comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ad utrũq accipi pot̃. nã siue crina pͥmi hõis anima. siue erali¬
quo suo secreto. om̃s ꝓeul dubio animas ipse facit. ⁊ illud qđ
scriptũ ẽ qui fir̃ singillatĩ corda eoꝵ si cordiũ nomine uo¬
luerimꝰ aĩãs intellig̾e̾. neq hoc repugnat cinquã duoꝵ deqͥbꝰ
nunc ambigimꝰ. siue enĩ exina illa quã flauit infaciẽ pͥmi
hõĩs. ipse utiq singulas fingit. sic̃ ⁊̃ corpora. siue singulas łsin¬
gat ⁊ mutat. ł in eis ipsis quibꝰ miserit eas fingat. quã quã hoc

Expanded text:
ad utrumque accipi potest. nam siue ex una primi hominis anima siue ex aliad utrumque accipi potest. nam siue ex una primi hominis anima siue ex aliquo suo secreto omnes procul dubio animas ipse facit. Et illud, quod scriptum est: qui finxit singillatim corda eorum, si nomine cordium uoluerimus animas intellegere, neque hoc repugnat cuiquam duorum, de quibus nunc ambigimus. siue enim ex una illa, quam flauit in faciem primi hominis, ipse utique singulas fingit, sicut etiam corpora, siue singulas uel fingat et mittat uel in eis ipsis, quibus miserit, eas fingat, quamquam hoc
Abbreviated transcription (Latin):
pit mͥ dñs. ⁊ intͦiuit sp̃s uitȩ ineos. ⁊ reuixert̃ ⁊stetert̃ supͣ
pedes suos. ꝯgregatio magna ualde. Ubr uidet᷑ m̃ ꝓpheticȩ
significatũ ñ exillo tantũ campo u̾ res ipsa de monstraba¬
t̃ sertoto orbe trarũ resurre cturos hor̃es. ⁊ hoc ꝑ hunc flatõ
quatuor mundi partiũ fuisse figuratũ. Neq enĩ ỹ flatus
ua dõ coaptat᷑ ad unitatẽ ꝑsone sic̃ caro illa u̾bo eiꝰ umge¬
nito filio. ñ possumꝰ dicẽ ita eẽ animã desub̾a dĩ. quẽ ad mo¬
du flatus ille aquatuor uentis denatura mundi factus
ẽ. ẜ tam̃ aliub cũ fuisse aliud significasse puto qđ exemplo
Natus excorpore dñi ꝓcedentis recte intelligi pot̃. ỹ si ehe¬
chiel ꝓpħa illo loco ñ resurrectioĩs carnis qualis ꝓpͥe fu
qui repleuit orbẽ trarũ figurata reuelatione p̃uidit.
lis fac̾ẽ. sic̃ illi unã ñ erilla ect̾as. Illud enĩ qd̃ ꝑ esuã dicit omnẽ
flatũ ego feci cũ hoc eũ deanima dicẽ que secunt᷑ satis ostendãt

Expanded text:
iritus uitae in eos, et reuixerunt et steterunt super pedes suos, congregatio multa ualde. ubi mihi uidetur prophetice significatum non ex illo tantum campo, ubi res ipsa demonstrabatur, sed ex toto orbe terrarum resurrecturos homines, et hoc per flatum quattuor mundi partium fuisse figuratum. neque enim etiam flatus ita deo coaptatur ad unitatem personae, sicut caro illa uerbo eius unigenito filio, non possumus dicere ita esse animam de substantia dei, quemadmodum flatus ille a quattuor uentis de natura mundi factus est; sed tamen aliud eum fuisse, aliud significasse puto, quod exemplo flatus ,<x corpore domini procedentis recte intellegi potest, etiamsi Ezechiel propheta illo loco non resurrectionem carnis, qualis propriequi repleuit orbem terrarum, figurata reuelatione praeuidit. lis facere, sicut illi unam, non ex illa ceteras. illud enim, quod per Esaiam dicit: omnem flatum ego feci, cum hoc eum de anima dicere quae sequuntur satis ostendant,
Abbreviated transcription (Latin):
didit hȩc eiꝰ oꝑatio ẽ. s potiꝰ scđm ipsas. qnͣdo qͥdẽ corporib
humanis quoꝵ exillis pͥmis oꝑibꝰ ꝓpagatio ꝯtinuata fuecessi¬
one ꝓtendit᷑. tales congruit animas inseri. quales nẽ facit
atq inscrit. Qua ꝓpt̾ nichil iã timentes ne contͣ libri huiꝰ¬
quȩ uepͥma illa sex dicrũ ꝯditione scp̃ta s̃. qualibet harũ
triũ sententiarũ ꝓbabilitas uic̾it sentire uideam᷑. suscrpramꝰ
diligentiorẽ questionis huiꝰ ꝑtc̃tationẽ qntũ ad uiuat ds. ne
forte fieri possit. ut si ñ liqͥdã deꝗͣ dubitan ult̾ ñ debeat tã
certe acceptabiłe dehac re sententiã. nanciscam᷑. ut eã iene
donec certũ aliqͥd elucescat ñ sit absurdũ. Qđ si ne hoc qui¬
dẽ pntuerimꝰ. docum̃toꝵ mom̃tis undiq parĩq nutantibꝰ.
saltẽ ñ udebit᷑ nr̃a dubitatio laborẽ deuitasse. querendi.s
affirmandi temeritatẽ. ut me siqͥs iã recte certꝰ ẽ doce dig¬

Expanded text:
as; quandoquidem corporibus humanis, quorum ex illis primis operibus propagatio continuata successione protenditur, tales congruit animas inseri, quales nunc facit atque inserit. 6. Quapropter jam nihil timentes, ne contra quae de prima illa sex dierum conditione conscripta sunt, quaelibet harum trium sententiarum probabilitas uicerit, sentire uideamur, suscipiamus diligentiorem quaestionis huius pertractationem, quantum adiuuat deus, ne forte fieri possit, ut, si non liquidam, de qua dubitari ultra non debeat, tam certe acceptabilem de hac re sententiam nanciscamur, ut eam tenere, donec certum aliquid elucescat, non sit absurdum. quodsi ne hoc quidem potuerimus, documentorum momentis undique pariterque nutantibus saltem non uidebitur nostra dubitatio laboadfirmandi temeritatem, ut me, si quis recte iam certus est, docere dig
Abbreviated transcription (Latin):
boni sint inca mali ẜ ꝗđ ñ efficiant malicia sua ut sub
di ad ministiatoris imꝑio. urtute sap̃ia. decus & ordo uniu̾sitatis.
aliqͣ exparte iurpet᷑ siue turbet. cũ suis quib̃q uoluntatibꝰ ⁊̃ ma¬
lis ibuant᷑ eerti ⁊ ꝯgria limites potestatũ ⁊ pondã mitooꝵ. ut ̃
cũ ipsis ꝯuenient̃ uisteq ordinatis uniu̾sitas pulchra sit. tam̃
q euilibet occurrit ⁊ uerũ ẽ & manifestũ ẽ iusticiȩ ipsi ẽẽ
contͣriũ. ut nullo p̃cedente mito hoc ipsũ in ũno qͦq ds dãpnat
qđ ieo ipse cauit. certaq ⁊ cuidens dampnatio diaboli. &

Expanded text:
boni sint in ea mali, sed quod non efficiant malitia sua, ut sub dei administratoris imperio, uirtute, sapientia decus et ordo uniuersitatis aliqua ex parte turpetur siue turbetur, cum suis quibusque uoluntatibus, etiam malis, tribuantur certi et congrui limites potestatum et pondera meritorum, ut etiam cum ipsis conuenienter iusteque ordinatis uniuersitas pulchra sit: tamen, quia cuilibet occurrit et uerum est atque manifestum iustitiae ipsi esse contrarium, ut nullo praecedente merito hoc ipsum in quoque deus damnet, quod in eo ipse creauerit, certaque et euidens damnatio diaboli et
Abbreviated transcription (Latin):
t̃n ⁊̃ in ipsa ĩã pena suȩ gn̾ositatis index anima rationalis bestia¬
rum motũ inm̃brũ suȩ carius erubuit. eiq incussit pudor̃e.
ñ solũ qr hoc solũ ibi sentiebat ubi nũꝗͣ ante. tale aliꝗͥ sense¬
rat. uerũ ⁊̃ qd ille pudendus motꝰ de p̾cepti tͣnsg̾sione uenie¬
bat Ibi eñi sensit qr pͥus gr̃a uestiret᷑. qͣndo insua nuditate
nichil indecens pateret᷑. ibi ꝯpletũ ẽ. dñe inuoluntate tua
p̾stitisti decoreͥ meo uirtutẽ. au̾tisti fatiẽ tuã ame ⁊ factus sũ
ꝯtͣbatus. Deniq illa ꝯtͣbatione ad folia ficulnea cururrerũt.
succinctoria sͥ ꝯsuerũt.⁊ qr głando deseruerant pudenda texe.

