comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
quillam totamesse figuratam : uerum duae ciuitates qu
ibi nominataesunt : hodie quae in locir propriis demontrin¬
tur: sed hoc modo acciperemus : & quattuor hace fumm
sicc&era quaedeparadiso narrantur nom propriae sed
figuratae accipere ulla necessitas coger& : Ac nunccum
primitur. propriae resipsas intellegere rationulla pro¬
hibeat . Quur non potiur auctoritatem scribturae simpl¬
citer sequimur. innarratione rerum gestarum res
uere gestas prius intelle gentes. tumdemum quid quid
aliud significant ꝑ scrutantes.: aneo mouebimur quod de
iis fluminib dicitur aliorum esse fontes notos. aliorum
autem prorsus in cognitos. & ideo non posse accipi ad
literam quod ex uno paradisi flumine diuiduntur. cum
potius credendumsit quoniam locus ipse paradisi a cog¬
nione hominum est remotissimus. indequattuor aque¬
rum pastes diuidi sicut fidelissima scribtura testatur
sedea flumina quorum fontes noti esse dicuntur alicubus

Expanded text:
que illam totam esse figuratam? uerum duae ciuitates, quae que illam totam esse figuratam? uerum duae ciuitates, quae ibi nominatae sunt, hodieque in locis propriis demonstrantur. sed hoc modo acciperemus et quattuor haec flumina, si cetera, quae de paradiso narrantur, non proprie sed figurate accipere ulla necessitas cogeret; at nunc, cum primitus proprie res ipsas intellegere ratio nulla prohibeat, cur non potius auctoritatem scripturae simpliciter sequimur in narratione rerum gestarum res uere gestas prius intellegentes, tum demum quidquid aliud significant perscrutantes? An eo mouebimur, quod de his fluminibus dicitur aliorum esse fontes notos, aliorum autem prorsus incognitos et ideo non posse accipi ad litteram, quod ex uno paradisi lumine diuiduntur? cum potius credendum sit, quoniam locus ipse paradisi a cognitione hominum est remotissimus, inde quattuor aquarum partes diuidi, sicut fidelissima scriptura testatur, sed ea flumina, quorum fontes noti esse dicuntur, alicubi
Abbreviated transcription (Latin):
flumen aute  quar tumꝰ eufraches: Dehis autem flimimns
quidam pluns satagam confirmare quo ducranm flumm
ner figur arae dieta qua enonsnt. qua stantimmodo aline
eehir quoniam constatea prorsus esse nam duobur corum
nompria ueturtas mutauit. sicut tiberir dicitur fluuur
dicipiim albula uocabatur es conquipre ipsecit qumat
dicitar palus phison autem ille dicebatiur qucrsti ano uuo¬
guan pellunt ⁊Duo uero coera trgrir&cus raies antie u
euiam nomina tenuerantinor ammoners oports antioui
quogupranitur adpro pri&atem litterae accipere. nonm
en figuratam locutionem putare sed rosiprar quacitinr¬
rantur &esse & aliquid &iam figurare: : INon quia sntcuiar¬
so parabola loquutionis assumere aliquiddere quam non
propriae quoq esse constaret. sicut deillo dñs loquitur
quidescendebat abhieruralem in hiericho & incidit in latrones
quis non sentiat & plane uideatesse parabolam : locutionem¬

Expanded text:
flumen autem quartum Euphrates. de his fluminibus flumen autem quartum Euphrates. de his fluminibus quid amplius satagam confirmare, quod uera sint flumina nec figurate dicta, quae non sint, quasi tantummodo aliquid ex his, quoniam constat ea prorsus esse — nam duobus eorum nomina uetustas mutauit, sicut Tiberis dicitur fluuius, qui prius Albula uocabatur; Geon quippe ipse est, qui nunc dicitur Nilus; Phison autem ille dicebatur, quem nunc Gangen appellant; duo uero cetera, Tigris et Euphrates, antiqua etiam nomina tenuerunt — nos admoneri oportet cetera quoque primitus ad proprietatem litterae accipere, non in eis figuratam locutionem putare, sed res ipsas, quae ita narrantur, et esse et aliquid etiam figurare, non quia non posset parabola locutionis adsumere aliquid de re, quam non proprie quoque esse constaret. sicut de illo dominus loquitur, qui descendebat ab Hierusalem in Hiericho et incidit in latrones. quis non sentiat et plane uideat esse parabolam locutionem
Abbreviated transcription (Latin):
duemtia noness& ergo undeschomo dñmhabere cogitar&
atqsentor& nisiei aliqui diuber&cur: Arbor itaq illa non
ert mala sed appellat acst scientiae dinorcendibonum &i
malum: qui a si post prohibitionem exilla homo eder&. in
ilaerat praecepti futura trans gressio inqua homo per
experimentum penȩ discer&quidinteress& inter oboe¬
dentiae bonum & in oboedienti aemalum: proinde & hoc
non in figura dictum seduere quoddam lignum accipiendũ
est cuinon defructu uel pomo quod inde nascer& ursed
exipsare nomen in pontum est: quacillo contra uetitum tac¬
tofuerat secutura: flumenautem exiit de aeden quod inri¬
gabat para disum: & inde diuisumest inquattuor parter. phr¬
ubiest aurum aurum autem terraeillius bonum: &ibi est
carbunculur &lapis prasinus: & nomen fluminis secundqͥ
geoni hocest quod circuit totamte pram a& hiopiam: flu¬
men autem tertium tigris: hoc qͣuodfluit contra assrrios

Expanded text:
dientia. non esset ergo, unde se homo dominum habere cogitaret dientia. non esset ergo, unde se homo dominum habere cogitaret atque sentiret, nisi ei aliquid iuberetur. arbor itaque illa non erat mala, sed appellata est scientiae dinoscendi bonum et malum, quia, si post prohibitionem ex illa homo ederet, in illa erat praecepti futura transgressio, in qua homo per experimentum poenae disceret, quid interesset inter oboedientiae bonum et inoboedientiae malum. proinde et hoc non in figura dictum, sed uere quoddam lignum accipiendum est, cui non de fructu uel pomo quod indidem nasceretur, sed ex ipsa re nomen inpositum est, quae illo contra uetitum tacto fuerat secutura. Flumen autem exiit de Eden, quod inrigabat paradisum, et inde diuisum est in quattuor parteubi est aurum; aurum autem terrae illius bonum et ibi est carbunculus et lapis prasinus. et nomen flumini secundo Geon, hoc est quod circuit totam terram Aethiopiam. flumen autem tertium Tigris, hoc est quod fluit contra Assyrios.
Abbreviated transcription (Latin):
radiso autem non debuisse : quasiuero non uel depuluere
hominem uel delatereuirimulierem: mausibim iraculum
fecit. quam quod hoc mor tuos suscitauit: Sequitur ut
uide amus delignoscientiae dinoscendibonum & malum
Prorsur & hoc lignum eratuisibile & corporale sicut arbe¬
resc&erae: quodergo lignumess& non est dubitandẽ
sedcur hoc nomenaccsperit requirendum: milautẽ¬
qiam adque &iam considerantidici non potes quantũ
duacrat illa sententia non fuirse illam atborene cibo nox¬
pbisnequeenim qui fecerat omnia bona ualde inpara¬
ano instituer& aliquid mali: sed malum fiusse homini
ainsgresnonem praecepti oportebat autẽ ut homo subdño
aõ postus alicunde prohiber&uri utei promerendo dñm suum
urciress a ipsa oboedientia : quam possum utrissime dicere
olinesse urtutemomnicreaturae rationali agenti subdĩ
psentite u primumq este & maximumintium tumorirad
puma sua potestate uelleuti. cuius uiti nomenest in oboe¬

