comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
nam & huic legimus diuinitus iussum ut radicem cucur¬
bitȩx oder & subcuius umbraculo proph& arequi euerat :
cienim homini donauit dr̃ sic eum instituens ut &liam car¬
nem peccati portans possit: non solum pecora &iumen¬
ia suis usibus subdita. nec tantum domerticas aues sed
&iam libere uolitantes. quas lib& &iam saeuas ferar
& capere & mansu&as facere & eis mirabiliter imperare
potentia rationis non corporis : cum earum app&itus &s
dolore s captans paulatimque in lectando. preniendo lax¬
andoque moderans. agresti ea sexuit consu&udine. & tam¬
quam humanismoribus induit : quanto magis angeli hoc pos¬
sunt quiiussio nedĩ in ipsa eius quam sempiternae intu¬
entur in commutabili ueritate perspecta mouentes se
pertempus . & corpora sibi subdita ꝑtempus & locum agi¬
litate mirabili. & uisa quib: moueatur & app&itum car¬
nalis indigentiae ualentefficere omni animae uiuae.
ut quo eam uenire opus est nesciens adducatur: iam

Expanded text:
nam et huic legimus diuinitus iussum, ut radicem cucurnam et huic legimus diuinitus iussum, ut radicem cucurbitae roderet, sub cuius umbraculo propheta requieuerat. si enim homini donauit deus, sic eum instituens, ut etiam carnem peccati portans possit non solum pecora et iumenta suis usibus subdita nec tantum domesticas aues, sed etiam libere uolitantes quaslibet etiam saeuas feras et capere et mansuetas facere et eis mirabiliter imperare potentia rationis, non corporis, cum earum adpetitus et dolores captans paulatimque inlectando, premendo laxandoque moderans agresti eas exuit consuetudine et tamquam humanis moribus induit: quanto magis angeli hoc possunt, qui iussione dei in ipsa eius, quam sempiterne intuentur, incommutabili ueritate perspecta mouentes se per tempus et corpora sibi subdita per tempus et locum agilitate mirabili et uisa, quibus moueatur, et adpetitum carnalis indigentiae ualent efficere omni animae uiuae, ut quo eam uenire opus est nesciens adducatur! Iam
Abbreviated transcription (Latin):
eius quid quotempore fieridebeat & illo non tempora¬
liter motamouentur ipsa temporaliter ut in his quae
sibi subiecta sunt iussa eius efficiant: omnisenim an¬
mauiua non solum rationalis sicut in hominibi uerum
&liam inrationalis sicut inpecorib & uolatilibus & pis¬
cibus uisis mou&ur: sed anima rationalis uoluntatis
arbitrio: uel consentit uisis uel non consentit : Inrato¬
nalis autem non hab& hociudicium : prosuo tamen
genere atque natura uiso aliquotacto propellitur. ne
in potertate illius animȩ est quae illi uisa ueniant. siue
in sensus corporis siue in ipsum spm̃ interius quibus ui¬
sis app&itus moueatur cuius lib& animantis : ac sic eũ
eauisa perangelorum oboedientiam de super ministran¬
tr peruenit iussiodĩ non solum ad homines nec so¬
lum ad aues & pecora. uerum &iam adeaquae sub
aquis latent: sicut adc &ũ qui glut tiuitonam : Nec so¬
lum adistamaiora uerum &liam aduermiculum:

Expanded text:
eius quid quo tempore fieri debeat, et illo non temporaeius quid quo tempore fieri debeat, et illo non temporaliter moto mouentur ipsa temporaliter, ut in his, quae sibi subiecta sunt, iussa eius efficiant, Omnis enim anima uiua, non solum rationalis sicut in hominibus, uerum etiam inrationalis, sicut in pecoribus et uolatilibus et piscibus, uisis mouetur. sed anima rationalis uoluntatis arbitrio uel consentit uisis uel non consentit; inrationalis autem non habet hoc iudicium, pro suo tamen genere atque natura uiso aliquo tacta propellitur. nec in potestate ullius animae est, quae illi uisa ueniant siue in sensus corporis siue in ipsum spiritum interius, quibus uisis adpetitus moueatur cuiuslibet animantis. ac sic cum ea uisa per angelorum oboedientiam desuper ministrantur, peruenit iussio dei non solum ad homines nec solum ad aues et pecora, uerum etiam ad ea, quae sub aquis latent — sicut ad cetum, qui gluttiuit Ionam — nec solum ad ista maiora, uerum etiam ad uermiculum;
Abbreviated transcription (Latin):
sed propriam significationem que mam modum haec
accipi porunt : & finexit dr̃ in quiđ adhuc d&erra
ominui bentisgri & omnia uolatilia caełi: unde uan
quoduisumest el quantum uisum est disseruimu
& adduxit ea omnia ad adam ut uidera quideano¬
caral quomodo haec ad duxeritar adadam neo
carmaliter sapiamus adiuuare nos deb& quodegi
pestito opene diuinae prouidentiae in libro supen¬
ontractauimus: Neque enim sicut indagant ou
adigunt uenantes uel aucupantes ad rora: quaecuo
animantia capiunt: ia hoc factum eẽ credenduct
autuoꝵ aliqua iussionis denube facta ẽ eisuerbis quȩ
rationalis animae audientes intellegen atque oboe¬
dire assolent: Non enim hoc acceperunt ut pos sinte
bestiae uel aues. in suotamen genere optemperan do
non ratianali uoluntatis arbitrio: sed sicut mou& ille
omnia temporib oppostunis non ipsae temporaliter
motus perangelica ministeria quaecapiunt in uerbo

Expanded text:
sed propriam significationem, quemadmodum haec sed propriam significationem, quemadmodum haec accipi possint: Et finxit Deus, inquit, adhuc de terra omnes bestias agri et omnia uolatilia caeli: unde iam quod uisum est et quantum uisum est disseruimus. et adduxit ea omnia ad Adam, ut uideret, quid ea uocaret. quomodo haec adduxerit deus ad Adam, ne carnaliter sapiamus, adiuuare nos debet, quod de bipertito opere diuinae prouidentiae in libro superiore tractauimus. neque enim sicut indagant atque adigunt uenantes uel aucupantes ad retia quaecumque animantia capiunt, ita hoc factum esse credendum est aut uox aliqua iussionis de nube facta est eis uerbis, quae rationales animae audientes intellegere atque oboedire adsolent. non enim hoc acceperunt ut possint bestiae uel aues; in suo tamen genere obtemperant deo, non rationali uoluntatis arbitrio, sed sicut mouet ille omnia temporibus oportunis, non ipse temporaliter motus, per angelica ministeria, quae capiunt in uerbo
Abbreviated transcription (Latin):
& carnem pulpans uenon potuit. qui depuluerem ip¬
sum hominem fecit. ssaut siam costa fuerat d&rahen¬
da: quur non altera proea costa reposita est : quur
&iam non dictum est. finxit aut fecit sicut inomnib
supra operib: sed aedificauit inquit dñ sds̃ illam cos¬
tam non tamquam corpus humanum: sed tam quã
domum: Non est itaque dubitandũ. quoniam haee
facta sunt & stulta eẽ non possunt obaliquid signisi¬
candũ esse facta fructum futuri saeculi ab ipso iam pri¬
mordio generis humanidõ praescio in ipsis suis operib
miseri corditer praedi cantem ut cesto tempore: seruis
sus. siue ꝑ hominum suc cessiones siue per suum spm̃
uel angelorum ministerium reuelata atque conscribta
& promittendis rebus futuris &re cognoscendis impl&is
testimonium perhiberent. quod magis magisq in conse
cepimur. non secundum praefigurationem rerum futura¬
rum sed secundum rerum gestarum non allegoricam