Expanded text:
tamen etiam in ipsa jam poena suae generositatis index anima rationalis bestiatamen etiam in ipsa jam poena suae generositatis index anima rationalis bestialem motum in membris suae carnis erubuit, eique incussit pudorem, non solum quia hoc ibi sentiebat, ubi nunquam antea tale aliquid senserat, verum etiam quod ille pudendus motus de praecepti transgressione veniebat. Ibi enim sensit, qua prius gratia vestiretur, quando in sua nuditate nihil indecens patiebatur. Ibi completum est, Domine, in voluntate tua praestitisti decori meo uirtutem. auertisti autem faciem tuam, et factus sum conturbatus. denique illa conturbatione ad folia ficulnea cucurrerunt, succinctoria consuerunt et quia glorianda deseruerant pudenda texe
Abbreviated transcription (Latin):
gñis poma iã in aliis arboribꝰ innoxia senserãt. magis c̾dider̃¬
đm posse peccantibꝰ facile ignoscere. quã patient̃ tuler̃ ñ cog.¬
noscere. qͥd nã eẽt cur eos inde cibũ sumere uetuisset. Oox
gͦ ut p̾ceptũ tͣnsg̾ssi s̃. intͥnsecꝰ gr̃a deserente omnino nudati.
qͣm tẏp̾o quoda ⁊ suꝑbo amore suȩ potestatis offend̾ant. insua
m̃bra ocłos iniecerũt. eaq motu eo quẽ ñ nou̾ant ꝯcupiuerũt:
ad hoc gͦ aꝑti s̃ oculi ad qd̾ antea ñ patebant. quã uis ad alia
paterent. Nec mors ea die accidit qua factũ ẽ q̃ ds uetuit a¬
misso quippe statu mirabili corpꝰ ipsũ cui status ⁊̃ de ligno
uitȩ uirtute mystica p̾bebat᷑. ꝑquẽ nec morbotẽptari nec mu
erat fit in angłis ꝑeternitatis partiripationẽ ut indeteriꝰ non
mutent᷑. hoc gͦ amisso statu corpus eox dux̃ morbidã ⁊ mortiftrã
rib c̃cũbendi appetitꝰ ut succedant nascentia morientibus . s

Expanded text:
is poma iam in aliis arboribus innoxia senserant — magis crediderunt posse deum peccantibus facile ignoscere, quam patienter tulerunt non cognoscere, quidnam esset uel cur eos inde cibum sumere uetuisset. mox ergo ut praeceptum transgressi sunt intrinsecus gratia deserente omnino nudati, quam typho quodam et superbo amore suae potestatis offenderant, in sua membra oculos iniecerunt eaque motu eo, quem non nouerant, concupiuerunt. ad hoc ergo aperti sunt oculi, ad quod antea non patebant, quamuis ad alia paterent. Haec mors ea die accidit, qua factum est quod deus uetuit. amisso quippe statu mirabili corpus ipsum — qui status etiam de ligno uitae uirtute mystica praebebatur, per quem nec morbo temtari nec mutcramentum illud lignum erat, fit in angelis per aeternitatis participationem, ut in deterius non mutentur — hoc ergo amisso statu corpus eorum duxit morbidam et mortiferam oribus concumbendi appetitus, ut succedant nascentia morientibus: sed
Abbreviated transcription (Latin):
Uirũ ẽ aut̃ ⁊ uix ferendũ qͦmͦ uelint homines paradyi¬
sũ figurate bictũ. ⁊ nolint r̃ figuratȩ factũ. Qđ si con¬
cedunt sic̃ deagar ⁊ sara. sicut dcẏsmahel⁊ ysaac. hec
quoq facta ⁊ tam̃ ⁊̃ figuiata. cur ñ ad mitant ĩ lig¬
nũ uite ⁊ uere aliqđ lignũ fuisse. ⁊ tam̃ sapientiã fi¬
gurisse. ñ uidco. Illud qͦq abbo. quã quã corpo ałe cibũ. ta¬
lẽ tam̃ arborẽ illã p̃stitisse. quo corpꝰ hõĩs sannite stabili
firmaret᷑. ñ sicut eralio cibo ẜ ñ nulla inspiratione salu¬
britatis occulta. Pfecto enĩ licet usitatus panis ampliꝰ ha
tamꝰ ꝑ alicuiꝰ arboris cibũ cuiꝰdã altioris significatiõis grã
homini dm p̃stitisse. ne corpꝰ eiꝰ ł infirmitate ł etate in
bet̾ius mutaret᷑ aut ioccasũ. ⁊ laberet᷑. qui ipsi cibo huma¬
o p̃stitit tam mirabilẽ statũ ut infictilibꝰ uasculis fari¬
na yoleũ deficientes refic̾et nec defic̾et: Iam hic degnẽ

Expanded text:
mirum est autem et uix ferendum, quemadmodum uelint homines paradisum figurate dictum et nolint etiam figurate factum. quodsi concedunt sicut de Agar et Sarra, sicut de Ismahel et Isaac haec quoque et facta et tamen etiaiam figurasse non uideo. Illud quoque addo quamquam corporalem cibum, talem tamen illam arborem praestitisse, quo corpus hominis sanitate stabili firmaretur, non sicut ex alio cibo, sed nonnulla inspiratione salubritatis occulta. profecto enim licet usitatus panis aliquid taubitabimus per alicuius arboris cibum cuiusdam altioris significationis gratia homini deum praestitisse, ne corpus eius uel infirmitate uel aetate in deterius mutaretur aut in occasum etiam laberetur, qui ipsi cibo humano praestitit tam mirabilem statum, ut in fictilibus uasculis farina et oleum deficientes reficeret nec deficeret? iam hic de genere
Abbreviated transcription (Latin):
fructuosis nemoribꝰ opacatũ. eundẽq magnũ : magno fon¬
te fecundatũ. cũ uideant nulla humana oꝑatione tot
ac tanta ui recta siluesc̾e occulto oꝑe dĩ. miror quẽ ad¬
modũ c̾dant ipsũ hominẽ ita factũ. quẽ ad modũ nũquã
uidert̃. Aut si y ipse figurate intelligendus ẽ: qͥs genuit

Expanded text:
fructuosis nemoribus opacatum eundemque magnum et magno fonfructuosis nemoribus opacatum eundemque magnum et magno fonte fecundum, cum uideant nulla humana opera tot ac tanta uirecta siluescere occulto opere dei, miror, quemadmodum credant ipsum hominem ita factum, quemadmodum numquam uider
Abbreviated transcription (Latin):
insolita ipsa. ꝗͥa pͥma. Nam qͥd tã sine exemplo ⁊ sine pa¬
ri facto inrerũ mundanarũ ꝯstitutione quã mundis:
Nũ ido c̾dendũ ñ ẽ dm fecisse mundũ qͥa iã ñ facit mom¬
deparadẏso.ẜ de ipso homine ꝑmotis debuit responđi.
Nunc yꝰ cũ ipsum sic edant factũ adõ sic̃ alius nullus factꝰ
ẽ. eur paradysũ nolunt ita factũ caere. quẽ ad mođu nẽ
uident siluas ficri: ad cas quippe loqͦr qui auctoritatẽ
harũ lit̾arũ secunt᷑. eoe enĩ qͥda ñ ꝓpͥe s̃ figurate paradỹ¬
ualemꝰ. ita defendamꝰ ad litterã. ut qͥ ñ rationabilit̾ moti
pt̾ animũ ꝑuicacẽ uł hebetẽ e̾dere ista detrectant.
nulła tam̃ inueniant rationẽ uñ falsã eẽ ꝯuincant. Ue¬
rũ isti nr̃i qui fidẽ habent his diunis libris ⁊ nolunt in eis¬
paradẏsũ ad ꝓpͥetatẽ litt̃ȩ intlligi. locũ scił amenissimũ

