comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ir fingttiti diuinitatem i
scetur homini peterti indulgentiã. & miscetur dae¬
moni suadenti nequitiã: ñmiscet᷑ homina ꝑpluloso¬
phicos libros poctas debene instituta ciuitate pellenti.
amscetur demomoni a principibus & pontificibus
eiuitatiỹ perscenicos ludos poetarum ludibria requi¬
rentiͦ nonini scctur homuini deci trimina fingere
prohibenti &miscetur daemoni falsisdeoꝵ criminib¬
oblectantiͦ non miscetur homini magorum scelera
iustis legib punienti & mi sectug daemoni magicas
artes docenti & implenti : non miscet᷑ homini imitati¬
onem demonis fugienti. & miscetur daemoni decep¬
absũditatis & in dignitans ẽ magna necessitas quod sci¬
lic& deos aetherios humanacurantes. quid terrestres
homines agerent utiq later&. nisi daemones aerunun¬
uero et heri terręq contiguuis Orni rabilẽ sapientiã
quid aliud dediis istissentiunt quosom̃s optimos uolunt.
nisi eos & liumana curare. necultu uideant᷑ indigni:

Expanded text:
i fingenti divinitatem; non miscetur homini petenti indulgentiam, et miscetur daemoni suadenti nequitiam; non miscetur homini per philosophicos libros poetas de bene instituta civitate pellenti, et miscetur daemoni a principibus et pontificibus civitatis per scenicos ludos poetarum ludibria requirenti; non miscetur homini deorum crimina fingere prohibenti, et miscetur daemoni se falsis deorum criminiboblectanti; non miscetur homini magorum scelera iustis legibus punienti, et miscetur daemoni magicas artes docenti et inplenti; non miscetur homini imitationem daemonis fugienti, et miscetur daemoni decepabsurditatis et indignitatis est magna necessitas, quod scilicet deos aetherios humana curantes quid terrestres homines agerent utique lateret, nisi daemones aeruero aetheri terraeque contiguus.s o mirabilem sapientiam! Quid aliud de dis isti sentiunt, quos omnes optimos uolunt, nisi eos et humana curare, ne cultu uideantur indigni,
Abbreviated transcription (Latin):
cureposiũ ẽ et ipse & paatio gentium Nego
de fuit iudaeo rum princeps ꝓiud eis usq ad stũ
herodẽ quẽ psimũ cepcrunt alienigenã rege
Tempus ergo iaerat utuenir& ille ciu repositũ ene
qđ nono ꝓmis sũ c̃ testamento : utipse ẽet & pa¬
tatio gentiũ Fieri aut ñ poss& ut ap&tas et
cũgentes uenturũ sicut eũ cernimus &xpli¬
tari ut ueniant ad faciondũ iudicitiũ indo
potentiae : nisi prius in eũ crederenent:
cũ uenierit ad paciendũ iudiciũ in humilito¬
tepatientie¬

Expanded text:
cui repositum est, et ipse exspectatio gentium. Non ergo cui repositum est, et ipse exspectatio gentium. Non ergo defuit Iudaeorum princeps ex Iudaeis usque ad istum Herodem, quem primum acceperunt alienigenam regem. Tempus ergo iam erat, ut ueniret ille, cui repositum erat, quod nouo promissum est testamento, ut ipse esset exspectatio gentium. Fieri autem non posset, ut exspectarent eum gentes uenturum, sicut eum cernimus exspectari, ut ueniat ad faciendum iudicium in claritate potentiae, nisi prius in eum crederent, cum uenit ad patiendum iudicium in humilitate patienti
Abbreviated transcription (Latin):
gratiã : lateq &iã aliis orbis partib imperuis
tã quã se ipsam ñ ualens ferrȩ sua se quodam mo¬
do magnitudine fregerat. Peruenerat qus¬
pead seditiones clomesticasgraues: atq indeas
bella sotialia: mexq ciuilia tantũq secõ minu¬
tat &atriuerat. ut eimutandus reipublicȩ
status quo reger& urregib: imminer&
Pompeius etgo populi romani p̃clar issimus prin¬
ceps iud eam cũ xercitu ingressus cuitatẽ capt
tẽplũ reserat ñ deuotione supplicis sediure uot¬
ris & ad sc̃a scõrum quonisi summũ sacefdotem
ñ liceb at intrare : ñ ut uenerator sedut ꝓfanator
accifsit: Consirmatoq: hyr cani pontificatu
uocabant umctũ secũ aristobolũ dacit: &illo
iudȩ &iã tributar ii romanorũ eẽ coeper̃ : post
asius &iã tẽplũ & poliauit: De inde pauco sannos
triarchae iacob ubi ait: Nonde ficia princeps
& iuda neq dux defemoribus cĩ : dona ueniat

Expanded text:
Graeciam lateque etiam aliis orbis partibus imperans, Graeciam lateque etiam aliis orbis partibus imperans, tamquam se ipsam non ualens ferre, sua se quodam modo magnitudine fregerat. Peruenerat quippe ad seditiones domesticas graues ? adque inde ad bella socialia moxque ciuilia, tantumque se commmuerat et adtriuerat, ut ei mutandus rei publicae status. quo regeretur regibus, inmineret. Pompeius ergo, populi Romani praeclarissimus princeps, Iudaeam cum exercitu ingressus ciuitatem capit, templum reserat, non deuotione supplicis, sed iure uictoris. et ad sancta sanctorum, quo nisi summum sacerdotem non licebat intrare, non ut uenerator, sed ut profanator accedit; confirmatoque Hyrcani pontificatu uocabant, uinctum secum Aristobolum ducit. Ex illo Iudaei etiam tributarii Romanorum esse coeperunt. Postea Cassius etiam templum exspoliauit. Deinde post paucos annos ritu per os patriarchae Iacob, ubi ait: Non deficiet princeps ex Iuda, neque dux de femoribus eius, donec ueniat
Abbreviated transcription (Latin):
aliqua & ꝓspere gesserint primus apud eosaristo¬
bolus ad sumptodi ademate etroc & pontisꝙ fac¬
tusẽ: antea quippo & quo debabr loniȩ captiuita¬
te reũsis tẽplũq instauratũ gͥ, Non reges seddu¬
cesuł principes habuer̃ : Quã uisenĩ et qui rȩc
possit diciprinceps. a principatu imperandi:
& duxco quod sit ductor & ercitus sed ñ continuo
quicũq: principes ł ducess. &iã reges dicipos¬
s. quodiste aris tobalus fuit cuis ucossit alexan¬
der
&iã ipse rex & pontif& ꝗcrudelit̃ in suos regnasse
traditur. Post hunc uxor eius aleandra regi¬
na uidȩ orum fuit Ex cuius tẽpre deinceps
mala s̃ eossecuta graiuiora. Tilii quippe huius
alexandrae : aristobolus & hrr canusint᷑ se de
imperio dimicantes iuires adũsum is rahelitica
gentẽ ꝓuo cauere m anas. Nircanus nãq ab ceis
contra fratrẽ. poposcit auxiliũ. Tunc iam
roma sub iugauerat a fricã. subiugauerat