Expanded text:
radiso autem non debuisse: quasi uero non uel de puluere radiso autem non debuisse: quasi uero non uel de puluere hominem uel de latere uiri mulierem maius ibi miraculum fecit, quam quod hic mortuos suscitauit.- Sequideamus de ligno scientiae dinoscendi bonum et malum. prorsus et hoc lignum erat uisibile et corporale sicut arbores ceterae. quod ergo lignum esset non est dubitandum, sed cur hoc nomen acceperit requirendum. mihi etiam atque etiam consideranti dici non potest quantum placeat illa sententia, non fuisse illam arborem cibo noxiam — neque enim qui fecerat omnia bona ualde in paradiso institueret aliquid mali — sed malum fuisse homini transgressionem praecepti. oportebat autem ut homo sub domino deo positus alicunde prohiberetur, ut ei promerendi dominum suum uirtus esset ipsa oboediensolam esse uirtutem omni creaturae rationali agenti sub dei potestate, primumque esse et maximum uitium tumoris ad ruinam sua potestate uelle uti, cuius uitii nomen est inoboe
Abbreviated transcription (Latin):
&uere aliquod lignum fuisse. & tamensa pientiam figurasse non
uideo : Illud quoq: addo quam quam corporalem cibum tamen
illam arborem prestitisse quocorpus hominis sanitate abur
firmar&ur. Non sicut ex alio cibo sed nonnulla inspiratione
salubritatis occulta: profectoenim lic&usitatur panir. aliqud
tamen amplius habuit: cuius una collrride hominen da au
indigentia famis dierum quadraginta spatio uindicauit
Anfoste credere dubitabimus. per alicuius arboris cibum
cuiusdam altioris significationis gratia hominidm̃ prest¬
tisse necorpuscius uel in firmitate uel a&ate inde terius
mutaretur aut in occasum&iam laberetur: qui ipsicibo
humano prestitit tammirabilem statum ut infictilibus
uasculis faria&oleum deficientes reficer& nec deficerent:
Iam hic degenere contentiosorum quisquamex istat &dica
dm̃ interris nostrismiracula talia facere debuisse. in pa¬

Expanded text:
et uere aliquod lignum fuisse et tamen sapientiam figurasse non et uere aliquod lignum fuisse et tamen sapientiam figurasse non uideo. Illud quoque addo quamquam corporalem cibum, talem tamen illam arborem praestitisse, quo corpus hominis sanitate stabili firmaretur, non sicut ex alio cibo, sed nonnulla inspiratione salubritatis occulta. profecto enim licet usitatus panis aliquid tamen amplius habuit, cuius una collyride hominem deus ab indigentia famis dierum quadraginta spatio uindicauit. an forte credere dubitabimus per alicuius arboris cibum cuiusdam altioris significationis gratia homini deum praestitisse, ne corpus eius uel infirmitate uel aetate in deterius mutaretur aut in occasum etiam laberetur, qui ipsi cibo humano praestitit tam mirabilem statum, ut in fictilibus uasculis farina et oleum deficientes reficeret nec deficeret? iam hic de genere contentiosorum quisquam existat et dicat deum in terris nostris miracula talia facere debuisse, in pa
Abbreviated transcription (Latin):
&iam dehac re quiduel quaeramus uel arbitremur ut¬
cumque promamus: Nunc uero quod sapientia non sit
corpus &lideo neclignum. nec dubito. nec dubitari aquo¬
quam puto: potuisse autem ꝑlignum id est percorporeã
creaturam tam quã sacramento quodam significari sapi¬
entia in paradiso corporali : ille credendum non existimat
quiuel tammulta in scribturis yerum spiritalium corpo¬
ralia sacramenta non uid&: uel hominem primum cum
eus modi aliquo sacramento uiuere non debuisse contendit
Cum a postolus dicat &iam hoc quod demuliere dixit quã
trem & adherebit ux orisuae &erunt duo in carneuna. sacramen¬
tummagnum esse in xp̃o & inecclesia: mirumest autem &ug
ferendum que madmodum uelint homines para disum figurate
dictum & nolint &iam figurate factum : quodsi concedunt᷑. scuo
agar& sarra. sicut deismahel & isa ac haec quoq & facta Reui
men&iam & figurata : Quurnon amittant &iam lignum uitat

Expanded text:
iam de hac re quid uel quaeramus uel arbitremur utiam de hac re quid uel quaeramus uel arbitremur utcumque promamus. Nunc uero. quod sapientia non sit corpus et ideo nec lignum, nec dubito nec dubitari a quoquam puto; potuisse autem per lignum, id est per corpoream creaturam tamquam sacramento quodam significari sapientiam in paradiso corporali ille credendum non existimat, qui uel tam multa in scripturis rerum spiritalium corporalia sacramenta non uidet uel hominem primum cum eiusmodi aliquo sacramento uiuere non debuisse contendit, cum apostolus dicat etiam hoc, quod de muliere dixit, quamtrem et adhaerebit uxori suae; et erunt duo in carne una, sacramentum hoc magnum esse in Christo et in ecclesia. mirum est autem et uix ferendum, quemadmodum uelint homines paradisum figurate dictum et nolint etiam figurate factum. quodsi concedunt sicut de Agar et Sarra, sicut de Ismahel et Isaac haec quoque et facta et tamen etiam figurata, cur non admittant etiam lignum uitae
Abbreviated transcription (Latin):
tendant. ipsamque animam omnino eẽ corpoream
propter arentem linguam & stillam aquae delazari di¬
gno concupitam pronuntiare non dubitant: cum qui¬
dus ego de tam magna quaertione nulla temeritate
on fligo: melius est enim dubitare deoccultis. quamliti¬
tare deincertis: illum quippe diuitem in ardore poena¬
tim. & illum pauperem in refrigerio gaudiorum intel¬
legendos eẽ nondubito: sed quomodo intellegenda sit
illã flamma inferni. ille sinus abrahae. illa lingua diui¬
us illedigitus pauperis. illa sins tormenti. illa stilla refrigi¬
riiux fostasse amansu&e quae rentib: a contentio se au¬
tem cestantibus num quam inuenitur: cito sane respon¬
dendum est. nenos profunda ista quaestio & multis ser¬
monis indigens t ard&: Si corporalibus locis animae
coninentur &iam exutȩ corporib: potuit ille latro in eũ
introduci paradisum ubi fuerat corpus primi hominis. ut
aptiore scribturarum loco siulla necessitas flagitauerit¬

