comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
tã conueniens ẽ naturali ȩquitatis
quã uoluntatẽ domini uolentis remsuã
in aliũ transferre ratã haberi: &ideo
cuiuscũq: generis sit corporalis res: tra¬
di possit. & ad nõ tradita alienantur:
Itaq stipendiaria q̃q & tributaria prȩ¬
dia: eodem modo alienant᷑ : Uocantur
prȩdia ex nr̃a consticutione nulla dif¬
ferentia ẽ : Sed siquidem ex causa do¬
nationis aut dotis : aut qualib& alia ex
causa tradant᷑ : sine dubio trans ferunt
uenditȩ uero & traditȩ : non alit̃ ems¬
tori adquirunt᷑ : quã si is uenditori pre¬
ciũ soluerit uł alio modo eisatis fecert
uelut ꝓmissore aut pignoredato:
Qđ caueturq uidem etiã lege duodecim
tabularũ : tam̃ recte dicitur & iure
gentiũ iđ iurenaturali id effici: Sed
si is qui uendidit fidem emptaris secu¬
tus ẽ : ducendũ ẽ statim rememptoris
fieri: nihilaut̃ int̃ẽ utrũ ios edñs tra¬
datalicui rem : an uoluntate eiꝰ alius

Expanded text:
enim tam conveniens est naturali aequitati, enim tam conveniens est naturali aequitati, quam voluntatem domini, volentis rem suam in alium transferre, ratam haberi. et ideo cuiuscumque generis sit corporalis res, tradi potest et a domino tradita alienatur. itaque stipendiaria quoque et tributaria praedia eodem modo alienantur. vocantur praedia ex nostra constitutione nulla differentia est. 4 Sed si quidem ex causa donationis aut dotis aut qualibet alia ex causa tradantur, sine dubio transferentur: venditae vero et traditae non aliter emptori adquiruntur, quam si is venditori pretium solverit vel alio modo ei satisfecerit, veluti expromissore aut pignore dato. quod cavetur quidem etiam lege duodecim tabularum: tamen recte dicitur et iure gentium, id est iure naturali, id effici. sed et si is qui vendidit fidem emptoris secutus fuerit, dicendum est, statim rem emptoris fieri. Nihil autem interest, utrum ipse dominus tradat alicui rem, an voluntate eius alius.
Abbreviated transcription (Latin):
ad dnm̃ ꝓprietatis ꝑtin& : Absurdũ enim
uidebatur. hominẽ infructueẽ : cũ om̃s
fructus rerũ natura hominũ gr̃a com¬
parauit : Sed si gregis us ũ fructũ
quis habeat : in locũ demor tuoꝵ capi
tũ ex foctu fructarii sumittere
arũ demortuarũ ł arboꝵ locum
alias deb& substituere : Rec te enĩ
colere deb& & quasibonus pater
familias uti deb& : Thes auros quos¬
quis in suoloco inuenerit: diuias
adrianus: naturalẽ ȩquitat ẽ secutꝰ
ei concessit qui in uenerit : Idemq: sta¬
tuit : siquis in sacro aut in religioso
loco fortuito casu in uenerit : At siqͥs
in alieno loco ñ data adhoc opera.
sed fortuito inuenerit: dimidium
domino soli concessit. & conuenienter:
Si quis in cȩsaris loco inuenesit : di¬
midiũ inuentoris dimidiũ cȩsaris eẽ
statuit : Cui conueniens ẽ ut siquis
inpublico loco uł fiscala inuenerit:
dimidiũ ipsius ess&: dimidiũ fisci
uł ciuitatis : ꝑ traditionẽ q̃q̃: iure
naturali resnobis adqui runtur : Nihil

Expanded text:
ad dominum proprietatis pertinet: absurdum enim videbatur hominem in fructu esse, cum omnes fructus rerum natura hominum gratia comparavit. Sed si gregis usum fructum quitum ex fetu fructuarius submittere arum demortuarum vel arborum locum, alias debet substituere. Recte enim colere debet et quasi bonus pater familias uti debet. Thesquis in suo loco invenerit, divus Hadrianus, naturalem aequitatem secutus, ei concessit qui invenerit. idemque statuit, si quis in sacro aut in religioso loco fortuito casu invenerit. at si quis in alieno loco non data ad hoc opera sed fortuitu invenerit, dimidium domino soli concessit. et convenienter, si quis in Caesaris loco invenerit, dimidium inventoris, dimidium Caesaris esse statuit. cui conveniens est et si quis in publico loco vel fiscali invenerit, dimidium ipsius esse, dimidium fisci vel civitatis. Per traditionem quoque iure naturali res nobis adquiruntur: nihil
Abbreviated transcription (Latin):
qui grece patros uocat᷑ : Auunculus ẽ
matris fr̃e. qui apud grȩcos ꝓprie IΛΤITΡΩC
appellat᷑ & ꝓmiscue eeioc dicit᷑ Amitaẽ
patrissoror mat̃ tera uero matris soror
appellatur. Quarto gradu supra : ab auus ab auia:
infra : ab nepos abneptis. Extrans uerso : fratris
sororisq nepos neptis . & conuenient̃ patruus
magnus amitamagna idẽ aui fr̃c & soror
ltẽ auunculus magnus : mat̃tera magna :
iđ auiȩ frat̃ soror. Consobrinus consobrina
đ qui quȩue ex fratrib: aut sororib generant᷑
Sed quidã recte consobrinos eos ꝓprie
putant dioi : qui ex duab: sororib: ꝓgene¬
rant᷑. Quasi consobrinos eos uero qui ex
duob fratrib ꝓgenerant᷑ ꝓ prie fr̃s fratrueles
uocari. Si aut̃ ex duob: fratrib: filiȩ nascant᷑
sorores : patrueles appellant᷑. At eos qui ex
fratre & sorore ꝓpagant᷑ : amittinos ꝓprie
dici Amitȩtuȩ filii : consobrinũ teappellant :
tu illos amitinos : Quinto supra : attanus
attauia : in fra : atnepos atneptis : Ex

Expanded text:
avunculus est matris frater, qui apud Graecos proprie υητρᾧος appellatur: et promiscue θεἵος dicitur. amita est patris soror, matertera vero matris soror: appellatur. Quarto gradu supra abavus abavia, infra abnepos abneptis, ex transverso fratris sororisque nepos neptis et convenienter patruus magnus amita magna id est avi frater et soror, item avunculus magnus matertera magna id est aviae frater et soror, consobrinus consobrina id est qui quaeve ex fratribus aut sororibus progenerantur. sed quidam recte consobrinos eos proprie putant dici, qui ex duabus sororibus progenerantur, quasi consororinos: eos vero, qui ex duobus fratribus progenerantur, proprie fratres patrueles vocari si autem ex duobus fratribus filiae nascantur, sorores patrueles appellantur: at eos, qui ex fratre et sorore propagantur, amitinos proprie dici amitae tuae filii consobrinum te appellant, tu illos amitinos. Quinto supra atavus atavia, infra adnepos adneptis, ex
Abbreviated transcription (Latin):
iđ ꝓ auia & frt̃ &soror itẽ fratris patruelis
sororis patruebis consobrinis & consobrinȩ
Amitini & amitinȩ filius filia : ꝓprior
sobrino sobrina his patrui magni. amitȩ
magnȩ. Auunculi magni materterȩ
magnȩ filius filia Sexto gradus supra :¬
Tritauus tritauia in fratrine pos trineptis
Ex trans uerso fr̃is sororisq: abneptos ab neptis
Et conuenient̃. ab patruus ab amita ⁊dẽ
ab aui frat̃ & foror. Ab auunculus ab mat̃tera
iđ ab auiȩ frãt̃ & soror. Itẽ consobrini con¬
sobrinȩq iđ qui quȩue ex fratrib: uł sororib