Expanded text:
aliqua et prospere gesserint, primus aput eos Aristoaliqua et prospere gesserint, primus aput eos Aristobolus adsumto diademate et rex et pontifex factus est. Antea quippe, ex quo de Babyloniae captiuitate reuersi sunt templumque instauratum est, non reges, sed duces uel principes habuerunt; quamuis et qui rex est possit dici princeps a principatu imperandi et dux eo, quod sit ductor exercitus; sed non continuo, quicumque principes uel duces sunt, etiam reges dici possunt, quod iste Aristobolus fuit. Cui successit Alexander, etiam ipse rei et pontifex, qui crudeliter in suos regnasse traditur. Post hunc uxor eius Alexandra regina Iudaeorum fuit, ex cuius tempore deinceps mala sunt eos secuta grauiora. Filii quippe huius Alexandrae Aristobolus et Hyrcanus inter se de imperio dimicantes uires aduersus Israeliticam gentem prouocauere Romanas. Hyrcanus namque ab eis contra fratrem poposcit auxilium. Tunc iam Roma subiugauerat Africam, subiugauerat
Abbreviated transcription (Latin):
tans Deinde ptolomeus lagifilius quod suprt
memoraui post algx andrimor tẽ captiuo sinde ir¬
aes otũ transtulit quos ẽĩ successor ptolomeus
plila delp hius beniuolentis sue inde dimisit ꝑ quc̃
factũ ẽ quod paulo ante nar raui: uit se ꝑtuaginta
int̃ p̃tũ scripturas haberemus : Deinde contriti
sunt bellisq in machabeorum libr is &plicantur
Posthar capti ãge alexandriȩ ptolomeoquiẽ appella¬
tus epiphanes: Inde ab antio cho regesrrigimults
& grauis simis icalis adidola colenda cõpulsi : tẽplũ¬
q ipsum repl&um sacrilegis suꝑ stitionib
gentiũ : qđ tam̃ dux eorum streniussimꝰ uidas.
ꝗ&iã machabeus dictꝰ ẽ ant hiochi ducib pulsis
abomi illa ido latriȩ contaminatone mundauit
Naũt multo postalchimus quidã ꝑ ambitionẽ.
cũ a genere sacerdotalitet quod nefaserat pon¬
tis & factus ẽ: Hinc &iã post annos ferme quin¬
quaginta : in quib: eis tamꝰ pax ñ fuit quã uis

Expanded text:
tans. Deinde Ptolomaeus, Lagi filius, quod supra tans. Deinde Ptolomaeus, Lagi filius, quod supra memoraui, post AlAegyptum transtulit, quos ejus successor Ptolemaeus Philadelphus benevolentissime inde dimisit: per quem factum est, quod paulo ante narravi, ut Septuaginta interpretum Scripturas haberemus. Deinde contriti sunt bellis, quae in Machabaeorum libris explicantur. Post haec capti a rege Alexandriae Ptolemaeo, qui est appellatus Epiphanes; inde ab Antiocho rege Syriae multis et gravissimis malis ad idola colenda compulsi, templumque ipsum repletum sacrilegis superstitionibus gentium, quod tamen dux eorum strenuissimus Judas, qui etiam Machabaeus dictus est, Antiochi ducibus pulsis, ab omni illa idololatriae contaminatione mundavit. 3. Non autem multo post Alcimus quidam per ambitionem, cum a genere sacerdolali tifex factus est. Hinc iam post annos ferme quinquaginta, in quibus eis tamen pax non fuit, quamuis
Abbreviated transcription (Latin):
tisgentib Quo lo co septuaginta int̃ prete saliũ
idẽ homines dequib ipse iłius in euangelio
Multi inquit uocati pauci uero elati: Talib
enĩ elaetis gentiũ cdomus aedificatur di. ꝑtesta¬
m̃tũ nouum lapidibus uuus. longe gloriosior
quã tẽplũ illud fuit : quod ãge salo mone c̃strue¬
tũ c̃ etpost captiuitate instauratũ Propt̃ hoc
ergo ne ꝓph&as & illo tẽpore habuit illio
gens : et multis cladib: afflicta ẽ ab alienigenis
regibus ipsisq romanis: nehanc aggei prophe¬
tiã. in illa in stauratione tẽpliopinar&ur im¬
pl&om. Non multo posteni adueniente al&an¬
dro sub iugata est : quando & sinulla ẽ facta
uastatio : qm̃ non sei ausi resistere : & ideo pluca¬
tũ facillime sub diti receper̃ : Nerat tam gła
tanta domꝰ illius. quanta fuit in suo& regũ libe¬
rapotestate: Hostias sane alexander immola¬
uit indi templo. non adẽ cultũ uerapi& ate con¬
usus. sedimpia uanitate cũ diiscũ falsis colendũ pu¬

Expanded text:
tis gentibus. Quo loco septuaginta interpretes alium id est homines, de quibus ipse Iesus in euangelio: Multi, inquit, uocati, pauci uero electi. Talibus enim electis gentium domus aedificatur Dei per testamentum nouum lapidibus uiuis, longe gloriosior, quam templum illud fuit, quod a rege Salomone constructum est et post captiuitatem instauratum. Propter hoc ergo nec prophetas ex illo tempore habuit illa gens et multis cladibus adflicta est ab alienigenis regibus ipsisque Romanis, ne hanc Aggaei prophetiam in illa instauratione templi opinaretur inpletam. Non multo post enim adueniente Alexandro subiugata est, quando etsi nulla est facta uastatio, quoniam non sunt ei ausi resistere et ideo placatum facillime subditi receperunt, non erat tamen gloria tanta domus illius, quanta fuit in suorum regum libera potestate. Hostias sane Alexander immolauit in Dei templo, non ad eius cultum uera pietate conuersus, sed inpia uanitate cum dis eum falsis colendum pu
Abbreviated transcription (Latin):
Regnante ergo hero de iniudga: apudromanos
aut iammutatorei pub lice statu: in perorie
ue saro augusto etꝑ cũ orbe pacato natus exp̃s
homo manifestus & homine uirgine. d s̃occul¬
tus & dõ patre: Sic eni proph&a p̃dixerat
Ecce uirgo accipi& inutero et paria filiũ et
uoc bunt nom̃ eius emm anuhel. qđ est int̃¬
ptatũ nob̵cum ds̃: Qui ut in se commendar&
dm̃  mira cula multa fecit & quib quaedã
quantũ ad eũ p̃dicandũ sictis ẽẽ uisumẽ. scriptu¬
ra ẽuangelica contin& : quorũ primũ ẽ quod
tã mirabilit̃ natus ẽ Vltimũ autẽ quod cũ
suo resuscitato a mortuis corpore.: a scendit in
caelũ Iudȩi aũt ꝗ eũ occiderunt. etineũ
credere noluer̃ quia o porteb t eũ mori &
resurgere : uastati in felicius a romanis
funditusq a suo regno ubiam eis alienigenae
dominabantur eradicatidis ꝑsiq ꝑt̾ras. Quan
nio nob̵ sunt ꝓph&ias nos non finxisse dexp̃o:
quas plurimi eorum considerantes. & ante

