comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
eius possunt ꝑuenire ad eius modi uisionem. qua nec supe¬
nus quicquam sit necheatius: sed&iam si hoc legamur
& intellegamus quod factũ est in illo uita est : man&ista
sententia. ut id quod peripsum factum est uitaerse in illo
intellegatur. in quauita uidit omnia quando fecit ot
sicut uidit ita fecit: non pra&er se ipsum uidenr sedinse
ipso naenumerauit omnia quae fecit: nec aliauisio ipsiur
aspatris. seduna sicut una substantia: nam & in libro
lob ita ipsa sapientia perquam facta sunt ominia
praedicatur: Sapientia uero inquit unde muenta est  uel
quis scit locus scientiae ignorat mortalis uia meius: nec in¬
uenietur in hominibus: & paulo post: Audiuimus in quit eiur
gloriam. dñs commendauit uiameius. & ipse nouit locumeiur
ipse enim omne quod est subcaelo perfecit & nouit quae sunt
in terra. omnia quaefecit. uentorum libramenta atq men¬

Expanded text:
eius possunt peruenire ad eiusmodi uisionem, qua nec supeeius possunt peruenire ad eiusmodi uisionem, qua nec superius quicquam sit nec beatius. Sed etiam si hoc legamus et intellegamus: quod factum est, in illo uita est, manet ista sententia, ut id, quod per ipsum factum est, uita esse in illo intellegatur, in qua uita uidit omnia, quando fecit et, sicut uidit, ita fecit, non praeter se ipsum uidens, sed in se ipso ita enumerauit omnia, quae fecit. nec alia uisio ipsius et patris, sed una, sicut una substantia. nam et in libro Iob ita ipsa sapientia, per quam facta sunt omnia, praedicatur: sapientia uero, inquit, unde inuenta est? uel quis sit locus scientiae? ignorat mortalis uiam eius nec inuenietur in hominibus. et paulo post: audiuimus, inquit, eius gloriam. dominus commendauit uiam eius et ipse nouit locum eius. ipse enim omne, quod est sub caelo, perspicit et nouit quae sunt in terra omnia quae fecit: uentorum libramenta aquae men
Abbreviated transcription (Latin):
uita est : non inse scilic& hoc est in suanatura qua factũ
est ut conditio creaturaque est. sed imillo uita est quia
omnia quae ꝑipsum facta sunt nouerat ante quam fie¬
rent. Ac perhoc non sicut creatura quam fecit. sed sicut
uita & lux hominum quodest ipsa sapientia &ipsum
uerbum unigenitus dĩ filius: eomodo ergo in illo uita
est quod factumest quo modo dictumest. sicut hab&
pater uitam insem& ipso sic dedit filio habere uitam in
sem& ipso: nec pra&er mirtendum est quod emendatio¬
res codices habent quod factũ est in illo uita erat. ut sic
intellegatur uitaerat quomodo in principio erat uer¬
bum & uerbum erat apudđm & ds̃ erat uerbum : Quod
ergo factum est iam uitaerat in illo & uita non qualis¬
cumquenam & pecora dicuntur uiuere quae frui non
possunt pasticipatione sapientae. sed uita eratlux
hominum: mentes quippe rationales purgatae gratia

Expanded text:
uita est, non in se scilicet, hoc est in sua natura, qua factum uita est, non in se scilicet, hoc est in sua natura, qua factum est, ut conditio creaturaque sit, sed in illo uita est, quia omnia, quae per ipsum facta sunt, nouerat, antequam fierent, ac per hoc in illo erant non sicut creatura, quam fecit, sed sicut uita et lux hominum. quod est ipsa sapientia et ipsum uerbum unigenitus filius dei. eo modo ergo in illo uita est, quod factum est, quomodo dictum est: sicut habet pater uitam in semet ipso, sic dedit filio habere uitam in semet ipso. Nec praetermittendum est, quod emendatiores codices habent: quod factum est, in illo uita erat, ut sic intellegatur: uita erat, quomodo in principio erat uerbum, et uerbum erat apud deum, et deus erat uerbum. quod ergo factum est, iam uita erat in illo, et uita non qualiscumque — nam et pecora dicuntur uiuere, quae frui non possunt participatione sapientiae — sed uita erat lux hominum. mentes quippe rationales purgatae gratia
Abbreviated transcription (Latin):
est adimaginemdĩ non habent ueram lucem suam nisup¬
sum uerbum dĩ. propter quod facta sunt omnia. cuius par¬
ticipesesse poterunt ab omniiniquitate &errore mun¬
datae : Nonergo ita pronuntiari opost& quod factum
est in illo uita est ut sub distinguamur. quod factum est in
illo. &deinde inferamur uita est: quidenim non illo fa¬
tum est : cum commemoratir multis &iam terrenis creato¬
ris dicatur in pralmo omnia in rapientia fecisti. Dical
& apostolur quoniam in ipso condita sunt omnia in cae¬
lo ounterra uisibilia & inuisbilia: Conse quen sergo
erit sut adistinxerimur ut & i praterra & quaecum q
inea sunt uitasit: quae cum ab surde dicantur omnia
uiuere . quanto absurdiur ut &iam uita sint. praeser¬
tim quia distinguit dequali uita loquatur cumaddli
& uita erat lux hominum sic ergo distinguendum est. ut
cum dixerimus quod factum est : deinde inferamus. in illo

Expanded text:
est ad imaginem dei, non habent ueram lucem suam nisi ipest ad imaginem dei, non habent ueram lucem suam nisi ipsum uerbum dei. per quod facta sunt omnia, cuius participes esse poterunt ab omni iniquitate et errore mundatae. Non ergo ita pronuntiari oportet: quod factum est in illo, uita est, ut subdistinguamus: quod factum est in illo, et deinde inferamus: uita est. quid enim non in illo factum est, cum commemoratis multis etiam terrenis creaturis dicatur in psalmo: omnia in sapientia fecisti, dicat et apostolus: quoniam in ipso condita sunt omnia in caelo et in terra. uisibilia et inuisibilia. consequens ergo erit, si ita distinxerimus, ut et ipsa terra et quaecumque in ea sunt uita sint. quae cum absurde dicantur omnia uiuere, quanto absurdius, ut etiam uita sint? praesertim quia distinguit, de quali uita loquatur, cum addit: et uita erat lux hominum. sic ergo distinguendum est, ut, cum dixerimus: quod factum est, deinde inferamus: in illo
Abbreviated transcription (Latin):
adonibus quoniam ipsadĩ rapientia per quam fac¬
trant omnia priurquamfierent ea nouerat sic scrib¬
lura testatur .: In principio erat uerbum & uerbum
erat apudđdm & drerat uerbum. hocerat in principio
apudđm omnia ꝑ ipsum facta sunt. & sineipso factũ ẽ
nihil: qui sergo tamsit demens: utdicat non ea dm̃
fecisse quae nouerat : porro sinouerat ubi nisi apud
ipsum apud quem uerbum erat perquod facta sunt
omnia : Nam si extrax seipsum ea nouerat: quis eum do¬
cuerat s quis enim cognouit sensum dñi. aut quis consi¬
liarius eius fuit : quis prior dedit illi & relribu&ur ei᷑
quoniam ex ipso &peripsum &inipsosunt omnia: quã¬
quam &ea quae sequuntur ineuangelio satir asserant
istam sententiam. adiungit enim euuangelista & dicit.
quod factum est millo uita est. &uitaeratlux hominum.
qui a scilic& rationaler mentes in quo genere homofactur