Expanded text:
tendant ipsamque animam omnino esse corpoream tendant ipsamque animam omnino esse corpoream propter arentem linguam et stillam aquae de Lazari digito concupitam pronuntiare non dubitent, cum quibus ego de tam magna quaestione nulla temeritate confligo. melius est enim dubitare de occultis quam litigare de incertis. illum quippe diuitem in ardore poenarum et illum pauperem in refrigerio gaudiorum intellegendos esse non dubito. sed quomodo intellegenda sit illa flamma inferni, ille sinus Abrahae, illa lingua diuitis, ille digitus pauperis, illa sitis tormenti, illa stilla refrigerii, uix fortasse a mansuete quaerentibus, a contentiose autem certantibus numquam inuenitur. cito sane respondendum est, ne nos profunda ista quaestio et multi sermonis indigens tardet. si corporalibus locis animae continentur, etiam exatae corporibus, potuit ille latro in eum introduci paradisum, ubi fuerat corpus primi hominis, ut aptiore scripturarum loco, si ulla necessitas flagitauerit, et
Abbreviated transcription (Latin):
dequa numquam exigitur. ut &iam adlitteram facta monstra¬
tur quae sermone proferuntur xp̃s est & lapis unctur aiacobꝰ
& lapis reprobatur ab aedificantibus qui factus est in caput an¬
guli: sed illud &iam in rebus gestir factum est : Hoc autem
tantum infiguris praedictum: illud quippe scriptor narraus
rerum pra&eritarum. hoc praenuntiator tantum modo futu
diso spiritali. quomisit decruce latronem: ereatum est aitem
quodeam significar& lignum uitae &iam in para disso corto¬
rali quia hoc illa scribtura dixit. quacres suis temporibus ges¬
tas narrans & hominem corporaliter factum & in corpore
uiuentem ibi constitutum esse narrauit: aut siquisquam
putat animas cuma corpore excesserint᷑ locis corporaliter
uisibilibus contineri cumsit sine corpore: asserat sente¬
tiam suam. nonde erunt quisic faueant : & illum &iam
diuitem sitientem in loco unque corporali fuisse con¬

Expanded text:
de qua nunquam exigitur ut etiam ad litteram facta monstrende qua nunquam exigitur ut etiam ad litteram facta monstrentur, quae sermone proferuntur. Christus est et lapis unctus a Jacob , et lapis reprobatus ab aedificantibus, qui factus est in caput anguli : sed illud etiam in rebus gestis factum est, hoc autem tantum in figuris praedictum. Illud quippe scripsit narrator rerum praeteritarum, hoc praenuntiator tantummodo futurdiso spirituali, quo misit de cruce latronem : creatum est autem, quod eam significaret, lignum vitae etiam in paradiso corporali; quia hoc illa Scriptura dixit, quae res suis temporibus gestas narrans, et hominem corporaliter factum, et in corporuiuentem ibi constitutum esse narrauit. aut si quisquam putat animas, cum corpore excesserint, locis corporaliter uisibilibus contineri, cum sint sine corpore, adserat sententiam suam; non deerunt, qui sic faueant, ut illum etiam diuitem sitientem in loco utique corporali fuisse con
Abbreviated transcription (Latin):
c&eris alimentum : In illo autem sacramentum : quodsigni¬
ficans nisi sapientiam dequa dictum est lignum uitac est
amplectantibur eam . quemad modum dexp̃o dicer&ur p&q
manans est sitientibus eum: recte quippe appellatur: quod
adeum significandum praccessit: ipse est ouis quȩ in molat᷑
in pasca tunen cilud non tantum dicendo figurabatur sed
aum faciendã: neque enim ouir illa nonerat ouis planse
ouis erat &occidebatur & mandu cabatur : & tamen couero
facto aliud eiam quiddam figurabatur non sicut ille uituli
sugiatus quiminimo filio reuertenti inepular cẽsus sriui
quippe ipsa narratio figurarum est : non rerum figurata bo¬
nificatione gestarum : Nonenim hoc euangelista seddñs ipsti
narrauit deuan gelistauero dnm̃ hoc narrasse narrauit: pro¬
inde quod narrauit euangelista &uam factum est : dnm scli&
alia locutum fuisse ipsius autem dñi narratio parabola fut¬

Expanded text:
caeteris alimentum, in illo autem sacramentum; quid signicaeteris alimentum, in illo autem sacramentum; quid significans, nisi sapientiam, de qua dictum est, Lignum vitae est amplectentibus eam: quemadmodum de Christo diceretur, Petra manans est sitientibus eam? Recte quippe appellatur quod ad eum significandum praecessit. Ipse est ovis quae immolatur in Pascha; tamen et illud non tantetiam faciendo. neque enim ouis illa non erat ouis; plane ouis erat et occidebatur et manducabatur. et tamen eo uero facto aliud etiam quiddam figurabatur, non sicut ille uitulus saginatus, qui minore filio reuertente in epulas caesus est. ibi quippe ipsa narratio figurarum est, non rerum figurata significatione gestarum. non enim hoc euangelista, sed ipse dominus narrauit: euangelista uero dominum hoc narrasse narrauit. proinde ergo quod narrauit euangelista etiam factum est, dominum scilicet talia locutum fuisse; ipsius autem d
Abbreviated transcription (Latin):
iliud aliquid nomine ligni significent: Dictum est enim de
spentia : lignum uitae est omnibus amplectentibus eam:
uerum tamen cumsit hierusalem a&erna in caelis : &iam in
terra ciuitas qua illa significar&ur condita est: & sarra &agar
quamuis duo testamenta significarent: erant tamen quaedã¬
&iam mulieres duae: &cum xp̃s perligni passionem fluento:
spiritalinos in rig& : erat tamen & p&ra quae aquam sitienti
populo ligno percus samanabit. dequadicer&ur: p&ra autẽ
eratxp̃s: aliud quam erat illa omnia significauerunt: sed
tamen &iam ipsa corporaliter fuerunt : & quando anarrante
commemorata sunt. noncrat illa figurata locutio : sed earum
rerum expressa narratio quarum erat figurata praecessio:
erat ergo &lignum uitae : quem ad modum p&raxp̃s: nec sine
mysterus rerum spiritalium corporaliter praesentatis uo¬
luit hominem dr̃ in para diso uiuert erat ei ergo inlignis