Expanded text:
Regnante ergo Herode in Iudaea, aput Romanos autem iam mutato rei publicae statu imperante Caesare Augusto et per eum orbe pacato natus est Chhomo manifestus ex homine uirgine, Deus occultus ex Deo Patre. Sic enim propheta praedixerat: Ecce uirgo accipiet in utero et pariet filium, et uocabunt nomen eius Emmanuel, quod est interpretatum: Nobiscum Deus. Qui ut in se commendaret Deum, miracula multa fecit, ex quibus quaedam, quantum ad eum praedicandum satis esse uisum est, scriptura euangelica continet. Quorum primum est, quod tam mirabiliter natus est; ultimum autem, quod cum suo resuscitato a mortuis corpore adscendit in caelum. Iudaei autem, qui eum occiderunt et in eum credere noluerunt, quia oportebat eum mori et resurgere, uastati infelicius a Romanis funditusque a suo regno, ubi iam eis alienigenae dominabantur, eradicati dispersique per terras quandnio nobis sunt prophetias nos non finxisse de Christo; quas plurimi eorum considerantes et ante
Abbreviated transcription (Latin):
ẽi: quẽ ꝓsui merito is rahelitȩ in auctor itatẽ canonica
reeperunt : Tertia generatione posteriorẽ fuisse quã
ihł. Diuinitus aut fuisse prouisum ñ dubito ut& hoc
ad spãlem ierus alẽ : Quod nemini concessum fuisse
ne sic antiquis scis p̃nuntiabatur quẽ ad modum nob̵
uenisse nuntiatus ẽ: Vtuna eadem ꝑ ipsum fides oms
indi ciuitatẽ : dĩ domũ dĩ tẽplũ. p̃destinatos ꝑducat
eẽ confictȩ Ideo nihil ẽ firmius adconuncendos
quos lib& alienos : side acre contender it : nr̃osq
faciendos sirate sapuerint : quã ut diuina p̃dic¬
ta dexpͥo eaꝓferantur : quȩ in iudȩorũ codicibus ÷¬

Expanded text:
eius, quem pro sui merito Israelitae in auctoritatem canonicam eius, quem pro sui merito Israelitae in auctoritatem canonicam receperunt, tertia generatione posteriorem fuisse quam Israel. Diuinitus autem prouisum fuisse non dubito, ut ex hoc ad spiritalem Hierusalem. Quod nemini concessum fuisse ne sic antiquis sanetis praenuntiabatur, quem ad modum nobis uenisse nuntiatus est, ut una eademque per ipsum fides omnes in Dei ciuitatem, Dei domum, Dei templum praedestinatos perducat esse confictae. Ideo nihil est firmius ad conuincendos quoslibet alienos, si de hac re contenderint, nostrosque faciendos, si recte sapuerint, quam ut diuina praedicta de Christo ea proferantur, quae in Iudaeorum codicibus
Abbreviated transcription (Latin):
in canone sacrarũ litterarum receptus legitur aliquid
nerit ad cumulũ a nob̵ cõmemorari potest: Ñ
participes eiusdẽ grae fuerint siue &x ꝑtes: scꝑ
N& ipsosuideos & istimo audere contendere:
nemine ꝑ tq̃ nuisse ad dm̃ p̃ter is rahelitas: & quo
ꝓpago iħł eẽ cepit : reꝓbato eius fratre maiore:
Populus eĩ reuer qui ꝓ priae di populus dicer&
nullus alius fuit. Homines aũt quodã ñ terrena
sed caellestisoti& te adueros isrłitas suꝑnae ciues
patrie ꝑtinentes : &iam in aliis gentib: fuisse nega¬
re ñ poss. Quia sinegant facillime conuincuntur de
sco et mirabile uiro iob: quin& indigena n&c ꝓselits
idẽ aduena populi ĩħł fuit. Sedagente idumça
genus ducens ibiortus  ibidem mortuus est
Quidiuino sic laulatur eloquio: ut quod ad ius¬
titiã pi&atemq attin&. nullus ei homo suorũ
tẽporũ co aequ&ur. Quae tempora eĩ quã iuis
ñ inueniamꝰ inchironicis : colligimus tam̃ & libro

Expanded text:
in canonem sacrarum litterarum receptus, legitur aliquidnerit, ad cumulum a nobis commemorari potest; non participes eiusdem gratiae fuerint siue expertes, sed per Nec ipsos Iudaeos existimo audere contendere neminem pertinuisse ad Deum praeter Israelitas, ex quo propago Israel esse coepit, reprobato eius fratre maiore. Populus enim re uera, qui proprie Dei populus diceretur. nullus alius fuit; homines autem quosdam non terrena, sed caelesti societate ad ueros Israelitas supernae ciues patriae pertinentes etiam in aliis gentibus fuisse negare non possunt: quia si negant, facillime conuincuntur de sancto et mirabili uiro Iob, qui nec indigena nec proselytus, id est aduena populi Israel fuit, sed ex gente Idumaea genus ducens, ibi ortus, ibidem mortuus est; qui diuino sic laudatur eloquio, ut, quod ad iustitiam pietatemque adtinet, nullus ei homo suorum temporum coaequetur. Quae tempora eius quamuis non inueniamus in Chronicis, colligimus tamen ex libro
Abbreviated transcription (Latin):
ris ẽ glaẽ quã fuerat illa prima lignis & lapidi¬
b: ceterisq: p̃tiosis rebus m& allisq construita
Non itaq: aggeipphetia intẽpli illius instaura¬
tione c̃pl&tẽ &quo enĩ ẽ instauratũ nũ

Expanded text:
ris est gloriae, quam fuerat illa prima lignis et lapidibus ceterisque pretiosis rebus metallisque constructa. Non itaque Aggaei prophetia in templi illius instauratione conpleta est. Ex quo enim est instauratum, nu
Abbreviated transcription (Latin):
p̃dicatũ ẽ: Fiatm̃ se e& in laqueu: et in re¬
tributionẽ et scandalũ. Obscurentur
oculieorũ neuideant. etdorsum eorũ semꝑ
incurua: Proinde cũ scriptur is nr̃is ñ credunt:
cõplentur in eis suae quas caeci legunt Nisi
forte quisdixerit illas ꝓph&asxpianos finxisse
dexp̃o : quae sybille nomine ꝓferuntur uł
Nob̵ quidẽ illae sufficiunt : quae denr̃orũ
inimicorũ codicib: ꝓferunt᷑ : quos agnoscimꝰ
ꝓpt̃ hoc testimoniũ quod nob̵ in utti ꝑhibent :¬
eosdẽ codices habendo atq seruando ꝑ om̃s
gentes &iam ipsos eẽ disꝑsos. quaqua uersũ
xp̃i ecła dilatatur: Nã ꝓph&ia inpsalmis
quos legunt : &iã dehac rep̃missa est. ubi
do obliuis cantur lege tuam.: Disꝑge illos inuirtute
tua. De monstrauit ergo ds̃ aeclesiae incĩ inimicis
fuerint deuicti & oppressi: neobliti legẽ dĩ ad
hoc de quo agimus testimoniu̾ nihil uaderent.
Ideo parum fuit ut dicer& neoccideris eos. nequan¬
do obliuis cantur lege tuã nisi ad der& etiam

