comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
relaret᷑ enim potiꝰ pelicẽ. non face̾t
matrẽ. Nunc gͥ ꝓpt̾ ea sic ꝓpagan¬
di uoluntas pia fuit: quia concũ¬
bendi uoluntas libidinosa ñ fuit.
Illud sane defendi non potest. si
abraham sicut faustus obiecit. mi¬
nime credens dõ. qui sibi de saraꝓ
luit. S aꝑtissime falsum ẽ. Nondũ
hoc ꝓmiserat ds. Recenseant scrip¬
turȩ illius suꝑiora qui uolunt. in¬
uenient semini abraham iã fuisse
ꝓmissam terrã. ⁊ innumerabił mul-¬
atudinis ab undantiã. nondũ tamen
fuisse patefactum. quomͦ illiꝰ seminis
ẽet futura ꝓpagatio: utrũ excarne
abrahȩ side se ipse generaret. an ex
uoluntate si aliquẽ forte adoptaret.
Deinde side carne ipsius utrũ ersar¬
ra an ex alia: ꝓrsus nondũ manifesta¬
tum fuit. legant inquã qͥuolunt:
⁊ inueniant faustum aut falli impru¬
dent̃. aut fallere impudent̃. Itaq abͣ¬
ham cum sibi uideret non nasci filios.

Expanded text:
zelaret enim potius pellicem, non faceret zelaret enim potius pellicem, non faceret matrem: nunc vero propterea sic propagandi voluntas pia fuit, quia concubendi uoluntas libidinosa non fuit. Illud sane defendi non potest, si Abraham, sicut Faustus obiecit, minime credens deo, qui sibi iam proleluit. sed apertissime falsum est; nondum hoc promiserat deus. recenseant scripturae illius superiora, qui uolunt, inuenient semini Abraham iam fuisse promissam terram et innumerabilis multitudinis abundantiam. nondum tamen fuisse patefactum, quomodo illius seminis esset futura propagatio, utrum ex carne Abrahvoluntate, si aliquem forte adoptaret: deinde si de carne ipsius, utrum ex Sara, an ex alia prorsus, nondum manifestatum fuit. Legant, inquam, qui volunt, et invenient Faustum aut falli imprudenter, aut fallere impudenter. Itaque Abraham, cum sibi videret non nasci filios,
Abbreviated transcription (Latin):
dem animo ⁊ intentione uituꝑan¬
di. s tamen nolens ⁊ nesciens utrũq¬
collaudat. Neq enĩ conscientiam
suam flagitio conuigis miseuit. qͦ
ille suam libidinẽ turpi ⁊ illicita uo¬
luptate satiaret: s etiam illa natu¬
rali ordine filios uolens. seq sterilẽ
sciens. ancillaris uteri fecunditatẽ:
in usũ iuris sui potestate licita uen¬
dicauit. non cedens concupiscenti¬
uiro. s iubens obedienti. Neq hoc
inordinata suꝑbia. Quis enĩ neseit
uxorẽ marito tanꝙͣ dño debere ser¬
iuire. S quod ad membra corꝑis
cum in ceteris actib ad humanã pacẽ
ꝑtinentib. mulier uiro debeat ser¬
uitutẽ: huiꝰ uniꝰ rei qua sexus utͥusq
carnali sorte discernit᷑. ⁊ carnali com¬
non poterat. de ancilla habere uolu¬
it: ex eo tamen semine exquo ⁊ de
se. si posset habere debebat. Nũquã
faceret hoc mulier. si in corꝑe iuri
carnali concupiscentia teneretur:

Expanded text:
idem animo et intentione uituperanidem animo et intentione uituperandi, sed tamen nesciens et nolens utrumqcollaudat. Neque enim conscientiam suam flagitio conjugis miscuit, quo ille suam libidinem turpi et illicita voluptate satiaret: sed etiam illa naturali ordine filios volens, seque sterilem sciens, ancillaris uteri fecunditatem in usum juris sui potestate licita vindicavit; non cedens viro concupiscentis, sed jubens obedienti . Neque hoc inordinata superbia: quis enim nescit uxorem marito tanquam domino debere servire? Sed quod ad membra corporis cum in caeteris actibus ad humanam pacem pertinentibus, mulier viro debeat servitutem, hujus unius rei, qua sexus utriusque carnali sorte discernitur, et carnali comnon poterat, de ancilla habere voluit: ex eo tamen semine, ex quo et de se, si posset, habere debebat. Nunquam hoc faceret mulier, si in corpore viri carnali concupiscentia teneretur;
Abbreviated transcription (Latin):
do naturali ordini consulens. non
ut satiande libidim seruiat᷑. sed
ut saluti generis ꝓspiciat᷑. ad ꝓlẽ
tantũm᷑ ꝓpagandam. mortalis car¬
nis delectationẽ dominaturatiõis
in concubitum relaxari sinit: sic e con¬
trario ꝑuersa lex manicheorũ. ne qd̾s
eorũ quẽ ligatum in om̃ib seminib
plangunt. inconceptu feminȩ artius
colliget᷑. plem ante omĩa deuitari a
concũbentib iubet: ut d̃s eoꝵ turpi
lapsu potiꝰ effundat᷑. quam crudeli ne¬
xu uintiat᷑. Nongͥ abraham ꝓlis ha¬
bende. insana cupiditate flagrabat.
s manicheus ꝓ prolis deuitande in¬
sana uanitate delirabat. Pinde illȩ
naturȩ ordinẽ seruans. nicħ huma¬
no concubitu agebat n ut homo nas
ceret᷑: iste ꝑuersitatẽ fabulȩ obser¬
uans. nichil in quolibet concubitu
timebat. nͥ ne ds̃ captiuaret᷑. Ubi aũt
faustꝰ in facto habrahȩ uelut consei¬
entiam culpat uxoris: ibi uͦ malo qͥ¬

Expanded text:
do naturdo naturut satiandae libidini serviatur, sed ut saluti generis prospiciatur, ad prolem tantummodo propagandam, mortalis carnis delectationem dominatu rationis in concubitum relaxari sinit: sic e contrario perversa lex Manichaeorum, ne deus eorum, quem ligatum in omnibus seminibus plangunt, in conceptu feminae arctius colligetur, prolem ante omnia devitari a concumbentibus jubet, ut deus eorum turpi lapsu potius effundatur, quam crudeli nexu vinciatur. Non igitur Abraham prolis habendae insana cupiditate flagrabat, sed Manichaeus prolis devitandae insana vanitate delirabat. Proinde ille naturae ordinem servans, nihil humano concubitu agebat, ceretur; iste peruersitatem fabulae obseruans nihil in quolibet concubitu timebat, nisi ne deus captiuaretur. Ubi autem Faustus in facto Abrahae uelut conscientiam culpat uxoris, ibi uero malo qu
Abbreviated transcription (Latin):
dens confessionis ⁊ penitentiȩ negli¬
gat medicinã. qua correctꝰ emergat.
nel peiore morte cordis. contra illam
ȩternã ꝓuidentiȩ legẽ blasphemũ
eis patrociniũ defensionis adhibeat.
atq ita diem fungat᷑ extremũ: ñ
iam em̃datione s dampnatione di¬
gnũ. lex irreprehensibilis censet
eterna. Ergo lege consulta. quȩ or¬
dinem naturalem conseruari uib&
ꝑturbari uetat: uideamꝰ quid pec¬
cauerit. idẽ. quid contra istã legẽ
fecerit pater abraham. in his quȩ
uelut magna crimina faustꝰ obiecit.
Habende in qͥt ꝓlis insana flagrans
cupidine. ⁊ dõ qui id iam sibi de sa¬
ra comuge ꝓmiserat minime cre¬
dens: cum pelice uolutatus sit. Insa¬
na uͦ iste faustꝰ criminandi cupidi¬
tate cecatꝰ: ⁊ heresis suȩ nephas ꝓ¬
didit. ⁊ abrahȩ concubitũ nesciens
erransq laudauit. Sicut enĩ lex
illa ȩterna id÷ uoluntas di. creatu¬
rarũ om̃iũ conditoris conseruan¬

