Christianum. Unde dicit apostolus Paulus: Unus panis, unum corpus multi sumus. Quod ergo addidit: Manducare panem, etiam ipsum sacrificii genus eleganter expressit, de quo dicit sacerdos ipse: Panis, quem eg4 dedero, caro mea est pro saeculi uita. Ipsum est sacrificium; non secundum ordinem Aaron, sed secundum ordinem Melchisedech, qui legit, intellegat. Breuis itaque ista confessio et salubriter humilis, qua dicitur: Iacta me in partem sacerdotii tui
Abbreviated transcription (Latin):
neliquiae ꝑ electionem grãe salue facte s̃. quia
detalib: reliquisbene intellegitur eẽ dequo dic¬
tum ẽ: Quisuperauerit indomotua. Prof&to
credit inxp̃m. sicut temporib: apłorũ & ipsa¬
plurimi credider unt Neq nunc de sunt ꝗ lic& raris¬
simae tam̃ credant et implour in eo quodiue iste ho¬
modi continuo secutus adiunx̃. Ueniet adorare
ei obolo argenti. Cuadorare nisiilli summo sacer¬
domq etds est : Neq enĩ in illo sacerdotio scđm ordi¬
nẽ aaron adhoc ueniebant homines ad tẽplum uł al¬
taredi. in sacerdotem ad orarent: Quid ẽ quod ait
obolo argenti: nisibreuitate ũbi fides: dequo com¬
memorat apłus dictum. Uerbum consummans
et breuiens faciet dñs suꝑterrã. Argentum
aũt ꝓ eloquio poni : spalmus testis ẽ ubi canitur
Nloquia dñi eloquia casta. argentum igne eami¬
natum Quidergo dicit iste qui uenit. ad orare

Expanded text:
reliquiae secundum electionem gratiae salvae sunt ; reliquiae secundum electionem gratiae salvae sunt ; de talibus enim residuis bene intelligitur esse quod dictum est, Qui superaverit in domo tua: profecto credit in Christum; sicut temporibus Apostolorum ex ipsaplurimi crediderunt; neque nunc desunt, qui, licet rarissime, tamen credant, et impletur in eis quod hic iste homo Dei continuo secutus adjunxit, Veniet adorare ei obolo argenti: cui adorare, nisi illi summo sacerdoti, qui et Deus est? Neque enim in illo sacerdotio secundum ordinem Aaron ad hoc ueniebant homines ad templum uel altare Dei, ut sacerdotem adorarent. Quid est autem quod ait: Obolo argenti, nisi breuitate uerbi fidei, de quo commemorat apostolus dictum: Verbum consummans et breuians faciet Dominus super terram? Argentum autem pro eloquio poni psalmus testis est, ubi canitur: Eloquia Domini eloquia casta, argentum igne examinatum. Quid ergo dicit iste, qui uenit adorare
Abbreviated transcription (Latin):
tuarum ꝓtegesme. Vt in tellegant homines deilla
in effabili natura . ñ ꝓprus sed translatis rerũ uocabu¬
lis istadici: Quod uero adiugitur. eterique
superauerit indo motua ueniet adorare ei: non
ꝓpriae dedomo dr̃ hiuus eli. sed illius aaronde
qua usque aduentũ ihu xp̃i homines remanser̃.
Dequo genere &iam nunc usque non desunt: Nã
deilla domo huius heli:iam supra dictũ erat : etomis
ꝗ superauerit domustuae decidex ingladio uirorũ:
Quomodo ergo uere hic dici potuit. eter it qui supe¬
rauerit indomotua ueniet ad orare ei sullud ẽ
uerũ quodultore gladio nemo indesuꝑerit : nisi
quia illos intellegi uoluit quiꝑtinent ad stir pem
sed illius totius sacer dotii scđm ordinẽ a aron
ergo sideillis ẽ praedistinatis reliquiis de quibus
alius ꝓph&a dixit. Reliquiae saluȩ sient.
Vnde etapłus : sicergo inquit etin hoc tẽpore

Expanded text:
tuarum proteges me; ut intellegant homines de illa tuarum proteges me; ut intellegant homines de illa ineffabili natura, non propriis, sed translatis rerum uocabulis ista dici. Quod uero adiungitur: Et erit, qui superauerit in domo tua, ueniet adorare ei, non proprie de domo dicitur huius Heli. sed illius Aaron, de qua usque ad aduentum Iesu Christi homines remanserunt, de quo genere etiam nunc usque- non desunt. Nam de illa domo huius Heli iam supra dictum erat: Et omnis qui superauerit domus tuae, decident in gladio uirorum. Quo modo ergo hic uere dici potuit: Et erit, qui superauerit in domo tua, ueniet adorare ei, si illud est uerum, quod ultore gladio nemo inde superarit? nisi quia illos intellegi uoluit, qui pertinent ad stirpem, sed illius totius sacerdotii secundum ordinem Aaron. Ergo si de illis est praedestinatis reliquiis, de qalius propheta dixit: Reliquiae salvae fient . Unde et Apostolus: Sic ergo, inquit, et in hoc tempore
Abbreviated transcription (Latin):
aeterna et suꝑna ierusalem Ettransibit inquit
corã xpomeo om̃ib dieb Transibit dixit con¬
ũ sabitur sicut superuis dixerat dedomo a aron.
Dixi domustua. etdomus patr istui transibunt
corã me in a et̃num. Quod aut ait coramxpo
meo transibit. deipsa domo utiq intellegendum
est non deillo sacerdote. qui ẽ xp̃s ipse mediator
atq saluatos. Domus ergo eius coram illo transibit
potest transibit et intellegi demorte aduitam
omnib: diebus quibus ꝑagitur usq: infinẽ scłi
huius ista mortaditas: Quodait aũt ds per¬
ꝗ omĩa quae incordemeo: etque in anima mea
faciat: non arbitremur habere animã dm. cũ
sitconditor anima: sedita hoc dedõ tropiaeñ pro¬
priae dr̃ sic̃ manus et pedes ctalia corporis membra
Etnescđm hax credatur homo in carnis huuis efsi¬
gies facius adimaginẽ dĩ aduntur et alae quas
utiq: ñ hab& homo et dr̃ dõ. sub umbra alarum

