comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ac opsa pleistu udet᷑ ꝗd aut ante fuerit aut im plo negotio aut posfit conseomoi
hoc modo nemo e qui n libenssuos in colomes & beatos ee cupiat Iudicatu ẽ resas¬
sensione. aut auctoritate. aut uidicio alicui aut aliquoꝵ cõ ꝓbata Id trib in gene¬
plicũ misereat᷑ Apꝓbatũ ẽ qđ homines cũ dubiũ ess& quale haberioporter& sua
constituer auctoritate. uelut grachi patris factũ populus romanꝰ qui rũ ob id factũ
qđ in sciente collega in censura nihil gessit. postcensura. consulẽ feciĩ Cõparabileauĩ :
qđ in reb diuersis sim ile aliquã racionẽ cominet. Iiuis partes s̃.iii. imago collacio.
exẽplum Imago ẽ oratio demonstrans corporũ aut naturarũ similitudinẽ. Collano
ẽ oratiorem cure exsimilitudine c̃ferens. Exemplũ ẽ qđ rẽ auctoritate aut casuali¬
cuiꝰ hominis aut negotii confirmat aut infirmat. Horũ exemplit & descriptiones

Expanded text:
ctum videtur, quod aut ante fuerit aut in ipso neg- otio aut post sit consecutum hoc modo: nemo est, qui non liberos suos incolumes et beatos esse cupiat. iudicatum est res assensione aut auctori- tate aut iudicio alicuius aut aliquorum conprobata. id tribus in geneplicum misereatur. adprobatum est, quod ho- mines, cum dubium esset, quale haberi oporteret, sua constituerunt auctoritate: velut Gracchi patris factum populus Romanus, qui eum ob id factum eo quod insciente collega in censura nonnihil gessit post censuram consulem fecit. conparabile autem est, quod in rebus diversis similem aliquam rationem continet. eius partes sunt tres: imago, conlatio, exemplum. imago est oratio demonstrans corporum aut naturarum simi- litudinem. conlatio est oratio rem cum re ex simili- tudine conferens. exemplum est, quod rem auctoritate aut casu alicuius hominis aut negotii confirmat aut in- firmat. horum exempla et descriptiones
Abbreviated transcription (Latin):
ipsius negotii. sed ex c̃silio riꝰ qui fecerit. & causa ⁊ tẽpore c̃siderari oportere. ꝗd mali
futuri sit. aut ex iniuria. aitiꝰ. scelere alicuiꝰ. nisi tanta & tã ꝑspicua audatia ab eoad
cuiꝰ famã aut ad parentes aut ad liberos ꝑtiner&. aut aliquã rem quã curã eẽ omib:
aut necesse e aut oport& re usindicata Remotio criminis ÷ cũ eiꝰ intentio factiqͦd
ab adũ sario infert: in aliũ aut in aliud dimouet᷑. Bfitbiꝑtito. Natũ causa tũ resipsa
remouet᷑. Causa remotionis hoc nob̵ exemplosit. Rhodii quosdã legarunt athenas
egatis quęstores sũptũ quẽ oportẽbat dari ñ dedex̃. Legati ꝓfecti ñ s̃ Accusantur
I ntentio ẽ ꝓficisci oportuit. Depulsio ÷ : Oportuit. Questio ẽ oportueritne. Ratio ẽ¬
qui iũptus enĩ de publico darisol&. his ab questore ñ ẽdatus Infirmatio ẽ. uostune

Expanded text:
ipsius negotii, sed ex consilio eius, qui fecerit, et causa et tempore considerari oportere; quid mali ipsius negotii, sed ex consilio eius, qui fecerit, et causa et tempore considerari oportere; quid mali futurum sit aut ex iniuria aut scelere alicuius, nisi tanta et tam perspicua audacia ab eo, ad cuius famam aut ad parentes aut ad liberos pertineret aut ad aliquam rem, quam caram esse omnibus aut necesse est aut oportet esse, vin- dicata. Remotio criminis est, cum eius intentio facti, quod ab adversario infertur, in alium aut in aliud de- movetur. id fit bipertito; nam tum causa, tum res ipsa removetur. causae remotioni hoc nobis exem- plo sit: Rhodii quosdam legarunt Athenas. legatis quaestores sumptum, quem oportebat dari, non dede- runt. legati profecti non sunt. accusantur. intentio est: proficisci oportuit. depulsio est: non oportuit. quaestio est: oportueritne? ratio est: sumptus enim, qui de publico dari solet, is ab quaestore non est datus. infirmatio est: vos tame
Abbreviated transcription (Latin):
ab ipso qͥdẽ qui feciss& in dubiũ uocaretur. Deinde eii modi ut in eã is maxune
llã rẽ ꝑuenire : quã eo modo atq: abro uindicari. quomͦ & ab quo sit uindicato
Postea sic rẽ fuisse aptã. ut iudiciũ derare fierinihil atunuerit. Atq hic demon¬
strandũ ẽ racionib & similib reb ꝑmultas ita atroces & ꝑspicuas res eẽ. ut de
his ñ modo ñ necessesit. sed neunle qͥdem ꝗđ mox iudiciũ fiat ex spectare: Lo¬
cus cõmunis accusatoris in eũ quicũ id qđ argiit᷑ negare ñ possit tc aliꝗd sibis pei
cõpar& etiudiciorũ ꝑturbationꝰ Atq hic unlitatis iudiciorĩ demonstrat
adeeo c̃questio qͥ suppliciũ dederit indepnat᷑ In eiꝰ aut̃ qͥ iũpserit audaciã ⁊crudelt¬
indignatio. ab defensore. in rius que ultussit audaciã sui c̃quȩstione.rẽ ñ ex nomine

Expanded text:
ab ipso quidem, qui fecisset, in dubium vocaretur; deinde eiusmodi, ut in eam is maxime ab ipso quidem, qui fecisset, in dubium vocaretur; deinde eiusmodi, ut in eam is maxime illam rem pervenire, quam eo modo atque ab eo vindicari, quo modo et ab quo sit vindicata; postea sic rem fuisse apertam, ut iudicium de ea re fieri nihil adtinuerit. atque hic demonstran- dum est rationibus et similibus rebus permultas ita atroces et perspicuas res esse, ut de his non modo non necesse sit, sed ne utile quidem, quam mox iu- dicium fiat, exspectare. Locus communis accusatoris in eum, qui, cum id, quod arguitur, negare non possit, tamen aliquid sibi spei conparet ex iudiciorum perturbatione. atque hic utilitatis iudiciorum demonstratio et de eo conquestio, qui supplicium dederit indamnatus; in eius autem, qui sumpserit, audaciam et crudelitindignatio. ab defensore, in eius, quem ultus sit, audaciam cum sui conquestione; rem non ex nomine
Abbreviated transcription (Latin):
aut̃ relationẽ cõꝓbabit. pͥmũ augendo eiꝰ inquẽ refer& orim. aulpã & audaci
& quai marime ꝑ in dignationẽ si resfer& iuncta c̃quȩstione ante oculos ponendo
Postealenius demonstrando sepunitũ quisit illsus ꝓmeritꝰ. & suũ suppliciũ cũ illiũ
in uiria cferendo. Dt̾inde oportebiit eos locos qͥua er abiaccusetore tractati. ut
efelli & c̃traria in partẽ c̃uertipossint. Quo in genere sunt tres extremi cnari¬
is rationib: infirmare. Illa aut acerrima accusatorũ criminatio. ꝑquã ꝑtͥba¬
nonẽ fore omiũ uidiciorũ demonstrant. sid e ind ẽ pnata supplicii sum̃di potestas
ata sit. leuabit᷑ pͥmũ si eiꝰ modi demonstrahit᷑ in iuiria. ut ñ modo uiro bono. ue¬
rũ omĩno homini libero uideat᷑ ñ fuisse toleranda. Deinde tta ꝑsꝑicua. ut ne

