comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
repotuerunt. sicut p&rus in actibus a postolorum dicit abstineant
se. abhis quibus eos isti subiugare cupiebant.: Euacuatiinquit
estis axpõ qui in lege iusti ficamini: haec est illa proscriptio :¬
qua xpm̃ pro scriptum superius dixerat : ut cum isti euacuaren
abscedit : opera legis in eam possessionem tam quam inuacuam indu¬
cantur : quod quia non xpõ sed illis ob est : addidit : A gratia exci¬
distis. Cum enim hoc agut gratia xp̃i. ut illi qui debitores erant
operum legis. liberentur hoc debito: isti in gratitantuegratiae de¬
bitores eẽ uolunt uniuersce legis faciendae: Nondum autem erat
factum sed quia uolun as moueri coeperat : ita plerisque locis loqui¬
tur. quasi factum sit. Nos enim inquit spũ exfide spem iustitiae
expectamus : in quo demonstrat ex pertinere ad fidem xp̃i quae
spiritditer expectuntur : non quae carnaliter desiderantur:

Expanded text:
re potuerunt, sicut Petrus in Actibus apostolorum dicit, Abstineant re potuerunt, sicut Petrus in Actibus apostolorum dicit, Abstineant se ab his estis a Christo, qui in Lege justificamini. Haec est illa proscriptio qua Christum proscriptum superius dixerat , ut cum isti evacuarentabscedit, opera Legis in eam possessionem tanquam in vacuam inducantur. Quod quia non Christo, sed illis obest, addidit, a gratia excidistis. Cum enim hoc agat gratia Christi, ut illi qui debitores erant operum Legis, liberentur hoc debito; isti ingrati tantae gratiae, debitores esse volunt universae Legis faciendae. Nondum autem erat factum; sed quia voluntas moveri coeperat; ita plerisque locis loquitur quasi factum sit. Nos enim, inquit, spiritu ex fide spem justitiae expectamus. In quo demonstrat ea pertinere ad fidem Christi, quae spiritualiter exspectantur; non quae carnaliter desiderantur,
Abbreviated transcription (Latin):
liter alligantium : xpm̃ autem nihileis profuturum eẽ dicit si circumci¬
dantur: sed illo modo quo eos isti uolebant circumcidi. id est ut in carnis
circumcsione ponerent spems alutis : Non enim amotheo non profuit
xp̃s: quia peailus ipse illum iam xp̃ianum iuuenem circumcidit: fecit
autem hoc propter scandedum suorum. nihil simulans omnino sed ex
illta indifferentia quadicit circumcisionihil . ẽ : prueputium nihil ẽ
NVihil enim ob est ista circumcisio ei quis alutem in illa non ẽẽ credit:
secundum hanc sententiam : &iam illud addidit : Testificor autem
omni homini circumcidenti se id est tamquam saluturem istam
crcumcisionem ad p&enti : Quia debitor est uniuersae legis facien¬
dae: quod ideo ait ut uelter rore tamin numerabilium obserua¬
tionum quae in legis operibus scriptae sunt. ne omnes implere
cogeren tur. quod nec ipsi iudaei nec parentes corum imple¬

Expanded text:
liter alligantium. Christum autem nihil eis profuturum esse dicit, si circumciliter alligantium. Christum autem nihil eis profuturum esse dicit, si circumcidantur: sed illo modo, quo eos isti volebant circumcidi, id est, ut in carnis circumcisione ponerent spem salutis. Non enim Timotheo non profuit Christus, quia Paulus ipse illum jam christianum juvenem circumcidit: fecit autem hoc propter scandalum suorum , nihil simulans omnino, sed ex illa indifferentia qua dicit, Circumcisio nihil est, et praeputium nihil est . Nihil enim obest illa circumcisio ei qui salutem in illa esse non credit. Secundum hanc sententiam etiam illud addidit, Testificor autem omni homini circumcidenti se, id est, tanquam salutarem istam circumcisionem appetenti, quia debitor est universae Legis faciendae. Quod ideo ait, ut vel terrore tam innumerabilium observationum, quae in Legis operibus scrcogerentur, quod nec ipsi Judaei nec parentes eorum imple
Abbreviated transcription (Latin):
non dum cecidisse: ac commodatius enim dicer& sur¬
gite : sed quod ad didit. Et ne iterum seruitutis iugo
ad tinecmini : quando quidem hic nullum aliut iu¬
gum potest intellegi. quo eos adtineri nolit. nisi circũ¬
cisionis taliumq: obseruationum iud aicarum : Ita
enim & sequitur : Ecce ego paulus dico uobis quia
si circum cidamini. xp̃s uobis nihil proderit. quo¬
modo accepturi sumus quod ait o neiterum serui¬
tutis iugo ud tineamini. cum ad eos scribut qui iu¬
en dicei num quam fuerant: Nam hoc agit utique
nec ir cumad antur :sed nimirum hic delaratur. & confirmatur illa sen¬
tentia dequa superius disputauimus : Quid enim aliud hoc loco gentibus di¬
cat non inuenio nisi ut prosit illis quod as eruitute supersttutionis suae
per fidem xp̃i liberati sunt : neiterum serui eẽ uelint subiugo obseruati¬
onum carnalium : Quamuis subleged̃. tamen carnalem populum serui¬

Expanded text:
nondum cecidisse: accommodatius enim diceret, Surnondum cecidisse: accommodatius enim diceret, Surgite. Sed quod addidit, Et ne iterum servitutis jugo attineamini, quandoquidem hic nullum aliud jugum potest intelligi, quo eos attineri nolit, nisi circumcisionis taliumque observationum Judaicarum; ita enim et sequitur, Ecce ego Paulus dico vobis, quia si circumcidamini, Christus vobis nihil proderit: quomodo accepturi sumus quod ait, ne iterum servitutis jugo attineamini; cum ad eos scribat qui Judaei nunquam fuerant? Nam hoc agit utique, ne circumcidantur. Sed nimirum hic declaratur et confirmatur illa sententia de qua superius disputavimus. Quid enim aliud hoc loco Gentibus dicat, non invenio, nisi ut prosit illis quod a servitute superstitionis suae per fidem Christi liberati sunt, ne iterum servi esse velint sub jugo observationum carnalium, quamvis sub Lege Dei, tamen carnalem populum servi
Abbreviated transcription (Latin):
hunt non refertur. ad antiqui tatem ueritatis : &ideo de
matre ad cilescentula & deputre senesine repromissio¬
ne nati sunt : quic & dñs non nisi &b aptiquitutem ueritatis
in apocalipsi albo capite apparuit: Nati sunt ergo tades¬
ut ut ex occasione antiquae ueritatis. in nouicio temporaliq¬
̃ dahendatio : Dicit ergo nos apostolus secundumisa ac pro¬
missionis filios eẽ & sic per secutionem passum isa ac ab
is mahele quem admodum hi qui spiritiditer uiuere
coeperant a carnalibus iud ueis persecutionem pacie¬
bantur: frustratamen : cum secundum scripturam
eiciatur ancilla & filius eius : nec heres eẽ possit cum
filio liberȩ Nos autem in quit fratres non sumus
ancillae filii : sed libere : Ea enim libertas Nunc ma¬
xime opponenda .ẽ. seruitutis iugo quo in operibus
legis tenebantur. qui ad circum cisionem istostra
hebant: cum autem dicit : State ergo : significat eos