Expanded text:
aeterna et superna Hierusalem. Et transibit, inquit, aeterna et superna Hierusalem. Et transibit, inquit, coram Christo meo omnibus diebus. Transibit dixit \'conuersabitur\'; sicut superius dixerat de domo Aaron: Dixi: Domus tua et domus patris tui transibunt coram me in aeternum. Quod autem ait: Coram Christo meo transibit, de ipsa domo utique intellegendum est, non de illo sacerdote, qui est Christus ipse mediator adque saluator. Domus ergo eius coram illo transibit. Potest et transibit intellegi de morte ad uitam, omnibus diebus, quibus peragitur usque in finem saeculi huius ista mortalitas. Quod autem ait Deus: Qui omnia quae in corde meo et quae in anima mea faciat: non arbitremur habere animam Deum, cum sit conditor animae; sed ita hoc de Deo tropice, non proprie dicitur, sicut manus et pes et alia corporis membra. Et ne secundum hoc credatur homo in carnis huius effigie factus ad imaginem Dei, adduntur et alae, quas utique non habet homo, et dicitur Deo: Sub umbra alarum
Abbreviated transcription (Latin):
crificium xp̃ianorum toto orbe pollere sibi aut
honorẽ illum magnũ eẽ subtractum deficiunt
oculi eĩ etdefluit anima eius tabe meroris.
Propriae autẽ ad huiusdomũ heli: cui hax dice¬
bantur quod sequitur ꝑtinet.: Etom̃ĩs qui supe¬
rauerit domꝰ tuae decid& ingladio uirorum
et hocubi signũ quod ueni& suꝑ duos filiostuos
hos ofni etfinees die uno mori&ur ambo Hor
ergo signũ factũ ẽ mutandi sacer dotii dedomo
huius quo signo significatũ ẽ mutandum sacer¬
dotium domus acron Mors quippe filiorũ
huius significauit mortẽ ñ hominũ sed ipsius
sacerdotii defiliis a aron. Quod aũt sequitur
ad illum iamꝑtin& sacer dotem cuius figuram
gessit huic succedendo samuhel. pro inde quae
sequntur dexp̃o iħu noui testamenti uero sacer¬
dote dicuntur.: Etsuscitabo mihi sacerdotẽ fidelẽ
ꝗomĩa incordemcosunt et quae in anima mea
faciat. Et aedificabo domumei fidelẽ. Ipsa est

Expanded text:
crificium Christianorum toto orbe pollere, sibi autem crificium Christianorum toto orbe pollere, sibi autem honorem illum magnum esse subtractum, deficiunt oculi eius et defluit anima eius tabe maeroris. Proprie autem ad huius domum Heli, cui haec dicebantur, quod sequitur pertinet: Et omnia qui superauerit domus tuae, decident in gladio uirorum. Et hoc tibi signum, quod ueniet super duos filios tuos hos, Ophni et Phinees: die uno morientur ambo. Hoc ergo signum factum est mutandi sacerdotii de domo huius. quo signo significatum est mutandum sacerdotium domus Aaron. Mors quippe filiorum huius significauit mortem non hominum, sed ipsius sacerdotii de filiis Aaron. Quod autem sequitur, ad illum iam pertinet sacerdotem, cuius figuram gessit huic succedendo Samuel. Proinde quae sequuntur, de Christo Iesu noui testamenti uero sacerdote dicuntur: Et suscitabo mihi sacerdotem fidelem, omnia quae in corde meo et quae in anima mea faciat; et aedificabo ei domum fidelem. Ipsa est
Abbreviated transcription (Latin):
institutus. decuius ꝓgenie ceteri sequerentur supe¬
riora de monstrant ubi ait: Reuelatus sum ad
domũ patris tui cumeẽnt int̾ra aegrpti. serui in
domofarao. etelegi domui patr istui x omnib: scep¬
trisi ħł mihi sacerdotio fungi. Quis patrum fuit
huius in illa aegrptia seruitute. unde cũ libera¬
tieẽtit electus ẽ aelsa cerdotium nisi aaron
dehuius ergo stirpe. isto loco dix̃ futurum fuisse.
uiñ eent ulterius sacerdotes quodiam uidemus im¬
pl&um. Uigilet fides praesto sunt res. cernunt᷑
tenentur. et uidere nolentiũ oculis ingeruntus:
Ecce in quit dies ueniunt: et e terminabosemen
tuum et sem̃ domus patristui: etñerit tibi senior
indomomea omnibus dieb: etuirum & stermina¬
bo tibi ab altarimeo utdeficiant oculi eĩ : et de¬
fluat anima eĩ. Ecce dies qui ꝓnuntiati sunt
iam uener̃: nullus sac cerdos ẽ scđm ordinẽ a a ron
Et quicũq & eius genere est homoreum uidit sa¬

Expanded text:
institutus, de cujus progenie caeteri sequerentur, supeinstitutus, de cujus progenie caeteri sequerentur, superiora demonstrant, ubi ait: « Revelatus sum ad domum patris tui, cum essent in terra Aegypti servi in domo Pharaonis: et elegi domum patris tui ex omnibus sceptris Israel mihi sacerdotio fungi. hujus in illa Aegyptia servitute? Unde cum liberati essent, quis electus est ad sacerdotium, nisi Aaron? De hujus ergo stirpe isto loco dixit futurum fuisse ut non essent ulterius sacerdotes, quod jam videmus impletum. Vigilet fides, praesto sunt tres, cernuntur, tenentur, et videre nolentium oculis ingeruntur. Ecce, inquit, dies veniunt, et prtuum, et semen patris tui, et non erit tibi senior in domo mea omnibus diebus. Et virum exterminabo tibi ab altari meo, ut deficiant oculi ejus, et defluat anima ejus . Ecce dies qui praenuntiam uenerunt. Nullus sacerdos est secundum ordinem Aaron; et quicumque ex eius genere est homo. cum uidet sa
Abbreviated transcription (Latin):
uere ꝑtinebat ad nouũ ꝓphetia facti : etiã ipsa ñ
uerbi Id scilicet facto significans: quod uero
adheli sacer dotẽ dictũ ẽ ꝑ ꝓph&am . Nam fuer̃
postea sacerdotes & genere a aron. sicut sadochet
abiathar regnante dauid: et alii deinceps ante quã
tẽpus ueniret quo ista quaedes acerdotio mutan¬
do tanto ante praedicta sunt effici ꝑ xp̃m oportebat:
Quis autẽ nunc fideli oculo hax intuens non uideat
cẽ conpl&a : quando quidẽ nullum taberna¬
culum. nullum templum: nullum altare: nullũ
sacrificium : etideo na ullus sacerdos remansit
uid eis quibus ut desemine a aron ordinaretur
indi fuerat legemandacd̃ .: Euod et luc cõ memo¬
ratũ ẽ illo
patrifuui transibunt coramme usque in aeter num.
Etnunc dic̃ dñs nequaqua. sed glorificantes me
glorificabo et qui mes pernit sꝑnetur. Quodenĩ
nominat domus patris eius: ñ eũ deꝓximopatre
dicere : sed deillo a aronqui primus sacerdos ẽ