Expanded text:
autem relationem comprobabit, primum augendo eius, in quem referet crimen, culpam et audaciam autem relationem comprobabit, primum augendo eius, in quem referet crimen, culpam et audaciam et quam maxime per indignationem, si res feret, iuncta con- questione ante oculos ponendo; postea levius demon- strando se poenitum, quam sit illius promeritum, et suum supplicium cum illius iniuria conferendo. deinde oportebit eos locos, qui ita erunt ab accusatore trac- tati, ut refelli et contrariam in partem converti pos- sint, quo in genere sunt tres extremi, contrariis ratio- nibus infirmare. illa autem acerrima accusatorum criminatio, per quam perturbationem fore omnium iu- diciorum demonstrant, si de indamnato supplicii su- mendi potestas data sit, levabitur, primum si eius- modi demonstrabitur iniuria, ut non modo viro bono, verum omnino homini libero videatur non fuisse tole- randa; deinde ita perspicua, ut ne
Abbreviated transcription (Latin):
futirũ Postea demonstrabit᷑ fesiꝰ uidicio qͥdem illa dãpnata ert. inquã id grim
abreo c̃ferat᷑. p̃otuisse hunc ipsũ de illa supplicũ sumere. Quare indignu ex eĩ
qͥ nede dãpnata qͥdem poenas sumere ipse potuiss& deea suppliciũ sũpsisse. quȩ ne
adducta qͥdem sit in iudiciũ De inde postulabit ut legẽ qua lege fecerit ꝓferat
Deinde quẽ ad modũ in cõparatione p̃cipiebamꝰ. ut illud qđ cõpar aret᷑ exaeuaret᷑
ab accusatore quã maxime : sic in hoc genere oportebit illius culpa incrim̃ quẽ
ransferat᷑ cũ huimaleficio qͥrẽ ure fecisse diat cõparare Postea demonstran.
dũ e ñ ee illud hui modi ut ob id hoc fieri c̃uenira. Extremae ut in gõparatigne as¬
supno uidicationis. & deea ꝑãplificationẽ ex delibationis p̃ceptis dictis  Defens&r
aut̃ qua ꝑ alia fc̃stituniones inducent᷑ ex his locis qͥ traditi sunt infirmabit Ipsa

Expanded text:
futurum. postea demonstrabitur, ne si iudicio quidem illa damnata esset, in quam id crimen ab reo conferatur, potuisse hunc ipsum de illa supplicium sumere; quare esse indignum eum, qui ne de damnata quidem poenas sumere ipse potuisset, de ea supplicium sumpsisse, quae ne adducta quidem sit in iudicium. deinde postu- labit, ut legem, qua lege fecerit, proferat. deinde quem- admodum in comparatione praecipiebamus, ut illud, quod compararetur, extenuaretur ab accusatore quam maxime, sic in hoc genere oportebit illius culpam, in quem crimen transferatur, cum huius maleficio, qui se iure fecisse dicat, comparare. postea demonstran- dum est non esse illud eiusmodi, ut ob id hoc fieri con- venerit. extrema est, ut in comparatione, assumptio iudicationis et de ea per amplificationem ex delibera- tionis praeceptis dictio. Defensor autem, quae per alias constitutiones indu- centur, ex iis locis, qui traditi sunt, infirmabit; ipsam
Abbreviated transcription (Latin):
qͥ potestatis nihil habuerit iussuim peratoris in focdere &. intanareligione int̃fu¬
trti dandus ne sit hostib necue. Noc genꝰ causae cũ suꝑiori hoc disfert. qđ in illõ
c̃ cedi sercus oportuise facere id qđ fieri dicat accusator oportiusse. sed alicuirei
authomini causa ettribuit. qͥ uoluntati suȩ fuerit i pedinito sinȩ c̃cessionis partib
N ã eatũ maior quȩdã uis c̃. qđ paulo post int elleget᷑. In hoc aut ñ accusart altetum

Expanded text:
qui potestatis nihil habuerit, iussu imperatoris in foedere et in tanta religione interfuqui potestatis nihil habuerit, iussu imperatoris in foedere et in tanta religione interfuerit, dedendusne sit hosti- bus necne? hoc genus causae cum superiore hoc differt, quod in illo concedit se reus oportuisse facere id, quod fieri dicat accusator oportuisse, sed alicui rei aut homini causam attribuit, quae voluntati suae fuerit inpedimento, sine concessionis partibus; nam earum maior
Abbreviated transcription (Latin):
dat crimini negat neq ad se neq ad officiũ suũ reus ꝑtinuisse. necsi qđ in eostt
delistũ sibi attribui oportere. Id causae genus t̃ huiꝰ modi in eo federe qđ factũ ẽ
quondã cũ sanitib qͥdã adolescens nobilis. porcã spstinuit iussu imperatoris.
F ordert aut̃ ab senatu im ꝑbato & imꝑatore sanetib sebito. quida in senatu rum
qͥq dic̃ qͥ poreã tenuerit dari oportert Intentioẽ. Pario parta Depulsioe ot
oporta Questio eoporteatne. Racio ẽ Noneni meu futi officiũ. nec mea poteftas
cũ & id atatis ⁊ paruitatis eem. et ess& suma cũ auctoritate & porestate imperator
quiuidera ut satis honestũ foedus feriretir. In firmatio ẽ. Ateni qm particepstu
fastius es unturpissimo fordere sũ mae religionis. didrte c̃uenit. Iiduatioe. Cũ is

Expanded text:
datur crimini, negat neque ad se neque ad officium suum reus pertinuisse; nec, si quid in eo sit datur crimini, negat neque ad se neque ad officium suum reus pertinuisse; nec, si quid in eo sit delictum, sibi adtribui oportere. id causae genus est huiusmodi: in eo foedere, quod factum est quondam cum Samnitibus, quidam adulescens nobilis porcum sustinuit iussu im- peratoris. foedere autem ab senatu inprobato et im- peratore Samnitibus dedito quidam in senatu eum quoque dicit, qui porcum tenuerit, dedi oportere. in- tentio est: dedi oportet. depulsio est: non oportet. quaestio est: oporteatne? ratio est: non enim meum fuit officium nec mea potestas, cum et id aetatis et privatus essem et esset summa cum auctoritate et potestate imperator, qui videret, ut satis honestum foedus feriretur. infirmatio est: at enim quoniam par- ticeps tu factus es in turpissimo foedere summae re- ligionis, dedi te convenit. iudicatio est: cum is,
Abbreviated transcription (Latin):
potestate: qđ minꝰ quã c̃uenit factũ sit. culpa id alterius accidisse. Deinde alterius
ulpa exponenda : demonstrandũ ẽ quantũ uoluntatis a studii fuerit in ipso. & id sig¬
nis c̃firinandũ hiuꝰ modi & cȩtera diligentia ex ante factis aut dictis. atq hoc ipsi
unle fuisse facere : inutile aut̃ ñ facere . & cũ atera uita fuisse hoc magis c̃sentaneũ.¬
uotio caus inrt̃. quã qđ prort alierius culpa n ftcerit: Siatt ñ in homine etrtũ sedinrẽ aliquam
causa dimo uebit᷑. Ett in hac tademre si quȩstor mortuus ess& et idureo legauis pe
cunia data n eei. accusatione alterius & culpae depulsione depta eyterissimilit̃
uti locis oportebit & ex c̃cessionis partib quae cuenient assumere dequib nob
in ipso ñsut. supplicio reũ affici ñ oportere spsius aut̃rti fitremotio. cu id qđ

