comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
cem uiros connubium diremisse ne incerta prole auspicia turbarent᷑
Plebs ad id maxime indignatione exarsit quod auspicari tamquam
inuisi dus immortalibus negarentur posse. Nec ante finis contentio¬
num fuit cum & tribunum acerrimum autorem plebs nacta esset
& ipsa cum co pertinacia certaret ꝗͣ uicti tandem patres ut de connu¬
bio ferretur consensere. Ita maxime rati contentionem de plebeus cõ¬
sulibus tribunos aut totam deposituros aut post bellum dilaturos esse
ontentamq interim connubio plebem paratam delectin fore. Cum
canulcius uictoria de patribus & plebis fauore ingens esset accensi ali
tribum ad certamen pro rogatione sua summa ui pugnant. Et eresce¬
te in dies fama belli delectum impediunt. Consules cum persenatu
intercedentibus tribunis nihil agi posset consilia principum domi ha¬
bebant. Apparebat aut hostibus aut ciuibus de uictoria concedendũ

Expanded text:
cemuiros conubium diremisse ne incerta prole auspicia turbarentur. cemuiros conubium diremisse ne incerta prole auspicia turbarentur. plebes ad id maxime indignatione exarsit, quod auspicari, tamquam inuisi dis immortalibus, negarentur posse; nec ante finis contentionum fuit, cum et tribunum acerrimum auctorem plebes nacta esset et ipsa cum eo pertinacia certaret, quam uicti tandem patres ut de conubio ferretur concessere, ita maxime rati contentionem de plebeiis consulibus tribunos aut totam deposituros aut post bellum dilaturos esse, contentamque interim conubio plebem paratam dilectui fore. cum Canuleius uictoria de patribus et plebis fauore ingens esset, accensi alii tribuni ad certamen pro rogatione sua summa ui pugnant et crescente in dies fama belli dilectum impediunt. consules, cum per senatum intercedentibus tribunis nihil agi posset, concilia principum domi habebant. apparebat aut hostibus aut ciuibus de uictoria concedendum
Abbreviated transcription (Latin):
bis plebs est. si connubus redditis unam hanc ciuitatem tandem faci¬
tis si coalescere si uingi misceriq uobis priuatis necessitudinibus possũt.
si spes si aditus ad honores uiris strenuis & fortibus datur. Si in consor¬
tio si in societate rei ꝑ esse si quod eque libertatis est iniucem annuis
magistratibus parere atq imperitare licet. Si haec impediet aliquis fer¬
te sermonibus multiplicate famam belli. nemo est nomen daturus
nemo arma capturus nemo dimicaturus pro superbis dominis cum
quibus nec in re ꝑ honorum nec in priuata connubii societas est. Cũ
in contionem & consules processissent & res aperpetuis orationibus
in altercationem uertissent. Interroganti tribuno cur plebeium con¬
sulem fieri non oporteret ut fortasse uere sic parum utiliter in presens
certamen respondit quod nemo plebeius auspicia haberet. Ideoq de¬

Expanded text:
bis plebes est, si conubiis redditis unam hanc ciuitatem tandem facibis plebes est, si conubiis redditis unam hanc ciuitatem tandem facitis, si coalescere, si iungi miscerique uobis priuatis necessitudinibus possunt, si spes, si aditus ad honores uiris strenuis et fortibus datur, si in consortio, si in societate rei publicae esse, si, quod aequae libertatis est, in uicem annuis magistratibus parere atque imperitare licet. si haec impediet aliquis, ferte sermonibus et multiplicate fama bella; nemo est nomen daturus, nemo arma capturus, nemo dimicaturus pro superbis dominis, cum quibus nec in re publica honorum nec in priuata conubii societas est.' cum in contionem et consules processissent et res a perpetuis orationibus in altercationem uertisset, interroganti tribuno cur plebeium consulem fieri non oporteret, ut fortasse uere, sic parum utiliter <alter> in praesens certamen respondit, quod nemo plebeius auspicia haberet, ideoque de
Abbreviated transcription (Latin):
nostram certare iuuat quod contendatis quicquam est. Deniq utri¬
tandem populi romani an uestrum summum imperium est: Regi¬
bus exactis utrum uobis dominatio an omnibus aequa libertas parta
est: Oportet licere populo romano si uelit iubere legem. An ut que¬
que rogatio promulgata erit uos delectum propena decernitis: Et
simul ergo tribunus uocare tribus in suffragium cocperit tu statim
consul sacramento uiniores adiges & in castra educes & minaberis ple¬
bi minaberis tribuno. Quid si non quantum iste mine aduersus ple¬
bis consensum ualerent bis iam experti essetis: Scilicet quia nobis cõ¬
sultum uolebatis certamine abstinistis : An ideo non est dimicatũ
quod quae pars firmior eadem modestior fuit: Nec nunc erit certa¬
men quirites animos uestros illi temptabunt semper uires non expe¬
rientur. Itaq ad bella ista seu falsa seu uera sunt Consules parata uo¬

Expanded text:
nostram certare iuuat, quod contendatis quicquam est. denique utrnostram certare iuuat, quod contendatis quicquam est. denique utrtandem populi Romani an uestrum summum imperium est? regibus exactis utrum uobis dominatio an omnibus aequa libertas parta est? oportet licere populo Romano, si uelit, iubere legem, an ut quaeque rogatio promulgata erit uos dilectum pro poena decernetis, et simul ego tribunus uocare tribus in suffragium coepero, tu statim consul sacramento iuniores adiges et in castra educes, et minaberis plebi, minaberis tribuno? quid si non quantum istae minae aduersus plebis consensum ualerent bis iam experti essetis? scilicet quia nobis consultum uolebatis, certamine abstinuistis; an ideo non est dimicatum, quod quae pars firmior eadem modestior fuit? nec nunc erit certamen, Quirites; animos uestros illi temptabunt semper, uires non experientur. itaque ad bella ista, seu falsa seu uera sunt, consules, parata uo
Abbreviated transcription (Latin):
nemo inuitum pactionem nuptialem quemquam facere coegisset
Uerum enimuero lege id prohiberi & connubium tolli patrum acple¬
bis id demum contumeliosum plebi est. Cur enim non confertis ne
sit connubium diuitibus ac pauperibus. quod priuatorum consilio¬
rum ubique semper fuit ut in quam cuiq femine conuenisset do¬
mum nuberet ex qua pactus esset uir domo in matrimonium duce¬
ret. Id uos sub legis superbissime uincula conicitis qua dirimatis socie¬
tatem cunlem. Duasq ex una cuntates faciatis. Cur non sancitis ne
uicinus patricio sit plebenis: nec eodem itinere eat: ne idem conui¬
uium ineat. ne in foro eodem consistat: Quid enim est aliud si ple¬
beiam patricius duxerit si patriciam plebeius: Quid tandem uiris
immutatur : Nempe patrem sequuntur liberi. nec quod nos ex con¬
nubio uestro petamus quicquam est praeterquam ut hominum ut
ciuium numero simus. Nec uos nisi in contumeliam ignominiãq