Expanded text:
dens confessionis et t paenitentiae negledens confessionis et t paenitentiae neglegat medicinam, qua correctus emergat, uel peiore morte cordis contra illam aeternam prouidentiae legem blasphemum eis patrocinium defensionis adhibeat atque ita diem fungatur extremum, non iam emendatione, sed damnatione dignum lex illa inreprehensibilis censet. Aeterna ergo lege consulta, quae ordinem naturalem conseruari iubet, perturbari uetat, uideamus quid peccauerit, id est, quid contra istam legem fecerit pater Abraham in his, quae uelut magna crimina Faustus obiecit. habendae, inquit, prolis insana flagrans cupidine et deo, qui id iam sibi de Sara coniuge promiserat, minime credens, cum pelice uolutatus sit. insana uero iste.Faustus criminandi cupiditate caecatus et haeresis suae nefas prodidit et Abrahae concubitum nesciens erransque laudauit. sicut enim lex illa -aeterna, id est uoluntas dei creaturarum omnium conditoris conseruan
Abbreviated transcription (Latin):
possit. Rursus anglica sublimis na¬
tura ñ peccat: quia ita particeps
ẽ. legis ȩternȩ. ut solus eam delectet
ds. cuiꝰ uoluntati sine ullo exꝑĩto
temptationis obtemperat. Homo
aut cuiꝰ ꝓpt̾ peccatũ temptatio ẽ.
uita suꝑ terrã. subdat sibi quod
habet cõmune cũ bestiis. subdat
dõ quod habet cõmune cũ angłis:
donec iusticia immortalitate ꝑfec¬
ta atq ꝑcepta. ab istis exaltetur. il¬
lis equet᷑. Mortales aut̃ delecta¬
tiones usq ad reparandã seu custo¬
diendam istã mortalẽ salutẽ. siuȩ
uniꝰ cuiꝰq hominis siue ipsius hu¬
mani generis: uel excitande uel
relaxande sunt. Ultra si ꝓlapse fu¬
erint. ⁊ contra temꝑantie rationẽ
hominẽ non se regentẽ arripue¬
rint: libidines erunt ꝓfecto illicite
ac turpes ⁊ digne dolorib emendari.
Quodsi etiam ꝑturbatũ rectorem in
tantam uoraginẽ ꝑditȩ consuetudi¬
nis mergant. ut uel multas foreere¬

Expanded text:
possit. rursus angelica sublimis napossit. rursus angelica sublimis natura non peccat, quia ita particeps est legis aeternae, ut solus eam delectet deus, cuius uoluntati sine ullo experimento temptationis obtemperat. homo autem, cuius propter peccatum temptatio est uita super terram, subdat sibi, quod habet commune cum bestiis, subdat deo, quod habet commune cum angelis, donec iustitia et inmortalitate perfecta atque percepta ab istis exaltetur, illis aequetur. Mortales autem delectationes usque ad reparandam seu custodiendam istam mortalem salutem siue uniuscuiusque hominis siue ipsius humani generis uel excitandae uel relaxandae sunt: ultra si prolapsae fuerint et contra temperantiae rationem hominem non se regentem abripuerint libidines, erunt profecto inlicitae ac turpes et dignae doloribus emendari. quodsi etiam perturbatum rectorem in tantam uoraginem perditae consuetudinis mergant. ut uel inultas fore cre
Abbreviated transcription (Latin):
at gͦ qui delectationẽ peccati rela¬
uat: potiꝰ qm refrenat. Est aũt illi¬
aitum quod lex illa ꝓhibet: qua na-¬
turalis ordo seruatur. Utrum sit
aliqua rationalis creatura quam ni¬
cħ possit illicitũ delectare: magna
questio ẽ. Quod si est. non in eoge¬
sere factus est. homo. nec illa nataͣ
angłica. quȩ inueritate ñ stetit.
s in eogenere ista rationalia fita
sunt. ut meẽt eis possibilitas refrenan¬
di delectationẽ ab illicito: quã non
refrenando peccauerunt. Magna ẽ
itaq ⁊ humana creatura. quando¬
quide ꝑ eam possibilitatẽ instaurat᷑:
ꝑquã si uoluisset nec cecidisset. Ma-¬
gnus gͦ dñs ⁊ laudabilis ualde: qui
condidit eam. Condidit enĩ ⁊ inferi-¬
ores quȩ non posst̃ peccare: condi-¬
dit ⁊ meliores quȩ nolunt peccare.
Bestialis enĩ natura non peccat. qͥa
nicb facit contra ȩternã leg̃e: cui
sic subdita ẽ. ut eiꝰ particeps ẽe. ñ

Expanded text:
cat ergo, qui delectationem inliciti relacat ergo, qui delectationem inliciti relaxat potius quam refrenat. est autem inlicitum, quod lex illa prohibet, qua naturalis ordo seruatur. utrum autem sit aliqua rationalis creatura, quam nihil possit inlicitum delectare, magna quaestio est. quodsi est, non in eo genere factus est homo nec illa natura angelica, quae in ueritate non stetit, sed in eo genere ista rationalia facta sunt, ut inesset eis possibilitas frenandi delectationem ab inlicito, quam non frenando peccauerunt. magna est itaque et humana creatura, quandoquidem per eam possibilitatem instauratur, per quam si uoluisset, nec cecidisset. magnus ergo dominus et laudabilis ualde, qui condidit eam. condidit enim et inferiores, quae non possunt peccare; condidit et meliores, quae nolunt peccare. bestialis enim natura non peccat, quia nihil facit contra aeternam legem, cui sic subdita est, ut eius particeps esse non
Abbreviated transcription (Latin):
templantur iubet. Cuiꝰ eterno imꝑio
iberalit᷑: quia suauit̃ seruiunt. Nos
iꝰ quoꝵ corpꝰ mortuũ ẽ. ꝓpt̾ peccatum.
antequã uiuificet ds̃ ⁊ mortalia corpo¬
ra nr̃a ꝑmhabitantẽ spm̃ eiꝰ in nobis.
ꝓmodulo infirmitatis nr̃ȩ. scđ̃m ȩter-¬
nam legem qua naturalis ordo serua¬
tur iuste uiuimꝰ. siuiuamꝰ ex fide ñ
sicta quȩ ꝑdilectionẽ oꝑat᷑. haben¬
tes inconscientia bona spem repositã
in cęlis immortalitatis ⁊ incorruptioĩs.
ripsuis ꝑficiendȩ iusticiȩ usq ad qͦn¬
dam meffabilit̾ suauissim̾a saturita¬
tẽ: quã in ista peregrinatione opor¬
tet esuriri ac sitrri. quã dui ꝑfidem
ambulamꝰ. non ꝑspeciem. Qua ꝓpter
hominis actio seruiens fidei seruienti
do. refrenat om̃s mortales delectati¬
ones : et eas cohercet ad naturalem
modũ. meliora inferiorib ordinata
dilectione p̃ponens. Si eni nichil de¬
lectaret illicitũ: nemo peccaret. Pec¬

