comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
tũ. p̃sertim ne cogat᷑. ⁊ ipse reddere
debitũ. ab eo qͥ nullũ habet debitũ.
Possem gͥ ⁊ ego sic ista ponere. dicłu
ẽ. antiquis ñ iniuste uindicabis. ego
aut̃ dico ne iuretis eqͥdẽ adimple¬
tio ẽ: sicut de iurando faustꝰ ait.
dictũ ÷. ñ peierabis : ẽgo aut̃ dico
ne uiretis equidẽ. eque adimplecis
ẽ. Poterã gͦ ⁊ ego ita dicere. si mͥ ꝑ
hec acdiecta uerba qͦd legi defust
i tp̃o additũ uideret᷑ ac non potiꝰ id qͦd
eruolebat efficere. ne iniuste se qͥsꝗͣ
undicando peccaret. conseruari tuciꝰ
si om̃mo se ñ uindicaret: sicut id qͦd
uolebat efficere ne quisꝙͣ peierando
peccaret. conuersari tutius si ñ iura¬
ret. Nãsi contrariũ ẽ. ocłm ꝓ ocło. et
qͥte ꝑcusserit in maxillã p̃be illi ⁊ al¬
terã: cur ñsit contrariũ reddes dño
iusiurandũ tuũ ⁊ noli iurare om̃ino
Et tñ illã non destructionẽ s adim¬

Expanded text:
tum, praesertim ne cogatur et ipse reddere tum, praesertim ne cogatur et ipse reddere debitum ab eo qui nullum habet debitum. Possem ergo et ego sic ista ponere, Dictum est antiquis, Non injuste vindicabis; ego autem dico, ne uindicetis quidem: adimpletio est sicut de iurando Faustus ait: dictum est "non peierabis; ego autem dico, ne iuretis quidem; aeque adimpletio est." poteram ergo et ego ita dicere. si mihi per haec adiecta uerba, quod legi defuit, a Christo additum uideretur, ac non potius id, quod lex uolebat efficere. ne iniuste se quisquam uindicando peccaret, conseruari tutius. si omnino se non uindicaret, sicut id quod uolebat efficere, ne quisquam peierando peccaret, conseruari tutius, si non iuraret. nam si contrarium est: oculum pro oculo et: qui te percusserit in maxillam, praebe illi et alteram. cur non sit ciurare omnino? et tamen illam non destructionem sed adim
Abbreviated transcription (Latin):
Imposita ẽ. enĩ quȩdã iusta uindicta:
iusteq debet᷑ ei. qui passus fuerit mu¬
riã. Uñ utiq cũ ignoscimꝰ : de nr̃o qͦdã
mͦ uire largim᷑. Unde etiã debita di
cunt᷑ quȩ in oratione dñica humanitꝰ
nigne dimittit᷑: non tam̃ iniq repetit᷑.
S sicut in uirando etiã qͥ uerũ uirat
ꝓpinquat ꝑuirio. unde longe ab est qͥ
om̃ino ñ iurat. quanuis ñ peccet qui
uerũ urat. remotior tam̃ a peccato
ẽ. qui ñ uirat. uñ ammonitio ñ uiran¬
di conseruatio ẽ. a peccato ꝑ uirii:
ita cũ peccet qͥ ꝑ immoderationem
iniuste uult uindicari. ñ peccet aũt
qͥ modũ adhibens iuste uult uindi¬
cari. remotior ÷. a peccato iniuste
uindictȩ. qui ñ uult om̃ino iundi¬
cari. Peccat enĩ qui exigit ultra de¬
bitũ: ñ peccat aũt qui exigit debi¬
tũ. S tuciꝰ longe ÷ a peccato in iusti
exactoris: qͥ om̃ino non exigit debi¬

Expanded text:
inpositus. est enim quaedam iusta uindicta inpositus. est enim quaedam iusta uindicta iusteque debetur ei, qui fuerit passus iniuriam. unde utique cum ignoscimus, de nostro quodam modo iure largimur. ucuntur, quae in oratione dominica humanitus nigne dimittitur, non tamen inique repetitur: sed sicut in jurando, etiam qui verum jurat, propinquat perjurio, unde longe abest qui omnino non jurat; et quamvis non peccet qui verum jurat, remotior tamen a peccato est qui non jurat; unde admonitio non jurandi, conservatio est a peccato perjurii: ita cum peccet qui per immoderationem injuste vult vindicari, non peccet autem qui modum adhibens juste vult vindicari; remotior est a peccato injustae vindictae qui non vult omnino vindicari. Peccat enim qui exigit ultra debitum; non peccat autem qui exigit debitum: sed tutior longe est a peccato injusti exactoris, qui omnino non exigit debi
Abbreviated transcription (Latin):
& cetera: qͥuandoqͥdẽ & illud antiquũ
ad repͥmendas flãmas odioꝵ. seuienti¬
umq immoderatos animos repͥmen¬
dos ita p̃ceptũ ẽ : Quis eñi tandem
facile contentꝰ ẽ. tantũ rep̃hendere
undictã quantũ accepit inuriȩ :
Nonne uidemꝰ homines leuit̃ lesos.
moliri cedẽ. sentire sanguinẽ: urxq
inuenire in malis inmici uñ satien¬
tur: Quis pugno ꝑcussus ñ aut ui¬
dicia concitat in dãpnationẽ eius
quis ꝑcusserit: aut si ipse reꝑcute¬
re uelit totũ hominẽ. si non etiam
telo aliquo arrepto. pugnis calcibq
contundit: hine gͥ immoderate ac
ꝑ hoc iniuste ultioni. lex iustum
modũ figens penã talionis instituit:
hoc ẽ ut qualẽ quisq intulit iniu¬
riam. tale suppliciũ pendat. Pinde
ocłm ꝓ ocło dentẽ ꝓ dente. ñ fomes
s limes furoris ẽ: non ut id quod
sopitũ erat hinc accenderet᷑ s ne
id quod ardebat ultra extenderetur.

Expanded text:
et cetera, quandoquidem et illud antiquum et cetera, quandoquidem et illud antiquum ad reprimendas flammas odiorum saeuientiumque inmoderatos animos refrenandos ita praeceptum est? quis enim tandem facile contentus est tantum reponere uindictae, quantum accepit iniuriae? nonne uidemus homines leuiter laesos moliri caedem, sitire sanguinem uixque inuenire in malis inimici unde satientur? quis pugno percussus non aut iudicia concitat in damnationem eius, qui percusserit, aut, si ipse repercutere uelit, totum hominem, si non etiam telo aliquo arrepto. pugnis calcibusque contundit? huic igitur inmoderatae ac per hoc iniustae ultioni lex iustum modum figens poenam talionis instituit, hoc est, ut qualem quisque intulit iniuriam, tale subplicium pendat. proinde oculum pro oculo, dentem pro dente non fomes, sed limes furoris est, non ut id. quod sopitum erat, hinc accenderetur, sed ne id. quod ardebat, ultra extenderetur,
Abbreviated transcription (Latin):
ant᷑. boni aut oderunt malũ ne pol¬
luant᷑: respondete manichei qͥ nam
eoꝵ impleant qͦd dñs ait. Diligite mni¬
micos ur̃os. Ecce si has singlas repug¬
nantesq sententias ẽẽ uultis: ds ur̃
fecit quod scͥptũ ẽ. in lege moysi ode¬
ris inimicũ tuũ. ⁊ gens tenebrarũ
quod scͥptũ ẽ. in eũgłio diligite ini¬
micos ur̃os. quanꝗͣ nec fingendo in¬
uenire potuistis. quo pacto dirima¬
tis questionẽ inter muscas lucipetas
et blactas lucifugas. Utramq enum
plem gentis tenebrarũ ẽẽ. contenditis.
Unde gͦ ille amant a se alienã lucem:
illȩ aũt hanc auersando sua potiꝰ ori¬
gine delectant᷑ : An mundius nas¬
cuntur muscȩ infetidis cloacis: qͥuã
blactȩ in obscuris cubicłis: Iam uͦ
illud quod antiquis dictũ ẽ ocłm ꝓ
ocło. dentẽ ꝓdente. quomͦ contrariũ
sistere malo. s si quis te ꝑcusserit in
maxillã tuam dexterã p̃beilli ⁊ altera