Expanded text:
nemo inuitum pactionem nuptialem quemquam facere coegisset. nemo inuitum pactionem nuptialem quemquam facere coegisset. uerum enimuero lege id prohiberi et conubium tolli patrum ac plebis, id demum contumeliosum plebi est. cur enim non fertis, ne sit conubium diuitibus ac pauperibus? quod priuatorum consiliorum ubique semper fuit, ut in quam cuique feminae conuenisset domum nuberet, ex qua pactus esset uir domo, in matrimonium duceret, id uos sub legis superbissimae uincula conicitis, qua dirimatis societatem ciuilem duasque ex una ciuitate faciatis. cur non sancitis ne uicinus patricio sit plebeius nec eodem itinere eat, ne idem conuiuium ineat, ne in foro eodem consistat? quid enim in re est aliud, si plebeiam patricius duxerit, si patriciam plebeius? quid iuris tandem immutatur? nempe patrem sequuntur liberi. nec quod nos ex conubio uestro petamus quicquam est, praeterquam ut hominum, ut ciuium numero simus, nec uos, nisi in contumeliam ignominiamque
Abbreviated transcription (Latin):
uira gentium hominumq instͣuantur: hoc ipsum ne connubium pa¬
tribus cum plebe esset non decemuiri tulerunt. paucis his annis pes¬
simo exemplo publico cum sumina iniuria plebis. An esse ulla ma¬
ior aut insignior contumelia potest ꝗͣ partem ciuitatis uelut conta¬
minatam indignam connubio haberi. Quid est aliud q̃ exilium in¬
tra cadem moenia ꝗͥ relegationem pati. Ne affinitatibus ne propi¬
quitatibus immisceamur cauent. ne societur sanguis. Quid hoc:
si polluit nobilitatem istam uestram quam pleriq oruindi ex alba¬
nis & sabinis non genere nec sanguine sed per cooptationem in pa¬
tres habetis aut ab regibus lecti aut post reges exactos ussu populi
sinceram seruare priuatis consiliis nõ poteratis: nec ducendo ex ple¬
be neq uestras filias sororesq ei nubere sinendo e patribus. Nemo
plebeius patriciae uirgini uim afferret. Patriciorum ista libido est

Expanded text:
iura gentium hominumque instituantur? hoc ipsum, ne conubium paiura gentium hominumque instituantur? hoc ipsum, ne conubium patribus cum plebe esset, non decemuiri tulerunt paucis his annis pessimo publico, cum summa iniuria plebis? an esse ulla maior aut insignitior contumelia potest quam partem ciuitatis uelut contaminatam indignam conubio haberi? quid est aliud quam exsilium intra eadem moenia, quam relegationem pati? ne adfinitatibus, ne propinquitatibus immisceamur cauent, ne societur sanguis. quid? hoc si polluit nobilitatem istam uestram, quam plerique oriundi ex Albanis et Sabinis non genere nec sanguine sed per cooptationem in patres habetis, aut ab regibus lecti aut post reges exactos iussu populi, sinceram seruare priuatis consiliis non poteratis, nec ducendo ex plebe neque uestras filias sororesque enubere sinendo e patribus? nemo plebeius patriciae uirgini uim adferret; patriciorum ista libido est;
Abbreviated transcription (Latin):
ex patribus erant ꝗ̃ optimis regum nouis hominibus similes consu¬
les sumus habituri: at enim nemo post reges exactos de plebe con¬
sul fuit. quid postea: nulla ne res noua institui debet. & quod nõ¬
dum est factum: Multa enim nondum sunt facta in nouo popu¬
lo. Ea ne si utilia quidem sunt fieri oporteret: Pontifices augures
romulo regnante nulli erant. Anuma pompilio creati sunt. Cen¬
sus in ciuitate & descriptio centuriarum classiumq non erat. aser¬
uio tullio est facta. Consules nunquam fuerant regibus exactis
creati sunt. Dictatoris nec imperium nec nomen fuerat. Apud pa¬
tres esse cepit. Tribun plebis aediles questores nulli erant. Institutũ
est ut fierent. Decemuiros legibus scribendis inter decem hos an¬
nos & creauimus & e re ꝑ sustulimus. Quis dubitat quin ineter¬
num urbe condita in immensum crescente noua imperia sacerdotia

Expanded text:
ex patribus erant, quam optimis regum, nouis hominibus, similes consuex patribus erant, quam optimis regum, nouis hominibus, similes consules sumus habituri? at enim nemo post reges exactos de plebe consul fuit. quid postea? nullane res noua institui debet? et quod nondum est factum—multa enim nondum sunt facta in nouo populo—, ea ne si utilia quidem sunt fieri oportet? pontifices, augures Romulo regnante nulli erant; ab Numa Pompilio creati sunt. census in ciuitate et discriptio centuriarum classiumque non erat; ab Ser. Tullio est facta. consules nunquam fuerant; regibus exactis creati sunt. dictatoris nec imperium nec nomen fuerat; apud patres esse coepit. tribuni plebi, aediles, quaestores nulli erant; institutum est ut fierent. decemuiros legibus scribendis intra decem hos annos et creauimus et e re publica sustulimus. quis dubitat quin in aeternum urbe condita, in immensum crescente noua imperia, sacerdotia,
Abbreviated transcription (Latin):
tum: Seruium tullium post hunc captiua corniculana natum pa¬
tre nullo matre serua ingenio uirtute regnum tenuisse: Quid enĩ
de .T. tacio sabino dicam. quem ipse romulus parens urbis in societa¬
tem regni accepit. Ergo dum nullum fastiditur genus in quo enite¬
iores nostri aduenas reges non fastidierint. Et ne regibus quidẽ ex¬
actis clausa urbs fuerit peregrine uirtuti. Claudiam certe gentem
post reges exactos ex sabinis non in ciuitatem modo accepimus sed
etiam in patriciorum numerum. Ex peregrino ne patricius deinde
consul fiat. ciuis romanus si sit ex plebe precisa consulatus spes erit:
Utrum tandem non credimus fieri posse ut uir fortis ac strenuus pa¬
ce belloq bonus ex plebe sit: Nume.L. tarquinio seruio tullio simi¬
lis: An ne si sit quidem ad gubernacula rei p. accedere eum pacie¬
mur: potiusq decemuiris teterrimis mortalium qui tum omnes