Expanded text:
templantur, iubet, cuius aeterno imperio templantur, iubet, cuius aeterno imperio liberaliter, quia suauiter, seruiunt; nos uero, quorum corpus mortuum est propter peccatum, antequam uiuificet deus et mortalia corpora nostra per inhabitantem spiritum eius in nobis pro modulo infirmitatis nostrae secundum aeternam legem, qua naturalis ordo seruatur, iuste uiuimus, si uiuamus ex fide non ficta, quae per dilectionem operatur, habentes in conscientia bona spem repositam in caelis inmortalitatis et incorruptionis et ipsius perficiendae iustitiae usque ad quandam ineffabiliter suauissimam saturitatem, quam in ista peregrinatione oportet esuriri ac sitiri, quamdiu per fidem ambulamus, non per speciem. Quapropter hominis actio seruiens fidei seruienti deo refrenat omnes mortales delectationes et eas cohercet ad naturalem modum meliora inferioribus ordinata dilectione praeponens. si enim nihil delectaret inlicitum, nemo peccaret. pec
Abbreviated transcription (Latin):
in est ratio: quȩ pecori ñ in est. Pinde
sicut anima corpori. ita ipsius ammȩ
ratio ceteris eiꝰ partib quas habent
⁊ bestiȩ. naturȩ lege p̃ponit᷑. Inq ipsa
ratione quȩ partim contẽplatiua ẽ
partun actiua: ꝓculdubio contem¬
platiua p̃cellit. In hac enĩ ⁊ imago
di ẽ: quȩ ꝑfidem ad speciem reforma¬
tur. Actio itaq rationabilis. contẽ¬
plationi rationabili debet obedire.
siue ꝑfidem oꝑanti. sicutiẽ. quan¬
diu ꝑegrinamur a dño. siue ꝑ spe¬
ciem. quod erit cum similes eieri¬
mus qm̃ uidebimꝰ eum sicuti ẽ. effe¬
cti etiam in sp̃ali corꝑe ex gr̃a euis
equales angłis eiꝰ. recepta stola pͥ¬
ma immortalitatis ⁊ incorruptio¬
nis. qua induetur hoc mortale:
meor ruptibile nr̃m. ut absorbeat᷑
nos muictoria. iusticia ꝑfecta ꝑ grãm:
quia ⁊ sci ac sublimes angłi. habent cõ¬
cemplationẽ ⁊ actionem suam. Id enim
sibi agendũ imꝑant: quod ille quẽ con¬

Expanded text:
inest ratio, quae pecori non inest. proinde inest ratio, quae pecori non inest. proinde sicut anima corpori, ita ipsius animae ratio ceteris eius partibus, quas habent et bestiae, naturae lege praeponitur; inque ipsa ratione, quae partim contemplatiua est, partim actiua, procul dubio contemplatio praecellit. in hac enim et imago dei est, qua per fidem ad speciem reformamur. actio itaque rationalis contemplationi rationali debet oboedire siue per fidem operanti, sicuti est, quamdiu peregrinamur a domino, siue per speciem, quod erit, cum similes ei erimus, quoniam uidebimus eum, sicuti est, effecti etiam in spiritali corpore ex gratia eius aequales angelis eius recepta stola prima inmortalitatis et incorruptionis, qua induetur hoc mortale et corruptibile nostrum, ut absorbeatur mors in uictoria iustitia perfecta per gratiam, quia et sancti ac sublimes angeli habent contemplationem et actionem suam; id enim sibi agendum inperant, quod ille, quem con
Abbreviated transcription (Latin):
q infactis sc̃oꝵ elucent docum̃ta
iusticiȩ: nulliꝰ uel imꝑitoꝵ dubitas
debuisse conscribi. De illis gͦ potest
ẽẽ questio. quȩ uel manit̾ scͥpta ui-¬
deri possunt. si nec recte facta ap¬
parent nec peccata sunt. uł etiã
ꝑnitiose si peccata ẽẽ conuinc un-¬
tur. nec ualent ad imittationem:
siue in ipsis libris reprehensa non sint.
⁊ ido putari etiam possint non ẽe pecca¬
ta. siue illic quoq reprehensa sint.s
sub facili spe uenie cõmittant᷑. qͥuia
⁊ in scĩs inuenta sunt. Ergo peccatũ
est. factum. uel dictum. uł concupitũ
aliquid contra ȩternã legem. Lex uͦ
ȩterna ẽ. ratio diuina uel uoluntas
dĩ: ordinẽ naturalem conseruariui¬
bens ꝑturbari uetans. Quisnã gͥ sit
in homine naturalis ordo: querendã
ẽ. Constat enĩ homo ex anima ⁊ cor¬
pore: s hoc ⁊ pecus. Nulli aũt̃ du¬
biũ ẽ: animã corꝑi naturali ordine
preponendã. Uerũ animȩ hominis

Expanded text:
que in factis sanctorum elucent documenta que in factis sanctorum elucent documenta iustitiae, nullus uel inperitorum dubitat debuisse conscribi. de illis ergo potest esse quaestio, quae uel inaniter scripta uideri possunt, si nec recte facta adparent nec peccata sunt, uel etiam perniciose, si peccata esse conuincuntur, ne ualeant ad imitationem, siue in ipsis libris reprehensa non sint et ideo putari etiam possint non esse peccata, siue illic quoque reprehensa sint, sed sub facili spe ueniae committantur, quia et in sanctis inuenta sunt. Ergo peccatum est factum uel dictum uel concupitum aliquid contra aeternam legem. lex uero aeterna est ratio diuina uel uoluntas dei ordinem naturalem conseruari iubens, perturbari uetans. quisnam igitur sit in homine naturalis ordo, quaerendum est. constat enim homo ex anima et corpore, sed hoc et pecus. nulli autem dubium est animam corpori naturali ordine praeponendam. uerum animae hominis
Abbreviated transcription (Latin):
longe indiuerso genere uirtutibus
seu uitiis. sapientia uel inspientia ua¬
let. Qua ꝓpt̾ ne inqueq laudanda
uł uituperanda. accusanda uelde-¬
fendenda. coercenda uł relaxanda.
dampnanda uel absoluenda. appe¬
tenda uł uitanda. temere irruamꝰ.
in omĩb quib peccata seu recte fa¬
cta uersantur. pͥꝰ quid sit peccatũ
considerare debemꝰ. tunc denide
inspicere facta scõꝵ libris conscͥpta
diuinis: ut si qua ⁊ ipsoꝵ peccata
inuenerimꝰ. obquã utilitatẽ sint
etiam ipsa condita. litteris memorie¬
q mandata. diligenti quantũ pos¬
sumꝰ ratione uideamꝰ. Quȩ autẽ
repꝑimꝰ stultis seu malitiosis uide¬
ri peccata ẽẽ quȩ ñ sunt. nec tam̃
meis eminent aliqua exemplauir¬
tutũ: hȩc quoq intueam᷑ quã ob
causã illis inserta sint litteris. qͥs
ad utilitatẽ uitȩ p̃sentis regende.
⁊ future adipiscende conditas sa-¬
lubrit̾ credimꝰ. Porro aut̃ quecun¬