Expanded text:
rationibus, quoniam ipsa dei sapientia, per quam facrationibus, quoniam ipsa dei sapientia, per quam facta sunt omnia, priusquam fierent, ea nouerat, sicut scriptura - testatur: in principio erat uerbum et uerbum erat apud deum et deus erat uerbum. hoc erat in principio apud deum. omnia per ipsum facta sunt, et sine ipso factum est nihil, quis ergo tam sit demens, ut dicat non ea deum fecisse, quae nouerat? porro si nouerat. ubi nisi apud se ipsum, apud quem uerbum erat, per quod facta sunt omnia? nam si extra se ipsum ea nouerat, quis eum docuerat? quis enim cognouit sensum domini? aut quis consiliarius eius fuit? aut quis prior dedit illi, et retribuetur ei? quoniam ex ipso et per ipsum et in ipso sunt omnia. Quamquam et ea, quae sequuntur in euangelio, satis adserant istam sententiam; adiungit enim euangelista et dicit: quod factum est, in illo uita est, et uita erat lux hominum, quia scilicet rationales mentes, in quo genere homo factus
Abbreviated transcription (Latin):
caelum & terram & omne uiride agri antequam ersa
superterram. & omne fenum agri antequam ex ore¬
r&ur. nonenim plueratdr̃ super terram. nec erat
homo qui operar&ur terram: istorum autem con¬
textio sic coepit: fonsautem ascendebat d&erra &irri¬
gabat omnem faciem terrae : ab hac commemora¬
tione fontis huius & deinceps ea quae narrantur per
ergo aliter sehabeant omnium creaturarum rationer
inn comiutabiler in uerbo dĩ: aliter illa eiuropera aquib
indie septimo requieuit. Aliter ista quaeexillirusq nun
operatur : horumtrium hoc quod ex tremum posii nob
utcumq notumest percorporis sensur & huius consue¬
tudinena uitae Duo uero illa remota a sennbur & abu¬
se cogitationis humanae priur exdiuma auctoritate cre¬
iendasunt : deinde perhaec quaenotanint utcumque
horcenda quanto quirq magirminunue potuerit pro
iae a pacitatir modo diuinitur adiuturr ut poriit : de
prtois engo illis diuinis in commut abilibur acernirq

Expanded text:
coelum et terram, et omne viride agri antcoelum et terram, et omne viride agri ant omne fenum agri antequam exoriretur. Non enim pluerat Deus super terram, nec erat homo qui operaretur terram. Istorum autem contextio sic coepit: Fons autem ascendebat de terra, et irrigabat omnem faciem terrae. Ab hac commemoratione fontis hujus et deinceps ea quae narrantur, per ergo aliter se habeant omnium creaturarum rationes incommutabiles in Verbo Dei, aliter illa ejus opera a quibus in die septimo requievit, aliter ista quae ex illis usque nunc operatur; horum trium hoc quod extremum posui, nobis utcumque notum est per corporis sensus, et hujus consuetudinem vitae. Duo vero illa remota a sensibus, et ab usu cogitationis humanae, prius ex divina auctoritate credenda sunt; deinde per haec quae nota sunt, utcumque noscenda, quanto quisque magis minusue potuerit pro suae capacitatis modo diuinitus adiutus, ut possit. De primis ergo illis diuinis incommutabilibus aeternisque
Abbreviated transcription (Latin):
ribus indie septimo requieuit : Aliter istaeorum amminis¬
trationem quousq nunc operatur: idesttunc omnia si¬
mul sineullis temporalium morarum interuallir nun
autem per temporum moras quibus uidemur sidera
moueri abostu ad occasum caelum mutari abestate ad
hiemem. germina certis dierum momentis pullulare.
grandescere uirescere. arescere: animalia quoq stati¬
tis temporum mois &cursib: & concipi& perfici & nasci
&pera&ater usq insenium mortem̃q decurrere. &ti¬
tera huius modi temporalia:: Qui senim operatur ista nis
ds̃ : &iam sine ullo tali suo motu : nonenim &ipsi accidi trs¬
pus interilla ergo operadĩ a quibus requieuit indie septins
& ista qua eusque nunc operatur quendam scribtura in¬
terponens suae narrationis asticulum commendauti
scilla explicasse : & coepitiam ista contexere illorum
explicatorum commendatio sic factaest: hic est liber
creaturae cadi & terrae. cum factus estdies fecit dr̃

Expanded text:
ribus in die septimo requieuit, aliter ista eorum adminisribus in die septimo requieuit, aliter ista eorum administratione, qua usque nunc operatur : id est, tunc omnia simul sine ullis temporalium morarum interuallis, nunc autem per temporum moras. quibus uidemus sidera moueri ab ortu ad occasum, caelum mutari ab aestate ad hiemem, germina certis dierum momentis pullulare, grandescere, uirescere, arescere, animalia quoque statutis temporum metis et cursibus et concipi et perfici et nasci et per aetates usqcaetera hujusmodi temporalia. Quis enim operatur ista nisi Deus, etiam sine ullo tali suo motu? non enim et ipsi accidit tempus. Inter illa ergo opera Dei, a quibus requievit in die septimo, et ista quae usque nunc operatur, quemdam Scriptura interponens suae narrationis articulum, commendavit se illa explicasse, et coepit jam ista contexere. Illorum explicatorum commendatio sic facta est: Hic est liber creaturae coeli et terrae, cum factus est dies, fecit Deus
Abbreviated transcription (Latin):
in distendi Qua propter deistius fontis magnitudine uel
multitudine qu isue unam habuit alicunde cruptionem.
siue propteraliquam interrae occultis sinibus unitatemndo
omnesaquae super terram scatent omnium fontium mag
norum atq paruorum unusfons dictus est. peromnes dis per¬
titiones suar ascendens d&erra &irrigans omnem faciem
terrae . siue &iam quod est credibilius quianonait. unusfonr
ascendebat. sed ait fonsautem ascendebat doerra: pro
numero plurali posuit singularem. ut sic intellegamur
fontes multor peruniuersamterram loca uel regiones
proprias irrigantes. sicut dicitur miles & multi intelle¬
guntur. sicut dictumest locusta &rana inplagis quibur
aegrptii percuin sunt cumers& innumerabilis locusta¬
rum numerur & ranarumNlam non diutius. laboremur.
Sedillud &iam atq &iam consideremus. utrum possit nobis
peromnia constare sententia quadicebamur aliter opera¬
tum dm̃ omnescreaturas prima conditione aquibus ope¬