Expanded text:
tum? Ser. Tullium post hunc, captiua Corniculana natum, patum? Ser. Tullium post hunc, captiua Corniculana natum, patre nullo, matre serua, ingenio, uirtute regnum tenuisse? quid enim de T. Tatio Sabino dicam, quem ipse Romulus, parens urbis, in societatem regni accepit? ergo dum nullum fastiditur genus in quo eniteiores nostri aduenas reges non fastidierint, et ne regibus quidem exactis clausa urbs fuerit peregrinae uirtuti? Claudiam certe gentem post reges exactos ex Sabinis non in ciuitatem modo accepimus sed etiam in patriciorum numerum. ex peregrinone patricius, deinde consul fiat, ciuis Romanus si sit ex plebe, praecisa consulatus spes erit? utrum tandem non credimus fieri posse, ut uir fortis ac strenuus, pace belloque bonus, ex plebe sit, Numae, L. Tarquinio , Ser. Tullio similis, an, ne si sit quidem, ad gubernacula rei publicae accedere eum patiemur, potiusque decemuiris, taeterrimis mortalium, qui tum omnes
Abbreviated transcription (Latin):
adipiscendi summi honoris stare urbs haec non poterit. de imperio
actum est. & perinde hoc ualet plebeius ne consul fiat tamquam
seruum aut libertinum aliquis consulem futurum dicat. Et quid
sentitis in quanto contemptu uiuatis: Lucis uobis huius partem
si liceat adimant quod spiratis quod uocem mittitis quod formas
hominum habetis indignantur. Quin etiam si displacet nefas aiunt
esse consulem plebeium fieri. Obseero uos si non ad fastos non adcõ¬
mentarios pontificum admittimur nec ea quidem scimus quae om¬
nes peregrini etiam scunt consules in locum regum successisse nec
aut iuris aut maiestatis quicquam habere quod non regibus ante
fuerit. En unquam creditis fando auditum esse. Numam pompi¬
lium non modo non patricium sed ne ciuem quidem romanu¬
quinium non romanae modo sed ne italice quidem gentis demara¬
thi corinthii filium incolam a tarquinus uiuis liberis anci regem fac¬

Expanded text:
apiscendi summi honoris, stare urbs haec non poterit? de imperio apiscendi summi honoris, stare urbs haec non poterit? de imperio actum est? et perinde hoc ualet, plebeiusne consul fiat, tamquam seruum aut libertinum aliquis consulem futurum dicat? ecquid sentitis in quanto contemptu uiuatis? lucis uobis huius partem, si liceat, adimant; quod spiratis, quod uocem mittitis, quod formas hominum habetis, indignantur. quin etiam, si dis placet, nefas aiunt esse consulem plebeium fieri. obsecro uos, si non ad fastos, non ad commentarios pontificum admittimur, ne ea quidem scimus quae omnes peregrini etiam sciunt, consules in locum regum successisse nec aut iuris aut maiestatis quicquam habere quod non in regibus ante fuerit? en unquam creditis fando auditum esse, Numam Pompilium, non modo non patricium sed ne ciuem quidem Romanuquinium , non Romanae modo sed ne Italicae quidem gentis, Demarati Corinthii filium, incolam ab Tarquiniis, uiuis liberis Anci, regem fac
Abbreviated transcription (Latin):
cadem moenia uiueretis saepe equidem & ante uideor animaduer¬
tisse nunc tamen maxime. quod adeo atroces in has rogationes ues¬
tras coorti sunt. quibus quid aliud ꝗͣ admonenus ciues nos corum
esse. & si non easdem opes habere eandem tamen patriam incolere:
Altera connubium petimus quod finitimis externisq dari solet. nos
quidem ciuitatem quae plus ꝗͣ connubium est hostibus etiam uictis
dedimus. Altera nihil noui ferimus. sed id quod populi est repenti¬
nus atq usurpanius ut quibus uelit populus romanus honores man¬
det. Quid tandem est cur caelum & terras misceant: Cur in me im¬
petus modo pene in senatu sit factus: Negent se manibus tempera¬
turos uiolaturosq denuntient sacrosanctam potestatem. Si populo
romano liberum suffragium datur ut quibus uelit consulatum mã¬
det & non preciditur spes plebeio cuiq si dignus summo honore erit

Expanded text:
eadem moenia uiueretis, saepe equidem et ante uideor animaduereadem moenia uiueretis, saepe equidem et ante uideor animaduertisse, nunc tamen maxime quod adeo atroces in has rogationes nostras coorti sunt, quibus quid aliud quam admonemus ciues nos eorum esse et, si non easdem opes habere, eandem tamen patriam incolere? altera conubium petimus, quod finitimis externisque dari solet; nos quidem ciuitatem, quae plus quam conubium est, hostibus etiam uictis dedimus: altera nihil noui ferimus, sed id quod populi est repetimus atque usurpamus, ut quibus uelit populus Romanus honores mandet. quid tandem est cur caelum ac terras misceant, cur in me impetus modo paene in senatu sit factus, negent se manibus temperaturos, uiolaturosque denuntient sacrosanctam potestatem? si populo Romano liberum suffragium datur, ut quibus uelit consulatum mandet, et non praeciditur spes plebeio quoque, si dignus summo honore erit,
Abbreviated transcription (Latin):
rint armari ciuitatem defendiq prohibeant. Et cum hostes tantũ
non accersierint exercitus conseribi aduersus hostes non patiantur.
Sed audeat canuleius in senatu proloqui. se nisi suas leges tamquã
uictoris patres accipi sinant delectum haberi prohibiturum. Quid
esse aliud q̃ minari se proditurum patriam oppugnari atq capi
passurum: quid eam uocem animorum non plebi romane sed uul¬
scis & equis & uehientibus allaturam: Nonne canuleio duce se spe¬
raturos capitolium atq arcem scandere posse: Si patribus tribuni
cum uire ac maiestate adempta animos etiam eripuerint. consu¬
les paratos esse duces prius aduersus scelus ciuium ꝗͣ aduersus hostiũ
arma. Cum maxime haec in senatu agerentur canuleius prolegibus
ius & aduersus consules ita disseruit. Quantopere uos quirites con¬
temnerent patres ꝗͣ indignos ducerent qui una secum in urbe intra