Expanded text:
potestate; quod minus, quam convenerit, fac- tum sit, culpa id alterius accidisse. deinde alterius potestate; quod minus, quam convenerit, fac- tum sit, culpa id alterius accidisse. deinde alterius culpa exponenda demonstrandum est, quantum volun- tatis et studii fuerit in ipso, et id signis confirman- dum huiusmodi: ex cetera diligentia, ex ante factis aut dictis; atque hoc ipsi utile fuisse facere, inutile autem non facere, et cum cetera vita fuisse hoc magis consentaneutaneum, quam quod propter alterius culpam non fecerit. si autem non in hominem certum, sed in rem aliquam causa demovebitur, ut in hac eadem re, si quaestor mortuus esset et idcirco legatis pe- cunia data non esset, accusatione alterius et culpae depulsione dempta ceteris similiter uti locis oportebit et ex concessionis partibus, quae convenient, assumere; de quibus nobis in ipso non sit, supplicio se affici non oportere. Ipsius autem rei fit remotio, cum id, quod
Abbreviated transcription (Latin):
sũptus qͥ debebat n daretur. oportueritne eos c̃ficere nihilominꝰ legationẽ: Hoc
uideri oportebit. Deinde pleraq: & ex cõparatione & exrelatione criminis
in hanc qͦq causã c̃uenire poter. Accusator aut̃ illũ cuiꝰ culpa id factũ reui
dic&. pͥmũ defend& si poterit. sinminꝰ poterit. negabit ad hoc iudiciũ illius sed
ad huiꝰ quẽ ipse accus& culpã ꝑtinere. Postealic& suo queq officio consulere opor¬
tere. nec si ille peccass&. hunc oportuisse peccare. drinde si ille deliquerit sep¬
ratim illũ sichunc accusari oportere. & ñ cũ huius defensione c̃iungi illius accu¬
sationẽ. Defensor aut̃ circȩtera siqua ex exaluis incident c̃stitutionib ꝑtractarit.
deipsa remotione sic argum̃tabit᷑. Primũ cuiꝰ acciderit culpa de monstrabit.
eindecũ id aliena culpa accidiss&. ostend& se aut ñ potuisse. aut ñ debuisse io
nus in delibatiuo genere dicet᷑. Dein de omĩa facta eẽ abreo qua in ipsius fuerint

Expanded text:
tueritne eos con- ficere nihilo minus legationem? hoc ossit, videri oportebit. deinde pleraque et ex comparatione et ex relatione criminis in hanc quoque causam convenire poterunt. Accusator autem illum, cuius culpa id factum reus dicet, primum defendet, si poterit; sin minus poterit, negabit ad hoc iudicium illius, sed huius, quem ipse accuset, culpam pertinere. postea dicet suo quemque officio consulere oportere; nec, si ille peccasset, hunc oportuisse peccare; deinde, si ille deliquerit, separatim illum sicut hunc accusari oportere et non cum huius defensione coniungi illius accusationem. Defensor autem cum cetera, si qua ex aliis incident constitutionibus, pertractarit, de ipsa remotione sic ar- gumentabitur: primum, cuius acciderit culpa, demon- strabit; deinde, cum id aliena culpa accidisset, ostendet se aut non potuisse aut non debuisse id tius in deliberativo genere dicetur. deinde omnia facta esse ab reo, quae in ipsius fuerint
Abbreviated transcription (Latin):
maieres nr̃i fuer̃. ut in legib scriadis nihil sibi aliud iusisaluar
uolelant. & siscripsissent cũ cẽt intellectũ repudiatum iri
Quã obrẽ igit̃ leges seruari oportet & ideaꝰ cdusa scrirta om̃ĩa
ꝓficisci. nisi qđ ad cõporis utilitatẽ spectit. q̃m eius causãs cõpatati
Ergo in hoc quoq iudicio desinite legis literas ꝑserutari. ge legẽ ut
aquũ est exutilitate rei .p: c̃siderate. Id magis utile fuit the

Expanded text:
maiores nostri fuerunt, ut in legibus scriben- dis nihil sibi aliud nisi salutevolebant, et, si scripsissent, cum esset intellec- tum, repudiatum iri quam ob rem igitur leges servari oportet, ad eam causam scripta omnia proficisci, nisi quod ad corporis utilitatem spectet, quoniam eius causa est iergo in hoc quoque iudicio desinite litteras legis perscrutari et legem, ut aequum est, ex utilitate rei publicae considerate. quid magis utile fuit The
Abbreviated transcription (Latin):
erit contradicendũ quã absurdĩ ñ negare contralegẽ fecisse. sed quare fecerit cauꝰ
sã aliquã inuenire : deinde conusa ee omiq ante solitos tẽ acculitores iudicib ꝑsua¬
dere ad finẽ et̾ alicuius culpa tũ qui accusaret᷑ causã ꝓftrrequa tũ ad peccandũ
in pulissa&: nc̃ ipsũ reũ causã afferre quare deliquerit. Orindebanc inducert
ticionẽ cuĩ in singulas partes multae conuenient argum̃tationes. Primuꝰ nulla in le¬
ge ullã causã contrascriptũ accipi c̃u̾enire: Dtindesi inegitris legib conueniat.
hanceẽ ei modilegẽ ut in eañ oporteat : Posremo simbac quoq: lege oportait.¬

Expanded text:
erit contra dicendum: quam absurdum non negare contra legem fecisse, sed, quare fecerit, cau- erit contra dicendum: quam absurdum non negare contra legem fecisse, sed, quare fecerit, cau- sam aliquam invenire; deinde conversa esse omnia: ante solitos esse accusatores iudicibus persuadere, ad- finem esse alicuius culpae eum, qui accusaretur, cau- sam proferre, quae eum ad peccandum impulisset;— nunc ipsum reum causam afferre, quare deliquerit. deinde hanc inducere partitionem, cuius in singulas partes multae convenient argumentationes: primum, nulla in lege ullam causam contra scriptum accipi con- venire; deinde, si in ceteris legibus conveniat, hanc esse eiusmodi legem, ut in ea non oporteat; postremo, si in hac quoque lege oporteat
Abbreviated transcription (Latin):
aliud scripsisse dicet᷑ is qͥscripto uret᷑ ha dic& non oportere de tiꝰ uoluntate nos
argum̃tari qui ne id facere possemꝰ ut indiciũ nob reliquerit sue uoluntatis mul¬
ta mn cõmoda c̃sequi si instituat᷑ ut ab scripto recedat᷑ Nã & tos qui aliꝗd sctiband
ñ existimaturos id qđ scripserint ratũ futurũ & eos qͥ uidicent certũ ꝗd sequant᷑ ni¬
h abituros sisemel ab scripto recedere c̃sueuerint. Qđ si uoluntas scriptoris co¬
seruanda sit sen adũsarios a uoluntate ei stare. Na multo ꝓpius accedere ad scri¬
toris uoluntatẽ eũ qui ex ipsius eã literis int̾ pretet᷑. quã illũ qͥ sententiã scriptoris:
ñ ex ipsius scripto specta. qđ ille sua uoluntatis quasi ipiaginẽ reliquert. seg do¬
esticis suspicionib ꝑscrutet᷑ ¶Sinꝰ causã affer& is qui a sententia stabit. pͥmun¬