Expanded text:
atque distendi. Quapropter de istius fontis magnitudine uel atque distendi. Quapropter de istius fontis magnitudine uel multitudine, qui siue unam habuit alicunde eruptionem siue propter aliquam in terrae occultis sinibus unitatem, unde omnes aquae supenorum atque parvorum, unus fons dictus est, per omnes dispertitiones suas ascendens de terra et irrigans omnem faciem terrae: sive etiam, quod est credibilius, quia non ait, Unus fons ascendebat, sed ait, Fons autem ascendebat de terra, pro numero plurali posuit sinfontes multos per uniuersam terram loca uel regiones proprias inrigantes, sicut dicitur miles et multi intelleguntur, sicut dicta est lucusta et rana in plagis, quibus Aegyptii percussi sunt, cum esset innumerabilis lucustarum numerus et ranarum: iam non diutius laboremus. Sed illud etiam atque etiam consideremus, utrum possit nobis per omnia constare sententia, qua dicebamus aliter operatum deum omnes creaturas prima conditione, a quibus ope
Abbreviated transcription (Latin):
&euidentiamꝰ plenitudine ađq amaris fluctibur terrar am¬
bit in easola parte quam reconditis sinibus terra contin&
Vnde seomnes fontes omnesq: diuersis tractibus uenisq distri¬
buunt & siusquiq. locis erum punt fontem uoluit appellare
seribtura non fontes propternaturae unitatem cumq per
innumerabilesiuas antrorum atqrimarum ascendentem de
tciti il ubi que dispertitis quas crinibus irrigantem omneme
facieni terrae non continua specie tam quammari auttag
niuorum &eorum excenu uicina perfundere: quii nonacci¬
puat . nisi quicontentio sospũ laborat : potest quippe ouam
redicta intelleg omnes terrae facies irrigatanquemam¬
modum dicitur omnis uestis facies colorata &iam sinoncon¬
inuatum sed maculatum fiat: praesertim quiatunc inno¬
utate terrarum &s ino nomnia plura tamen plana fuisse ere¬
cabile et. qualatiur possent crumpentia fuenta asipergi

Expanded text:
et euidenti amplitudine atque amaris fluctibus terras amet euidenti amplitudine atque amaris fluctibus terras ambit, in ea sola parte, quam reconditis sinibus terra continet, unde se omnes fontes amnesque diuersis tractibus uenisque distribuunt et suis quique locis erumpunt, fontem uoluit scriptura appellare, non fontes, propter naturae unitatem eumque per innumerabiles uias antrorum atque rimarum ascendentem de terra et ubique dispertitis quasi crinibus inrigantem omnem faciem terrae non continua specie tamquam maris aut- sriuorum et eorum excessu uicina perfundere, quis non accipiat, nisi qui contentioso spiritu laborat? potest quippe etiam ita dicta intellegi omnis terrae facies inrigata, quemadmodum dicitur omnis uestis facies colorata. etiamsi non continuatim, sed maculatim fiat, praesertim quia tunc in nouitate terrarum etsi non omnia. plura tamen plana fuisse credibile est, qua latius possent erumpentia fluenta dispergi
Abbreviated transcription (Latin):
pertitio sagincsediluuii inundatio : quodsi terra tunc sic
erat totum mare erat & nondum discr& aerat arida: cui
respond&ur quia hoc uicibus temporum poss& sicut cer¬
to tempore perplana aegrptinilus restagnat & alio tem¬
pore adripas suas redit: autsiiste nescio cuius ignotae as
longinque partis mundi aquis & pruinis hiȩ malibus anni¬
uersaria creditur incrementa colligere: quiddȩoceans
alternis aestibus quid de quibusdam litoribus quae late
nudantur fluctibus uicissim que operiuntur dicipotest :
ut omittam quod dequorumdam fontium mira uicis situdi¬
ne perhib&ur. certo annorum interuallo siceor inuadero
ut totam illam regionem rigent. cui alio tempore exaltir
puteis ad potandum sufficientem praebent aquam : curego sit
in credibile siex uno abrssi capite alterna inundatione fluent
atꝙ refluent : tunc uni uersa terra rigataest : quo dñ ipsius
abris magnitu dinem &a parte excepta quo dmare dicitur

Expanded text:
pertitio saginae, sed diluuii inundatio: quod si terra tunc sic pertitio saginae, sed diluuii inundatio: quod si terra tunc sic erat, totum mare erat, et nondum discreta erat arida. Cui respondetur, quia hoc uicibus temporum posset, sicut certo tempore per plana Aegypti Nilus restagnat et alio tempore ad ripas suas redit. aut si iste nescio cuius ignotae ac longinquae partis mundi aquis et pruinis hiemalibus anniuersaria creditur incrementa conligere, quid de oceani alternis aestibus, quid de quibusdam litoribus, quae late nudantur fluctibus uicissimque operiuntur, dici potest? ut omittam, quod de quorundam fontium mira uicissitudine perhibetur, certo annorum interuallo sic eos inundare, ut totam illam regionem rigent, cui alio tempore ex altis puteis ad potandum sufficientem praebent aquam. cur sit ergo incredibile, si ex uno abyssi capite alterna inundatione fluente atque refluente tunc uniuersa terra rigata est? quodsi ipsius abyssi magnitudinem ea parte excepta, quod mare dicitur
Abbreviated transcription (Latin):
liqua absurditas uel repugnantia putetur esse inscribturir
sc̃is quaeo pinionem lectoris offendat . & dum existimat fieri
non potuisse quaefactaesse scribtura commemorat: uel
resiliata fide uel non accedat ad fidem : proinde cum
deisto fonie quȩrimus quomodo id quod dictum est ascen debat de
terra & inrigabat omnem faciem terrae : non in possi¬
bile uideatur sie aquae diximus inpossibilia cui quam ui¬
deantur : quaerat ipse aliud quotamen uerax ista scriptura
monstr&ur. quae proculdubio uerax est. &iam sinon mons¬
tr&ur: nam siargumentari uoluerit quod eam falsam esse
conuincat: autipse nulla uera decreaturarum conditione
atq amministratione dicturus est : autsiuera dixerit. istam
non intellegendo falsam put auit. uelut si contendat ideo
non potuisse unoquanto lib& fonte omnem terrae facien
rigari quia simontes non rigabat. non omnem terrae fi¬
ciem rigabat. si&iam montes rigabat nonerat iam in¬