Expanded text:
aliud aliquid nomine ligni significent. dictum est enim de aliud aliquid nomine ligni significent. dictum est enim de sapientia: lignum uitae est omnibus amplectentibus eam. uerum tamen cum sit Hierusalem aeterna in caelis, etiam in terra ciuitas, qua illa significaretur, condita est; et Sarra et Agar quamuis duo testamenta significarent, erant tamen etiam quaedam mulieres duae; et cum Christus per ligni passionem fluento spiritali nos inriget, erat tamen et petra, quae aquam sitienti populo ligno percussa manauit, de qua diceretur: petra autem erat Christus. aliud quam erant itamen etiam ipsa corporaliter fuerunt. Et quando a narrante commemorata sunt, non erat illa figurata locutio, sed earum rerum expressa narratio, quarum erat figurata praecessio. Erat ergo et lignum vitae, quemadmodum petra Christus: nec sine mysteriis rerum spiritualium corporaliter praesentatis voluit hominem Deus in paradiso vivere. Erat ei ergo in lignis
Abbreviated transcription (Latin):
seminale seminans semen quod est suꝑ omnem terram
& c&lera. non son abili uel temporali uoce prolata uerba
sunt: sed sicut in uerbo eius est creandi potentia: diciau¬
tem hominib: quod sine temporalib: sonis ds̃ dixerit ñ¬
nisi per temporales sonos potuit: futurum enim erat
ut homoiam delimo formatus & flatueius animatus &
quic quid ex illo humani generis extitiss& uter&ur eis ac
escam quae super terram ex hosta erant ex illa iustute
generandi quam terra iam acceperat : cuius futuri causa
grationes increatura condens tam quam iam exstitis sent
oquebatur interna adque intima ueritate i quam nec oculus
odu nec auris audiuit. sed sp̃s eius scribenti reuelauit illud
dane quod sequitur & lignum uitae inmedio paradisi. & lignun
uentiae dinoscendi bonum & malum. diligentius consideran¬
dum est. necogat in allegoriam : ut nonista ligna fuerint. sed

Expanded text:
seminale seminans semen, quod est super omnem terram seminale seminans semen, quod est super omnem terram et cetera non sonabili uel temporali uoce prolata uerba sunt, sed sicut in uerbo eius est creandi potentia; dici autem hominibus, quid sine temporalibus sonis deus dixerit, nonnisi per temporales sonos potuit. futurum enim erat, ut homo iam de limo formatus et flatu eius animatus et quidquid ex illo humani generis extitisset uteretur eis ad escam, quae super terram exortura erant ex illa uirtute generandi, quam terra iam acceperat. cuius futuri causales rationes in creatura condens, tamquam iam extitisset, loquebatur interna atque intima ueritate, quam nec oculus uidit nec auris audiuit, sed spiritus eius scribenti utique reuelauit. Illud plane, quod sequitur: et lignum uitae in medio paradiso et lignum scientiae dinoscendi bonum et malum, diligentius considerandum est, ne cogat in allegoriam, ut non ista ligna fuerint, sed
Abbreviated transcription (Latin):
uel c&erum lignum : sed eiecit inquit adhuc d&erra om¬
nelignum pulcrum ad aspectum & bonum adescam
a mergotunc produxerat terra omnelignũ & pulcrũ
ad aspectum &bonum adescam. hoc est tertiodie: na
sexto diedixerat : ecce dediuobis omne pabulum semi¬
nale seminans semen quod est suꝑ omnem terram.
& omne lignum fructiferum quod hab& inse fructum
seminis seminale quoderit uobis adescam: numergo ali¬
udeis tunc dedit. aliud nunc dare uoluits non opinor:
sed cum ex his generibus sintista ligna instituta in para¬
disoquaeiam terra testio die produxerat: ad huc ea
produxit in tempore sua : Quia tunc scilic& quod scrib¬
tumest ea produxisse terram causaliter factumerai
interra. hoc est quiatunc ea producendĩ uistutema
latenter acceperat. quauirtute fit ut &iam nune talia
terra pragignat in manifesto atque intempore suo uer¬
ba ergo dĩ sextodie dicentis. eccedediuobis omne pabulum

Expanded text:
uel ceterum lignum, sed: eiecit, inquit, adhuc de terra omuel ceterum lignum, sed: eiecit, inquit, adhuc de terra omne lignum pulchrum ad aspectum et bonum ad escam. iam ergo tunc produxerat terra omne lignum et pulchrum ad aspectum et bonum ad escam, hoc est tertio die; nam sexto die dixerat: ecce dedi uobis omne pabulum seminale seminans semen, quod est super omnem terram, et omne lignum fructiferum, quod habet in se fructum seminis seminalis, quod erit uobis ad escam. num ergo aliud eis tunc dedit, aliud nunc dare uoluit? non opinor. sed cum ex his generibus sint ista ligna instituta in paradiso, quae iam terra tertio die produxerat, adhuc ea produxit in tempore suo, quia tunc scilicet, quod scriptum est ea produxisse terram, causaliter factum erat in terra; hoc est, quia tunc ea producendi uirtutem latenter acceperat, qua uirtute fit, ut etiam nunc talia terra progignat in manifesto atque in tempore suo. Uerba ergo dei sexto die dicentis: ecce dedi uobis omne pabulum
Abbreviated transcription (Latin):
liori diligentioriquȩ tractatui siue pernos siue peralior
quibusdñr reuelare dignatur: haec tunc dixi: nunc autẽ
quia uoluit dñs ut eadiligentius in tuens adque considerans
non frustra quantũ opior existimarem &iam perme .pos¬
se secundum propriam non secundum allegoricam lo¬
cutionem haec scribt aesse monstrari. sicute aquae superius uolu¬
musostendere : si c&iam quae seqͥuntur deparadiso perscrute¬
mur : plantaui tergo ds̃ para disum indeliciis. hoc estenim in eden.
adorentem & posuit ibi hominem quem finxerat: sicenim scrib¬
tumest . quia sic factum est: Deinde recapitulat. ut hoc ipsum
quod breuiter posuit ostendat quem ad modum factumsit : hoc
est quem ad modum paradisum dr̃ plantauerit & illic hominẽ
Quemfinxerat constituerit: Sicenim sequitur: & eiecit adhuic
dr̃ daerra omne lignum pulcrum ad as pectum & bonum
adescam: non dixit: &erecit dĩ d&erra aliud lignum