Expanded text:
 frater et soror, item fratris patruelis sororis patruelis, consobrini et consobrinae, amitini amitinae filius filia, proprior sobrinus sobrina hi sunt patrui magni amitae magnae avunculi magni materterae magnae filias filia. Sexto gradu sunt supra tritavus tritavia, infra trinepos trineptis, ex transverso fratris sororisque abnepos abneptis et convenienter abpatruus abamita id est abavi frater et soror abavunculus abmatertera id est abaviae frater et soror, item sobrini sobrinaeque id est qui quaeve ex fratribus vel soro
Abbreviated transcription (Latin):
lege inferius. Qđ si nullus ex
ascendentib sit tunt fris ł sororis
filii. quasiscđm gradũ optinentes:
sicad hȩreditatẽ de functe ꝑsonȩ
uocent᷑ : Ideoq modis omnib auuk¬
culis uł patruis de functip̃ panent᷑
quia illi tertiũ gradũ cognatiois
ootinent : Qđ si neq: fr̃s neq sorores
neq filios uł filias fr̃m ł sororũ
defunctus reliquerit : alia de inceps
cognatio ad suc cessionẽ eiꝰ uocabit᷑.
scđũ sui gradus prȩrogatiuã: ut
qui ꝓximior ẽ ipseceteris p̃ponat᷑ :¬

Expanded text:
ensemus. Quod si nullus ex ascendentibus sit, tunc fratris vel sororis filii quasi secundum gradum obtinentes, sic ad hereditatem defunctae personae vocentur ideoque modis omnibus avunculis vel patruis defuncti praeponantur, quia illi tertium gradum cognationis obtinent. Quod si neque fratres, vel sorores, neque filios vel filias fratrum vel sororum defunctus reliquerit, alia deinceps cognatio ad successionem eius vocabitur secundum sui gradus praerogativam, ut qui proximior est, ipse ceteris praeponat
Abbreviated transcription (Latin):
satis fecit : Es̃ manifestissimũ ẽ etiã
si abinitio dominus actionẽ instrtuit
cõmodari ignarus rem eẽ subreptã :
postea a ut̃ hoc ei cognito ad uersus
furem transibit omnimodo liberarieũ
quirem cõmodatã accepit : Quȩcũq
cousȩ exitũ dominus aduersus furẽ
habuerit eadem definitioneoptinente
siue in partẽ siue insolidũ soluen dosit.
apud quẽ res deposita ẽ custodiã ñ presus
sed tantũ in eo obnoxius ẽ si quidi pseddo
malo fecerit : Qua de causa : sires eis ubrepta
fuerit qui a restituendȩ ei nomine deposite
ñ tenet᷑ : Neo obidenis int̃ ẽ rem saluã tẽ
furti agere ñ potest. sed furti actio domino

Expanded text:
satisfecit, cum manifestissimum est, etiam satisfecit, cum manifestissimum est, etiam si ab initio dominus actionem instituit commodati ignarus rem esse subreptam, postea autem, hoc ei cognito, adversus furem transivit, omnimodo liberari eum qui rem commodatam accepit, quemcumque causae exitum dominus adversus furem habuerit: eadem definitione obtinente, sive in partem sive in solidum solvendo sit apud quem res deposita est custodiam non praestat, sed tantum in eo obnoxius est, si quid ipse dolo malo fecerit: qua de causa si res ei subrepta fuerit, quia restituendae eius nomine depositi non tenetur nec ob id eius interest, rem salvam esse, furti agere non potest, sed furti actio domino
Abbreviated transcription (Latin):
cõm̃datiactionẽ aduersus eũ qui rem cõ¬
modatã accepit mouere desiderat. siue
furti aduersus ad eũ qui rem subripuit.
& alterutra carũ electa dominũ non
posse expoenitentia ad alterã uenire
actionẽ : Sed siquidẽ furem elegerit. illũ
quirem utendã accipit poenitus liberari:
Sin aut̃ cõmodator ueniat aduersus eum
qui rem utendã accepit : ipsi quid ẽ nullo
modo competere posseaduersus furem furti
aetionẽ : Cũ aut̃ qui ꝓre cõmodata conue¬
nitur: posseaduersus furem furtiactionẽ :
lta tam̃ sidominus sciens : rem eẽ subreptã
aduersus eũ cuires cõmodata fuitꝑuenit:
Sin aũt nescius & dubitans remñ ẽe apud eũ
cõmodatiactionẽ instituit : poste a aut̃ re
cõꝑta uoluit remittere quidem cõmodati
actionẽ : ad furtiaut̃ ꝑ uenire : tunc licen¬
tia ei concedat᷑. & aduersus furem uenire
nullo obstaculo eiopponendo qm̃ in certus
factũ ẽ : Tunc & enim omnimodo furẽ
adomino quidemactionẽ liberari suppo

Expanded text:
dati actionem adversus eum qui rem commodatam accepit movere desiderat, sive furti adversus eum qui rem subripuit, et alterutra earum electa, dominum non posse ex poenitentia ad alteram venire actionem. sed si quidem furem elegerit, illum qui rem utendam accepit penitus liberari. sin autem commodator veniat adversus eum qui rem utendam accepit, ipsi quidem nullo modo competere posse adversus furem furti actionem, eum autem qui pro re commodata convenitur, posse adversus furem furti habere actionem, ita tamen si dominus, sciens rem esse subreptam, adversus eum cui res commodata fuit pervenit: sin autem nescius et dubitans rem non esse apud eum commodati actionem instituit, postea autem, re comperta, voluit remittere quidem commodati actionem, ad furti autem pervenire, tunc licentia ei concedatur et adversus furem venire, nullo obstaculo ei opponendo, quoniam incerfactum est: tunc etenim omnimodo furem a domino quidem furti actione liberari, suppo
Abbreviated transcription (Latin):
ad modũ gradus cognationis numerent᷑
Nãq: exhis palã ẽ intellegere quẽ ad¬
modũ ulterius q̃q̃ gradus numerare
debermus Quippe sẽꝑ generata quȩq
ꝑsona : gradũ adiciat ut longe facilius
sit respondete. quoto quisq gradussit
quã ꝓpria cognationis appellatione
quẽ quã denotare ad cognationis
qq̃: gradus eodẽ modo numerant᷑.
Sed cũ magis ueritas occulata fide
quã ꝑ aures animis hominũ infigit᷑
ideo necessariũ duximꝰ post narratio¬
nem graduum. Etiã eos prȩsenti
libro inscribi. Quatenꝰ possint
&aurib: & inspectione adules¬
centes ꝑ foctissimã graduum
doctrinã adipisci: Heccrux¬