Expanded text:
et carnem pulpamve non potuit, qui de pulvere ipet carnem pulpamve non potuit, qui de pulvere ipsum hominem fecit? Aut si jam costa fuerat detrahenda, cur non altera pro ea costa reposita est? Cur etiam non dictum est, Finxit, aut, fecit sicut in omnibus supra operibus; sed, aedificavit, inquit, Dominus Deus illam costam, non tanquam corpus humanum, sed tanquam domum? Non est itaque dubitandum, quoniam haec facta sunt et stulta esse non possunt, ob aliquid significandum esse facta, fructum futuri saeculi ab ipso jam primordio generis humani Deo praescio in ipsis suis operibus misericorditer praedicante; ut certo tempore servis suis, sive per hominum successiones, sive per suum Spiritum vel Angelorum ministerium revelata atque conscripta, et promittendis rebus futuris et recognoscendis impletis testimonium perhiberent: quod magis magisque in consecepimus, non secundum praefigurationem rerum futurarum, sed secundum rerum gestarum non allegoricam,
Abbreviated transcription (Latin):
repugnantiae. sed tamen quasi suꝑ fluum uel &iam
stultum quibusdam uideri potest: hoc ipsum dirpu¬
tando demonstrem. quod ideo non tam quã rerum gesta¬
rum naturali uelusitato ordine factum est utcor¬
dibus nostris fidelissima sanctarũ scribturarum
auctoritate praelata quia stultum eẽ non postest
mrsticum es se credatur : quam uiseius expositionem
uel inquisitionem aut alibi iam exhibuerimus. aut in
tempus aliud differamus : quidergo sibi uult & iam illud
quod mulier uiro delatere factaest: uerum esto. propter
psius coniunctionis uim commendandã hocita fieri o¬
postuisse credamus: num quid &iam ut dormienti fie¬
r& eadem ratio uel necessitas flagitabat ¶ Deniq osse
d& racto incuius locum caro suppler&ur numenim
non potuit ipsa carod&rahi ut inde congruentius quod
sit sexus infirmior mulier formar& ur: anuero tam
multis additis costam dr̃ aedificare potuit in mulierem

Expanded text:
repugnantiae, sed tamen quasi superfluum uel etiam repugnantiae, sed tamen quasi superfluum uel etiam stultum quibusdam uideri potest, hoc ipsum disputando demonstrem, quod ideo non tamquam rerum gestarum naturali uel usitato ordine factum est, ut cordibus nostris fidelissima sanctarum scripturarum auctoritate praelata, quia stultum esse non potest, mysticum esse credatur, quamuis eius expositionem uel inquisitionem aut alibi iam exhibuerimus aut in tempus aliud differamus. Quid ergo sibi uult etiam iquod mulier viro de latere facta est? Verum esto propter ipsius conjunctionis vim commendandam hoc ita fieri oportuisse credamus; numquid etiam ut dormienti fieret, eadem ratio vel necessitas flagitabat; ut denique osse detracto, in cujus locum caro suppleretur? Num enim non potuit ipsa caro detrahi, ut inde congruentius, quod sit sexus infirmior, mulier formaretur? An vero tam multis additis, costam Deus aedificare potuit in mulierem,
Abbreviated transcription (Latin):
adie adductis atq perspectis: Sienim do credebat : ponierb
illi eomodo dicere quomodo & praeceptum dedit : quo mocdo
& peccantem interrogauit atq iudicauit: siautem nonq¬
debat: profecto neque hoc sure poterat utrum adtun
omnia ille cuinon credebat adduxerit: anfoste in alicam¬
bus ab illo remotioribus terrae partib aliquaci nmlu
quae nondemons trassa ab sconderit: uonita quea¬
bitror dibitandum hoc alicuius proph&icae significa¬
onis gratia factum. sed tamen factum: neque hocopen
suscepimus proph&ica enigmata perscrutari: soper¬
rum gestarum fidem ad propri&atem historiae com¬
mendar ut quod in possibile uideriuanis atque inen¬
dulis potest: aut ipsi auctoritatis sanctae scribturde
uelui testificatione contraria repugnare. idpromes
uiribus quantum ds̃ adiuuat disserendo demonstrem ꝓ¬
Neque inpossibile esse : neque contrarium  quodautẽ
possibile quidem appar& nec hab& ullam specie m

Expanded text:
ad se adductis atque perspectis. si enim deo credebat, posset hoc ad se adductis atque perspectis. si enim deo credebat, posset hoc illi eo modo dicere, quo modo et praeceptum dedit, quo modo et peccantem interrogauit atque iudicauit; si autem non credebat, profecto neque hoc scire poterat, utrum ad eum ille omnia, cui non credebat, adduxerit, an forte in aliquibus ab illo remotioribus terrae partibus aliqua ei similia, quae non demonstrasset, absconderit. non itaque arbitror dubitandum hoc alicuius propheticae significationis gratia factum, sed tamen factum. Neque hoc opere suscepimus prophetica aenigmata perscrutari, sed rerum gestarum fidem ad proprietatem historiae commendare, ut quod inpossibile uideri uanis atque incredulis potest aut ipsi auctoritati sanctae scripturae uelut testificatione contraria repugnare id pro meis uiribus, quantum deus adiuuat, disserendo demonstrem neque inpossibile esse neque contrarium, quod autem possibile quidem adparet nec habet ullam speciem
Abbreviated transcription (Latin):
uta &iam factum ess& : quare ita factumess& procul
ubitmistica significatio resonar&: Sed credendum est
paulatim cognitis piscium generib nomina imposita :
tunc autem pecora & bestiae & uolatilia adhominem
adducta: sunt. ut eis ad se congregatis generatimquȩ dis¬
unctis nomina imponer& quibus &iam ipsis paulatim
amulto citius quam piscibus si hoc factum non ess&
poss& nomina inponere: quid fuit causae. nisi ratio
aliquid significandi queͥ: quod ad praenuntiationem
futurorum ualer&. cuirei maxime ordo narrationis
huius inuigilat: deinde num quid ignorabat dr̃ ni¬
chiltale secreas se innaturis animalium quod simile
adiutorium poss& ẽẽ. homini ÷ anopuserat ut hoc
&iam homo ipse cognoscer&. & eo conmendatiorem
haber & uxorem suam quod inomnicarne creata
subcaelo & dehoc aere sicut ipse uiuentenihil eiur
simile inuenerit mirum si hoc scire non poss&. nisiomnib