Expanded text:
hunt, non refertur ad antiquitatem veritatis: et ideo de hunt, non refertur ad antiquitatem veritatis: et ideo de matre adolescentula, et de patre sene sine repromissione nati sunt. Quia et Dominus non nisi ob antiquitatem veritatis in Apocalypsi albo capite apparuit . Nati sunt ergo tales ex occasione antiquae veritatis in novitio temporalique mendacio. Dicit ergo nos Apostolus secundum Isaac promissionis filios esse: et sic persecutionem passum Isaac ab Ismaele, quemadmodum hi qui spiritualiter vivere coeperant, a carnalibus Judaeis persecutionem patiebantur; frustra tamen, cum secundum Scripturam ejiciatur ancilla et filius ejus, nec haeres esse possit cum filio liberae. Nos autem, inquit, fratres, non sumus ancillae filii, sed liberae. Ea enim libertas nunc maxime opponenda est servitutis jugo, quo in operibus Legis tenebantur, qui ad circumcisionem istos trahebant. 41. Ib. V, 1-3. Cum autem dicit, State ergo, significat eos
Abbreviated transcription (Latin):
uxoris sar̃rae sterilitate transtulerat : ĩpsc tamen permit tente
& ultro offerente ut maritus eius de ancilla susciper& filios: an¬
colus ad corinthios : mulier sui corporis potestitem non hab&
seduir: similiter autem et uir sui corporis potestatem non ha¬
b& sed mulier: & huius modi enim debita sicut cetera in eorũ
quibus debentur potestate consistunt : cui potostuti qui fricui¬
dem non facit. ille castitatis coniugidis curã custodit se nec¬
tus autem parentum isa ac ad etedom significationem ual&
quoniam noui testamenti populus quam uis sit nouus p̃des¬
tinatio tamen eius apud dm̃ & ipsa hierusedem caclestis
antiqua ẽ : Vnde & iohannes ad patres dicit: scribo uobis
patres quoniam cognouistis quod eriat ab initio. Carnalos
autem qui sunt in ecclesia ex quibus heres esi scis mata fiunt
ex euangelio quidem oc casionem nascendi acceperunt :
sed carnalis error quo concepti sunt. & quem secum tra¬

Expanded text:
uxoris Sarae sterilitate transtulerat? ipsa tamen permittente uxoris Sarae sterilitate transtulerat? ipsa tamen permittente et ultro offerente, ut maritus ejus de ancilla susciperet filios. Ans idem apostolus; Mulier sui corporis potestatem non habet, sed vir; similiter autem et vir sui corporis potestatem non habet, sed mulier , Et hujusmodi enim, debita, sicut caetera, in eorum quibus debentur potestate consistunt. Cui potestati qui fraudem non facit, ille castitatis conjugalis jura custodit. Senectus autem parentum Isaac ad eam significationem valet, quoniam Novi Testamenti populus quamvis sit novus, praedestinatio tamen ejus apud Deum, et ipsa Jerusalem coelestis antiqua est. Unde et Joannes ad Parthos dicit: Scribo vobis, patres, quoniam cognovistis quod erat ab initio . Carnales autem qui sunt in Ecclesia, ex quibus haereses et schismata fiunt, ex Evangelio quidem occasionem nascendi acceperunt; sed carnalis error quo concepti sunt, et quem secum tra
Abbreviated transcription (Latin):
illa terrena hieruralem quia legem acceperat: & ideo cae¬
lestem hierusalem sarra significat quae diu deserta est
a concubitu uiri propter cognitam sterili tatem: Non enĩ
tides homines quedis erat abraham. ad explendam libi¬
dinem utebatur femis : sed ad suc cessionem prolis: ac ces¬
serat autem sterilitui &iam senectus : ut ex omni despera¬
tione diuina promissio magnum meritum credentibus da¬
r& Certus ergode promissione dĩ officio gignendi acces¬
sit ad a &atem iam grauem : quam in annis uigenti oribus
corporcli copulatione deseruerat: Non enim ob aliud
a postolus cd iuncta erum mulierum figura interprie¬
tatur. quod per prophetum dictum ẽ. qnm̃ multi filii
desertue magis eius quaehab& uirum : cum & marito prior
sarra sit mortua neque inter eos ullum extitiss& diuortiũ:
Vnde ergo illa deserta aut illa habens uirum. nisi quod a brabã
propagandȩ prolis operam ad agur ancillae fecunditatem ab

Expanded text:
illa terrena Jerusalem, quia Legem acceperat. Et ideo coeilla terrena Jerusalem, quia Legem acceperat. Et ideo coelestem Jerusalem Sara significat, quae diu deserta est a concubitu viri propter cognitam sterilitatem. Non enim tales homines, qualis erat Abraham, ad explendam libidinem utebantur feminis, sed ad successionem prolis. Accesserat autem sterilitati etiam senectus, ut ex omni desperatione divina promissio magnum meritum credentibus daret. Certus ergo de promissione Dei officio gignendi accessit ad aetatem jam gravem, quam in annis vigentioribus corporali copulatione deseruerat. Non enim ob aliud Apostolus, adjuncta earum mulierum figura, interpretatur quod per prophetam dictum est, Quoniam multi filii desertae, magis quam ejus quae habet virum; cum et marito prior Sara sit mortua, neque inter eos ullum exstitisset divortium. Unde ergo illa deserta, aut illa habens virum, nisi quod Abraham propagandae prolis operam ad Agar ancillae fecunditatem ab
Abbreviated transcription (Latin):
non secundum promissionem. sed secundũ carnem suscepit fili¬
oss Isa ac enim mirabiliter natus est perrepromissionem:
cum ambo parentes senuissent: quod si data per apostolum
fidutia quo duos illos allegorice accipiendos apertissime
ostendit. uoluerit aliquis &iam. cethurȩ. filios in aliquarerum
figura futurarum inspicere : non frustra de talibus personis ad¬
ministratione sp̃s scĩ haec gesta conscripta sunt : in ueni& fortas¬
se hereses & susmata significari : qui filii delibera quidem sicut
isti de ecclesia sed tamen secundum carnem nati sunt non spiri¬
taliter per repromissionem: Quod si ita est : nec adhereditatẽ¬
ipsi inueniuntur pertinere id est ad cae lestem hierusalem :
quam sterilem uocat scriptura : quia diufilios interra genuit :
quae deseria &iam dicta est : caelestem iustitiam descrentib:
hominibus terrena sec tantibus : tamquam uirum habentẽ