Expanded text:
antur, boni autem oderunt malum, ne polantur, boni autem oderunt malum, ne polluantur, respondete, Manichaei, quinam eorum inpleant, quod dominus ait: diligite inimicos uestros. ecce si has singulas repugnantesque sententias esse uultis, deus uester fecit, quod scriptum est in lege Moysi: oderis inimicum tuum, et gens tenebrarum, quod scriptum est in euangelio: diligite inimicos uestros. quamquam nec fingendo inuenire potuistis. quo pacto dirimatis quaestionem inter muscas lucipetas et blattas lucifugas; utramque enim prolem gentis tenebrarum esse contenditis. unde ergo illae amant a se alienam lucem, illae autem hanc auersando sua potius origine delectantur? an mundius nascuntur muscae in fetidis cloacis quam blattae in obscuris cubiculis? Iam uero illud, quod antiquis dictum est: oculum pro oculo, dentem pro dente, quomodo contrarium sistere malo; sed si quis te percusserit in maxillam tuam dexteram, praebe illi et alteram
Abbreviated transcription (Latin):
Urgendi sunt tantũ. ut scđ̾m calũp¬
niȩ suȩ ꝑditam r̾onẽ uł potiꝰ añitiã:
defendant d̃m suũ quẽ non posst̃ di¬
cere dilectorẽ gentis tenebrarũ. Idoq
ad eiꝰ exemplũ non habent: quemad¬
modũ hortent᷑: ut suũ quisq diligat
inimicũ. Potiꝰ eñĩ genti ipsi tenebra¬
rũ: dilectionẽ inimici tribuere potu¬
ert̃ quã do suo. Illa qͥppe sicut deli¬
rant uicinã sibi lucẽ atq contiguã
concupiuit. eaq frui uoluit: atq
ut frueret᷑ inuadere cogitauit.
Neq ista culpa ẽ: cũ uerũ atq bea¬
tificum bonũ appetit᷑. Unde ⁊ dñs
dicit. Regnũ cęloꝵ iũpatit᷑. ⁊ qui ñ
fecerint diripient illud. Ecce gens
tenebrarũ scđm eoꝵ uanitatẽ. ui face¬
re atq diriꝑe uoluit bonũ qͦd amaue¬
rat. eius claritate ⁊ sp̃e delectata. nec
eam uicissim ds dilexit. s odio detestans.
frui se uolentẽ funditꝰ eradicare mo¬
litꝰ ẽ. Sigͦ mali amant bonũ quo fru¬

Expanded text:
tantum, ut secundum calumniae suae perditam rationem uel potius amentiam defendant deum suum, quem non possunt dicere dilectorem gentis tenebrarum, ideoque ad eius exemplum non habent, quemadmodum hortentur, ut suum quisque diligat inimicum. potius enim genti ipsi tenebrarum dilectionem inimici tribuere potuerunt quam deo suo. illa quippe. sicut delirant, uicinam sibi lucem atque contiguam concupiuit eaque frui uoluit atque, ut frueretur, inuadere cogitauit. neque ista culpa est, cum uerum et beatificum bonum adpetitur. unde et dominus dicit: regnum caelorum uim patitur, et qui uim fecerint, diripient illud. ecce gens tenebrarum secundum eorum uanitatem uim facere ac diripere uoluit bonum, quod amauerat, eius claritate et specie delectata; nec eam uicissim deus dilexit, sed odio detestans frui se uolentem funditus eradicare molitus est. si ergo mali amant bonum, quo fru
Abbreviated transcription (Latin):
ñ ꝑ uetustatẽ litt̾e iubñtis. ⁊ delicta
suꝑboꝵ reatu etiam p̃uaricationis
augentis. s ꝑ nouitatẽ sp̃c adiuuan¬
tis. ⁊ humiliũ confessionẽ salutis gra
liberantis. implerent᷑ in nob̃. Quia
re uera sic ut om̃ia ista p̃cepta subli¬
mia. nec m illis libris ueterib deft̾:
ita illic finis quo referant᷑ occultꝰ :
quanuis scđm eũ uiuerent sc̃i. qui
futurã eiꝰ reuelationẽ uidebant.⁊

Expanded text:
non per uetustatem litterae iubentis et delicta non per uetustatem litterae iubentis et delicta superborum reatu etiam praeuaricationis augentis, sed per nouitatem spiritus adiuuantis et humilium confessionem salutis gratia liberantis inplerentur in nobis? quia reuera, sicut omnia ista praecepta sublimia nec illis libris ueteribus desunt, ita illic finis, quo referantur, occultus est, quamuis secundum eum uiuerent sancti, qui futuram eius reuelationem uidebant
Abbreviated transcription (Latin):
Hoc ÷ qͦd paulo ante exposumꝰ. Qnta
eñĩ duritia erat: quȩ nec ꝑ libelli in¬
t̃positionẽ ubi dissuadendi locus
iustis ⁊ prudentibꝰ tͥbuebat᷑ solui. ⁊
flecti posset ad recipiendã uł reuo¬
canda comugii caritatẽ. Ita dñs quid
lex⁊ bonis p̃ciꝑet ⁊ duris ꝑmittẽt. eiꝰse
legis testimonio declarauiti cũ ⁊ n̾ ilim¬
tendã uxorẽ exadẽ scͥptura cõmemi¬
auctoritatẽ eiusdẽ coniunctionis er¬
posuit: ⁊ dandũ libellũ repudĩ ꝓpter
duritiã ueldomandi uł indomiti cn¬
dis ostendit. Qua ꝓpt̾ cũ om̃ia illa ex¬
cellentia p̃cepta dñi. quȩ ueteribus
hebreoꝵ libris contraria faustꝰ uole¬
bat ostendere. in eiscde quoq libris
inueniant᷑: uñ uenit dñs legẽ ñ solis¬
re s adimplere. nͥ ut exceptis ꝓmisse
figuris. quȩ reddita ueritate adimpli¬
te atq sublatȩ sunt. ipsa quoq p̃cep¬
ta ꝑ quȩ lex illa scã ⁊ iustar bona est.

Expanded text:
hoc est, quod paulo ante exposuimus. quanta hoc est, quod paulo ante exposuimus. quanta enim duritia erat, quae nec per libelli interpositionem, ubi dissuadendi locus iustis et prudentibus tribuetur, solui et flecti posset ad recipiendam uel reuocandam coniugii caritatem? ita dominus, quid lex et bonis praeciperet et duris permitteret, eiusdem legis testimonio declarauit, cum et non dimittendam uxorem ex eadem scriptura commemoauctoritatem eiusdem coniunctionis exposuit et dandum libellum repudii propter duritiam uel domandi uel indomiti cordis ostendit. Quapropter cum omnia illa excellentia praecepta domini, quae ueteribus Hebraeorum libris contraria Faustus uolebat ostendere, in eisdem quoque libris inueniantur, unde uenit dominus legem non soluere sed adinplere, nisi ut exceptis promissorum figuris, quae reddita ueritate adinpletae atque sublatae sunt, ipsa quoque praecepta, per quae lex illa sancta et iusta et bona est,
Abbreviated transcription (Latin):
ipsi opinant᷑ ⁊ predicant uerũ ẽ. dia¬
bolũ fecisse atq coniunxisse mascłm
⁊ feminã. qua calliditate diabolica
faustꝰ rep̃hendit moysen. tanquã
coniugia dirim̃tẽ ꝑ libellũ repudii.
⁊ laudat xp̃m tanquã illud eiꝰmodi
uinołm confirmantẽ ex p̃cepto eũge¬
lii: cͥũ utiq scđ̾m suã stultã sacrilegã¬
q sententiã moysen laudare debue¬
rit. separantẽ quod fecerat ⁊ coniun¬
xerat diabolus. ⁊ xp̃m uituperare di¬
aboli figm̃tũ ⁊ ligam̃tũ solidantem:
Iam illud quomͦ aꝑit magist᷑ bonus:
cur ipse moyses ex cuiꝰ libro ꝓlata ẽ.
de pͥma coniunctione mascłi ⁊ feminȩ.
tam scã ⁊ nulla seꝑatione uiolanda
castitas coniugał. postea ꝑmiserit di¬
mittere uxorẽ. Nã cũ illi respondis¬
sent. quod gͦ moyses mandauit
dari libellum repudii ⁊ dimittere:
ait illis. qm̃ moyses ad duritiã cordis
ur̃i ꝑmisit uob̃ dimitt̾ẽ uxores urãs.

