comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ignoro qd̃ ꝓpͥe fructus fruentis. usus utentis sit.
atq hoc int̾ eẽ uideatur. qd̾ ea refrui dicim᷑. quȩ
nos non ad aliõ referenda nisi ꝑse ipsã delectat.
uti u̾o ea re qͣm ꝓpt̾ alud querimus. Uñ tpralib̾
magis utendum ẽ qͣm fruendũ. ut frui meream᷑
et̾ns. non sic̃ ꝑu̾si qui frui uolunt mĩmo. uti
mͦ quem plus obtinuit consuetudo.⁊ fructibꝰ utim
⁊ usibꝰ fruimur. Nam ⁊ fructꝰ iam ꝓpͥe dicunt᷑
agroꝵ. quibꝰ utiq om̃s tp̃ralit̾ utim᷑. hoc utiq
more usum dix̾̃im ĩ his tͥbꝰ quȩ in homine spacti¬
do cõmonui quȩ sunt nat᷑a. doctrina usus. Ex hic
ꝓpt̾ obtinendã bãm uitam. tͥꝑtita ut dixi aph¬
losophis inuenta ẽ disciplina. naturał ꝓpt̾ nata¬

Expanded text:
ignoro, quod proprie fructus fruentis, usus utentis sit, ignoro, quod proprie fructus fruentis, usus utentis sit, adque hoc interesse uideatur, quod ea re frui dicimur, quae nos non ad aliud referenda per se ipsa delectat; uti uero ea re, quam propter aliud quaerimus unde temporalibus magis utendum est, quam fruendum, ut frui mereamur aeternis; non sicut peruersi, qui frui uolunt nummo, uti modo, quem plus obtinuit consuetudo, et fructibus utimur et usibus fruimur; nam et fructus iam proprie dicuntur agrorum, quibus utique omnes temporaliter utimur. Hoc itaque more usum dixerim , in his tribus, quae in homine spectanda commonui, quae sunt natura, doctrina, usus. Ex his propter obtinendam beatam uitam tripertita, ut dixi, a philosophis inuenta est disciplina, naturalis propter nat
Abbreviated transcription (Latin):
Quaꝵ nomina litina iam multoꝵ litt̾is frequen¬
tata sunt. ut nat᷑alis. rationał. morałq uoca¬
rentur. Quas ętiam in octauo libro breuit̾
strincimus. non quo sit consequens ut isti in
tribꝰ aliquid scd̾m dm̃ de tͥnitate cogitau̾int. qͣ me
plato pͥmus istam distributionẽ reꝑisse ⁊ cõm̃dasse
dicatur. cui neq naturarũ omũĩ auctor nisi d̾s
uisus ẽ neq intelligentiȩ dator. neq amoris quo
bene bẽq uiuit᷑ inspirator. S certȩ cum ⁊ de nat᷑ͦ
reꝵ.⁊ de ratione indagandę u̾itatis.⁊ de boni fine
ad quẽ cuncta quȩ agimus refferre debemꝰ dũs
eaꝵ quid quisq sectetur multipleae discrepantia
sit opinionum. eẽ tñ aliqͣm nature causã. scientiȩ
formam. uite normam nemo cunctat᷑. Tria &e s̃
quȩ in uno qͦ homine artificȩ spectant᷑. ut aliqͥd
efficiat. natura. doctrina. usus. Natura ingemo.
doctrina scientia. usus fructu diuidicandꝰ ẽ. Nac

Expanded text:
quarum nomina Latina iam multorum litteris frequenquarum nomina Latina iam multorum litteris frequentata sunt, ut naturalis, rationalis moralisque uocarentur; quas etiam in octauo libro breuiter strinximus; non quo sit consequens, ut isti in his tribus aliquid secundum Deum de trinitate cogitauerint, quamuis Plato primus istam distributionem repperisse et commendasse dicatur, cui neque naturarum omnium auctor nisi Deus uisus est neque intellegentiae dator neque amoris, quo bene beateque uiuitur, inspirator. Sed certe cum et de natura rerum et de ratione indagandae ueritatis et de boni fine, ad quem cuncta quae agimus referre debemus, diuersi earum quid quisque sectetur multiplex discrepantia sit opinionum, esse tamen aliquam naturae causam, scientiae formam, uitae summam nemo cunctatur. Tria etiam sunt, quae in unoquoque homine artifice spectantur, ut aliquid efficiat: natura, doctrina, usus; natura ingenio, doctrina scientia, usus fructu diiudicandus est. Nec
Abbreviated transcription (Latin):
qͣm factum ẽ dr̃. ut res quę facta ẽ congruere bo¬
nitati ꝓpt̾ qͣm facta ẽ indicaret᷑. Que bonitas si
sp̃s sẽs recte intelligr̃. uniu̾sa nob̾ tͥnitas in siuis
oꝑibꝰ intimat᷑. Inde ẽ ciuitatis sc̃ȩ quȩ in sc̃s angłi
sursum ẽ.⁊ origo. ⁊ informatio. ⁊ bĩtudo. Nam si
querat᷑ unde sit. ds̃ eã condidit. si unde sit sa¬
piens. a dõ illuminat᷑. si uñ sit felixe. dõ fruit᷑.
subsistens modificat᷑. contemplans illustrat᷑.
inherẽs iocundat᷑. ẽ uidet. amat. In ęt̾nitate dĩ
uget. in u̾itate dĩ lucet. in bonitate dĩ gaudet.
Quantũ intelligi dat᷑ hinc philosophi sap̃iȩ disci¬
plinam tͥꝑtitã ẽẽ uoluerunt. immo tͥꝑtitam eẽ
am̃adu̾t̾e potuerunt. Neq enĩ ipsi instituer̃. ut
ita eẽt. s ita eẽ potius inuener̃. Cuiꝰ una pars
appellaretur phisica. alt̾a logica. t̾cia ęthica.