Expanded text:
in laqueum et in retributionem et scandalum. Obscurentur oculi eorum, ne uideant; et dorsum illorum semper incurua. Proinde cum scripturis nostris non credunt, conplentur in eis suae, quas caeci legunt. Nisi forte quis dixerit illas prophetias Christianos finxisse de Christo, quae Sibyllae nomine proferuntur uel Nobis quidem illae sufficrunt, quae de nostrorum inimicorum codicibus proferuntur, quos agnoscimus propter hoc testimonium, quod nobis inuiti perhibent eosdem codices habendo adque seruando, per omnes gentes etiam ipsos esse dispersos, quaqua uersum Christi ecclesia dilatatur. Nam prophetia in psalmis, quos legunt etiam, de hac re praemissa est, ubi do obliuiscantur legem tuam; disperge eos in uirtute tua. Demonstrauit ergo Deus ecclesiae in eius inimicis fuerint deuicti et obpressi, ne obliti legem Dei ad hoc, de quo agimus, testimonium nihil ualerent. Ideo parum fuit, ut diceret: Ne occideris eos, ne quando obliuiscantur legem tuam, nisi adderet etiam:
Abbreviated transcription (Latin):
lantẽ augentẽ sane his miseriis patrimonium
suũ ininm̃ sũ modũ atq: illis augm̃tis curas
quoq amarissimas aggerantẽ : mediorẽ uero
illũ refamiliri parua atq succincta sibi suf¬
ficientẽ carissimũ suis cognatis uicinis a micis
dul cissima pace gaudentẽ : pietate religiosũ
benignũ m̃te : sanũ corpore: uita partõ moribi
castũ conscientia securũ Nescio utrũ quis quã
ita desisiat intaudeat dubitare quẽ p̃strari
seq uitur & equnotie. Qua iuigilant̃ adhaber
sinaa intentio corrigatur facilime uidebmus
sinbi abteor uanttꝵ erubi selicites¬
qua propt̃ si ds̃ uerus colatur eiq: sacrisueracib¬

Expanded text:
lantem, augentem sane his miseriis patrimonium lantem, augentem sane his miseriis patrimonium suum in inmensum modum adque illis augmentis curas quoque amarissimas aggerantem; mediocrem uero illum re familiari parua adque succincta sibi sufficientem, carissimum suis, cum cognatis uicinis amicis dulcissima pace gaudentem, pietate religiosum, benignum mente, sanum corpore, uita parcum, moribus castum, conscientia securum. Nescio utrum quisquam ita desipiat, ut audeat dubitare quem praeferat. sequitur aequitatis, qua uigilanter adhibita si nostra intentio corrigatur, facillime uidebimus ubi habitet uanitas et ubi felicitasQuapropter si uerus Deus colatur eique sacris ueracib
Abbreviated transcription (Latin):
ostendere : semꝑ inbellicis cladib: etins anguine
ciuili uł hostili tam̃ hum ano cũenebrosoti¬
more et cruenta cupiditate ũsantiũ: ut ui¬
treae lentiaȩ cõparent̃ flagilit̃ splendidȩ :¬
cuitimeat᷑ horribilius nere pente frangatur.
deimperii latitudine ac magnitudinẽ uelle
gloriari: hoc ut facilius diuidicetur non
uanescamus in aniuento sitate iactantiae:¬
neh obtundamus intentionis aciem altisonis
uocabulis rerũ: cũ adimus populos regna
prouincias sed duos constituamus homines.
Nam singulus quisq: homo ut insermone una
littera: Ita quasi elem̃ tũ ẽ ciuitatis etregni
quantalibet terrarũ occupatione latissimi
Quorũ duorũ hominũ: unũ pauperẽ: uel
porius mediocrẽ aliq̃ p̃diuitẽ cogitemus sed di¬
uitẽ timorib anxiũ merorib tabescentẽ cupi¬
ditate flagrantẽ num quã securũ: semꝑinquis¬
tũ ꝑpetuis inimicitiarũ contentionib: anhe¬

Expanded text:
ostendere, semper in bellicis cladibus et in sanguine ostendere, semper in bellicis cladibus et in sanguine ciuili uel hostili, tamen humano cum tenebroso timore et cruenta cupiditate uersantium, ut uitrea laetitia conparetur fragiliter splendida, cui timeatur horribilius ne repente frangatur, de imperii latitudine ac magnitudine uelle gloriari. Hoc ut facilius diiudicetur, non uanescamus inani uentositate iactati adque obtundamus intentionis aciem altisonis uocabulis rerum, cum audimus populos regna prouincias; sed duos constituamus homines nam singulus quisque homo, ut in sermone una littera, ita quasi elementum est ciuitatis et regni, quantalibet terrarum occupatione latissimi, quorum duorum hominum unum pauperem uel potius mediocrem, alium praediuitem cogitemus; sed diuitem timoribus anxium, maeroribus tabescentem, cupiditate flagrantem, numquam securum, semper inquietum, perpetuis inimicitiarum contentionibus anhe
Abbreviated transcription (Latin):
hi quos deos putant : et potius quatũ decipi¬
endo etfallendo nocuerint. Vnde nunc
mihi uideo ẽẽ dicendũ : et magis de increm̃¬
tis imperii romani : Nam denoxiã fallacia
daemonũ quos uelait deoscolebant : quantũ
malorũ inuexerit morib eorũ : In sec undo
maxime libro ñ pauca iã dictas̃. Per om̃s
aũt ab solutos tres libros. ubi oportunũ uisũ
ẽ cõm̃dauimus etiam in ip̃sis bellicis malis
quantũ sola cuinã deus ꝑ xp̃i nom̃ cuitantũ
honoris barban detuler̃ ꝑ̃ter bellorum
morẽ : bonis malisq contulerit: quomodo
itaq uicdeamus qualesit : quodtantã latitu¬
dunẽ ac diut urnitatẽ imperii romani illis
diis audent tribuere : quos etiã pertur pium
ludorũ obsequia et ꝑturpium hominũ minis¬
teria se honeste coluisse contendunt. Quã quã
prius uellẽ paululũ inquirere quaesit ratio:
quae prudentia : cũ hominũ felicitatẽ ñ possis

Expanded text:
hi quos deos putant, et potius quantum decipihi quos deos putant, et potius quantum decipiendo et fallendo nocuerint: unde nunc mihi video esse dicendum, et magis de incrementis imperii Romani. Nam de noxia fallacia daemonum, quos velut deos colebant, quantum malorum invexerit moribus eorum, in secundo maxime libro non pauca jam dicta sunt. Per omnes autem absolutos tres libros, ubi opportunum visum est, commendavimus etiam in ipsis bellicis malis quantum solatiorum Deus per Christi nomen, cui tantum honoris, Barbari detulerunt praeter bellorum morem, bonis malisque contulerit, quomodo itaque uideamus, quale sit quod tantam latitudinem ac diuturnitatem imperii Romani illis dis audent tribuere, quos etiam per turpium ludorum obsequia et per turpium hominum ministeria se honeste coluisse contendunt. Quamquam uellem prius paululum inquirere, quae sit ratio, quae prudentia, cum hominum felicitatem non possis
Abbreviated transcription (Latin):
cũ populis dicit: abruptuediã imbribus pro¬
litas totas eẽ regiones illas etiã quae prius
fuerant continentes hospitib: atq aduenis
fluctib: insulatas aliasq desidia maris. pedes¬
tri accessuꝑuias factas uentis ae procellis euer¬
sasee ciuitates incendra denubib emicase:
quib: orientis regiones conflagratȩ perier̃.
łtin occidentis plagissca turigines quasda : ac
pluuiones easdẽ strages dedisse sic exethnae
uerticib quondã effusis craterib: cliuino incen¬
dioꝑdecliuia torrentis uice flammarum flu¬
mina cucurrisse: Sihaec atq huius modi quae
habet historia unde possẽ colligere uoluissẽ :
quando finissẽ : Quaeillis tẽporib: euener̃
ante quã xp̃i nom̃ ulla istorũ uana equerȩ
saluti ꝑniciosa cõprimeret : Promiserã
etiã me demonstraturũ quoseor ũ mores:
et quã obcausam dsuerus: adaugendum
imperiũ adiuuare dignatus ẽ : in cuius potes
tates regna om̃a. Quãq nihil eos adiuuerint