Expanded text:
non secundum promissionem, sed secundum carnem suscepit filinon secundum promissionem, sed secundum carnem suscepit filios . Isaac enim mirabiliter natus est per repromissionem, cum ambo parentes senuissent. Quod si data per Apostolum fiducia, qua duos illos allegorice accipiendos apertissime ostendit, voluerit aliquis etiam Cethurae filios in aliqua rerum figura futurarum inspicere non enim frustra de talibus personis administratione Spiritus sancti haec gesta conscripta sunt; inveniet fortasse haereses et schismata significari. Qui filii de libera quidem, sicut isti de Ecclesia; sed tamen secundum carnem nati sunt, non spiritualiter per repromissionem. Quod si ita est, nec ipsi ad haereditatem inveniuntur pertinere, id est ad coelestem Jerusalem, quam sterilem vocat Scriptura, quia diu filios in terra non genuit. Quae deserta etiam dicta est, coelestem justitiam deserentibus hominibus terrena sectantibus, tanquam virum habente
Abbreviated transcription (Latin):
Post mortem autem sarrae : quos de alic uxore  genuit non per¬
tinent ad hanc significationem : &ideo multi legentes a postolum
librum autem gene seum ignorantes . putant solos habuis se duos
filios abraham. Hos ergo solos commemorat a postolus . quia solos
ad huchebebat. cum haec significarentur quae consequenter ex¬
ponit : quodille de ancilla quae agar uocabatur uetus testamen¬
tum significat. id est populum ueteris testamentis propter
iugum seruire carnadium obseruationum & promissa ter¬
rence quibus inretiti & quae tantum modo spertentes de do
non ad mittuntur adhereditatem spiritalem caclestis patri¬
monii : Nonccutem sufficit quod de liberauxore natus ẽ isa ac
cd significandum populum heredem nouitestamenti: sed plus
hic uad& quod secundum promissionem natus ẽ: ille autem &
de ancilla & secundum carnem : et delibera nascipotuit secundũ
carnem sicut & dec&hura quam postea duxit cbraham

Expanded text:
Post mortem autem Sarae, quos de alia uxore genuit, non perPost mortem autem Sarae, quos de alia uxore genuit, non pertinent ad hanc significationem. Et ideo multi legentes Apostolum, librum autem Geneseos ignorantes, putant solos habuisse duos filios Abraham. Hos ergo solos commemorat Apostolus, quia solos adhuc habebat, cum haec significarentur, quae consequenter exponit: quod ille de ancilla, quae Agar vocabatur, Vetus Testamentum significat, id est, populum Veteris Testamenti, propter jugum servile carnalium observationum, et promissa terrena, quibus irretiti, et quae tantummodo sperantes de Deo, non admittuntur ad haereditatem spiritualem coelestis patrimonii. Non autem sufficit quod de libera uxore natus est Isaac, ad significandum populum haeredem Novi Testamenti; sed plus hic valet quod secundum promissionem natus est. Ille autem et de ancilla secundum carnem, et de libera nasci potuit secundum carnem, sicut de Cethura, quam postea duxit Abraham,
Abbreviated transcription (Latin):
propter initium fidei quo niam natierant : sed propter
uobis:. Hanc parturitionem aliis uerbis &iam alibi com¬
mendat : ubi dicit : Incursus in me quotidi anus : sollicitudo
omnium ecclesicrum: Quis infirmatur & egonon infr¬
mor : Quis scandedi zatur & ego non uror : quod uero sub¬
iecit:u ellẽ autem nunc ad eẽ apud uos. & mutareuo¬
cem meam . quia confundor in uobis: Quid aliud intelle¬
gictur nisi quia filiolos suos eẽ dixerat. parcens eis for¬
tus se per lit teras. nes eueriore obiur gatione commoti fa¬
cile in eis odium traduceretur ad eceptoribus illis. quibus
absens non poss& resistere: uellẽ ergo in quidd nunc ad¬
ẽẽ apud uos. et mutare uocem meam id est negareuos filios
quia confundor inuobis : malos enim filios. ned ehis erubescant &i ãpa¬
tes et̃ legem non audistis & deduobus quidem filiis abrahae quod di¬
cit facile intellegitur: Nam ipse interpr etatur hanc allegoriam:

Expanded text:
propter initium fidei, quo jam nati erant, sed propter propter initium fidei, quo jam nati erant, sed propter  donec Christus formetur in vobis. Hanc parturitionem aliis verbis etiam alibi commendat, ubi dicit: Iomnium Ecclesiarum. Quis infirmatur, et ego non infirmor? Quis scandalizatur et ego non uror? Qui ergo jecit, Vellem autem nunc adesse apud vos, et mutare vocem meam, quia confundor in vobis; quid aliud intelligatur, nisi quia filios suos esse dixerat, parcens eis fortasse per litteras, ne severiore objurgatione commoti, facile in ejus odium traducerentur a deceptoribus illis, quibus absens non posset resistere. Vellem ergo, inquit, nunc adesse apud vos, et mutare vocem meam, id est, negare vos filios; quia confundor in vobis. Malos enim filios, ne de his erubescant, etiam partes esse, Legem non audistis? Et de duobus quidem filiis Abrahae quod dicit, facile intelligitur: nam ipse interpretatur hanc allegoriam.
Abbreviated transcription (Latin):
meis mihi fecistis: formatur enim xp̃s. in eo qui for mam
accspit xp̃i formam cutem accipit xp̃i : quiad hẽr& xp̃o dilectio¬
nespiriteli ex hoc enim fit ut cius imitatione sit quod ille quon¬
tum gradu suosinitur: Qui enim dicit se in xpo ait manerto
hannes : deb& quomodo ille ambulauit & ipse ambulare
sed cum homines amatribus concipiantur ud formentur iã
formati autem parturiantur ut nascantur potest mouere
quod dictum est quos iterum parturio donec xp̃s formetur
in uobis : nisi parturitionem hanc procurarum angoribus posi¬
tm intellegamus: quibus eos parturiuit ut nascerentur in xpõ
Et iterum parturit propter pericula seductionis quibus eos
conturbari uid&: sollicitudo ccutem aliud de illis curarum
qua sẽ quodam modo parturi redicittam diu eẽ poterit
dona perueniant in monsuram aetatis plenitu dinis xpĩ.
ut iam non moueantur omniuento dootrinae: Non ergo