Expanded text:
aliud scripsisse dicetur, is, qui scripto utetur, haec dicet: non oportere de eius voluntate nos aliud scripsisse dicetur, is, qui scripto utetur, haec dicet: non oportere de eius voluntate nos argumentari, qui, ne id facere possemus, indicium nobis reliquerit suae voluntatis; multa in- commoda consequi, si instituatur, ut ab scripto rece- datur. nam et eos, qui aliquid scribant, non existi- maturos id, quod scripserint, ratum futurum, et eos, qui iudicent, certum, quod sequantur, nihil habituros, si semel ab scripto recedere consueverint. quodsi voluntas scriptoris conservanda sit, se, non adver- sarios, a voluntate eius stare. nam multo propius accedere ad scriptoris voluntatem eum, qui ex ipsius eam litteris interpretetur, quam illum, qui sententiam scriptoris non ex ipsius scripto spectet, quod ille suae voluntatis quasi imaginem reliquerit, sed domesticis suspicionibus perscrutetur. Sin causam afferet is, qui a sententia stabit, p
Abbreviated transcription (Latin):
hominẽ impudentiorẽ quis quã seuisurũ arbitret᷑ In hoc ita cõmorari c̃uenio
quis nihil p̃terea dicendũ sit & quis otradici nihil possit seꝑt id qđ scriptũ ẽ recitando
sepe cũscripto factũ adũ sarii ẽfligendo atq interdũ parit adiudicẽ ipsũ reũtendo
in loco idici demonstrandũ ÷ qui iuratus sit. ꝗd sequi debeat: Duab: decausis u¬
dicr dubitare oportire. si aut scriptũ sit obseure aut neget aliꝗd adũsarius Cũ oc
sc riptũ aꝑtesit & adũ sarius omia confiteat᷑. tũ uid legi parere ñ int᷑p̃tarilegẽ
oportere. Hoc loco ẽfirmato tũ diluere ea quaȩ contradici poterunt oportebit
ontia aut dicet᷑ siaut prorsus aliud sensisse scriptor. & scripsisse aliud de monstra¬
bit᷑ ut in illa de testam̃to quã posuimꝰ controu̾sia. aut causa assũptiua inferetur
quã obrẽ scripto ñ potuerit aut ñ oportuerit obtẽperari. Si aliud sensisse scripto

Expanded text:
hominem inpudentiorem quisquam se visurum arbi- tretur. in hoc ita commorari conveniet, quasi nihil praeterea dicendum sit et quasi contra dici nihil possit, saepe id, quod scriptum est, recitando, saepe cum scrip- to factum adversarii confligendo atque interdum acri- ter ad iudicem ipsum revertendo. quo in loco iudici demonstrandum est, quid iuratus sit, quid sequi debeat: duabus de causis iudicem dubitare oportere, si aut scriptum sit obscure aut neget aliquid adversarius; cum et scriptum aperte sit et adversarius omnia con- fiteatur, tum iudicem legi parere, non interpretari legem oportere. Hoc loco confirmato tum diluere ea, quae contra dici poterunt, oportebit. contra autem dicetur, si aut pror- sus aliud sensisse scriptor et scripsisse aliud demon- strabitur, ut in illa de testamento, quam posuimus, controversia, aut causa assumptiva inferetur, quamob- rem scripto non potuerit aut non oportuerit optem- perari. Si aliud sensisse scriptor,
Abbreviated transcription (Latin):
taitas molestis et aequũ censeant. adũ sarios nrõs leges neglegere c̃cedant. Dcinde
ite querert ab iudicib siri rticausa propt̃ quã sereus comtra legẽ fecisse dieai exces¬
none ip̃se in lege asscribat. passurine sint. Postea hoc qđ faciat indignius & impui¬
dentius et̃ qua si asseribat. Ige porro. ꝗdsi ipsi uellent udices asse ribere. passur ne
sit populus : Atq hoc et̃ in dignius quã rt̃uerbo &e lateris mutareͤ ñpossint. tareiplae
uidicio maximo comutart. Peinde in dignũ te delege aliqd derogari. autlegeabro¬
gasi aut aliqua ea parte cõ mutari: Cũ populo cognoscendi ⁊ pbandi aut in pbandi po¬
testas nulla fiet hoc ipsisuidicib in uidio usi mũ futurũ Non hunc locu et̃ neq hoc
ti mp̃ logu cor rigindarũ : Apud popłm hat & propt̃ popłm agi c̃uenire. Qđsinc̃ ida¬

Expanded text:
tantis molestiis esse aequum censeant, adversarios nostros leges neglegere con- cedant; deinde tantis molestiis esse aequum censeant, adversarios nostros leges neglegere con- cedant; deinde item quaerere ab iudicibus, si eius rei causa, propter quam se reus contra legem fecisse dicat, exceptionem ipse in lege adscribat, passurine sint; postea hoc, quod faciat, indignius et inpuden- tius esse, quam si adscribat; age porro, quid? si ipsi vellent iudices adscribere, passurusne sit populus? atque hoc esse indignius, quam rem verbo et litteris mutare non possint, eam re ipsa et iudicio maximo commutare; deinde indignum esse de lege aliquid derogari aut legem abrogari aut aliqua ex parte com- mutari, cum populo cognoscendi et probandi aut in- probandi potestas nulla fiat; hoc ipsis iudicibus in- vidiosissimum futurum; non hunc locum esse neque hoc tempus legum corrigendarum; apud populum haec et per populum agi convenire; quodsi nunc id
Abbreviated transcription (Latin):
urati sitis rẽ iu̾dicare. Deinde & ipsis uidicib uidicandi & erteris ciuib uiuendi
raciones ꝑtbatũ iri. si semrl ab legib retessũ sit. Nã & apud uidices neq ꝗd seqͥnt᷑
habituros si ab eo qđ scriptũ sit recedant. neq quo pacto alus ꝓbare possint: qđ con¬
tia legẽ iudicarint. & cyteros cuies ꝗd agant ignoraturos. si ex suo quisq c̃ silio etee
racione quȩ in mentẽ aut in libidint̃ uen̾erit. ñ ex cõmuni p̃scripto ciuitatis u̾i
qͥuaq re administrabit. Postea quȩrere ab iudicib ipsis quare in alienis detine ant̃
negocus qurrei publicȩ musere mpediant᷑. cui sepius iuistis reb ⁊ cõmodisseruire¬
uur certo tepore c̃ueniant. certo discedant: xihil quisquã afferat causa. quõminꝰ fre¬
quent opera rei publica de: n̾isi qua causa in lege exceptasit: anselegib obstridos in