Expanded text:
rint armari ciuitatem defendique prohibeant, et cum hostes tantum rint armari ciuitatem defendique prohibeant, et cum hostes tantum non arcessierint, exercitus conscribi aduersus hostes non patiantur, sed audeat Canuleius in senatu proloqui se nisi suas leges tamquam uictoris patres accipi sinant dilectum haberi prohibiturum? quid esse aliud quam minari se proditurum patriam, oppugnari atque capi passurum? quid eam uocem animorum, non plebi Romanae, sed Uolscis et Aequis et Ueientibus allaturam? nonne Canuleio duce se speraturos Capitolium atque arcem scandere posse? ni patribus tribuni cum iure ac maiestate adempta animos etiam eripuerint, consules paratos esse duces prius aduersus scelus ciuium quam aduersus hostium arma. cum maxime haec in senatu agerentur, Canuleius pro legibus suis et aduersus consules ita disseruit: 'quanto opere uos, Quirites, contemnerent patres, quam indignos ducerent qui una secum urbe intra
Abbreviated transcription (Latin):
sules creet. Et creaturos hauddubie explebe seditiosissimum quemq
Canuleios igitur iciliosq consules fore. ne id iupiter optimus maximus
sineret regiae maiestatis imperium eo recidere : Et se milies moritu¬
ros potius ꝗͣ ut tantum dedecoris admitti patiantur. Certum habe¬
re maiores quoq si diuinassent concedendo omnia non mitiorem in
se plebem sed asperiorem alia ex aluis iniquiora postulando cum pri¬
ma impetrassent futuram primo quamlibet dimicationem subituros
fuisse potius ꝗͣ eas leges imponi sibi paterentur quia tum concessum
sit de tribunis iterum concessum esse finem non fieri posse. In eadẽ
ciuitate tribunos plebis & patres esse. aut hunc ordinem aut illum
magistratum tollendum esse. Potiusq sero ꝗ̃ nunquam obuiam eun¬
dum audaciae temeritatiq. Illi ne ut impune primo discordias se¬
rentes concitent finitima bella: deinde aduersus ea qua concitaue

Expanded text:
sules creet. et creaturos haud dubie ex plebe seditiosissimum quemque; sules creet. et creaturos haud dubie ex plebe seditiosissimum quemque; Canuleios igitur Iciliosque consules fore. ne id Iuppiter optimus maximus sineret regiae maiestatis imperium eo recidere; et se miliens morituros potius quam ut tantum dedecoris admitti patiantur. certum habere maiores quoque, si divinassent concedendo omnia non mitiorem in se plebem, sed asperiorem alia ex aliis iniquiora postulando cum prima impetrasset futuram, primo quamlibet dimicationem subituros fuisse potius quam eas leges sibi imponi paterentur. quia tum concessum sit de tribunis, iterum concessum esse; fine non fieri posse si in eadem civitate tribuni plebis et patres essent; aut hunc ordinem aut illum magistratum tollendum esse, potiusque sero quam nunquam obviam eundum audaciae temeritatique. illine ut impune primo discordias seren
Abbreviated transcription (Latin):
admodum plebs gloriari posset auctiorem amplioremq esse. finẽ
ergo non fieri donec q̃ felices seditiones tam honorati seditionum
auctores essent. quas quantasq res.C. canuleium aggressum: col¬
luuonem gentium perturbationem auspiciorum publicorum pri¬
uatorumq afferre. nequid sinceri nequid incontaminati sit. ui
discrimine omni sublato nec se quisquam nec suos nouerit. Quan¬
enim aliam uim connubia promiscua habere: nisi ut ferarum prope
ritu uulgent concubitus plebis patrumq. Ut qui natus sit ignoret
cuius sanguinis quorum sacrorum sit. dimidius patrum sit. dimidius
plebis. ne secum quidem ipse concors. Parum id uideri quod omnia
diuina humanaq turbentur. lam ad consulatum uulgi turbatores
accingi. Et primo ut alter consul ex plebe fieret id modo sermonibus
temptasse. Nunc rogari seu ex patribus seu ex plebe uelit populus cõ¬

Expanded text:
ad modum plebs gloriari posset auctiorem amplioremque se esse. finem ad modum plebs gloriari posset auctiorem amplioremque se esse. finem ergo non fieri nec futuram donec quam felices seditiones tam honorati seditionum auctores essent. quas quantasque res C. Canuleium adgressum! conluvionem gentium, perturbationem auspiciorum publicorum privatorumque adferre, ne quid sinceri, ne quid incontaminati sit, ut discrimine omni sublato nec se quisquam nec suos noverit. quaenim aliam vim conubia promiscua habere nisi ut ferarum prope ritu volgentur concubitus plebis patrumque? ut qui natus sit ignoret, cuius sanguinis, quorum sacrorum sit; dimidius patrum sit, dimidius plebis, ne secum quidem ipse concors. parum id videri, quod omnia divina humanaque turbentur; iam ad consulatum volgi turbatores accingi. et primo ut alter consul ex plebe fieret, id modo sermonibus temptasse; nunc rogari ut seu ex patribus seu ex plebe velit populus con
Abbreviated transcription (Latin):
sit. Tum .c. canuleis pauca in senatu uociferatus nequicquam ter¬
ritando consules auertere plebem a cura nouarum legum nunqua
eos se uiuo delectum habituros ante ꝗͣ ea quae promulgata a se col¬
legisq essent plebs sciuisset. Et confestim ad contionem aduocauit
Eodem tempore & consules senatum in tribunum & tribunus popu
lum in consules incitabat. Negabant consules iam ultra ferre posse
furores tribunitios. Uentum iam ad finem esse: domi plus belli cõ¬
citari ꝗ̃ foris. ld uero adeo plebis ꝗͣ patrum nec tribunorum ma¬
gis q̃ consulum culpa accidere. Cuius rei premium sit in cunitate cã
maximis semper auctibus crescere. Sic pace bonos sic bello fieri.
Maximum romae praemium seditionum esse. Id & singulis uniuersis¬
que semper honori fuisse. Reminiscerentur quam maiestatem sena¬
tus ipsi a patribus accoepissent quam liberis tradituri essent. quem

Expanded text:
sit. tum C. Canuleius , pauca in senatu uociferatus, nequiquam tersit. tum C. Canuleius , pauca in senatu uociferatus, nequiquam territando consules auertere plebem a cura nouarum legum, nunquam eos se uiuo dilectum habituros, antequam ea quae promulgata ab se collegisque essent plebes sciuisset, confestim ad contionem aduocauit. eodem tempore et consules senatum in tribunum lum in consules incitabat. negabant consules iam ultra ferri posse furores tribunicios; ventum iam ad finem esse; domi plus belli concitari quam foris. id adeo non plebis quam patrum neque tribunorum magis quam consulum culpa accidere. cuius rei praemium sit in civitate, eam earn maximis semper auctibus crescere; sic pace bonos, sic bello fieri. maximum Romae praemium seditionum esse; ideo singulis universisque semper honori fuisse. reminiscerentur quam maiestatem senatus ipsi a patribus accepissent, quam liberis tradituri essent, vel quem
Abbreviated transcription (Latin):
principio & de connubio patrum & plebis.C.
canuleius. tri. pl. rogationem promulgauit. qua
contaminari sanguinem suum patres confundiq
uira gentium rebantur. & mentio primo sensim
illata a tribunis ut alterum ex plebe consulem
liceret fieri eo processit deinde ut rogationem nouem tribuni pro¬
mulgarent ut populo potestas esset seu de plebe seu de patribus uel¬
let consules faciendi. Id uero si fieret non uulgari modo cum infi¬
mis sed prorsus auferri a primoribus ad plebem sumum imperium
credebant. Laeti ergo audiere patres ardeatium populum ob inuiri¬
am agri abiudicati descisse. Et uehientes depopulatos extrema agri
romani. Et uulscos equosq ob communitam uerruginem fremere
Adeo uel infelix bellum ignominiose paci preferebant his itaq in
maius etiam acceptis ut inter strepitũ tot bellorum conticescerent
actiones tribuniti.e. delectus haberi bellum arinaq in summa appa¬
rari iubent siquo intentius possit ꝗͣ. T. quintio consule apparatum