Expanded text:
si ita etiam factum esset, quare ita factum esset, procul si ita etiam factum esset, quare ita factum esset, procul dubio mystica significatio resonaret. Sed credendum est, paulatim cognitis piscium generibus nomina imposita: tunc autem cum pecora, et bestiae, et volatilia ad hominem adducta sunt, ut eis ad se congregatis, generatimque distinctis, nomina imponeret, quibus etiam ipsis paulatim, et multo citius quam piscibus, si hoc factum non esset, posset nomina imponere; quid fuit causae, nisi ratio aliquid significandi, quod ad praenuntiationem futurorum valeret? Cui rei maxime ordo narrationis hujus invigilat. 21. Deinde, numquid ignorabat Deus, nihil tale se creasse in naturis aniadiutorium posset esse homini? an opus erat, ut hoc etiam homo ipse cognosceret et eo commendatiorem haberet mulierem suam, quod in omni carne creata sub caelo et de hoc aere sicut ipse uiuente nihil eius simile inuenerit? mirum, si hoc scire non posset nisi omnibus
Abbreviated transcription (Latin):
tatilibus adam nomina imposuit: si enim lingue
humanae consulantur. sic appellantur: Haec omnia
quemad modum eis homines loquendo nomina posue¬
runt: non solum haec quaesunt in aquis & terris:
uerum &iam ipsa terra & aqua. & caelum & quae
uidentur incaelo. & quae non uidentur. sed creduntis
rodiuersitate linguarum gentilium diuersis nominibus
ippellantur: unam sane linguã primitus fuis sedidicimus:
imequam superbia turris illius post dilluuium fabricatae
indiuersos signorum sonos humanã diuider& soci&atem:
necumque autem illa lingua fuerit: quid at tin & qua ereres
lla ceste tunc loquebatur adama & in ea lingua si ad¬
iucusque perman&. Sunt istae uoces asticulatae quib
primus homo animalibus terrestribus & uolatilibus no¬
mina imposuit: Numigitur ullomodo credibile est in ea¬
dem lingua nomina piscium non ab homine sed diuinitus
instituta: quaedõ docente homo postea discer&: quod

Expanded text:
tatilibus Adam nomina inposuit? si enim linguae tatilibus Adam nomina inposuit? si enim linguae humanae consulantur, sic appellantur haec omnia. quemadmodum eis homines loquendo nomina posuerunt. non solum haec, quae sunt in aquis et terris, uerum etiam ipsa terra et aqua et caelum et quae uidentur in caelo et quae non uidentur, sed creduntur, pro diuersitate linguarum gentilium diuersis nominibus appellantur. unam sane linguam primitus fuisse didicimus, antequam superbia turris iin diversos signorum sonos humanam divideret societatem . Quaecumque autem illa lingua fuerit, quid attinet quaerere? Illa certe tunc loquebatur Adam, et in ea lingua, si adhuc usque permanet, sunt istae voces articulatae, quibus primus homo animalibus terrestribus et volatilibus nomina imposuit. Num igitur ullo modo credibile est, in eadem lingua nomina piscium non ab homine, sed divinitus instituta, quae Deo docente homo postea disceret? Quod
Abbreviated transcription (Latin):
in poribile nec mercede paruaut cum anima pioui
dõ subdialegemistampeccati quae est in membriscor¬
poris morts huius quamprimus homo accepit inpreso
iucerm ipsa pergratiam praemium caelestae perao¬
ar: maiore gloria de monstrans quanta sit laurdu¬
dientiae quae alienae in oboedientiae penam potir
uistute superare: sed quoniam cui adiutorio femina
est: Illudiam uideamus quare sit factum¬
ductae sunt ad adam omnes bestiae agri
uolatilia caeli uteis nomina imponẽr&c:¬
atque
ita uelut necessitas orir&ur creandi
ei femina
ex eius latere. cum interilla animalia
mile ili
adiutorium non fuiss& inuentum : uid &ur enim
mihi propter aliquam significationem proph&i¬
cam factum: sed tamen fac tum. ut resgesta confir¬
mata figurae inter pra&lati olibera relin quatur
Quid est enim hoc ipsum. quod uolatilib terres tribu¬
que ammanub non &iam piscibus atque omnibus na¬

Expanded text:
inpossibile nec mercede parua. ut cum anima pietate inpossibile nec mercede parua. ut cum anima pietate deo subdita legem istam peccati, quae est in membris corporis mortis huius, quam primus homo accepit in poenam, uicerit ipsa per gratiam, praemium caeleste percipiat maiore gloria, demonstrans, quanta sit laus oboedientiae, quae alienae inoboedientiae poenam potuit uirtute superare? Sed quoniam, cui adiutorio femina mo, requisitum est, illud iam uideamus, quare sit factumductae sunt ad Adam omnes bestiae agri uolatilia caeli, ut eis nomina inponeretatque ita uelut necessitas oreretur creandi ei feminam ex eius latere, cum inter illa animalia simile illi adiutorium non fuisset inuentum. uidetur enim mihi propter aliquam significationem propheticam factum, sed tamen factum, ut re gesta confirmata figurae interpretatio libera relinquatur. quid est enim hoc ipsum, quod uolatilibus terrestribusque animantibus non etiam piscibus atque omnibus na
Abbreviated transcription (Latin):
homines nascerentur: In quibus peperit
iscdra hel gentẽq omnib iam notissimã
gentib:
& ꝑ noe filios omnes gentes quisquis dubit¬
urit : omnia cogit natare quaecre dimus. longeq afidelium men¬
ibus repellendus est : cum ergo quaeritur ad quod adiuto¬
num factussit ille sexus uiro: diligenter quantumualeo cunc¬
ia consideranti nonnisi causa prolis occurrit. utpereorum
strpem terra impler&ur. & non eomodo procreatam
quonunc procreanturhomines cuminest peccatilex
in membris repugnans legimentis. &iam superdĩ gratiã
uirtute superatur: hoc enimesse non potuisse credendũ
est nisiin corpore mortis huius. quod corpus mor tuum
st propter peccatum: & quidhac pena iustius. quam ut
non adomnem nutum seruiat corpus id est suus famulus
animae . sicut dño suo d&rectauit ipsa seruire : siue utrumq
ex parentbus cre&d̃ corpus excorpore animam ex an¬
ma iue alio modo faciat animar : Non utique adopi