Expanded text:
quam factum est dicitur, ut res, quae facta est, congruere boquam factum est dicitur, ut res, quae facta est, congruere bonitati, propter quam facta est, indicetur. Quae bonitas si Spiritus sanctus recte intellegitur, uniuersa nobis trinitas in suis operibus intimatur. Inde est ciuitatis sanctae, qusursum est, et origo, et informatio, et beatitudo. Nam si quaeratur unde sit, Deus eam condidit: si unde sit sapiens, a Deo illuminatur: si unde sit felix, Deo fruitur: subsistens modificatur, contemplans illustratur, inhaerens jucundatur; est, videt, amat; in aeternitate Dei viget, in veritate Dei lucet, in bonitate Dei gaudet.Quantum intellegi datur, hinc philosophi sapientiae disciplinam tripertitam esse uoluerunt, immo tripertitam esse animaduertere potuerunt neque enim ipsi instituerunt ut ita esset. sed ita esse potius inuenerunt, cuius una pars appellaretur physica, altera logica, tertia ethica
Abbreviated transcription (Latin):
uero de omnibꝰ simul. non tres dii uł tres omĩ¬
potentes. s unus ds̃ omĩp̃s. tanta ibi ẽ in tͥbꝰ
inseparabił unitas. quȩ sic se uoluit p̾dicari.
Utrum aut̃ boni patris ⁊ boni filii sp̃c̃ sc̃s quia
cõmunis ambobꝰ ẽ. recte bonitas dici possit am¬
borum. non audeo temerariã p̾cipitare senten¬
ciam. Uerumptam̃ amboꝵ eum dic̃e sc̃itatem
facilius ausus fuero. ñ amboꝵ quasi qͣlitatẽ. s
diuina qͣm scĩtas.. ꝑfecto ⁊ illa diligentia ratio¬
nis ẽ. ñ p̃sumptionis audatia. ut in oꝑibꝰ dĩ se¬
creto quodã loquendi mͦ quo nr̃a ex̾ceat᷑ inten¬
cio. eadẽ nob̾ insinuata intelligat᷑ tͥnitas. unã¬
qͣmq c̾aturam qui fec̾it. ꝑ quid fec̾it. ꝓpt̾ quid
fec̾it. P ater quippe intelligit᷑ u̾bi. qui dix̃ fiat.
Quod aut̃ illo dicente factum ẽ. ꝓculdubio ꝑ u̾bũ
factum ẽ. In eo u̾o quod dr̃ uidit ds quia bonũ
ẽ. satis significat᷑ dm nulla necessitate nulla suȩ¬

Expanded text:
uero de omnibus simul, non tres di uel tres omnipotentes, sed unus Deus omnipotens; tanta ibi est in tribus inseparabilis unitas, quae sic se uoluit praedicari. Utrum autem boni Patris et boni Filii Spiritus sanctus, quia communis ambobus est, recte bonitas dici possit amborum, non audeo temerariam praecipitare sententiam; uerum tamen amborum eum dicere sanctitatem facilius ausus fuero, non amborum quasi qualitatem, sed diuina quam sanctitas, profecto et intellegentia rationis est, non praesumtionis audacia, ut in operibus Dei secreto quodam loquendi modo, quo nostra exerceatur intentio, eadem nobis insinuata intellegatur trinitas, unamquamque creaturam quis fecerit, per quid fecerit, propter quid fecerit. Pater quippe intellegitur Verbi, qui dixit ut fiat; quod autem illo dicente factum est, procul dubio per Verbum factum est; in eo uero quod dicitur: Vidit Deus, quia bonum est, satis significat
Abbreviated transcription (Latin):
contendat ⁊ dicat non scõs angłos eẽ significatoᷤᷤ
in eo quod scͥptum ẽ.fiat lux. ⁊ facta ẽ lux. s qͣm¬
libet lucem tunc pͥmum factã eẽ corporeã aut
appellatum ẽ cęlum. s ante illud de quo dictũ ẽ.
minauit. sic̃ ipse in eugłio uideis querentibꝰ qͥs
cẽt. respond̾it se ẽẽ pͥncipiũ. ñ econtrio referam cõ
tentionẽ. maxxime quia ħ me delectat płimũ qd̾̃
etiam in sumo exordio scĩ libri geneseos t̾ͥnitas cõ¬
mendat᷑. Cum enim ita dr̃ inpͥncipio. F.d.c. ⁊ t̾ra.¬

Expanded text:
contendat et dicat non sanctos angelos esse significatos contendat et dicat non sanctos angelos esse significatos in eo quod scriptum est: Fiat lux, et facta est lux, sed quamlibet lucem tunc primum factam esse corpoream ant appellatum est caelum, sed ante illud de quo dictum est:minauit sicut ipse in euangelio Iudaeis quaerentibus quis esset respondit se esse principium: non e conttentionem, maxime quia hoc me delectat plurimum, quod etiam in summo exordio sancti libri Geneseos Trinitas commendatur. Cum enim ita dicitur, In principio fecit
Abbreviated transcription (Latin):
septies cadit iustus ⁊ resurgit.i. quocienscũq ce¬
cid̾it non ꝑibit. Qm̃ non de iniquitatibꝰ. s de
tͥbulationibꝰ ad humilitatẽ ꝑducentibꝰ intelligi
uoluit.  septies in die laudabo te. Qd̃ alibi alio
mͦ dictum ẽ. semꝑ laus eiꝰ in ore mõ. & multa hꝰ
modi in diuinis auctoritatibꝰ reꝑiunt᷑. in quibꝰ
septenarius numerꝰ ut dici ꝓcuiꝰq rei uniu̾sita¬
te pom solet. Propt̾ hoc eodem sepe nu̾o sig̾cat᷑¬
tem. Ibi requies dĩ. qua requiescit᷑ in dõ. In toto
quippe.i. in plena ꝑfectione requies. in parte aut̃
labor. Idõ laboramus qͣmdui ex parte scimus.
S cum uen̾it quod ꝑfectum ẽ. qd̾ ex parte ẽ eua¬
cuabitur. hinc ẽ qd̾ &̾ scͥpturas istas cum labore
ramus. sic̃ hñt ꝑmanendi ęt̾nitatẽ. ita cognos¬
cendi facilitatẽ⁊ requiescendi felicitatem. Sine
difficultate quippe nos adiuuãt. qm̃ spiritalibꝰ