Expanded text:
principio et de conubio patrum et plebis C. Canuleius tribunus plebis rogationem promulgauit, qua contaminari sanguinem suum patres confundique iura gentium rebantur, et mentio primo sensim inlata a tribunis ut alterum ex plebe consulem liceret fieri, eo processit deinde ut rogationem nouem tribuni promulgarent, ut populo potestas esset, seu de plebe seu de patribus uellet, consules faciendi. id uero si fieret, non uolgari modo cum infimis, sed prorsus auferri a primoribus ad plebem summum imperium credebant. laeti ergo audiere patres Ardeatium populum ob iniuriam agri abiudicati descisse, et Ueientes depopulatos extrema agri Romani, et Uolscos Aequosque ob communitam Uerruginem fremere; adeo uel infelix bellum ignominiosae paci praeferebant. his itaque in maius etiam acceptis, ut inter strepitum tot bellorum conticescerent actiones tribuniciae, dilectus haberi, bellum armaque ui summa apparari iubent, si quo intentius possit quam T. Quinctio consule apparatum
Abbreviated transcription (Latin):
res nacta. qui senatum primum libertinorum filuis lectis inquinaue¬
rat. Et postea ꝗͣ eam lectionem nemo ratam habuit nec in curia a¬
deptus erat quas petierat opes urbanas humilibus per omnes tribus di¬
uisis forum & campum corrupit. Tantumq flauii comitia indignita¬
tis habuerunt ut pleriq nobilium anulos aurcos & phaleras depone¬
rent. Ex eo tempore in duas partes discessit ciuitas. Aliud integer pori¬
lus fautor & cultor bonorum. aliud forensis factio tenebat. Sone.xi
fabius & .s. decius censores facti. Et fabius simul concordia causa simus
ne humillimorum in manu comitia essent omnem forensem tirbam es¬
cretam in quatuor tribus conecit. Urbanasq eas appellauit. Adeoq es
rem acceptam gratis animis ferunt ut maximi cognomen quod tor
uictoriis non pepererat hac ordinum temperatione pareret. Abeole
institutum dicitur ut equites idibus quintilibus transueherentur.

Expanded text:
res nacta, qui senatum primus libertinorum filiis lectis inquinaueres nacta, qui senatum primus libertinorum filiis lectis inquinauerat et, posteaquam eam lectionem nemo ratam habuit nec in curia adeptus erat quas petierat opes urbanas, humilibus per omnes tribus diuisis forum et campum corrupit; tantumque Flaui comitia indignitatis habuerunt ut plerique nobilium anulos aureos et phaleras deponerent. ex eo tempore in duas partes discessit ciuitas; aliud integer populus, fautor et cultor bonorum, aliud forensis factio tenebat, donec Q. Fabius et P. Decius censores facti et Fabius simul concordiae causa, simul ne humillimorum in manu comitia essent, omnem forensem turbam excretam in quattuor tribus coniecit urbanasque eas appellauit. adeoque eam rem acceptam gratis animis ferunt ut Maximi cognomen, quod tot uictoriis non pepererat hac ordinum temperatione pareret. ab eodem institutum dicitur ut equites idibus Quinctilibus transueherentur.
Abbreviated transcription (Latin):
us pontificum euulgauit. fastosq circa forum in albo proposuit. Ut
quando agi lege possent sciretur. Edem concordiae in area uulcani
summa inuidia nobilium dedicauit. Coactusq consensu populi cor¬
nelius barbatus pontifex maximus uerba preire. cum more maio¬
rum negaret nisi consulem aut imperatorem posse templum dedi¬
care. Itaq ea senatus auctoritate latum ad populum est nequis tem¬
plum aramue iniussu senatus aut tribunorum pl. partis maioris de¬
dicaret. Haud memorabilem rem perse nisi documentum sit aduer¬
sus superbiam nobilium plebeie libertatis referam. Ad collegam egr¬
um uisendi causa flauius cum uenisset consensuq nobilium adolescẽ¬
tium qui ibi assidebant assurcctum ei non esset curulem afferri sellã
eo iuissit. Ac sede honoris sui anxios inuidia inimicos spectauit. Coc¬
terum flauium dixerat edilem forensis factio. Appii el. censure ui¬

Expanded text:
us pontificum, euolgauit fastosque circa forum in albo proposuit, ut us pontificum, euolgauit fastosque circa forum in albo proposuit, ut quando lege agi posset sciretur; aedem Concordiae in area Uolcani summa inuidia nobilium dedicauit; coactusque consensu populi Cornelius Barbatus pontifex maximus uerba praeire, cum more maiorum negaret nisi consulem aut imperatorem posse templum dedicare. itaque ex auctoritate senatus latum ad populum est ne quis templum aramue iniussu senatus aut tribunorum plebei partis maioris dedicaret.—haud memorabilem rem per se, nisi documentum sit aduersus superbiam nobilium plebeiae libertatis, referam. ad collegam aegrum uisendi causa Flauius cum uenisset consensuque nobilium adulescentium, qui ibi adsidebant, adsurrectum ei non esset, curulem adferri sellam eo iussit ac sede honoris sui anxios inuidia inimicos spectauit.—ceterum Flauium dixerat aedilem forensis factio, Ap. Claudi censura ui
Abbreviated transcription (Latin):
oppugnando coeperunt. Quorum pleraq diruta atq incensa. Nomen¬
q e quorum prope ad internitionem deletum. De equis triumphatũ.
exemploq eorum clades fuit ut marucini marsi peligni feretrani mitte¬
rent romam oratores pacis petend.c. amiciti.eq his populis foedus pe¬
tentibus datum. Eodem anno. En. flauius. Cn. filius scriba patre liber¬
tino humili fortuna ortus cocterum callidus uir & facundus aedilis
fuit. Inuenio in quibusdam annalibus cum appareret edilibus ficriq
se pro tribu edilem uideret neq accipi nomen quia scriptum faceret
tabulam posuisse & uirasse se scriptum non facturum. Quem aliquan¬
to ante desisse scriptum facere arguit macer licinius. tribunatu ante
gesto. triumuiratibusq nocturno altero altero coloniae deducend.x.
Cocterum id quod haud discrepat contuiatia aduersus contemnentes
humilitatem suam nobiles certauit. Cunle ius repositum in penetralib¬