Expanded text:
cum populis dicit; abruptis etiam imbribus prolutas totas esse regiones; illas etiam, quae prius fuerant continentes, hospitibus adque aduenis fluctibus insulatas aliasque desidia maris pedestri accessu peruias factas; uentis ac procellis euersas esse ciuitates; incendia de nubibus emicasse, quibus Orientis regiones conflagratae perierunt, et in Occidentis plagis scaturrigines quasdam ac proluuiones easdem strages dedisse; sic ex Aetnae uerticibus quondam effusis crateribus diuino incendio per decliuia torrentis uice flammarum flumina cucurrisse. Si haec adque huius modi, quae habet historia, unde possem, colligere uoluissem, quando finissem, quae illis temporibus euenerunt, antequam Christi nomen ulla istorum uana et uerae saluti perniciosa conprimeret. Promiseram etiam me demonstraturum, quos eorum mores et quam ob causam Deus uerus ad augendum imperium aditate sunt regna omnia; quamque nihil eos adjuverint
Abbreviated transcription (Latin):
tio deuitandae ingentis cladis orostu quando
paucissimi gladiatores in cãpania deludoru¬
gientes : magnũ exertitũ cõpararunt tres
duces habuer̃. Italiã latisime etcrude lissime¬
humanis. Malorũ ueror egnũ magis regnan etontra mna uastauer̃: Dica¬
tib: nocet : qui suos animos uastant scelerũ maiore lox regi paruo. et contẽtibilil a trocinio ꝑuenirent¬
ñ subietis enũ an quia ñ diu fuer̃ Ideo diuinitus¬
negabunt᷑ ad iuti : Quasi uero ipsa cuius libet cau hominis ñ¬
eis ad uerã felicitatẽ : quaetista uitabeneagat᷑. ipsis :¬
etpostea ꝑcipiatur aeterma : In haqergo terra
regnũbonorũ nontamillis praestat᷑ quãrebus
nonẽ poena criminis seduirtutis ex amen:
Proinde bonus etiã si seruiat libenẽ : malus aũt
etiã siregnet seruus est: nec unius nec homi¬
nis: sed quodẽ grauius tot dominorũ qt᷑ uitio¬
rum: De quib: uitus cũ ageret scriptura di¬
uina a quo enĩ quis inquit deuictus ẽ . huic etser

Expanded text:
tio deuitandae ingentis cladis obpressit, quando paucissimi gladiatores in Campania de ludo fugientes magnum exercitum conpararunt, tres duces habuerunt, Italiam latissime et crudelissimepaucissimi gladiatores in Campania de ludo fuduces habuerunt, Italiam latissime et crudelissimuendum. An quia non diu fuerunt, ideo diuinitusnegabuntur adiuti? Quasi uero ipsa cuiuslibet hominis eis ad ueram felicitatem, qua et ista uita bene agatur et postea percipiatur aeterna. In hac ergo terra regnum bonorum non tam illis praestatur quam rebus non est poena criminis, sed uirtutis examen. Proinde bonus etiamsi seruiat, liber est; malus autem etiamsi regnet, seruus est, nec unius hominis, sed, quod est grauius, tot dominorum quot uitiorum. De quibus uitiis cum ageret scriptura diuina: A quo enim quis, inquit, deuictus est, huic et ser
Abbreviated transcription (Latin):
rus audebit na nihil significare cũ gesta sint. Seml¬
n& sola dicta eẽ significatiua ñ facta: n&
aliena ẽẽ abecła dĩ significanda ꝓbabiliter
dicipotest. Sed magis credendũ est et sapienter:
eẽ memoriae litterisque mandata . et gesta ẽe
et significare aliquid : et ipsum aliquid ad p̃figuran¬
dam ecłam ꝑtinere : lamusq: ad hunc carticulũ
ꝑductus liber iste claudendus ẽ : ut ambarum ciui¬
tatum cursus : terraene scilic& scđm hominẽ
uiuentis & celestis scđm dm̃ post diluuũ etdeinceps
in reb: consequentib: requirat᷑¬
utrũ c̃tinuata sint: an int̃currentib: inpi&atis
int̃rupta tẽporib: ita ut nullus hominum ueri
unius cli cultor &ister&. adliquidũ seripturis loquentib:¬
inuenire difficileẽ. Propt̃ ea quia in canonicis libris
post noe
quicũ coniuge ac trib filiistotidemq
nuribus
suis meruit ꝑ arcam uastationẽ diluuii
liberari
non inuenimꝰ usq: ad abrahamicuius quã

Expanded text:
rus audebit, nec nihil significare cum gesta sint, nerus audebit, nec nihil significare cum gesta sint, nec sola dicta esse significatiua non facta, nec aliena esse ab ecclesia significanda probabiliter dici potest; sed magis credendum est et sapienter esse memoriae litterisque mandata, et gesta esse, et significare aliquid, et ipsum aliquid ad praefigurandam ecclesiam pertinere. Iam usque ad hunc articulum perductus liber iste claudendus est, ut ambarum ciuitatum cursus, terrenae scilicet secundum hominem uiuentis et caelestis secundum Deum, post diluuium et deinceps in rebus consequentibus requiratuutrum continuata sint an intercurrentibus inpietatis interrupta temporibus, ita ut nullus hominum ueri unius Dei cultor existeret, ad liquidum scripturis loquentibinuenire difficile est, propterea quia in canonicis libris post Noe, qui cum coniuge ac tribus filiis totidemque nuribus suis meruit per arcam uastatione diluuii liberari, non inuenimus usque Abraham cuiusqua
Abbreviated transcription (Latin):
Quidergo mirum siuer ille sapiens. & iustus &iã
diuinitus ad monitus quid cuiq: congriuer& sine
carnib: aptam cuiq generi alimoniã p̃para uit
etcondidit: Quid ẽ aũt qđ uesci ñ coger& fames:
aut quid non suauae acsalubre facere poss& ds̃
qui &iã ut sine cibo uiuerent diuina facilitate
donar&: ut pascerentur : &iam hoc im¬
plendȩ figurae tantimy sterii conueniret.
Non aũt ad p̃figurandam a ecłam ꝑtinere tã
multiplicia rerum signa gestarum nisi fuerit
contentio sus nemo ꝑ mutitur opinari. lamenim
gentes ita aẽ lam̃ repleuerunt mundiq̃: et imi¬
mundi don& certũ ueniatur ad finem Ita eius
unitatis quandã cõpagine c̃tinentur ut& hoc
uno manifestissimo &iam dec&erisquae obscuri¬
us aliquan᷑do dicta s. et difficilius agnosci quaeunt
dubitare fasnonsit. Quaecũ itasint. sin& in ani¬
ter ista ẽẽ conscripta putarent quisquam uł du¬