Expanded text:
liqua absurditas uel repugnantia putetur esse in scripturis liqua absurditas uel repugnantia putetur esse in scripturis sanctis, quae opinionem lectoris offendat et, dum existimat fieri non potuisse, quae facta esse scriptura conmemorat, uel resiliat a fide uel non accedat ad fidem. Proinde cum de isto fonte quaerimus, quomodo id, quod dictum est: ascendebat de terra et inrigabat omnem faciem terrae, non inpossibile uideatur, si ea, quae diximus, inpossibilia cuiquam uidentur, quaerat ipse aliud, quo tamen uerax ista scriptura monstretur, quae procul dubio uerax est, etiamsi non monstretur. nam si argumentari uoluerit, quo eam falsam esse conuincat, aut ipse nulla uera de creaturarum conditione atque administratione dicturus est aut, si uera dixerit, istam non intellegendo falsam putabit; uelut si contendat ideo non potuisse uno quantolibet fonte omnem terrae faciem rigari, quia, si montes non rigabat, non omnem terrae faciem rigabat; si autem etiam montes rigabat, non erat iam in
Abbreviated transcription (Latin):
per temporumnumeror genera quae mea sine inter¬
uallir temporum creauerat fecundasse : acpostea reprae¬
ine in eoloco aquarum eruptionem uastinmam ut decdi¬
uerus peromnem terram capitib fluminum ac sontium
ammanarent: Acdemde in regione illiur fontir noniam
uniuersam terram rigantir sed memorabiler solor illor
quattuor fluuios emittentir plantanse para disumubi
hominem quem fecerat collocar&: quiaenim no n omnia
sembtasunt quemadmodum postillam primam rerum
sconditionem tempora cucurrerint se quaesequutȩ nnt
aenministrationer creaturarum quaeprimitur factaes
seditoq die illo consummataesunt: sed quantum ratir
lidieauit sp̃s quiim erat itribenti ea quae non solum ad
factarum rerum notitiam sed &iam ad futurarum prae¬
figurationem ualerent. nescientes coniectatam quidfieri po
tuerit quodille nonnesciens pra&ermisit. tantum id conan¬
tes promodulo nostro quantum adiuuamur. efficere nga¬

Expanded text:
per temporum numeros genera, quae in ea sine interper temporum numeros genera, quae in ea sine interuallis temporum creauerat, fecundasse ac postea repressisse in eo loco aquarum eruptionem uastissimam, ut de diuersis per omnem terram capitibus fluminum ac fontium iam manarent, ac deinde in regione illius fontis non iam uniuersam terram rigantis, sed memorabiles quattuor solos illos fluuios emittentis plantasse paradisum, ubi hominem, quem fecerat, conlocaret? Quia enim non omnia scripta sunt, quemadmodum post illam primam rerum conditionem tempora cucurrerint seque secutae sint administrationes creaturarum, quae primitus factae sextoque die illo consummatae sunt, sed quantum satis iudicauit spiritus, qui inerat scribenti ea, quae non solum ad factarum rerum notitiam, sed etiam ad futurarum praefigurationem ualerent, nescituerit: quod ille non nesciens prates pro modulo nostro, quantum adiuuamur,\' efficere, ne a
Abbreviated transcription (Latin):
tunc nongion quidicitur nilus unus ex illis quattuor
rigabat aegrptum quando fons ascendebat d&erra.
non aegrptum tantum. sed omnem faciem terrae satiab
an primodm̃ uoluis se credendum est uno fonte maximo
irrigare omnem terram : ut illa quae in ea principali¬
ter condiderat accepto umoris adiutorio iam &iam
per temporalia spatia gignerentur prosuorum generũ
diuersitate &iam diuersirnumeris dicrum: & postea
plantato paradiso repraessis seillum fontem multisque
fontibus sicut eamnunc uidemus impleuifse terram : De
paradisi autem fonte quattuor ingentia flumina diui¬
sis se ut & terra c&era creaturarum suarum plenagene¬
ribus congruos numeros suorum temporum agentibur
fontes &iam suor haber& acfluuior & paradisur locus elec¬
tiore plantatur. quat tuor illa flumina excapite sui fontir
emitter&. ut exipso uno fonte paradin multo largius ex¬
undante prius totam rigasse terram atq: ad parianda

Expanded text:
tunc non Geon, qui dicitur Nilus, unus ex illis quattuor, tunc non Geon, qui dicitur Nilus, unus ex illis quattuor, rigabat Aegyptum, quando fons ascendebat de terra et non Aegyptum tantum, sed omnem faciem terrae satiabat. An primo deum uoluisse credendum est uno fonte maximo inrigare omnem terram, ut ea, quae in illa principaliter condiderat. accepto humoris adiutorio iam etiam per temporalia spatia gignerentur pro suorum generum diuersitate etiam diuersis numeris dierum, et postea plantato paradiso repressisse illum fontem multisque fontibus, sicut eam nunc uidemus, inpleuisse terram, de paradisi autem uno fonte quattuor ingentia flumina diuisisse, ut et terra cetera creaturarum suarum plena generibus congruos numeros suorum temporum agentibus fontes etiam suos haberet ac fluuios et paradisus loco electiore plantatus quattuor illa flumina ex capite sui fontis emitteret? aut ex ipso uno fonte paradisi multo largius exundante prius totam rigasse terram atque ad parienda
Abbreviated transcription (Latin):
requieuit: uerum tamen quis istent fons ad inrigandam
faciem terrae. omnis idoneus. merito quaeritur Sienim
fuit & obstrusus est uel siccatur . causa quaerenda est : nunc
enimuidemus nullum esre fontem. quo irrig&ur om¬
nis facies terrae: fostassis ergo peccatum hominum hanc
&iam poenam conmeruit. ut tanta illius fontis re pres¬
sa largitas facillimam terris auferr& fecunditatem.
ut in colentium auger&ur labor: poss& hoc quamuis
nulla id scribtura namxuerit affirmare humanasus¬
pitio : nisi illud occurrer& quod peccatum hominum cui
poena laboris inposita est postparadisi delicias extiti
Paradisus autem habebat praegrandem fontem suum
dequo post diligentius suo loco loquendum est. excuus
unocapite quattuor magna flumina & nota gentib
manare narrantur: u biergo erat fons iste. aut ista
flumina : quando ille unus maximus ascendebat de
terra & irrigabat omnem faciem terrae : Ceste enim