Expanded text:
oppugnando, ceperunt; quorum pleraque diruta atque incensa nomenoppugnando, ceperunt; quorum pleraque diruta atque incensa nomenque Aequorum prope ad internecionem deletum. de Aequis triumphatum; exemploque eorum clades fuit, ut Marrucini Marsi Paeligni Frentani mitterent Romam oratores pacis petendae amicitiaeque. his populis foedus petentibus datum. eodem anno Cn. Flauius Cn. filius scriba, patre libertino humili fortuna ortus, ceterum callidus uir et facundus, aedilis curulis fuit. inuenio in quibusdam annalibus, cum appareret aedilibus fierique se pro tribu aedilem uideret neque accipi nomen quia scriptum faceret, tabulam posuisse et iurasse se scriptum non facturum; quem aliquanto ante desisse scriptum facere arguit Macer Licinius tribunatu ante gesto triumuiratibusque, nocturno altero, altero coloniae deducendae. ceterum, id quod haud discrepat, contumacia aduersus contemnentes humilitatem suam nobiles certauit; ciuile ius, repositum in penetralib
Abbreviated transcription (Latin):
inter multas sententias una quae omissa cura cõmunium ad respectui¬
suarum quemque rerum uertisset audita ut prima uigilia diuersi e
castris ad deportanda omnia tuendasq moenibus in urbes abirent
cuncti eam sententiam ingenti assensu accoepere. Palatis hostibus per
agros prima luce romani signis prolatis in acie consistunt. Et ubi ne¬
mo obuius ibat pleno gradu ad castra hostium tendunt. Coeterum
postquam ibi neque stationes proportis nec quemꝗͣ in uallo nec fre¬
mitum consuetum castrorum animaduerterunt insolito silentio mo¬
ti metu insidiarum subsistunt. Transgressi deinde uallum cum deser¬
ta omnia inuenissent pergunt hostem uestigiis sequi. Sed uestigia in
omnes equae ferentia partes ut in dilapsis passim primo errorem facie¬
bant. Post exploratores compertis hostium consiliis ad singulas ur¬
bes circumferendo bello unum & triginta oppida intradies.l. omnia

Expanded text:
inter multas sententias una, quae omissa cura cointer multas sententias una, quae omissa cura cosuarum quemque rerum vertit, est audita, ut prima vigilia diversi e castris ad deportanda omnia tuendasque moenibus cuncti eam sententiam ingenti adsensu accepere. palatis hostibus per agros prima luce Romani signis prolatis in acie consistunt et, ubi nemo obuius ibat, pleno gradu ad castra hostium tendunt; ceterum postquam ibi neque stationes pro portis nec quemquam in uallo nec fremitum consuetum castrorum animaduerterunt, insolito silentio moti metu insidiarum subsistunt. transgressi deinde uallum cum deserta omnia inuenissent pergunt hostem uestigiis sequi; sed uestigia in omnes aeque ferentia partes, ut in dilapsis passim, primo errorem faciebant. post per exploratores compertis hostium consiliis, ad singulas urbes circumferendo bello unum et triginta oppida intra dies quinquaginta, omnia
Abbreviated transcription (Latin):
sine dissimulatione consilu publici ad hostes descuierat. Et poscum
icto rome eum sannitibus focdere feciales uenerant res petitum ten¬
tationem esse aiebant. ut terrore incusso belli romanos se fem pate¬
rentur. Quod quantopere optandum foret hernicos docuisse. cum
quibus licuerit suas leges romanae cuntati preoptauerint. quiburi
gendi quod mallent copia non fuerit pro poena necessariam cuite¬
tem fore. Ob haec uulgo in consilus iactata populus romanus belli
fieri equis ussit. Consulesq ambo ad nouum profecti bellum quatuior
milia. a castris hostium consederunt. Equorum exercitus ut qui suo
nomine permultos annos imbelles egissent tumultuario similis sine du¬
cibus certis sinc imperio trepidare. Alii exeundum in aciem. ali cas¬
tra tuenda censent. Mouet plerosq uastatio futura agrorum ac dem¬
ceps cum leuibus praesidus relictarum urbium excidia. Itaq postquam

Expanded text:
sine dissimulatione consilii publici ad hostes desciuerat; et postquam sine dissimulatione consilii publici ad hostes desciuerat; et postquam icto Romae cum Samnitibus foedere fetiales uenerant res repetitum, temptationem aiebant esse ut terrore incusso belli Romanos se fieri paterentur; quod quanto opere optandum foret, Hernicos docuisse, cum quibus licuerit suas leges Romanae ciuitati praeoptauerint; quibus legendi quid mallent copia non fuerit, pro poena necessariam ciuitatem fore. ob haec uolgo in conciliis iactata populus Romanus bellum fieri Aequis iussit; consulesque ambo ad nouum profecti bellum quattuor milia a castris hostium consederunt. Aequorum exercitus, ut qui suo nomine permultos annos imbelles egissent, tumultuario similis sine ducibus certis, sine imperio trepidare. alius exeundum in aciem, alii castra tuenda censent: mouet plerosque uastatio futura agrorum ac deinceps cum leuibus praesidiis urbium relictarum excidia. itaque postquam
Abbreviated transcription (Latin):
consulibus sannites seu finem seu dilationem belli quaerentes legatos de
pace romam misere quibus suppliciter agentibus responsum est nisi sa¬
pe bellum parantes pacem petissent sannites oratione ultro citroq
habita de pace transigi potuisse. Nunc quando uerba uana ad id
locorum fuerint rebus standum esse .P. sempronium consulem cũ
exercitu breui in sannio. fore. Eum ad bellum pacemne inclinent
animi falli non posse. comperta omnia senatui relaturum. Decedẽ¬
tem ex sannio consulem legati sequerentur. Eo anno cum pacatũ
sannium exercitus romanus benigne prebito comineatu peragras¬
et focdus antiquum sannitibus redditum. Ad equos inde ueteres
hostes coeterum permultos annos sub specie infidae pacis quietos uer¬
sa arma romana. quod in columi hernico nomine misitauerant simul
cum his sanniti auxiltia & post hernicos subactos uniuersa prope gois