Expanded text:
Quid ergo mirum, si uir ille sapiens et iustus, etiam Quid ergo mirum, si uir ille sapiens et iustus, etiam diuinitus admonitus quid cuique congrueret, sine carnibus aptam cuique generi alimoniam praeparauit et condidit? Quid est autem, quo uesci non cogeret fames? aut quid non suaue ac salubre facere posset Deus, qui etiam, ut sine cibo uiuerent. diuina facilitate donaret, nisi ut pascerentur etiam hoc inplendae figurae tanti mysterii conueniret? Non autem ad praefigurandam ecclesiam pertinere tam multiplicia rerum signa gestarum, nisi fuerit. contentiosus, nemo permittitur opinari. Iam enim gentes ita ecclesiam repleuerunt, mundique et inmundi, donec certum ueniatur ad finem, ita eius unitatis quadam conpagine continentur, ut ex hoc uno manifestissimo etiam de ceteris, quae obscurius aliquanto dicta sunt et difficilius agnosci queunt, dubitare fas non sit. Quae cum ita sint, sic nec inaniter ista esse conscripta putare quisquam uel du
Abbreviated transcription (Latin):
muscae: Aliauero in quibus nihilsit maris et
feminae sicut apes: Eaporro quaesic habent
sexum : ut non habeant fo&um si cut muliot
mulȩ mirum si fuerunt ibi acnonpotius paren¬
tes eorum ibi fuisse suffecerit equinũ uidelic&
atq asininũ genus : et siqua alia sunt quae cõmistio¬
ne diuersi gener is genus aliquod gignunt: Sed
& sihoc admysteriũ ꝑtinebat ibierant hab&
enĩ ethocgenus masculũ etfeminã Sola &iam
mouere ñ nullos genera escarum quae illic habere pote¬
rant animalia quae ñ nisi carne uesciputantur : Vtrũ
praeter numer ũ ibi fuer int :sine trans gressione man¬
dati quae aliorum aliendorum necessitas illic
coegiss& includi: anuero qđ potius ẽ credendum:
praeter carnes aliqua alim̃ta esse potuerunt:
quae omnibus conuerent Nouimus eni quam a noe usꝙ pi&¬
multa animalia : quib: caro cibus ẽ frugib po¬
nisq: uescantur: et maxime fico atque castane:

Expanded text:
muscae; alia uero in quibus nihil sit maris et muscae; alia uero in quibus nihil sit maris et feminae, sicut apes. Ea porro quae sic habent sexum, ut non habeant fetum, sicut muli et mutae, mirum si fuerunt ibi, ac non potius parentes eorum ibi fuisse suffecerit, equinum uidelicet adque asininum genus; et si qua alia sunt, quae commixtione diuersi generis genus aliquod gignunt. Sed si et hoc ad mysterium pertinebat, ibi erant. Habet enim et hoc genus masculum et feminam. Solet etiam mouere nonnullos, genera escarum, quae illic habere poterant animalia, quae non nisi carne uesci putantur, utrum praeter numerum ibi fuerint sine transgressione mandati, quae aliorum alendorum necessitas illic coegisset includi; an uero, quod potius est credendum, praeter carnes aliqua alimenta esse potuerint, quae omnibus conuenirent. Nouimus enim quam multa animalia, quibus caro cibus est, frugibus pomisque uescantur et maxime fico adque castaneis.
Abbreviated transcription (Latin):
adreparandũ genꝰ dici: Ac ꝑ hoc na illa necesse fuerat
ibi eẽnt: que possunt sine concubitd de quibus quae
rebus uł rerum corruptionib: nasci: uł si fuerunt
sicut in domib: ẽẽ consuerunt : sine ullo numero
definito eẽ potuisse. Autsimy steriums acratissi¬
mum quod a gebatur : et tantae reifiguru &iã
ueritate facti alit̃ non poss& impleri : nisi ut omnia
ibi certo illonumero eent : quae iuiuere in aquis natu¬
ra prohibente non possent.: non fuit ista cura
illius hominis uł illorum hominũ sed diuina non
enĩ eanoae capta intromutebat : seduenientia &
intrantia ꝑmittebat. Ad hocenĩ ual& quod dictũ
ẽ Intrabunt adte Non scilic& hominis actu:
seddi nutu Ita sane ut ñillic fuisse credenda sint.
quaes&u carent. prescriptum enĩ atq: defini¬
tum ẽ masculus et femina erunt: alia sunt
quippe qued equib: rebussine concubitu itanascun¬
tur. ut postea concumbant. et generent: sicut

Expanded text:
ad reparandum genus dici: ac per hoc nec illa necesse fuerat. ad reparandum genus dici: ac per hoc nec illa necesse fuerat. ibi esse, quae possunt sine concubitu de quibusque rebus vel rerum corruptionibus nasci: vel si fuerunt, sicut in domibus esse consueverunt, sine ullo numero definito esse potuisse: aut si mysterium sacratissimum quod agebatur, et tantae rei figura etiam in veritate facti aliter non posset impleri, nisi ut omnia ibi certo illo numero essent, quae vivere in aquis natura prohibente non pillius hominis uel illorum hominum, sed diuina. Non enim ea Noe capta intromittebat, sed uenientia et intrantia permittebat. Ad hoc enim ualet quod dictum est: Intrabunt ad te; non scilicet hominis actu, sed Dei nutu; ita sane, ut non illic fuisse credenda sint, quae sexu carent. Praescriptum enim adque definitum est: Masculus et femina erunt. Alia sunt quippe quae de quibusque rebus sine concubitu ita nascuntur, ut postea concumbant et generent, sicut
Abbreviated transcription (Latin):
ñ potest adhȩrere ut fabricetur arca ñ currus
sed ratislineis longe lateq: porracta Quã nullus in maremit¬
tat ponatus hominũ sed leu& unda cũ uenerit naturali
ordine ponderum magisq: diuina ꝓuidentia quã hu¬
manapru¬
dentia natantẽ gubn& neincurrat ubi cumque nau¬
fragiũ Quod aũt scrupulo sissime quaer i sol& demi¬
nutissimis bestiolis. Non solum quales sunt mures
et steliones uererum &iam quales locustȩ sca rabȩ i¬
muscȩ deniq: et pulices : utrum non amplioris numeri
in arca illa fuerint : quã qui est definituscum hoc impe¬
rar& ds̃ Prius admondisunt quos hax mouent : sic ad monendi¬
accipiendũ ẽe quod dictum ẽ quaerepunt suꝑ terrã:
ut necesse non fuerit : conseruari in arca quae possunt
in aquis uiuere : non solum mersa sicut pisces: uerũ
&iam suꝑnatantia sicut multae alites Dein decum¬
dr̃ masculus etfemina erunt. Prof&to intellegit᷑

Expanded text:
non potest adhaerere, ut fabricetur arca non curuis, non potest adhaerere, ut fabricetur arca non curuis, sed rectis lineis longe lateque porrecta, quam nullus in mare mittat conatus hominum, sed leuet unda, cum uenerit, naturali ordine ponderum, magisque diuina prouidentia quam humana prudentia natantem gubernet, ne incurrat ubicumque naufragium. Quod autem scrupulosissime quaeri solet de minutissimis bestiolis, non solum quales sunt mures et stelliones, uerum etiam quales lucustae, scarabmuscae denique et pulices, utrum non amplioris numeri in arca illa fuerint, quam qui est definitus, cum hoc imperaret Deus, prius admonendi sunt, quos haec mouent, sic accipiendum esse quod dictum est: Quae repunt super terram, ut necesse non fuerit conseruari in arca, quae possunt in aquis uiuere, non solum mersa, sicut pisces, uerum etiam sudicitur, Masculus et femina erunt: profecto intelligitur
Abbreviated transcription (Latin):
cogitare aliud tantũ ẽẽ in superioribus. Itẽ quae
aliud tantũ in superior ibus super iorum
Acꝑ hoc terduct a illa cubita fieri nongenta per
centũ quin quaginta. Si aut̃ cogitemus. quodor ige¬
nes non in elaegant᷑ astruxit morsen scilic& homi¬
nẽ dĩ eruditum sic̃ scriptũ ẽ: omĩ sapienti a
aegrptior um qui geo m&ricam. dil&cerunt
geo m&rica cubita significare potuisse. ubiunũ
quantũ sex nr̃a ualere asseuerant: Quis non¬
ñ uideat quantũ rerum capere illa potuit magni¬
tudo : Nam illud quod disputant tantae magni¬
tudinis arcã ñ potuisse compingi. inept̃tissime
calumniantur. cum sciant in mens as urbes
fuisse constructas  N& adtendunt centũ annos
quib: arca illa ẽ fabricata. Nisi forte lapis
lapidi adherere potest sola calce coiunctus ut
murus ꝑtot milia circũ agatur et lignũ lignũ
ligno ꝑsuscudines epiros clauos gluten bituminis