Expanded text:
Septiens cadet iustus, et resurget; id est: Quotienscumque ceSeptiens cadet iustus, et resurget; id est: Quotienscumque ceciderit, non peribit; quod non de iniquitatibus, sed de tribulationibus ad humilitatem perducentibus intellegi uoluit: et: Septiens in die laudabo te; quod alibi alio modo dictum est: Semper laus eius in ore meo; et multa huius modi in . diuinis auctoritatibus reperiuntur, in quibus septenarius numerus, ut dixi, pro cuiusque rei uniuersitate potem . Ibi requies Dei, qua requiescitur in Deo. In toto quippe, id est in plena perfectione, requies; in parte autem labor. Ideo laboramus, quamdiu ex parte scimus; sed cum venerit quod perfectum est, quod ex parte est evacuabitur . Hinc est quod etiam Scripturas istas cum labore ramus, sicut habent permanendi aeternitatem, ita cognoscendi facilitatem et requiescendi felicitatem. Sine difficultate quippe nos adjuvant; quoniam spiritualibus
Abbreviated transcription (Latin):
In septimo aut̃ die .i. in eodem die septies repetito.
qui numerꝰ ẽx ipse alia rõne ꝑfectus ẽ. dĩ requieᷤᷤ
cõm̃dat᷑. in qua pͥmum scĩficatio sonat. Ita ds̃
noluit istum diem in ullis suis oꝑibꝰ sc̃ificare. s
in requiȩ sua quȩ non ht̃ uesꝑam. Neq enĩ ulla
c̾at᷑a ẽ. quȩ ñ ętiã ipsa alit̾ in dĩ u̾bo alit̾ in se
cognita faciat aliam ułnt diurnã aliã ułut ues¬
ꝑtinam noticiã. De septenarii poiro numeri ꝑ¬
fectione dici quidẽ plura possunt. s iliber iste
iam ꝓliacus ẽ.⁊ uereor ne occasione comꝑta scien¬
tiolã nr̃a leuit̾ mag̾ qͣm utilit̾ iactare uelle ui¬
deamur. Hñda ẽ itaq rõ moderationis atq gͣui¬
tatis. ne forte cum de num̾o multum loquimur.¬
m̃suram ⁊ pondꝰ neglig̾ẽ uidicemur. hoc itaq
satis sit admonere. quod totus impar pͥmꝰ numerᷤ
t̾narius. totꝰ par qͣt̾narus. ex quibꝰ duobꝰ septena¬
rius constat. Id̾o ꝓuniu̾so sepe ponit᷑. sicuti ẽ.

Expanded text:
In septimo autem die, id est eodem die septiens repetito, qui numerus etiam ipse alia ratione perfectus est, Dei requies commendatur, in qua primum sanctificatio sonat. Ita Deus noluit istum diem in ullis suis operibus sanctificare, sed in requie sua, quae non habet uesperam; neque enim ulla creatura est, ut etiam ipse aliter in Dei Verbo, aliter in se cognita faciat aliam uelut diurnam, aliam uelut uespertinam notitiam. De septenarii porro numeri perfectione dici quidem plura possunt; sed et liber iste iam prolixus est,. et uereor ne occasione conperta scientiolam nostram leuiter magis quam utiliter iactare uelle uideamur. Habenda est itaque ratio moderationis adque grauitatis, ne forte, cum de nummensuram et pondus negligere judicemur. Hoc itaque satis sit admonere, quod totus impar primus numerus ternarius est, totus par quaternarius: ex quibus duobus septenarius constat. Ideo pro universo saepe p
Abbreviated transcription (Latin):
quȩ insummã ducta sex fiunt. Partes aut̃ in hac
consid̾atione num̾oꝵ ille intelligende sunt. quȩ
quotȩ sint dici pot̾. sic̃ dimidia. t̾cia. qͣrta.⁊ dem¬
ceps ab aliquo num̾o denominate. Neq enĩ exem¬
pli grã q innouenario num̾o. iiiͦi. pars aliqua
euiꝰ ẽ. ido dici pot̃ qͦta eiꝰ sit. Unũ aut̃ pot̾. nã nona
eiꝰ ẽ.  tͥa pot̃. na t̾cia enis ẽ. Coniuncte u̾o iste duȩ
partes enis nona scilicet atq t̾cia idẽ unũ et tria.
longe sunt a tota sũma eiꝰ qd̾ ẽ nouẽ. Itemq in
denario qͣtnariꝰ ẽ aliqua pars eiꝰ. s quota sit dici
ñ pot. Unum aut̃ pot̾. nam decima pars ẽ. Ht̃ ⁊
ꝙ. S hȩ tres partes eiꝰ. decima ⁊ quinta ⁊ dimi¬
dia .i. unum.⁊ duo ⁊ quinq. simuil ducte ñ cõplẽt
decẽ sunt enim octo. Duo denarii num̾i partes
in summã ductȩ. tͣnseunt eũ. Ht̃ enim duodeci¬
cõmemorandum putaui ad cõm̃dendã senarii

Expanded text:
quae in summam ducta sex fiunt. Partes autem in hac quae in summam ducta sex fiunt. Partes autem in hac consideratione numerorum illae intellegendae sunt, quae quotae sint dici potest; sicut dimidia, tertia, quarta et deinceps ab aliquo numero denominatae. Neque enim exempli gratia quia in nouenario numero quattuor pars aliqua eius est, ideo dici potest quota eius sit; unum autem potest, nam nona eius est: et tria potest, nam tertia eius est. Coniunctae uero istae duae partes eius, nona scilicet adque tertia, id est unum et tria, longe sunt a tota summa eius, quod est nouem. Itemque in denario quaeternarius est aliqua pars eius; sed quota sit dici non potest; unum autem potest; nam decima pars eius est. que. Sed hae tres partes eius, decima et quinta et dimidia, id est unum et duo et quinque, simul ductae non conplent decem; sunt enim octo. Duodenarii uero numeri partes in summam ductae transeunt eum; habet enim duodecicommemorandum putavi ad commendandam senarii
Abbreviated transcription (Latin):
ac lune stellaꝵq conditio. sic̃ ex aquis am̃alium
quoꝵq in t̾ra gͣientium. atq repentiũ.⁊ ipsiꝰ ho¬
minis qui cunctis in t̾ra rebꝰ excelleret. Omĩa ħ
alit̾ in u̾bo dĩ cognoscunt᷑ ab angłis. uͥ hñt causas
rõnesq suas. idest scđm quas facta sunt incõmu¬
tabilit̾ ꝑmanentes alit̾ in se ipsis. illa clariore.
ac obscuriore cognitione ułut artis atq oꝑũ. Quȩ
tam̃ oꝑa cũ ad ipsiꝰ creatoris laudẽ uen̾ationẽq re¬
feruntur. tamqͣm mane lucescit in m̃tibꝰ ꝯtemplã¬
dõ fuerit necessaria mora tempoꝵ. quasi qui nõ
potuerit c̾are omĩa simul quȩ deinceps congriuᷤᷤ
motibꝰ ꝑ age̾nt tempora. s qr ꝑ senariũ mim̾ũ
ẽ oꝑum significata ꝑfectio. Numerꝰ quippȩ sena¬
rius pͥmus completur suis partibꝰ .i. sexta sui par¬
te. ⁊ t̾cia ⁊ dimidia. quȩ sunt unum.⁊ duo ⁊ tͥa.