Expanded text:
uero pertinebat ad nouum prophetia facti etiam ipsa, non uero pertinebat ad nouum prophetia facti etiam ipsa, non uerbi, id scilicet facto significans, quod uerbo ad Heli sacerdotem dictum est per prophetam. Nam fuerunt postea sacerdotes ex genere Aaron, sicut Sadoc et Abiathar, regnante Dauid, et alii deinceps, antequam tempus ueniret, quo ista, quae de sacerdotio mutando tanto ante praedicta sunt, effici per Christum oportebat. Quis autem nunc fideli oculo haec intuens non uideat esse conpleta? Quando quidem nullum tabernaculum, nullum templum, nullum altare, nullum sacrificium et ideo nec ullus sacerdos remansit ludaeis, quibus, ut de semine Aaron ordinaretur, in Dei fuerat lege mandatum. Quod et hic commemoratum est illopatris tui permanebunt coram me usque in aeternum; et nunc dicit Dominus: Nequaquam, sed glorificantes me glorificabo, et qui me spernit spernetur » nominat domum patris ejus, non eum de proximo patre dicere, sed de illo Aaron qui primus sacerdos est
Abbreviated transcription (Latin):
sem̃ tuum aet sem̃ domus patristui. et ñer it senior¬
tibi indomomea omnib: diebus. etuirum &stermi¬
nabo tibi ab altarimeo ut deficiant oculi eius et de¬
tuae decidet ingladio uirorum: Et hoctibi signũ
qđ ueniet suꝑ duos filiostuos ofni et finees. una die
lem. qui omnia quas̃ incordemeo etque in anima¬
mea faciat: et aedificabo eidomũ fidelem. et
transibit coram xp̃o meo diebus omnibus. Eterit
qui superauerit indo motua ueniet ad orare ei
obolo argenti dicens: lactame inunam partẽ
sacerdotutui manducare panem. Non est
utdicatur ista ꝓphetia ubi sacer dotii ueter istanta
manifestanone p̃nuntiata mutatio ẽ in samuele
fuisse conpleta. Quãquã enim non esset dealia
tribusamuhel : quã quae constituta fuerat ad ño
ut seruiret altari: Tam̃ non erat defiliis aaron:
cuius ꝓgenies fuerat deputata undefierent sacer¬
dotes. Ac ꝑhoc in ea quoq regesta cadem muta
ẽ etaduentus testamentũ ꝓpriae. figurae

Expanded text:
semen tuum et semen patris tui, et non erit tibi senex in domo mea omnibus diebus, et uirum disperdam tibi a sacrario meo, ut deficiant oculi eius, et detitudo e domo tua decidet in gladio uirorum. et hoc tibi signum, quod ueniet super duos filios tuos hos Ofni et Finees, in uno die lem, qui omnia, quae sunt in corde meo, faciat; et aedificabo ei domum fidelem, et traqui superauerit in domo tua, ueniet adorare ei obolo argenti dicens: lacta me in unam partem sacerdotii tui manducare panem. Non est ut dicatur ista prophetia, ubi sacerdotii ueteris tanta manifestatione praenuntiata mutatio est, in Samuele fuisse conpleta. Quamquam enim non esset de alia tribu Samuel, quam quae constituta. fuerat a Domino, ut seruiret altari, tamen non erat de filiis Aaron, cuius progenies fuerat deputata, unde fierent sacerdotes; ac per hoc in ea quoque re gesta eadem mutatest, et ad uetus testamentum proprie, figurate
Abbreviated transcription (Latin):
palchr itudine tua intende ꝓ spere ꝓcede &
Iregna. Propt̃ ueritatẽ etmans uecudinẽ &
iustitiã. et deducet temirabilit dexteraetua
Sogitae tuae acutaȩ potentissim& populi
subte cadent incorde in imicorũ regis

Expanded text:
ede, et regna. Propter veritatem et mansuetudinem et justitiam; et deducet te mirabiliter dextera tua. Sagittae tuae acutae potentissimae. Populi sub te cadent, in corde inimicorum regis.
Abbreviated transcription (Latin):
q dererum natura opinionẽ.: non etũ exuna
re sic̃ thales exhumore sed exsuis ꝓpruspri¬
cipiis quasq resnasciputauit: quereru
principia singalarũ eẽ credidit insinta
& intiuinerabiles mundos gigaere: & quae¬
cumq in eisoriunt᷑ eosq: mundos dissolui: mod
iterum gigni estimaũ. quanta quisq etas
sua manere potuerit: nec ipse aliquid diuinae
mentiuilus rerum operibus tribuens. Iste aua:¬
ximender discipulum & successorem reliquid
quiom̃s rerum causas aeriiusinito dedit nec
deos negauit: nontam̃ ab ipsis aerem factum:

Expanded text:
tque de rerum natura opinionem. Non enim ex una tque de rerum natura opinionem. Non enim ex una re, sicut Thales ex umore, sed ex suis propriis principiis quasque res nasci putauit. Quae rerum principia singularum esse credidit infinita, et innumerabiles mundos gignere et quaecumque in eis oriuntur; eosque mundos modo dissolui, modo iterum gigni existimauit, quanta quisque aetate sua manere potuerit; nec ipse aliquid diuinae menti in his rerum operibus tribuens. Iste Anaximenen discipulum et successorem reliquit, qui omnes rerum causas aeri infinito dedit, nec deos negauit aut tacuit; non tamen ab ipsis aerem factum
Abbreviated transcription (Latin):
uste interrogatus quidꝓfiteret᷑. philosoplũ
se eẽ respondit: Idẽ studiosum ⁊ł amatorem
a pientiaesqm̃ sapientẽ prostteri aro gantis¬
oͣ  imũ uidebatur: Ioni ciuero generis princeps
tasesuut thales milesius. unius illoꝵ septẽ. qui st̃
sã ppellati s apientes sed illis exuitȩ genere¬
distinguebatur. & quibusdam preceptis adbe¬
ne uiuendũ accõmodatis. Iste aut̃ thiales ut suc¬
cessores &iã propagaret: rerum naturam scru
tatus suasque disputationes litteris mandans¬
nitut. enin̾uit: maximeq ad mirabilis extiut qđ
astrologiae numeris conpreliensus defietus
solis & lunae. &uam p̃dicerepotuit: aquam
tamen putauit rerum eẽ principiũ &
hinc om̃a elementa mundi ĩpsumq mundũ
& quae in eogignant᷑ existere: nihi laut̃ liuic
operiquod mundo considerato tammitabi¬
le aspicimus exdiuinamente p̃pasuit. hiue
successit anaximender eĩ ad uitor. mutaũ¬