Expanded text:
cogitare aliud tantum esse in superioribus itemque cogitare aliud tantum esse in superioribus itemque aliud tantum in superioribus superiorum, ac per hoc ter ducta illa cubita fieri nongenta super centum quinquaginta. Si autem cogitemus quod Origenes non ineleganter adstruxit, Moysen scilicet hominem Dei eruditum, sicut scriptum est, omni sapientia Aegyptiorum, qui geometricam dilexerunt, geometrica cubita significare potuisse, ubi unum quantum sex nostra ualere adseuerant, quis non uideat quantum rerum capere illa potuit magnitudo? Nam illud quod disputant tantae magnitudinis arcam non potuisse conpingi, ineptissime calumniantur, cum sciant inmensas urbes fuisse constructas, nec adtendunt centum annos, quibus arca illa est fabricata; nisi forte lapis lapidi adhaerere potest sola calce coniunctus, ut murus per tot milia circumagatur, et lignum ligno per suscudines, epiros, clauos, gluten bituminis
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓp̃tolimpiy uertiaẽ montis supra quẽ ꝑliben¬
tur nubes ñ posse concrescere:: Quodian sublime
quã caclũ sit ut nonibi sitaer crassior : ubi uentine¬
bulȩ imbres quegiguntur : N& ad tendunt omni¬
um elem̃torum crassissimã ter ramabi ẽẽ potuisse
Anforte negantes sȩterram uerticẽ montis Cur ẽe¬
iitur usque adilla caeli spatia t̃ris & altari licuisse :
et aquis & altari non licuisse contendunt. cũ isti
mensores & pensor es elem̃torum aquus terris
ꝑhibeant superiores atq: leuiores.: Quiditaq: ratio¬
nis afferunt : quare terra grauior. & inferior:
locũ caeli tranquillioris inuaserit ꝑ uoluminco
tot annorum: et aqua leuior ac suꝑrior ꝑmissa
ñ sit hoc facere. saltẽ ad tempus & iguum: Dicunt
& iam ñ potusse capere arcae illius quantitatẽ.
animaliũ genera tam multa in utroque seu.
bina deimmundis : septena demundis. Quid mi¬
hiuidentur non cõput are nisitrecent a cubita
longitudinis et latitudinis quin quaginta. n&

Expanded text:
Olympi verticem montis, supra quem perhibentur nubes non posse concrescere, quod tam sublimis quam coelum sit, ut non ibi sit aer iste crassior, ubi venti, nebulae imbresque gignuntur: nec attendunt omnium elementorum crassissimam terram ibi esse potuisse. An forte negant esse terram verticem montis? Cur igitur usque ad illa coeli spatia terris exaltari licuisse, et aquis exaltari non licuisse contendunt, cum isti mensores et pensores elementorum, aquas terris perhibeant superiores atque leviores? Quid itaque rationis afferunt, quare terra gravior et inferior locum coeli tranquillioris invaserit per volumina tot annorum, et aqua levior ac superior permissa non sit hoc facere saltem ad tempus exiguum? 3. Dicunt etiam non potuisse capere arcae illius quantitatem animalium genera tam multa in utroque sexu, bina de immundis, septena de mundis. Qui mihi uidentur non conputare nisi trecenta cubita longitudinis et latitudinis quinquaginta, nec
Abbreviated transcription (Latin):
liarentur : sed ipsi spolia fierenti srahelitarũ
Hocenĩ apłis ꝓmiserat dicens faciam uospisca¬
tores hominũ Etuni eorum: & hociam in¬
quit homines eris capiens : Spolia ergo fierent
sed inbonũ : tam quã erepta uasa illi fortis ed for
quens :eterit inquit milla quaeram auferre
om̃s gentes quae ueniunt contra ierusalem &ef
fundã suꝑ domũ lauid: et suꝑ habitato resieru

Expanded text:
liarentur, sed ipsi spolia fierent Israelitarum. liarentur, sed ipsi spolia fierent Israelitarum. Hoc enim Apostolis promiserat, dicens, Faciam vos piscatores hominum . Et uni eorum, Ex hoc jam, inquit, homines eris capiens . Spolia ergo fierent sed in bonum, tanquam erepta vasa illi forti, sed fortquens, Et erit, inquit, in die illa, quaeram auferre omnes gentes quae veniunt contra Jerusalem, et effundam super domum David, e
Abbreviated transcription (Latin):
tentẽ misit omiupoteris. Quisquem: nisu ds̃ pat᷑
gentes quae spoliauerunt uos.: Quia quitetigerit uo
quast tangit pupillam oculietus exceero insira¬
manũ mea supcos eterunt spolia hisquiser¬
uant eis et eo gnoscetis quia dñ som̃p̃smisit
mussum Quis hic audeait intellegere: nisi
xp̃m loquentẽ scilic& ouib: quae perierant
domus i srł Ait namq: in euangelio Non
sum missus nisi ad ouesquae perier domusi hł
Quas huc cõparauit pupillae oculidĩ ꝓpt̃ &cellen¬
tissimũ dilationis aff&tũ  & quo genore
ouiũ &iam ipsi apłi fuerunt: Sed postgłan
resurrectionis utiq: suae que ante quamfior&
aiteuangelista Ils nondũ erat glorificatus
pl&ũ quod inpsal molegitur: Eruesme de
contraditionib: populi constitues me in caput
gentiũ : Et qui spoliauerant israhelitas:
quibusq israhelitȩ seruiant: quando sunt
gentibus subditi non uicisim eodẽ modo spo¬