Expanded text:
homines nascerentur, in quibus peperit homines nascerentur, in quibus peperit  ad populum Israhel gentemque omnibus iam notissimam gentibus et per Noe filios omnes gentes, quisquis dubitauerit, omnia cogit nutare, quae. credimus, longeque a fidelium mentibus repellendus est. cum ergo quaeritur, ad quod adiutorium factus sit ille sexus uiro, diligenter, quantum ualeo, cuncta consideranti nonnisi causa prolis occurrit, ut per eorum stirpem terra inpleretur, et non eo modo procreatam, quo nunc procreantur homines, cum inest peccati lex in membris repugnans legi mentis, etiamsi per dei gratiam uirtute superatur; hoc enim esse non potuisse credendum est nisi in corpore mortis huius, quod corpus mortuum est propter peccatum. et quid hac poena iustius, quam ut non ad omnem nutum seruiat corpus, id est suus famulus animae, sicut domino suo detrectauit ipsa seruire, siue utrumque ea parentibus creet deus, corpus ex corpore, animam ea anima, siue alio modo faciat animas, non utique ad opus
Abbreviated transcription (Latin):
creator omnipotens in effabiliterque laudandus qui&
iniminimis suis operibus magnus est apibus donauit ut
sic operentur generationem filiorum quem ad modũ
cerae speciemaliquorem que mellis:quur incredibile
uideatur primis hominib talia fecisse corpora. ut si
non peccassent & morbum quendam quomore¬
entur continuo concepissent: conutu imperarent mem
oris quibus f&cus exoritur: quo pedibus cumam bulatur. ut
aeq cumardore seminar&ur. neq: cumdolore parer&ur
nuncuero trans grediendo praeceptum. motum legis illius
quaerepugnat legimentis in membris conceptȩ mortis ha¬
bere meruerunt: quemnuptiae ordinant. continentia co¬
hb& & refrenat : utquem ad modum depeccato factum est
supplicium sic desupplicio fiat meritum: factamitaque
feminamuiro de uiro meo sexu in ea forma & distinctione
orum qua feminae notaesunt quae peperit
abel. & omnes fratreseorum. exquibur¬
mnes

Expanded text:
Creator omnipotens ineffabiliterque laudandus, qui et Creator omnipotens ineffabiliterque laudandus, qui et in minimis suis operibus magnus est, apibus donavit ut sic operentur generationem filiorum, quemadmodum cerae speciem liquoremque mellis; cur incredibile videatur primis hominibus talia fecisse corpora, ut si non peccassent, et morbum quemdam quo morerentur, continuo non concepissent, eo nutu imperarent membris, quibus fetus exoritur, quo pedibus, cum ambulatur. ut neque cum ardore seminaretur neque cum dolore pareretur. nunc uero transgrediendo praeceptum motum legis illius, quae repugnat legi mentis, in membris conceptae mortis habere meruerunt, quem nuptiae ordinant, continentia cohibet et refrenat, ut, quemadmodum de peccato factum est subplicium, sic de subplicio fiat meritum. Factam itaque feminam uiro de uiro in eo sexu, in ea forma et distinctione membrorum, qua feminae notae sunt, quae peperit Cain et Abel et omnes fratres eorum, ex quibumnes
Abbreviated transcription (Latin):
membris uelut aliqua egritudo la& alis mors ipra con¬
ceptaen : mutauitq: illam qualitatem quacorporo
dominabantur non dicerenta uideo aliam legemii
membris mers repugnantem legimentis meae qui
& sinondum spiritale sed animale corpus erat Nonuu
tamenerat mortis huus dequa & cumquanati sumus : qua
enim aliud non dicam nati: sed omninq concepti. niss
aegritudinem quandam inchoauimus: quasumus neces¬
sariomorituris Nequeenim tam necesse est cum ipso
morbo mori: qui hy drops uel dr: sintericus uel elefantio¬
sus factus fuerit. quam eum qui hoc corpus habere cor¬
perit. in quo omnes homines natura sunt filu iree quia
hoc non fecit. nisi poena peccati: quae cum ita sint: quuir
non credamus illos homines ante peccatum iagenita¬
libus membris ad procreandos filios imperare potuisse.
sicut c&eris quae in quolib& opere anima sineulla mo¬
lestia & quasi pruritu uoluptatis mou&s an uerosi

Expanded text:
membris uelut aliqua aegritudo letalis mors ipsa conmembris uelut aliqua aegritudo letalis mors ipsa concepta est mutauitque illam qualitatem, qua corpori sic dominabantur, ut non dicerent: uideo aliam legem in membris meis repugnantem legi mentis meae, quia, etsi nondum spiritale, sed animale corpus erat. nondum tamen erat mortis huius, de qua et cum qua nati sumus. quid enaegritudinem quamdam inchoavimus, qua sumus necessario morituri? Neque enim tam necesse est eum ipso morbo mori, qui hydrops, vel dysentericus, vel elephantiosus factus fuerit, quam eum qui hoc corpus habere coeperit, in quo omnes homines natura sunt filii irae , quia hoc non fecit nisi poena peccati. 18. Quae cum ita sint, cur non credamus illos homines ante peccatum ita genitalibus membris ad procreandos filios imperare potuisse, sicut caeteris, quae in quolibet opere anima sine ulla molestia, et quasi pruritu voluptatis movet? Si enim
Abbreviated transcription (Latin):
sufficer& ei sidicer&: Quis meliberabit de hocmortalicorpo¬
re : sed decorpore in quid̃mortis huius. sicut &iamillud cor¬
pus quidem inquit mortuumest propterpeccatum. nec
ibiait. mostale sed mortuum quamuis utiq: & mortale
quia moriturum: nonitacredendumest fuisse illa corpo¬
ra sedlic& animalia nondum spiritalia. nontamenmor¬
tua idest quaenecesse ess& ut morerentur. quode adiefac¬
tum est qualignum contrau&itum t&igerunt. sicut in ip¬
sis nostris corporibus quaedam prosuomodo sanitas dici¬
tur. quae siper turbata sic fuerit ut lo&alis morb: iamuiscera
de pascatur. quo inspecto medici mortem imminere pro¬
iuntient : mortaleutiq corpus & iamtunc dicitur. sed
aliter quam cumess& sanumquamuis quandoq: fine
dubio moriturum: It allli homines animalia quidem co¬
pora gerentes sed non moritura nisi peccassent d¬
ceptura auteni un gelicam formam caelestemque qu¬
lnatem: morubi praeceptum trans gressi sunt eou