Expanded text:
ivendi ivendi rationes perturbatum iri, si semel ab legibus recessum sit; nam et iudices neque, quid sequantur, habituros, si ab eo, quod scriptum sit, recedant, neque, quo pacto aliis probare possint, quod contra legem iudicarint; et ceteros cives, quid agant, ignoraturos, si ex suo quisque consilio et ex ea ratione, quae in mentem aut in libidinem venerit, non ex communi praescripto civitatis unam quamque rem administrabit; postea quaerere ab iudicibus ipsis, quare in alienis detineantur negotiis; cur rei publicae munere impediantur, quo setius suis rebus et commo- dicur certo tempore conveniant, cur certo discedant, nihil quis- quam afferat causae, quo minus frequenter operam rei publicae det, nisi quae causa in lege excepta sit; an se legibus obstrictos in
Abbreviated transcription (Latin):
hanc qͥdim causa accipi minime oportert Vrima pars his fere locis confirmabit᷑ scriptori
neq ingeniũ neq opera neq ullã ficultatẽ defuisse. quominꝰ aperte poss& ꝓseribert id
qđ cogitara& ñ fuisse eigraue nec difficile ea causã excipere qua adusarii ꝓferant. si qͥe
qua eccipiendũ putassa. c suesse eos qͥleges scribant exceptionib uti. Deinde oporta
reitare leges cii ec ceptionib scriꝑtas & maxime uidere hatꝰ qͥua in ea ipsa lege quade
agat᷑ sit exceptio aliquo in capit. aut apud eundẽ legisscriptorẽ quo magis ꝓbetur
eũ fuisse excepturũ. si ꝗd excipiendũ putar&. & ostendere. causa accipere. nihila¬
liud er nͥ lege tollere ideo qđ cũ semel causa c̃sideret᷑. nihilattineat eã ex lege cside¬
rarr. quippequȩ in lege scripta ñsit. Qđsi sit institutũ. omib daricausã & potesta¬
tepeccandi: cũ intellexerint uos ex ingenio riꝰ qͥ contra legẽ fecerit. ñ ex lege in quã¬

Expanded text:
hanc quidem causam accipi minime oportere. Prima pars his fere locis confirmabitur: scriptori neque ingenium neque operam neque ullam faculta- tem defuisse, quo minus aperte posset perscribere id, quod cogitaret; non fuisse ei grave nec difficile eam causam excipere, quam adversarii proferant, si quic- quam excipiendum putasset: consuesse eos, qui leges scribant, exceptionibus uti. deinde oportet recitare leges cum exceptionibus scriptas et maxime videre, ecquae in ea ipsa lege, qua de agatur, sit exceptio ali- quo in capite aut apud eundem legis scriptorem, quo magis probetur eum fuisse excepturum, si quid exci- piendum putaret; et ostendere causam accipere nihil aliud esse nisi legem tollere, ideo quod, cum semel causa consideretur, nihil attineat eam ex lege con- siderare, quippe quae in lege scripta non sit. quod si sit institutum, omnibus dari causam et potestatem peccandi, cum intellexerint vos ex ingenio eius, qui contra lege
Abbreviated transcription (Latin):
qđ instituit ac cõmodabit᷑. Atq in ipso uiciũ erit. si omĩno totũ falsũ erit .si
cõmune. si uulgare. sileue. si remotũ. si mala diffinitione. si contro uersũ: si ꝑ
er sapiens. qͥ pecunia neglegit. socrates aut̃ pecuniã neglegebat: nigit᷑ sapiers
erat Cõmune ẽ qđ nihilo magis ab aduersariis quã a nobis facit hoc mͦ. Idcirco
udices quia uerã causa habeha breui poraui. Vulgare ẽ qđ ad alia quoq rẽ
non ꝓbabilẽ siñ concessu sit tranferri possit ut hocsi causa uera ñ haber& uobilse
cõmisisset. Aut pspicue turpẽ rẽ leui uult tegere defensione hoc mͦ. Cũ te ex¬
petebant om̃s florentissimo regno reliqui. uc de sertũ ab omĩb sumo periculo
solus ut restituã paro. Remotũ ẽ qđ ultraquã satis ẽ pent᷑ huiꝰmodi: Qđ si non . p
scipio corneliã filiã tiberio graccho collocasset. atq ex ea duos grachos ꝓcreass&
tanta seditiones nata ñ esset. Quare hoc in cõmodũ scipioni asscribendum

Expanded text:
 instituitur, accommodabitur. atque in ipso vitium erit, si omnino totum falsum erit, si commune, si vulgare, si leve, si remotum, si mala definitione, si controversum, si peresse sapiens, qui pecuniam neglegit. Socrates autem pecuniam neglegebat: non igitur sapiens erat. com- mune est, quod nihilo magis ab adversariis quam a nobis facit, hoc modo: idcirco, iudices, quia veram causam habebam, brevi peroravi. vulgare est, quod in aliam quoque rem non probabilem, si nunc con- cessum sit, transferri possit, ut hoc: si causam veram non haberet, vobis se, commisisset; aut perspicue tur- pem rem levi tegere vult defensione, hoc modo: Cum te expetebant omnes florentissimo Regno, reliqui: nunc desertum ab omnibus Summo periclo sola ut restituam paro. remotum est, quod ultra quam satis est petitur, huius- modi: quodsi non P. Scipio Corneliam filiam Ti. Graccho conlocasset atque ex ea duos Gracchos pro- creasset, tantae seditiones natae non essent; quare hoc incommodum Scipioni adscribendum
Abbreviated transcription (Latin):
estis hoc sic rephendit᷑. Cũ dicebassiindigetis pecuniȩ pecuniã ñ habetis. hoc
intellegebam. si propt̾ in opiã in agestate estis pecuniã ñ habens & id curxo c̃cedeba
ũ auti sumebas indigtis aut̃ pecuniȩ illud accipiebã. uultis aut̃ pecune plus habe
Ex quib concessionib ñ conficitur hoc. pauperes igit᷑ estis. Consiceretur aut̃ si tibi
pͥmo qͦq hoc c̃cessissẽ. qui peccunia maiorẽ uell& habere eũ pecuniã ñ habere
Depe aut̃ oblitũ putant ꝗd c̃cesseris. endcirco id qđ ñ conficit᷑ quasi c̃ficiat᷑ inc̃clu¬
sionẽ fertur hocmͦ. Si ad illũ hereditas uenitꝰ ueri simile ẽ ab illo necatũ de¬
in de hoc apꝓbant plurimis uerbis: post assumunt. Ad illũ aut̃ hereditas ueni¬
ebat. Deinde infert᷑ Ille igit᷑ occidit id quod exhis quae sũ pserant n conficitur

Expanded text:
estis. hoc sic reprehenditur: cum dicebas: si indigetis pecuniae, pecuniam non habetis, hoc estis. hoc sic reprehenditur: cum dicebas: si indigetis pecuniae, pecuniam non habetis, hoc intelle- gebam: si propter inopiam in egestate estis, pecuniam non habetis, et idcirco concedebam; cum autem hoc sumebas: indigetis autem pecuniae, illud accipiebam: vultis autem pecuniae plus habere. ex quibus conces- sionibus non conficitur hoc: pauperes igitur estis; con- ficeretur autem, si tibi primo quoque hoc concessissem, qui pecuniam maiorem vellconficitur, quasi con- ficiatur, in conclusionem infertur, hoc modo: si ad illum hereditas veniebat, veri simile est ab illo ne- catum. deinde hoc adprobant plurimis verbis. post adsumunt: ad illum autem hereditas veniebat. de- inde infertur: ille igitur occidit; id quod ex iis, quae sumpserant, non conficitur.
Abbreviated transcription (Latin):
ad exercitũ ꝓfectus Hic cũ ccȩsseris ꝓpositionẽ & assũptionẽ. cõplecio ẽ infir¬
mande : Aluid eni quã cogebant illatume. Acnc̃ qͥdem quo facilius res cognos¬
ceresur ꝓspicuo & grandi ucio p̃ditũ posuimꝰ exemplũ. Sed sȩpe obscurius po¬
sitũ uicuĩ ꝓuero ꝓbatur. cũ aut parũ memineris ꝗd c̃cesseris. aut ambiguum
aliꝗd ꝓcerto concesseris. Ambiguũ si concesseris. ex ea parte quã ipse intellexer
tã partẽ sidũsarius ad alia partẽ cõplexionis uelit accõmodare: de monstrare opor¬
tebit. ñ exeo qđ ipse c̃cesseris. sed exeo qđ ille sũ pserit confici cõplexionẽ adhunc
modũł Sundigetis pecuniȩ. pecuniã ñ habets: Si pecuniã ñ habens. paupere sestis
adigetis aut̃ pecunia. Mercatura enĩ ni itaesset operã ñ daretis. Pauperes u