Expanded text:
insolita et ipsa, insolita et ipsa, rum constitutione quam mundus? num ideo credendum non est deum fecisse mundum, quia iam non facit munde paradiso, sed de ipso homine permotis debuit responderi; nunc uero, cum ipsum sic credant a deo factum, sicut alius nullus factus est, cur paradisum nolunt ita factum credere, quemadmodum nunc uident siluas fieri ? Ad eos quippe loquor, qui auctoritatem harum litterarum sequuntur; eorum enim quidam non proprie, sed figurate paradiualemus, ita defendamus ad litteram, ut, qui non rationabiliter moti propter animum peruicacem uel hebetem credere ista detrectant, nullam tamen inueniant rationem, unde falsa esse conuincant. uerum isti nostri, qui fidem habent his diuinis libris et nolunt paradisum ad proprietatem litterae intellegi, locum scilicet amoenissimum,
Abbreviated transcription (Latin):
tus oportebat ext̃a factus ẽ. ita ⁊ paradẏsus inꝗͦ collocauit
eũ ds. nichil aliud quã locus quidã intelligat᷑. t̃a scił̃ ubr
habitaret homo trenus. Narratio ꝙppe in his libris ñ gnẽ
locutionis figuratarũ rerũ ẽ. sicut incantico canticoꝵ. ẜom¬
nino gestarũ ẽ. sicut in regnoꝵ libris ⁊ huiꝰcemi cȩt̾is. S qͥa il¬
lic ca dicunt᷑ quȩ uitȩ humanȩ usus notissimos habent.
ñ difficile immo ꝓmptissime pͥmitꝰ accipiunt᷑ ad lit̾tam.
ut deiñ exillis qͥd ⁊̃ futuroꝵ res ipse gestȩ significau̾int ex¬
sculpat᷑: hic aut̃ ꝙͣa ca dicunt᷑ quȩ usitatũ naturȩ cursũ in¬
tuentibꝰ ñ occurrant. nolunt ea qͥdẽ ꝓpͥe .ẜ. figurate intel¬
rabiliũ. alia institutarũ c̾aturarũ. Illic enĩ ca ipsa inso¬
lita ostendunt alios cẽ tamquã naturales modos serum
alios miraculoꝵ quȩ magnalia nominant᷑. hic aũ ipsa
insinuant᷑ instituta naturarũ. Quibꝰ respondeat᷑. S ido

Expanded text:
ita et paradisus, in quo cum conlocauit deus, nihil aliud quam locus quidam intellegatur terrae scilicet, ubi habitaret homo terrenus. Narratio quippe in his libris non genere locutionis figuratarum rerum est sicut in Cantico canticorum, sed omnino gestarum est sicut in Regnorum libris et huiuscemodi ceteris. sed quia illic ea dicuntur, quae uitae humanae usus nomptissime primitus accipiuntur ad litteram, ut deinde ex illis quid etiam futurorum res ipsae gestae significaverint, exsculpatur: hic autem quia ea dicuntur quae usitatum naturae cursum intuentibus non occurrant, nolunt ea quidam proprie, sed figurate dicta intelrabilium, alia institutarum creaturarum; illic enim ea ipsa insolita ostendunt alios esse tamquam naturales modos rerum, alios miraculorum — quae magnalia nominantur — hic autem ipsa insinuatur institutio naturarum. quibus respondetur: sed ideo
Abbreviated transcription (Latin):
cultatẽ quantũ aĩo uolenti satis eẽt. ñ quantũ inuitũ
indigentia corporis coge̾t. Qđ enĩ maiꝰ mirabiliꝰq spe¬
ctaculũ ẽ. aut uͥ magis cũ rtrũ nat᷑a humana ratio quo¬
dam loqui pot̾. quã cũ positis seminibꝰ plantatis sureu¬
lis. translatis arbusculis. inscrus malleolis. tamquã int̾¬
roget᷑ queq uis radicis ⁊ germinis qͥd possit qͥdue ñ
possit. unde possit uñ ñ posfit ꝗͥd in eã ualeat nume¬
ite inuisibilis int̾iorq potentia. qͥd extͥnsecus ad hibi¬
ta diligentia. inq ipsa ꝯsidatione ꝓspicere. qͥa neq qͥ

Expanded text:
cultatem, quantum animo uolenti satis esset, non quantum inuitum cultatem, quantum animo uolenti satis esset, non quantum inuitum indigentia corporis cogeret. Quod enim maius mirabiliusque spectaculum est aut ubi magis cum rerum natura humana ratio quodammodo loqui potest, quam cum positis seminibus, plantatis surculis, translatis arbusculis, insitis malleolis tamquam interrogatur quaeque uis radicis et germinis quid possit quidue non possit, unde possit, unde non possit, quid in ea ualeat numerorum inuisibilis interiorque potentia, quid extrinsecus adhibita diligentia, inque ipsa consideratione p
Abbreviated transcription (Latin):
ret qͦmͦ sit paradysus constitutus. Nẽ gͦ ⁊ illud recapity¬
lando enum̾auit qͦmͦ ibi ds̃ posuert homint̃ ꝗͦ fecit.
Uideamꝰ itaq qͥd sit qđ dictũ ẽ. ut oꝑaret᷑ ⁊ custodiret. Qđ
oꝑaret᷑ ⁊ quid custodiret: Numqt̾ forte agri culturã dñs
uoluit oꝑari pͥmũ hominẽ : An ñ ẽ c̾dibile qđ ante
peccatũ dampnauit ad labort̃: lta sane arbit᷑rem᷑: ñ
uid̃emꝰ cũ tanta uoluptate animi agriculan quosdã.
ut cis magna pena sit inde ad aliud auocari. Quicqͥd
gͦ deliciarũ habet agͥcultura tunc utiq longe ampliꝰ
erat quando nichil accedebat adu̾si ł t̾ra ł celo. Non
enr̃ erat laboris afflctio. ẜ eximia ratio uoluptatis cũ ca
quȩ d̾s cau̾at humani oꝑis ad iutorio letius feracusq
ꝓuenirent. uñ cator ipse ub̃ius laudaret᷑. qͥ anime in
corpore animali ꝯstitutȩ rationẽ dedisset oꝑandi ae fa¬

Expanded text:
ret quomodo sit paradisus constitutus. Nunc ergo et illud recapituret quomodo sit paradisus constitutus. Nunc ergo et illud recapitulando commemoravit quomodo ibi Deus posuerit hominem quem fecit. Videamus itaque quid sit quod dictum est, uulturam dominus uoluit operari primum hominem? an non est credibile, quod eum ante peccatum damnauerit ad laborem? ita sane arbitraremur, nisi uideremus cum tanta uoluptate animi agricolari quosdam, ut eis magna poena sit inde in aliud auocari. quidquid ergo deliciarum habet agricultura, tunc utique longe amplius erat, quando nihil accidebat aduersi uel terrae uel caelo. non enim erat laboris adflictio, sed exhilaratio uoluntatis, cum ea, quae deus creauerat, humani operis adiutorio laetius feraciusque prouenirent: unde creator ipse uberius laudaretur, qui animae in corpore animali constitutae rationem dedisset operandi ac fa
Abbreviated transcription (Latin):
gestas prius intelligentes. tũ demũ qͥcq̃d alud signifi¬
non posse accipi ad litt̾am. qđ ex uno paradẏsi flumine
dundunt᷑. cũ potiꝰ eredendũ sit quõ locus ipse paradysia
cognitione hominũ ẽ remotissimꝰ: ind̾ quatuoe aquarõ
partes diuidi sicut fidelissima sc̃pͥtura testat᷑.s ea flumi¬
na quoꝵ fontes noti ẽsse dicunt᷑ alicubi eẽ subt̾ra.⁊ pꝰ tra¬
suis fontibꝰ noti cẽ ꝑhibent᷑: nã hoc solere ñ nullas aqͣs fa¬
cere quis ignorat: Sibi hoc scit᷑ uͥ ñ dui subt̾ris currunt.
dysũ .i. ligna om̃a pulebia atq fructuosa. que omnẽ t̾ã
rtgionis illiꝰ : pacabant. Et sumꝓsit ds̃ hominẽ quẽ fecit
& posuit eũ in paradyso. ut oꝑaret᷑ ⁊ custodiret. Et p̃ce¬
suꝑius dixerit breuit̾ dm plantasse paradysũ.⁊ ꝯstito¬
isse ibi hominẽ quẽ finxerat. recapitulauit ut narra¬