Expanded text:
consulibus Samnites, seu finem seu dilationem belli quaerentes, legatos de consulibus Samnites, seu finem seu dilationem belli quaerentes, legatos de pace Romam misere. quibus suppliciter agentibus responsum est, nisi saepe bellum parantes pacem petissent Samnites, oratione ultro citro habita de pace transigi potuisse: nunc, quando uerba uana ad id locorum fuerint, rebus standum esse. P. Sempronium consulem cum exercitu breui in Samnio fore; eum, ad bellum pacemne inclinent animi, falli non posse; comperta omnia senatui relaturum; decedentem ex Samnio consulem legati sequerentur. eo anno cum pacatum Samnium exercitus Romanus benigne praebito commeatu peragrasset, foedus antiquum Samnitibus redditum. ad Aequos inde, ueteres hostes, ceterum per multos annos sub specie infidae pacis quietos, uersa arma Romana, quod incolumi Hernico nomine missitauerant simul cum iis Samniti auxilia et post Hernicos subactos uniuersa prope gens
Abbreviated transcription (Latin):
postumius integris legionibus defessam iam hostium aciem improuiso
nuadit. Itaq cum lassitudo ac uulnera fugam quoq praepedissent oc¬
cidione occisi hostes. Signa unum & .xx. capta. Atq inde ad castra
postumi perrectum. Ibi duo uictores exercitus perculsum iam fama
hostem adorti fundunt. fugantq. Signa militaria sex & uiginti capta.
& imperator sannitium statius cellius. multiq alii mortales. & castra utr¬
aque capta. Et bouianum ubi postero die ceptum oppugnari est. bre¬
ui capitur. Magnaq gloria rerum gestarum consules triumpharunt
Minutium consulem cum uulnere graui relatum in castra mortuum ꝗ¬
dam auctores sunt. & . M. fuluium in locum eius consulem suffectum.
& ab eo cum ad exercitum minutii missus esset bouianum captum. Fo
anno sora arpinum censennia. Herculis magnum simulacrum in capi¬
tolio positum dedicatumq . P. sulpitio auerrione. P. sempronio sopho

Expanded text:
Postumius integris legionibus defessam iam aciem hostium improuiso Postumius integris legionibus defessam iam aciem hostium improuiso inuadit. itaque cum lassitudo ac uolnera fugam quoque praepedissent, occidione occisi hostes, signa unum et uiginti capta, atque inde ad castra Postumi perrectum. ibi duo uictores exercitus perculsum iam fama hostem adorti fundunt fugantque; signa militaria sex et uiginti capta et imperator Samnitium Statius Gellius multique alii mortales et castra utraque capta. et Bouianum urbs postero die coepta oppugnari breui capitur magnaque gloria rerum gestarum consules triumpharunt. Minucium consulem, cum uolnere graui relatum in castra, mortuum quidam auctores sunt, et M. Fuluium in locum eius consulem suffectum et ab eo, cum ad exercitum Minuci missus esset, Bouianum captum. eo anno Sora Arpinum Cesennia recepta ab Samnitibus; Herculis magnum simulacrum in Capitolio positum dedicatumque. P. Sulpicio Sauerrione P. Sempronio Sopho
Abbreviated transcription (Latin):
falsos ratus trascenderit incertum est. Eodem anno in campum stellatẽ
agri campani sannitium incursiones factae. Itaq ambo consules in san¬
nium missi cum diuersas regiones trifernum postumius bouianum mi¬
nutius petissent. Postumui prius ductu ad tifernum pugnatum. Alii haud
dubie sannites uictos ac.xx. milia hominum capta tradunt. Alu marte
equo discessum. & postumium metum simulantem nocturno itinere clam
in montes copias abduxisse. hostes secutos duo milia inde locis munitis
& ipsos consedisse. Consul ut statiua tuta copiosaq & ita erant petisse
uideretur postq̃ & munimentis castra firmauit & omni apparatu rerũ
utilium instruxit relicto firmo praesidio inde uigilia tertia qua duci
proxime potest expeditas legiones ad collegam & ipsum aduersus a¬
lios sedentem ducit. Ibi auctore postumio minutius cum hostibus sig¬
na confert. Et cum anceps proelium in multum diei processisset tum

Expanded text:
falsos ratus, transcenderit, incertum est. eodem anno in campum Stellatem falsos ratus, transcenderit, incertum est. eodem anno in campum Stellatem agri Campani Samnitium incursiones factae. itaque ambo consules in Samnium missi cum diuersas regiones, Tifernum Postumius, Bouianum Minucius petisset, Postumi prius ductu ad Tifernum pugnatum. alii haud dubie Samnites uictos ac uiginti milia hominum capta tradunt, alii Marte aequo discessum et Postumium metum simulantem nocturno itinere clam in montes copias abduxisse, hostes secutos duo milia inde locis munitis et ipsos consedisse. consul ut statiua tuta copiosaque—et ita erant—petisse uideretur, postquam et munimentis castra firmauit et omni apparatu rerum utilium instruxit, relicto firmo praesidio de uigilia tertia, qua duci proxime potest, expeditas legiones ad collegam, et ipsum aduersus alios sedentem, ducit. ibi auctore Postumio Minucius cum hostibus signa confert; et cum anceps proelium in multum diei processisset, tum
Abbreviated transcription (Latin):
intulerant ciuitas sine suffragiui latione data. concilia connubiaq aden¬
pta & magistratibus praeterquam sacrorum curatione interdictum. fo¬
dem anno aedes salutis a .C. uinio bubulco censore locata est quam con¬
sul bello sannitium nouerat. Ab eodem collegaq eius. M. ualerio maxi¬
mo uiae per agros publica impensa factae. Et cum carthaginensibus eo¬
dem anno foedus tertio renouatum legatisq corum qui ad id uenerãt
comiter munera missa. Dictatorem idem annus habuit. P. cornelium
scipionem cum magistro equitum .P. decio mure. Ab his propter que
creati erant comitia consularia habita. quia neuter consulum potuerat
bello abesse. Creati consules. L. postumius.C. minutius. Hos consules
piso .Q. fabio & .P. decio suggerit biennio exempto quo claudium uo¬
lunniumq & cornelium cum martio consules factos tradidimus. Me¬
moriae ne fugerit in annalibus digerendis an consulto binos consulatus