Expanded text:
longe in diuerso genere uirtutibus longe in diuerso genere uirtutibus seu uitiis sapientia uel insipientia ualet. Quapropter ne in quaeque laudanda uel uituperanda. accusanda uel defendenda, cohercenda uel relaxanda, damnanda uel absoluenda, adpetenda uel uitanda temere inruamus, in quibus omnibus peccata seu recte facta uersantur, prius quid sit peccatum considerare debemus, tunc deinde inspicere facta sanctorum libris conscripta diuinis, ut si qua et ipsorum peccata inuenerimus, ob quam utilitatem sint etiam ipsa condita litteris memoriaeque mandata diligenti, quantum possumus, ratione uideamus. quae autem reppererimus stultis seu maliuolis uideri peccata esse, quae non sunt, nec tamen in eis eminent aliqua exempla uirtutum, haec quoque intueamur, quam ob causam illis inserta sint litteris, quas ad utilitatem uitae praesentis regendae et futurae adipiscendae conditas salubriter credimus. porro autem quaecum
Abbreviated transcription (Latin):
culpant eum qui gemmata littera
dixit religione patrũ. Uñ ñ absur¬
de fortasse dicat᷑. in genere suo quan¬
tum distant schemata ⁊ metaplas¬
mi doctoꝵ a soloecismis ⁊ barbaris¬
mis imꝑitoꝵ : tantũ distare figura¬
ta facta ꝓpħarũ. alibidinosis pecca
rismo reprehensus. si de uirgilii
metaplasmo se uellet defendere
ferulis cederet᷑. ita quisqͥs cũ ancil¬
la suȩ conugis uolutatus abrahȩ
factum. quod de agar ꝓlem genu¬
erit in exemplũ defensionis assũp¬
serit: utmnã ñ plane ferulis s uel
fustib coercitus emendetur:. nͥe cũ
ceteris adulteris ȩt̾no supplicio pu¬
niatur. Minime quidẽ illȩ res: ĩstȩ
aũt magnȩ sunt. Nec ad hoc inde
ducta ẽ similitudo: ut scema sacra¬
mento. ⁊ soloecismꝰ adulterio coeq̃t᷑.
Uerũtamen ꝓ portione sui cuiusq
generis. quod in illis locutionum
qi io: ͥam uirtutib seu uitiis peritia
uel imꝑitia: hoc in istis morũ quanuis

Expanded text:
culpant eum, quia geminata 1 littera culpant eum, quia geminata 1 littera dixit: relligione patrum. unde non absurde fortasse dicatur in genere suo, quantum distant schemata et metaplasmi doctorum a soloecismis et barbarismis inperitorum, tantum distare figurata facta prophetarum a libidinosis peccatrismo reprehensus si de Uergili metaplasmo se uellet defendere. ferulis caederetur, ita quisquis cum ancilla suae coniugis uolutatus Abrahae factum, quod de Agar prolem genuerit, in exemplum defensionis adsumpserit, utinam non plane ferulis, sed uel fustibus coercitus emendetur, ne cum ceteris adulteris aeterno subplicio puniatur. minimae quidem illae res, istae autem magnae sunt, nec ad hoc inde ducta similitudo est. ut schema sacramento et soloecismus adulterio coaequetur . uerumtamen proportione sui cuiusque generis quod in illis locutionum quibusdam uirtutibus seu uitiis peritia uel inperitia, hoc in his morum quamuis
Abbreviated transcription (Latin):
Sic aut̃ isti in quibdam factis a qͦrũ
altitudine longe sunt rep̃hendt̃
tanquã libidinẽ ꝓpħarũ. sicut non¬
milli etiã sacrilegi paganoꝵ repre¬
hendunt tanquã stulticiam. uel
potiꝰ tanquã clementiam xp̃i. qͥa
tempore anni non congruo. poma
quesiuit in arbore: aut puerilis cuiꝰ¬
dam fatuitatis affectũ. quod inclma¬
to capite digito scribebat in t̾ra. ⁊
cũ hominib int̾rogantib respondis¬
set. rursus hoc facere cepit. Nichil
eñ sapiunt nec intelligunt. in ma¬
guis animis quascdã uirtutes uitiis
paruoꝵ animorũ ẽẽ simillimas: ñ¬
nulla specie s nulla equalitatis cõ¬
paratione. Similes aut̃ sunt qui in
magnis ista reprehendunt pueris
imꝑitis inscola. qui cũ ꝓ magno di¬
dicerint nomini mumeri singłaris.
uerbũ numeri singłaris ẽe reddendũ:
rep̃hendunt latinȩ linguȩ doctissi¬
mũ auctorẽ. qͥa dixit pars in frusta
secant. Debuit enĩ inquiunt dicere
secat. ⁊ quia norunt religionẽ dici:

Expanded text:
Sic autem isti in quibusdam factis, a quorum altitudine longe sunt, reprehendunt tamquam libidinem prophetarum, sicut nonnulli etiam sacrilegi paganorum reprehendunt tamquam stultitiam uel potius tamquam dementiam Christi, quia tempore anni non congruo poma quaesiuit in arbore, aut puerilis cuiusdam fatuitatis adfectum, quod inclinato capite digito scribebat in terra et, cum hominibus interrogantibus respondisset, rursus hoc facere coepit. nihil enim sapiunt nec intellegunt in magnis animis quasdam uirtutes uitiis paruorum animorum esse simillimas nonnulla specie, sed nulla aequitatis conparatione. similes autem sunt, qui in magnis ista reprehendunt, pueris inperitis in schola, qui cum pro magno didicerint nomini numeri singularis uerbum numeri singularis esse reddendum, reprehendunt latinae linguae doctissimum auctorem, quia dixit: pars in frusta secant. debuit enim, inquiunt, dicere: secat. et quia norunt religionem dici,
Abbreviated transcription (Latin):
s infernorũ : & om̃is lingua confite¬
dĩ patris. Regnauerunt gͦ hic patͥ
⁊ auferre ostenderet᷑. Non hic reg¬
nauert̃ apłi. ⁊ martyres: ut regnũ
celoꝵ desiderandũ potius panderet᷑.
lli reges bella gesserunt. ut tales qͦq
uictorias appareret dĩ uoluntate
prestari: isti non resistendo interfe¬
ctisunt. ut potiorẽ ẽẽ. docerent ui¬
ctoriam ꝓfide ueritatis occidi: qͣnꝙͣ
sicut ipse dñs dicit. a sanguine abel
iusti usq ad sanguinẽ zachariȩ. Et
iło postea quã cepit impleri. quod
sub figura salomonis qui latine int̾¬
ỹtatur pacificus de domino.xp̃o.
ipse ẽ enĩ pax nr̃a. in psalmo ꝓpħatũ¬

Expanded text:
et infernorum, et omnis lingua confiteet infernorum, et omnis lingua confitedei patris. regnauerunt hic ergo patet auferre ostenderetur, non hic regnauerunt apostoli et martyres, ut regnum caelorum desiderandum potius panderetur. illi regia bella gesserunt, ut tales quoque uictorias adpareret dei uoluntate praestari, isti non resistendo interfecti sunt, ut potiorem esse docerent uictoriam pro fide ueritatis occidi. quamqusicut ipse dominus dicit: a sanguine Abel usque ad sanguinem Zachariae, et id posteaquam coepit inpleri. quod sub figura Salomonis — qui latine interpretatur "pacificus" — de domino Christo — ipse est enim pax nostra — in psalmo p
Abbreviated transcription (Latin):
infelicitas dicit᷑. ꝓ illa felicitate
subeunda fuerat ⁊ ferenda. Itaq
in plenitudine tempoꝵ filiꝰ dĩ factꝰ
ex muliere. factus sub lege. ut eos
qui sub lege erant redimeret. factꝰ
ex semine dauid scđm carnẽ. mittit
discipłos uelut oues in medio lupoꝵ:
⁊ monet ne timeant eos qui corpus
occi¬
dunt: animã aũt non
posst᷑
occidere. ꝑmittit etiã
ipsius
gritatẽ: usq ad capilli reparatio¬
nẽ. Petri gladium renouat in uagi¬
nam. aurẽ munici p̃cisam reꝑat
ad pͥstinã formã : dicit se legionib
angłoꝵ imperare potuisse ad de¬
lendos inimicos. nisi calix bibendus
ẽẽt. que pat̾na uoluntas dedisset.
Bibit p̃cedens : ꝓpinat sequentib.
Uirtutẽ patientię suo reuelat pre¬
cepto: suo confirmat exemplo. ꝓpt
quod ds illũ suscitauit a mortuis.
⁊ donauit ei nomen quod ẽ super
om̃e nomen. ut in nomine iħu om̃e
genu flectat᷑ cȩlestiũ terrestrium