Expanded text:
tentem misit omnipotens: quis quem. nisi Deus Pater tentem misit omnipotens: quis quem. nisi Deus Pater gentes, quae spoliauerunt uos; quia qui tetigerit uos, quasi qui tangit pupillam oculi eius. Ecce ego inferamanum meam super eos, et erunt spolia his, qui seruierant eis;et cognoscetis quia Dominus omnipotens misit mnipotente se missum. Quis hic audeat intellegere nisi Christum loquentem, scilicet ouibus quae perierant domus Israel? Ait namque in euangelio: Non sum missus nisi ad oues quae perierunt domus Israel; quas hic comparauit pupillae oculi Dei propter excellentissimum dilectionis adfectum; ex quo genere ouium etiam ipsi apostoli fuerunt. Sed post gloriam resurrectionis utique suae quae antequam fieret, ait euangelista: Iesus nondum erat glorificatus pletum est quod in Psalmo legitur, Erues me de contradictionibus populi, constitues me in caput gentium : ut qui spoliaverant Israelitas, quibusque Israelitae servierant, quando sunt gentibus subditi, non vicissim eodem modo spo
Abbreviated transcription (Latin):
intractatõ relinquere nos oportet : Primo i int
et tam̃ iłis xp̃s. euidenter appareat : utet¬
qtind ut & quando non
sic appas& et tamen adillud ultimũ iudici¬
um dñs dsdicitur ẽe uenturus possit iħs xp̃s
intellegi. Est locus apud esaiam ꝓph&am
primus & ego insempternum & manusmea
terram etdeteramea firmauit calum: Uo¬
cabo eos & ftabunt simul. et tongregabuntur
om̃s& audient : Quis eñ nuntiabit ha& . Dili¬
genste feci uoluntatẽ tuam suꝑbabylonẽ ut auferã
sem̃ chaldeoꝵ ed ocutussum etego uocaui: ad du¬
xieum et ꝓsperam feciuiã eius. accedite ad me
& audite hax Non apr incipio in abscondito
loquuntussum quando fiebant ibi eram: et
nunc dñs ds misit me et sp̃s eius Nempe ipse ẽ
Dix̃ hocem̃ scđm formã serui : defutur&. utens pre¬
teriti temporis uerbo: quẽ ammodũ apud eundẽ
erat p̃teriti temporis uerbum posuit: etassidu&
ꝓph&ia sicloquitur: Estalius locus apud gacha¬
riam qu hoc euidenter ostendit : quod omnipo¬

Expanded text:
intestatum relinquere nos oportet. Primo itaque et tamen Iesus Christus euidenter appareat, ut et quando non sic apparet et tamen ad illud ultimum iudicium Dominus Deus dicitur esse uenturus, possit Iesus Christus intellegi. Est locus aput Esaiam prophetprimus et ego in sempiternum, et manus mea tera mea firmauit caelum. Vocabo eos, et stabunt simul, et congregabuntur omnes et audient. Quis ei nuntiauit haec? Diligens te feci uoluntatem tuam super Babylonem, ut auferrem semen Chaldaeorum. Et locutus sum et ego uocaui; adduxi eum et prosperam feci uiam eius. Accedite ad me et audite haec. Non a principio in abscondito locutus sum; quando fiebant, ibi eram. Et nunc Dominus Deus misit me et Spiritus eius. Nempe ipse estDixit hoc enim secundum formam serui, de re futura utens praeteriti temporis uerbo, quem ad modum aput eundem erat, praeteriti temporis uerbum posuit. Et adsidue prophetia sic loquitur. Est et alius locus aput Zachariam, qui hoc euidenter ostendit, quod omnipo
Abbreviated transcription (Latin):
&cam et ras sa cerdoscuius alia in canonem¬
seripta recepta sunt ab aliquibus creditur.¬
Nam deillo hanceẽ hebreorumopinionẽ
dicit hreronimus. iudiciũ nouissimũ pro¬
ph&at dicens. Ecce uenit dicit dñs omps &¬
quis sustinebit diem introitus eius. Aut quis
ingreditur quast ignis conflatorir et quasi
herba lauantiũ et sedebit conflansetemun¬
dans sicut argentũ & sic̃ aurũ &emundabit

Expanded text:
am Esdras sacerdos, cuius alia in canonemcripta recepta sunt, ab aliquibus crediturnam de illo hanc esse Hebraeorum opinionem dicit Hieronymus, iudicium nouissimum prophetat dicens: Ecce uenit, dicit Ds sustinebit diem adventus ejus, aut quis ingreditur sicut ignis conflatorii, et sicut 96 herba lavantium: et sedebit conflans et purgans sicut argentum et sicut aurum . Ut aut
Abbreviated transcription (Latin):
proximꝰ nr̃. Hoc ergo faciet helias.
ne forte inquit ueniã & ꝑ cutiã t̃rã penitus.
Terra s̃ enĩ qui terrena sapiunt: Sic̃ iudȩi
carnales usq nunc: ex quo uitio contra
dm̃ murmura illa uener̃: quia mali ei
placent & uanus ẽ. quiseruit dõ. Multa¬
alia sunt scripturarũ testimonia diuinarã
de nouissimo iudicio dĩ: Quaesi om̃a colli¬
qã nimis longũ erit. Satis ergo sit qued
&nouis & uelerib litteris sacris hoc pre¬
nuntiatũ eẽ ꝓbauimus sed ueterib perxp̃m
futurũ esse iudiciu Idẽ iudic exp̃m decelo¬

Expanded text:
proximus noster. hoc ergo faciet Helias. proximus noster. hoc ergo faciet Helias. ne forte, inquit, ueniam et percutiam terram penitus. terra sunt enim qui terrena sapiunt, sicut Iudaei carnales usque nunc; ex quo uitio contra deum murmura illa uenerunt: quia mali ei placent, et: uanus est qui serui t deo. alia sunt scripturarum testimonia diuinarum de nouissimo iudicio Dei, quae si omnia colligam, nimis longum erit. Satis ergo sit, quod et nouis et ueteribus litteris sacris hoc praenuntiatum esse probauimus. Sed ueteribus per Christum futurum esse iudicium, id est iudicem C
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑducet᷑ad intellegentiã filiorũ &corfiliorũ
ad patres eorũ: dumin idquod senser̃ illion¬
sentiunt etisti: ubi septuaginta dixerunt
ettor hominis ad ꝓximũ suũ. Sunt enunt̃ se
ualde ꝓximi patres et silii : quãquã in uerbis
septuaginta inter pretũ. qui propheticȩ
inter pretatisunt : potẽ alius sensus idemq
electior inueniri : ut intellegat̃ helias cordi
patrisconuersuris ad siliũ: Nonutiq a gendo
ut pater diligat filium. sed docendo qđ pater
diligatsiliũ: ut euida ei quẽ prius oderant
putant. Eis ergo tunc corẽĩ conuertetur
ad siliũ cũipsi conũso corde dicerint dilectionis p¬
patrẽ adsilium. Quoduero sequitur : etcor
hominis ad ꝓximum suum. id est conuert&
helias& cor hominis ad ꝓximũ suum: quid
mȩlius intellegitur quã cor hominis ad ho¬
minẽ xp̃m : Cũ enĩ sit informa dĩ ds̃ nr̃ for¬
mã serui accipiens eẽ dignatus. ẽ & iam

Expanded text:
erducetur ad intellegentiam filiorum et cor filiorum erducetur ad intellegentiam filiorum et cor filiorum ad patres eorum, dum in id quod senserunt illi, consentiunt et isti; ubi Septuaginta dixerunt: et cor hominis ad proximum suum. sunt enim inter se ualde proximi patres et filii. quamquam in uerbis septuaginta interpretum, qui prophetice interpretati sunt, potest alius sensus idemque electior \'inueniri, ut intellegatur Helias cor dei patris conuersurus ad filium; non utique agendo, ut pater diligat filium, sed docendo, quod pater diligat filium; ut et Iudaei quem prius oderant putant. eis ergo tunc cor eius conuertetur ad filium, cum ipsi conuerso corde didicerint dilectionem patris in filium. quod uero sequitur: et cor hominis ad proximum suum, id est conuertit Helias et cor hominis ad proximum suum, quid melius intellegitur quam cor hominis ad hominem Christum? cum enim sit in forma dei deus noster, formam serui accipiens esse dignatus est etiam