Expanded text:
ac lunae stellarumque conditio; sicut ex aquis animalium,ac lunae stellarumque conditio; sicut ex aquis animalium,quorumque in terra gradientium adque repentium et ipsius hominis, qui cunctis in terra rebus excelleret. Omnia haec aliter in Verbo Dei cognoscuntur ab angelis, ubi habent causas rationesque suas, id est secundum quas facta sunt, incommutabiliter permanentes, aliter in se ipsis; illa clariore, hac obscuriore cognitione, uelut artis adque operum; quae tamen opera cum ad ipsius Creatoris laudem uenerationemque referuntur, tamquam mane lucescit in mentibus contemplanDeo fuerit necessaria mora temporum, quasi qui non potuerit creare omnia simul, quae deinceps congruis motibus peragerent tempora; sed quia per senarium numerum est operum significata perfectio. Numerus quippe senarius primus conpletur suis partibus, id est sexta sui parte et tertia et dimidia, quae sunt unum et duo et tria,
Abbreviated transcription (Latin):
non tres dõs ẽẽ s unum d̃m ita nouer̃. ut eis
ista qͣm nos ipsi nos nob̾ cogniti sumꝰ. Ipsam qdh
c̾at᷑am melius ibi ħ ẽ in sapientia dĩ tamqͣm ĩ ara
qua facta ẽ. qͣm in ea ipsa sciunt. ac ꝑ hoc ⁊ seps
ibi meliꝰ qͣm in se ipsis. uerũtam̃ ⁊ inse ipsis facl
sunt enim. ⁊ aliud sunt qͣm ille qui fec̃. Ibi gͦ taqͣl
in diurna cognitione. in seipsis aut̃ tamqͣm in uͥps¬
na sic iam supͣ dixximus. Multum enĩ differt util
in ea rõne cognoscat᷑ aliquid scãm qͣm factum e. all
in se ipso. sic̃ alit̾ scitur rectitudo lineaꝵ seu ueritae
figuraꝵ eum intellecta conspicit᷑. alit̾ cum in pull
scbit᷑. ⁊ alit̾ iusticia in u̾itate in cõmutabili. alit̃
in am̃a iusti. Sic deinde cȩtã sic̃ firmam̃tii ul̃
aquas suꝑiores ⁊ inferiores. quod cȩlum uocatũ ẽ.
sic̃ deorsum aquarum congeries t̾req inundatio uł
midatio.⁊ herbaꝵ institutio atq lignoꝵ sic̃ soł

Expanded text:
non tres deos esse, sed unum Deum, ita nouerunt, ut eis magis ista, quam nos ipsi nobis cogniti simus. Ipsam quoque creaturam melius ibi, hoc est in sapientia Dei, tamquam in arte, qua facta est, quam in ea ipsa sciunt; ac per hoc et se ipsos ibi melius quam in se ipsis, uerum tamen et in se ipsis. Facti sunt enim et aliud sunt quam ille qui fecit. Ibi ergo tamquam in diurna cognitione, in se ipsis autem tamquam in uespertina, sicut iam supra diximus. Multum enim differt, utrum in ea ratione cognoscatur aliquid, secundum quam factum est, an in se ipso; sicut aliter scitur rectitudo linearum sen ueritas figurarum, cum intellecta conspicitur, aliter cum in puluere scribitur; et aliter iustitia in ueritin anima justi. Sic deinde caetera, sicut firmamentum inter aquas superiores et inferiores, quod coelum vocatum est; sicut deorsum aquarum congeries terraeque nudatio, et herbarum institutio atque lignorum; sicut solis
Abbreviated transcription (Latin):
tñ fidĩ quȩ ꝑ alias eiꝰdem auctoritatis sac̃s litta
satis fidelibꝰ nota ẽ. non ab hoiruimꝰ & si enĩ co¬
poralia hic cõmemorata sunt oꝑa dĩ. hñt ꝓcul̃
dubio ñ nullam similitudinẽ spalium scđ̾m qͣll
dic̃ apłs. Om̃s enim uos filii lucis estis. ⁊ filii
diei. ñ sumꝰ noctis neq tenebraꝵ. Si aut̃ hos
sensit etiam ille qui scͥpsit. ad ꝑfectiore dispil¬
tationis finẽ nr̃a ꝑuenit intentio. ut homo d
ẽ ꝑfecta. nullomͦ angłos p̃t̾misisse credat᷑. siue
in pͥncipio quia pͥmo fec̃. siue qd̾ conuenientiꝰ
intelligr̃ in pͥncipio q in u̾bo ungenito fec̃. cum¬
septum sit. in pͥncipio fec̃ ds̃ celum ⁊ t̾ram. Quibꝰ