Expanded text:
meis, mihi fecistis . Formatur enim Christus in eo qui formam meis, mihi fecistis . Formatur enim Christus in eo qui formam accipit Christi: formam autem accipit Christi, qui adhaeret Christo dilectione spirituali. Ex hoc enim fit ut hujus imitatione sit quod ille, quantum gradu suo sinitur. Qui enim dicit se in Christo manere, ait Joannes, debet quomodo ille ambulavit, et ipse ambulare . Sed cum homines a matribus concipiantur ut formentur, jam formati autem parturiantur ut nascantur, potest movere quod dictum est, Quos iterum parturio, donec Christus formetur in vobis. Nisi parturitionem hanc pro curarum angoribus positam intelligamus, quibus eos parturivit ut nascerentur in Christo; et iterum parturit propter pericula seductionis, quibus eos conturbari videt. Sollicitudo autem talium de illis curarum, qua se quodammodo parturire dicit, tamdiu esse poterit, donec perveniant in mensuram aetatis plenitudinis Christi, ut jam non moveantur omni vento doctrinae . Non ergo
Abbreviated transcription (Latin):
quie uos uolunt : ut illos aemulemini. hoc ẽ imitemini quo¬
modo nisi ut seruitutis iugo ad tineamini sicut ipsi ãd tinentur o
Bonum est autem ait aemulari in bono semper: uult enim
ut scẽpe ipsum imitentur : Propter hoc ad didit : & non solum
cum p̃sens sum apud uos: cum enimpraesenti oculos suos dare
uellent : ut queipsum conabantur imitari quemita diligebart
imitentur: Quositerum inquit parturio donec xp̃s formeur
in uobis: magis hoc expersona matris ecclesiue locutus est:
uam & alibi dicit: factus sum paruulus in medio uestrum:
tam quam si nutrix foueat filios suos: formatur autẽ xp̃s
incredente perfidem: in interiore homineuocato in liberta¬
tem gratiae : miti & humilicorde: non se iactante de operib:
meritis quuenihil nulla sunt : sed ab ipsa gratia meritum
aliquod inchoante : quem possit dicere minimum suum.
id est se ipsum ille quict: cum enim fecistis uni exminimis

Expanded text:
quit, vos volunt, ut illos aemulemini, hoc est, imitemini: quoquit, vos volunt, ut illos aemulemini, hoc est, imitemini: quomodo, nisi ut servitutis jugo attineamini, sicut ipsi attinentur? Bonum autem, ait, aemulari in bono semper. Vult enim ut semper ipsum imitentur: propter hoc addidit, Et non solum cum praesens sum apud vos. Cum enim praesenti oculos suos dare vellent, utique ipsum conabantur imitari, quem ita diligebantimitentur, Quos iterum, inquit, parturio, donec Christus formetur in vobis. Magis hoc ex persona matris Ecclesiae locutus est: nam et alibi dicit, Factus sum parvulus in medio vestrum, tanquam si nutrix foveat filios suos . Formatur autem Christus in credente per fidem in interiore homine, vocato in libertatem gratiae, miti et humili corde, non se jactante de operum meritis, quae nulla sunt; sed ab ipsa gratia meritum aliquod inchoante, quem possit dicere minimum suum, id est, seipsum, ille qui ait, Cum enim fecistis uni ex minimis
Abbreviated transcription (Latin):
tis. neque respuistis: Temptati sunt enim. cumper secutionẽ
pateretur a postolus & utrum timore desererent eum an
caritate amplecterentur : & neq spreuistis in quit : tam quã
utilem istam tenstationem : neque respuistis: ut non susci¬
pereds communonem pericuili mei sedsicut angelum di suscepis¬
Sis mẽ : sicut x p̃m̃ ihm̃: Deinde adim̃rans opus eorum spiritede com¬
mendat :: ut hocintuentes in carnelem timorem non decidant
Quae ergo fuit inquit becitudo uestra testimonium uobispe¬
uibes ÷ quonicam si fieri posit& oculos uros eruis setis & dedis se¬
as mnihi : Ergo inimicus factus sum uobis uerum praedicansu
respondetur utique non sed quid uerum p̃dicans nisi ut cireum¬
cidantur &i deo uide quid adiungit : Aemulantur uos non
bene id ẽ in uident uos : qui uos carneles de spiritedibus uo¬
lunt facere : hoc est aemulantur nom bene : sed exdudere in¬

Expanded text:
tis, neque respuistis. Tentati sunt enim, cum persecutionem tis, neque respuistis. Tentati sunt enim, cum persecutionem pateretur Apostolus, utrum timore desererent eum, an charitate amplecterentur. Et neque sprevistis, inquit, tanquam utilem istam tentationem: neque respuistis, ut non susciperetis communionem periculi mei. Sed sicut angelum Dei excepistis me, sicut Christum Jesum. Deinde admirans, opus eorum spirituale commendat, ut hoc intuentes, in carnalem timorem non decidant. Quae ergo fuit, inquit, beatitudo vestra? Testimonium enim vobis perhibeo, quoniam si fieri posset, oculos vestros eruissetis, et dedissetis mihi. Ergo inimicus factus sum vobis, verum vobis praedicans? Respondetur utique, Non. Sed quid verum praedicans, nisi ut non circumcidantur? Et ideo vide quid adjungit, Aemulantur vos non bene: id est, invident vobis, qui vos carnales de spiritualibus volunt facere, hoc est, aemulantur non bene. Sed excludere, in
Abbreviated transcription (Latin):
quid cognoscere . quod ante non nouerat: Trans lute ergodictum
ẽ : ut oculos dĩ accipiamus. ipsam dilectionem eius quem commen¬
dauit mittendo pro impiis occidend̃ unicum filium sic enim
dehis qui diliguntur diceresolemus : quod ante oculos habeantur
Hoc ẽ ergo cognoscentes dm̃ immo cogniti adõ : quod & iohan¬
nes dicit : Non quod nos dilexerimus dm̃ : sed qm̃ ipse dilexit
natus sim i amista carnalia spiritali diiudicatione contemno
Quoniam & ego sicut uos: id est homosum: deinde oportunae
ac decenter facit eos recolere caritatem suam : Netam quã
in imicum illum deputent: dicit enim : Tratres praecor
uos nihil me lȩsistis : tam quam siea dicer&ne ergo putecis qđ
ego lȩdere uos cupiam : Scitis quiuper in firmitatẽ carnis
iam pridem euangeli zaui uobis : id ẽ cumper secutionẽ pã¬
terer : Et tempiationem ur̃am in carne mea non spreuis¬

Expanded text:
quid cognoscere, quod ante non noverat. Translate ergo dictum quid cognoscere, quod ante non noverat. Translate ergo dictum est, ut oculos Dei accipiamus ipsam dilectionem ejus, quam commendavit mittendo pro impiis occidendum unicum Filium: sic enim de iis qui diliguntur dicere solemus quod ante oculos habeantur. Hoc est ergo cognoscentes Deum, imo cogniti a Deo, quod et Joannes dixit, Non quod nos dilexerimus Deum, sed quoniam ipse dilenatus sim, jam ista carnalia spirituali dijudicatione contemno. Quoniam et ego sicut vos: id est, homo sum. Deinde opportune ac decenter facit eos recolere charitatem suam, ne tanquam inimicum illum deputent. Dicit enim, Fratres, precor vos, nihil me laesistis: tanquam si diceret, Ne ergo putetis quod ego laedere vos cupiam. Scitis quia per infirmitatem carnis jam pridem evangelizavi vobis: id est, cum persecutionem paterer. Et tentationem vestram in carne mea non sprevis
Abbreviated transcription (Latin):
usiticta uero pro quibus abluendis filii dĩ sunguis effusus ẽ. quã¬
lib& magna sint & omnino luudi contra seregnum dĩ saepe uiden¬
do omnia tolerare. saepe tolerando non nulla &iam facere co¬
gimur: atque utinam o dnẽ non omnia quae non potuerimus pro
rieramus quod dictum est : Nunc autem cognoscentes dm̃.
immo cogniti adõ. Videtur enim certe hocloco. &iũ aposto lica
locutio congruere uelle in firmitati hominum i Neque tantũ modo
inue teristestameno libris : us que adterrenas hominum cogitatio¬
nes modus diuini elo quii descendis seuideatur: Nam quoniam cor¬
rexit quod dixerat cognoscentes dm̃: nihil nos mouere deb&: Mani¬
festum ẽ. enim quam diuper fidem ambulam us. non perspeciem
nondum nos cognouis se dm̃. sed ea fide purgari. ut opor tuno tem¬
pore cognoscere uadeamus: sed quod in ipsa cor reptione ait immo
cognitia dõ proprie accipitur : Putabitur ds̃ quasi ex tempore ali¬