Expanded text:
infelicitas dicitur pro illa felicitate infelicitas dicitur pro illa felicitate subeunda fuerat et ferenda. itaque in plenitudine temporum filius dei factus ex muliere, factus sub lege, ut eos, qui sub lege erant, redimeret, factus ex semine Dauid secundum carnem mittit discipulos uelut oues in medio luporum et monet, ne timeant eos, qui corpus occidunt, animam autem non possunt occidere, promittit etiam ipsius gritatem usque ad capilli reparationem : Petri gladium revocat in vaginam; aurem inimici praecisam reparat ad pristinam formam: dicit se legionibus Angelorum imperare potuisse ad delendos inimicos, nisi calix bibendus esset, quem paterna voluntas dedisset ; bibit praecedens, propinat sequentibus: virtutem patientiae suo revelat praecepto, suo confirmat exemplo. Propter quod Deus illum suscitavit a mortuis, et donavit ei nomen quod est super omne nomenstium, terrestrium
Abbreviated transcription (Latin):
tudo temporis. ut nouũ testamen¬
tũ reuelaret᷑. quod figuris ueteris
uelabat᷑: euidenti testificatione
iam demonstrandũ erat. ẽẽ. aliã
uitam. ꝓqua debet hȩc uita con¬
tempni ⁊ aliud regnum ꝓqͦ
oportet om̃iũ terrenoꝵ.re¬
gnorũ aduersitatẽ patientissime
sustineri. Pinde ꝑ quoꝵ confessi¬
ones passiones ⁊ mortes. hoc deo
plac uit attestari. martyres ap¬
pellant᷑: qui latine testes inter.¬
pretantur. Quorũ numerus tan¬
tus effloruit. ut si eos xp̃c qui de
cȩlo saulũ uocauit. ⁊ ex lupo fa¬
ctũ ouem in medio lupoꝵ misit.
congregatos uellet armare atq ad¬
iuuare repugnantes. sicut hebreos
patres adiuuit: quȩ gentes resiste¬
rent. quȩ regna non cederent:S
ut preclarissimũ testimoniũ ueri¬
tati ꝑiberet᷑. qua iam docendũ erat.
non ꝓpt̾ temporalẽ in hac uita sed
ꝓpt̾ ȩternã post hanc uitam felicita¬
tem dõ ẽẽ. seruiendũ: ea quȩ uulgo

Expanded text:
tudo temporis, ut nouum testamentudo temporis, ut nouum testamentum reuelaretur, quod figuris ueteris uelabatur, euidenti testificatione iam demonstrandum erat esse aliam uitam, pro qua debet haec uita contemni, et aliud regnum, pro quo oportet omnium terrenorum regnorum aduersitatem patientissime sustineri. proinde per quorum confessiones, passiones et mortes hoc deo placuit adtestari, martyres appellantur, qui latine testes interpretantur: quorum numerus tantus effloruit, ut, si eos Christus, qui de caelo Saulum uocauit et ex lupo factum ouem in medio luporum misit. congregatos uellet armare atque adiuuare pugnantes, sicut Hebraeos patres adiuuit. quae gentes resisterent? quae regna non cederent? sed ut praeclarissimum testimonium ueritati perhiberetur, qua iam docendum erat non propter temporalem in hac uita, sed propter aeternam post hanc uitam felicitatem deo esse seruiendum, ea quae uulgo
Abbreviated transcription (Latin):
iubere non posse. nemo. qͥ ei seruit
ignorat. Si aũt ꝓpt̃ea putant.
dnm̃ ñ potuisse bellũ gerendum
sum malũ. s si quis te ꝑcusserit
in maxillam tuam dexterã p̃be
illi ⁊ sinistrã: intelligant hane
p̃parationem non ẽe in corpore sed
incorde. Ibi enĩ ẽ. scm̃ cubile uirtu¬
tis: I quȩ millis quoq antiqͥs
ius Itis patrib nrĩs habitauit.
S . eam rerũ dispensationem
ac distributionẽ temporũ ordo
poscebat: ut pͥus appareret. ipsa
bona terrena inquib ⁊ humana
regna ⁊ ex hostib uictoriȩ depu-¬
tantur. ꝓpt̾ quȩ maxime ciuitas
impioꝵ diffusa ꝑ mundũ. suppli-¬
care ydolis ⁊ demonib solet. ñ nisi
ad uniꝰ ueri dĩ potestatẽ atq arbi-¬
triũ ꝑtinere. Unde ⁊ uetꝰ testam̃tũ
secretũ regni cȩloꝵ tempore opor¬
tuno aꝑiendũ. ꝓmissionib terre¬
nis oꝑuit: ⁊ quodãmodo umbrosiꝰ
occupauit. Ubi aũt uenit pleni-¬

Expanded text:
iubere non posse nemo, qui ei seruit, iubere non posse nemo, qui ei seruit, ignorat. Si autem propterea putant non potuisse deum bellum gerendum sum malum; sed si quis te percusserit in maxillam tuam dexteram, praebe illi et sinistram, intpraeparationem non esse in corpore, sed in corde: ibi est enim stis, quae in illis quoque antiquis iustis nostris patribus habitauit . sed eam rerum dispensationem ac distributionem temporum ordo poscebat, ut prius adpareret etiam ipsa bona terrena, quibus et humana regna et ex hostibus uictoriae deputantur, propter quae maxime ciuitas inpiorum diffusa per mundum supplicare idolis et daemonibus solet, non nisi ad unius dei ueri potestatem atque arbitrium pertinere. unde et uetus testamentum secretum regni caelorum tempore oportuno aperiendum promissionibus terrenis operuit et quodam modo umbrosius opacauit. ubi autem uenit pleni
Abbreviated transcription (Latin):
obterendã. uł ad subiugandã mor-¬
taliũ suꝑbiam: quando ne i illud
quidẽ quod humana cupi ditate
geritur. ñ solũ incorrupti . bili dõ
s nec scĩs eius obẽe aliquid potest.
quib potiꝰ ad exercendã patientiã.
pat̾nam disciplinã. etiã ꝓdesse inue¬
nit᷑. Neq enĩ in eos habet quisquã
ullã potestatẽ: nisi cui data fuerit
desuꝑ. Non ẽ em̃ potestas nͥ adõ:
siue iubente siue sinente. Cũ gͦ
uir iustus si forte sub rege homine
etiam sacrilego militet. recte pos¬
sit illo iubente bellare ciuice pa¬
cis ordinem seruans. cũ id quod ui¬
betur uł non ẽẽ contra dĩ p̃ceptũ
certũ ẽ. uł utrũ sit certũ non est.
ita ut fortasse reũ regem faciat
miquitas imꝑandi. innocentem
autẽ militẽ ostendat ordo serui¬
endi : qͥuantomagis maniminis¬
tra tione belloꝵ innocentissi¬
me ͭͤs deuersatur. qui dõ iuben¬
te belligerat. quẽ male aliquid