Expanded text:
liori diligentiorique tractatui siue per nos siue per alios, liori diligentiorique tractatui siue per nos siue per alios, quibus dominus reuelare dignatur. haec tunc dixi. nunc autem quia uoluit dominus, ut ea diligentius intuens atque considerans non frustra, quantum opinor, extimarem etiam per me posse secundum propriam, non secundum allegoricam locutionem haec scripta esse monstrari, sicut ea, quae superius uoluimus ostendere, sic etiam quae sequuntur de paradiso perscrutemur. Plantauit ergo deus paradisum in deliciis — hoc est enim in Eden — ad orientem et posuit ibi hominem, quem finxerat. sic enim scriptum est, quia sic factum est. deinde recapitulat, ut hoc ipsum, quod breuiter posuit, ostendat quemadmodum factum sit, hoc est quemadmodum paradisum deus plantauerit et illic hominem, quem finxerat, constituerit. sic enim sequitur: et eiecit adhuc deus de terra omne lignum pulchrum ad aspectum et bonum ad escam. non dixit: et eiecit deus de terra aliud lignum
Abbreviated transcription (Latin):
propriae primitus cuncta in tellegerentur nec omnino
desperans &iam sic posse intellegi idipsum in prima
parte secundi libri ita posui: sane inquam quisquis uoluerit
omnia quaedicta sunt secundum litteram accipere. id est non
aliter intellegere quam lit tera sonat. & potest euitare blasphe¬
mus &omnia congruentia fidei catholicae praedicare : non
solum ei non est inuidendum sed praccipuus multum laud.¬
bilis intellectus habendus est: si autem nullus exitus datur
utpie & dignedõ quaescripta sunt intelleguntur nisi figura¬
tie &quae in aenigmatibus proposita it acredamus. Habentes
auctoritatem a postolicam a quibus tammulta delibris uete¬
ris testamenti soluuntur aenigmata modum quem intendi¬
mus teneamus adiuuante illo quinos p&ere quaerere &pul¬
sare adhortatur. & omnes istas figurasrerum secundum
catholicam fidem. siue quae adhistoriam siue quae ad pro¬
ph&iam pertinent explicemus non prae iudicantes me¬

Expanded text:
proprie primitus cuncta intellegerentur, nec omnino proprie primitus cuncta intellegerentur, nec omnino desperans etiam sic posse intellegi id ipsum in prima parte secundi libri ita posui. sane, inquam, quisquis uoluerit omnia, quae dicta sunt, secundum litteram accipere, id est non aliter intellegere, quam littera sonat, et potest euitare blasphemias et omnia congruentia fidei catsolum ei non est invidendum, sed praecipuus multumque laudabilis intellector habendus est. Si autem nullus exitus datur, ut pie et digne Deo quae scripta sunt intelligantur, nisi figurate atque in aenigmatibus proposita ista credamus; habentes auctoritatem apostolicam, a quibus tam multa de libris Veteris Testamenti solvuntur aenigmata, modum quem intendimus teneamus, adjuvante illo qui nos petere, quaerere sare adhortatur, ut omnes istas figuras rerum secundum catholicam fidem, siue quae ad historiam siue quae ad prophetiam pertinent, explicemus non praeiudicantes me
Abbreviated transcription (Latin):
lam fidei exposita propriae uiderit malit in pristina rema¬
nere sententia si forte illi uisa fuerant non nisi fuguratae
posfea accipi: nam &ego contramani cheos qui has lit teras
ueteris testamenti non aliter quam oport& accipiendo er¬
rant. sed omnino non accipiendo & detestando blasphemañ
duos scripsi libros recenti tempore conuersionis meae. cito
uolens eorum confutare deliramenta. uelerigere intentionẽ
ad quaerendam inlitteris quasoderunt christianam &euan¬
gelicam fidem: & qui a non mihi occurrebant omniaquem¬
ad modum propriae possent accipi magisque non possent¬
accipi uidebantur aut uix posse adque difficilener etardares
quidfigurate significarent ea quae ad lit teram inuenire
non potui. quanta ualui breuitate acperspicuitate expl¬
caui neuel multa lectione uel disputationis obscuritate
de territi inmanus ea sumere noncurarent: memortamen
quidmaxime uoluerim nec potuerim ut nonfigurate sed

Expanded text:
lam fidei exposita proprie uiderit malit in pristina remalam fidei exposita proprie uiderit malit in pristina remanere sententia, si forte illi uisa fuerant, nonnisi figurate posse accipi. Nam et ego contra Manichaeos, qui has litteras ueteris testamenti non aliter quam oportet accipiendo errant, sed omnino non accipiendo et detestando blasphemant, duos conscripsi libros recenti tempore conuersionis meae, cito uolens eorum uel confutare deliramenta uel erigere intentionem ad quaerendam in litteris, quas oderunt, christianam et euangelicam fidem. et quia non mihi tunc occurrebant omnia quemadmodum proprie possent accipi magisque non posse uidebantur aut uix posse atque difficile, ne retardarer, quid figurate significarent, ea quae ad litteram inuenire non potui, quanta ualui breuitate ac perspicuitate explicaui, ne uel multa lectione uel disputationis obscuritate deterriti in manus ea sumere non curarent. memor tamen quid maxime uoluerim nec potuerim, ut non figurate sed
Abbreviated transcription (Latin):
dum num quam uiderunt aut si &ipse figuratae intelle¬
gendur est : quis genuit cam & abel & s&hiantet ipsi figu¬
de tantum fuerunt: non &iam homines ex hominibus natise
eorcrmo ergo attendanł istam presumtionem quotendat.
aconentur nobiscum cuncta primitus quaegestanat rantur
Inonrtaessionem propri&atis accipere : quis enim eis poster
ionfaucat intellogentibur qui dista &iam figurata signi¬
ficatione commoueant siue ipsarum spiritalium naturarũ
uel ad fectionum siuererum &iam futurarum: sinullo mod
possent salua fide ueritatis eaquae corporaliter hic nominata
sunt &iam corporaliter accipi : quid aliud remaner& nis
ut ea potius figurate dicta intellegeremus quam scripturam
sanctam impie culparemus : Porro autem si non solum non
impediunt: uerum &iam solidius asserunt diuini eloquii nar¬
rationem. haec &iam corporaliter intellecta nemo erit: ut
opinor tam infideliter pertinax. quicum ea secundum regu¬