Expanded text:
gestas prius intellegentes, tum demum quidquid aliud signifigestas prius intellegentes, tum demum quidquid aliud signifinon posse accipi ad litteram, quod ex uno paradisi lumine diuiduntur? cum potius credendum sit, quoniam locus ipse paradisi a cognitione hominum est remotissimus, inde quattuor aquarum partes diuidi, sicut fidelissima scriptura testatur, sed ea flumina, quosuis fontibus nota esse perhibentur. nam hoc solere nonnullas aquas facere quis ignorat? sed ibi hoc scitur,. ubi non diu sub terris currunt. disum, id est ligna omnia pulchra atque fructuosa, quae omnem terram regionis illius opacabant. Et sumsit dominus deus hominem, quem fecit, et posuit eum in paradiso ut operaretur et custodiret. et praece dixerit Deum plantasse paradisum, et constituisse ibi hominem quem finxerat, recapitulavit ut narra
Abbreviated transcription (Latin):
assyrios: flum̃ aut̃ ꝗrtũ cufrates. Dehis flumimbꝰ qͥd am¬
plius satagã ꝯfirmare qđ uęra sint flumina. nec figura¬
tȩ dicta quȩ ñ sint. qͣsi tantũmͦ aliꝗͥd nomina ipsa signifi¬
cent:. cũ ⁊ regionibꝰ ꝑquas fluunt notissima sint. ⁊ om̃ibꝰ
fere gentibꝰ diffamata . Quin immo ex his constat ea ꝓrss
pellant. Duo uͦ cet̾a tẏgris: eufrates antiꝗͣ ⁊̃ nomina ten¬
erunt. Nos gͦ ad moneri oportet cet̾a quoq pͥmitꝰ ad ꝓpͥe¬
tatẽ litt̾e acciꝑe. ñ in eis figuratã locutionẽ putare .s
bat abierłm in iericho.⁊ incidit in lat̾nes Quis ñ sentiat
⁊ plane uideat ẽẽ paraboła. locutionẽq istã totã ẽẽ figura
paradyso narrant᷑ ñ ꝓpͥe s̃ fignrate acciꝑe ulla neces¬
sitate eogeremꝰ At nunc eũ pͥmitus ꝓpͥe res ipsas intelli¬
ge ratio nulla ꝓhibeat. cur ñ potiꝰ aucloriatẽ soript᷑ȩ
simplicitꝰ seqͥmͣ innarratione rerũ gestarũ: res uere

Expanded text:
Assyrios. flumen autem quartum Euphrates. de his fluminibus quid amplius satagam confirmare, quod uera sint flumina nec figurate dicta, quae non sint, quasi tantummodo aliquid nomina ipsa significent, cum et regionibus, per quas fluunt, notissima sint et omnibus fere gentibus diffamata? quin immo ex his, quoniam constatpellant; duo uero cetera, Tigris et Euphrates, antiqua etiam nomina tenuerunt — nos admoneri oportet cetera quoque primitus ad proprietatem litterae accipere, non in eis figuratam locutionem putare, sed bat ab Hierusalem in Hiericho et incidit in latrones. quis non sentiat et plane uidparadiso narrantur, non proprie sed figurate accipere ulla necessitas cogeret; at nunc, cum primitus proprie res ipsas intellegere ratio nulla prohibeat, cur non potius auctoritatem scripturae simpliciter sequimur in narratione rerum gestarum res uere
Abbreviated transcription (Latin):
Maut̾ ÷̃ atq ĩ consid̾anti. dici ñ pot̃ quantũ placcat illa
sententia. ñ fuisse illã arborẽ cibo nariã. neq enĩ qͥfe¬
cerat om̃a bona ualde. in paradyso instituit aliqͥd ma¬
liꝰ ẜ mału fuisse homini t̃nsgressionẽ p̃cepti. Oportebat
aut̃ ut homo sub dño suo positus aliunde ꝓhiberet᷑. ut
ei ꝓmerendũ dñm suũ cẽt uirtus ipsa obedientia. quã
possumꝰ uerissime dicẽ solã eẽ uirtutẽ om̃i c̾aturȩ
rationali agenti sub dĩ potestate. pͥmũq eẽ ͤ maximũ
uiciũ tumoris ad runã. sua potestatt uelle uti. cuiꝰ ua¬
ciĩ nom̃ est inobedientia. Non gͦ cẽt uñ se homo dm̃ ha¬
bere cogitaret. atq sentiret. ñ ei aliqͥd iubet᷑. Arbor itaq
illa ñ erat mala. ẜ appellata ẽ scĩȩ dinoscendi bonũ y ma

Expanded text:
uantum placeat illa sententia, non fuisse illam arborem cibo noxiam. Neque enim qui fecerat omnia bona valde, in paradiso instituerat aliquid mali, sed malum fuisse homini transgressionem praecepti. Oportebat autem ut homo sub Domino Deo positus aliunde prohiberetur, ut ei promerendi Dominum suum virtus esset ipsa obedientia, quam possum uerissime dicere solam esse uirtutem omni creaturae rationali agenti sub dei potestate, primumque esse et maximum uitium tumoris ad ruinam sua potestate uelle uti, cuius uitii nomen est inoboedientia. non esset ergo, unde se homo dbere cogitaret atque sentiret, nisi ei aliquid iuberetur. arbor itaque illa non erat mala, sed appellata est scientiae dinoscendi
Abbreviated transcription (Latin):
ꝗͣa ⁊ illud oꝑis qđ aecedit ext̾nseeus ꝑ illũ accedit. quẽ
nichilominꝰ c̾auit ⁊ quẽ rigat atq ordinat. inuisibilit̃
ds : Finc iam inipsũ mundũ uelut in qͣndã arborem
rerũ. oculus cogitationis attollit᷑. atq in ipso qͦq gemina
oꝑatio ꝓuidentie reꝑit᷑. partĩ naturalis. partĩ luminaria
naturalis quidẽ ꝑ occultã dĩ administrationẽ. quȩ ỹ li¬
gnis ⁊ herbis dat inc̾m̃tũ. uoluntaria uͦ ꝑ angłoꝵ oꝑa ⁊ ho

Expanded text:
a et illud operis, quod accedit extrinsecus, per illum accedit, quem nihilominus creauit et quem regit atque ordinat inuisibiliter deus? Hinc iam in ipsum mundum uelut in quandam magnam arborem rerum oculus cogitationis adtollitur atque in ipso quoque gemina o prouidentiae reperitur, partim naturalis, partim uoluntaria. et naturalis quidem per occultam dei administrationem, qua etiam lignis et herbis dat incrementum, uoluntaria uero per angelo
Abbreviated transcription (Latin):
u̾ba. ẜ sic̃ inũbo eiꝰ cͤandi potentia. Dici gͦ hominibꝰ qͣd
sine temporalibꝰ sonis ds dixit. ñ ñ ꝑ temporales sonos
potuit. Futurũ cũ iam erat. ut hõiã delimo formatꝰ
⁊ flatu eiꝰ animatus. ⁊ qͥcꝗͥd ex illo humani gnĩs eati¬
tisset. ut̾et᷑ eis adescã que suꝑ t̾rã exortura erant ex
illa uirtute gnanbi quã t̾ra iã acceꝑat. cuꝰ fun᷑ cau¬
sales rationes in e̾atura condens tam quã iã extitisset
loquebat᷑ iit̾na atq intima u̾itatẽ. quã nec oculis
uidit. nec auris audiuit. ẜ sp̃s eiꝰ scribenti reuelauit.