Expanded text:
tamen fidei, quae per alias eiusdem auctoritatis sacras litteras tamen fidei, quae per alias eiusdem auctoritatis sacras litteras satis fidelibus nota est, non abhorruimus. Etsi enim corporalia hic commemorata sunt opera Dei, habent procul dubio nonnullam similitudinem spiritalium, secundum quam dicit apostolus: Omnes enim uos filii lucis estis et filii diei, non sumus noctis neque tenebrarum. Si autem hoc sensit etiam ille qui scripsit, ad perfectiorem disputationis finem nostra peruenit intentio, ut homo Deesse perfecta, nullo modo angelos praetermisisse credatur siue in principio, quia primo fecit, siue quod conuenientius intellegitur, in principio, quia in Verbo unigenito fecit, scriptum sit: I
Abbreviated transcription (Latin):
sistit humilibꝰ aut̃ dat gr̃am. illam in cęlis cęlos
habitantẽ. istã iñ deiectã inħ infimo aerio cȩlo
tumultuantẽ. illã luminosa pietatȩ tͣnquillã isti
tenebrosis cupiditatibꝰ t᷑bulentã. illam dĩ nutu
clem̃t̾ subuenientẽ. iuste ulciscentẽ. istã suo fastu
subdendi ⁊ nocendi libidine exestuantẽ. illã ut
quantũ uult consulat dĩ bonitate ministrã. istã
ne qͣntũ uult noceat di bonitate frenatã. illã huio
illudentẽ ut nolens ꝓsit ꝑsecutionibꝰ sins. hanc
illi inuidentẽ cum ꝑegͥnos colligit suos. nos gͦ
has duas societates angłicas dispares int̾ se atꝙ¬
aliã uͦ nat᷑a bonã s uoluntate ꝑu̾sã. aliis ma¬
nifestioribꝰ diuinaꝵ scͥpturaꝵ testimoniis decla¬
ratas. quod ȩtiam in ħ libro cui nom̃ ẽ genesis lu
tenebraꝵq uocabulis significatas existimam
obscuritas huiꝰ ꝑtͣctata sententię. qr ⁊ si uoluns¬
tẽ auctoris lib̾ huuis indagare nequimꝰ. a rega

Expanded text:
sistit, humilibus autem dat gratiam, illam in caelis caelorum habita.item, istam inde deiectam in hoc infimo aerio caelo tumultuantem; illam luminosa pietate tranquillam, istam tenebrosis cupiditatibus turbulentam; illam Dei nutu clementer subuenientem, iuste ulciscentem, istam suo fastu subdendi et nocendi libidine exaestuantem; illam, ut quantum uult consulat, Dei bonitati ministram, istam, ne quantum uult noceat, Dei potestate frenatam; illam huic inludentem ut nolens prosit persecutionibus suis, hanc illi inuidentem, cum peregrinos colligit suos, — nos ergo has duas societates angelicas inter se aliam uero natura bonam, sed uoluntate peruersam, aliis manifestioribus diuinarum scripturarum testimoniis declaratas, quod etiam in hoc libro, cui nomen est genesis, lucis tenebrarumque uocabulis significatas existimauiobscuritas huius pertractata sententiae, quia, etsi uoluntatem auctoris libri huius indagare nequiuimus, a regula
Abbreviated transcription (Latin):
grauem in suꝑiore om̃ibꝰ cęt̾is humani corporis
parte posuerit. isti trutinatores elem̃toꝵ neqͣꝗͣ
ered̾ent.⁊ si auctoritati eiꝰdẽ scͥpture subditi ẽẽnt
aliqͥd aliud intelligendũ eẽ censerent. S qm̃ si
diligent̾ singła scrutemur atq tͣctemꝰ. quȩ in
illo diuino libro de constitutione mundi scͥpta
sunt.⁊ multa dicenda ⁊ a ꝓposito instituti oꝑis
longe dirigendũ ẽ. iamꝙ de duabꝰ istis diu̾sis
int̾ se atq contͣriis societatibꝰ angłoꝵ in quibꝰ s̃
quedam exordia duaꝵ ętiam in rebꝰ humanis
ciuitatum de quibꝰ deinceps dice institui. qͣntũ
satis eẽ uisum ẽ disputauimꝰ. hunc quoq librũ¬

Expanded text:
hoc grauem in superiore omnibus ceteris humani corporis hoc grauem in superiore omnibus ceteris humani corporis parte posuerit, isti trutinatores elementorum nequaquam crederent, et si auctoritati eiusdem scripturae subditi essent, aliquid aliud ex hoc intellegendum esse censerent. Sed quoniam, si diligenter singula scrutemur adque tractemus, quae in illo diuino libro de constitutione mundi scripta sunt, et multa dicenda et a proposito instituti operis longe digrediendum est, iamque de duabus istis diuersis inter se adque contrariis societatibus angelorum, in quibus sunt quaedam exordia duarum etiam in rebus humanis ciuitatum, de quibus deinceps dicere institui, quantum satis esse uisum est, disputauimus: hunc quoque libru
Abbreviated transcription (Latin):
qͥdam factas a dõ. qm̃ nusqͣm sc̃ptum ẽ. dix̃ ds̃.
fiant aquȩ. Quod possunt simili uanitate etiã de
t̾ra dic̾e. Nusqͣm enim legitur. dix̃ ds̃ fiat t̾ra. S
inquiunt scͥptum ẽ. In pͥncipio fec̃̾ ds̃ cęlum ⁊ t̾rã.
Illic gꝰ ⁊ aqua intelligenda ẽ. Uno enĩ nomine
utrũq comp̾hensum ẽ. Nam ipsiꝰ ẽ mare sic̃ in psal¬
molegr̃.⁊ ipse feẽ illud. ⁊ aridam t̾ram manꝰ eiꝰ fin¬
aerunt. S hi qui in nomine aquaꝵ quȩ suꝑ celos
sunt angłos intelligi uolunt pondibꝰ elem̃toꝵ
mouentur. ⁊ id̾o non putant aqͣꝵ fluuidã gͣuẽq
nat᷑am in suꝑioribꝰ mundi locis potiusse constitui.
Am̃ scãm rationes suas si ipsi hominẽ fac̾e̾ possent.
bi enim sedes ẽ flegnatis. scđ̃m dĩ opus utiq ap¬
tissimȩ. Scd̾m istoꝵ aut̃ conecturã tã ab surde.
ut si hoc nesciremus ⁊ inħ libro similit̾ scͥptum
cẽt. quod ds̃ humorem fluuidũ ⁊ frigidũ ac ꝑħ