Expanded text:
requieuit. Uerum tamen quis iste sit fons ad inrigandam requieuit. Uerum tamen quis iste sit fons ad inrigandam faciem terrae omnis idoneus, merito quaeritur. si enim fuit et obstrusus est uel siccatus, causa quaerenda est. nunc enim uidemus nullum esse fontem, quo inrigetur omnis facies terrae. fortassis ergo peccatum hominum hanc etiam poenam conmeruit, ut tanta illius fontis repressa largitas facillimam terris auferret fecunditatem, ut incolentium augeretur labor. posset hoc, quamuis nulla id scriptura narrauerit, adfirmare humana suspicio, nisi illud occurreret, quod peccatum hominum, cui poena laboris inposita est, post paradisi delicias extitit; paradisus autem habebat praegrandem fontem suum, de quo post diligentius suo loco loquendum est, ex cuius uno capite quattuor magna flumina et nota gentibus manare narrantur. ubi ergo erat iste fons aut ista flumina, quando ille unus maximus ascendebat de terra et inrigabat omnem faciem terrae? certe enim
Abbreviated transcription (Latin):
rar&ur terram : tam quam dicer& nonea sic fecit dr̃ quem¬
ammodum facit nunctalia cumpluit &cumoperantur homi¬
nes: haec enim iam permoras temporum fiunt : quac tunc
nonerant cum fecit omnia simul unde &iam tempora inci¬
erent: quodergo sequitur. fons autem ascendebat de terra
anrigabat omnem faciem terrae: Hinciam quantum ar¬
ulor intimatur quaefiant secundum interualla temporũ
illa prima conditione creaturarum ubi facta unt omnia
simul oerecte abeo coepit lemento exquo cuncta genera
nascuntur uel animalium uel herbarum atqueligno¬
rum. ut agant temporales numeros suos naturirpro¬
pruis distributos: omnia quippe primordia seminum
siue unde omniscaro. siue unde omnia frutecta gignun¬
tur. umida sunt. & exumore concrescunt In sunt autem
illis efficacissimi numeri trahentes secum sequaces po¬
tentius: ex illis perfectis operibus dĩ aquibus indie septimo

Expanded text:
raretur terram, tamquam diceret: non ea sic fecit deus, quemraretur terram, tamquam diceret: non ea sic fecit deus, quemadmodum facit nunc talia, cum pluit et cum operantur homines. haec enim iam per moras temporum fiunt, quae tunc non erant, cum fecit omnia simul, unde etiam tempora inciperent. Quod ergo sequitur: fons autem ascendebat de terra et inrigabat omnem faciem terrae, hinc iam, quantum arbitror, intimatur, quae fiant secundum interualla temporum ex illa prima conditione creaturarum, ubi facta sunt omnia simul. et recte ab eo coepit elemento, ex quo cuncta genera nascuntur uel animalium uel herbarum atque lignorum, ut agant temporales numeros suos naturis propriis distributos. omnia quippe primordia seminum, siue unde omnis caro siue unde omnia frutecta gignuntur, umida sunt et ex umore concrescunt. insunt autem illis efficacissimi numeri trahentes secum sequaces potentias ex illis perfectis operibus dei, a quibus in die septimo
Abbreviated transcription (Latin):
poss& uniuer saȩ terrae esse propluuia: quiditaque
promagno commendatum est antequam pluero
fecis se dm̃ illa gignentia cum tantum poss& adiuua
pluua quantum fons inrigans terram : uerum
&si aliquid minus minora illa fostasse non tamennul¬
lanascerentur: An hinc &iam moresuoscribtura
tam quam in firmis infirmiter loquitur : & tamen in¬
nuit aliquid quod intellegat quiualuerit : Nimirum
enim sicumisto die paulo superiur commemorato sig¬
nificauit unumdiem factum adõ &tunc dm̃ fecinse caclum
& terram cum factur est dier. ut quomodo possemur cogi¬
taremus simul omnia dm̃ fecirse. quamuis superior sex
dierum enumeratio uelut temporum interualla osten¬
disse uider&ur :. Itacum dixirs& cum caelo &terra dm̃ fe¬
cisse omne uiride agri antequam ess& super terram
& omne fenum agri antequam ex ostum est: addidit
ondum enim pluerat dr̃ superterram. nec erat homo qui ope¬

Expanded text:
posset uniuersae terrae esse pro pluuia. quid itaque posset uniuersae terrae esse pro pluuia. quid itaque pro magno conmendatum est, antequam plueret, fecisse deum illa gignentia, cum tantum posset adiuuare pluuia, quantum fons inrigans terram? uerum et si aliquid minus, minora illa fortasse, non tamen nulla nascerentur. an hinc etiam more suo scriptura tamquam infirmis infirmiter loquitur et tamen innuit aliquid, quod intellegat qui ualuerit? nimirum enim sicut isto die paulo superius commemorato significauit unum diem factum a deo et tunc deum fecisse caelum et terram, cum factus est dies, ut, quomodo possemus, cogitaremus simul omnia deum fecisse, quamuis superior sex dierum enumeratio uelut temporum interualla ostendisse uideretur, ita, cum dixisset cum caelo et terra deum fecisse omne uiride agri, antequam esset super terram, et omne fenum agri, antequam exortum est, addidit: nondum enim pluerat deus super terram, nec erat homo, qui ope
Abbreviated transcription (Latin):
exortum: anideo die testio ds̃ fecit ista quia non dum
erat homo quioperando terram facer& ea quasi
uero tammulta ligna & tammulta genera herbarum
non sine ulla opera hominum nascuntur exterra:an
obhoc utrumque positum est. & quia nondum pluerat
supterram & quia nondum erat homo qui operare¬
tur terram : ubi enim opera humana non sunt. per
pluuiam non nascuntur: nisi humana opera accedat
deo nunc utrumq adiutorium necessarium est ut cun¬
ta nascantur: tunc autem utrumq defuit. Ideo fecn
haec ds̃ potentia uerbi sui sine pluuiasine opere huma¬
no: nam &iam nuncipse facit: sediam per pluuiam
& per hominum manus quamuis. neque qui plantat sn
aliquid neque quirigat sed qui incrementum datdĩ
Quid est ergo quod adiungit. fonsautem ascendebat
d& erra & irrigabat omnem faciem terrae s ille
quippe fonstanta largita temanans sicut nilus a egrpto