Expanded text:
ad exercitum profectus. hic cum concesseris propositionem et assumptionem, conplexio est infirad exercitum profectus. hic cum concesseris propositionem et assumptionem, conplexio est infirmanda. aliud enim, quam cogebatur, inlatum est. ac nunc quidem, quo facilius res cognperspicuo et grandi vitio praeditum posuimus exem- plum; sed saepe obscurius positum vitium pro vero probatur, cum aut parum memineris, quid concesseris, aut ambiguum aliquid pro certo concesseris. ambiguum si concesseris ex ea parte, quam ipse intellexeris, eam partem adversarius ad aliam partem per conplexionem velit accommodare, demonstrare oportebit non ex eo, quod ipse concesseris, sed ex eo, quod ille sumpserit, confici conplexionem, ad hunc modum: si indigetis pecuniae, pecuniam non habetis; si pecuniam non habetis, pauperes estis: indigetis autem pecuniae; mer- caturae enim, ni ita esset, operam non daretis: pauperes igitur
Abbreviated transcription (Latin):
quandã uimctin&. et lacius patet qua hic exponit᷑: Sed eiꝰ artificii cognitio ẽ¬
eius modi : ut ñ adhui artis partẽ aliqua ad iungi possit. sed ipsa separaum longi
tt̃poris et magnae atq ardua cognitionis indigeat. Quãre illa nob alio tẽpore
atq ab aliud institutũ si facultaserit eplicabunt᷑. Nc̃his p̃ceptionib rethorũ
adusũ eratoriũ contentos nosȩẽ oportebit. Cũ igit᷑ ex his quae sument᷑ aliquid
o. ñ concedit᷑ suc̃ in fił mabit. Cu aut̃ his concessis cõplexio ex his ñ conficit᷑. hac
trunt c̃sideranda:nu aliud conficiat᷑. aliud dicat᷑. hoc modo: sicũ aliquisdicat
se ꝓfectũ et ad exercitũ contra rũ quiuelit hac uti argunitatione. Siuenisses
ad extrcitũ. a tribunis militarib uisus esses. Nones aut̃ ab hisuisus. Non esigi᷑

Expanded text:
quandam vim con- tinet et latius patet, quam hic exponitur; sed eius artificii cognitio quandam vim con- tinet et latius patet, quam hic exponitur; sed eius artificii cognitio eiusmodi est, ut non ad huius artis partem aliquam adiungi possit, sed ipsa separatim longi temporis et magnae atque arduae cognitionis in- digeat. quare illa nobis alio tempore atque ad aliud institutum, si facultas erit, explicabuntur; nunc his praeceptionibus rhetorum ad usum oratorium conten- tos nos esse oportebit. cum igitur ex iis, quae sumentur, aliquid non concedetur, sic infirmabitur. Cum autem his concessis conplexio ex his non con- ficitur, hud conficiatur, aliud dicatur, hoc modo: si, cum aliquis dicat se pro- fectum esse ad exercitum, contra eum quis velit hac uti argumentatione: si venisses ad exercitum, a tri- bunis militaribus visus esses; non es autem ab his visus: non es igitur
Abbreviated transcription (Latin):
oc mͦ rephendit᷑ sed dici potest ex hostib: eẽ equiis captus. cui predȩ sectio uenerti
quo illato infirmat᷑ inumeratio qm̃ id sit inductũ qđ preteritũ sit in enumeratione
bero aut mͦ rephendit. si aut contra aliqđ dicetur. hocẽ si exemplicausa ut in eode
aet sem̃ peterit ostndi hereditate uenisse: Autsullud setrenu non erit turpe con¬
cederet. ut si quicũ dixeriꝰ aduersari: aut insidias facere uoliusti. aut amico mort̃
gessisti. aut cupiditate elatus es. amico se morẽ gessisse fateaturł Sim plex aut̃ con¬
hoc quidẽ sispm duca uiu. sidies ẽ luca. rius modiẽ. ut cũ priore necessario posteriuꝰ
coherere uideat᷑. Hoc aut̃ simat est diligit. si aliquando peccauit nunquã corrige¬
tpltut. sic uenia reꝑhendi. ut demonstretur ñ necessario cũ priore posterius coherere
oc genus &cetera necessaria & omino om̃is argum̃tatio et eiꝰ rephensio maiorem

Expanded text:
hoc hoc quo inlato infirmatur enumeratio, quon- iam id sit inductum, quod praeteritum sit in enume- ratione. altero autem modo reprehendetur, si aut con- tra aliquid dicetur, hoc est, si exempli causa, ut in eodem versemur, poterit ostendi hereditate venisse, aut si illud extremum non erit turpe concedere, ut si qui, cum dixerint adversarii: aut insidias facere voluisti aut amico morem gessisti aut cupiditate elatus es, amico se morem gessisse fateatur. Simplex autem con spiritum ducit, vivit, si dies est, lucet eiusmodi est, ut cum priore necessario posterius cohaerere videatur. hoc autem: si mater est, diligit, si aliquando peccavit, numquam corrigetur sic conveniet reprehendi, ut demonstretur non necessario cum priore posterius cohaerere. hoc genus et cetera necessaria et omnino omnis argumen- tatio et eius reprehensio maiorem
Abbreviated transcription (Latin):
hoc putat ut neges eẽ accusandũ Qđ cũ conũsione sic rephendetur Immo uͦ accu¬
usanidus : nasi ueret accuses Non eni parui auditũ estimabit. Sunuerecundũ
animi ingeniũ possid&. tum accuses Non enĩ ꝓbusẽ Alterius aut̃ partis infirm
to hoc mͦ rep̃hendet᷑. Uerũ siueret᷑. accusatione tua correctus ab errato recedet
Enumeratio uiciosa intellegit᷑. siaut pret̾itũ quiddã dicemꝰ qđ uelimꝰ concedere.
aut in firmare aliꝗd annumeratũ. qđ aut connadici possit aut causa non sit
quare ñ honeste uelim ecedere. Preterit᷑ quiddã in eius modi enumerationib qm̃
habes istũ equĩ: aut emiris oportet. aut hereditate possideas. aut munere aicepe
aut domi tibi natussit. aut sieorũ nihil ẽ. surripueris necesse est: Sineq emisti
neq hereditate uenit. aeq donatus ẽ. neq dominatus ẽ. necesse ẽ gͦ surripueris