Expanded text:
ipsi opinantur et praedicant, verum est, diaipsi opinantur et praedicant, verum est, diabolum fecisse atque iunxisse masculum et feminam, qua calliditate diabolica Faustus reprehendit Moysen tamquam coniugia dirimentem per libellum repudii et laudat Christum tamquam illud eiusmodi uinculum confirmantem ex praecepto euangelii, cum utique secundum suam stultam sacrilegamque sententiam Moysen laudare debuerit separantem, quod fecerat et coniunxerat diabolus, et Christum uituperare diaboli figmentum et ligamentum solidantem? iam illud quomodo aperit magister bonus, cur ipse Moyses, ex cuius libro prolata est de prima coniunctione masculi et feminae tam sancta et nulla separatione uiolanda castitas coniugalis, postea permiserit dimittere uxorem? nam cum illi respondissent: quid ergo Moyses mandauit dari libellum repudii et dimittere? ait illis: quoniam Moyses ad duritiam cordis uestri permisit uobis dimittere uxores uestras.
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ ꝓ peccatis suis dep̃cat᷑ dñm. Et ipse
dũ carosit reseruat irã: ⁊ reꝓpitiati¬
onẽ petit. a dño. Et quis exorabit
non dimittenda. qͥd aliud uł quid
oportuniꝰ exillis libris cõmemorem:
quã id unde iudȩis de hac re int̾ro¬
gantib dñs ipse respondit: Cũ enĩ
quererent utrũ liceret quacũq
ex causa dimittere uxorẽ: ait illis.
Non legistis qͥa qui fecit ab initio mas¬
culũ ⁊ feminã fecit eos ⁊ dix ꝓpt̾ hoc
dimitcet homo patrẽ ⁊ matrẽ ⁊ adhe¬
rebit uxori suȩ: ⁊erunt duo in car¬
ne una: Itaq iam ñ sunt duo: s
una caro. Qd gͦ d̾s coniunxit: honio
ñ separet. Ecce iudei ex libris moysi
qui scđm uoluntatẽ legis moysi arbi¬
trabant᷑ se fac̾e. cũ dimitterent. Simul
⁊ illud hic ipso. xp̃o attestante cognos¬
cimꝰ. dm̃ fecisse ⁊ conunxisse mascłm
⁊ femin̾a: quod manichei negando
dampnant᷑. ñ ĩa moyseo libro. s xp̃i
eũgłio resistentes. Porro aũt si quod

Expanded text:
 peccatis suis deprecatur Dominum? et ipse dum caro sit, reservat iram, et repropitiationem petit a Domino? et quis exorabit non dimittenda, quid aliud, vel quid opportunius ex illis Libris commemorem, quam id unde Judaeis de hac re interrogantibus Dominus ipse respondit? Cum enim quaererent utrum liceret quacumque ex causa dimittere uxorem, ait illis: Non legistis quia qui fecit ab initio, masculum et feminam facit eos, et dixit, Propter hoc dimittet homo patrem xori suae; et erunt duo in carne una. itaque iam non sunt duo, sed una caro. quod ergo deus coniunxit, homo non separet. ecce Iudaei ex libris Moysi qui secundum uoluntatem legis Moysi arbitrabantur se facere, cum dimitterent. simul et illud hic ipso Christo adtestante cognoscimus deum fecisse et coniunxisse masculum et feminam: quod Manichdamnant, non jam Moyseos libro, sed Christi Evangelio resistentes. Porro autem si quod
Abbreviated transcription (Latin):
oderit mimicũ suũ. ẽ nob̾ sermo qͥ
eoꝵ frontẽ p̃mat: cũ eos int̾rogamꝰ
utrũ diligat d̾s eoꝵ gentẽ tenebra¬
rũ. Aut si ꝓpt̾ea nc̃ mimici diligen¬
di sunt qͦd habeant partẽ boni. Eͤ
non ob hoc eos ⁊ odisse debemus. quod
habeant part̾e mali : Ea quippe regula
⁊ hoc soluit᷑. docet᷑q ñ ẽẽ contrariũ. qͦd
mantiqua scriptura dictũ ẽ. oderis ini¬
micũ tuũ. & in eũgłio diligite inimi¬
cos ur̃os. quod unꝰquisq iniquus hõ in
quantũ iniquus ẽ. odio habendus est.
qntũ aũt homo ẽ diligendꝰ:: ut illud
qͥd ineo recte odimꝰ arguamꝰ. id÷ uitiũ.
quod possit illud quod in eo recte diligi

Expanded text:
oderit inimicum suum, est nobis sermo qui oderit inimicum suum, est nobis sermo qui eorum frontem premat, cum eos interrogamus, utrum diligat deus eorum gentem tenebrarum: aut si propterea nunc inimici diligendi sunt, quod habeant partem boni; cur non ob hoc eos et odisse debemus, quod habeant partem mali. Ea quippe regula et hoc solvitur, doceturque non esse contrarium, quod in antiqua Scriptura dictum est, Oderis inimicum tuum; et in Evangelio, Diligite inimicos uestros," quod unusquisque iniquus homo, in quantum iniquus est, odio habendus est, in quantum autem homo est. diligendus est. ut illud. quod in eo recte odimus, arguamus, id est uitium. quo possit illud, quod in eo recte diligim
Abbreviated transcription (Latin):
priũ uelint ẽe. legis moysi qͦd dictã
est antiquis : diliges ꝓximũ tuũ ⁊ode¬
ris inimicũ tuũ. An ⁊ apłs paulus:
ñ dixit homines quosdã do odibiles:
Et utiq in hac ammontione ipsedo¬
minꝰ ad hoc nos hortat᷑: ut mmittet᷑
dm̃ ut sitis in qͥt filii patris ur̃i qui m
celis ẽ. qui facit sose suũ oriri suꝑbo
nos ⁊ malos. ⁊ pluit suꝑ iustos⁊ inius¬
tos. Querendũ itaq est. quomͦ intelli¬
gat᷑ exemplo dĩ cui dixit quosdã odi¬
biles paulus odio habendos mimicos:
⁊ rursus exemplo dĩ qui facit solem
suũ oriri suꝑbonos ⁊ malos ⁊ pluit
suꝑ iustos⁊ iniustos diligendos ini¬
micos. Sic apparebit dm male intelli
gentib id quod dictũ ẽ. oderis mimi¬
cũ tuũ inferre uoluisse qͦd omnino¬
ñ norant: ut diligerent inimicos
suos. Utrũq aut̃ quomͦ seruandũ
sit: longu̾ ẽ disputare. S ad istos in¬
terim quib generalit̾ displicet. siqͥs