Expanded text:
usitata vero pro quibus abluendis Filii Dei sanguis effusus est, quamusitata vero pro quibus abluendis Filii Dei sanguis effusus est, quamlibet magna sint, et omnino claudi contra se faciant regnum Dei, saepe videndo omnia tolerare, saepe tolerando nonnulla etiam facere cogimur! atque utinam, o Domine, non omnia quae non potuerimus prohrieramus quod dictum est, Nunc autem cognoscentes Deum, imo cogniti a Deo. Videtur enim certe hoc loco etiam Apostolica locutio congruere velle infirmitati hominum; ne tantummodo in Veteris Testamenti libris usque ad terrenas hominum cogitationes modus divini eloquii descendisse videatur. Nam quoniam correxit quod dixerat, cognoscentes Deum, nihil nos movere debet: manifestum est enim quamdiu per fidem ambulamus, non per speciem , nondum nos cognovisse Deum; sed ea fide purgari, ut opportuno tempore cognoscere valeamus. Sed quod in ipsa correctione ait, imo cogniti a Deo, si proprie accipitur, putabitur Deus quasi ex tempore ali
Abbreviated transcription (Latin):
uorum huius modi quorum lib& operum. diebus quos aegyptia cos
uocant : saepe etiam nos monere non dubitant. nescientes ut dicitur
ubi ambulant : Quod si locus iste de iudaeorum superstitios a obser¬
uatione intellegendus .ẽ quam sp̃e habent cum xpĩ anos sedici
uelint. ex ephemeridis uitaum naufragam gubernantes quando
de diuinis libris quos ds̃ adhuc carnai populo dedit. simoreiudae¬
orum tempora obseruarent diceret eis apostolus Timeo uos ne
forte sinecausa labor auerim in uos: & tumen sidep̃hendatur
quis quam uel athecuminus iuduicoritu sabbatum obseruans.
tumultuatur eclesia : Nunc autem innumerubiles denumero
fidelium cum magna confdertia in faciem nobis dicunt. die post
Nedendas non proficiscor : & uix lente ista prohibemus arriden¬
tes ne irascantur : & timentes ne quasi nouum aliquid mirentur
Vae peccatis hominum quae sola inusitata exhor rescimus

Expanded text:
ciorum, aut hujusmodi quorumlibet operum, diebus quos Aegyptiacos ciorum, aut hujusmodi quorumlibet operum, diebus quos Aegyptiacos vocant, saepe etiam nos monere non dubitant, nescientes, ut dicitur, ubi ambulant. Quod si locus iste de Judaeorum superstitiosa observatione intelligendus est, quam spem habent, cum christianos se dici velint, ex ephemeridis vitam naufragam gubernantes, quando de divinis Libris, quos Deus adhuc carnali populo dedit, si more Judaeorum tempora observarent, diceret eis Apostolus, Timeo vos, ne forte sine causa laboraverim in vos? Et tamen si deprehendatur quisquam vel catechumenus Judaico ritu sabbatum observans, tumultuatur Ecclesia. Nunc autem innumerabiles de numero fidelium cum magna confidentia in faciem nobis dicunt, Die post calendas non proficiscor. Et vix lente ista prohibemus arridentes, ne irascantur, et timentes ne quasi novum aliquid mirentur. Vae peccatis hominum, quae sola inusitata exhorrescimus:
Abbreviated transcription (Latin):
bus seruiunt : quibus & uosrursus ut antea seruire uultis. &
obseruare cum eis dies &menses & annos & tempora : quibus
seruiebatis et ante quam xpõ crederetis : manifestum ẽ
enim uolumina temporum perelementa huius mundihoc
ẽ caelum & terram & motus atq: ordinem siderum admi¬
nis trari quae in firma ceppellat. ex eo quod infirma & insta¬
bili specie uicriantur: egena uero. ex eo quod egent sum ma
& stabili specie cretoris ut quomodo sunt eẽ possin ergo
eligat lector utrum uol& sententiam :dum modo intelle¬
gat ad tantum periculum animae pertinere super stitos as tempo¬
rum obseruationes ut huic loco sub iecerit a postolus: timeo uos ne
forte si ne causa liborauerim in uos: quod cumtanta celebritute
atque auctoritate per orbem terrarum in ec desiis legatur . plena
sunt conuenticula nr̃a hominibus qui tempora rerum agendarũ
añ athematicis accipiunt : Iam uero necliquid incho&ur. aut aed ifi¬

Expanded text:
bus serviunt; quibus et vos rursus ut antea servire vultis, et bus serviunt; quibus et vos rursus ut antea servire vultis, et observare cum eis dies, et menses, et annos, et tempora, quibus serviebatis et antequam Christo crederetis? Manifestum est enim, volumina temporum per elementa hujus mundi, hoc est, coelum et terram et motus atque ordinem siderum administrari. Quae infirma appellat, ex eo quod infirma et instabili specie variantur: egena vero, ex eo quod egent summa et stabili specie Creatoris, ut quomodo sunt, esse possint. 35. Ergo eligat lector utram volet sententiam, dummodo intelligat ad tantum periculum animae pertinere superstitiosas temporum observationes, ut huic loco subjecerit Apostolus, Timeo vos, ne forte sine causa laboraverim in vos. Quod cum tanta celebritate atque auctoritate per orbem terrarum in Ecclesiis legatur, plena sunt conventicula nostra hominibus qui tempora rerum agendarum a mathematicis accipiunt. Jam vero ne aliquid inchoetur, aut aedifi
Abbreviated transcription (Latin):
ẽ ut hoc degentilium errore intellegamus. neintentionẽ causae
quam ab ex ordio susceptam. ad finem usque perducit. subito in
aliud temere de torquere uel iudeamur: sed de his potius de
quibus cauendis eum agere per totum epistolum appar&: Nã
& iuduei seruiliter obseruant dies & menses & annos & tempora
in carnedi obseruatione sabbati & neomoeniae. & mense no¬
uorum & septimo quoque anno. quem uocant sabbatum sab¬
batorum Quae quonicm erant umbrae futurorum iam ad¬
ueniente xpo in superstionem remanserunt : cum tam quam
salutaria obseruerentur a nescienti .bus. quore ferenda
sint: ut tam quam hoc dixerit apostolus gentibus:. Quid pro¬
dest uos euasisse seruitutem qua tenebamini cum seruire¬
tis aelementis mundi quando rursus ad tidia reditis. sed ucti
ab eis qui non dum agnoscentes libertatis suue tempus. inter
ca&era opera legis quae carnaliter sapiunt . &iam tempori¬