Expanded text:
admodum gradus cognationis numerentur. namque ex his palam est intellegere quemadmodum ulterius quoque gradus numerare debemus: quippe semper generata quaeque persona gradum adiciat, ut longe facilius sit respondere, quoto quisque gradu sit, quam propria cognationis appellatione quemquam denotare. Adgnationis quoque gradus eodem modo numerantur. Sed cum magis veritas oculata fide quam per aures animis hominum infigitur, ideo necessarium duximus post narrationem graduum etiam eos praesenti libro inscribi, quatenus possint et auribus et inspectione adulescentes perfectissimam graduum doctrinam adipisci. Illu
Abbreviated transcription (Latin):
quantũ quo quo mom̃to tẽporis adiciat
Qđ siuis fluminis partẽ aliquã extuo
prȩdio detraxerit & meo prȩdio ap¬
pulerit : palam ẽ eã tuã ꝑmanere
planes longo tẽpore fundomeo hȩserit :
arboresq: quas secũ traxerit in meũ
fundũ radices egerint : ex eotẽpore
uident meofundo ad quisitaẽe : In sulaquȩ in
marinata ẽ qđ raro accidit : occupantis fit:
Nullius enim eẽ creditur : At in fluminenita
qđ frequent̃ accidit : si quidẽ mediã partẽ
fluminifteneat : Cõmunis ẽ eoꝵ. qui ab utraq
parte fluminis ꝓperipã predia possident.
ꝓmodo latitudinis cuiusq fundi quȩ latitudo
ꝓperipã sit : Qđ si alteri parti ꝓximiorsit :
eoꝵ ẽ tantũ qui adea parte ꝓperipã prȩdia
possident: Qđ si aliqua partedi uisũc
flum̃ deinde infraunitũ agrũ alicuiꝰ
in formã insulȩ redegerit : eiꝰ ꝑ man&
is agercuiꝰ & fuerat : Qđ sinaturali alueo
in uniuersũ derelicto alia parte fluere

Expanded text:
quantum quoquo momento temporis adiciatur. 2 Quodsi vis fluminis partem aliquam ex tuo praedio detraxerit et vicini praedio appulerit, palam est eam tuam permanere. plane si longiore tempore fundo vicini haeserit, arboresque quas secum traxerit in eum fundum radices egerint, ex eo tempore vicini fundo adquisitae esse. Insula quae in mari nata est, quod raro accidit, occupantis fit: nullius enim esse creditur. at in flumine nata, quod frequenter accidit, si quidem mediam partem fluminis teneat, communis est eorum qui ab utraque parte fluminis prope ripam praedia possident, pro modo latitudinis cuiusque fundi, quae latitudo prope ripam sit. quodsi alteri parti proximior sit, eorum est tantum, qui ab ea parte prope ripam praedia possident. quodsi aliqua parte divisum flumen, deinde infra unitum agrum alicuius in formam insulae redegerit, eiusdem permanet is ager cuius et fuerat. Quodsi naturali alveo in universum derelicto alia parte fluere
Abbreviated transcription (Latin):
m̃toeos cõmitticensemus : Si enimꝓtoto
litis certamine iuriiurando credendũ
eẽ testiũ puta uer̃ hi qui eos ꝓduxerint :
multo magis prȩsentiã suã testib: sacra¬
m̃to eoꝵ credere debent: Sedcũ oport& :¬
dis ponimus ñ amplius testes obseruare : Iu¬
diciis cõpelli. post quã fuerint ad moniti
nisi tantũ quindecim dies : Intraquosiu¬
dices ꝓuideant. quatenus cognitionẽ sus¬
cipiant in quateftes nec essarii uisi fuerint.
ut omnimodo licentia eis concedatur :¬
& alterutra parte cessante & minime
eosobseruare uolentes si ꝑ exequutores
ad moniti uenire noluerint : testes accipere
& alterutra parte prȩsente quȩ eos in¬
troducit & testimonia eoꝵcapere :
his aut̃ dieb: effluentib: liceat quidẽ tes¬
tib: decedere a uidice nullã habentẽ x¬
licentiã eos post quã afuerit : iterũ
retrahere : Ipsũ aut̃ iudicẽ siꝑgũ
stecerit quominus testimoniũ prȩ¬

Expanded text:
mento eos committi censemus. Si enim pro toto mento eos committi censemus. Si enim pro toto litis certamine iuriiurando credendum esse testium putaverunt hi qui eos produxerunt, multo magis praesentiam suam testibus sacramento eorum credere debent. Sed cum oportet disponimus non amplius testes observare iudicies compelli, postquam fuerint admoniti, nisi tantum quindecim dies, intra quos iudices provideant, quatenus cognitionem suscipiant, in qua testes necessarii visi fuerint, ut omnimodo licentia eis concedatur et alterutra parte cessante eos observare volente, si per exsecutores admoniti venire noluerint, testes accipere et alterutra parte praesente, quae eos introducit, testimonia eorum capere. His autem diebus effluentibus liceat quidem testibus decedere a iudice nullam habente licentiam eos, postquam afuerint, iterum retrahere: ipsum autem iudicem, si per eum steterit, quominus testimonium pr
Abbreviated transcription (Latin):
seruus: nullius mom̃ti ẽ : Sin aut̃ liber¬
tinũ seeẽ dixerit: siquidem instru¬
ñ tũ manumissionis suȩ ostenderit :
dicattestimaniũ : Sin aut̃ in aliolo co¬
dicatinstrurõ ta suis tatus habere : scribat᷑ quidẽ testi¬
moniũ ei. Postea aũt siñ ꝓduxerit inftrum̃ta mallus
Siquis dixerit testẽ pductũ inimicũ suũ eẽ : siqͥdẽ
ex criminalicausa. Omnino nondicat᷑ testimaniũ :
Sin aut̃ ex alia occasione : dicate quidem testi¬
moniũ ÷ sed ꝑscriptio quidẽ opponatur:
Si quis mediatorem separtiũ dixerit ideo que
señ oportere inuitũ testimoniũ in alterutrũ
eoꝵ dicere : illiaũt consenserint ut ꝓducat᷑ :
consequens ẽ ut in hoccasuetiã inuitũ testi¬
inuitostes tes in pecuniariis causis exña
lege aliquis trahere maluerit : siquidẽ sua
sponte fide iussionem suȩ ꝑsonȩ sine dã pno
prȩstareuelint hoc fieri : S in aut̃ noluerint :
non carcerali custodia detrudi ÷ sed sacra¬

Expanded text:
llius momenti est; sin autem libertinum se esse dixerit, si quidem instrumentum manumissionis suae ostenderit, dicat testimonium; sin autem in alio lodicat instrumenta sui status habere, scribatur quidem testimonium eius, postea autem, si non produxerit instrumenta, nullius Si quis dixerit testem productum inimicum suum esse, si quidem ex criminali causa, omnino non dicat testimonium. Sin autem ex alia occasione, dicat testimonium, sed praescriptio ejus ei opponatur. Si quis mediatorem partium se dixerit, ideoque se non oportere in dubium testimonium in alterutrum eorum dicere, illi autem consenserint ut producatur, consequens est ut in hoc casu etiam invitus testiinvitos testes in pecuniariis causis ex nostra lege aliquis trahere maluerit, si quidem sua sponte fideiussionem suae personae sine damno praestare velint, hoc fieri, sin autem noluerint, non carcerali custodia detrudi, sed sacra
Abbreviated transcription (Latin):
ueluti quȩ in ciuitatib s̃ : uttheatra
stadia & similia. &siq: alia s̃ cõmu¬
nia ciuitatiũ: Nullius aut̃ s̃ : ressacrȩ
& religiosȩ & sc̃e : Qđ enim diuini
iuris ẽ : idnullius in bonis ẽ : Sacras :
quȩrite & ꝑpontifices dõ consecra¬
tas uel uti hȩdes sacrȩ & dona
quȩrite adminifteriũ ei deduc¬
tutionẽ alienari & obligariꝓ hibuimus:
Excepta causa redẽptionis captiuoꝵ:
Si quis uero auctoritate sua quasi sacrũ
sibi constituerit : sacrũ nonẽ : sȩd ꝓfanũ:
locus aũt̃ in quosacrȩ hȩdes dedicatȩs:
& iã diruto ȩdificio adhuc sacerman&
ut paponianus scripsit : Religiosũ locũ
unusquisq suauoluntate facit : dũmor¬
tu ũ infert in locũ suũ : In cõmunẽ aut̃
locũ purũ: in uitũ socio inferreñ lic&:
In cõmune uero sepulchro &iã in uitis
ceteris lic& inferre : Itẽsi alienus
facere in alienũ locũ nisi toncedente