Expanded text:
roprium uelint esse legis Moysi, quod dictum roprium uelint esse legis Moysi, quod dictum est antiquis: diliges proximum tuum et oderis inimicum tnon dixit homines quosdam Deo odibiles ? Et utique in hac admonitione ipse Dominus ad hoc nos hortatur, ut imitemur Deum. Ut sitis, inquit, filii Patris vestri qui in coelis est, qui facit solem suum oriri sunos et malos, et pluit super justos et injustos. Quaerendum itaque est quomodo intelligatur, exemplo Dei, cui dixit quosdam odibiles Paulus, odio habendos inimicos; et rursus exemplo Dei, qui facit solem suum oriri super bonos et malos, et pluit super justos et injustos, diligendos inimicosgentibus id quod dictum est, Oderis inimicum tuum, inferre voluisse, quod omnino non norant, ut diligerent inimicos suos. Utrumque autem quomodo servandum sit, longum est disputare. Sed ad istos interim, quibus generaliter displicet, si quis
Abbreviated transcription (Latin):
stranit magist̾ etiã talẽ concupiscen¬
tiã. nichil eẽ aluid. Itẽ quia ꝑurare
iurare nullũ peccatũ ẽ. s longiꝰ remo¬
tꝰ ÷. a falsum iurando. qui nec ura¬
re consueuit. ꝙͣ qͥuerũ iurare ꝓcli-¬
uis est: maluit nos dñs ⁊ ñ uirantes
non recedere a uero. quã uerũ iuran¬
tes ꝓpinquare ꝑiurio. Itaq ⁊ apłs
in sermonib quos habuisse narrat᷑¬
ñꝙͣ urauit: ne urandi consuetudi¬
ne aliquando uł nesciꝰ in ꝑuiriũ labe¬
ret᷑. In scͥptis aũt ubi ẽ consideratio
maior atq ꝓpensior plurib locis
iurasse inuenit᷑: ne quisqu̾ã puta¬
ret etiam uerũ uirando peccari. s poti̾
intelligeret humanȩ fragilitatis corda
ñ uirando tucius aꝑiurio conseruari.
Quib ꝑspectis inuenimꝰ nec illa ẽẽ.
destructa. sicut faustꝰ putat: quȩ
uelut ꝓpͥe uult ad mo er ysen ꝑti¬
nere. Nam ⁊ hic quero ab istis cur ꝑ¬

Expanded text:
strauit magister etiam talem concupiscenstrauit magister etiam talem concupiscentiam nihil esse aliud. item quia peierare iurare nullum peccatum est, sed longius remotus est a falsum iurando, qui nec iurare consueuit. quam qui uerum iurare procliuis est, maluit nos dominus et non iurantes non recedere a uero quam uerum iurantes propinquare periurio. itaque et apostolus in sermonibus, quos habuisse narratauit, ne iurandi consuetudine aliquando uel nescius in periurium laberetur. in scripturis autem. ubi est consideratio maior atque propensior. pluribus locis iurasse inuenitur. ne quisquam putaret etiam uerum iurando peccari. sed potius intellegeret humanae fragi. litatis corda non iurando tutius a periurio conseruari. quibus perspectis inuenimus nec illa esse destructa, sicut Faus tu putat, quae uelut proprie uult ad Moysen pertinere. Nam et hic quaero ab istis, cur p
Abbreviated transcription (Latin):
insani fusorẽ. Cũ gͦ iurare nunquã
desinatis. uellẽ scire quomͦ intelliga¬
tis hanc quoq legis partẽ. qua uultis
antiquissimã intelligi: quod uob̃ dñs
adimpleuerit ⁊ magis ꝓpt̾ iurationes
apłi. Na ur̃a q̃ auctoritas uel uobis
ipsis nedũmͥ. aut cuiquã hominũ:
Unde putoiã clarẽ: ꝗͣ. sit alit̾ accipi¬
endũ. qͦd ait xp̃c. ñ ueni legẽ solu̾e s
adimplere. Nã his uidelicet additam̃¬
tis. quȩ uł ad expositionẽ ꝑtinent ꝓ-¬
positarũ antiquarũ sententiarum.
uel ad conuersationẽ. non adimple¬
tionẽ. qͥa eñĩ ñ intelligebant homi¬
cidiũ nisi ꝑemptionẽ corꝑis huma¬
ni. ꝑ quã uita priuaret᷑: aꝑuit dñs
omnẽ iniquũ motũ ad nocendum
fr̃i in homicidii genere deputari.
Uñ⁊ ioħes dicit. Qui odit frẽmsu¬
ũ: homicida ẽ. Et qm̃ putabant
tantũmͦ corporalẽ cũfemina illicitã
cõmixtione. uochari mechiã: demon¬

Expanded text:
insanifusorem. cum ergo iurare numquam insanifusorem. cum ergo iurare numquam desinatis, uellem scire, quomodo intellegatis hanc quoque legis partem, quam uultis antiquissimam intellegi. quod uobis dominus adinpleuerit, et magis propter iurationes apostoli. nam uestra quae auctoritas est uel uobis ipsis, nedum mihi, aut cuiquam homini? unde puto iam clarere, quam sit aliter recipiendum, quod ait Christus: non ueni legem soluere, sed adinplere. non his uidelicet additamentis, quae uel ad expositionem pertinent propositarum antiquarum sententiarum uel ad conuersationem. non ad inpletionem. Quia enim non intellegebant homicidium nisi peremptionem corporis humani, per quam uita priuaretur, aperuit dominus omnem iniquum motum ad nocendum fratri in homicidii genere putari. unde et Iohannes dicit: qui odit fratrem suum, homicida est. et quoniam putabant tantummodo corporalem cum femina inlicitam conmixtionem uocari moechiam, demon
Abbreviated transcription (Latin):
uenimꝰ. De ur̃o aũt ore ñtollit᷑ crebra
iuratio: cũ iuretis ꝑ lumen qͦd amatis
cũ muscis. Neq enĩ lum̃ illud m̃titum
ab istis ocłis penitꝰ alienũ. qͦd illuminat
omnẽ hominẽ uenientẽ in hc̃ mundũ.
men insanie uitaretis. uelut declinato
⁊ ꝓlongato nomine quasi fusionẽ addi¬
distis. ubi amplius liberemini. Sic enĩ
mͥ quidã urm̃ exposuit cur appellatꝰ
sit manicheus: ut scł in greca lingua
tanquã manna funderet᷑ qͥa grece¬
fundichei dr̃. U qͥd egeritis nescio:
nͥ ut exp̃ssius uob̃ emuinaremini insa¬
niã. Neq addidistis em̃ in parte pͥo¬
re nominis unã litterã ut agnoscere¬
tur manna. sed addidistis in posterio¬
re duas sillabas ñ appellantes manni¬
cheũ s manicheũ: ut nicħ aliud uob̃
tam ꝓlixis ⁊ uanis sermonib suis nͥ
insaniã fundere sonaret. Sepissime
iuratis ⁊ ꝑ paraclitũ. Non sane illum
eum ipsũ. ut latine nom̃ eiꝰ int̾pret᷑

Expanded text:
uenimus. de uestro autem ore non tollitur crebra uenimus. de uestro autem ore non tollitur crebra iuratio, cum iuretis per lumen, quod amatis cum muscis — neque enim lumen illud mentium ab istis oculis penitus alienum, quod inluminat omnem hominem uenientem in hunc mundum. men insaniae uitaretis, uelut declinato et prolongato nomine quasi fusionem addidistis, ubi amplius laberemini. sic enim mihi quidam uestrum exposuit, cur appellatus sit Manichaeus, ut scilicet in graeca lingua tamquam manna fundere uiderequid egeritis nescio, nisi ut expressius uobis somniaremini insaniam. neque enim addidistis in parte priore nominis unam litteram, ut agnosceretur manna, sed addidistis in posteriore duas syllabas, non appellantes Mannicheum, sed Manichaeum, ut nihil aliud uobis tam prolixis et uanis sermonibus suis nisi insaniam fundere sonaret. saepissime iuratis et per paracletum, non sane illum, eum ipsum, ut latine nomen eius interpreter.
Abbreviated transcription (Latin):
additis eã xp̃e impleret. An forte lex ñ
mec̾andi apud illos iustos antiquos se¬
miplena erat. donec a dño adimpleret᷑:
addente ne qͥs ad concupiscendã uide¬
at mulierẽ : Sic enĩ cõmemorasti ip̃sã
sententiã. Audistis dictũ ẽẽ. non mecha¬
beris: ego autẽ dico uob̃. ne concupisca¬
tis. Equidẽ adimpletio ẽ inqͥs. Explica
plane ipsa uerba euanglica. nolituis
extenuare quod dictũ ẽ: ⁊ uide qͥd de
illis antiquissimis iustis senseris. Audi¬
stis inqͥt quia dictũ ẽ. non mechaberis.
Ego aũt dico uob̃. Si qͥs uid̾it mulierẽ
ad concupiscendã eã: iã mechatꝰ ẽ eam
incorde suo. Ita ne uͦ illi iusti sech. uel
enoch. uel si qui eis similes fuerunt. me¬
chabant᷑ in cordib suis: ⁊ aut ñ erat
cor eoꝵ t̾eplũ dĩ. aut mechabant᷑ int̾ẽ¬
plo di : Qđ si non audis dicere: qͥuomͦ
etã de hac re. legẽ illoꝵ quȩ apud illos
iurasse. Nam & paulũ apłm iurasse in¬