Expanded text:
dum numquam uiderunt. aut si et ipse figurate intelledum numquam uiderunt. aut si et ipse figurate intellegendus est, quis genuit Cain et Abel et Seth? an et ipsi figurate tantum fuerunt, non etiam homines ex hominibus nati? de proximo ergo adtendant istam praesumtionem quo tendat et conentur nobiscum cuncta primitus, quae gesta narrantur, in expressionem proprietatis accipere. quis enim eis postea non faueat intellegentibus, quid ista etiam figurata significatione commoneant, siue ipsarum spiritalium naturarum uel adfectionum siue rerum etiam futurarum ? sane si nullo modo possent salua fide ueritatis ea, quae corporaliter hic nominata sunt, etiam corporaliter accipi, quid aliud remaneret, nisi ut ea potius figurate dicta intellegeremus, quam scripturam sanctam inpie culparemus? porro autem, si non solum non inpediunt, uerum etiam solidius adserunt diuini eloquii narrationem haec etiam corporaliter intellecta, nemo erit, ut opinor, tam infideliter pertinax, qui cum ea secundum regu
Abbreviated transcription (Latin):
nullus factus est. quur para disum nolunt it a factum credere
quem ad modum nuncuident siluas fieri : adeos quippe loquor
qui a ue toritatem harum litterarum sequuntur: Eorum enim
quidam non proprie sedfigurate paradisum intellegiuolunt :
nam qui omnino aduers anturhis litteris. alia scumeir atque
aliter egimus : Quam quam & haec in hoc ipso operenostro
quantum ualemur itadefendamur ad litteram. ut quinonra¬
tonabiliter moti propter animum peruicacem uel hebe tẽ
credere ista d&ractant: Nullam tamen inueniant ratio¬
nem unde falsa esse conuincant: uerum isti nostriqui fidẽ
habent his diuinis libris & nolunt para disum ad proprie¬
tuem littere intellegi. locum scilic& amoenissimum fruc¬
tuoss nemoribus opacatum eundemq magnum & mag
num fontem : cum uideant nulla humana operatot ac̃
tnt quirecta siluescere occulto operedi miror quem ad¬
modum credunt ipsum hominem ita factum quem ad mo¬

Expanded text:
nullus factus est, cur paradisum nolunt ita factum credere, nullus factus est, cur paradisum nolunt ita factum credere, quemadmodum nunc uident siluas fieri ? Ad eos quippe loquor, qui auctoritatem harum litterarum sequuntur; eorum enim quidam non proprie, sed figurate paradisum intellegi uolunt. nam qui omnino aduersantur his litteris, alias cum eis atque aliter egimus, quamquam et haec . in hoc ipso opere nostro, quantum ualemus, ita defendamus ad litteram, ut, qui non rationabiliter moti propter animum peruicacem uel hebetem credere ista detrectant, nullam tamen inueniant rationem, unde falsa esse conuincant. uerum isti nostri, qui fidem habent his diuinis libris et nolunt paradisum ad proprietatem litterae intellegi, locum scilicet amoenissimum, fructuosis nemoribus opacatum eundemque magnum et magno fonte fecundum, cum uideant nulla humana opera tot ac tanta uirecta siluescere occulto opere dei, miror, quemadmodum credant ipsum hominem ita factum, quemadmo
Abbreviated transcription (Latin):
narrationem ex quo dimissi deparadiso adam & eua
conuenerunt ađque genuerunt: quasi uero usi tatũ nobis
sit uel quod tot annos uixerant uel quod enoch trans¬
latus est: uel quod & grandeua & steilis peperit &ce¬
tera huius modi sed alia est inquiunt narratio factoruĩ
mirabilium : alia institutarũ creaturarũ: illic enimea
ipsa insolita ostendunt aliosesse tamquamnaturaler modos
rerum alios miraculorum quae magnalia nominanturbis
autemipsa insinuatur institutio naturarũ quib: respond&u see
ideo insolita & ipra quia prima : nam quid tam sineexemplo &isi
parificto mrerum mundanarum constitutione quam mundis
numideo credendum nonest dm̃ fecisse mundum quia iam nonfa¬
citmundos. aut non fecisse solem quiaiam non fecit soles: & hoc
quidem nondepara diso sed de ipso homine permotis debuit res¬
ponderi : nunc uero cum ipsum sic credant adõ factum sicut aliur

Expanded text:
narrationem, ex quo dimissi de paradiso Adam et Eua narrationem, ex quo dimissi de paradiso Adam et Eua conuenerunt atque genuerunt. quasi uero usitatum nobis sit, uel quod tot annos uixerunt uel quod Enoch translatus est uel quod et grandaeua et sterilis peperit et cetera eiusmodi. Sed alia est, inquiunt, narratio factorum mirabilium, alia institutarum creaturarum; illic enim ea ipsa insolita ostendunt alios esse tamquam naturales modos rerum, alios miraculorum — quae magnalia nominantur — hic autem ipsa insinuatur institutio naturarum. quibus respondetur: sed ideo insolita et ipsa, quia prima. nam quid tam sine exemplo et sine pari facto in rerum mundanarum constitutione quam mundus? num ideo credendum non est deum fecisse mundum, quia iam non facit mundos, aut non fecisse solem, quia iam non facit soles? et hoc quidem non de paradiso, sed de ipso homine permotis debuit responderi; nunc uero, cum ipsum sic credant a deo factum, sicut alius
Abbreviated transcription (Latin):
sumero annorum & propeccato numero s aprole mor¬
tuus est & sicut moriuntur c&eri homines. & si non sicut ce¬
teri exparentib natus. ut primitus o postebat exterra
factus est : ita & para disus in quo eum collo cauit dr̃. m¬
hil aliud quam locus quidam intellegatur. terra sci¬
lic& ubi habitar& homo terrenus: narratio quippe in
his libris non genꝰere locutionis figuratarum rerum : ẽ
sicut incantico canticorum. sed omnino gestum est : si¬
cut in regnorum libris & huiuscemodi c&eris: sed quia
illic ea dicuntur quae uitae humanae usus notissimus
hab&: non difficile immo promtissime primitus acci¬
piuntur ad litterã: ut deinde ex illis quid &iam futuro¬
rum resipsae gestae significauerint exculpatur
Hirc autẽ quia ea dicuntur naturae quae usitatum natura
cursum intuentib: non occurrant. noluntea quidam pro¬
prie sed figurate dicta intellegi.atque ex illo loco uolunt
incipere historiamd est rerum propriae gestarum