Expanded text:
veluti quae in civitatibus sunt theatra, veluti quae in civitatibus sunt theatra, stadia et similia et si qua alia sunt communia civitatium. Nullius autem sunt res sacrae et religiosae et sanctae: quod enim divini iuris est, id nullius in bonis est. Sacra sunt, quae rite et per pontifices Deo consecrata sunt, veluti aedes sacrae et dona quae rite ad ministerium Dei dedictutionem alienari et obligari prohibuimus, excepta causa redemptionis captivorum. si quis vero auctoritate sua quasi sacrum sibi constituerit, sacrum non est, sed profanum. locus autem, in quo sacrae aedes aedificatae sunt, etiam diruto aedificio, adhuc sacer manet, ut et Papinianus scripsit. Religiosum locum unusquisque sua voluntate facit, dum mortuum infert in locum suum. in communem autem locum purum invito socio inferre non licet: in commune vero sepulcrum etiam invitis ceteris licet inferre. item si alienus facere. in alienum locum, concedente
Abbreviated transcription (Latin):
litoramatris : Nemoigit᷑ ad litus maris
accedere ꝓhibet᷑ dũ tam̃ uillis& mo¬
num̃tis & edificiis abstineat quiñs
iuris gentiũ sic ut & mare : flumina
a ut̃ omnia & portus : publica s̃ : Ideoq
iuris iudicandi omnib: cõmuneẽ in por¬
tub fluminib:q: : Est aut̃ litus maris
quatenus hibernus fluctus maximus
ex currit : Riparũ qq̃ usus publicus
ẽ iuris gentiũ sicut ipsius fluminis
Itaq: nauẽ ad eas appellare : funes arbo¬
reponere : cuilib& liberũ ẽ : Sicutiꝑipsũ
flum̃ nauigare : Sed ꝓprietas eoꝵ illorẽ :
quoꝵ prȩdiis hȩrent ÷ Qua decausa: arbo¬
res q̃q̃ in eisdẽ natȩ eorundem s̃: Litoꝵ
q̃q̃: usus publicus iuris gentiũ ẽ :÷ sicut
ipsius maris : Et obid quib: lib& liberũe.
casã ibi imponere in qua se recipiant
sicut retia siccare : & exmare dedu
nullius ẽe : sed eiusdẽ iuris esse cuius
& mare : & quȩ subiacentmari t̃rał
arena: uniuersitatis s̃ ñ singuloꝵ

Expanded text:
litora maris. nemo igitur ad litus maris litora maris. nemo igitur ad litus maris accedere prohibetur, dum tamen villis et monumentis et aedificiis abstineat, quia non sunt iuris gentium, sicut et mare. Flumina autem omnia et portus publica sunt: ideoque ius piscandi omnibus commune est in portibus fluminibusque. Est autem litus maris, quatenus hibernus fluctus maximus excurrit. Riparum quoque usus publicus est iuris gentium sicut ipsius fluminis: itaque navem ad eas appellere, funes ex arboreponere cuilibet liberum est, sicuti per ipsum flumen nauigare. sed proprietas illorum est, quorum praediis haerent: qua de causa arbores quoque in his quoque usus publicus iure gentium est, sicuti ipsius maris et ob id quibuslibet liberum esse casam ibi imponere, in qua se recipiant, sicut retia siccare et nullius esse, sed eiusdem iuris esse cuius et mare, et quae subiacent mari terra vel harena. Universitatis sunt, non singulorum,
Abbreviated transcription (Latin):
cidiũ uł sac rilegiũ sefacturũ ꝓmittat :
non ual& : Cũ quis sub aliqua conditione
fuerit stipulatus : lic& ante conditionẽ
decesserit : postea ex istente conditione
heres eiꝰ agere potest: ldem ẽ & a ꝓmisso¬
ris parte. hoc anno aut hoc mense dari
stipulatus sit ÷ nis iomnib partib: prȩ¬
teritis anni ułm̃ sis ñ recte pet&
Si fundũ dare stipuleris ł hominem :
non poteris continuo agere. nisitantũ
spatii prȩterierit quo traditio fieri possit:¬
Superiore libro deiure ꝑsonarũ ex posuimꝰ:
modo uideamus derebus quȩ uel in nr̃o patri¬
monio uel extra nr̃m patrimoniũ habent᷑
Quȩdã enim naturali iure cõmunias̃
omniũ : quȩ dã publica : Quȩdã uniuer¬
sitatis : quȩdã nullius pleraq: singuloꝵ
Quȩ uariis ex causis cuiq: ad quiruntur:
sicut ex subiectis apparebit : Et quidem
naturali iure cõmunias omniũ : hȩc :
Aer : & aqua: ꝑfluens & mare : &ꝑ hoc

Expanded text:
cidium vel sacrilegium se facturum promittat, cidium vel sacrilegium se facturum promittat, non valet. Cum quis sub aliqua condicione fuerit stipulatus, licet ante condicionem decesserit, postea existente condicione heres eius agere potest. idem est et a promissoris parte. Qui hoc anno aut hoc mense dari stipulatus sit, nisi omnibus partibus praeteritis anni vel mensis non recte petet. Si fundum dari stipuleris vel hominem, non poteris continuo agere, nisi tantum spatii praeterierit, quo traditio fieri possitSuperiore libro de iure personarum exposuimus: modo videamus de rebus. quae vel in nostro patrimonio vel extra nostrum patrimonium habentur. quaedam enim naturali iure communia sunt omnium, quaedam publica, quaedam universitatis, quaedam nullius, pleraque singulorum, quae variis ex causis cuique adquiruntur, sicut ex subiectis apparebit. Et quidem naturali iure communia sunt omnium haec: aer et aqua profluens et mare et per hoc
Abbreviated transcription (Latin):
coeperit : cess& adminis trationi contũtoris
suo. & stipulatusẽ rẽpupilli saluã fore.
qm̃ int̃ ẽ stipulatoris fieri qđ stipulatus
ẽ cũ obligatus futurus ess&l pupillo simale
res gesserit : ten& obligatio : Ergo &
siquis ꝓouratori suo daristipulatus sit :
stipulatio uires habebit : & sicreditori
suo qđ sua int̃ẽ neforte uł poena cõmit¬
tat᷑ uł prȩdia distrahant᷑ quȩ pignori
data erant : ual& stipulatio : uersauice
qui aliũ facturũ ꝓmisit : uidetur in ea
eẽ causa ut ñ teneat᷑ nisi poenã ipseꝓmi¬
serit : Itẽ nemo rẽ suã futurã in eũ casũ
quo sua fit utilit̃ stipulat᷑ : side aliare:
stipulator ses enserit dealia ꝓmassor:
Perinde : nulla contrahit᷑ obligatio
Aosi ad in terrogatũ responsũ ñ ess& :
uelutisi haminẽ stichũ atestipulatus
quis fuerit : tudepamphilo sens eris.
quẽ stichũ uoc aricredideris qđ turpi
ex causa ꝓmissũ ẽ : uelutisiquis homi¬