Expanded text:
additis eam Christus inpleret. An forte lex non additis eam Christus inpleret. An forte lex non moechandi apud illos iustos antiquos semiplena erat, donec a domino adinpleretur addente, ne quis ad concupiscendum uideat mulierem ? sic enim commemorasti ipsam sententiam: audistis dictum esse: non moechaberis; ego autem dico uobis, ne concupiscatis quidem. adinpletio est, inquis. explica plane ipsa uerba euangelica, noli tuis extenuare, quod dictum est, et uide, quid de illis antiquissimis iustis senseris. audistis, inquit, quia dictum est: non moechaberis; ego autem dico uobis: si quis uiderit mulierem ad concupiscendum eam, iam moechatus est eam in corde suo. itane uero illi iusti, Seth uel Enoch uel si qui eis similes fuerunt, moechabantur in cordibus suis et aut non erat cor eorum templum dei, aut moechabantur in templo dei? quod si non audes dicere, quomodo etiam de hac re legem illorum, quae apud illos iurasse; nam et Paulum apostolum iurasse in
Abbreviated transcription (Latin):
Ergo rei erant gehennȩ. Quom᷑ giti:¬
ꝓfecto enĩ nec imꝑitã rerũ ad suũ offi¬
ciũ ꝑtinentiũ. nec int̾eꝑantẽ audes
dicere eoꝵ fuisse iusticiã: intantum
ut eos faceret reos gehennȩ. Cur gͦ
illã legẽ scđ̃m qua uiuebant antiqui
iusti. hȩc addendo xp̃c impleret: cũ
eoꝵ quoq iusticia sine istis ẽẽ ñ pos¬
set: Andicturꝰ es quod p̃ceps iracun¬
dia & lingua impba ex quouenit
ap̃c cepit ad iniqͣuitatẽ ꝑtinere.
antea uͦ non erat inquũi. uel corde uł
nc non licere qͦd ante licuerit uł qͦd añ
non licuerit nc̃ licere. Nusq adõ disi¬
pis ut hoc d dicas: S etiã sidicas
respondebitur tͥ. qͦd scđm istũ intellec̃¬
tũ. rp̃c ñ adimplere uenerit. quod legi
antiquȩ defuit. s legem instituere quȩ
uoluit: ut qͥsqͥs hoc dixerit reus sit ge¬
hennȩ. Pinde nondũ inuenisti cui nam
legi hec aliquando defuerint: quib n̾c

Expanded text:
Ergo rei erant gehennae: quomodo iErgo rei erant gehennae: quomodo ifecto enim nec inperitam rerum ad suum officium pertinentium nec intemperantem audes dicere eorum fuisse iustitiam in tantum, ut eos faceret reos gehennae. cur ergo illam legem. secundum quam uiuebant antiqui iusti, haec addendo Christus inpleret, cum eorum quoque iustitia sine istis esse non posset? an dicturus es, quod praeceps iracundia et lingua inproba. ex quo uenit Christus, coepit ad iniquitatem pertinere, antea uero non erat iniquum uel corde uel non licere, quod ante licuerit uel quod ante non licuerit, nunc licere. non usque adeo desipis, ut hoc dicas.; sed etiam si dicas, respondebitur tibi, quod secundum istum intellectum Christus non adinplere uenerit, quod legi antiquae defuit, sed legem instituere. quae uoluit. ut quisquis hoc dixerit, reus sit gehennae. proinde nondum inuenisti, cuinam legi haec aliquando defuerunt, quibus nunc
Abbreviated transcription (Latin):
putant solusse. xp̃m uelut contraria
referendo. & tunc ꝓ temꝑe bene fuisse
instituta: & ñc axp̃o ñ soluta s adimple¬
ta. Pinde pͥmũ abhisquero utrũ illi
antiqui iusti e noch ⁊ seth. hos em̃ potis¬
sunũ faustus cõmemorat: ⁊ si qͥ alii non
solũ ante moysens ⁊ siqͥ ante abraham
fuert̃ irati sunt fr̃i sine causa: aut dire¬
runt fr̃i fatue. Si eñĩ ñ dixerunt: cur
ñ ⁊ talia docuert: Quod ⁊ si talia docue¬
rt̃. quero quẽ ad modũ uel eoꝵ iusticiã
doctrinãq xp̃c adimpleuerit addendo eg¬
aut̃ dico uob̃ siquis irascit᷑ fr̃i suo. aut
siqͥs dicit racha aut siqͥs dicit fatue.
reus erit ueliuidicii uel concilii uł ge¬
hennȩ ignis: quandoqͥdẽ ⁊ illi eodem
mͦ uiuebant. eodem uiuendũ mone¬
bant. An ignorabant illi iusti frenan¬
dã ẽẽ iracundiã. nec petulanti conui¬
tio frẽm ẽẽ lacessendũ: aut nouerañ
qͥde. s abbis abstinere se ñ poterant:

Expanded text:
putant soluisse Christum. uelut contraria putant soluisse Christum. uelut contraria referendo et tunc pro tempore bene fuisse instituta et nunc a Christo non soluta, sed adinpleta. Proinde primum ab his quaero, utrum illi antiqui iusti. Enoch et Seth — hos enim potissimum Faustus commemorat — et si qui alii. non solum ante Moysen, sed et si qui ante Abraham fuerunt, irati sint fratri sine causa aut dixerunt fratri: fatue. si enim non dixerunt, cur non et talia docuerunt? quodsi et talia docuerunt, quaero, quemadmodum uel eorum iustitiam doctrinamqautem dico vobis, si quis irascitur fratri suo; aut si quis dicit, Racha; aut si quis dicit, Fatue; reus erit vel judicii, vel consilii, vel gehennae ignis : quandoquidem et illi eodem modo vivebant, eodem modo vivendum monebant? An ignorabant illi justi frenandam esse iracundiam, nec petulanti convicio fratrem lacessendum; aut noverant quidem, sed ab his se abstinere non poterant?
Abbreviated transcription (Latin):
facta ẽ. Deniq ista quȩ in recte uiuen¬
te conscientia conseruant᷑. fide ꝑ dile¬
ctionẽ oꝑante cõplent᷑: illa uͦ quȩ in
ꝓmittente significatione uersata ft̃.
reb redditis transierunt. Ita & ipsa ñ
soluta s adimpleta sunt: quia ea non
irrita nec fallatia xp̃c ostendit. cũ
id quod eoꝵ significatione ꝓmitte¬
batur exibuit. Non utͥq sicut faustꝰ
opinat᷑. quȩdã dñs iħe adimpleuit.
quȩ ab antiquis iustis iam dicta erant
ante legẽ moyseos. sicutiẽ. non occi¬
des. quod ñ contrario redarguit sed
magis firmauit. cũ et ab ira ⁊ a conui¬
tio reuocauit: quȩdã uͦ soluit quȩ
ꝓpͥa uidebant᷑ legis hebreoꝵ sicuti ÷
ocłm ꝓ oculo. dentẽ ꝓdente. quod
uidetur potiꝰ abstulisse. quã confir¬
masse cũ ait. Ego aũt dico uobis.
ñ resistere malo: s siqͥs te ꝑcusserit
in maxillã tuã dexterã. p̃be illi & alterã
& cetera. Nos emĩdicimꝰ etiã hȩc quȩ isti