Expanded text:
eius est creandi potentia; dici autem hominibus, quid sine temporalibus sonis deus dixerit, nonnisi per temporales sonos potuit. futurum enim erat, ut homo iam de limo formatus et flatu eius animatus et quidquid ex illo humani generis extitisset uteretur eis ad escam, quae super terram exortura erant ex illa uirtute generandi, quam terra iam acceperat. cuius futuri causales rationes in creatura condens, tamquam iam extitisset, loquebatur interna atque intima ueritate, quam nec oculus uidit nec auris audiuit, sed spiritus eius scribenti u
Abbreviated transcription (Latin):
narrant᷑ in erp̃ssione ꝓpͥetatis acciꝑe. Quis cnĩ eis ñ faueat
postta intelligentib ꝗͥd ista ỹ figurata significatione com¬
moneant. siue ipsarũ spũ alium naturarũ. ł affectionũ. uł
rerũ ĩ fut᷑arũ: Sane si nullom possint salua fide uerita¬
tis ea que corporalit̾ hic nominata s̃ ⁊ corporalit̾ accipiꝰ. qͣd
aliud remaneret ñ ut ca potiꝰ figurate dicta in tellige

Expanded text:
etatis accipere. quis enim eis postea non faueat intellegentibus, quid ista etiam figurata significatione commoneant, siue ipsarum spiritalium naturarum uel adfectionum siue rerum etiam futurarum ? sane si nullo modo possent salua fide ueritatis ea, quae corporaliter hic nominata sunt, etiam corporaliter accipi, quid aliud
Abbreviated transcription (Latin):
lios quibꝰ reuelare dignat᷑. Fȩc tẽ dixr nẽ aut̃ qͥa uoliu
dñs ut ea diligentius intuens atq consiđans. ñ frustra
suꝑius ualuimꝰ ostendẽ. sic ̃ quȩ secunt᷑ de paradyso ꝑserutem.
lantauit gͦ ds paradẏsũ indeliciis. hoc ẽ enĩ ineden ado¬
rientẽ : y posuit ibi hominẽ quẽ finxerat. Sic enĩ sc̃pͣtũ ẽ.
qr sic factũ ẽ. dciñ recapitułat ut hoc ipsũ qđ̃ breuit̾
posuit ostendat quẽ ab modũ factũ sit: hoc ẽ quẽ admo¬
dũ ds paradysũ plantau̾it. ⁊ illic hominẽ quẽ firerat

Expanded text:
inus reuelare dignatur. haec tunc dixi. nunc autem quia uoluit inus reuelare dignatur. haec tunc dixi. nunc autem quia uoluit dominus, ut ea diligentius intuens atque considerans non frustra, superius uoluimus ostendere, sic etiam quae sequuntur de paradiso perscrutemur. Plantauit ergo deus paradisum in deliciis — hoc est enim in Eden — ad orientem et posuit ibi hominem, quem finxerat. sic enim scriptum est, quia sic factum est. deinde recapitulat, ut hoc ipsum, quod breuiter posuit, ostendat quemadmodum factum sit, hoc est quemadmodum paradisum deus planta
Abbreviated transcription (Latin):
ñ curarent. memor tam̃ ꝗͥd marime uoluerĩ nec potu¬
crim. ut ñ figurate ẜ ꝓpͣt pͥmitus cuncta intellige̾nt᷑. nec
omnino desꝑans ⁊̃ sic posse intelligi id ipsũ in p̾ma par¬
te scdi libri sic posui. Sane inqͣm qͣsqͥs uoluerit om̃a
tera sonat. ⁊ pot̃ euitare blasphemias  om̃a congruentia
fidĩ katholicȩ p̃dicare. ñ solũ ci ñ ẽ inuidendũ. ẜ p̃crpu¬
us multũq laudabilis intellector habendus ẽ.si aut̃
nullus eritus dat᷑. ut pie ydigne dedõ quȩ scripta s̃ in¬
telligant᷑. ñ figurate atq inenigmate ꝓposita ista c̾da¬
mͦ. habe ntes auctoritatẽ apłicã. aqͥ bꝰ tã multa delibri
uct̾is testam̃ti soluunt᷑ enigmata mođũ quẽ inten¬
dimꝰ te neamꝰ: ad uuantt illo qui nos petere. querere:
⁊ pulsare ad hortat᷑. ut om̃s istas figuras itrũ sođm ka
dicantes meliori biligentioriq tc̃taͬui. suie ꝑnos siue ꝑa

Expanded text:
non curarent. memor tamen quid maxime uoluerim nec potunon curarent. memor tamen quid maxime uoluerim nec potuerim, ut non figurate sed proprie primitus cuncta intellegerentur, nec omnino desperans etiam sic posse intellegi id ipsum in prima parte secundi libri ita posui. sane, inquam, quisquis uoluerit omnia, ittera sonat, et potuerit evitare blasphemias, et omnia congruentia fidei catholicae praedicare, non solum ei non est invidendum, sed praecipuus multumque laudabilis intellector habendus est. Si autem nullus exitus datur, ut pie et digne Deo quae scripta sunt intelligantur, nisi figurate atque in aenigmatibus proposita ista credamus; habentes auctoritatem apostolicam, a quibus tam multa de libris Veteris Testamenti solvuntur aenigmata, modum quem intendimus teneamus, adjuvante illo qui nos petere, quaerere et pulsare adhortatur ; ut omnes istas figuras rerum secundumdicantes meliori diligentiorique tractatui, sive per nos, sive per
Abbreviated transcription (Latin):
si ñ solũ ñ impediunt. uerũ ỹ solidiꝰ asserunt Adiuini
eloquu narrationẽ hic ⁊̃ corporalit̃ intellecta. nemo erit¬
ut opinor tam infidelit̃ ꝑtinax. qui cũ ca scđm reguła si¬
der erposita ꝓpͥe uidit. malit in pͥstina it manere senten¬
tia. si forte uisa illi fuerint ñ ñ figurate illa posse accrpr.
Nã ⁊ ego contͣ manichcos qui has litteras uet̾is testam̃ti ñ
alit̃ quã oportet accipiendo errant. ẜ omnino ñ accrpien¬
do ⁊ detestando blasphemant. duoͦ conscribsi libroᷤᷤ. recen¬
ti temport conu̾sionis mee cito uolens eoꝵ uł ꝯfutare
dcliram̃ta. ł erige̾ intentionẽ. ad querendã in litt̾is ꝗͣs
oberunt ap̃ianã ⁊ eugłicã fidẽ. Et qͥa ñ m tẽ occurrebãt
uix posse atq difficile. ne retardarer ꝗͥd figurate signi¬
ficarent ea quȩ ad litt̾am inuenire ñ potir. qͣnta ualui
breuitate ac ꝑspicuitate explicaui. nc ł multa lectione
uł disputatiõis obsouritate det̾riti. in manus cas sumꝗt