Expanded text:
dam factas a Deo, quoniam nusquam scriptum est: Dixit Deus: Fiant aquae. Quod possunt simili uanitate etiam de terra dicere; nusquam enim legitur: Dixit Deus: Fiat terra. Sed, inquiunt, scriptum est: In principio fecit Deus caelum et terram. Illic ergo et aqua . Nam ipsius est mare, sicut in psalmo legitur, et ipse fecit illud, et aridam terram manus eius finxerunt. Sed hi, qui in nomine aquarum, quae super caelos sunt, angelos intellegi uolunt, ponderibus elementorum mouentur et ideo non putant aquarum fluuidam grauemque naturam in superioribus mundi locis potuisse constitui; qui secundum rationes suas, si ipsi hominem facere possent, Ibi enim sedes est phlegmatis, secundum Dei opus utique aptissime, secundum istorum autem coniecturam tam absurde, ut, si hoc nesciremus et in hoc libro similiter scriptum esset, quod Deus umorem fluuidum et frigidum ac per
Abbreviated transcription (Latin):
cupau̾it. subiciendo ⁊ addendo t̾ra aũt erat in¬
uisibilis ⁊ incompsita ⁊ tenebre erant suꝑ abys¬
sum. mox ut tͥnitatis cõmemoratio compleret᷑.
⁊ sp̃c inquit dĩ suꝑ ferebatur suꝑ aqͣm. P roinde
ut uolet quisq accipiet quod ita ꝓfundũ ẽ. ut
ad ex̾citationẽ legentiũ a fidi regła nõ abeiranteᷤᷤ
plures possit generare sententias. dũ tñ angłos
scõs in sublimibꝰ sedibꝰ non quidẽ dõ coȩt̾nos. s
tam̃ de sua sempit̾na ⁊ u̾a felicitate securos ⁊ cer¬
tos ẽẽ nemo ambigat. Ad quoꝵ societatẽ ꝑtin̾e
paruulos suos dñs docens. ñ solum illud ait. er̃
eqͣles angłis dĩ. uer̃ ipsi quoq angłi qͣ ꝯtẽplatio¬
ne fruant᷑ ostendit uͥ ait. Uidete ne contemp

Expanded text:
cupauerit subiciendo et addendo: Terra autem erat inuisibilis et inconposita et tenebrae erant super abyssum: mox ut trinitatis commemoratio conpleretur: Et spiritus, inquit, dei superferebatur super aquam. Proinde ut uolet quisque accipiat, quod ita profundum est, ut ad exercitationem legentium a fidei regula non abhorrentes plures possit generare sententias, dum tamen angelos sanctos in sublimibus sedibus non quidem Deo coaeternos, sed tamen de sua sempiterna et uera felicitate securos et certos esse nemo ambigat. Ad quorum societatem pertinere paruulos suos Dominus docens non solum illud ait: Erunt aequales angelis Dei; uerum ipsi quoque angeli qua contemplatione fruantur ostendit, ubi ait: Videte, ne co
Abbreviated transcription (Latin):
qua mens nr̃a quodam radiatur. ut de his omĩbꝰ
recte iudicare possimus. Nam in qͣntiĩ eã capimus.
in tantũ id possimꝰ. Uerumptũ in est sensibꝰ ura¬
tionabilium ammantiũ.⁊ si scientia nullomͦ. at
c̾tȩ quedam scientiȩ similitudo. Cet̾a aut̃ reꝵ
corporalium. nõ q sentiunt. s q sentiunt᷑ sensibi¬
lia nuncupata sunt. Quoꝵ in arbustis ħ simile
s formas suas quibꝰ mundi hꝰ uisibilis struct᷑ã
formosa ẽ sentiendas sensibꝰ p̃bent. ut ꝓ eo qd̾
nosse ñ possunt. quasi innotesc̾e uelle uideant᷑.
Sed nos ea sensu corporis ita capimus. ut de his
non sensu corporis udicemus. Habemus enĩ
aliũ int̾ioris hominis sensum isto longe p̾stan¬
ciorem quo iusta ⁊ inuista sentimus. Iusta et
intelligibili spetiȩ. iniusta eiꝰ pͥuatione. Ad huiꝰ
sensus offitium non aties pupillȩ. non foram̃ au¬
riculȩ. non spiram̃ta nariũ. nõ gustꝰ fauciũ.

Expanded text:
qua mens nostra quodammodo irradiatur, ut de his omnibus qua mens nostra quodammodo irradiatur, ut de his omnibus recte judicare possimus. Nam in quantum eam capimus, in tantum id possumus. Verumtamen inest sensibus irrationalium animantium, etsi scientia nullo modo, at certe quaedam scientiae similitudo. Caetera autem rerum corporalium, non quia sentiunt, sed quia sentiuntur, sensibilia nuncupata sunt. Quorum in arbustis hoc similsed formas suas, quibus mundi hujus visibilis structura formosa est, sentiendas sensibus praebent, ut pro eo quod nosse non possunt, quasi innotescere velle videantur. Sed nosse ea sensu corporis ita capimus, ut de his non sensu corporis judicemus. Habemus enim alium interioris hominis sensum isto longe praestantiorem, quo justa et injusta sentimus: justa, per intelligibilem speciem; injusta, per ejus privationem. Ad hujus sensus officium non acies pupillae, non foramen auriculae, non spiramenta narium, non gustus faucium,
Abbreviated transcription (Latin):
om̃ibꝰ quibꝰ possunt motibꝰ indicant: Quid ar¬
busta om̃sq friitices quibꝰ nullus ẽ sensus ad
uitandum manifesta motione ꝑniticẽ nõne ut
in auras tutum culminis germen emtitant aliud
t̾re radices asfigunt quo alimĩtum trahant. atq
ita suum quodãmͦ eẽ conseruent: ipsa postremo
corpora quibꝰ non solum sensus s nec ulla saltem
seminalis ẽ uita. ita tam̃ uł exiluint in suꝑna
uł in hua descendunt. uł librant᷑ in mediis. ut
ẽẽ iam suum uͥ scđ̃m nat᷑am possunt eẽ custodiat.
Iam uͦ nosse qͣntum amet᷑. qͣmq nolit falli huma
na natura. uł hinc intelligi pot̾. quod lam̃tari
quisq sana m̃te mauult. qͣm letari in am̃tia. Quȩ
uis magna atq mirabił. mortalibꝰ p̾t̾ homini
animantibꝰ nulla ẽ. licet eoꝵ quibꝰdam ad istam
lucẽ contuendam multo qͣm nob̾ sit acrior sensus
ocłoꝵ. S lucẽ illã incorporeã continge̾ nequeunt.