Expanded text:
hoc putat, ut neges esse accusandum. quod conver- sione sic reprehendetur: immo vero acchoc putat, ut neges esse accusandum. quod conver- sione sic reprehendetur: immo vero accusandus est. nam si veretur, accuses; non enim parvi auditum aesti- mabit. sin inverecundum animi ingeniuatione hoc modo reprehendetur: verum si veretur, accusatione tua correctus ab errato recedet. Enumeratio vitiosa intellegitur, si aut praeteritum quiddam dicimus, quod velimus concedere, aut infir- mum aliquid adnumeratum, quod aut contra dici possit aut causa non sit, quare non honeste possimus concedere. praeteritur quiddam in eiusmodi enumerationi- bus: quoniam habes istum equum, aut emeris oportet aut hereditate possideas aut munere acceperis aut domi tibi natus sit aut, si eorum nihil est, subripueris ne- cesse est: si neque emisti neque hereditate venit ne- que donatus est neque domi natus est: necesse est ergo subripueris.
Abbreviated transcription (Latin):
oportebit. Atq erit obseruandũ diligent. nenihil adid qđ agat᷑ ꝑtineat id quod
uidicatũ sit et uidendũ ẽ nsł eares ꝓferat᷑ in quasit offensu. ut deipso qͥ iudicarit
iudicui feri uideat᷑ Oport& aut̃ anĩ aduertere necũ aliter sint multa uidicata
solntariũ aliqđ aut rarũ uidicatũ afferat᷑. Na his reb auctoritas iudicati maxime
porest infirmari. Atq ea quidẽ quȩ quasi ꝓbabilia sument᷑. adhunc modũ tẽpͥ¬
tari oportebit Qua uͦ sicuti necessaria dicent᷑. rasi forte imitabunt᷑ modo ne¬
cissaria argumtationẽ neq erunt hui modi : sic rephendent᷑ Primo cophensio
qu& utrũ concesserit debet tolliꝰ : Siuera ẽ nunquã rephendetur. sinfalsa duobus
modis. aut c̃uersione. aut alterius partis infirmatione: So̾nũ sione hocmͦ. Nãsi ue
retur. quid eũ accuses qui ẽ ꝓbus. si in uericundũ animi ingeniũ possidet. ꝗd eum
accuses qui parui auditu ȩstimet: Hic siuereri dixeris siue ñ uereri toncedendũ¬

Expanded text:
oportebit. atque erit observandum diligenter, ne nihil ad id, quo de agatur, pertineat id, quod iudica- tum sit; et videndum est, ne ea res proferatur, in qua sit offensum, ut de ipso, qui iudicarit, iudicium fieri videatur. oportet autem animadvertere, ne, cum aliter sint multa iudicata, solitarium aliquid aut rarum iudicatum afferatur. nam sic his rebus auctoritas iudicati maxime potest infirmari. atque ea quidem, quae quasi probabilia sumentur, ad hunc modum temptari oportebit. Quae vero sicuti necessaria dicentur, ea si forte imitabuntur modo necessariam argumentationem ne- que erunt eiusmodi, sic reprehendentur: primum con- prehensio, quae, utrum concesseris, debet tollere: si vera est, numquam reprehendetur; sin falsa, duobus modis, aut conversione aut alteriuretur, quid eum accuses qui est probus? Sin inverecundum animi ingenium possidet, quid eum accuses, qui id parvi auditu aestimet?' Hic si
Abbreviated transcription (Latin):
alicuiꝰ hon esta & cultu ⁊ honore ⁊ nerecundia digna auctoritas: Amplitudo. poten¬
nia aut maiestatis aut aliquarũ copiarũ magna abundamia Amicicia uo luntas
erga aliquẽ rerũ bonarũ illius ipsius causa quẽ diligit. cũ ei pariuoluntate. Hu qͥd
de ciuilib: causis lo qͥm̃. fructus ad amiciciã iungimꝰ ut eorũ qͦq causa petenda uidrat᷑
ne forte qui nos deomi amicicia dicere existimantes rep̃hendere incipiant. quan quã
sunt qͥ propt̃ utilitatẽ modo petendã putam amiciciã. sunt qͥ prapt̃ se solũ. sunt qui
propi se & utilitatẽ Quorũ ꝗd uerissime constituat᷑ aliuslocus erit considerandus

Expanded text:
alicuius honesta et cultu et honore et verecundia digna auctoritas; ampli- tudo potenalicuius honesta et cultu et honore et verecundia digna auctoritas; ampli- tudo potentiae aut maiestatis aut aliquarum copiarum magna abundantia; amicitia voluntas erga aliquem rerum bonarum illius ipsius causa, quem diligit, cum eius pari voluntate. hic, quia de civilibus causis lo- quimur, fructus ad amicitiam adiungimus, ut eorum quoque causa petenda videatur, ne forte, qui nos de omni amicitia dicere existimant, reprehendere inci- piant. quamquam sunt qui propter utilitatem modo petendam putant amicitiam; sunt qui propter se so- lum; sunt qui propter se et utilitatem. quorum quid verissime cons
Abbreviated transcription (Latin):
dor honestius curã ⁊ stabilẽ cõparat auctoritatẽ. Atq: haec omĩa propt̃ sesol
nihil adiungat᷑ emolum̃ti. petenda sunt. Qđ ut de monstret᷑ neq ad nostrũ institu¬
tũ ꝑtinae. et breuitate p̃cipiendi remotũ ẽ Propt̃ se aut̃ uitanda s̃. non eamodo¬
qua his ctrarias. ut fortitudini agnauia. & nusticia miusticia. uerũ mã illa quae¬
ꝓpinqua uident᷑ a finitima et̃. ab sunt aut longissunt. Qd genus. fidentia contrariũ ẽ dif¬
cunicuiq uirtuti finitimũ uiciũ repperiet᷑. autcerto iã nomine appellatũ. ut ai
qua fidentia. ꝑtinentia qua psruerantia finitima r̃. su ꝑstitio qua religioni ꝓpinqua
c̃. aut sine ullo certo nomine. Ouȩ omĩa itẽ uti contraria rerũ bonarũ in reb uitan¬
Sunt igit᷑ multa qu& iũ dignitate. tunc qͦq fructusuo ducunt. quo in genere ÷ gloria
dignitas. amplitudo a micicia. Gloria ẽ. frequens de aliquo fama cũ lande. Dignitas

Expanded text:
dor honesti curam et stabilem comparat auctoritatem. atque haec omnia propter se solum, ut nihil adiungatur emolumenti, petenda sunt. quod ut demonstretur, neque ad hoc nostrum institutum pertinet et a brevitate praecipiendi remo- tum est. propter se autem vitanda sunt non ea modoquae his contraria sunt, ut fortitudini ignavia propinqua videntur et finitima esse, absunt autem longissume; quod genus fidentiae contrarium est difium est. sic uni cuique virtuti finitimum vitium reperietur, aut certo iam no- mine appellatum, ut audacia, quae fidentiae, pertinacia, quae perseverantiae finitima est, superstitio, quae re- ligioni propinqua est, aut sine ullo certo nomine. quae omnia item uti contraria rerum bonarum in re- bus vitansunt igitur multa, quae nos cum dignitate tum quoque fructu suo ducunt; quo in genere est gloria, dignitas, ampli- tudo, amicitia. gloria est frequens de aliquo fama cum laude; dignitas est
Abbreviated transcription (Latin):
& contra auctoritatẽ dici oportebit. Attendendũ ẽ aut & in hac & in omib: nqͣs
locos cõmunes pret̃ eos qͦs nos exponimꝰ ipsa res ostendat ANc̃ iuri diciale genꝰ &
partes c̃sideremꝰ huridicialis ẽ in qua ȩqui & in iqui natura & p̾mii aut poenȩ
racio quęrit᷑. Huiꝰ partes sunt duae. quarũ altera absolutã: assũptiua altera
nominamꝰ Absoluta ẽ. qu& inse ĩpsa ñ ut negotialis implicite & abscondite. sed pa¬
tentius & expeditius recti & ñ rectiquȩstionẽ contin&. Pae huimodi. Cũ thebani
lacedemonios bello suꝑauissent. & fere mos ret graiscũ int̾ se bellũ gessissent.
ut hi qui uicissent tropheũ aliqđ infinib: statuereit. uictoriae modo in p̃sentia
declarandȩ causa ut in ꝑpetuũ belli memoria maner&. aneũ statuer̃ thopheum
D epulsio ẽ. oportuit. Quęstio ẽ. oportueritne. Ratio ẽ. Pam enĩ exbello głam uirtu¬
te peperimꝰ e ut eiꝰ ꝑ̧t̾na in signia posteris nr̃is relinquere uellem: In firmtio:¬