Expanded text:
coeperat, cessit administratione contutori coeperat, cessit administratione contutori suo et stipulatus est, rem pupilli salvam fore, quoniam interest stipulatoris fieri quod stipulatus est, cum obligatus futurus esset pupillo si male res gesserit, tenet obligatio. ergo et si quis procuratori suo dari stipulatus sit, stipulatio vires habebit. et si creditori suo, quod sua interest, ne forte vel poena committatur, vel praedia distrahantur quae pignori data erant, valet stipulatio. 2 Versa vice qui alium facturum promisit, videtur in ea esse causa, ut non teneatur, nisi poenam ipse promiserit. Item nemo rem suam futuram in eum casum quo sua fit utiliter stipulatur. Si de alia re stipulator senserit, de alia promissor, perinde nulla contrahitur obligatio ac si ad interrogatum responsum non esset, veluti si hominem Stichum a te stipulatus quis fuerit, tu de Pamphilo senseris, quem Stichum vocari credideris. Quod turpi ex causa promissum est veluti si quis homi
Abbreviated transcription (Latin):
enimstipulationib: : una uł quȩdã uident᷑
eẽ ꝑ fectȩ : Singula senim resstipulari
& ad singulas respondere debemus: Al¬
teristipulari ut supra dictũ ẽ nemopotest:
Inuentes̃ enim huius modi obligationes
ad hoo : ut unus quisq: sibi ad quirat qđ
suauit̃ ẽ : Ceterũ sialudetur snihilin¬
t̃ ẽ : Stipulatoris planȩ siquis uelithoc
facere: poenã stipulari conueni& : ut nisi ita
factũ sit ut compre hensũ ess& ÷ cõmittetur poenȩ
stipulatio etiã ei cuius nihilint̃ ẽ : Poenã enim
cũ stipulatur quis : non illud inspieit᷑ quid int̃ sit
eiꝰ : sed quȩ sit quantitas in conditione stipula¬
tionis : Ergo siquis stipule turtitiodari nihil
agit : Sed si ad diderit depoena sidederis
tot aureos darespondes : Tunc cõmittimus
stipulatio : Sed & siquis stipuletur alii.
cũ eiꝰ int̃ eẽ : placuit stipulationẽ ualere:
Nã si his qui pupilli tutelã administrare

Expanded text:
enim stipulationibus una vel quaedam videntur enim stipulationibus una vel quaedam videntur esse perfectae: singulas enim res stipulari et ad singulas respondere debemus. Alteri stipulari, ut supra dictum est, nemo potest: inventae sunt enim huiusmodi obligationes ad hoc, ut unusquisque sibi adquirat quod sua interest: ceterum si alii detur, nihil interest stipulatoris. plane si quis velit facere, poenam stipulari conveniet, ut, nisi ita factum sit, ut comprehensum esset, committetur poenae stipulatio etiam ei cuius nihil interest: poenam enim cum stipulatur quis, non illud inspicitur, quid intersit eius, sed quae sit quantitas in condicione stipulationis. ergo si quis stipuletur Titio dari, nihil agit, sed si addiderit de poena ‘nisi dederis, tot aureos dare spondes? ’ tunc committitur stipulatio. Sed si quis stipuletur alii, cum eius interesset, placuit stipulationem valere. nam si is qui pupilli tutelam administrare
Abbreviated transcription (Latin):
exasia uenerit hodiedare spondes : in utilis
erat stiplilatio quia prȩpostere conceptaẽ :
Sed cũ leo inclitȩ recordationis in dotibus
eandem stipulationẽ quȩ prȩpostera nun¬
cupatur ñ eẽ reiciendã ex istimauit : nobis
placuit & huic ꝑfectũ robur ad cõmodare
ut ñ solũ in dotib: sed etiã in omnib: ualeat
huius conceptio stipulationis : Ita aut̃ concep¬
ta stipulatio ueluti sititius dicat cũ moriar
dare spondes: uelcũ morieris : & apudueteres
utilis erat & nuno ual& : Itẽ postmortem
alterius rectestipulam᷑ : siscriptũ fuerit
in instrum̃to ꝓmisisse aliquẽ ꝑ indehabet᷑
atq: sun terro gatione prȩcedente responsũ
sit : Quotiens plures res una stipu latione
cõprehendunt᷑ si quidem ꝓmissor simplicit᷑
tenet᷑ : Si uero unã ex his uel quasdã daturũ
se spoponderit : obligatio in his ꝓquib:
spoponderit ex contrahitur : Ex plurib:

Expanded text:
ex Asia venerit, hodie dare spondes? ’ inutilis ex Asia venerit, hodie dare spondes? ’ inutilis erat stipulatio, quia praepostere concepta est. sed cum Leo inclytae recordationis in dotibus eandem stipulationem, quae praepostera nuncupatur non esse reiciendam existimavit, nobis placuit et huic perfectum robur accommodare, ut non solum in dotibus, sed etiam in omnibus valeat huiusmodi conceptio stipulationis. Ita autem concepta stipulatio, veluti si Titius dicat ‘ cum moriar, dare spondes? ’ vel ‘ cum morieris ’, et apud veteres utilis erat et nunc valet. Item post mortem alterius recte stipulamur. Si scriptum fuerit in instrumento promisisse aliquem, perinde habetur, atque si interrogatione praecedente responsum sit. Quotiens plures res una stipulatione comprehenduntur, si quidem promissor simpliciter tenetur: si vero unam ex his vel quasdam daturum se spoponderit, obligatio in his pro quibus spoponderit contrahitur. ex pluribus
Abbreviated transcription (Latin):
tales scripturas quȩ presto ẽẽ partes
indicant : omnimodo ẽẽ credendas nisi
ipse quitalib utitur improbis allega¬
tionib: : manifestissimis ꝓbationib:
bauerit . in ipso toto die quo conficibꝰ
instrum̃tũ. sese uel aduersariũ suũ in aliis locis
esse: Post mortẽ suã darisibi: nemostipulari
poterati ñ magis quã postel mortẽ a quostipu¬
labatur: Ao neis qui in alicuius potestate est.
post mortẽ eius stipulari poterat. quia patris
uł domini uoce loqui uidetur: Sed & siquisita
stipuletur : pri die quãmoriar uł eridiequã
moriaris dabis : in utilis erat stipulatio :
Sed cũ utiã dictũ ẽ ex consensu contrahentiũ
stipulationes ualent. Plac uit nobis: etiã
in hunc iuris articulũ necessariã inducere
emendationem : ut siue post mortẽ. siue
pridie quã morietur stipulator siuȩ ꝓmis¬
sor stipulatio concepta ẽ : ualeat stipu¬
latio : Irẽ siquis ita st ipulatus erat : si nauis