Expanded text:
sufficeret ei, si diceret: quis me liberabit de hoc mortali corpore? sed, de corpore, inquit, mortis huius. sicut etiam illud, corpus quidem, inquit, mortuum est propter peccatum; nec ibi ait mortale, sed mortuum, quamuis utique et mortale, quia moriturum. non ita credendum est fuisse illa corpora, sed licet animalia, nondum spiritalia, non tamen mortua, id est quae necesse esset ut morerentur: quod ea die factum est, qua lignum contra uetitum tetigerant. Sicut in ipsis nostris corporibus quaedam pro suo modo sanitas dicitur, quae si perturbata sic fuerit, ut letalis morbus iam uiscera depascatur, quo inspecto medici mortem inminere pronuntient, mortale utique corpus etiam tunc dicitur, sed aliter, quam cum esset sanum quamuis quandoque sine dubio moriturum: ita illi homines animalia quidem corpora gerentes, sed non moritura, nisi peccassent, acceptura autem angelicam formam caelestemque qualitatem, mox ubi praeceptum transgressi sunt, eorum
Abbreviated transcription (Latin):
uero cumimplenda ess& hominibus terra. & eam propt̃
cognationis astiorem necessitudinem &unitatisum culum
maxime commendandum exuno opor ter& impleri : prop¬
ter quid aliud secundum ipsum quaesitus est femineus sexus
adiutor : nisi ut serentem genur humanum naturam mulis¬
ristam quam terrae fecunditas adiuuar& quam uis ho¬
nestus meliusque credatur ita fuisse tuncillorum hominũ
corpus animale constitutorum in paradiso nondum mostis
iege damnatum : ut non haberent app&itum carnalis uolup¬
atis. qualem nunchabent istacorpora quaeia mex mortis pro¬
pagine ducta sunt : nequeenim nihilest meis factum cum delig¬
no prohabito edissent. quando quidem ds̃ dixerit siederitis
mor temoriemini. sed quadie ederitis moste moriemini. ut
hoc ipsum in eis illa facer& dief quoda postolus gemit dicens:
condelector legidĩ secundum interiorem hominem. udeo au¬
temaliamlegem inmembrismeis repugnantem legimen

Expanded text:
uero cum inplenda esset hominibus terra et eam propter uero cum inplenda esset hominibus terra et eam propter cognationis artiorem necessitudinem et unitatis uinculum maxime commendandum ex uno oporteret inpleri, propter quid aliud secundum ipsum quaesitus est femineus sexus adiutor, nisi ut serentem genus humanum natura muliebris tamquam terrae fecunditas adiuuaret? Quamuis honestius meliusque credatur ita fuisse tunc illorum hominum corpus animale constitutorum in paradiso nondum mortis lege damnatum, ut non haberent adpetitum carnalis uoluptatis, qualem nunc habent ista corpora, quae iam ex mortis propagine ducta sunt. neque enim nihil est in eis factum, cum de ligno prohibito edissent, quandoquidem deus dixerat non "ei ederitis, morte moriemini", sed: qua die ederitis, morte moriemini, ut hoc ipsum in eis illa faceret dies, quod apostolus gemit dicens: condelector legi dei secundum interiorem hominem, uideo autem aliam legem in membris meis repugnantem legi men
Abbreviated transcription (Latin):
ipsi nisigignendo officium soci&atis implerent: Anuerot
quis caecus est mente. ut noncernat quanto terris ornameno
sit genus humanum &iam cum a paucis recte laud abiliten
uiuatur: quantumq: ualeat ordo rei publicae incuiurdã
pacis terraenae uinculum cohercens &iam peccatores s
⁊eq enim tantum deprauatisunt homines: ut non &amtales
pecoribus & uolatilibus antecellant: Quorumtamen omni¬
um generibus hancinfimam mundi partem prosuiloci sor¬
te decoratam. quem nonconsiderare delect& : quis autem
ita sit excors.ut put& minus eamornari potuisse suustis non
morientib: impler&ur s. Nam qui anumerosissima est super¬
naciuitas angelorumideo non recte conubio copularentur.
nisimorerentur: hanc quippe numerositatem perfectam
&iam in resurrectione sanctorum angelis sociandam dñs
praesciens ait : In resurrectione neq nubent neq uxores ducent
non enim incipient mori. sederunt aequales angelisdĩ: hic

Expanded text:
ipsi nisi gignendo officium societatis inplerent? an uero ita ipsi nisi gignendo officium societatis inplerent? an uero ita quis caecus est mente, ut non cernat, quanto terris ornamento sit genus humanum, etiam cum a paucis recte laudabiliterque uiuatur, quantumque ualeat ordo reipublicae in cuiusdam pacis terrenae uinculum coercens etiam peccatores? neque enim tantum deprauati sunt homines, ut non etiam tales pecoribus et uolatilibus antecellant; quorum tamen omnium generibus hanc infimam mundi partem pro sui loci sorte decoratam quem non considerare delectet? quis autem ita sit excors, ut putet minus eam ornari potuisse, si iustis non morientibus inpleretur? Nam quia numerosissima est superna ciuitas angelorum, ideo non recte conubio copularentur, nisi morerentur. hanc quippe numerositatem perfectam etiam in resurrectione sanctorum angelis sociandam dominus praesciens ait: in resurrectione neque nubent neque uxores ducent; non enim incipient mori, sed erunt aequales angelis dei; hic
Abbreviated transcription (Latin):
auarus. autinqui&us fit cuius pigritiam repraehenderis.
autcuius inqui &udinem piger. aut quire praehensus odis¬
se coeperit aurdaciam suam ad timiditatem fugit. aut qui
timidus nonesse conatur tamquam abrupto uinculo fit
temerarius. dumnonratione sed opinione crimina m&ciunt᷑.
ta dumnesciunt homines quid in adulteriis & fornicationib
diuinoiure damn&ur. &iam causa procreandi coniugalẽ
concubitum d&estantur: quod qui non facint sed tamen
secunditatem carnis propter successionem mortalitatis
dumitus datam sentiunt: Nec ipsiputant primosillor
homines potuisse concumbere inis propterpeccatum quodam¬
miserant morituri gignendo requirent successores: nec atendm
sirecte potuerunt successores quaeri morituris. multore ti
socios quaeri potuisse uicturis: impl& a enimterra genere hum¬
no. recte proles nonnisiquae morientibus succeder& quaerin¬
tur: ut autem perduos homines terra impler&ur : quomod