Expanded text:
facta est. denique ista. quae in recte uiuente conscientia conseruantur, fide per dilectionem operante conplentur; illa uero, quae in promittente significatione uersata sunt, rebus redditis transierunt. ita et ipsa non soluta. sed adinpleta sunt, quia ea non inrita nec fallacia Christus ostendit, cum id quod eorum significatione promittebatur exhibuit. Non itaque. sicut Faustus opinatur. quaedam dominus Iesus adinpleuit. quae ab antiquis iustis iam dicta erant ante legem Moyseos, sicuti est: non occides. quod non contrario redarguit, sed magis firmauit. cum et ab ira et a conuicio reuocauit. quaedam uero soluit. quae propria uidebantur legis Hebraeorum, sicuti est: oculum pro oculo. dentem pro dente. quod uidetur potius abstulisse quam confirmasse. cum ait: ego autem dico uobis non resistere malo; sed si quis te percusserit in maxillam tuam dextram. praebe illi et alteram et cetera. nos enim dicimus etiam haec. quae isti
Abbreviated transcription (Latin):
gebant: seruus aũt in eis qͥ ħ ñ intellige¬
bant. Posti̾or gͦ popłs accedens ad fidẽ
qua iã. xp̃c uenisse. passus ẽẽ ac resur¬
rexisse p̃dicabat᷑: in his qͥdẽ hominibꝰ
quos iã talibꝰ sacram̃tis institutos ea¬
dẽ fides muenerat. nec cogebat᷑ ista
obseruare nec ꝓhibebat᷑. In his aũt
qui talib uacui. nulla gen̾is. nuz lla
consuetudinis uł congruentiȩ necessi¬
tate retenti crediderant. ⁊ iã ꝓhibe¬
bat᷑: ut iam ꝑ eos inciꝑet apparere
adimplente iã oport̾e cessare. hocͥ gͥ¬

Expanded text:
gebant; servus autem in eis, qui non intelligegebant; servus autem in eis, qui non intelligebant. Posterior ergo populus accedens ad fidem, quia jam Christus venisse, passus esse, ac resurrexisse praedicabatur, in his quidem hominibus, quos jam talibus sacramentis institutos eadem fides invenerat nec cogebatur ista observare, nec prohibebatur. In his autem qui talibus vacui, nulla generis, nulla consuetudinis, vel congruenti necessitate retenti crediderant, etiam prohibebatur, ut super eos jam inciperet apparere.adimplente, jam oporteret cessare. Co
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑturbare. qͦd gentiles ad i popł̃m ac-¬
cedentes. ñ sollempnit ꝓselitifierent
in carnis circuncisione. & ceteris huiꝰ¬
modi obseruationibꝰ legis. atq in his
erant qͥ hoc idõ fieri magnoꝑe insiste¬
bant. qͥa timebant uidos int̾ qͦs u̾sa¬
bant᷑. Cont᷑ hos apł̃s paulus multa
seͥpsit. Na in hoꝵ simulationẽ: etiã pe
trũ adductũ fr̾na obuirgatione corre¬
ti. ⁊ iam consilio suocensuert̃ gentes
adhuiꝰmodi oꝑalegis ñ ẽẽ cogendas:
displicuit qͥbdã excircuncisione. xp̃i¬
anis. ñ ualentibꝰ m̃te discernere illos so¬
los ab huiꝰmodi obseruationibꝰ ñ fuisse
phibendos. qͦs fides quȩ reuelata est
his. iam imbutos inuenerat. ut in eis
ab ipsis remoueret᷑ imꝓbata potiꝰꝙͣ t̾
minata uideret᷑. Si aũt⁊ gentib im¬
poneret᷑: aut ñ xp̃i ꝓmittendi causa
instituta ẽẽ. aut adhuc. xp̃m ꝓmitte
putaret᷑. Primꝰ itaq popłs dĩ. añꝙͣ¬
xp̃c ueniret leg̾ẽ ꝓpħas adimplere illa

Expanded text:
turbare, quod Gentiles ad Dei populum accedentes, non solemniter proselyti fierent in carnis circumcisione, et caeteris hujuscemodi observationibus Legis: atque in his erant, qui hoc ideo fieri magnopere insistebant, quia timebant Judaeos inter quos versabantur. Contra hos apostolus Paulus multa scripsit: ntrum adductum fraterna obiurgatione correti etiam concilio suo censuerunt gentes ad huiusmodi opera legis non esse cogendas, displicuit quibusdam ex circumcisione christianis non ualentibus mente discernere illos solos ab huiusmodi obseruationibus non fuisse prohibendos, quos fides, quae reuelata est, his iam inbutos inuenerat, ut in eis ab ipsis remoueretur, inprobata potius quam terminata uideretur, si autem et gentibus inponeretur, aut non Christi promittendi causa instituta esse, aut adhuc Christum promittere putaretur. primus itaque populus dei, an veniret, legem prophetasque adimplere, illa
Abbreviated transcription (Latin):
atu concludebat in eam fidẽ que pꝰt¬
ea reuelata ẽ: gr̃a facta ẽ. ꝑ iħm¬
xp̃m. ꝑque suꝑhabundauit gr̃a.
Ac ꝑ hoc impleta ẽ. ꝑ grãm libe¬
rantẽ: quȩ ñ implebat᷑ ꝑ litterã
iubentẽ. Itẽ in ipsa lege uniuersa
quarũdã actionũ figuris saluato¬
ris ꝓmittebat aduentũ: ueritas

Expanded text:
atu concludebat in eam fidem quae postatu concludebat in eam fidem quae postea revelata est, gratia facta est ndauit gratia; ac per hoc inpleta est per gratiam liberantem, quae non inplebatur per litteram iubentem. item in ipsa lege uniuersa quarundam actionum figuris saluatoris promittebat aduentum. ueritas
Abbreviated transcription (Latin):
uot quot enĩ ꝓmissiones dĩ. in illo
iuam. Idem rursus dicit. Dico enim
ap̃m ministrũ fuisse circuncisionis
pt̃ ueritatẽ dĩ. ad confirmandas
mmissiones patrũ. Quod gͦ in ꝓpħis
sune aꝑte siue ꝑfiguras uł locutio¬
nĩ uel actionum ꝓmittebat᷑. in illo
iumpletũ ẽ: qui ñ uenit soluere
egẽ ⁊ ꝓpħas sed adimplere. Hocaũt
ios non intelligitis. Quia si quedã
lcta ⁊ celebrationes quȩ figutȩ eraĩ
entura p̃mintiantes. adhuc a xp̃i¬
iis fierent: nichil significaretur.
mondũ uenisse quȩ illis figuris p̃¬
untiabant᷑. Quod enĩ adhuc uen¬
arũ p̃nuntiat᷑: aut ñ dũ uenit. aut
suam uenit suꝑfluo uel fallaciter
p̃nuntiat᷑. Qua ꝓpt̃ unde uob̃ ui¬
det᷑ xp̃c non implesse ꝓpħas. quia
est. ut iam ꝑ illas non ꝓpħetͣ. Ad
hoc etiam ꝑtinet quod ipse dñs ait.
Lex ⁊ ꝓpħȩ usq ad ioħ̃em. Lex enim
quȩ preuaricatores abundanti re¬