Expanded text:
iste interrogatus, quid profiteretur, philosophum iste interrogatus, quid profiteretur, philosophum se esse respondit, id est studiosum uel amatorem sapientiae; quoniam sapientem profiteri adrogantissimum uidebatur. Ionici uero generis princeps fuit Thales Milesius, unus illorum septem, qui sunt appellati sapientes. Sed illi sexdistinguebantur et quibusdam preceptis ad bene vivendum accommodatis. Iste autem Thales, ut successores propagaret, rerum tatus suasque disputationes litteris mandans eminuit maximeque admirabilis extitit, quod astrologiae numeris conprehensis defectus solis et lunae etiam praedicere potuit. Aquam tamen putauit rerum esse principium et hinc omnia elementa mundi ipsumque mundum et quae in eo gignuntur existere. Nihil autem huic operi, quod mundo considerato tam mirabile aspicimus, ex diuina mente praeposuit. Huic successit Anaximander, eius auditor, mutaui
Abbreviated transcription (Latin):
mundũ istum uisibilẽqͥ sepae caeli & terrae nomine
nuncupatur. sed & iã omnẽ omnino animã secerit:
& quitationalem & intellectualẽ cuius generis
anima humana ẽ: participatione sui luminis in cõ¬
mut abilis&& incorporeibeatã fecerit : hosphuiloso¬
plios platonicos appellatos aplatone doctore
uoc abulo deriuato nullus quibos uł tenuiter
audiuit ignorat: Delioc igitur platone que
necessaria p̃senti questioni existimo. breuiter
attingam ꝓrius illos commemorans qui eum
in eodem genere litterarum tempore p̃cessert¬
uoin terceteras gentium clarior babetur: duo
plulosophoꝵ genera traduntur. unũ italicũ
exeaparte italiae que quoudã magnae grecia
nuncupataẽ: alterum ionicũ in eis terris
ubi &nuncgrecia nominat᷑. Italicum genus
auctorem habuit pytagoram samiũ: aquodiũ
pert̃ ipsum plulo sophue nomen exortũ: nam
cumantea sapientes appellarent᷑. qui modo quo¬
dam laudabilis uitae aliis prestare uidebant᷑

Expanded text:
nomine nuncupatur, sed etiam omnem omnino animam fecerit, et qui rationalem et intellectualem. cuius generis anima humana est, participatione sui luminis incommutabilis et incorporei beatam facit. Hos philosophos Platonicos appellatos a Platone doctore uocabulo deriuato nullus, qui haec uel tenuiter audiuit, ignorat. De hoc igitur Platone, quae necessaria praesenti quaestioni existimo, breuiter adtingam, prius illos commemorans, qui eum in eodem genere litterarum tempore praecesserinter ceteras gentium clarior habetur, duo philosophorum genera traduntur: unum Italicum ex ea parte Italiae, quae quondam magna Graecia nuncupata est; alterum Ionicum in eis terris, ubi et nunc Graecia nominatur. Italicum genus auctorem habuit Pythagoram Samium, a quo\' etiam ferunt ipsum philosophiae nomen exortum. Nam cum antea sapientes appellarentur, qui modo quodam laudabilis uitae aliis praestare uidebantur,
Abbreviated transcription (Latin):
ut cũq defensa ẽ reperire potuerunt se d
inillo colle constitatis aurouitã saltẽ uendider̃
Quã essife ⁊ oraperem̃ possent possent tam̃ obsi¬
dione consumere: Godii uero tã multissena¬
torib peꝑcer̃: ustnagis irũsit qđ aliquos ꝑe¬
merunt aturo syllauiuo adhuc mario ipsũ
capitoliũ quoqugallis turũ fuit: ad decer
DE CTCLIT̃ DĨ LIS .III.
nendas caedes uictor insedit et ũruga
marius lapsus eẽt felocior crudeliorq reditu¬
rus iste incipitolio ꝑsenatus etiã consultũ multos
uita rebq priuauit: Marianis aũt partibus fella
absente quid scm.cuixarcerent fuit : quando
mucio ciursenatori pontisiciarã ipsam ubierant
utaiunt fata romana miseris ambienti amplexib
non peꝑcer̃: Syllana porro tabula illa postrema:
utomittamus illas innumerabiles mortes plures
iugulauit senatores quã gothi uel expoliare

Expanded text:
utcumque defensa est, reperire potuerunt; sed utcumque defensa est, reperire potuerunt; sed in illo colle constitutis auro uitam saltem uendiderunt, quam etsi ferro rapere non possent, possent tamen obsidione consumere: Gothi uero tam multis senatoribus pepercerunt. ut magis mirum sit quod aliquos peremerunt. At uero Sylla uiuo adhuc Mario ipsum Capitolium, quod a Gallis tutum fuit, ad deceruit et uicit. Illud enim prostrauit armatos, ista nendas caedes uictor insedit, et cum fuga Marius elapsus esset ferocior cruentiorque rediturus, . iste in Capitolio per senatus etiam consultum multos uita rebusque priuauit : Marianis autem partibus Sylla absente quid sanctum cui parcerent fuit, quando Mucio ciui senatori pontifici aram ipsam, ubi erant ut aiunt fata Romana, miseris ambienti amplexibus non pepercerunt? Syllana porro tabula illa postrema, ut omittamus alias innumerabiles mortes, plures iugulauit senatores, quam Gothi uel spoliare
Abbreviated transcription (Latin):
s utflo prostrauerat: In urbe aũt tota quẽ uellet
sullanus quisq: feriebat : unde tot funera
numerari omnino non poterant edoneosyllȩ
suggereretur sinendo sẽẽ aliquos uniere
ut eẽnt quib possent imperare qui uiceram¬
sao ł unc iam cohibita quaehac atq hacpasim
furibunda fereba fͣlicentia iugulandi.tabula
illa cũ magnagratulatione propositaẽ : quaeho¬
minum exutroq ordine splendido equestriscili su¬
cet atq: senatorio: occidendorũ acproscribendo¬
rũ duo milia continebat. Contristabat᷑ nume naret ł ocude
ex terar ũ gentiũ : qua e seuitia barbarorũ
huic deciuib uctoriae ciuiũ cõparari potẽ
Quidroma fune stius tetrius amariusq uidit
utiũ olimgallor ũ et paulo ante gothorũ¬
inruptionẽ anmarũ et syllȩ aliorũq in eo¬
rum partib uirorũ carissimorũ tãquam
suorũ luminũ in sua membra ferocitatẽ
galli quidẽ trucidauer̃senatũ quic quid
ẽ urbe tota prerarcẽ capitolinã qua sola