Expanded text:
auarus aut inquietus fit, cuius pigritiam reprehenderis, auarus aut inquietus fit, cuius pigritiam reprehenderis, aut cuius inquietudinem piger aut qui reprehensus odisse coeperit audaciam suam, ad timiditatem fugit aut qui timidus non esse conatur, tamquam abrupto uinculo fit temerarius, dum non ratione, sed opinione crimina metiuntur: ita dum nesciunt homines, quid in adulteriis et fornicationibus diuino iure damnetur, etiam causam procreandi coniugalem concubitum detestantur. Quod qui non faciunt, sed tamen fecunditatem carnis propter successionem mortalitatis diuinitus datam sentiunt, nec ipsi putant primos illos homines potuisse concumbere, nisi propter peccatum, quod admiserant, morituri gignendo requirerent successores, nec adtendunt, si recte potuerunt successores quaeri morituris, multo rectius socios quaeri potuisse uicturis. inpleta enim terra genere humano recte proles, nonnisi quae morientibus succederet, quaereretur; ut autem per duos homines terra inpleretur, quomodo
Abbreviated transcription (Latin):
le cum altera uel altero concubatur: inprole. ut amanter
suscipi atur. benigne nutriatur. religiose edoc&ur : insacra¬
mento ut coniugium non separ&ur. & dimissus aut dimissa
neccausa prolis alteri coniungatur: haec est tamquam regu¬
la nuptiarum qua uelnaturae decoratur fecunditas. uel
in continentiae regitur prauita s: undequia satis disseruimur
in eolibro quem debono coniugali nuper edidimus ubi & con¬
tinentiam uidualem & excellentiam uirgialem prosuo¬
rum graduum dignitate distinximusꝰ Diutius hic stilu
noster non est occupandus: nuncenim quaerimus cui
idiutorio mulier factasituiro. sieis adgignendos filios mit¬
cri sibim& in paradiso non licebat: Quienim hoc sentiunt :
forte peccatumesse omnem concubitum putant: Difficile
est namq: ut dum peruersae homines uitia deuitant: non
ieorum contraria perniciter currant: & enim sicut exhor¬
rens a uaritiam fit profusus. aut ex horrens luxuriam fit

Expanded text:
le cum altera uel altero concumbatur; in prole, ut amanter le cum altera uel altero concumbatur; in prole, ut amanter suscipiatur, benigne nutriatur, religiose educetur; in sacramento, ut coniugium non separetur et dimissus aut dimissa nec causa prolis alteri coniungatur. haec est tamquam regula nuptiarum, qua uel naturae decoratur fecunditas uel incontinentiae regitur prauitas. unde quia satis disseruimus in eo libro, quem de bono coniugali nuper edidimus, ubi et continentiam uidualem et excellentiam uirginalem pro suorum graduum dignitate distinximus, diutius hic stilus noster non est occupandus. Nunc enim quaerimus, cui adiutorio mulier facta sit uiro, si eis ad gignendos filios misceri sibimet in paradiso non licebat. qui enim hoc sentiunt, forte peccatum esse omnem concubitum putant. difficile est namque, ut, dum peruerse homines uitia deuitant, non in eorum contraria perniciter currant. etenim sicut exhorrens auaritiam fit profusus aut exhorrens luxuriam fit
Abbreviated transcription (Latin):
num magnique honoris meritum apud dm̃ fidelis &
pia uirginitas hab& : nisi quia isto iam tempore con¬
tinendi abamplexuacum ex omnibus gentib adimpo¬
dum sanctorum numerum largissima supp&at copa
percipiendae sordidae uoluptatir libido non sibi uin¬
dicat. quodiam sufficiendae prolis necessitudo nonpos¬
tulat s denique utriusque sexus infirmitas propenden
in ruinam turpitudinis recte excipitur honestate nub¬
tiarum: ut quod sanis esse possit officium. sit aegrotis
remedium: Neque enim quia in continentia malũ est
Ideo conubiũ uel quo in continentes copulantur: non est
bonum. immouere non propter illud malum culpabil
est hocbonum. sed propter hochonum ueniale est illud
malum: quoniam id quod bonum habent nubtiae &
quod bonȩ sunt nuptiae peccatum ẽẽ. num quam po¬
test: hoc autem tripestitum est : fides. proles. sacra¬
mentum : infide adtenditurne prae ter uinculum coniuga¬

Expanded text:
num magnique honoris meritum apud deum fidelis et num magnique honoris meritum apud deum fidelis et pia uirginitas habet, nisi quia isto iam tempore continendi ab amplexu, cum ex omnibus gentibus ad inplendum sanctorum numerum largissima subpetat copia, percipiendae sordidae uoluptatis libido non sibi uindicat, quod iam sufficiendae prolis non postulat necessitudo? denique utriusque sexus infirmitas propendens in ruinam turpitudinis recte excipitur honestate nuptiarum, ut, quod sanis esse posset officium, sit aegrotis remedium. neque enim quia incontinentia malum est, ideo conubium uel quo incontinentes copulantur, non est bonum; immo uero non propter illud malum culpabile est hoc bonum, sed propter hoc bonum ueniale est illud malum, quoniam id, quod bonum habent nuptiae et quo bonae sunt nuptiae, peccatum esse numquam potest. hoc autem tripertitum est: fides, proles, sacramentum. in fide adtenditur, ne praeter uinculum coniuga
Abbreviated transcription (Latin):
dam & eua suuste uiuenter caste filios pr ocre assent non
eis poss& translatione non morte succedentiburcede¬
re .: Namsie noch & heliar in adammor tui mortisq
propaginem in carne gestanter quod debitum ut soluant
ereduntur &iam reddituri adhanc uitam. & quodtam¬
diudilatum est morituri : nunc tamen in aliauita sunt
ubi ante re surrectonem carnis antequam animale co¬
pus inspiritale mut&dur nec morbo nec senee tute o¬
ficiunt. quanto iustius atque probabilius primirue
hominibus prestar&ur sineullo suo parentunue p¬
cato uiuentibus: ut inmeliorem aliquem statum fi ipr
genits cederent unde saeculo finito cumomni porer¬
tate sanctorum in angelicam formam non percarn
mortem sed perdĩ iustutemmulto felicius mutarenun
uonitaque uideo ad quod aluid adiutorium mulier fus
sit uiro: sigenerandi causa subtrahitur : quae nihu¬
ominus quare subtrahatur ignoro: unde enim mig¬