Expanded text:
quotquot enim promissiones dei, in illo quotquot enim promissiones dei, in illo etiam. idem rursus dicit: dico enim Christum ministrum fuisse circumcisionis propter ueritatem dei ad confirmandas promissiones patrum. quod ergo in prophetis siue aperte siue per figuras uel locutionum uel actionum promittebatur. in illo adinpletum est, qui non uenit soluere legem et prophetas. sed adinplere. hoc autem uos non intellegitis. quia, si quaedam facta et celebrationes, quae figurae erant uentura praenuntiantes, adhuc a christianis fierent, nihil significaretur nisi nondum uenisse. quae tum illis figuris praenuntiabantur. quod enim adhuc uenturum praenuntiatur. aut nondum uenit. aut si iam uenit. superfluo uel fallaciter praenuntiatur. quapropter unde uobis uidetur Christus non inplesse prophetas. quia est. ut iam per illas non prophetetur. ad hoc pertinet etiam. quod ipse dominus ait: lex et pquae praevaricatores abundanti re
Abbreviated transcription (Latin):
ẽ. ñ ueni legẽ soluere: sed adimple¬
re. Quȩ lex enĩ ẽ suꝑbos etiã p̃uari¬
cationis reatu deuixit augendopes¬
catũ. cũ uibet quod implere ñ posst̾.
ipsius legis implet᷑ iusticia ꝑ grãm
sc̃ĩ spc̃ in eis qui dicunt a xp̃o iites
ã. atq humiles corde. quiuenit ũ le¬
cem soluere sed adimplere. Demũ qͥa
ciã sub grã positis in hac mortali ui¬
ta difficile ẽ omimͦ implere. quod in
ege scͥptũ ẽ. non concupisces. ille ꝑ
urnis suȩ sacrificiũ sacerdos effectꝰ.
mpetrat nob̃ indulgentiã. etiam
iinc adimplens legem: ut quod ꝑ no¬
tram infirmitatẽ minꝰ possumꝰ. per
llꝰ ꝑfectionẽ recuperet᷑. cuiꝰ capitis
nembra effecti sumꝰ. Unde ioħes di¬
n. filioli hec scribo uob̃: ut non
peccetis. Et si quis peccauerit. aduo¬
uĩ: ipse ẽ exoratio ꝓ peccatis nr̃is. P¬
ñias aũt sic adimpleuit: cũ in eo
ueritas facta ẽ. ꝓmissio di. Hoc pau
bante ex apło cõmemoraui dicente:

Expanded text:
est: non ueni legem soluere. sed adinplere. quae lex enim superbos etiam praeuaricationis reatu deuinxit augendo peccatum, cum iubet, quod inplere non possunt, ipsius legis inpletur iustitia per gratiam spiritus in eis, qui discunt a Christo mites esse atque humiles corde, qui uenit non legem soluere. sed adinplere. deinde. quia etiam sub gratia positis in hac mortali uita difficile est omni modo inplere. quod in lege scriptum est: non concupisces, ille per carnis suae sacrificium sacerdos effectus inpetrat nobis indulgentiam etiam hinc adinplens legem, ut. quod per nostram infirmitatem minus . possumus, per illius perfectionem recuretur. cuius capitis membra effecti sumus. unde Iohannes dicit: filioli. haec scribo nobis. ut non peccetis; et si quis peccauerit. aduoum; ipse est exoratio pro peccatis nostris. Prophetias autem sic adinpleuit, cum in eo ueritas facta est promissio dei. hoc paulo ante ex apostolo conmemoraui dicente:
Abbreviated transcription (Latin):
solu̾e s adimplere: respondeo. In
mo ꝓpt̾ea magis hec xp̃ianꝰ ĩa offer¬
re non debet: quia ea quȩ talib re¬
rũ figuris illi ꝓpħabant. immolatio¬
ne carnis ⁊ sangumis sui xp̃c adim¬

Expanded text:
solvere, sed adimplere, respondetur: Imo propterea magis haec Christianus jam offerre non debet, quia ea quae talibus rerum figuris illi prophetabant immolatione carnis et sanguinis sui Christus im
Abbreviated transcription (Latin):
nit legem soluere. sed adimplere:
respondeo. Immo ꝓpt̃ea magis hoc
non obseruat xp̃ianꝰ: quia qͦd illa
figura ꝓpħabat᷑. expurgato uetis
uitȩ fermento. nouã uitã demon¬
strans xp̃e impleuit. Cũ queris
cur de carne agni xp̃ianꝰ pascha ñ
non celebrat: quia id qͦd illa figuras
prenuntiabat᷑. agnꝰ immaculatus
sua passione. xp̃c impleuit. Cũ ques¬
ris quã ob causam neomenias in less
mandatas non celebret xp̃ianꝰ. si xp̃c

Expanded text:
nit Legem solvere, sed adimplere: respondeo, Imo propterea magis hoc non observat Christianus, quia quod illa figura prophetabatur, expurgato veteris vitae fermento, novam vitam demonstrans Christus implevit . Cum quaeris, cur de carne agni Christianus Pascha non cnon celebrat, quia id quod illa figura praenuntiabatur, agnus immaculatus sua passione Christus implevit. Cum quaeris, quam ob causam neomenias in Lege mandatas non celebret Christianus, si C
Abbreviated transcription (Latin):
Unde illud ÷ apłi. Ecce ego paulius
dico uob̃: quia si oircuncidamins¬
uob̃ nichil ꝓderit. Circuncidam¬
nscilicet sic̃ ipsi uolebant: sic̃ ess an
b dã deprauatis ꝑsuasũ erat. qͦd siue
his legis oꝑib salui ẽẽ ñ possent. Nã
cũ gentes ad xp̃ifidem ita uenirent
maxime ꝑ pauli apłi p̃dicationen
sicut uenire debuert̃. ut nullis eod¬
modi obseruationib onerarentur.
qͥa ⁊ insolita ista maxime circunessa¬
nẽ grandes ȩtate reformidantes
det̾rerent᷑ a fide. ⁊ ñ ita nati. ut ta¬
lib sacramentis imbuerent᷑. si mot
teret᷑: cũ gͦ sic uenirent. adfiden.
ut iã ex gentib uenire oportebat
non intelligentes qͥ excircuncisions
uenerant. cur sibi illa ꝓmissa eẽn
⁊ cͣ gentib imponenda ñ eẽnt qͥb¬

Expanded text:
unde est illud apostoli: ecce ego Paulus unde est illud apostoli: ecce ego Paulus dico uobis, quia si circumcidaminuobis nihil proderit, circumcidamini scilicet, sicut ipsi uolebant, sicut eis a quibusdam deprauatis persuasum erat, quod sine his legis operibus salui esse non possent. nam cum gentes ad Christi fidem ita uenirent, maxime per Pauli apostoli praedicationem, sicut uenire debuerunt, ut nullis eiusmodi obseruationibus onerarentur — quia et insolita ista, maxime circumcisionem, grandes aetate reformidantes deterrerentur a fide, et non ita nati, ut talibus sacramentis inbuerentur, si more teretur — cum ergo sic uenirent ad fidem, ut iam ex gentibus uenire oportebat, non intellegentes qui ex circumcisione uenerant, cur sibi illa permissa essent. et cur gentibus inponenda non essent, q
Abbreviated transcription (Latin):
Inde ẽ. qͦd thimotheũ uidea mat᷑
⁊ greco patre natum. ꝓpt̾ illos ad qͦs
tales cum eo uenerat etiam circun¬
cidit apłs: atq ipse int̾ eos morẽ
huiꝰmodi custodiuit. ñ simulatiõe
fallaci s consilio prudenti. Neq
em̃ ita natis ⁊ ita institutis noxiaerant
ista: quanius iã ñ ẽẽnt significandis
fut᷑is figuris necessaria. Magis qͥp
pe noxiũ erat eatanꝙͣ noxia phibe¬
re in his hominib. usq ad quosdu
inuenerat. ut iam de cetero qui nillae
tali necessitudine tenerent᷑s ex diũ¬
soueluti pariete idẽ. ex preputio as
illũ angularẽ lapidẽ qui xp̃c ẽ. con¬
uenirent ad nulla talia cogerent᷑.
Si aũt his qui ex circuncisione ue¬
nerant. talibq sacramentis adhue
de diti erant. ultro uellent sic̃ thins¬
theus conferre congruentiã: non pͥ¬
bent᷑. Uerũ si in huiꝰ modi legis oꝑis
putarent suã spem salutẽq contin¬
ri: tanꝙͣ a certa ꝑnitie uetarent᷑.