Expanded text:
auctoritatem dici oportebit. adtendendum est autem et in hac et in omnibus, num quos locos communes praeter eos, quos nos exponimus, ipsa res ostendat. Nunc iuridiciale genus et partes consideremus. Iuridicialis est, in qua aequi et iniqui natura et praemii aut poenae ratio quaerinominamus. Absoluta est, quae ipsa in se, non ut neg- otialis implicite et abscondite, sed patentius et expedi- tius recti et non recti quaestionem continet. ea est huiuscemodi: cum Thebani Lacedaemonios bello su- peravissent et fere mos esset Graiis, cum inter se bellum gessissent, ut ii, qui vicissent, tropaeum ali- quod in finibus statuerent victoriae modo in praesen- tiam declarandae causa, non ut in perpetuum belli memoria maneret, ae+neum statuerunt tropaeum. Depulsio est: Oportuit. Quaestio est: Oportueritne? Ratio est: Eam enim ex bello gloriam virtute peperimus, ut ejus aeterna insignia posteris nostris relinquerent
Abbreviated transcription (Latin):
nora sunt. adsimilitud inẽ uͦ alia aut adrẽ aplificandã. sepe sunt inferenꝗͥas Con¬
suetudinis aut̃ ius eẽ putat᷑ id qđ uoluntate omĩũ sine lege uetustas cõ ꝓbauit in
ea aut sunt quȩdã uira ipsa iã certa propt̃ uetustatẽ. Quo in genere & alia sunt multa
x torũ multo maxima pars quae p̃ceptores edicere c̃suerunt. Quadã aut̃ genera
iuris. iã terta c̃suctudine facta sunt. Qđ genꝰ. pactũ. par idicatũ Pactũ est qđ int̃ ali
quos conuenitꝰ ita iustũ putat᷑. ut uire prestare dicat᷑. Par qđ in oms aquabile est

Expanded text:
tiora sunt; ad similitudinem vero aliquam aut ad rem amplificandam saepe sunt inferenda. contiora sunt; ad similitudinem vero aliquam aut ad rem amplificandam saepe sunt inferenda. consuetu- dine autem ius esse putatur id, quod voluntate omnium sine lege vetustas comprobarit. In ea autem quaedam sunt iura ipsa iam certa propter vetustatem. quo in genere et alia sunt multa et eorum multo maxima pars, quae praetores edicere consuerunt. quaedam autem genera iuris iam certa consuetudine facta sunt; quod genus pactum, par, iudicatum. pactum est, quod inter quos conveni
Abbreviated transcription (Latin):
rius ab natura ductũ uidet᷑. quaedã aut equtilitans racione aut ꝑspicua nobis aut
obscura in c̃suetudinẽ uenisse. pꝰ hoc apꝓbata quadã a csuetudine. aut auero utilia
uis afferat. ut religionẽ. pietatem. gram. uindicitionẽ. obseruantiã. ulritatem
eligionẽ ea quae in metu & cerimonia deorũ sit appellant. Pirtatẽ quȩ erga
patriã. aut parentes. aut aliossanguine c̃iunctos officiũ c̃seruare moneat
ram. qu& in memoria ⁊ remuneratione officioru. & hons : cons. & amiciciarũ
punimus. Obseruantiã. ꝑ quã xtate. aut sapientia. authonore. aut aliqua dignita
antecedentes. uerem & colimus Ueritatẽ ꝑ quã dam operã neqͥd alit quã c̃firmaue¬
rimꝰ fiat: aut factu aut futurũ sit. Ac natura qͥdem iura minus ipsa quȩrunt᷑ ad
hanc c̃trouersia. qđ neq in hoc ciuili iure uersant᷑. & auulgari intellegentia remo¬

Expanded text:
eius ab natura ductum videtur; quaedam autem ex utili- tatis ratione aut perspicua nobis aut eius ab natura ductum videtur; quaedam autem ex utili- tatis ratione aut perspicua nobis aut obscura in con- suetudinem venisse; post autem adprobata quaedam a consuetudine aut vero utilia vis adferat, ut religionem, pietatem, gratiam, vindicationem, observantiam, veri- tatem. religionem eam, quae in metu et caerimonia deorum sit, appellant; pietatem, quae erga patriam aut parentes aut alios sanguine coniunctos officium conservare moneat; gratiam, quae in memoria et re- muneratione officiorum et honoris et amicitiarum punimur; observantiam, per quam aetate aut sapientia aut honore aut aliqua dignitate antecedentes veremur et colimus; veritatem, per quam damus operam, ne quid aliter, quam confirmaverimus, fiat aut factum aut futurum sit. ac naturae quidem iura minus ipsa quaeruntur ad hanc controversiam, quod neque in hoc civili iure versantur et a vulgari intellegentia remo
Abbreviated transcription (Latin):
pecuniae alius testam̃to alius lege heres eẽt. Infirmatio haecerit. Non ẽ una
pecunia ꝓptea qđ altera pupilli iã erat aduenticia. cui heres ñullo in testamto
quisquã scriptus erat. siqͥđ pupillo accidiss&. et de altera patris &iã nc̃ mortui
uoluntas plurimũ ualebat. quȩiã mortuo pupillo suis heredib cedebat. Tu¬
dicatio ẽ anane pecunia fuerit. Autsihac erunt usi infirmatione. posse plu¬
res eẽ unius heredes pecuniae dissimlib: de causis. & deeo ipso eẽ controũsiã h¬
dicationascit᷑. possint ne eiusdẽ pecuniae plures dissimilib generib heredes er̃
rgo una in c̃stitutione intellectũ est. quomͦ & rationes. & racionũ infirmationes
& prapt̾ea iudicationes plures fiant Inc̃ huiꝰ generis p̃ceptauideam utrisq
aut &iã omĩb si plures ambigent Ius ex quib reb c̃stae c̃siderandũ ẽ Iniciũ gͦ

Expanded text:
pecuniae alius testamento, alius lege heres esset, infirmatio autem haec erit: non est una pecuniae alius testamento, alius lege heres esset, infirmatio autem haec erit: non est una pecunia, propterea quod altera pupilli iam erat adventicia, cuius heres non illo in testamento quisquam scriptus erat, si quid pupillo accidisset; et de altera patris etiamnunc mortui vo- luntas plurimum valebat, quae iam mortuo pupillo suis heredibus concedebat. iudicatio est: unane pe- cunia fuerit; aut, si hac erunt usi infirmatione: posse plures esse unius heredes pecuniae dissimilibus de cau- sis et de eo ipso esse controversiam, iudicatio nascitur: possintne eiusdem pecuniae plures dissimilibus gene- ribus heredes esse? ergo una in constitutione intel- lectum est, quomodo et rationes et rationum infirma- tiones et propterea iudicationes plures fiant. Nunc huius generis praecepta videamus. utrisque aut etiam omnibus, si plures ambigent, ius ex quibus rebus constet, considerandum est. initium ergo