Expanded text:
Adam et Eua, si iuste uiuentes caste filios procreassent, non Adam et Eua, si iuste uiuentes caste filios procreassent, non eis possent translatione, non morte succedentibus cedere? nam si Enoch et Helias in Adam mortui mortisque propaginem in carne gestantes — quod debitum ut soluant, creduntur etiam redituri ad hanc uitam et, quod tamdiu dilatum est, morituri — nunc tamen in alia uita sunt, ubi ante resurrectionem carnis, antequam animale corpus in spiritale mutetur, nec morbo nec senectute deficiunt: quanto iustius atque probabilius primis illis hominibus praestaretur sine ullo suo parentumue peccato uiuentibus, ut in meliorem aliquem statum filiis genitis cederent, unde saeculo finito cum omni posteritate sanctorum in angelicam formam non per carnis mortem, sed per dei uirtutem multo felicius mutarentur! Non itaque uideo, ad quod aliud adiutorium mulier facta sit uiro, si generandi causa subtrahitur: quae nihilominus quare subtrahatur ignoro. unde enim mag
Abbreviated transcription (Latin):
neliorem statum quamuel hoc corpus hab&. uel illa
diam quae primitus facta sunt. uiri exlimoterre: mu¬
lieris exuiricarne : Neque enim arbi trandum est heli¬
anuel sicesse iamsicutȩrunt sc̃i quando peracto operis die
denarium pariter accepturisunt : uel sicquemadmodum
sunt homines qui ex ista uita nondum emigrarunt. De
quaille tamen non morte sed trans latione migrauit :¬
unitaq: aliquid melius hab& quamin hac uita posso&e : quar¬
uis nondum habeat quod ex hacuita rectegesta infine ha¬
biturus est : pronobis enim meliora prouiderunt. ne si¬
ne nobis perfecti per ficerentur: autsiquis quam putat
hocheliam mererinon potusse siduxirr& uxorem fi¬
lorq: procreasso crediturenim non habuisse quia hoc
scrbtura non dixit quamuis & decaelibatueiur nihildix¬
erit: quid deenoch respondebit. quifilus genitis dõ pla¬
ens nonmortuus sedtrans latusest: quur ergo &a

Expanded text:
meliorem statum, quam uel hoc corpus habet uel illa meliorem statum, quam uel hoc corpus habet uel illa etiam, quae primitus facta sunt, uiri ex limo terrae, mulieris ex uiri carne. Neque enim arbitrandum est Heliam uel sic esse iam, sicut erunt sancti, quando peracto operis die denarium pariter accepturi sunt, uel sic, quemadmodum sunt homines, qui ex ista uita nondum emigrarunt, de qua ille tamen non morte, sed translatione migrauit. iam itaque aliquid melius habet, quam in hac uita posset, quamuis nondum habeat, quod ex hac uita recte gesta in fine habiturus est; pro nobis enim meliora prouiderunt, ne sine nobis perfecti perficerentur. aut si quisquam putat hoc Heliam mereri non potuisse, si duxisset uxorem filiosque procreasset — creditur enim non habuisse. quia hoc scriptura non dixit, quamuis et de caelibatu eius nihil dixerit — quid de Enoch respondebit, qui filiis genitis deo placens non mortuus, sed translatus est? cur ergo et
Abbreviated transcription (Latin):
alium obsequendo pariter uiuere nec contrariae ulo¬
tates pacem cohabitantium perturbarent : nec adho
r& inendum ordo defuiss& quoprior unus. alter post¬
rior maxime si posterior expriore crear&tur . sutfe¬
mina creata est: analiquis dixerit de costa homisoñ
feminam tantum non &iammasculum si hoc uella p
cere potuisse . qua propter non inuenio ad quod a du¬
torium facta sit mulier uiro. sipariendicaura subtrahit
namsi parentes filiis suis cedere ex hacuita oportebai
utita omne humanum genus perdiscessiones & succes¬
siones cesta numero sitate impler&ur : potuerunt &ia
homines genis filuis perfectaq humani officii iustita
hinc ad meliora trans ferri. non permortem sed perali¬
quam commutationem autillam summam quareceptis
corporibus fient sancti sicut angeli in caelis:Aut si illã
dari nonoport& nisi omnibus simul in sacculi fine. ali¬
quam inferiorem quamillaerit quae tamenhaber&

Expanded text:
alium obsequendo pariter uiuere, ne contrariae uolunalium obsequendo pariter uiuere, ne contrariae uoluntates pacem cohabitantium perturbarent, nec ad hoc retinendum ordo defuisset, quo prior unus, alter posterior, maxime si posterior ex priore crearetur, sicut femina creata est. an aliquis dixerit de costa hominis deum feminam tantum, non etiam masculum, si hoc uellet, facere potuisse? quapropter non inuenio, ad quod adiutorium facta sit mulier uiro, si pariendi causa subtrahitur. Nam si parentes filiis suis cedere ex hac uita oportebat, ut ita omne humanum genus per decessiones et successiones certa numerositate inpleretur, potuerunt etiam homines genitis filiis perfectaque humani officii iustitia hinc ad meliora transferri non per mortem, sed per aliquam commutationem, aut illam summam, qua receptis corporibus fient sancti, sicut angeli in caelis, aut, si illam dari non oportet nisi omnibus simul in saeculi fine, aliqua inferiore quam illa erit: quae tamen haberet
Abbreviated transcription (Latin):
inmostem distinati &iam deloco illius felicitatis exier̃
nonenim scribtura tempus expressit quantum
ci quia nondum ds̃ iusserat ut corent : &uur enim nonacdis
neniduma expetarcu auctoritas ub in ulla concupter¬
tiuretam qua mstimulis inoboedientis carnir ur guebup Iee
auteriboe noniusserat dr̃ quia secundum suam praescienũ
on ponebat omnia inqua& corum casum procildubio
puaeseiebat: unde iammostale genus propaganduno eso
iumanum : aut nadhoc adiutorium gignendifilior con
es sacta mulier uro: ad quo dergo adiutoriun facta tiet
siquuã e simulo perar&ur terram Nondum erat labonst
adiumento in diger&: & siopus ess& melius adiutorum
mas culus fier&: hoc est desolacio dicipotest. sis olitudns
fontasse tedebat: quanto enim congruentius Adconur¬
uendum & conloquendum duo amicipariter quamunr
&mulier habitarent: quod sioportebat alium iubeno