Expanded text:
numero annorum et propagata numerosa prole mornumero annorum et propagata numerosa prole mortuus est, sicut moriuntur et ceteri homines, etsi non sicut ceteri ex parentibus natus, sed sicut primitus oportebat ex terra factus est, ita et paradisus, in quo cum conlocauit deus, nihil aliud quam locus quidam intellegatur terrae scilicet, ubi habitaret homo terrenus. Narratio quippe in his libris non genere locutionis figuratarum rerum est sicut in Cantico canticorum, sed omnino gestarum est sicut in Regnorum libris et huiuscemodi ceteris. sed quia illic ea dicuntur, quae uitae humanae usus notissimus habet, non difficile, immo promtissime primitus accipiuntur ad litteram, ut deinde ex illis quid etiam futurorum res ipsae gestae significauerint exculpatur; hic autem, quia ea dicuntur, quae usitatum naturae cursum intuentibus non occurrant, nolunt ea quidam proprie, sed figurate dicta intellegi atque ex illo loco uolunt incipere historiam, id est rerum proprie gestarum
Abbreviated transcription (Latin):
rim sciat: ut sime potest docere non abnuat : Si autem
non potest: aquo ambo discamus mecum requirat :
plantauit dr̃ paradisum ineden adorientem & po¬
Qiuit ibi hominem quem finxit non ignaro deparadiso
multos multa dixisse : trertamen de hacre quasige¬
neralessunt sententiae: unaeorum qui tantum modo
corporaliter paradisum intellegi uolunt : alia eorum
quspiritaliter tantum : testia eorum qui utroque modo
paradisum accipiunt Alias corporaliter. alia sautem
pintaliter: breuiter ergo ut dicam testiam mihi fateor
placene sententiam secundum hanc suscepi nunc loqui
depara diso quod dñr donane dignabitur. ut homo factus
damo quodutique corpus humanum est inparadiso cor¬
borali collocatus intellegatur :ut quem ammodum ipre
adam & si aliquid aliud significat secundum id quod eũ
furniam futuri esse druit apostolus. homotamen in
utura propriae ex pressus accipitur : quiuint certo

Expanded text:
rim sciat, ut si me potest docere non abnuat, si autem rim sciat, ut si me potest docere non abnuat, si autem non potest, a quo ambo discamus mecum requirat. plantauit deus paradisum in Eden ad orientem et posuit ibi hominem quem finxit. non ignoro de paradiso multos multa dixisse; tres tamen de hac re quasi generales sunt sententiae. una eorum, qui tantummodo corporaliter paradisum intellegi uolunt, alia eorum, qui spiritaliter tantum, tertia eorum, qui utroque modo paradisum accipiunt, alias corporaliter, alias autem spiritaliter. breuiter ergo ut dicam, tertiam mihi fateor placere sententiam. secundum hanc suscepi nunc loqui de paradiso, quod dominus donare dignabitur, ut homo factus e limo — quod utique corpus humanum est — in paradiso corporali conlocatus intellegatur, ut, quemadmodum ipse Adam, etsi aliquid aliud significat secundum id, quod eum formam futuri esse dixit apostolus, homo tamen in natura propria expressus accipitur, qui uixit certo
Abbreviated transcription (Latin):
melius intellegi. non solum non resisto: uerum &iam fa
ueo nunctamen de anima quam ds̃ inspirauit homini suf¬
flando ineius faciemnihil confirmo: nisi qui a ex dõ sic est
ut non sit substantiadi & sit incorporea id est non sit cor¬
pus sed ips non de substantia dĩ genitus nec de substantia
dĩ praecedens: sed factus adõ. necita factus ut eius naturo¬
innatura ullã corporis uel inrationalqͥs̃ animae uerter&us.
acperhoc denihilo. & quod sit immortalis secundum
qua potest uel d&crior uel melior fieri non in merito &ian
mortalis porsit intellegi quoniam ueram in mortalitat
solus ille hab& dequo propriae dictum est. qui solus hubs¬
immostalitatem: c& era quae in hoc libro disceptando
locutussum: ad hoc ualeant legentiut aut nouerit quẽ¬
ad modum sine affirmandi temeritate quaerenda sint
quaenon a perte scribtura lo quitur: ut siei quaerendi
modus iste non plac& quem ad modum ipse quae siue¬

Expanded text:
melius intmelius intueo. Nunc tamen de anima, quam deus inspirauit homini sufflando in eius faciem, nihil confirmo, nisi quia ex deo sic est, ut non sit substantia dei et sit incorporea. id est non sit corpus, sed spiritus, non de substantia dei genitus nec de substantia dei procedens, sed factus a deo, nec ita factus, ut in eius naturam natura ulla corporis uel inrationalis animae uerteretur, ac per hoc de nihilo; et quod sit inmortalis secundum qua potest uel deterior uel melior fieri, non inmerito etiam mortalis possit intellegi, quoniam ueram inmortalitatem solus ille habimmortalitatem . Caetera quae in hoc libro disceptando locutus sum, ad hoc valeant legenti, ut aut noverit quemadmodum sine affirmandi temeritate quaerenda sint quae non aperte Scriptura loquitur; aut, si ei quaerendi modus iste non placet, quemadmodum ipse quaesive
Abbreviated transcription (Latin):
rarium uideri potest: &dm̃ in die septimo abomnib:
operibus suis requieuisse quod geneos liberdicit: &
usque nunc eum operari. quod dñs dicit respiciat &iam
quae dicta sunt consummata. quomodo eadem dicta sint
in choata : his omnibus diuinae scripturae testimoniis quam
esse ueracem nemo dubitat nisi infidelis aut impius: ad illã
sententiam ducti sumus. ut diceremus dm̃ ab exordio saeculi
primum simul omnia creauisse. quaedam conditisiam ip¬
sis naturis. quaedam. prae conditis causis. sicut non solum
praesentia uerum &iam futura fecit omnia potens. & abeis
factis requieuit . & eorum deinceps amministratione ađ¬
que regimine crearee &iam ordines temporum & tem¬
poralium : qui & consum mauerit ea propter omnium ge¬
nerum terminationem. & incoauerat propter saeculorũ
propagationem. ut propter consummata requiescer&.
propter in coata usque nunc oper&ur: sed si possunt haec