Expanded text:
o prostrauerat. In Urbe autem tota quem uellet Syllanus quisque feriebat, unde tot funera numerari omnino non poterant, donec Syllae suggereretur sinendos esse aliquos uiuere, ut essent quibus possent imperare qui uicerant. Tunc iam cohibita quae hac adque iliac passim furibunda ferebatur licentia iugulandi, tabula illa cum magna gratulatione proposita est, quae hominum ex utroque ordine splendido, equestri scilicet adque senatorio, occidendorum ac proscribendorum duo milia continebat. Contristabat numerus, sedexterarum gentium, quae saeuitia barbarorum huic de ciuibus uictoriae ciuium conparari potest? Quid Roma funestius taetrius amariusque uidit, utrum olim Gallorum et paulo ante Gothoruinruptionem, an Marii et Syllae aliorumque in eorum partibus uirorum clarissimorum tamquam suGalli quidem trucidaverunt senatum, quidquid ejus in Urbe tota, praeter arcem Capitolinam, quae sola
Abbreviated transcription (Latin):
faciunt fecundiorẽ : quanto magis cũder̃ta
qua ecurandis funerib: condendisq corporib
defuntorũ adhiberi solent ñ essiciunt miseros
inocultis piorũ sedib: iam quietos : At ꝑhocqño
ista cada uerib xp̃ianorũ in illa inagnȩ urbis.
uel eniã aliorũ oppidorũ uastatione desuer̃
nec uiuorũ culpa ẽ ꝗ ñ potuer̃ ista p̃bere: nec
huius etiã cladis magna solacia: ẜuer̃ in cape

Expanded text:
faciunt fecundiorem: quanto magis, cum desunt ea, quae curandis funeribus condendisque corporibus defunctorum adhiberi solent, non efficiunt miseros in occultis piorum sedibus iam quietos! ac per hoc, quando ista cadaueribus Christianorum in illa magnae urbis uel etiam aliorum oppidorum uastatione defuerunt, nec uiuorum culpa est, qui non potuerunt ista praebere, nec hujus etiam cladis magna solatia. Fuerunt in cap
Abbreviated transcription (Latin):
exhibeant : deipsis quoq diistres conscripsit extenos
ut quinquies terni quinde cimfierent: Sunt aut̃¬
ia omnes ut diximus sedecim. Qui aetistorũ exordio
unũ singularẽ qui prius de omnib: loqueretur
apposuit. Quo absoluto consequenter exilla
quinq ꝑtita distributione tres p̃cedentes ꝗad ho¬
mines ꝑtinent. lt a subdiuisit. ut primus sit de
pontificib: secundus deaugurib: Tertius dequins¬
decim uirissacrorũ secundos tres ad locapti¬
nentes lta ut in uno eorũ de sacellis altero de
sacris ȩdib: diceret tertio delocis religiossis.

Expanded text:
exhibeant, de ipsis quoque dis tres conscripsit extremos, exhibeant, de ipsis quoque dis tres conscripsit extremos, ut quinquies terni quindecim fierent. Sunt autem omnes, ut diximus, sedecim, quia et istorum exordio unum singularem, qui prius de omnibus loqueretur, adposuit. Quo absoluto consequenter ex illa quinquepertita distributione tres praecedentes, qui ad homines pertinent, ita subdiuisit, ut primus sit de pontificibus, secundus de auguribus, tertius de quindecimuiris sacrorum; secundos tres ad loca pertinentes, ita ut in uno eorum de sacellis, altero de sacris aedibus diceret, tertio de locis religiosis
Abbreviated transcription (Latin):
imanis uiginti quattuor: diuinis sedecĩ mibuit
lstã secutus inea partinone rationẽ : uirerum
humanarũ libros senos quattuor partib daret
intendit enĩ ꝗagant ubi agant quando agant.
quidagant. Insex itaq primis. de hominib: crp¬
sit. in secundis sex delocis : Sex tertios detẽporib:
sex quartos : eosdẽq postremos dereb absoluit
Quater aũt seni: ui ginti & quattuos fiunt:
Sedunũ singularẽ ꝗ cõmunit̃ prius de omnib
loqueret̃ in capite posuit: In diuinis identidẽ
reb: eađẽ ab illo diuisionisforma seruata est
Quantũ attinet adea quaediis ex hibenda sunt
exhibȩnt̃ enĩ ab hominib: in locis et tẽporib sacra
Haec quattuor quae dixilibris conplexus et̃nis
Nam tres priores dehominib scripsit sequentes
delocis tertios detẽporib: quartos desacris
ma distinctione commendans. Sed quia por¬
tebat dicere. et maxiaeid expectabat̃ quibus

Expanded text:
manis viginti quinque, divinis sedecim tribuit: manis viginti quinque, divinis sedecim tribuit: istam secutus in ea partitione rationem, ut rerum humanarum libros senos quatuor partibus daret. Intendit enim qui agant, ubi agant, quando agant, quid agant. In sex itaque primis de hominibus scripsit, in secundis sex de locis, sex tertios de temporibus, sex quartos eosdemque postremos de rebus absolvit. Quater autem seni, viginti et quatuor fiunt. Sed unum singularem, qui communiter prius de omnibus loqueretur, in capite posuit. In divinis identidem rebus eadem ab illo divisionis forma servata est, quantum attinet ad ea quae diis exhibeExhibentur enim ab hominibus in locis et temporibus sacra. Haec quattuor, quae dixi, libris conplexus est ternis: nam tres priores de hominibus scripsit, sequentes de locis, tertios de temporibus, quartos de sacris,ma distinctione commendans. Sed quia oportebat dicere et maxime id expectabatur, quibus
Abbreviated transcription (Latin):
onẽ sed ad suꝑstitionẽ diceret ꝑtinere : nescio
utrũ tam multa in eis ridenda contempnenda.
detestanda conscriberet: Cũ uero deeosdẽ ita
coluerit : colendosq censuerit: ut in eo ipso ope¬
relitterarũ suarũ dicat setimere nepereant:
Non in cursu hostili sed ciuiũ neglegentia de
qua illos uelutruina liberari a sedicit. et in me¬
moria bonorũ ꝑ eiꝰ modi librosre condiatq
seruari.utiliore cura quã metellus deincen¬
dio sacra uestalia : & aeneas detroiano excidio
penates liberasse p̃dicat̃ : et tam̃ ea legenda
seculis ꝓdit quae a sapientib: epinsi pientibus
merito abicienda etueritati religionis inimi¬
cissima iudicent̃ : qui dexistimare debemusnisi
dine aclegib & tam̃ ea quib: mouebat̃ sub specie
cõmendandȩ religionis tacere noluisse : Qua III
draginta etunũ libros seripsit antiquitatum:
hos in reshumanas diuinasq diuisit. Reb hu¬