Expanded text:
est ut hoc de Gentilium errore intelligamus, ne intentionem causae, est ut hoc de Gentilium errore intelligamus, ne intentionem causae, quam ab exordio susceptam ad finem usque perducit, subito in aliud temere detorquere velle videamur; sed de his potius, de quibus cavendis eum agere per totam Epistolam apparet. Nam et Judaei serviliter observant dies, et menses, et annos, et tempora in carnali observatione sabbati et neomeniae, et mense novorum, et septimo quoque anno quem vocant Sabbatum sabbatorum. Quae quoniam erant umbrae futurorum, jam adveniente Christo in superstitione remanserunt, cum tanquam salutaria observarentur a nescientibus quo referenda sint: ut tanquam hoc dixerit Apostolus Gentibus, Quid prodest vos evasisse servitutem qua tenebamini, cum serviretis elementis mundi, quando rursus ad talia reditis, seducti ab eis qui nondum agnoscentes libertatis suae tempus, inter caetera opera Legis quae carnaliter sapiunt, etiam tempori
Abbreviated transcription (Latin):
firma & egena elementa quibus rursus ut anea seruire
uultiso. In eo enim qđ dicit reuertimini quando non circũ cisis
sed gentibus loquitur sicut in tota epistola appar& : Non
uti que ad circum cisionem dicit eos reuerti. inquanum quã
erient : sed ud infirma inquit & egena elementa quibus
rursus ut antec seruire uultis : quod degentibus intellegȩ¬
re cogimur: his enim supra dixerat: sed tunc quidem ig¬
norantes dm̃ his quinatura non sunt dii seruistis: Ad quam
seruitutem reuerti eos uelle significat : cum ait : quo
obseruactis. & menses & annos et tempora:. Ti meo neforte
sine causa laborccuerim in uobis: magis hanc sententiam
confirmare uideri potest : Vulgatissimus enim error ẽ¬
& gentilium : ut uel in agendis rebus. uel in ex pectundis euenlis
uitae ac negotiorum suorum. ab astrologis & caldȩis notitos dies
& menses. & annos. & tempora obseruant : fortasse tamen non opus

Expanded text:
firma et egena elementa, quibus rursus ut antea servire firma et egena elementa, quibus rursus ut antea servire vultis? » In eo enim quod dicit, revertimini, quando non circumcisis, sed Gentibus loquitur, sicut in tota Epistola apparet; non utique ad circumcisionem dicit eos reverti, in qua nunquam erant, sed ad infirma, inquit, et egena elementa, quibus rursus ut antea servire vultis. Quod de Gentibus intelligere cogimur: his enim supra dixerat, Sed tunc quidem ignorantes Deum, his qui natura non sunt dii, servistis ; ad quam servitutem reverti eos velle significat, cum ait, Quomoobservatis, et menses, et annos, et tempora: timeo vos, ne forte sine causa laboraverim in vos, magis hanc sententiam confirmare videri potest. Vulgatissimus est enim error Gentilium iste, ut vel in agendis rebus, vel in exspectandis eventis vitae ac negotiorum suorum, ab astrologis et Chaldaeis notatos dies, et menses, et annos, et tempora observent. Fortasse tamen non opus
Abbreviated transcription (Latin):
atq: actores qui sunt in eius potestate. aliquid ipso siue non
permittente siuenesciente in subiectis sibi prosuo gradu
rebus efficiant: non eis tamen rependitur quod de ipsis
iuste fit : sed quo animo ipsi faciunt: quia neque liberam
uolu ntatem rationcdi cracturae suue ds̃ negauit : &
amen potestitem qua &iam in iustõ iuste ordinat si bi r&i¬
ram ca& ercq huius modi gentes colebant . siue duemonia rec¬
te sub procurut oribus & actoribus fuisse intelleguntur
tionem rursus inplicant : Cum enim per totum epistolam ñ
ab idiis ostendat sollicitatam fuisse galatharum fidẽ nisi
ab eis qui excircumsione erant. & ad carnades obseruationes
legis tam quam in eis sidus ess& ad ducere cupiebant : hoc tan¬
tum loco cd eos loqui uid&ur. qui ad gentilium superstitio¬
nes redire temtareNt : Qit enim : Nunc autem cognos¬
centes dm̃. immo cogniti aedõ : quomo do reuertimini ad in¬

Expanded text:
atque actores, qui sunt in ejus potestate, aliquid ipso sive non atque actores, qui sunt in ejus potestate, aliquid ipso sive non permittente, sive nesciente, in subjectis sibi pro suo gradu rebus efficiant. Non eis tamen rependitur, quod de ipsis juste fit, sed quo animo ipsi faciunt: quia neque liberam voluntatem rationali creaturae suae Deus negavit; et tamen potestatem, qua etiam injustos juste ordinat, sibi retiram, caeteraque hujusmodi Gentes colebant, sive daemonia, recte sub procuratoribus et actoribus fuisse intelliguntur.tionem rursus implicant. Cum enim per totam Epistolam non ab aliis ostendat sollicitatam fuisse Galatarum fidem, nisi ab eis qui ex circumcisione erant, et ad carnales observationes Legis, tanquam in eis salus esset, adducere cupiebant; hoc tantum loco ad eos loqui videtur, qui ad Gentilium superstitiones redire tentarent. Ait enim: « Nunc autem cognoscentes Deum, imo cogniti a Deo, quomodo revertimini iterum ad in
Abbreviated transcription (Latin):
sed uolens facit cum ea quod bonum ẽ : De hoc uero quue hoc non
uult. fit quod bonum est: Nam & si &iam ipsi p̃uaricatores an¬
geli cum principe suo diabolo non recte dicerentur ꝓcurutores
uel actores diuinae prouidentiae : Non dñs magistrutũ huius
mundi diaibolum dicer& : nec uteretur illo cdcorreptionem
hominum ipsa potestas apostolica eodem paulo alibi dicente:
quos tradidi satanae : ut discant non blas phemare : & alio loco
ad scdutem : ait enim Ego quidem sicut cibsens corpore p̃¬
sens cutem spũ iam iudicaui quasi p̃sens eum qui sic operatus
in interitum carnis ut sp̃s saluus sit indie dni ihũ sed & ma¬
gistratus subtanto imperatore non facit : nisi quanłum illi ꝑ¬
mit titur : & procuratores actoresq: huius mundi nihil faciutt
nisi quantum dñs sinit: Non enim lat& eum aliquid sicut
hominem aut in aliquo .ẽ minus potens: Aut procuratores