Expanded text:
exortum. an ideo die tertio deus fecit ista, quia nondum exortum. an ideo die tertio deus fecit ista, quia nondum erat homo, qui operando terram faceret ea? quasi uero tam multa ligna et tam multa genera herbarum non sine ulla opera hominum nascuntur ex terra. An ob hoc utrumque positum est, et quia nondum pluerat super terram et quia nondum erat homo, qui operaretur terram? ubi enim opera humana non est, per  etiam per pluuiam non nascuntur, nisi opera humana accedat. ideo nunc utrumque adiutorium necessarium est, ut cuncta nascantur; tunc autem utrumque defuit. ideo fecit haec deus potentia uerbi sui sine pluuia et sine opere humano. nam etiam nunc ipse facit, sed iam per pluuiam et per hominum manus, quamuis neque qui plantat est aliquid neque qui rigat, sed qui incrementum dat, deus. Quid est ergo, quod adiungit: fons autem ascendebat de terra et inrigabat omnem faciem terrae? ille quippe fons tanta largitate manans sicut Nilus Aegypto
Abbreviated transcription (Latin):
terram & homo non erat qui operar &urterram quo perti¬
neat & quid uobis insinu& indagare difficile est tam quam
ideo antequam exortum est fecit dr̃ fenum agri quianon¬
dum pluerat suꝑterram: Sienim post pluuiam fenur
secisse pluuia magis exortum quam factum ab eouider&ur:
iuidenim quod post pluuam exoritur ab alio fit nin ab eo¬
dem do  curautem nonerat homo qui operar&ur terram :
non ne iam sexto die fecerat hominem. & septimo re¬
qui euerat abomnibus operibus suis: an hoc recapi¬
tulando commemorat. quoniam quando fecit dr̃
omne uiride agri & omne fenum nondum pluerat
super terram & non dumerat homo testio quippe
die fecit ista. hominem autem sexto : Sedundum
fecit ds̃ omne uiride atque omne fenum agri ante¬
quam ex ostum est super terram. non solum hama
nonerat qui operar&ur terram. sed nec ipsum fenũ
erat suꝑ terram quodutique antedicit factum quam

Expanded text:
terram, et homo non erat. qui operaretur terram, quo pertiterram, et homo non erat. qui operaretur terram, quo pertineat et quid nobis insinuet, indagare difficile est. tamquam ideo, antequam exortum est, fecit deus fenum agri, quia nondum pluerat super terram; si enim post pluuiam fenum fecisset, pluuia magis exortum quam factum ab eo uideretur. quid enim? quod post pluuiam exoritur, ab alio fit nisi ab eodem deo? cur autem non erat homo, qui operaretur terram? nonne iam sexto die fecerat hominem et septimo requieuerat ab omnibus operibus suis? an hoc recapitulando commemorat, quoniam, quando fecit deus omne uiride agri et omne fenum, nondum pluerat super terram, et nondum erat homo? tertio quippe die fecit ista, hominem autem sexto. sed cum fecit deus omne uiride atque omne fenum agri, antequam exortum est super terram, non solum homo non erat. qui operaretur terram, sed nec ipsum fenum erat super terram, quod utique ante dicit factum quam
Abbreviated transcription (Latin):
praebuit. non permoras temporum. sed propter ordinem
conditorum : postremo qui &i sui creatoris quainse requi¬
escit ab omnibus operibus suis notitiam repraesentans
inqua non hab& uesperam. benedici & sanctificiri obhocmi¬
ruit: unde ipsum septenarium numerum sancto spiritu
quodam modo dedicatum commendat scriptura: senouit
eccdesia: hic est ergo liber creaturae caeli&terrae: quia in.
principio fecit dr̃ caelum & terram secundum materiaequm¬
dam ut itadicam formabilitatem quae consequenter uerbo
cius formanda fuerat praecedens formationem suam non
tempore sed origine : Namutique cum formar&ur primũ
factus est dies : cum factur est dies fecitds̃ calum & terram
domne uiride agri. antequam ess& superterram: & omne
fenum agri antequam exorer&ur. sicut tractauimus uel
siquid liqui dius & congruentius uideri &dici poruit. aut
potuerit: Quod autem sequitur. Non enim pluerat ds̃ supet

Expanded text:
praebuit, non per moras temporum, sed propter ordinem praebuit, non per moras temporum, sed propter ordinem conditorum. postremo quietis sui creatoris, quia in se requiescit ab omnibus operibus suis. notitiam repraesentans, in qua non habet uesperam, benedici et sanctificari ob hoc meruit. unde ipsum septenarium numerum sancto spiritui quodammodo dedicatum commendat scriptura et nouit ecclesia. Hic est ergo liber creaturae caeli et terrae, quia in principio fecit deus caelum et terram secundum materiae quandam, ut ita dicam, formabilitatem, quae consequenter uerbo eius formanda fuerat, praecedens formationem suam non tempore, sed origine. nam utique cum formaretur, primum factus est dies; cum factus est dies, fecit deus caelum et terram et omne uiride agri, antequam esset super terram, et omne fenum agri, antequam exoreretur, sicut tractauimus uel si quid liquidius et congruentius uideri et dici potuit aut potuerit. Quod autem sequitur: non enim pluerat deus super
Abbreviated transcription (Latin):
inde postea quam haec uelut habitatio rerum con¬
dita est qua stodie luminaria & sidera creata sunt.
ut prius parsmundi superior rebi quae intra mundũ
mauentur ui sibilib ordina r&ur: quinto aquarũ
natura quiacaelo aeriq: coniungitur produxit ad
dĩ uerbum indigenas: suos. omnia scilic& natatilia &
uolatilia & haec potentialiter innumeris quiper con¬
gruos temporũ motus exererentur : Sexto terrestria
similiter animalia tamquam exultimo elemento
mundi ultima. nihilominus potentialiter . quorum nu¬
merus tempus posteaui sibiliter explicar&: hunc
omnem ordinem creaturae ordinate diesille cognouit.¬
& per hanc cognitionem sexies quod ammodo prae¬
sentatur tamquam sexdies ex hibuit cum sit unus dies
eaquae facta sunt increatore primitus & in ipsis ron¬
sequentes agnoscens nec in ipsis remanens : sed eorũ
&iam cognytionem posteriorem addĩ referens di¬
lectionem uesperã & mane & meridiem in omnibus