Expanded text:
trarium uideri potest, et deum in die septimo ob omnibus trarium uideri potest, et deum in die septimo ob omnibus operibus suis requieuisse, quod Geneseos liber dicit, et uquae dicta sunt consummata, quomodo eadem dicta sint inchoata. 42. His enim omnibus divinae Scripturae testimoniis, quam esse veracem nemo dubitat nisi infidelis aut impius, ad illam sententiam ducti sumus, ut diceremus Deum ab exordio saeculi primum simul omnia creavisse, quaedam conditis jam ipsis naturis, quaedam praeconditis causis; sicut non solum praesentia, verum etiam futura fecit omnipotens, et ab eis factis requievit, ut eorum deinceps administratione atque regimine crearet etiam ordines temporum et temporalium: qui et consummaverat ea propter omnium generum terminationem, et inchoaverat propter saeculorum propagationem, ut propter consummata requiesceret, et propter inchoata usque nunc operetur. Sed si possunt haec
Abbreviated transcription (Latin):
produxerit : sed omnes bestias inquid& omnia uolatilia :
nec non &illud cogit& que mam modũ dr̃ & sex diebur
fecerit omnia. primo ipsum diem. secundo firmamen¬
tuma testio speciem maris & terrae ađque exterra her¬
bam & ligna. quartoluminaria & sidera. quinto aqua¬
rum animalia. sexto terrae: & postea dicaturcum
factus est dies fecit dr̃ caelum & terram &omne uiride agri
quando quidem cum factus est dies non fecit nisi ipsum diemi
quomodo &iamomne uiride agri fecerit antequam er
uncenim factum cum exortum est non antequam exori¬
rdur quis nondicer & : nisi scribturae uerba reuocarent:
leminera &iam scribtum ẽe quiuiuit in a&ernum crea¬
un omnia simul. &uideat quem ad modum simul creata
icipossint quorum creatio spatur temporalib distat
or horarum tantum sed &iam dierum: curetqua¬
sue ostendere : quomodo utrumquesit uerum quod con¬

Expanded text:
produxerit, sed omnes bestias, inquit, et omnia uolatilia. produxerit, sed omnes bestias, inquit, et omnia uolatilia. necnon et illud cogitet, quemadmodum deus et sex diebus fecerit omnia: primo ipsum diem, secundo firmamentum, tertio speciem maris et terrae atque ex terra herbam et ligna, quarto luminaria et sidera, quinto aquarum animalia, sexto terrae, et postea dicatur: cum factus est dies, fecit deus caelum et terram et omne uiride agri, quandoquidem, cum factus est dies, non fecit nisi ipsum diem; quomodo etiam omne uiride agri fecerit, antequam esretur; tunc enim factum, cum exortum est, non, antequam exoreretur, quis non diceret, nisi scripturae uerba reuocarent? meminerit etiam scriptum esse: qui uiuit in aeternum, creauit omnia simul, et uideat, quemadmodum simul creata dici possint, quorum creatio spatiis temporalibus distat, non horarum tantum, sed etiam dierum. curet quoque ostendere, quomodo utrumque sit uerum, quod con
Abbreviated transcription (Latin):
eodie factam ẽe deuiriosse responderit : ostendat quo¬
modo asserat sextodie facta uolatilia quae adducia
sunt ad adam. cum scribtura omnegenus uolatilium
quinto die creatum exaquis insinu& : Item sexto die
ligna &iam quae in paradiso plantata sunt: cumea¬
dem scribturam hoc creaturae genus. testio diei tribi¬
erit: ipsa &iam uerba consider& quid sit teiecit adhus
d&erra omnelignum pulchrum adaspectũ & bonun¬
adescamitam quam illa quae testiodie terraȩ iecerat non
erant pulchra adaspectum & bona adescam : cum in
hisessent operibus quae fecit ds̃ omnia bona ualde :
Quidsit &iam finxit ds̃ adhuc d&erra omnerbestiãs agri
&omnia uolatilia caeli. tam quam illa non fuerint
omnia quae primo productaerant. uel potius nulla an¬
te productaerant: Nequeenim ducatum est. & finxit
ds̃ ad huc d&erra c&leras bestias agri & omnia uolatilia
caeli quasi quae minus uel terra sexto. uelaqua quinto die

Expanded text:
eo die factam esse de uiri osse responderit, adtendat, quoeo die factam esse de uiri osse responderit, adtendat, quomodo adserat sexto die facta uolatilia, quae adducta sunt ad Adam, cum scriptura omne genus uolatilium quinto die creatum ex aquis insinuet, item sexto die ligna etiam quae in paradiso plantata sunt, cum eadem scriptura hoc creaturae genus tertio diei tribuerit. ipsa etiam uerba consideret, quid sit: eiecit adhuc de terra omne lignum pulchrum ad aspectum et bonuad escam, tamquam illa, quae tertio die terra eiecerat, non erant pulchra ad aspectum et bona ad escam, cum in his essent operibus, quae fecit deus omnia bona ualde; quid sit etiam: finxit deus adhuc de terra omnes bestias agri et omnia uolatilia caeli; tamquam illa non fuerint omnia, quae primo producta erant, uel potius nulla ante producta erant. neque enim dictum est: et finxit deus adhuc de terra ceteras bestias agri et cetera uolatilia caeli, quasi quae minus uel terra sexto die uel aqua quinto die
Abbreviated transcription (Latin):
dm̃ aliquid fecisse uel facere post illã consummatio¬
nem operum suorum: & deb& intueriquomodo ex¬
plicet sextodie factum hominem adimaginem dĩ quodnisi
sccundum animam rectẽ intellegi non potest. id est in
quan atura causalis ratio facta fuerit eius rei quae nondũ
fuit aut non denihilo sed dealiquoiam ex sistentem fac¬
tam dicit animam & laborauitnquaerendo quae nam
illa natura sit. utrum corporalis an spiritalis. secundum
eas quaestiones quas superiur uersauimus: manente illa
quoque modestiaut adhuc quaeratur in qua substantia
creaturarum insex diebus primitus conditarum cau¬
salem illum rationem fecerit animae quam nondumde
denihilo: uel de aliquo fecerat: quamsieo modo deuna¬
re uoluerit ut dicat sextodie &iam delimo factum esse
hominem sed hoc recapitulando postea commemo¬
ratum uideat demulierr Quiddicat quia masculum &
feminam dixit fecit eos & benedixit eor: quodsi & ipsam

Expanded text:
deum aliquid fecisse uel facere post illam consummatiodeum aliquid fecisse uel facere post illam consummationem operum suorum et debet intueri, quomodo explicet sexto die factum hominem ad imaginem dei — quod nisi secundum animam recte intellegi non postet —, id est in qua natura causalis ratio facta fuerit eius rei, quae nondum fuit, aut non de nihilo, sed de aliquo iam existente factam dicet animam et laborabit inquirendo, quaenam illa natura sit, utrum corporalis an spiritalis, secundum eas quaestiones, quas superius uersauimus, manente illa quoque molestia, ut adhuc quaeratur, in qua substantia creaturarum in sex diebus primitus conditarum causalem illam rationem fecerit animae, quam nondum uel de nihilo uel de aliquo fecerat. Quam si eo modo deuitare uoluerit, ut dicat sexto die etiam de limo factum esse hominem, sed hoc recapitulando postea commemoratum, uideat de muliere quid dicat, quia, masculum et feminam, dixit, fecit eos et benedixit eos. quodsi et ipsam