Expanded text:
si non solum non inpediunt, uerum etiam solidius adserunt diuini eloquii narrationem haec etiam corporaliter intellecta, nemo eritut opinor, tam infideliter pertinax, qui cum ea secundum regulam fidei exposita proprie uiderit malit in pristina remanere sententia, si forte illi uisa fuerant, nonnisi figurate posse accipi. Nam et ego contra Manichaeos, qui has litteras ueteris testamenti non aliter quam oportet accipiendo errant, sed omnino non accipiendo et detestando blasphemant, duos conscripsi libros recenti tempore conuersionis meae, cito uolens eorum uel confutare deliramenta uel erigere intentionem ad quaerendam in litteris, quas oderunt, christianam et euangelicam fidem. et quia non mihi tunc occurrebant uix posse atque difficile, ne retardarer, quid figurate significarent, ea quae ad litteram inuenire non potui, quanta ualui breuitate ac perspicuitate explicaui, ne uel multa lectione uel disputationis obscuritate deterriti in manus ea sumere
Abbreviated transcription (Latin):
tẽ in loco utiq corporali contendant fuisst. ipsãq. om¬
nino animã c̾e̾ corporeã. ꝓpt arentẽ linguã ⁊ stillam
delalari digito concupitã ꝓnuntiart ñ dubutnt. cum
quibꝰ ego detã magna questione nulla temeritate ꝯfligo.
M cliꝰ cnĩ dubitare ẽ de occultis. quã litgare deincertis. Allũ
quippe diuitẽ in ardore penarũ yillũ pauꝑẽ in refrige¬
rio gaudioꝵ intelligendos eẽ ñ dubito. S qͦmͦ intelligen¬
da sit illa flamma inferni. ille sinus abrahȩ. illa lin¬
gua diuitis. ille digitus pauꝑrs. illa sitis torm̃ti. illa stilli
refrigeriiꝰ uir fortasse a mansuete querentibꝰ. aꝯtentio
ne nos ꝓfunda ista questio muliis sermonibꝰ indigens
tardet. Si corporalibꝰ locis aĩc continent᷑ ⁊̃ exute corpon¬
bꝰ potuit ille latͦ ineũ intͦduer paradysũ. ũ fuerat cor¬
pus pͥmi hõis. ut aptiore script᷑arũ loco si ulla nccessitas

Expanded text:
tem in loco utique corporali fuisse contendant ipsamque atem in loco utique corporali fuisse contendant ipsamque animam omnino esse corpoream propter arentem linguam et stillam aquae de Lazari digito concupitam pronuntiare non dubitent, cum quibus ego de tam magna quaestione nulla temeritate confligo. melius est enim dubitare de occultis quam litigare de incertis. illum quippe diuitem in ardore poenarum et illum pauperem in refrigerio gaudiorum intellegendos esse non dubito. sed quomodo intellegenda sit illa flamma inferni, ille sinus Abrahae, illa lingua diuitis, ille digitus pauperis, illa sitis tormenti, illa stilla refrigerii, uix fortasse a mansuete quaerentibus, a contedendum est, ne nos profunda ista quaestio et multi sermonis indigens tardet. si corporalibus locis animae continentur, etiam exatae corporibus, potuit ille latro in eum introduci paradisum, ubi fuerat corpus primi hominis, ut aptiore scripturarum loco, si ulla necessitas
Abbreviated transcription (Latin):
las cesus ẽ. Ibi ꝙͣppe illa narratio figurarũ ẽ ñ rerũ figu¬
fuisse. ipsius aut̃ dñi narratio parabola fuit. deꝙͣ nũ ꝗͣ
dificantibꝰ. qui factus ẽ incaput angułi. ẜ illud ⁊̃ in re¬
bus gestis factũ ẽ. hoc aut̃ tantũ infiguris p̃dictum
llud ꝙ̃ppe seripsit narrator rerũ p̃t̾itarũ. hoc aut̃ p̃nm¬
te est in paradyso sp̃uali. quo misit deeruce latͦnem.
Ureatũ ẽ aut̃ qđ eã significaret lignũ uite ẽ inparady¬
so corporali. ꝗͥa hoc illa scriptura dixit que res suis tem¬
poribꝰ gestas nartans ⁊ hominẽ corporalit̾ factũ. ynoo¬
port uiuentẽ ibi ꝯstitutũ ẽẽ narrauit. aut si qͥsquã pu¬
tat aĩas cũ a corpore ercesserint locis corporalit̾ uisi¬
bilibꝰ contineri. cũ sint sine corpore. asserat sententiã
suã. ñ deerunt qui sic faucant ut illũ ỹ duuitẽ sicien¬

Expanded text:
las caesus est. ibi quippe ipsa narratio figurarum est, non rerum figulas caesus est. ibi quippe ipsa narratio figurarum est, non rerum figutalia locutum fuisse; ipsius autem domini narratio parabola fuit, de qua numquam dificantibus, qui factus est in caput anguli; sed illud etiam in rebus gestis factum est, hoc autem tantum in figuris praedictum. illud quippe scripsit narrator rerum praeteritarum, hoc praenunus, lignum uitae est in paradiso spiritali, quo misit de cruce latronem; creatum est autem quod eam significaret, lignum uitae etiam in paradiso corporali, quia hoc illa scriptura dixit, quae res suis temporibus gestas narrans et hominem corporaliter factum et in corpore uiuentem ibi constitutum esse narrauit. aut si quisquam putat animas, cum corpore excesserint, locis corporaliter uisibilibus contineri, cum sint sine corpore, adserat sententiam suam; non deerunt, qui sic faueant, ut illum etiam diuitem sitien
Abbreviated transcription (Latin):
dũ ẽne cogat in allegoriã: ut ñ ista ligna fuerint.ẜ ali¬
ud aliqͥd nomine ligni significẽt. Dictũ ẽ enĩ asap̃a
et̾na inedis. ⁊̃ & int̾ra ciuitas qua illa significaret᷑ am¬
⁊̃ ipsa corporalit̃ fuert̃. ⁊ quando anarrante ꝯmemora¬
tas̃. ñ erat illa figurata locutio. ẜ earũ rerũ exp̃ssa
narratio. quarũ erat figurata p̃cessio. Erar gͦ ⁊ lignũ
uitȩ quẽ ad modũ petͣ cop̃s: nec sine mysterus rerũ sp̃u¬
aliũ corporalit̾ p̃sentatis uoluit hominẽ ds̃ in pa¬
radyso uui̾t. Erat gͦ ei in lignis cet̾is alim̃tũ. mnallo aũ
significandũ p̃cessit. Ipse ẽ ouis qui immolat᷑ inpaschal ta¬
m̃ ⁊ illud ñ tantũ dicendo figurabat᷑. s ỹ faciendo. Neq enim
illa oius ñ erat. Duis plane ouis erati: occidebat᷑ : mandu¬
cabat᷑. ⁊ tam̃ eo uero facto aliud ⁊̃ ꝗͥddã sigurabat᷑. ñ sicut
ille uitulus saginatus qui minore filio reu̾tente iepu¬

Expanded text:
 ne cogat in allegoriam, ut non ista ligna fuerint, sed aliud aliquid nomine ligni significet. Dictum est enim de sain caelis, etiam in terra ciuitas, qua illa significaretur, co ipsa corporaliter fuerunt. et quando a narrante commemorata sunt, non erat illa figurata locutio, sed earum expressa narratio, quarum erat figurata praecessio. erat ergo et lignum uitae quemadmodum petra Christus, nec sine mysteriis rerum spiritalium corporaliter praesentatis uoluit hominem deus in paradiso uiuere. erat ergo ei in lignis ceteris alimentum, in illo autem significandum praecessit. ipse est ouis, quae immolatur in pascha; tamen et illud non tantum dicendo figurabatur, sed etiam faciendo. neque enim ouis illa non erat ouis; plane ouis erat et occidebatur et manducabatur. et tamen eo uero facto aliud etiam quiddam figurabatur, non sicut ille uitulus saginatus, qui minore filio reuertente in epu
Abbreviated transcription (Latin):
om̃e lignũ fructuosũ. qđ habet inse fructũ seminis.
seminalis qđ erit uobis ad escã. Nũ gͦ aliud tunc de¬
dit. alud nc̃ dare uoluit. Non opinor. ẜ cũ erhis gnibꝰ
sint ista ligna instituta in paradyso quȩ iã t̾ra t̾ero dre
ꝓdurerat. ad huc ea ꝓduẽ intemport suo. ꝙ tẽ scił ꝗd¬
scriptũ ẽ ea ꝓdudisse. t̾rã causalit̃ factũ erat int̾ra. hoc
ẽ q tc̃ ea ꝓducendi uirtutẽ latent̃ acceꝑat. qua uir¬
tutt fit ut ỹ nunc talia t̾ra ꝓducat inmanifesto atq
intemport suo. Uerba ꝗͦ dĩ seato dic dicentis. eoct dedi
uob̾ om̃e pabulũ seminale seminans scm̃. qđ ẽ suꝑ