Expanded text:
tales scripturas quae praesto esse partes tales scripturas quae praesto esse partes indicant omnimodo esse credendas, nisi ipse qui talibus utitur improbis allegationibus manifestissimis probationibus baverit, in ipso toto die quo conficiebatur instrumentum sese vel adversarium suum in aliis locis esse. Post mortem suam dari sibi nemo stipulari poterat, non magis quam post eius mortem a quo stipulabatur. ac ne is qui in alicuius potestate est post mortem eius stipulari poterat, quia patris vel domini voce loqui videtur. sed et si quis ita stipuletur, ‘ pridie quam moriar ’ vel ‘ pridie quam morieris dari? ’ inutilis erat stipulatio. sed cum, ut iam dictum est, ex consensu contrahentium stipulationes valent, placuit nobis etiam in hunc iuris articulum necessariam inducere emendationem, ut, sive post mortem sive pridie quam morietur stipulator sive promissor, stipulatio concepta est, valeat stipulatio. Item si quis ita stipulatus erat: ‘ si navis
Abbreviated transcription (Latin):
nioriuris int̃ pretatio facta ẽ : ut
idem iuris habeant ꝗ đ pubertati
ꝓximi : Sed qui in parentis potes tate
ẽ inpubes nec auctore quidem patrẽ
obligat᷑ : Si in possibilis iudicio obliga¬
tionib: adiciat᷑ : nihilual& stipulatio:
In possibilis aut̃ conditiohabet : cui
natura impedim̃to ẽ quominus existat
ueluti siquis ita dixerit : Si digito cȩlũ
attigero dare spondes : At sutasti¬
puletur si digito cȩlũ ñ attigero darespon¬
des : pure facta obligatio intol legitur
id eoq statũ petere potest : Itẽ uerboꝵ
obligatio int̃ absentes concepta : inutilis
ẽ: Sed cũ hoc materiã liciũ contentiosis
hominib: prȩstabat : forte posttẽpus
tales allegationes opponentib: & ñ prȩ¬
senteseẽ uł se: uł aduersarios suos
contendentib : ideo nr̃a constitutio
ꝓptercelerita tẽ dirim̃ darũlitiũ
introducta ẽ quã ad cesarienses ad¬
uocatos scripsimus: Perquã disposuimꝰ

Expanded text:
nior iuris interpretatio facta est, ut nior iuris interpretatio facta est, ut idem iuris habeant, quod pubertati proximi. sed qui in parentis potestate est impubes nec auctore quidem patre obligatur. Si impossibilis condicio obligationibus adiciatur, nihil valet stipulatio. impossibilis autem condicio habetur, cui natura impedimento est quo minus existat, veluti si quis ita dixerit : ‘ si digito caelum attigero, dare spondes? ’ at si ita stipuletur, ‘ si digito caelum non attigero, dare spondes? ’ pure facta obligatio intellegitur ideoque statim petere potest. Item verborum obligatio inter absentes concepta inutilis est. sed cum hoc materiam litium contentiosis hominibus praestabat, forte post tempus tales allegationes opponentibus et non praesentes esse vel se vel adversarios suos contendentibus: ideo nostra constitutio propter celeritatem dirimendarum litium introducta est, quam ad Caesarienses advocatos scripsimus, per quam disposuimus,
Abbreviated transcription (Latin):
domino suo obligari non potest : sed nealii
quidem ulli : Filii uero familias : alitobli¬
gari possunt : Mirtũ : neq stipulari
neq: ꝓmittere posse : palã ẽ: Q đ & in
surdo receptũ ẽ qui aetis qui ftipulatus
uerba ꝓmittentis & is qui ꝓmittit uerba
stipulantis audire debeant : unde appar& :
non de conos loqui qui tardius ex audit :
sed de eo qui omninonon ex audit : Fu¬
riosus nullũ negotiũ gerere potest :
quia ñ intellegit quid agit: Pn pillus
omne negotiũ reote gerit : ut tamen
sicubi tutoris auctoritas nec essariasit.
adhibeatur tutori ueluti si ipse obli¬
getur : Nã aliũ sibi obligare : & iãsine
tutoris a uotoritate potest : Sed qđ diximꝰ
depupillis: utiq: dehis uerũ ẽ quiiã
aliquẽ intellectũ habent: Nã infans
& qui in fanti ꝓ ximus ẽ : ñ multũ a furioso
distant: Qui ahuius ę̧tatis oupilli.
nullũ intellectũ habent: Sed in
primis infanti ꝓpt̃ utilitatẽ eoꝵ benig¬

Expanded text:
domino suo obligari non potest, sed ne alii domino suo obligari non potest, sed ne alii quidem ulli: filii vero familias aliis obligari possunt. Mutum neque stipulari neque promittere posse palam est. quod et in surdo receptum est: quia et is qui stipulatur verba promittentis, et is qui promittit verba stipulantis audire debet. unde apparet, non de eo nos loqui qui tardius exaudit, sed de eo qui omnino non exaudit. Furiosus nullum negotium gerere potest, quia non intellegit quid agit. Pupillus omne negotium recte gerit: ut tamen, sicubi tutoris auctoritas necessaria sit, adhibeatur tutor, veluti si ipse obligetur: nam alium sibi obligare etiam sine tutoris auctoritate potest. Sed quod diximus de pupillis, utique de his verum est, qui iam aliquem intellectum habent: nam infans et qui infanti proximus est non multum a furioso distant, quia huius aetatis pupilli nullum intellectum habent: sed in proximis infanti propter utilitatem eorum benig
Abbreviated transcription (Latin):
ductũ ẽ. anuero pars dimidia : dubitatũ ẽ:
Sed plac& non plus quã partẽ dimidiã
ei adquiri sieo quituniuri subiectus ẽ stĩ
tã quã filusit.sicut filii uox tam quã
tua intelligitur : An his reb: quȩ tibi
ad quiripossunt : Prȩterea in utilis ẽ
stipulatio si quis ad ea quȩ interrogatus
erit non respondeat : Neluti sidecẽ aureos
atedarisibistipuletus : tu quinq ꝓmitas
Vel contra aut sulle pure stipuletur : tusub
conditione ꝓmittas : Uel centra simodoscilic&
id exprimas idest sicui sub conditione uł
indiem stipulantistures pondeas prȩsenti
die spondeo : Nã si hoc solũ respondeas ꝓmatto:
breuiteruideris in eadẽ diem aut conditionẽ
spopondisse : Neo enim necesseẽ in respondeñdo
eadẽ omnia repetenti quȩ stipulator expres¬
serit : Itẽ in utilis erit stipulatio : si abeo
stipuleris qui iurituo subiectusẽ. uł siis
atestipuletur : Sed seruus quidẽ ñ solũ