Expanded text:
intulerant ciuitas sine suffragii latione data: concilia conubiaque ademintulerant ciuitas sine suffragii latione data: concilia conubiaque adempta et magistratibus praeter quam sacrorum curatione interdictum. eodem anno aedes Salutis a C. Iunio Bubulco censore locata est, quam consul bello Samnitium uouerat. ab eodem collegaque eius M. Ualerio Maximo uiae per agros publica impensa factae. et cum Carthaginiensibus eodem anno foedus tertio renouatum legatisque eorum, qui ad id uenerant, comiter munera missa. dictatorem idem annus habuit P. Cornelium Scipionem cum magistro equitum P. Decio Mure . ab his, propter quae creati erant, comitia consularia habita, quia neuter consulum potuerat bello abesse. creati consules L. Postumius Ti. Minucius . hos consules Piso Q. Fabio et P. Decio suggerit biennio exempto, quo Claudium Uolumniumque et Cornelium cum Marcio consules factos tradidimus. memoriane fugerit in annalibus digerendis an consulto binos consules,
Abbreviated transcription (Latin):
gent consules legionum ardori. ut qui probe scirent nouum militem
hostium inter perculsos fuga ueteranos ne tentando quidem satis certa¬
nini fore. Nec eos opimo fefellit. Omnes sannitium copiae ueteres no¬
ueq montes proximos fuga capiunt. Eo & romana erigitur acies.
nec quicquam satis tuti loci uictis est. & de iugis qua coeperant fun¬
duntur. lamq una uoce omnes pacem petebant. Tum trium mensiũ
frumento imperato & annuo stipendio ac singulis tunicis in militem
Ad senatum pacis oratores missi. Cornelius in sannio relictus. Martus
de hernicis triumphans in urbem redut. Statuaq equestris ei in foro de¬
ereta est. que ante templum castoris est posita. Hernicorum trabus po¬
pulis aletrinati uerulano ferentinati quia nihil maluerunt q̃ cuuitat
suac leges reddite. connubiumq inter ipsos quod aliquamdiui soli
hernicorum habuerunt permissum. Anagninis quiq arma romans

Expanded text:
gent consules legionum ardori, ut qui probe scirent nouum militem gent consules legionum ardori, ut qui probe scirent nouum militem hostium inter perculsos fuga ueteranos ne temptando quidem satis certamini fore. nec eos opinio fefellit: omnes Samnitium copiae, ueteres nouaeque, montes proximos fuga capiunt. eo et Romana erigitur acies, nec quicquam satis tuti loci uictis est et de iugis, quae ceperant, funduntur; iamque una uoce omnes pacem petebant. tum trium mensum frumento imperato et annuo stipendio ac singulis in militem tunicis ad senatum pacis oratores missi. Cornelius in Samnio relictus: Marcius de Hernicis triumphans in urbem rediit statuaque equestris in foro decreta est, quae ante templum Castoris posita est. Hernicorum tribus populis, Aletrinati Uerulano Ferentinati, quia maluerunt quam ciuitatem, suae leges redditae conubiumque inter ipsos, quod aliquamdiu soli Hernicorum habuerunt, permissum. Anagninis quique arma Romanis
Abbreviated transcription (Latin):
sis raptimq eductis in aciem militibus transuersam hostium aciem atq
alio certamine occupatam inuadit. Clamitans summum flagitium fo¬
re si alterum exercitum utriusq uictoriae compotem sinerent fieri. nec
ad se sui belli uendicarent decus. Qua impetum dederat perrumpit.
iciemq per mediam in castra hostium tendit. & uacua defensoribus ca¬
pit atq incendit. Quae ubi flagrantia martianus miles conspexit &¬
hostes respexere. tum passim fuga cepta sannitium fieri. Sed omnia
obtinet cedes. nec in ullam partem tutum perfugium est. lam .xxx.
milibus hostium cesis signum receptui consules dederant. colligebant¬
q in unum copias inuicem interse gratantes. cum repente uise procul
xstium nouae cohortes quae in supplementum scriptae fuerant inte¬
grauere cedem. In quas nec uissu consulum nec signo accepto uicto¬
res uadunt. Malo tirocinio imbuendum sannitem clamitantes. Indul¬

Expanded text:
sis raptimque eductis in aciem militibus transuersam hostium aciem atque sis raptimque eductis in aciem militibus transuersam hostium aciem atque alio certamine occupatam inuadit, clamitans summum flagitium fore, si alterum exercitum utriusque uictoriae compotem sinerent fieri nec ad se sui belli uindicarent decus. qua impetum dederat, perrumpit aciemque per mediam in castra hostium tendit et uacua defensoribus capit atque incendit. quae ubi flagrantia Marcianus miles conspexit et hostes respexere, tum passim fuga coepta Samnitium fieri; sed omnia obtinet caedes nec in ullam partem tutum perfugium est. iam triginta milibus hostium caesis signum receptui consules dederant colligebantque in unum copias inuicem inter se gratantes, cum repente uisae procul hostium nouae cohortes, quae in supplementum scriptae fuerant, integrauere caedem. in quas nec iussu consulum nec signo accepto uictores uadunt, malo tirocinio imbuendum Samnitem clamitantes. indul
Abbreviated transcription (Latin):
cis impeditior erat. omnia itinera obsepserant hostes saltusq periuos coc¬
perant. ne qui subuchi commeatus possent. Neq eos cum quotidie sis¬
na in aciem consul proferret elicere ad certamen poterat. Satisq appa¬
rebat neque sannitem certamen praesens neque romanum dilationem
belli laturum. Aduentus martu qui hernicis subactis maturauit collegae
uenire auxilio moram certaminis hosti exemit. Nam ut qui ne alteri
quidem exercitui se ad certamen credidissent pares coniungi utiq pas¬
si duos consulares exercitus nihil crederent superesse spei aduenientẽ
in composito agmine martium aggrediuntur. Raptim collat.e sarci¬
ne in medium. & prout tempus patiebatur instructa acies. clamor pri¬
mum in statiua perlatus. deinde conspectus procul puluis tumultum
ipud alterum consulem in castris fecit. Isq confestim arma capere uis¬

Expanded text:
cis impeditior erat. omnia itinera obsaepserant hostes saltusque peruios cecis impeditior erat. omnia itinera obsaepserant hostes saltusque peruios ceperant ne qua subuehi commeatus possent; neque eos, cum cottidie signa in aciem consul proferret, elicere ad certamen poterat, satisque apparebat neque Samnitem certamen praesens nec Romanum dilationem belli laturum. aduentus Marci, qui Hernicis subactis maturauit collegae uenire auxilio, moram certaminis hosti exemit. nam ut qui ne alteri quidem exercitui se ad certamen credidissent pares, coniungi utique passi duos consulares exercitus nihil crederent superesse spei, aduenientem incomposito agmine Marcium adgrediuntur. raptim conlatae sarciae in medium et, prout tempus patiebatur, instructa acies. clamor primum in statiua perlatus, dein conspectus procul puluis tumultum apud alterum consulem in castris fecit; isque confestim arma capere ius