Expanded text:
omnibus quibus possunt motibus indicant? Quid? aromnibus quibus possunt motibus indicant? Quid? arbusta omnesque frutices, quibus nullus est sensus ad uitandam manifesta motione perniciem, nonne ut in auras tutum cacuminis germen emittant, aliud terrae radicis adfigunt, quo alimentum trahant adque ita suum quodam modo esse conseruent? Ipsa postremo corpora, quibus non solum sensus, sed nec ulla saltem seminalis est uita, ita tamen uel exiliunt in superna uel in ima descendunt uel librantur in mediis, ut essentiam suam. ubi secundum naturam possunt esse, custodiant. Iam uero nosse quantum ametur quamque fallinatura, vel hinc intelligi potest, quod lamentari quisque sana mente mavult, quam laetari in amentia. Quae vis magna atque mirabilis mortalibus, praeter homini, animantibus nulla est; licet eorum quibusdam ad istam lucem contuendam multo quam nobis sit acrior sensus oculorum: sed lucem illam incorpoream contingere nequeunt,
Abbreviated transcription (Latin):
reretitr. ꝓposito sibi quod si in eadem miseria
semꝑ ȩẽ nollent. muilli ⁊ nusqͣm cent futuri. s
omĩ m ꝑituri ꝓfecto exultarent leticia ⁊ sic sẽꝑ
elige̾nt ẽẽ qͣm omnino ñ eẽ. Huiꝰ rei testis ẽ. no¬
tissimus sensus illoꝵ. Uñ enim mori metunt.¬
⁊ malunt in illa erumpna uiuere qͣm eã morte
finire. nisi quia satis apparet quia fugiat nat᷑a
ñ ẽẽ : atq ĩo cum se nou̾int eẽ morituros ꝓmagno
bñficio sibi hane impendi miscđiam desid̾ant. ut
aliqͣnto ꝓductiꝰ in eadem miseria uiuant. tar¬
diusq moriantur. Proculdubio gͦ indicant immor¬
talitatem saltẽ talem quȩ non hãt finem m̃di¬
citatis. qͣnta gͣtulatione susciꝑent. Quid am̃alia
omĩa ꝯẽ urationabilia quibꝰ datum ñ ẽ ista cogi¬
tare. ab inm̃sis draconibꝰ usq ad exiguos u̾mi¬
cłos. nõne se eẽ uelle atq hoc ob int̾itum fug̾e̾

Expanded text:
reretur, proposito sibi quod, si in eadem miseria reretur, proposito sibi quod, si in eadem miseria semper esse nollent, nulli et nusquam essent futuri, sed omni modo perituri, profecto exultarent laetitia et sic semper eligerent esse quam omnino non esse. Huius rei testis est notissimus sensus illorum. Unde enim mori metuunt et malunt in illa aerumna uiuere, quam eam morte finire, nisi quia satis apparet quam refugiat natura non esse? Adque ideo cum se nouerint esse morituros, pro magno beneficio sibi hanc inpendi misericordiam desiderant, ut aliquanto productius in eadem miseria uiuant tardiusque moriantur. Procul dubio ergo indicant, inmortalitatem, saltem talem quae non habeat finem mendicitatis, quanta gratulatione susciperent. Quid? animalia omnia etiam inrationalia, quibus datum non est ista cogitare, ab inmensis draconibus usque ad exiguos uermiculos nonne se esse uelle adque ob hoc interitum fugere
Abbreviated transcription (Latin):
paris estimationis eis quas noui rebꝰ adiungo.
Neq enim fallor amare me cum his quȩ amo nõ
fallor. qͣmqͣm ⁊ si illa falsa me amare ueꝵz eẽt.
Nam quo pacto recte rep̃henderer ⁊ recte ꝓhiber
ab amore falsoꝵ. si me illa amare falsum eẽt:
Cum u̾o ⁊ illa uera atq certa sint. quis dubi¬
tet quod eorum cum amantur ⁊ ipse amor uerꝰ
icertus ẽ : tam porro nemo ẽ qui eẽ se nolit ꝗͣ
nemo ẽ qui non eẽ se bm̃ uelit. Quomͦ enimbs̃
ipsum ẽẽ iocundum ẽ. ut non ob aliud ⁊ hi qͥ
miseri sunt noluit int̾ire.⁊ eum semiseros eẽ sen¬
tiant. non se ipsos de rebꝰ. s miseriã suam potiꝰ
ausfeiri ueliit. Illis etiam qui ⁊ sibi miserruni
apparent:⁊ plane sunt.⁊ non solum a sapientibꝰ
qm̃ stulti ueꝵ ⁊ ab his qui se bõs putant mise¬
ri uidicantur. qi pauꝑ es atq m̃dici sũt. siquis im¬
mortalitatem daret. qua nec ipsa miseria mo¬

Expanded text:
paris aestimationis eis quas noui rebus adiungo. paris aestimationis eis quas noui rebus adiungo. Neque enim fallor amare me, cum in his quae amo non fallar; quamquam etsi illa falsa essent, falsa me amare uerum esset. Nam quo pacto recte reprehenderer et recte prohiberer ab amore falsorum, si me illa amare falsum esset? Cum uero et illa uera adque certa sint, quis dubitet quod eorum, cum amantur, et ipse amor uerus et certus est? Tam porro nemo est qui esse se nolit, quam nemo est qui non esse bipsum esse iucundum est, ut non ob aliud et hi qui miseri sunt nolint interire et, cum se miseros esse sentiant, non se ipsos de rebus, sed miseriam suam potius auferri uelint. Illis etiam, qui et sibi miserrimi apparent et plane sunt et non solum a sapientibus, quoniam stulti, uerum et ab his, qui se beatos putant, miseri iudicantur, quia pauperes adque mendici sunt, si quis inmortalitatem daret, qua nec ipsa miseria mo
Abbreviated transcription (Latin):
nicħ sit in rebꝰ ab eo factis natura ꝓpinquiꝰ yuul¬
t quȩ dixi. nulla nos falsitas u̾i simił tͤbat.
Non enim ea sic̃ illa quę foris sunt ullo sensu cor¬
poris tangimus. ułut colores uidendo. sonos au¬
diendo. odores olfaciendo. sapores gustando. dura
⁊ mollia contrectando sentimus. quoꝵ sensibi¬
lium etiam ymagines eiꝰ simillimas nec ȩtiã
orporeas cognitacione u̾samus memoria dene¬
mus.⁊ ꝑ ipsas in istoꝵ desid̾ia concitamꝰ. s sine
ulla fantasiarum uł fantasmatum ymaginatio¬
ne ludificatoria michi esse me iq nosse ⁊ amare
certissimum ẽ. Nulla in his ueris achademicoꝵ
argumenta formido. dicentium. quid si falleris:
si enĩ fallor. uł sũ. Nam qui non ẽ utiq nec falli
oẽ nisi fallerer. ꝓculdubio in eo quod me noui
eẽ non fallor. Consequens ẽ aut̃. ut etiam in eo
qd̃ me noui nosse non fallar. Sic̃ enum eẽ me ita
noui etiã hoc ipsum nosse me. Eaq duo cũ amo.
eundem quoq amorẽ quiddã t̾cium. nec in¬