Expanded text:
obterendam uel ad subiugandam morobterendam uel ad subiugandam mortalium superbiam, quando ne illud quidem, quod humana cupiditate geritur, non solum incorruptibili deo, sed nec sanctis eius obesse aliquid potest: quibus potius ad exercendam ppaternam disciplinam etiam prodesse inuenitur. neque enim habet in eos quisquam ullam potestatem, nisi cui data fuerit desuper. non est enim potestas nisi a deo siue iubente siue sinente. cum ergo uir iustus, si forte sub rege homine etiam sacrilego militet, recte possit illo iubente bellare ciuicae pacis ordinem seruans — cui quod iubetur, uel non esse contra dei praeceptum certum est uel utrum sit, certum non est, ita ut fortasse reum regem faciat iniquitas imperandi, innocentem autem militem ostendat ordo seruiendi — quanto magis in administratione bellorum innocentissime deuersatur, qui deo iubente belligerat, quem male aliquid
Abbreviated transcription (Latin):
Reddite inquit cesari quȩ cesaris
sunt: & dõ quȩ disunt. Et ad hoc
eñ tributa p̃stantur: ut ꝓpt̾ bella
necessario militi stipendiũ p̃beat᷑.
Merito ⁊ illiꝰ centurionis dicentis.
⁊ ego homo sũ sub potestate consti¬
tutꝰ. habens sub me mi. ino: lites.
⁊dico huic uade ⁊ ua mo.dit.
⁊ alii uem ⁊ uenit. ⁊ seruo meo fac
hoc ⁊ facit. fidẽ laudauit: non illiꝰ
militiȩ desertionẽ imꝑauit. Et de
iustis quidẽ iniustisq bellis nunc
disputare longũ ẽ: ⁊ non necessari¬
ũ. Int̾ est euim: quib causis quibꝰq
auctorib homines gerenda bella sus¬
cipiant. Ordo tam̃illenaturał mor¬
talium paci accõmodatꝰ. hoc poscit.
ut suscipiendi belli auctoritas atq
consiliũ penes pͥncipem sit: exequen¬
di aut iussa bellica ministeriũ. mili¬
tes debeant paci salutiq cõmui.
bellũ aut quod gerendũ dõ aucto¬
re suscipitur. recte suscipi dubitare
fas non ẽ. uel ad terrendam uel ad

Expanded text:
reddite inquit, Caesari, quae Caesaris reddite inquit, Caesari, quae Caesaris sunt, et deo, quae dei sunt. et ad hoc enim tributa praestantur, ut propter bella necessario militi stipendium praebeatur. merito et illius centurionis dicentis: et ego homo sum sub potestate constitutus habens sub me milites; et dico huic: uade, et uadit, et alio: ueni, et uenit, et seruo meo: fac hoc, et facit, fidem laudauit, non illius militiae desertionem imperauit. et de iustis quidem iniustisque bellis nunc disputare longum est et non necessarium. Interest enim, quibus causis quibusque auctoribus homines gerenda bella suscipiant; ordo tamen ille naturalis mortalium paci adcommodatus hoc poscit, ut suscipiendi belli auctoritas atque consilium penes principem sit, exequendi autem iussa bellica ministerium milites debeant paci salutique co mmuni. bellum autem, quod gerendum deo auctore suscipitur, recte suscipi dubitare fas non est uel ad terrendam uel ad
Abbreviated transcription (Latin):
lia. hȩc sunt quȩ in bellis iure cul¬
pantur. quȩ plerũq ut etiã iure pu¬
mantur. aduersus iuolentiã resifen¬
tium. siue do siue aliquo legitimo
imꝑio iubente. gerenda ipsa bella
suscipiunt᷑ abonis: cũ in eo rerum
humanarũ ordine inueniunt᷑. ubi
eos uel iubere tale aliquid uł inta¬
lib obedire iuste ordo ipse constrin¬
git. Alioquin ioħes cũ ad eũ bapti¬
tandi milites uenirent. dicentes &
nos quid faciemꝰ: responderet eis
arma abicite. militiam istã deseri¬
te nemmẽ ꝑcutite. uulnerate. ꝓ-¬
sternite. S quia seiebat eoscũ hes
militando facerent. non ẽe homici¬
das. s ministros legis ⁊ ñ ultores in¬
uiriarũ suarũ. s salutis publicȩ de¬
fensores: respondit eis. Neminem
concusseritis: nulli calumpniã fe¬
ceritis. Sufficiat uob̃ stipendium
blasp hemare consuerunt. ipsum
dium iubentẽ reddi cesari: quod
ioh̃es dicit sufficere debere militi.

Expanded text:
lia, haec sunt quae in bellis jure cullia, haec sunt quae in bellis jure culpantur. Quae plerumque ut etiam jure puniantur, adversus violentiam resistentium sive Deo, sive aliquo legitimo imperio iubente gerenda ipsa bella suscipiuntur a bonis. cum in eo rerum humanarum ordine inueniuntur, ubi eos uel iubere tale aliquid uel in talibus oboedire iuste ordo ipse constringit. alioquin Iohannes, cum ad eum baptizandi milites uenirent dicentes: et nos quid faciemus? responderet eis: arma abicite, militiam istam deserite, neminem percutite, uulnerate, prosternite; sed quia sciebat eos, cum haec militando facerent, non esse homicidas, sed ministros legis, et non ultores iniuriarum suarum, sed salutis publicae defensores, respondit eis: neminem concusseritis, nulli calumniam feceritis, sufficiat uobis stipendium blasphemare consuerunt, ipsum dium iubentem reddi Caesari, quod Iohannes dicit debere sufficere militi.
Abbreviated transcription (Latin):
admodũ ille głoso p̃conio. postea
gentib annunciabat. quod ei pri¬
io cũ dñs uellet tieri displicebat.
Quã obrem si iam tande intelligit
humana duritia. atq in reb rectis
uolutas praua atq ꝑuersa plu-¬
rimũ interẽe. utrũ aliquid humana
cupiditate uel temeritate admitta¬
⁊ir. andi pareat᷑ imperio. qui nouit
quid. quando quib ꝑmittat aut iu¬
beat. quid cuiq facere patiq conue¬
niat: nec bella ꝑ moysen gesta mire¬
tur aut horreat. quia ⁊ in illis diuina
secutꝰ imꝑia. non seuiens s. obediens
fuit: nec d̾s cum iubeat ista seuie¬
bat s digna dignis retribuebat. dig¬
nosq terrebat. Quid enĩ culpat᷑ in
bello : An quia moriunt᷑ quandoq
morituri: ut doment᷑ in pace uictu¬
ri : hoc rep̃hendere timidoꝵ ẽ: non¬
religiosoꝵ. Nocendi cupiditas. ul¬
ciscendi crudelitas. impacatꝰ atq
implacabił animiꝰ. feritas rebellan¬
di. libido dominandi. ⁊ si qua simi¬

Expanded text:
admodum ille glorioso praeconio postea admodum ille glorioso praeconio postea gentibus adnuntiabat, quod ei primo, cum dominus uellet fieri, displicebat. Quamobrem si iam tandem intellegit humana duritia atque in rebus rectis uoluntas praua atque peruersa plurimum interesse, utrum aliquid humana cupiditate uel temeritate admittatur. an dei pareatur imperio, qui nouit, quid, quando. quibus permittat aut iubeat, quid cuique facere patique conueniat, nec bella per Moysen gesta miretur aut horreat. quia et in illis diuina secutus imperia non saeuiens, sed oboediens fuit, nec deus, cum iubebat ista, saeuiebat, sed digna dignis retribuebat dignosque terrebat. quid enim culpatur in bello? an quia moriuntur quandoque morituri, ut domentur in pace uicturi? hoc repreligiosorum. Nocendi cupiditas, ulciscendi crudelitas, impacatus atque implacabilis animus, feritas rebellandi, libido dominandi, et si qua simi
Abbreviated transcription (Latin):
ritul ÷ uist. cui iiipsẽ abra am qͥd
dicer t unguibi dontib querens
usq ad calumꝓmalu mendatium
ꝑueniret hoc tamen reprehende¬
re non. iuderet. nͥ forte non eiueni-¬
ret inmentẽ factũ ita nobile. ut¬
⁊ non lectũ nec quesitũ animo oc¬
curreret: ut deniq tot linguis
cantatũ. tot locis pictũ. ⁊ aures ⁊
ocłos dissimulantis feriret. Qua¬
ꝓpt̾ sin occidendo filio spontaneus
motꝰ execrabilis. dõ aut̃ iubente
obsecundans famulatꝰ. non solum
inculpabilis uerũetiã laudabilis
inuenitur: quid moysen fauste re¬
p̃hendis. quod exspoliauerit ȩgyp¬
tios : Si te irritat uelut humana
facientis impbitas : diuina t̾reat
iubentis auctoritas. An talia fie-¬
ri uolentẽ: etiam ipsũ dm̃ uitupe¬
rare paratꝰ es : Redigͦ retro satha¬
nas. Neq enimsapis quȩ dĩ sunt:
s quȩ sunt hominũ. Atq utinam
hoc sicut petrus audire dignꝰ fuis¬
ses. atq quod indo sensu infirmo
rep̃hendis postea p̃dicases: quem¬