Expanded text:
ionem, sed ad superstitionem diceret pertinere, nescio ionem, sed ad superstitionem diceret pertinere, nescio utrum tam multa in eis ridenda contemnenda detestanda conscriberet. Cum uero deos eosdem ita coluerit colendosque censuerit, ut in eo ipso opere litterarum suarum dicat se timere ne pereant, non incursu hostili, sed ciuium neglegentia, de qua illos uelut ruina liberari a se dicit et in memoria bonorum per eius modi libros recondi adque seruari utiliore cura, quam qua Metellus de incendio sacra Vestalia et Aeneas de Troiano excidio penates liberasse praedicatur; et tamen ea legenda aeculis prodit, quae a sapientibus et insipientibus merito abicienda et ueritati religionis inimicissima iudicentur: quid existimare debemus nisidine ac legibus, et tamen ea quibus mouebatur sub specie commendandae religionis tacere noluisse. CAPUT IIIdraginta et unum libros scripsit Antiquitatum: hos in res humanas divinasque divisit, rebus hu
Abbreviated transcription (Latin):
opera p̃dicaret: nos inquit in nr̃a urbe peregri¬
nantes errantesq tã quã hospites. tui libri quasi
domũ reduxer̃ ut possemus aliquando. qui et
ubi essemus agnoscere. Iuaetatẽ patriae : tude¬
scriptiones tẽporũ. tusacrorũ iura. iusacerdo¬
tũ. iud omesticã : Tupublicã disciplinã : Tusedẽ
regionũ locorũ ꝙ Tuomniũ diuinarũ humana¬
rũq rerũ nomina: genera: officia: causas a peru¬
isti: Iste igit̃ uir tam insignis excellentisq peritiae
et qđ deillo etiã terentianus elegantissimouer¬
siculo breuit̃ait : uir doctissimus undetumq
uarroquitã multa legit . ut aliquidei scriberesua¬
cuisse miremur: Tammulta scripsit : quã mul¬
ta ute quẽ quã legere pot uisse creclamus: Iste.
in quã uirtantus ingenio tantusq doctrina:
sirerũ uelut diuinarũ dequib scribit oppug¬
nator essetatq: destructor easq: non adrelig¬

Expanded text:
opera praedicaret, Nos, inquit, in nostra urbe peregriopera praedicaret, Nos, inquit, in nostra urbe peregrinantes errantesque, tanquam hospites, tui libri quasi domum reduxerunt, ut possemus aliquando qui et ubi essemus agnoscere. Tu aetatem patriae, tu descriptiones temporum, tu sacrorum jura, tu sacerdotum, tu domesticam, tu publicam disciplinam, tu sederegionum locorum, tu omnium diuinarum humanarumque rerum nomina genera, officia causas aperuisti.\' Iste igitur uir tam insignis excellentisque peritiae et, quod de illo etiam Terentianus elegantissimo uel\'siculo breuiter ait: Vir doctissimus undecumque Varro, qui tam multa legit, ut aliquid ei scribere uacuisse miremur; tam multa scripsit, quam multa uix quemquam legere potuisse credamus: iste, inquam, uir tantus ingenio tantusque doctrina, si rerum uelut diuinarum, de quibus scribit, obpugnator esset adque destructor easque non ad relig
Abbreviated transcription (Latin):
quis inuenit doctus : q̃ uis considerauit atentius
Quitam etsiminus ẽ. sua uiseloquio doctrina
tam̃ atq sententis ita refertus est : Utin omni
eruditione quã nos saecularẽ illi aũt̃ liberalem
uocant studiosũ rerum tantũ iste doceat.
quantũ studiosũ uerborũ cicero delectat.
Deniq & ipse tullius huic taletestimoniũ ꝑhibet
utin libris achademicis dicat eã qua cibiuersatur¬
dissputationẽ se habuisse cũ marco uarrone. homine
inquit omniũ facile acutissimo: & sine ulla dubitati¬
Sed omniũ inquit facile acutissimo. Etneis libris
iđẽ achademicis ubi cuncta dubitanda ẽẽ con¬
dendit addidit sine ulla dubitatione doctissi¬
mo: Profecto dehacresicerat certus ui auferret
dubitationẽ quasolet in omnib: adhibere Tãquã
de hoc unoretiã proachademicorũ dubitatione
disputaturus se achademicũ fuisset oblitus
in primo aut̃ libro cũ eiusdẽ uarronis litteraria

Expanded text:
quis inuenit doctius? quis considerauit adtentius? quis inuenit doctius? quis considerauit adtentius? qtamen adque sententiis ita refertus est, ut in omni eruditione, quam nos saecularem, illi autem liberalem uocant, studiosum rerum tantum iste doceat, quantum studiosum -uerborum Cicero delectat. Denique et ipse Tullius huic tale testimonium perhibet, ut in libris Academicis dicat eam, quae ibi uersaturdisputationem se habuisse cum Marco Varrone, homine, inquit, omnium facile acutissimo et sine ulla dubitatised \'omnium, inquit, facile acutissimo, et in eis libris. id est Academicis, ubi cuncta dubitanda esse contendit, addidit \'sine ulla dubitatione doctissimo\'. Profecto de hac re sic erat certus, ut auferret dubitationem, quam solet in omnibus adhibere, tamquam de hoc uno etiam pro Academicorum dubitatione disIn primo autem libro cum ejusdem Varronis litteraria
Abbreviated transcription (Latin):
uita potestas nulla eẽt ute ande saltẽ aetatẽ.
qua eb arba induit᷑ ipsa prestaret: Nunc uero
cũ earũ culeus tec propt̃ ista ipsa quae putant eis
subdita sit necessarius: qui aet multi colentesiuuen¬
tatẽ deam minime in illa aetate uiguer̃ et multi
ñ eam colentes gaudent robore iuuientutis. Itẽq
amulti fortunae barbatae supplices ad nullam uel
de formem barbã ꝑueni entes ab arbatis
eiꝰ contemptorib inrident᷑: Ita ne de sipit cor
humanũ ut quorũ deorũ cultũ propt̃ ista
ipsa tẽporalia etcito p̃tereuntia munera
quib singulis singuli p̃eẽ ꝑhibent᷑: in anem
ludibriosũq cognoscit propt̃ uitã aeternã
credat eẽ fructuosũ: hanc dare illos posse
nehidicere ausi sunt : ꝗeis urabinsipientibus
populis colerent̃. ista opera tẽporalia qm̃
nimis multos putarunt: ne quisquã eorum
sederet otiosus minutatim diuisa tribuerunt.
quis marco uarrone curiosius ista qua esiuit