Expanded text:
inde, posteaquam haec uelut habitatio rerum coninde, posteaquam haec uelut habitatio rerum condita est, quarto die luminaria et sidera creata sunt, ut prius pars mundi superior rebus, quae intra mundum mouentur, uisibilibus ordinaretur. quinto aquarum natura, quia caelo aerique coniungitur, produxit ad dei uerbum indigenas suos, omnia scilicet natatilia et uolatilia; et haec potentialiter in numeris, qui per congruos temporum motus exererentur. sexto terrestria similiter animalia, tamquam ex ultimo elemento mundi ultima, nihilominus potentialiter, quorum numeros tempus postea uisibiliter explicaret. Hunc omnem ordinem creaturae ordinatae dies ille cognouit; et per hanc cognitionem sexies quodammodo praesentatus tamquam sex dies exhibuit, cum sit unus dies ea, quae facta sunt, in creatore primitus et in ipsis consequenter agnoscens nec in ipsis remanens, sed eorum etiam posteriorem cognitionem ad dei referens dilectionem, uesperam et mane et meridiem in omnibus
Abbreviated transcription (Latin):
nec instituta est nisi ab illo utique sum modõ & uero
ix quo sunt omnia : quae siue caeli & terrae nomine
sgnificata sit quae in principio feciidr̃ anteunũ
illum diem quem condidit: propterea iamsic appel¬
ata quia inde factaesunt caelum & terra siue nomine
terraȩ in uisibilis & in compositae atque abrsn tenebro¬
sae : iamin primo libro tractatum est: In his ueroque
iam ex informitate formata sunt euidentius que ap¬
pellantur creata uel facta uel condita primum fac¬
tus estdies: opostebat enim ut primatum creatura e
optiner& illa natura quae creaturam percreatorẽ
non creatorem ꝑcreaturam poss& agnoscere : Secun¬
do firmamentum unde corporeus. incipit mundur:
tertio species maris & terrae atque interra potentiali¬
ter utita dicam natura herbarum ađque lignorum
Sicenim terra ad dĩ uerbum ea produxit antequam
exosta essent. accipiens omnes numeroseorum quos
per tempora exerer& secundum suum genus de¬

Expanded text:
nec instituta est nisi ab illo utique summo deo et uero, nec instituta est nisi ab illo utique summo deo et uero, ex quo sunt omnia. quae siue caeli et terrae nomine significata sit, quae in principio fecit deus ante unum illum diem, quem condidit, propterea iam sic appellata, quia inde facta sunt caelum et terra, siue nomine terrae inuisibilis et inconpositae atque abyssi tenebrosae, iam in primo libro tractatum est. In his uero, quae iam ex informitate formata sunt euidentiusque appellantur creata uel facta uel condita, primum factus est dies; oportebat enim, ut primatum creaturae obtineret illa natura, quae creaturam per creatorem, non creatorem per creaturam posset agnoscere. secundo firmamentum, unde corporeus incipit mundus. tertio species maris et terrae, atque in terra potentialiter, ut ita dicam, natura herbarum atque lignorum. sic enim terra ad dei uerbum ea produxit, antequam exorta essent, accipiens omnes numeros eorum, quos per tempora exereret secundum suum genus. de
Abbreviated transcription (Latin):
tempus acreatura coepit. quasi tempus creatura ñ. sit :
cum sit creaturae motus ex alio in aliud. consequentib
rebus secundum ordinationem amministrantis dĩ
cuncta quaecreauit: qua propter cum primam con¬
ditionem creaturarum cogitamus aquib: operibus
suis ds̃ indie septimo requieuit: nec illos dies sicut
istos solares. nec ipsam operationem ita cogitare cde¬
bemus quem ad modum nunc aliquid dr̃ operatur
intempore. sed quem ad modũ operatus est: unde in¬
ciperent tempora: quem ad modũ operatus est omnia.
simul praestans eis &iam ordinem non interuallis tem¬
porum sed conexione causarum. ut ea quaesimul fac¬
ia sunt senario quoq: illius diei numero praesentato
ꝑficerentur : Nonitaque temporali sed causali ordi¬
ne prius facta est informis formabilis que materier
& spiritalis & corporalis dequafier& quod faciendũ
ess& cum & ipsa prius quam instituta est non fuirsa

Expanded text:
tempus a creatura coepit, quasi tempus creatura non sit, tempus a creatura coepit, quasi tempus creatura non sit, cum sit creaturae motus ex alio in aliud consequentibus rebus secundum ordinationem administrantis dei cuncta quae creauit. quapropter cum primam conditionem creaturarum cogitamus, a quibus operibus suis deus in die septimo requieuit, nec illos dies sicut istos solares nec ipsam operationem ita cogitare debemus, quemadmodum nunc aliquid deus operatur in tempore, sed quemadmodum operatus est, unde inciperent tempora, quemadmodum operatus est omnia simul, praestans eis etiam ordinem non interuallis temporum, sed conexione causarum, ut ea, quae simul facta sunt, senario quoque illius diei numero praesentato perficerentur. Non itaque temporali, sed causali ordine prius facta est informis formabilisque materies, et spiritalis et corporalis, de qua fieret, quod faciendum esset, cum et ipsa, priusquam instituta est, non fuisset;
Abbreviated transcription (Latin):
bus condius requieuit: non solum tunc plantauit para¬
disum. sed eliam nunc omnia quaenascuntur: qui senim
alius &iam nunc ista creat : nisiquiusque nunc operatur.
sed creat haec modo ex his quae iam sunt: tunc autem ab
illo cumomninonulla essent creatasunt. cum factus est
diesille qui&liam ipse omnino noncreat spiritalis uideli¬
c& atque intellec tualis creatura: factaeitaque creaturae
motibus coeperunt currere tempora: unde ante creaturã
frustra temportrquiruntur: quasi possint inueniri an
te temporã: motus enim sinullus ess& uel spiritalis
uel corporalis creaturae quoꝑ praesens pra&eritis
futura succederent : nullum essal tempus omnino: mo¬
ueri autem creatura non utique poss& : si non ess& po¬
nusergo tempus acreatura. quam creatura coepitatem¬
pore: utrumque autem ex dõ: ex ipso enim & peripsũ
& inipso sunt omnia: nec sic accipiatur quod dictum ẽ