Expanded text:
itus Faustus, cum in ipsum Abraham quid diceret, unguibus et dentibus quaerens, usque ad calumniosum mendacium perveniret, hoc tamen reprehendere non auderet: nisi forte non ei veniret in mentem factum ita nobile, ut non lectum, nec quaesitum animo occurreret, ut denique tot linguis cantatum, tot locis pictum, et aures et oculos dissimulantis feriret. Quapropter, si in occidendo filio spontaneus motus exsecrabilis, Deo autem jubente obsecundans famulatus, non solum inculpabilis, verum etiam laudabilis invenitur; quid Moysen, Fauste, reprehendis, quod exspoliarit Aegyptios? Si te irritat velut humana facientis impiubentis auctoritas. an talia fieri uolentem etiam ipsum deum uituperare paratus es? redi ergo retro, satanas; neque enim sapis, quae dei sunt, sed quae sunt hominum. atque utinam hoc sicut Petrus audire dignus fuisses atque id, quod in deo sensu infirmo reprehendis, postea praedicasses, quem
Abbreviated transcription (Latin):
rat uł ꝑmiserat d̾s : s tam̃ talia for¬
tasse cupiendo peccarunt. Quod
aũt hoc facere diuina dispensatio¬
ne ꝑmissi sunt : illiꝰ iudicio iusto bo¬
noq ꝑmissi sunt. qui nouit ⁊ pȩnis
uel cohercere imꝓbos. uł erudire
subiectos: ⁊ p̃cepta ualidiora dare
saniorib ⁊ quosdam medicinales gͣ¬
dus infirmiorib ordinare. Moyses
uͦ nec cupiditatis arguendus est in
illis reb desideratis : nec contuma¬
tie in diuinis imꝑiis quibcimq
contemptis. Quedã enim facta lex
illa ȩterna. quȩ ordinẽ naturalẽ
conseruari iubet ꝑturbari uetat.
itamedio quodã loco posuit homi¬
nib ut in eis usurpandis merito re¬
p̃hendatur audatia. in exequen¬
dis aũt obedientia uire laudetur :
tantũ int̾ est in ordine naturali.
quid aquo agatur. ⁊ sub quo quisq
agat. Abraham si sponte filiũ im¬
molaret. quid nͥ horribilis ⁊ insanus:

Expanded text:
rat uel permiserat deus, sed tamen talia forrat uel permiserat deus, sed tamen talia fortasse cupiendo peccauerunt. quod autem hoc facere diuina dispensatione permissi sunt, illius iudicio iusto bonoque permissi sunt, qui nouit et poenis uel cohercere inprobos uel erudire subiectos et praecepta ualidiora dare sanioribus et quosdam medicinales gradus intirmioribus ordinare. Moyses uero nec cupiditatis arguendus est in illis rebus desideratis nec contumaciae in diuinis imperiis quibuscumque contemptis. Quaedam enim facta lex illa aeterna, quae ordinem naturalem conseruari iubet, perturbari uetat, ita medio quodam loco posuit hominibus, ut in eis usurpandis merito reprehendatur audacia, in exequendis autem oboedientia iure laudetur. tantum interest in ordine naturali, quid a quo agatur, et sub quo quisque agat. Abraham si filium sponte immolaret, quid, nisi horribilis et insanus,
Abbreviated transcription (Latin):
rum ⁊ bonũ morte pecorũ alienorũ
ꝑnitiem qualiũcunq animantium.
⁊graue hominũ dampnũ. deside-¬
rio demonũ concessisse. Quis autẽ
dementissimꝰ dixerit quod eos ab
hominib non potuisset excludere:
etiam si eoꝵ noxie uoluntati ne por¬
coꝵ exitiũ prestare uoluisset: Por¬
ro si spũũ dampnatorũ ⁊ igniȩt̾no
iam destinatoꝵ. quanuis seua ⁊ migͣ
cupiditas. a creatore atq ordinato¬
re om̃iũ naturarũ occulto quidẽ
h utiq iusto moderamine. in id qͦd
e inclinauerat relarata ẽ. quid
absurdum ẽ. si egyptii ab hebreis
homines inique dominantes ab ho¬
minib liberis. quoꝵ etiam mercedis
ꝓeoꝵ tam duris ⁊ iniustis laboribus
fuerant debitores. reb terrenis. qͥb
etiam ritu sacrilego in iniuriã crea¬
toris utebant᷑. pͥuari meruert̃: Qđ
tamen si moyses sua sponte uississet.
aut hoc hebrei sua sponte fecissent:
ꝓfecto peccassent. Quanquã illi non
quidẽ hoc faciendo quod uel iusse¬

Expanded text:
ecorum alienorum perniciem qualiumcumque animantium et graue damnum hominum desiderio daemonum concessisse. quis autem dementissimus dixerit. quod eos ab hominibus non potuisset excludere, etiamsi eorum noxiae uoluntati nec porcorum exitium praestare uoluisset? porro si spirituum damnatorum et igni aeterno iam destinatorum quamuis saeua et iniqua cupiditas a creatore atque ordinatore omnium naturarum occulto quidem, sed ubique iusto moderamine in id, quo se inclinauerat, relaxata est, quid absurdum est. si Aegyptii ab Hebraeis, homines inique dominantes ab hominibus liberis, quorum etiam mercedis pro eorum tam duris et iniustis laboribus fuerant debitores, rebus terrenis. quibus etiam ritu sacrilego in iniuriam creatoris utebantur, priuari meruerunt? quod tamen si Moyses sua sponte iussisset, aut hoc Hebraei sua sponte fecissent, profecto peccassent; quamquam illi non quidem hoc faciendo, quod uel iusse
Abbreviated transcription (Latin):
aliqua domo uellet palpando ꝓbare
quod dr̃. ⁊ parietũ lenitatẽ manu
ꝑtractans. infenestras irrueret. easq
uelut inconuenientes illi equalita¬
ti redargueret. cau̾nasq rumosas
putaret. Iam uͦ facta ꝓpħarũ etiã
ipsa ꝓpħica ⁊ mistica fuisse. quid
agam ut intelligant quorũ m̃tes
uanitas occupauit. ita ut putent
credi a nob̃ etiam ipsũ dm aliqͣndo
intenebris ẽẽ u̾satũ : qͥuia scͥptũ
ẽ. tenebrȩ erant suꝑ abyssũ:. Tanꝙͣ.
nos abissum dicamꝰ dm. ubi tenebrȩ
erant: quia lur ibi non erat anteꝗͣ.
ds̃ uerbo faceret luc̃e. S quia non
distingunt int̾ lucẽ qͦd ẽ. ipse d̾s. et
lucẽ quã fecit ds̃. ido putant ẽẽ.¬
consequens. ut intenebris ipse fu-¬
erit antequa fac̾e̾t lucem: cũ tene¬
bre ẽẽnt suꝑ abyssum anteꝗͣ. dice¬
ret. fiat lux. ⁊ facta ẽ lux. Sicut
enĩ in nouo testam̃to. utrumq de
illo dicit᷑ nam ⁊ ds lux ẽ. ⁊ tenebrȩ