Expanded text:
vita potestas nulla esset, ut eamdem saltem aetatem, vita potestas nulla esset, ut eamdem saltem aetatem, quae barba induitur, ipsa praestaret. Nunc vero, cum earum cultus nec propter ista ipsa, quae putant eis subdita, sit necessarius; quia et multi colentes Juventatem deam minime in illa aetate viguerunt, et multi non eam colentes gaudent robore juventutis; itemque multi Fortunae barbatae supplices ad nullam vel deformem barbam pervenire ejus contemptoribus irridentur: itane desipit cor humanum, ut, quorum deorum cultum propter ista ipsa temporalia et cito praetereuntia munera, quibus singulis singuli praeesse perhibentur, inanem ludibriosumque cognoscit, propter vitam aeternam credat esse fructuosum? Hanc dare illos posse hi dicere ausi sunt, qui eis, ut ab insipientibus populis colerentur, ista opera temporalia, quoniam nimis multos putarunt, ne quisquam eorum sederet otiosus, minutatim diuisa tribuerunQuis Marco Varrone curiosius ista quaesiuit?
Abbreviated transcription (Latin):
deorũ taliũ potestati tãquã dispertita etpro¬
pria. nonratione ueritatis. sed uanitatis opis¬
nioni tribu unt̃ : omnino colendisunt: Sicut
eredunt hiqui cultũ eorũ uitȩ huius mortalis¬
utilitatib necssariũ ẽẽ contendunt. contra quos
iam quinq p̃cedentib uoluminib satis quantũ
potui disputaui: Quae cũita suant sieorum¬
quicolerent i uuentatẽ aetasipsa floreret in signiꝰ.
contemptor es aut̃ eiꝰ uel intra annos occumberent
iuuentis ł in ea tãquã senili torpare frigescerent:
simalas cultorũ suorõ speciosius et festiuius
fortuna barbata uestiret : a quib aut sperneret̃
glabros aut male barbatos uideremus: etiã sic
rectissime diceremus hucusq istas deas singu¬
las posse suis officiis quodã modo limitatas aoꝑ
hoc nec auiuentate oportere petiuitã aeternã
quȩ nondaret barbã nec afortuna barbataboni
aliquid post hanc uitã eẽ sperandũ : cuius in hac

Expanded text:
deorum talium potestati tamquam dispertita et prodeorum talium potestati tamquam dispertita et propria non ratione ueritatis, sed uanitatis opinione tribuuntur, omnino colendi sunt, sicut credunt hi, qui cultum eorum uitae huius mortalisutilitatibus necessarium esse contendunt; contra quos iam quinque praecedentibus uoluminibus satis, quantum potui, disputaui. Quae cum ita sint, si eorumqui colerent deam Iuuentatem, aetas ipsa floreret insignius, contemtores autem eius uel intra annos occumberent iuuentutis, uel in ea tamquam senili torpore frigescerent; si malas cultorum suorum speciosius et festiuius Fortuna barbata uestiret, a quibus autem sperneretur, glabros aut male barbatos uideremus: etiam sic rectissime diceremus huc usqlas posse, suis officiis quodammodo limitatas; ac per hoc nec a Juventate oportere peti vitam aeternam, quae non daret barbam; nec a Fortuna barbata boni aliquid post hanc vitam esse sperandum, cujus in hac
Abbreviated transcription (Latin):
one uel cõparatione p̃ferenda ẽ abistorũ quo¬
quã daricuiquã posse credatur: neq enĩ ꝓpte¬
rea diitales: uel terrenũ regnũ dare non posse
uisi sunt : quia illimagni: et excelsi sunt. hoc quid¬
dã paruũ et abiectũ qđ ñ dignarent̃ intanta subꝰ¬
limitate curare : Sed quantũ libet consideratione
sragilitatis humanae : caducos apices terreni
regni merito quisq: contẽnat. Illidii tales ap¬
paruer̃ ut in dignissimi uiderent᷑ : quib: danda
atq seruanda deberent uelista committi
A ꝗphoc suut superiora ꝓximis duob libris ꝑtrac¬
tata do cuer nullus d̃ exilla turba uel quasi ple¬
beiorũ uel quas ꝓcerũ deorũ idoneus eregna
mortalia mortalib: dare quantominus pote
in mortales exmortalib: dare : huc accedit :
quia si iã cumillis agimus quin ꝓpteristam.
sed propter uitã quȩ post mortẽ futura ẽ existi¬
mant colendos deos : lam nec ꝓpt̃ illa saltẽ quae

Expanded text:
one uel conparatione praeferenda est, ab istorum quoone uel conparatione praeferenda est, ab istorum quoquam dari cuiquam posse credatur? Neque enim propterea di tales uel terrenum regnum dare non posse uisi sunt, quia illi magni et excelsi sunt, hoc quiddam paruum et abiectum, quod non dignarentur in tanta sublimitate curare; sed quantumlibet consideratione fragilitatis humanae caducos apices terreni regni merito quisque contemnat, illi di tales apparuerunt, ut indignissimi uiderentur, quibus danda adque seruanda deberent uel ista committi. Ac per hoc, si ut superiora proximis duobus libris pertractata docuerunt nullus deus ex illa turba uel quasi plebeiorum uel quasi procerum deorum idoneus est regna mortalia mortalibus dare, quanto minus potest inmortales ex mortalibus facere! - Huc accedit, quia, si iam cum illis agimus, qui non propter istam, sed propter uitam quae post mortem futura est existimant colendos deos, iam nec propter illa saltem, quae
Abbreviated transcription (Latin):
Quod cũsit ascientib mimis dignerident᷑ inthea¬
tro quũ uero anescientib stultis. dignius iñrident̃
inmundo : Cui ergodõ uel deae ꝓpt̃ quid sup¬
plicaret̃ quantũ adillos deosattinent quo sin¬
stituer̃ ciuitates ad octis sollerter inuentum
memoriaeq: mandatum est: Quid alibero uerbi
gr̃a quidal ymphis quidauulcano: acsic accte¬
si acerere uinũ alibero panẽ auulcano aquã.
aẏmphis ignẽ petere errorisẽ quanto maioris
deliram̃ti eẽ intellegi debet. siciuquã istorum
prouita supplicet᷑ aeterna sluã obrem si qͥuum
deregno terreno quaererem : quosnam illud
deos ł deas hominib: credendũ eẽt posse conserre
discussis omnib: longe alienũ aueritate monstra¬
tũ est : a quoquã istorũ multorũ numinũ atq fal¬
sorum. saltẽ regna terrena existimare constitui.
nonne in sanissimae impietatis ẽ si a eternauita.
quaeterrenis omnib: regnissine ulla dubitati¬