Expanded text:
e lignum fructiferum, quod habet in se fructum seminis seminalis, quod erit uobis ad escam. num ergo aliud eis tunc dedit, aliud nunc dare uoluit? non opinor. sed cum ex his generibus sint ista ligna instituta in paradiso, quae iam terra tertio die produxerat, adhuc ea produxit in tempore suo, quia scriptum est ea produxisse terram, causaliter factum erat in terra; hoc est, quia tunc ea producendi uirtutem latenter acceperat, qua uirtute fit, ut etiam nunc talia terra progignat in manifesto atque in tempore suo. Uerba ergo dei sexto die dicentis: ecce dedi uobis omne pabulum seminale seminans sem
Abbreviated transcription (Latin):
cipio fecit bs̃ celũ & terrã: & poterat ꝑ cȩlestẽ creat᷑¬
am uex fieri temporalit̃ atq mutabilit̃ qua di cere¬
tur fiat lux : Qđ si ita ẽ. corporalis lux facta ẽ ista.
quã corporeis oculis cernimꝰ dicente dõ ꝑ creaturam
spũałe quã ds iam fecerat cum in pͥncipio fecit çȩlũ
& terrã fiat lux. eo mͦ quo ꝑ talis creaturȩ interiorẽ
& occultũ motũ diuinitus dici potuit fiar lecorpora

Expanded text:
cipio fecit deus caelum et terram? et poterat per caelestem creatucipio fecit deus caelum et terram? et poterat per caelestem creaturam uox fieri temporaliter atque mutabiliter, qua diceretur: fiat lux. quod si ita est, corporalis lux facta est ista, quam corporeis oculis cernimus, dicente deo per creaturam spiritalem, quam deus iam fecerat, cum in principio fecit caelum et terram: fiat lux, eo modo, quo per talis creaturae interiorem et occultum motum diuinitus dici potuit: fiat lux. a
Abbreviated transcription (Latin):
b uerbis significat᷑. corporalis quidẽ eo qđ dictũ est t̾ra
erat in uisibilis & in composita. sp̃ualis aut̃ eo qđ di¬
ctũ est tenebre erant suꝑ abyssũ: ut translato uerbo
tenebrosã abyssũ. intelligamus naturã uite informẽ
nͥ conuertat᷑ adcreatorẽ quo solo mͦ formari potẽ ut ñ
sit abyssus. & illuminari ut ñ sit tenebrosa: Et quomͦ
dictũ est tenebre erant suꝑ abyssũ: An quia ñ erat
lux : Que si cet utiq suꝑ cẽt & tamquã suꝑ funderet᷑:
qđ tunc fit increatura sp̃uali cũ conuertit᷑ ad in cõ¬
muta bile atq in cõparabile lum̃ ꝗđ d̾s est. Et quomͦ¬
dixit ds̃ fiat lux: Utrũ temporalit̾ an in uerb eter¬
nitate: Et si temporalit̃: utiq mutabilit̃. Quomͦ gͦ
possit intelligi hoc dicere ds̃ nͥ ꝑ creaturã: Ipse quip¬
pe in commutabilis. Et si ꝑ ereaturã dixit ds̃ fiat luxi :¬

Expanded text:
bus uerbis significatur, corporalis quidem eo quod dictum est: terra bus uerbis significatur, corporalis quidem eo quod dictum est: terra erat inuisibilis et incomposita; spiritalis autem eo quod dictum est: tenebrae erant super abyssum, ut translato uerbo tenebrosam abyssum intellegamus naturam uitae informem, nisi conuertatur ad creatorem, quo solo modo formari potest ut non sit abyssus, et inluminari ut non sit tenebrosa? et quomodo dictum est: tenebrae erant super abyssum? an quia non erat lux, quae si esset, utique super esset et tamquam superfunderetur, quod tunc fit in creatura spiritali, cum conuertitur ad incommutabile atque incorporale lumen, quod deus est? Et quomdixit Deus, Fiat lux? utrum temporaliter, an in Verbi aeternitate? et si temporaliter, utique mutabiliter. Quomodo ergo possit intelligi hoc dicere Deum nisi per creaturam? ipse quippe est incommutabilis. et si per creaturam dixit deus: fiat lux, q
Abbreviated transcription (Latin):
bro despũali tacusse intelligat᷑. atq ita dixisse ce¬
lum & terrã ut omnẽ creaturã corporeã suꝑrorẽ
& inferiorẽ significare uoluerit. An utusq infor¬
mis materia dicta est cȩłu ⁊ terra. spũalis uidelicet
uita si cuti uita tẽ pot̾ inse. non conuersa ad creatorẽ.
tali enĩ conuersione format᷑ atq ꝑficit᷑. si aut̃ non ꝯ¬
uertat᷑ informis est: corporalis aut̃ si possit intelli¬
gi ꝑ pͥuationẽ om̃is corporee qualitatis que appa¬
ret in matenia formata. cũ iam s̃ species corporum
siue iusu. siue alio quolibet sensu corporis ꝑceptib¬
les: An celũ intelligendũ est creatura spũ alis ab ex¬
ordio quo facta est ꝑfecta & beata semꝑ. terra uͦ cor¬
poralis materies adhuc in ꝑfecta. quia terra inquit e¬
rat inuisibilis & in cõposita. & tenebre erant suꝑ abys¬
sum. quib uerbis uidet᷑ informitatẽ significare substan¬
tiȩ corporalis : An utͥusq informitas his etiã posteriori¬

Expanded text:
 atque ita dixisse caelum et terram, ut omnem creaturam corpoream superiorem atque inferiorem significare uoluerit? an utriusque informis materia dicta est caelum et terra, spiritalis uidelicet uita sicuti esse potest in se, non conuersa ad creatorem — tali enim conuersione formatur atque perficitur; si autem non conuertatur, informis est — corporalis autem si possit intellegi per priuationem omnis corporeae qualitatis, quae apparet in materia formata, cum iam sunt species corporum siue uisu siue alio quolibet sensu corporis perceptibiles? an caelum intellegendum est creatura spiritalis ab exordio quo facta est perfecta illa et beata semper, terra uero corporalis materies adhuc imperfecta? quia terra, inquit, erat inuisibilis et incomposita, et tenebrae erant super abyssum; quibus uerbis uidetur informitatem significare substantiae corporalis. an utriusque informitas his etiam posteriori
Abbreviated transcription (Latin):
SCRIETURA BIꝑtita est. seđm id quod
dñs significat dicens. seribam eruditũ in
dicunt᷑. In libris autẽ om̃ib sc̃ĩs intuer oportet
que ibi eterna intiment᷑. quȩ facta narrent᷑. que futa
ꝓnuntient᷑. quȩ agenda p̃cipiant̃. uel moneant᷑. In nar¬
ratione gͦ rerũ factarũ querit᷑ utrũ omĩa scđm figu¬
rarum tantũm intellectũ accipiant᷑. an etiã seđm fi¬
dẽ rerũ gestarũ asserenda & defendenda sint. Nam
debit. ad tendens apłm dicentẽ. omĩa aut̃ hec con
tingebant illis: & illud qđ ingenesi scriptũ ẽ. &
erunt duo in carne una: magnũ sacram̃tũ cõmendan
da est: quomͦ dictũ ẽ pret allegoriram si gnificationẽ.
in pͥncrpio fecit ds çelũ & terrã. utrũ in p̾ncipios qđ