Expanded text:
aliqua domo uellet palpando probare, aliqua domo uellet palpando probare, quod dicitur, et parietum leuitatem manu pertractans in fenestras inrueret easque uelut inconuenientes illi aequalitati redargueret cauernasque ruinosas putaret. Iam uero facta prophetarum etiam ipsa prophetica et mystica fuisse, quid agam, ut intellegant, quorum mentes uanitas occupauit, ita ut putent credi a nobis etiam ipsum deum aliquando in tenebris esse uersatum, quia scriptum est: tenebrae erant super abyssum, tamquam nos abyssum dicamus deum, ubi tenebrae erant, quia lux ibi non erat, antequam deus uerbo faceret lucem ? sed quia non distingunt inter lucem, quod est ipse deus, et lucem, quam fecit deus, ideo putant econsequens, ut in tenebris ipse fuerit, antequam faceret lucem, cum tenebrae essent super abyssum, antequam diceret, Fiat lux; et facta est lux . Sicut enim in Novo Testamento, utrumque de illo dicitur; nam et, Deus lux est, et tenebrae
Abbreviated transcription (Latin):
copulet᷑. siue misceat᷑. siue quod
meliꝰ ⁊ aptius dici potest: cũ sit illd̃
ds ista creatura. Scđm hoc enim
non consanguinitate t̾rena. hoc
ẽ. de patre ñ de matre: ⁊ effabiliꝰ
dr̃ ⁊ capatiꝰ audit᷑. Nam & inter se
sponsus aut̃ ceteroꝵ societati nullꝰ

Expanded text:
copuletur sive misceatur, sive, quod copuletur sive misceatur, sive, quod melius et aptius dici potest, cum sit ille Deus, ista creatura. Secundum hoc enim non consanguinitate terrena, hoc est de patre non de matre, et affabilius dicitur, et capacius auditur. Nam inter se sponsus autem caeterorum societate nullus
Abbreviated transcription (Latin):
matre. xp̃i scdm carnẽ: s de dõ patͤ
ꝑcepimꝰ. Hanc uͦ cognationẽ terre¬
nam. quȩ ad mortẽ temporalit̾ ge¬
nerat. uocans in aliã uitam ubi nul¬
lus morit᷑. negare nos xp̃c docuit
non fateri: cum discipłis ait ne uob̾dica¬
tis patrẽ in terra. Unꝰ ẽ enĩ pater
ur̃: qui in cęlis ẽ.C uiꝰrei prebuit eic̃¬
plum: quando ⁊ ipse dixit. Que in
mat̃: aut qui fr̃s. Et extendens ma¬
nũ suꝑ discipłos ait. hi sunt fr̃s mei.
Et ne quisꝙͣ in hoc uocabulo t̾renã
cognationẽ cogitaret: adunxit. Et
quicũq fecerit uoluntatẽ patris
diceret. De do patre hanc cognatio¬
nem appello: non de synagoga ma¬
tre. Ad ȩternã quippe uitã nunc
uoco. ubi immortalit̾ natꝰ sũ: non
ad temporalẽ unde ut uocarem
mortał effectus sum. Qđ gͦ eccłia
cuiꝰ uxor sit occultat᷑ alienigenis.
cuiꝰ autẽ soror non tacet᷑: hec inte¬
rim causa facile occurrit. quia oc
cultũ ⁊ difficile ad intelligendũ ẽ.
quomͦ anima humana uerbo di

Expanded text:
i secundum carnem, sed de deo patre percepimus. hanc uero cognationem terrenam, quae ad mortem temporaliter generat uocans in aliam uitam, ubi nullus moritur. negare nos Christus docuit. non fateri, cum discipulis ait: ne uobis dicatis patrem in terra; unus est enim pater uester, qui in caelis est. cuius rei praebuit exemplum. quando et ipse dixit: quae mihi mater aut qui fratres? et extendens manum super discipulos ait: hi sunt fratres mei. et ae quisquam in hoc uocabulo terrenam cognationem cogitaret, adiunxit: et quicumque fecerit uoluntatem patris diceret: de deo patre hanc cognationem appello, non de synagoga matre. ad aeternam quippe uitam nunc uoco, ubi inmortaliter natus sum, non ad temporalem, unde ut uocarem mortalis effectus sum. Quod ergo ecclesia cuius uxor sit occultatur alienigenis, cuius autem soror, - non tacetur, haec interim causa facile occcultum est et difficile ad intelligendum, quomodo anima humana verbo Dei
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓpħicam : totũq illud regnũ gentis
hebreoꝵ magnũ quendã. quia ⁊ ma¬
gni cuiꝰdam fuisse ꝓpħam. Quocir¬
caquod ad eos quidẽ attinet. qͥ illic
erant eruditicorde in sapientia dĩ.
non solum in his quȩ dicebant. s etiã
in his quȩ faciebant: quod autẽ ad
ceteros ac simul om̃s illiꝰ gentis homi¬
nes. in his quȩ in illis uel de illis di-¬
iumitꝰ fiebant. ꝓpħia uenturi. xp̃i

Expanded text:
propheticam totumque illud regnum gentis propheticam totumque illud regnum gentis Hebraeorum magnum quendam, quia et magni cuiusdam, fuisse prophetam. quocirca, quod ad eos quidem adtinet, qui illic erant eruditi corde in sapientia dei, non solum in his, quae dicebant, sed etiam in his, quae faciebant, quod autem ad ceteros ac simul omnes illius gentis homines, in his, quae in illis uel de illis diuinitus fiebant, prophetia uenturi Chri
Abbreviated transcription (Latin):
non adgrediar demonstrare: nͥ pͥus
scõs patres nr̃os patriarchas ⁊ ꝓpħas. a
criminationib uris adiuuante me
dño aduersũ corda carnalia ꝑspicua
ratione defendero. Et uob̃ quide ma-¬
nicheis sic respondere sufficeret. ut
cumulũ confusionis ur̃e. ut etiã dͦs
ur̃ longe peior inueniret᷑ hominibꝰ
quales nr̃os patres fuisse iactatis. Sic
gͦ ut dixi uob̃ respondere sufficeret.
S qm̃ ñ nulli etiã pret̾ ur̃a uamiloqa
sua sponte cõmouent᷑. uitã ꝓpħarũ
in ueteri testam̃to cõparantes uitȩ
apłorũ in nouo testamento. nec ua¬
lentes discernere consuetudinem
amporis illius quo ꝓmissõ uelabatur.
i consuetudine temporis istiꝰ quo ꝓ¬
missio reuelat᷑: eis magis respondere
ompellor. qui uel temperantiã suã
audent p̃ferre ꝓpħis. uł nequitiȩ suȩ
querunt patrocinia de ꝓpħis. Qua
inre hoc primũ dico illoꝵ hommũ. ñ
tantũ linguã uerũ etiã uitam fuisse

Expanded text:
non adgrediar demonstrare, nisi prius non adgrediar demonstrare, nisi prius sanctos patres nostros patriarchas et prophetas a criminationibus uestris adiuuante me domino aduersum corda carnalia perspicua ratione defendero. et uobis quidem, Manichaei, sic respondere sufficeret, ut cumulum confusionis uestrae, ut etiam deus uester longe peior inueniretur hominibus, quales nostros patres fuisse iactatis. sic ergo, ut dixi, uobis respondere sufficeret. sed quoniam nonnulli etiam praeter uestra uaniloquia sua sponte conmouentur uitam prophetarum in uetere testamento conparantes uitae apostolorum in nouo testamento nec ualentes discernere consuetudinem temporis illius, quo promissio uelabatur, a consuetudine temporis istius, quo promissio reuelatur, eis magis respondere conpellor, qui uel temperantiam suam audent praeferre prophetis uel nequitiae suae quaerunt patrocinia de prophetis. Qua in re hoc primum dico illorum hominum non tantum linguam, uerum etiam uitam fuisse