Expanded text:
sed volens facit cum ea quod bonum est; de illa vero quae hoc non sed volens facit cum ea quod bonum est; de illa vero quae hoc non vult, fit quod justum est. Nam si etiam ipsi praevaricatores angeli, cum principe suo diabolo, non recte dicerentur procuratores vel actores divinae providentiae, non Dominus magistratum hujus mundi diabolum diceret; nec uteretur illo ad correptionem hominum ipsa potestas apostolica, eodem Paulo alibi dicente, Quos tradidi satanae, ut discant non blasphemare : et alio loco ad salutem; ait enim, « Ego quidem sicut absens corpore, praesens autem spiritu, jam judicavi quasi praesens, eum qui sic operatus in interitum carnis, ut spiritus salvus sit in die Domini Jesu . Sed et magistratus sub statuto imperatore non facit, nisi quantum illi permittitur; et procuratores actoresque hujus mundi nihil faciunt, nisi quantum Dominus sinit. Non enim latet eum aliquid, sicut hominem; aut in aliquo est minus potens, ut procuratores
Abbreviated transcription (Latin):
iu diceis scribit sed gentibus. Nec ait seruiuimus sed seruis¬
ts satis probabile ẽ &iam superius degentibus dictum qđ
sub elementis huius mundierant seruientes. tam quam sub
procuratoribus & actoribus : Nam ipsa elementa uti que non
sunt Naturalitert dii siue in caelo siue interra : quem ad modũ
multi dii & dominimulti : sed nobis unus ds̃ pater . per quem
nos per ipsum : Cum autẽ dicit his haturaliter non sunt du
seruistis : satis demonstrat unum uerum dm̃ natura esse
dm̃ quo nomine trinitas fidelissimo & catholico gremio cor¬
dis accipitur : Eos autem qui natura non sunt dii propterea
superius procuratores actoresq appellat : quia nulla creatun
ẽ siue quae in ueritate man& dans gloriam dõ. siue quae inue¬
ritate non st&it quaerens glori cm suam: Nulla ergo cre¬
atura .ẽ quae non uelit nolit diuinae ꝑrouidentiae serui&

Expanded text:
Judaeis scribit, sed Gentibus; nec ait, servivimus, sed, servisJudaeis scribit, sed Gentibus; nec ait, servivimus, sed, servistis: satis probabile est etiam superius de Gentibus dictum, quod sub elementis hujus mundi erant servientes, tanquam sub procuratoribus et actoribus . Nam ipsa elementa utique non sunt naturaliter dii, « sive in coelo, sive in terra: quemadmodum multi dii, et domini multi: sed nobis unus Deus Pater, ex quo omomnia, et nos per ipsum » . Cum autem dicit, His qui naturaliter non sunt dii, servistis, satis demonstrat unum verum Deum natura esse Deum, quo nomine Trinitas fidelissimo et catholico gremio cordis accipitur. Eos autem qui natura non sunt dii, propterea superius procuratores actoresque appellat, quia nulla creatura est, sive quae in veritate manet, dans gloriam Deo; sive quae in veritate non stetit, quaerens gloriam suam: nulla inquam creatura est, quae non, velit nolit, divinae providentiae serviat;
Abbreviated transcription (Latin):
uam & ipsoda rissimo documeno &iam superius usus ẽ paulus
cum dicer& : Hoc solum uolo discere a uobis: ex operibus legis
uobis spm̃ & uirtutes operatur inuobis. ex operibus legis an ex au¬
ditu fidee sic & hic : quoniam in quit filii dĩ estis misit dẽ spm̃filii¬
sui in corda nra clamantem abba pater: Deinde mani festissi me
ostendit dehis &iam sedicere qurȩ exgentib ad fidem uenera ñ
ad quos &iam epistolã scribit :̃ t aiam in quit non ẽ seruus sed
filius Propter id quod dixerat : quam diuheres paruulus est
nihil differt aseruo: Si autem filius inquit & heres per dm̃sid ẽ
permiseri cordiamdĩ : Nonper promissiones patrum : dequibus
carnediter sicut iud aei natus non ess& tamen filius a brahȩ
secundum imitationẽ fidei : cuius fidei gratiã permisericor¬
diam dñ meruistiꝰ. Sed tunc quidẽ inquit ignorantes dm̃ his
quinaturaliter non sunt dii seruistis: Nunc certe quia non

Expanded text:
. Nam et ipso gravissimo documento etiam superius usus est Paulus, . Nam et ipso gravissimo documento etiam superius usus est Paulus, cum diceret, Hoc solum volo discere a vobis: Ex operibus Legis uobis spiritum et uirtutes operatur in uobis, ex operibus legis an ex auditu fidei? sui in corda vestra, clamantem, Abba pater. Deinde manifestissime ostendit de his etiam se dicere, qui ex gentibus ad fidem venerant ad quos etiam Epistolam scribit, Itaque jam, inquit, non est servus, sed filius: propter id quod dixerat, Quamdiu haeres parvulus est, nihil differt a servo. Si autem filius, inquit, et haeres per Deum: id est, per misericordiam Dei, non per promissiones patrum, de quibus carnaliter sicut Judaei natus non est; sed tamen filius Abrahae secundum imitationem fidei, cujus fidei gratiam per misericordiam Domini meruit. Sed tunc quidem, inquit, ignorantes Deum, his qui naturaliter non sunt dii servistis. Nunc certe quia non
Abbreviated transcription (Latin):
troieritis : sed ite primum ad oues quae perierunt domus
israhel: : zentium autem aliud oũile appellauit: cum di¬
cer& : Habeo clias oues quae non sunt de hoc ouili, quas
tamen se adducturum ait : ut e& unus grex & unus pastor
quando autem nisi post clarificationem suam: Post
resurrectionem autem &iam ad gentes discipulos misit
cum eos interim hierdsolimae manere iussiss & donec
eis secundum promissionem suam spm̃ scm̃ mitter&
tum ex muliere. factum sublege. ut eos qui sublege
erant redimer& ut ad optionem filiorum recipiamus:
Restabat ut &ium gentes quae non erant sub lege. ad
eandem tamen cdoptionem filiorum pertinere os¬
tender&: quod de sc̃ĩ sps̃ dono qui omnibus datus est
doc& :unde se &iam p&rus debaptizato in circumciso centurione
cornelio defendit apud iudacos qui crediderant: dicens non sepo¬
uus se aquam negare illis quohiam spm̃ scm̃ ac cepisse cla ruerat