Expanded text:
bus conditis requieuit, non solum tunc plantauit parabus conditis requieuit, non solum tunc plantauit paradisum, sed etiam nunc omnia, quae nascuntur. quis enim alius etiam nunc ista creat, nisi qui usque nunc operatur? sed creat haec modo ex his, quae iam sunt; tunc autem ab illo, cum omnino nulla essent, creata sunt, cum factus et dies ille, qui etiam ipse omnino non erat, spiritalis uidelicet atque intellectualis creatura. Factae itaque creaturae motibus coeperunt currere tempora: unde ante creaturam frustra tempora requiruntur, quasi possint inueniri ante tempora tempora. motus enim si nullus esset uel spiritalis uel corporalis creaturae, quo per praesens praeteritis futura succederent, nullum esset tempus omnino. moueri autem creatura non utique posset, si non esset. potius ergo tempus a creatura quam creatura coepit a tempore, utrumque autem ex deo; ex ipso enim et per ipsum et in ipso sunt omnia. nec sic accipiatur quod dictum est:
Abbreviated transcription (Latin):
ompliur.: Nobis autem secundum rerum conditarum am¬
ministrationem iam per ordines temporum secundũ
quam dr iam illis rebus senariam perfectionem consun¬
matis usque modo operatur : caus aliter ergo tuncdie¬
tum est produxiss& errã herbã & lignum id est prodi¬
cendi accepisse uistutem: in eaquippe iam tamquam in
radicib ut ita dixerim temporũ facta erant quaeper
tempora futura erant: Nam utique postea plantauit
ds̃ paradisum iuxta orientem : & eiecitibi d&erra om¬
ne lignum speciosum ad aspectum & bonum ad escam
ectamen dicendum est eum tunc aliquid addidisse crea¬
turae quod ante non fecerat quoduel utilli perfectioni
quaomniabona ualde sextodie consum mauit poste¬
s& addendum: sed quia iam omnes naturae fruticum
atque lignorum inprima conditione factȩ fuerant aqua
conditione ds̃ requieuit: mouens. deinde amministrans¬
que ꝑ tempora lescursus illa ipsa quae condidit. & aqui¬

Expanded text:
amplius: nobis autem secundum rerum antea conditarum adamplius: nobis autem secundum rerum antea conditarum administrationem, jam per ordines temporum, secundum quam Deus jam illis rebus per senariam perfectionem consummatis, usque modo operatur. 11. Causaliter ergo tunc dictum est produxisse terram herbam et lignum, id est producendi accepisse virtutem. In ea quippe jam tanquam in radicibus, ut ita dixerim, temporum facta erant, quae per tempora futura erant. Nam utique postea plantavit Deus paradisum juxta orientem, et ejecit ibi de terra omne lignum speciosum ad aspectum, et bonum ad escam : nec tamen dicendum est, eum aliquid tunc addidisse creaturae, quod ante non fecerat, quod uelut illi perfectioni, qua omnia bona ualde sexto die consummauit post esset addendum; sed quia iam omnes naturae fructicum atque lignorum in prima conditione factae fuerant, a qua conditione deus requieuit, mouens deinde administransque per temporales cursus illa ipsa, quae condidit et a qui
Abbreviated transcription (Latin):
one illius diei . & produxit terra iam ut hoc fier& &iam in
ipsa creatura quae condita est: Quomodo ergo antequam
ess& superterram & antequam exortrentur : quasi aliud eir
fuerit fieri cum caelo & terra quando factus est dies ille inusi¬
tatus atq in cognitus nobis quem primum dr̃ fecit : Aliud
autem exoriri super terram: quod non fit nisi per hos dier
quos circuitus solis facit pertem porum moras suo cui que
generi ac commodatar : quodsiita est diesq ille soci&as atq:
unitas super caelestium angelorum atq uirtutum est :
proculdubio longe aliter nota est angelis creatura dei. ali¬
ternobis excepto quod eam inuerbodi nouerunt. perquod
facta sunt omnia : &iam inseipsa dico longe aliter notam eis
ssequam nobis : illis &iam primordi aliter ut ita dicam uel
originaliter sicut eam dr̃ primitus condidit : & posteam con¬
ditionem a suis operibus requieuit non condendo aliquid

Expanded text:
one illius diei, et produxit terra. iam, ut hoc fieret etiam in one illius diei, et produxit terra. iam, ut hoc fieret etiam in ipsa creatura, quae condita est. Quomodo ergo, antequam essent super terram et antequam exorerentufuerit fieri cum coelo et terra, quando factus est dies ille inusitatus atque incognitus nobis, quem primum Deus fecit; aliud autem exoriri super terram, quod non fit nisi per hos dies, quos circuitus solis facit per temporum moras suo cuique generi accommodatas? Quod si ita est, diesque ille societas atque unitas super coelestium Angelorum atque Virtutum est; procul dubio longe aliter nota est Angelis creatura Dei, aliter nobis: excepto quod eam in Verbo Dei noverunt, per quod facta sunt omnia; etiam in seipsa dico longe aliter notam eis esse quam nobis. Illis enim primordialiter, ut ita dicam, vel originaliter, sicut eam Deus primitus condidit, et post eam conditionem a suis operibus requievit, non condendo aliquid
Abbreviated transcription (Latin):
riuidemus suo cuique generidistributas : num ergo
seminatunc facta sunt cum factus est dies : & in ipsiserat
omne uiride agri : & omne faenum. nondum ea speciae
qua sunt suꝑterram iam ex orta: sed eaui qua sunt in
rationib seminum: semina ergo primum terrar
produxit: sed non ita scriptura loquebatur cum dicer&
&produxit terra herbam pabuli uelherbam faeniseminans
semen secundum genus. & secundum similitudinem & lignum
fructuo sum faciens fructum. cuius semen suum inse secundũ
genus super terram : His enim uerbis magis appar& semina
esse orta ex herbis & lignis: non ait autem illa exseminibur sed
exterra. praesertim qui a & ipsa uerbadĩ sic se habent: Nonenim
ait germinent semina in terra herbam faeni &lignum fruc¬
tuosum sed ait. germin& terra herbam faeni seminans semen:
ut semen exherba non herbam insinuaret exsemine o sic est
factum. & produxit terra. id est prius sic est factum in cogniti¬

Expanded text:
ri uidemus suo cuique generi distributas? num ergo ri uidemus suo cuique generi distributas? num ergo semina tunc facta sunt, cum factus est dies, et in ipsis erat omne uiride agri et omne fenum nondum ea specie, qua sunt super terram iam exorta, sed ea ui, qua sunt in rationibus seminum? semina ergo primum terra produxit? sed non ita scriptura loquebatur, cum diceret: et produxit terra herbam pabuli, uel herbam feni, seminans semen secundam genus et secundum similitudinem, et lignum fructuosum faciens fructum, cuius semen suum in\' se secundum genus super terram. his enim uerbis magis adparet semina esse orta ex herbis et lignis, non autem illa ex seminibus, sed ex terra, praesertim quia et ipsa uerba dei sic se habent. non enim ait: germinent semina in terra herbam feni et lignum fructuosum, sed ait: germinet terra herbam feni seminans semen, ut semen ex herba, non herbam insinuaret ex semine. et sic est factum. et produxit terra, id est: prius sic est factum in cogniti