Expanded text:
ductum est, an vero pars dimidia, dubitatum est: ductum est, an vero pars dimidia, dubitatum est: sed placet, non plus quam partem dimidiam ei adquiri. ei, qui tuo iuri subiectus est, tamquam filii sit, sicuti filii vox tamquam tua intellegitur in his rebus quae tibi adquiri possunt. Praeterea inutilis est stipulatio, si quis ad ea quae interrogatus erit non responderit, veluti si decem aureos a te dari stipuletur, tu quinque promittas, vel contra: aut si ille pure stipuletur, tu sub condicione promittas, vel contra, si modo scilicet id exprimas, id est si cui sub condicione vel in diem stipulanti tu respondeas: ‘ praesenti die spondeo ’. nam si hoc solum respondeas: ‘ promitto ’, breviter videris in eandem diem aut condicionem spopondisse: nec enim necesse est in respondendo eadem omnia repeti quae stipulator expresserit. Item inutilis est stipulatio, si ab eo stipuleris, qui iuri tuo subiectus est, vel si is a te stipuletur. sed servus quidem non solum
Abbreviated transcription (Latin):
pulatio : Ac nes tatim ab initio talis
stipulatio ualebit : Lutiũ titiũ cũser¬
uus erit dorespondes : & similia : Quia
naturas suidominio nr̃o exempta in obli¬
gationẽ deduci nullo modo poss̃ siquis aliũ daturũ
facturũ uequid spoponderit ñ obligabitur:
Veluti si spondeat titiũ quinq: aureos daturt̃
qđ sieffecturum seut titius dar& spoponderit obliget:
Si quis aliquã cuius iuri subiectus sit stipuletur:
nihilagit plane solutio etiã in ex tranei ꝑsonã
conferripotest : Si quisita stipuletur : mihi
aut seio : darespondens: ut obligatio quidem
stipulatori adquiratur: Solui tam̃ seia &iã
in uito merecte possit : ut liberatio ipso iure
contineat : Sed ille aduersus seiũ habeat
mandati actionem : Qđ siquis sibi & alii
cuius iuri sub iectus non sit. decẽ dareaureos
stipulatusẽ : ualebit quidẽ stipulatio sed
utrũ totũ debetur qđ instipulatione de¬

Expanded text:
pulatio. ac ne statim ab initio talis pulatio. ac ne statim ab initio talis stipulatio valebit ‘ Lucium Titium cum servus erit dare spondes? ’ et similia: quia natura sui dominio nostro exempta in obligationem deduci nullo modo possunt. Si quis alium daturum facturumve quid spoponderit, non obligabitur, veluti si spondeat Titium quinque aureos daturum. quodsi effecturum se ut Titius daret spoponderit, obligatur. Si quis alii, quam cuius iuri subiectus sit, stipuletur, nihil agit. plane solutio etiam in extranei personam conferri potest veluti si quis ita stipuletur ‘ mihi aut Seio dare spondes? ’, ut obligatio quidem stipulatori adquiratur, solvi tamen Seio etiam invito eo recte possit, ut liberatio ipso iure contingat, sed ille adversus Seium habeat mandati actionem. quodsi quis sibi et alii, cuius iuri subiectus non sit, decem dari aureos stipulatus est, valebit quidem stipulatio: sed utrum totum debetur quod in stipulationem de
Abbreviated transcription (Latin):
Imnis res quȩ dominionro subi er insti¬
pulationẽ deducipotist : siue illa mobilis
siue sali sit : Atsiquis rem quȩ in rerã
natura ñ ẽ aut ẽẽ non potest: daristipu¬
latus fuerit ueluti sthichũ qui mortuus sit
quẽ uiuere credebat. aut yppocentaurã
quies se ñ possit in utilis erit stipulatio:
l demiurisẽ sscirem sacrã aut religiosã
quã humanis iuris esse credebat uel publicã
quȩ usib: poguli ꝑpetuo exposita sit ut
forũ uł cheatrũ uł liberũ hominem.
quẽ seruũ ẽe credebat ł cuiꝰ comertiũ
non habuit uł remsuã dare quisstipulet᷑
neo in pendentierit stipulatio obid qđ
publicares in priuatũ deducit exlibero
seruus fieri potest : Eo comertiũ adipisci
stipulator potest & resstipulatoris cẽ
desinere potest sed ꝓtinus in utilis ẽ : Itẽ
contra. lic& initio utiliter res instipu¬
latũ deducta sit : Si postea in tarũ aliqua
causa dequib: supra dictũ ẽ sin efacto
ꝓmissoris deuenerit : extinguecursti¬

Expanded text:
mnis res, quae dominio nostro subicitur, in stipulationem deduci potest, sive illa mobilis sive soli sit. At si quis rem, quae in rerum natura non est aut esse non potest, dari stipulatus fuerit, veluti Stichum, qui mortuus sit, quem vivere credebat, aut hippocentaurum, qui esse non possit, inutilis erit stipulatio. Idem iuris est, si rem sacram aut religiosam, quam humani iuris esse credebat, vel publicam, quae usibus populi perpetuo exposita sit, ut forum vel theatrum, vel liberum hominem, quem servum esse credebat, vel rem cuius commercium non habuit, vel rem suam, dari quis stipuletur. nec in pendenti erit stipulatio ob id quod publica res in privatum deduci et ex libero servus fieri potest et commercium adipisci stipulator potest et res stipulatoris esse desinere potest : sed protinus inutilis est. item contra, licet initio utiliter res in stipulatum deducta sit, si postea in earum qua causa de quibus supra dictum est sine facto promissoris devenerit, extinguitur sti
Abbreviated transcription (Latin):
presidẽ iuris iurandi religione testos prius
quã ꝑhibeant testimoniũ iã dudũ artari
prȩcepimus & ut honestiorib: potiusfides
ut uniustestimoniũ nemo iudicũ inqua¬
cũq: causa facile patiatur admitti:
& nuno manifeste s ancimus ut unius omnimodo
testis responsio ñ audiat᷑ etiã si prȩclare

Expanded text:
Praesidem. Jurisjurandi religione testes prius quam perhibeant testimonium, jam dudum arctari praecepimus, et ut honestioribus potius fidesut unius testimonium nemo judicum in quacumque caussa facile patiatur admitti. Et nunc manifeste sancimus, ut unius omnino testis responsio non audiatur, etiamsi praeclarae
Abbreviated transcription (Latin):
cipalis ꝑsona si litteras sciat : suas
depositiones ꝑ scripturã declarauerit :
Scilic& ut & in hoc cosu: siquidem
bonȩ opinionis testes inuenti fuorint.
recipiant᷑ : Sin aut̃ uibssimi homines
qui & peounia corrũpi facile poterant.
& ꝑ iurarenontimebunt : tuncterm̃tis
subiciant᷑ : Sin aut̃ testes contraria
sibi dicant: o port& iudicẽ sic ontra¬
rietatẽ testimonioꝵ ꝓspexerit.
in ipsis constituta quȩ totã causã con¬
tinent reꝓbare eos : Pluriũ autẽ
abonoꝵ testimania sequi: & eos qui
contraria sibi dixer̃ siquidem ꝑerrorẽ
conuenta admittere sin aũt ꝑ astutias
aliquas torm̃tis subicere:

Expanded text:
cipalis persona, si litteras sciat, suas cipalis persona, si litteras sciat, suas depositiones per scripturam declaraverit, scilicet ut et in hoc casu, si quidem bonae opinionis testes inventi fuerint, recipiantur, sin autem vilissimi homines, qui et pecunia corrumpi facile poterant et peierare non timebant, tunc tormentis subiiciantur. Sin autem testes contraria sibi dicant, oportet iudicem, si contrarietatem testimoniorum perspexerit in ipsis constitutam, quae totam causam continent, reprobare eos, plurium autem et bonorum testimonia sequi, et eos, qui contraria sibi dixerunt, si quidem per errorem, cum venia dimittere, sin autem per astutias aliquas, tormentis subiicere.
Abbreviated transcription (Latin):
ullius recipiat᷑ testimoniũ : nisieꝰ
qui sit bonȩ opinionis: uelquẽ
dignitas cõm̃dat : uł militia uł uitȩ
honestas ł artis laudabilis titulus :¬
uł &iã alioꝵ testiũ uex debona
uita eiꝰ consentiens : Alias a ut. testis
siuilis simus in iudicio ꝓductus fuerit :
liceat iudici si hoc eftima uerit torm̃tis
eũ subicere. In hac quidẽ florentissima
urbe ꝑ pretoris officiũ : In ꝓuinciis
aut̃ : ꝑ defensoremciuitatis : Si qui s aũt
scripserit sed ebere alicii pecuniã:
postea dicat sesine scriptis eã sol¬
uisse : non audiet᷑ quã quã testes ꝓ¬
duxerit : nisi scđm obseruationẽ
constitutionis nr̃ȩ : Si tam̃ teftes. duoꝵ
alterũ dicant : Uel quod prȩsentib
ipsis & adhoc ipsum rogatis. debi ter
creditori pecuniã soluit : uł ad hoc ipsũ
accepti audier creditorẽ dicentẽ pecu¬
niã sibi solutã eẽ : Sed nec tabularioꝵ¬
prȩsentia sola sufficiat : nisites tesq̃q
rogati subscripserint: & ipsa prin¬

Expanded text:
monium, nisi eius, qui sit bonae opinionis, quem vel dignitas commendat, vel militia, vel vitae honestas, vel artis laudabilis titulus, vel etiam aliorum testium vox de bona vita eius consentiens. Alias autem testis si vilissimus in iudicio productus fuerit, liceat iudici, si hoc existimaverit, et tormentis eum subiicere, in hac quidem florentissima urbe per praetoris officium, in provinciis autem per defensorem civitatis. Si quis autem scripserit se debere alicui pecuniam, postea autem dicat se sine scriptis eam soluisse, non audietur, quamvis testes produxerit, nisi secundum observationem constitutionis nostrae, sic tamen, ut testes duorum alterum dicant, vel quod praesentibus ipsis et ad hoc ipsum rogatis debitor creditori pecuniam soluit, vel quod ad hoc ipsum accepti audierunt creditorem dicentem pecuniam sibi solutam praesentia sola sufficit, nisi testes quoque rogati subscripserint, et ipsa prin
Abbreviated transcription (Latin):
Neminẽ qui sub conditione si tromani sit
romani nominis: binas uxores habere
posse uulgo pat& : Cũ & in edicto pretoris
huius modiuiri in famia notatisint
Quã rem cõpetons iudex in ultã eẽñ
Depignorib: & usuris dandis ꝓpt̃res
Siquasrusti co mutuauerit : t̃rã eius
inpignus accipere ñ audeat : usurã aũt̃
sumere eũ equũ ẽ: Si quidẽ aridos fructus
mutuauit : oc touã. sin aut̃ solidos mutu¬
auerit : sili quã unã annuã ꝑsingulos
aureoscapiat. don eo scilic& totũ qđ debet᷑
fuerit a debitore solutũ : de eo qui¬

Expanded text:
Neminem, qui sub dicione sit Romani nominis, binas uxores habere posse vulgo patet, cum et in edicto praetoris huiusmodi viri infamia notati sint. quam rem competens iudex inultam esse non De pignoribus et usuris dandis propter res quis rustico mutuaverit, terram eius in pignus accipere non audeat, usuram autem sumere eum aequum est, si quidem aridos fructus mutuaverit, octavam; sin autem solidos mutuaverit, siliquam annuam per singulos aureos capiat, donec scilicet totum, quod debetur, fuerit a debitore solutum. Dat.
Abbreviated transcription (Latin):
Hoc loco necessariũ ẽ exponere : quem¬
ad modũ građ cognationis numerentur:
Quainre in primis admonendi sumꝰ cognatio¬
nẽ aliã supranumerari : aliã infra. aliã
extrans uerso quȩ etiã ex latere dr̃ : Su¬
perior cognatioẽ parentũ : inferior liberoꝵ
extrans uerso : fratrũ sororũue eoꝵq:
qui ex his ꝓgenerant᷑ : & conuenienter
patruiamitȩ a uułculi materterȩ &
superior quidem & inferior cognatio:
a primo gradu inoipit : Atea quȩ extrans¬
uessonumeratur. a scđo : Primograduẽ
supra : pat̃ mater in frafilius filia:
Scdo supra: auus aua: in franepos neptis
Extrans uerso frat̃soror : Tertio supra
trans uerso : fratrissororisq: filius filia.
& conuenient̃ : patruus amita auuh

Expanded text:
Hoc loco necessarium est exponere, quemadmodum gradus cognationis numerentur. qua in re inprimis admonendi sumus cognationem aliam supra numerari, aliam infra, aliam ex transverso, quae etiam latere dicitur. superior cognatio est parentium, inferior liberorum, ex transverso fratrum sororumve eorumque, qui ex his progenerantur, et convenienter patrui amitae avunculi materterae. et superior quidem et inferior cognatio a primo gradu incipit: at ea, quae ex transverso numeratur, a secundo. Primo gradu est supra pater mater, infra filius filia. Secundo supra avus avia, infra nepos neptis, ex transverso frater soror. Tertio supra transverso fratris sororisque filius filia et convenien
Abbreviated transcription (Latin):
ambo furtitenent᷑ : Ope : consilio ÷¬
Eius qq furtũ admitti uidet᷑ : qui
scalas forte fenestris subponit a ut
ipsas fenestrasł ostiũ effringit. ut
alius facer&: Qui ue ferram̃ta adeffrin¬
gendum: aut scalas ut fenestrissup¬
ponerent᷑ cõmodauerit. scien scuiꝰ gr̃a
faciendũ adhibut: sed tantũ consiliũ dedit
atq hortatus ẽ ad furtã faciendũ : nonte¬
netur furti : hi qui in parentiũ ł daminoꝵ
potestates Si rem eis subripiant furtũ qͣdẽ
illis faciunt: & res infurtiuã causã cadit.
nec obid ab ullo usucapi potest. ante quã
indomini potestatẽ reuertat᷑ : Sed furti
actiononnascit᷑ : quia nec ex alia ulla
causa potest int̃ eos actionasci : Si uero
ope consilio alterius furtũ factũ fuerit:
quia utiq: furtũ cõmittit : conuenient̃ ille
furtitenet᷑ quiauerũ ẽ ope consilio eius
cuius in t̃ẽ rẽ saluã eẽ lic& dominus ñsit
depignore subrepto furti agere posse: etiã¬

Expanded text:
ambo furti tenentur. ope consilio ambo furti tenentur. ope consilio eius quoque furtum admitti videtur, qui scalas forte fenestris supponit aut ipsas fenestras vel ostium effringit, ut alius furtum faceret, quive ferramenta ad effringendum aut scalas, ut fenestris supponerentur, commodaverit, sciens cuius gratfaciendum adhibuit, sed tantum consilium dedit atque hortatus est ad furtum faciendum, non tenetur furti. 12 13. Hi, qui in parentium vel dominorum potestate sunt, si rem eis subripiant, furtum quidem illis faciunt et res in furtivam causam cadit nec ob id ab ullo usucapi potest antequam in domini potestatem revertatur, sed furti actio non nascitur, quia nec ex alia ulla causa potest inter eos actio nasci : 14 si vero ope consilio alterius furtum factum fuerit, quia utique furtum committitur, convenienter ille furti tenetur, quia verum est, ope consilio eius cuius interest rem salvam esse, licet dominus non sit: de pignore subrepto furti agere posse, etiam