Expanded text:
Quod cum fit a scientibus mimis, digne ridentur in theaQuod cum fit a scientibus mimis, digne ridentur in theatro; cum uero a nescientibus stultis, dignius inridentur in mundo. Cui ergo deo uel deae propter quid supplicaretur, quantum ad illos deos adtinet quos instituerunt ciuitates, a doctis sollerter inuentum memoriaeque mandatum est: quid a Libero, uerbi gratia, quid a Lymphis, quid a Vulcano ac sic a cetesi a Cerere uinum, a Libero panem, a Vulcano aquam, a Lymphis ignem petere erroris est: quanto maioris deliramenti esse intellegi debet, si cuiquam istorum pro uita supplicetur aeterna! Quam ob rem si, cum de regno terreno quaereremus, quosnam illud deos uel deas hominibus credendum esset posse conferre, discussis omnibus longe alienum a ueritate monstratum est a quoquam istorum multorum numinum adque falsorum saltem regna terrena existimare constitui: nonne insanissimae inpietatis est, si aeterna uita, quae terrenis omnibus regnis sine ulla dubitati
Abbreviated transcription (Latin):
mofieri solet peteret᷑ alibero aqua: alymphis
uinũ: aucto res erunt cui piã hominũ diis unmor¬
talib: supplicantĩ Vtcum alymphis petieritunĩ
eiq responderint nos a quã habemus. hoc aibes
pete possit recte dicere :si uinũ non habetissalit̃
date mihiuitã acternã : quidhac ab surditate
monstruosius : Nonne illȩ cachinant᷑ solent en
adrisũ faciles : Sinon affectent fallere unlne¬
nes supplici respondebunt. Ohomo: putasienos
in potestate habere uitã : quas audis non hiabe¬
r̃e uel uitem: Impudentissimȩ igit᷑ stultiaeẽ
qitã aeternã atalib: diis petere. uel sperare. qu
uitae huius aertim nosissimȩ atq breuissimȩ
efsiqua adeã ꝑtinent amminiculandã atq
fulciendã . ita singulas particulas tueriasse¬
runt̃ : utssi id quod sub alterius tutela asporestat
est petatur ab altero tam sit m conueniens eabsus¬
diũ utmmimicae scurrilitati uideatur ẽẽ simillimꝰ

Expanded text:
mo fieri solet, peteretur a Libero aqua, a Lymphis mo fieri solet, peteretur a Libero aqua, a Lymphis vinum ; auctores erunt cuipiam hominum diis immortalibus supplicanti, ut cum a Lymphis petierit vinum, eique responderint, Nos aquam habemus, hoc a Libero pete; possit recte dicere, Si vinum non habetis, saltem date mihi vitam aeternam? Quid hac absurditate monstrosius? Nonne illae cachinnantes solent enim esse ad risum faciles si non affectent fallere ut daemones, supplici respondebunt, O homo, putasne in potestate nos habere vitam, quas audis non habere vel vitem? Impudentissimae igitur stultitiae est, vitam aeternam a talibus diis petere vel sperare, qui vitae hujus aerumnosissimae atque brevissimae, et si qua ad eam pertinent adminiculandam atque fulciendam, ita singulas particulas tueri asseruntur, ut si id quod sub alterius tutela ac potestate est, petatur ab altero, tam sit inconveniens et absurdum, ut mimicae scurrilitati videatur esse simillimum.
Abbreviated transcription (Latin):
cultui sacrorũq ritbmiscuer̃ cũhis hominib:
quiets i n on libere praedicando saltem utcumq
in disputationib: mussitando talia se in probare
testati sunt nonusq ad eo in conuenient̃ questio
ista tractat᷑: utrũ nonunũdm̃ ꝗ fecit omnem
spilem corporalemq creaturã : ꝓpt̃ uitã quae
post mortẽ futura ẽ colioporteat. Sed multos¬
deos quos ab illo uno factos & sublimit̃ collocatos
quidã eor undẽ philosophorũ ceteris excellen¬
tiores nobilioresq senserunt: Ceterũ quis
ferat dici atq contendi deos illos. quorũ in
quarto libro quosdã commemoraui quib rerũ
exiguarũ singulis singula distribuuntur
officia : uitã aeternã cuiq prestare anuero pe
ritissimi illi etacutissimi uiriquise promagnobene¬
ficio conscripta docuisse glori ant᷑. utscir et̃ quare
cuiq dõ supplicandũ eẽt : quida quoq eẽt petendũ
ne absurditate turpissima : qualisio cularit̃ inmi¬

Expanded text:
cultui sacrorumque ritibus miscuerunt. Cum his hominibus, cultui sacrorumque ritibus miscuerunt. Cum his hominibus, qui, etsi non libere praedicando, saltem utcumque in disputationibus mussitando, talia se inprobare testati sunt, non usque adeo inconuenienter quaestio ista tractatur: utrum non unum Deum, qui fecit omnem spiritalem corporalemque creaturam, propter uitam, quae post mortem futura est, colideos, quos ab illo uno factos et sublimiter collocatos quidam eorumdem philosophorum caeteris excellentiores nobilioresque senserunt. 2. Caeterum quis ferat dici atque contendi, deos illos, quorum in quarto libro quosdam commemoravi , quibus rerum exiguarum singulis singula distribuuntur officia, vitam aeternam cuiquam praestare? An vero illi peritissimi et acutissimi viri, qui se pro magno beneficio conscripta docuisse gloriantur, ut sciretur quare cuique deo supplicandum esset, quid a quoque esset petendum, ne absurditate turpissima, qualis joculariter in mi
Abbreviated transcription (Latin):
doctis : quos impietas uȩsana possedit: omnino ẽẽ.
in anẽ rectȩ cogitationis atq rationis. plenamq
leuissimȩ temeritatis er ꝑniciosissime animositats
dubitare non poterunt : Nunc ergo qm̃ de inceps
ut promissus ordo expetit: etiã huire fellendi.
et docendi sunt : qui non ꝓpt̃ istã uitã . sed propt̃
illã quaepost mortẽ futuraẽ deos gentiũ quos
xp̃iana religio destruit. colendos eẽ contendunt
placet aueridico oraculo scĩ psalmis umere ex¬
ordiũ disputationis meae: Beatus cuiusẽ dñs
dr̃ spes ipsius. et non respexit inuanitates. et
in sanias menda ces: uerum tam̃ in omnibus
uanitatib: in saniisq mendacib: longetolerabi¬
lius phrlophȩ audiendi sunt: quib: displicur istae
opiniones erroresq populorumꝰ. Qui populi con¬
stituer̃ simula cra numinib: multaq dehis quos
deos immortales uocant falsa atq indigna siue
finxer siue facta credider: et credita eorum

Expanded text:
doctis, quos inpietas uesana possedit, omnino esse doctis, quos inpietas uesana possedit, omnino esse inanem rectae cogitationis adque rationis plenamque leuissimae temeritatis et perniciosissimae animositatis dubitare non poterunt. CAPUT I. Dut promissus ordo expetit, etiam hi refellendi et docendi sunt, qui non propter istam uitam, sed propter illam, quae post mortem futura est, deos gentium, quos Christiana religio destruit, colendos esse contendunt: placet a ueridico oraculo sancti psalmi sumere exordium disputationis meae: Beatus, cuius est Dominus Deus spes ipsius et non respexit in uanitates et insanias mendaces. Verum tamen in omnibus uanitatibus insaniisque mendacibus longe tolerabilius philosophi audiendi sunt, quibus displicuerunt istae opiniones erroresque populorum. qui populi constituerunt simulacra numinibus multaque de his, quos deos inmortales uocant, falsa adque indigna siue finxerunt siue ficta crediderunt. et credita eorum