Expanded text:
in mortem destinati etiam de loco illius felicitatis exierunt. in mortem destinati etiam de loco illius felicitatis exierunt. non enim scriptura tempus expressit, quantum dici, quia nondum deus iusserat, ut coirent. cur enim non ad hanc rem diuina expectaretur auctoritas, ubi nulla concupiscentia tamquam stimulus inoboedientis carnis urgebat? ideo autem hoc non iusserat deus, quia secundum suam praescientiam disponebat omnia, in qua et eorum casum procul dubio praesciebat, unde iam mortale genus propagandum esset humanum. Aut si ad hoc adiutorium gignendi filios non est facta mulier uiro, ad quod ergo adiutorium facta est? si, quae simul operaretur terram, nondum erat labor, ut adiumento indigeret, et, si opus esset. melius adiutorium masculus fieret . hoc et de solacio dici potest, si solitudinis fortasse taedebat. quanto enim congruentius ad conuiuendum et conloquendum duo amici pariter quam uir et mulier habitarent? quodsi oportebat alium iubendo,
Abbreviated transcription (Latin):
malia corpora conuersa maliam qualitatem eo quod
adomnem nutum regentis spiritui deseruirent. & so¬
lospu uiuificante sincullis alimentorum corporalibus
sustenta culis uiuerent: spiritalia uocarentur: potuit
hoc fieri : si non praecepti trans gressio mortis supplicium
merere tur: Quienim hoc fieri potuisse noncredunt:
nihil aliud quam consu&udinem naturae nam post pec¬
catum poenamq: humanam siccurrentẽs adtendunt:
non autem in eorum genere nos esse debemus quinoncre¬
dunt. nisi quoduidere consueuerunt: Quisenim dubit&
homini oboedienter & pie uiuenti prestare potuisse qđ
diximus &: qui non dubitat uestibus israhelitarum in per¬
titumesse quendam in suo genere statum. ut perannos
qua draginta nulla u&ustatis d&rimenta paterentur
Quur ergo non coierunt nisicum ex issent deparadiso .:
cito responderi potest : quiamox creata muliere prius
quam coirent facta est illa trans gressio. cuius merito

Expanded text:
malia corpora conversa in aliam qualitatem, eo quod malia corpora conversa in aliam qualitatem, eo quod ad omnem nutum regenti se spiritui deservirent, et solo spiritu vivificante sine ullis alimentorum corporasustentaculis uiuerent, spiritalia uocarentur. potuit hoc fieri, si non praecepti transgressio mortis subplicium mereretur. Qui enim hoc fieri potuisse non credunt, nihil aliud quam consuetudinem naturae iam post peccatum poenamque humanam sic currentis adtendunt; non autem in eorum genere nos esse debemus, qui non credunt, nisi quod uidere consuerunt. quis enim dubitet homini oboedienter et pie uiuenti praestari potuisse, quod diximus, qui non dubitat uestibus Israhelitarum inpertitum esse quendam in suo genere statum, ut per annos quadraginta nulla uetustatis detrimenta paterentur? Cur ergo non coierunt, nisi cum exissent de paradiso? cito responderi potest: quia mox creata muliere, prius quam coirent, facta est illa transgressio, cuius merito
Abbreviated transcription (Latin):
culi & feminae atq benedictio. nec post peccatum homins
poenamq defecit: Ipsa enim est secundum quam ninc
terra hominibus plenaest dominantibus eius : quam qu
enimiam missideparadiso conuenisse & genuisse com¬
memorentur : t amennon uideo quid prohibere potue¬
rit utessenteis &iam inparadiso honorabiler
nuptiae & thorus inmaculatushoc dõ
prestante fideliter iusteq uiuentibus eiq:¬
oboedientibus sancteq: seruientibur ut sine
inqui&o ardore libidinis sineullo labore acdolore pariendi
poabs excorum semine gignerentur : non ut morientibus pa¬
pentibus filii succederent sedutillis quigenuissent in ali¬
quo formae statu manentibus. & exlignouitae quo dibi
lantatumerat corporalem uigorem sumentibus & illiqui
gnerentur ad eundem perducerentur statum donec
erto numero impl&o suuste omnes oboedienterq uiue¬
rene at unc fier& illa commutatio. ut sineulla morte ani¬

Expanded text:
culi et feminae atque benedictionis nec post peccatum hominis culi et feminae atque benedictionis nec post peccatum hominis poenamque defecit. Ipsa enim est secundum quam nunc terra hominibus plena est dominantibus ejus. Quanquam enim jam emissi de paradiso convenisse et genuisse commemorentur; tamen non video quid prohibere potuerit, ut essent eis etiam in paradiso honorabiles nuptiae et thorus immaculatus, hoc Deo praestante, fideliter justeque viventibus, eiqobedienter instanterque servientibus, ut sine ullo inquieto ardore libidinis, sine ullo labore ac dolore pariendi, fetus ex eorum semine gigneretur, non ut morientibus parentibus filii succederent, sed ut illis qui genuissent in aliquo formae statu manentibus, et ex ligno vitae quod ibi plantatum erat corporalem vigorem sumentibus, et illi qui gignerent ad eumdem perducerentur statum, donec certo numero impleto, si juste omnes obedientesque viverent, tunc fieret illa commutatio, ut sine ulla morte ani
Abbreviated transcription (Latin):
stantiam quia ipscest sed persibi subdita quatere auit eum
praebusse & persimilitudines formarum uocumq coros¬
ralium quoduoluit ostendine ac dicinre cestirimum ester
quis ibstantiam trinitatis in commut abiliter a&ernam ne
pertempus nec perlocum moueri uel fideliter credunt ue¬
auiam eccellenter intellegunt : Non ergo iam quae ramuo
quomodo istud dixerit. sed potius in telle gamus quiadire¬
rite nddiutorium quippe hominis secundum ipsumsuinc
faciendum aderna ipsa ueritas hab& perquam creatanie
ominia: &inilla hoc audit qui po test mea cognos cere qua
ri opor tuerit hocadiutorium nihil aliud probabiliet
occurrit. quam praeter filioscreandos. sicut adiuton¬
um semini interra est. ut uirgultum ex utroq: nascatur
hocenim &in prima rerum conditione dictumerat:
mas culum & feminam feciteor. & benedixiteor dr̃ dicens
crescite &multiplicamini & inplete terram &domina¬
minieius : Quaeratio conditionis & coniunctionis mas¬

Expanded text:
stantiam, qua ipse est, sed per sibi subdita, quae creauit, eum stantiam, qua ipse est, sed per sibi subdita, quae creauit, eum praebuisse et per similitudines formarum uocumque corporalium quod uoluit ostendisse ac dixisse certissimum eat eis, qui substantiam trinitatis incommutabiliter aeternam nec per tempus nec per locum moueri etiam excellenter intelligunt. Non ergo jam quaeramus quomodo istud dixerit, sed potius intelligamus quid dixerit. Adjutorium quippe homini secundum ipsum fuisse faciendum, aeterna ipsa veritas habet, per quam creata sunt omnia; et in illa hoc audit qui potest in ea cognoscere quid ri oportuerit hoc adjutorium, nihil occurrit, quam propter filios procreandos, sicut adjutorium semini in terra est, ut virgultum ex utroque nascatur. Hoc enim et in prima rerum conditione dictum erat: Masculum et feminam fecit eos, et benedixit eos dicens: Crescite et multiplicamini, et implete terram et dominamini ejus. Quae ratio conditionis et conjunctionis mas