Expanded text:
troieritis; sed ite primum ad oves quae perierunt domus troieritis; sed ite primum ad oves quae perierunt domus Israel . Gentium autem aliud ovile appellavit, cum diceret, Habeo alias oves quae non sunt de hoc ovili; quas tamen se adducturum ait, ut esset unus grex, et unus pastor : quando autem, nisi post clarificationem suam? Post resurrectionem autem etiam ad Gentes discipulos misit, cum eos interim Jerosolymae manere jussisset, donec eis secundum promissionem suam Spiritum sanctum mtum ex muliere, factum sub Lege, ut eos qui sub Lege erant redimeret, ut adoptionem filiorum recipiamus ; restabat ut etiam Gentes, quae non erant sub Lege, ad eamdem tamen adoptionem filiorum pertinere ostenderet: quod de sancti Spiritus dono, qui omnibus datus est, docet. Unde se etiam Petrus de baptizato incircumciso Centurione Cornelio defendit apud Judaeos qui crediderant, dicens non se potuisse aquam negare illis quos jam Spiritum sanctum accepisse claruerat
Abbreviated transcription (Latin):
spm̃ seruitutis iterum intimore : sed accepistis spm̃ ad¬
optionis filiorum in quoclamamus abba pater: pecte autem de
praesentia & dedono sp̃s scĩ probare uoluit gentibus : quod pertine¬
ant ad promissionem hereditatis : Non enim euangeli zatum ẽ
gentibus : nisi post ascensum dñi & aduentum sp̃s sc̃ĩ: coeperant
enim iam iudcei credere . cum interris adhuc filius dĩ mor¬
talem hominem gerer& : sicut in euangelio scriptum. ẽ: ubi
quam quam & chananeae mulieris fidem ipse laudauerit . & il¬
lius centurionis dequo ait. non se in uenisse talem fidem in
is rahel : Tamen proprie tunc iudueis eẽ euangeligatum uer¬
bis ipsius dñi satis clarum ẽ : cum & ipsius chananeae deprie¬
dicadione dixit. non se cẽ missum. nisi ad oues quaeperi¬
erunt domus isrł : et discipulos cum mitter& ait : Inuiam
gentium ne abieritis. & inciuitates samaritanorum ne in¬

Expanded text:
spiritum servitutis iterum in timore; sed accepistis Spiritum adspiritum servitutis iterum in timore; sed accepistis Spiritum adoptionis filiorum, in quo clamamus, Abba, Pater . Recte autem de praesentia et de dono Spiritus sancti probare voluit Gentibus quod pertineant ad promissionem haereditatis. Non enim evangelizatum est Gentibus, nisi post ascensum Domini et adventum Spiritus sancti. Coeperant enim jam Judaei credere, cum in terris adhuc Filius Dei mortalem hominem gereret, sicut in Evangelio scriptum est: ubi quanquam et Chananaeae mulieris fidem ipse laudaverit , et illius Centurionis, de quo ait non se invenisse talem fidem in Israel ; tamen proprie tunc Judaeis esse evangelizatum, verbis ipsius Domini satis clarum est, cum ad ipsius Chananaeae deprecationem dixit non se esse missum nisi ad oves quae perierunt domus Israel : et discipulos cum mitteret, ait, In viam Gentium ne abieritis, et in civitates Samaritanorum ne in
Abbreviated transcription (Latin):
factum exmuliere . factum sublege : sed mutato ordine
respondit iam illum populum adiungens. qui paruulus
sub procuratoribus & actoribus seruiebat id ẽ elemen¬
tis huius mundi: ne putarent se non eẽ filios. quia non
erant sub pedagogo: Quoniam autẽ filii estis inquit.
misit ds̃ spm̃ filii sui incorda nrã clamantem abba pat̃:
Duo sunt uerba quue posuit : ut posteriore inter pr eta¬
retur primam: Nam hoc est abba quod pater : Elegan¬
ter autem intellegitur. non frustra duarum linguarũ
uerba posuisse idem significantia : propter uniuersum
populum qui de iudaeis & degentibus in unitatem fidei
uocatus ẽ : ut hebraeum uerbum adiudueos. grecum
adgentes : utrius que tamen uerbi eadem significatio
ad eiusdem fidei sp̃sque unitatem pertineat: Nam &
ad romanos ubi similis quaestio de pace in xp̃o iudȩorũ
gentiumq: tractatur. hoc dicit : Non enim accepistis

Expanded text:
factum ex muliere, factum sub Lege: sed mutato ordine factum ex muliere, factum sub Lege: sed mutato ordine respondit. 31. Ib. IV, 6. Jam illum populum adjungens, qui parvulus sub procuratoribus et actoribus serviebat, id est, elementis hujus mundi, ne putarent se non esse filios, quia non erant sub paedagogo, Quoniam autem filii estis, inquit, misit Deus Spiritum Filii sui in corda vestra, clamantem, Abba, Pater. Duo sunt verba quae posuit, ut posteriore interpretaretur primum: nam hoc est, Abba, quod Pater. Eleganter autem intelligitur non frustra duarum linguarum verba posuisse idem significantia, propter universum populum, qui de Judaeis et de Gentibus in unitatem fidei vocatus est: ut hebraeum verbum ad Judaeos, graecum ad gentes, utriusque tamen verbi eadem significatio ad ejusdem fidei spiritusque unitatem pertineat. Nam et ad Romanos, ubi similis quaestio de pace in Christo Judaeorum Gentiumque tractatur, hoc dicit: Non enim accepistis
Abbreviated transcription (Latin):
te tenebantur Vt ad optionem in quit filiorum recipi¬
uamus : Ad optionem propterea dicit : ut distincte intel¬
legamus unicum dĩ filium: Nos enimbeneficio & digna¬
tione miseri cordice eius filii dĩ sumus : Ille natura ẽ
filius qui ho: ẽ. quod pater nec dicit accipiamus sed
recipiamus : ut significar& hoc nos amisisse in adam ex quo morta¬
les sumus: Hoc ergo quod ait. ut eos qui sublege erant redime¬
r& et ad liberandum eum populum pertin&. qui paruulus sub
pedago go seruiebat : & refertur ad id quod dixit. factum sub
lege : Illud autem quod ait. ut ad optionem filiorum recipia¬
mus: refertur adid quod dixit factum ex muliere : Hinc enĩ
adoptionem recipiamus : quod ille unicus non dedignatus ẽ
participationem naturae nraẽ factus ex muliere : ut non so¬
lum unigenitus ess& ubi fratres non hab& : sed etiam pri¬
mogenitus inmultis fratribus fier& : Duo enim proposuit

Expanded text:
te tenebantur. Ut adoptionem, inquit, filiorum recipite tenebantur. Ut adoptionem, inquit, filiorum recipiamus. Adoptionem propterea dicit, ut distincte intelligamus unicum Dei Filium. Nos enim beneficio et dignatione misericordiae ejus filii Dei sumus: ille natura est Filius, qui hoc est quod Pater. Nec dixit, accipiamus; sed, recipiamus: ut significaret hoc nos amisisse in Adam, ex quo mortales sumus. Hoc ergo quod ait, Ut eos qui sub Lege erant redimeret, et ad liberandum eum populum pertinet, qui parvulus sub paedagogo serviebat; et refertur ad id quod dixit, factum sub Lege. Illud autem quod ait, ut adoptionem filiorum recipiamus, refertur ad id quod dixit, factum ex muliere. Hinc enim adoptionem recipimus, quod ille Unicus non dedignatus est participationem naturae nostrae, factus ex muliere, ut non solum Unigenitus esset ubi fratres non habet, sed etiam Primogenitus in multis fratribus fieret . Duo enim proposuit,