Expanded text:
Inde est quod Timotheum Judaea matre Inde est quod Timotheum Judaea matre et Graeco patre natum, propter illos ad quos talis cum eo venerat, etiam circumcidit Apostolus , atque ipse inter eos morem hujusmodi custodivit, non simulatione fallaci, sed consilio prudenti. Neque enim ita natis, et ita institutis noxia erant ista, quamvis jam non essent significandis futuris necepe noxium erat ea tamquam noxia prohibere in his hominibus, usque ad quos durinuenerat, ut iam de cetero, qui nulla tali necessitudine tenerentur, sed ex diuerso ueluti pariete, id est ex praeputio, ad illum angularem lapidem, qui Christus est, conuenirent, ad nulla talia cogerentur. si autem his, qui ex circumcisione uenerant talibusque sacramentis adhuc dediti erant. ultro uellent, sicut Timotheus, conferre congruentiam, non prohiberentur, uerum si in huiusmodi legis operibus putarent suam spem salutemque contineri, tamquam a certa pernicie uetarentur.
Abbreviated transcription (Latin):
adimplere: ipsa adimpletione abstu¬
lit ea ꝑ quȩ adhuc ꝓmittebatur im¬
plendũ. qͦd iam constat impletũ. Tan¬
quã si u̾ba ista tolleret nasciturꝰ pas¬
surus. resurrecturꝰ. quȩ cũ hȩc futu¬
ra ẽẽnt. dicebant᷑ recte: ⁊ institue¬
ret dict. natꝰ ẽ. passus ẽ. ⁊ resurre¬
.xit. quȩ illis cõpletis ⁊ obhoc abla¬
tis recte dicuntur. Sic̃ gͦ ista uer¬
ba ita illa pͥoris popłi sacramenta.
quia ꝑ eum qͥ nonuenit legẽ ⁊ pro¬
pħas soluere sed adimplere iã im¬
pleta st̃: iõ tolli ⁊ mutari debuert̃.
Quod pͥmis. xp̃ianis qͥ ex iudȩis
crediderant. donec contratam di¬
uturnã consuetudinẽ paulati ꝑsu¬
aderet᷑. atq ad intellectũ ꝑfectũ
ꝑduceret᷑. ⁊ quia ita nati erant atq
instituti. siuerunt eos apłi patriũ
ritum traditionẽq seruare : ⁊ eos
quib hoc opꝰ erat. ut congruerent
illoꝵ tarditati moribq monuert̃.¬

Expanded text:
adinplere, ipsa adinpletione abstuadinplere, ipsa adinpletione abstulit ea, per quae adhuc promittebatur inplendum, quod iam constat inpletum. tamquam si uerba ista tolleret "nasciturus, passurus, resurrecturus," quae cum haec futura essent, recte dicebantur, et institueret dici "natus est, passus est, resurrexit," quae illis conpletis et ob hoc ablatis recte dicuntur. Sicut ergo ista uerba, ita illa prioris populi sacramenta, quia per eum, qui non uenit legem et prophetas soluere sed adinplere, iam inpleta sunt, ideo tolli mutarique debuerunt, quod primis christianis, qui ex Iudaeis crediderant, donec contra tam diuturnam consuetudinem paulatim persuaderetur atque ad intellectum perfectum perduceretur, et quia ita nati erant atque instituti, siuerunt eos apostoli patrium ritum traditionemque seruare et eos, quibus hoc opus erat, ut congruerent illo
Abbreviated transcription (Latin):
nec tendi equalit̃ nec similit̾ sonare.
potuert᷑ : Quid enĩ sunt aliud queq
corꝑalia sacramenta: n quedã quasi
uisibilia uerba. sacroscã quidẽ. uerũ
corporalis. quȩ agitur cũ baptizamꝰ
⁊ fit ⁊ transit. eterna ẽ. Ubi rursus
etiã ille sillabȩ celerit sonantes &
consecrat᷑. hȩc om̃ia fiunt ⁊ transe¬
unt: sonant ⁊ transeunt. Uirtꝰ ta¬
men quȩ ꝑ ista oꝑatur. iugit̾ manet:
⁊ donũ sp̃ale quod ꝑ ista insinuat᷑
ꝓpħas non soluisset. illa sacramenta
soluisset. ad huc ꝓmitteretur nas¬
citurꝰ. passurꝰ. refurrecturꝰ. cũ iõ ma-¬
gis hȩc non soluerit s adimpleue¬
rit. quia ĩa ñ ꝓmittit᷑ nasciturꝰ pas¬
surꝰ resurrecturꝰ. quod illa sacram̃¬
ta quodãm᷑ ꝑsonabant: s annun¬
ciat᷑ quod natꝰ sit. passus sit. resur¬
rexerit. quod hec sac ram̃ta quȩ a
xp̃ianis aguntur iã ꝑsonant. Qui
gͦ uenit legem ⁊ ꝓpħas ñ soluere s

Expanded text:
nec tendi aequaliter nec similiter sonare nec tendi aequaliter nec similiter sonare potuerunt? quid enim sunt aliud quaeque corporalia sacramenta nisi quaedam quasi uerba uisibilia, sacrosancta qucorporalis, quae agitur cum baptizamus, et fit, et transit, aeterna est: ubi rursus etiam illae syllabae celeriter sonantes et consecratur. haec. omnia fiunt et transeunt, sonant et transeunt; uirtus tamen, quae per ista operatur, iugiter manet et donum spiritale. quod per ista insinuatur, prophetas non soluisset, illa sacramenta hetas non soluisset, adhuc promitteretur nasciturus, passurus et resurrecturus, cum ideo magis haec non soluerit, sed adinpleuerit, quia iam non promittitur nasciturus. passurus, resurrecturus, quod illa sacramenta quondam personabant, sed adnuntiatur, quod natus sit, passus sit, resurrexerit. quod haec sacramenta, quae a christianis aguntur, iam personant. qui ergo uenit legem et prophetas non soluere sed
Abbreviated transcription (Latin):
adiderit etiam his. qui hoc futurũ
naentes anteꝙͣ fieret. ex hac uita
migrauert̃: ⁊ utrũ mors eiꝰ adlib̃a¬
punem etiã mortuos uisitauerit. S
x̃istã questionẽ uł ꝑtractando discute
uł aliqͥd in ea reꝑtũ etiã confirman
idefinire: ⁊ longũ ẽ. ⁊ huic oꝑiñ ne¬
isariũ. Interĩ aduersus calũpniosam
nꝑitiã fausti demonstrare suffecerit.
qunto errore delirent. qui putant
iguis sacram̃tisq mutatis etiam res
usas ẽẽ diuersas quas ritꝰ ꝓpħicꝰ pre¬
nintiauit ꝓmissas. ⁊ quas ritꝰ euan¬
sicꝰ annuntiauit impletas: ut qui
ensent c̃ res eede sint. non eas aliis
siramentis annuntiari debuisse cõ¬
letas. qͥuã his quib adhuc cõplende
R dixi facienda ⁊ facta. nec pari-
ꝯmorarũ int̾ uallis. nec hisdẽ uł
mdẽ lit teris sillabis ue sonuert:
na mirũ si alis misterioꝵ signaclis
passio ⁊ resurrectio. xp̃i futura ꝓmis¬
sa ẽ. aliis iam facta annunciatur. qñ¬

Expanded text:
addiderit etiam his, qui hoc futurum addiderit etiam his, qui hoc futurum credentes, antequam fieret, ex hac uita emigrauerant. et utrum mors eius ad liberationem etiam mortuos uisitauerit. sed nunc istam quaestionem uel pertractando discutere uel aliquid in ea repertum etiam confirmando definire et longum est et huic operi non necessarium. Interim adimperitiam Fausti demonstrare suffecerit, quanto errore delirent qui putant signis sacramentisque mutatis, etiam res ipsas esse diversas, quas ritus propheticus praenuntiauit promissas, et quas ritus euangelicus adnuntiauit inpletas, aut qui censent, cum res eaedem sint. non eas aliis sacramentis adnuntiari debuisse conpletas quam iis, quibus adhuc conplendae quae dixi, facienda et facta, nec paribus morarum interuallis nec isdem uel totidem litteris syllabisue sonuerunt: quid mirum, si aliis mysteriorum signaculis passio et resurrectio Christi futura promissa est, aliis iam facta adnuntiatur, quand