Expanded text:
scriptura bipertita est secundum id quod dominus significat dicens scribam eruditum in dicuntur. in libris autem omnibus sanctis intueri oportet quae ibi aeterna intimentur, quae facta narrentur, quae futura praenuntientur, quae agenda praecipiantur uel moneantur. in narratione ergo rerum factarum quaeritur utrum omnia secundum figurarum tantummodo intellectum accipiantur an etiam secundum fidem rerum gestarum asserenda et defendenda sint. nam debit attendens apostolum dicentem: omnia autem haec in contingebant in illis, et illud, quod in Genesi scriptum est: et erunt duo in carne una, magnum sacramentum commendantda est, quomodo dictum est praeter allegoricam significationem: in principio fecit deus caelum et terram? u
Abbreviated transcription (Latin):
sonã uolunt intelligi᷑ S ꝗueri adhuc pot̾. utrũ qͣsi iussisse
filio patrẽ debeamꝰ acciꝑe. in eo qđ scriptũ ẽ. ⁊ dix̃ ds̃ fiat
disse bonũ ẽẽ qđ factũ ẽ. Quib enĩ u̾bis iub̾et filio pat̃
ut fac̾et. cũ ipse sit pͥncipale uerbũ pat̾s ꝑ qđ facta st̃
ua: An co ipso ꝗđ scriꝑtũ ẽ : fiat firmam̃tũ: hȩc ip
dictio u̾bũ ẽ pat̾s unigenitꝰ filiꝰ. in qͦ s̃ om̃a que c̾ant᷑
ẽ in ipso uita ẽ.⁊ uita utiq c̾atͥx. sub illo aũ c̾at᷑a. Alit̃
enĩ in illo s̃ ea que ꝑ illũ facta s̃. ꝙ regit ⁊ ꝯtinet ea:
alit̾ aut̃ in illo s̃ ea que ipse ẽ. Ipse enĩ uita ẽ. Que ita
in illo ẽ ut ipse sit. quo ipse uita ẽ lux hominũ. Quia
sinuet unãꝗͣq caturã exordine qđ conditã dicit.
respicit ad dĩ u̾bũ. pͥus ponens. ⁊ dix̃ ds fiat illud

Expanded text:
ersonam uolunt intellegi? Sed quaeri adhuc potest, utrum quasi iussisse filio patrem debeamus accipere in eo, quod scriptum est: et dixit deus: fiat. disse bonum esse, quod factum est. quibus enim uerbis iuberet filio pater, ut faceret, cum ipse sit principale uerbum patris, per quod facta sunt omnia? an eo ipso, quod scriptum est: fiat firmamentum, haec ipsa dictio uerbum est patest, in ipso uita est, et uita utique creatrix. sub illo autem creatura? aliter ergo in illo sunt ea, quae per illum facta sunt, quia regit et continet ea : aliter autem in illo sunt ea, quae ipse est. ipse enim uita est, quae ita in illo est. ut ipse sit, quoniam ipse uita est lux hominum. quia sinuet unamquamque creaturam, ex ordine, quo conditam dicit, respicit ad dei uerbum, prius ponens: et dixit deus: fiat illud
Abbreviated transcription (Latin):
fiat firmam̃tũ in medio aꝗͣrũ. ⁊ sit diuisio int̾ a quã
⁊ aquã. ⁊ sic ẽ factũ. ac derñ ut intelligat᷑ filiꝰ fecisse
qđ a patre dictũ ẽ ut fieret. arbitͣnt᷑ ẽẽ subnexũ. ⁊ fe¬
cit ds firmam̃tũ. & diuisit ds̃. ⁊ceta. S cũ antea le¬
git᷑. ⁊ sic ẽ factũ. aꝗͦ intelligimꝰ factũ : Si afilio. qͣdo¬
pus erat iã dic̾e. ⁊ fecit ds̃ ⁊ quȩ secunt᷑. Si aut̃ qđ
scriptũ ẽ ⁊ sic ẽ factũ apatre intellererimꝰ factũ.¬

Expanded text:
io inter aquam et aquam. et sic est factum, ac deinde, ut intellegatur filius fecisse, quod a patre dictum est, ut fieret, arbitrantur esse subnexum: et fecit deus firmamentum et diuisit deus et cetera. Sed cum antea legitur: et sic est factum, a quo intellegimus factum? si a filio, quid opus erat iam dicere: et fecit deus et quae sequuntur? si autem quod scriptum est: et sic est factum, a patre intellexerim
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑatus subinde ignis extinguit᷑. ⁊ in eius qualitatẽ ꝑa
bundantiã suꝑatus sub inde cõmutat᷑ ac u̾tit᷑. ad uni¬
u̾sã eiꝰ altitudinẽ transilienda ñ pot̃ ꝑdurare. Itaq su¬
ria facta ꝯiectant. illiꝰ uidelicet igneȩ̨ lucis in eas for¬
mas qͣs incelo cͥnimꝰ ꝯglobata dispositaq natura. ac ꝑ
hoc sicut t̾rarũ pondĩb zaer ⁊ aꝗͣ cedit ut adt̾rã ꝑue¬
niat. sic aquarũ pondib ⁊ ipse aer cedit ut ł ad t̾rã
ł ad aquã ꝑueniat. Uñ intelligi uolunt sic necesse
fuisse ut aer qͦq si qͥs eiꝰ particuła inspacus illis subli¬
mih celi possit dimitt̾e. ponde suo cađẽt. donec
ad aera subt̃ spacia ꝑueniret. Qua ꝓpt̃ colligunt mul¬
tominꝰ ẽẽ posse aqͥs supͣ illud igneũ celũ aliꝗͥd loci
cũ illic aer multo minꝰ aqͥs leuior man̾e ñ possit.
alib coꝵ disputationib laudabilit̃ conatus ẽ qͣdam
demonstrare aqͣs suꝑ cęlos ut exipsis uisibrlib ꝯspicu¬

Expanded text:
 subinde ignis extinguitur et in eius qualitatem per abundantiam superatus subinde commutatur ac uertitur, ad uniuersam eius altitudinem transiliendam non potest perdurare. itaque sutque luminaria facta coniectant illius uidelicet igneae lucis in eas formas, quas in caelo cernimus, conglobata dispositaque natura; ac per hoc, sicut terrarum ponderibus et aer et aqua cedit, ut ad terram perueniant, sic aquarum ponderi et ipse aer cedit, ut uel ad terram uel ad aquam perueniat. unde intellegi uolunt hoc modo necesse fuisse, ut aer quoque, si quis eius particulam in spatiis illis sublimibus caeli posset dimittere, pondere suo caderet, donec ad aeria subter spatia perueniret. quapropter conligunt multo minus esse posse aquis supra illud igneum caelum aliquid loci, cum illic aer multo aquis leuior manere non possit. Talibus eorum disputationibus cedens laudabiliter conatus est quidam demonstrare aquas super caelos, ut ex ipsis uisi- . bilibus conspicu
Abbreviated transcription (Latin):
đ enĩ dix̃ neq ꝯt̃ fide ẽ. ⁊ in ꝓmptu posito docum̃¬
possint aque eẽ ꝑ illas minutias ꝑ q̃s etiã suꝑ hoc
spaciũ aeris eẽ potuert̃. Qui ꝗ̃uis g̃uior ⁊ inferior
summo celo sub raccat: ꝓcul dubio lcuior ẽ aqͥs. ⁊
tñ ut suꝑ cũ sint uapores illi. nullo pondẽ ꝓhiben¬
E. Sie gͦ ⁊ suꝑ illud cełu pot̃ minutiorib guttis lo¬
uior alit̾ humoris extendi. ꝙ ponđẽ eadẽ ñ cogat
Ipsa qͦq subtilissima r̾o ꝑsuadet. nullũ e̾e quãlibet exigu¬
ũ corpusculũ in ꝗͦ diuisio finiat᷑. ẜ infinite om̃a diuidi.
qͥa om̃is pars corporis corpꝰ ẽ. ⁊ om̃e corpꝰ habeat necesse
ẽ dimidiũ quantitatis suȩ. ac ꝑ hoc si pot̃ aqͣ sic̃ uide¬

Expanded text:
d enim dixit, neque contra fidem est, et in promptu posito documend enim dixit, neque contra fidem est, et in promptu posito documenpossint esse aquae per illas minutias, per quas etiam super hoc spatium aeris esse potuerunt: qui quamvis gravior et inferior summo coelo subjaceat, procul dubio levior est aquis, et tamen ut super eum sint vapores illi, nullo pondere prohibentur. Sic ergo et super illud coelum potest minutioribus guttis levior halitus humoris extendi, qui pondere cadere non cogatur. Ipsi quippe subtilissima ratione persuadent, nullum esse quamlibet exiguum corpusculum in quo divisio finiatur, sed infinite omnia dividi; quia omnis pars corporis corpus est, et omne corpus habeat necesse est dimidium quantitatis suae. Ac per hoc si potest aqua, sic