Expanded text:
il sit in rebus ab eo factis natura propinquius, imtribus, quae dixi, nulla nos falsitas ueri similis turbat. Non enim ea sicut illa, quae foris sunt, ullo sensu corporis tangimus, uelut colores uidendo, sonos audiendo, odores olfaciendo, sapores gustando, dura et mollia contrectando sentimus, quorum sensibilium etiam imagines eis simillimas nec iam corporeas cogitatione uersamus, memoria tenemus et per ipsas in istorum desideria concitamur; sed sine ulla phantasiarum uel phantasmatum imaginatione ludificatoria mihi esse me idque nosse et amare certissimum est. Nulla in his ueris Academicorum argumenta formido dicentium: Quid si falleris? Si enim fallor, sum. Nam qui non est, utique nec falli etiamsi fallerer, procul dubio in eo, quod me noui esse, non fallor. Consequens est autem, ut etiam in eo, quod me noui nosse, non fallar. Sicut enim noui esse me, ita noui etiam hoc ipsum, nosse me. Eaque duo cum amo, eundem quoque amorem quiddam tertium nec in
Abbreviated transcription (Latin):
mutari ĩdet̾iꝰ ⁊ pecco corrũpi potuit. atq ita inc̃õ¬
mutabilis u̾itatis luce pͥuari. non dĩ partẽ nec
eiꝰ nature quȩ dĩ ẽ s ab illo conditã longe imparẽ

Expanded text:
mutari in deterius et peccato corrumpi potuit, atque ita incommutari in deterius et peccato corrumpi potuit, atque ita incommutabilis veritatis luce privari, non Dei partem, nec ejus naturae quae Dei est, sed ab illo
Abbreviated transcription (Latin):
dethitur pulchritudini. qm ñ mole ostat. s parl¬
litate ac dim̃sione m̃broꝵ. Nec sane młtum mlła¬
dum ẽ quod hi qui non nullã malã putant e
natam suo quodã contrario exortã ꝓpagataq p¬
cipio. uolunt acciꝑe istam causã ereationis eẜ
ut bonus ds̃ condet bona. credentes eũ pori as
hȩc mundana molimina rebellantibꝰ adu̾sũ se
mał repellendis exetrema necessitate ꝑductũ. suãꝙ
naturam bonam malo coercendo suꝑandoq mis¬
cuisse. qͣm tͤpissime polluta ⁊ crudelissime captiua¬
tam ⁊ opp̃ssam. labore magno uixe mundet ac
lib̾et. non tam̃ totam. s quod eiꝰ ñ potuerit ab illa
inquinatione purgari. degm̃ ac uincłm fut᷑um
hostis uicti ⁊ inclusi. Si aut̃ manichei nõ desiꝑet
uł potuis insanirent. si dĩ naturam sicuti ẽ incom¬
mutabilẽ atq omĩno incorruptibilẽ cred̾ent. cui
nocẽ nulla res possit. amãm u̾o quȩ uoluntate

Expanded text:
detrahitur pulchritudini; quoniam non mole constat, sed paridetrahitur pulchritudini; quoniam non mole constat, sed parilitate ac dimensione membrorum. Nec sane multum mirandum est, quod hi, qui nonnullam malam putant esse naturam suo quodam contrario exortam propagatamque principio, nolunt accipere istam causam creationis rerum, ut bonus Deus conderet bona, credentes eum potius ad haec mundana molimina rebellantis aduersum se mali repellendi extrema necessitate perductum suamque naturam bonam malo cohercendo superandoque miscuisse, quam turpissime pollutam et crudelissime captiuatam et obpressam labore magno uix mundet ac liberet; non tamen totam, sed quod eius non potuerit ab illa inquinatione purgari, tegmen ac uinculum futurum hostis uicti et inclusi. Sic autem Manichaei non desiperent uel potius insanirent, si Dei naturam, sicuti est, incommutabilem adque omnocere nulla res possit: animam vero quae voluntate
Abbreviated transcription (Latin):
delectat᷑ sicut cibꝰ ⁊ potꝰ. ⁊ ista luxe ĩmod̾ato ⁊ in¬
oportuno. usu noxia sentiant᷑. Wñ nos admonet
diuina ꝓuidentia ñ res insipient̾ uituꝑare. s ut¬
litatẽ reꝵ diligent̾ inquirere. ⁊ uͥ nr̃m ingenui
uł infirmitas defic̃ ita c̾de occultam. sic̃ erant
q̃dã quȩ uix potumꝰ inuenire. qr ⁊ ipsa utilitat
occultatio aut humilitatis ex̾citacio ẽ. aut elatio¬
nis atritio. cum omnino natura nulla sit mali.
nom̃q ħ non sit nisi pͥuationis boni. S a t̾reno
usq ad cęlestia ⁊ a uisibilibꝰ usq ad inuisibilia
sunt aliis alia bona meliora. ad hoc inequali
ut eẽnt omĩa. Ds̃ aut̃ ita ẽ artifex magnꝰ in als¬
nis. ut minor ñ sit in parus. Quȩ parua ñ sus
gͣnditate. nã nulla ẽ. s artificis sapĩã metiendl
sunt. sic̃ in sp̃e uisibił hominis si unũ radat᷑ suꝑ¬
cilium qͣm ꝓpe modũ nicħ corp̃ri ⁊ qͣm multĩ

Expanded text:
delectantur, sicut cibus et potus et ista lux, inmoderato et indelectantur, sicut cibus et potus et ista lux, inmoderato et inopportuno usu noxia sentiantur. Unde nos admonet diuina prouidentia non res insipienter uituperare, sed utilitatem rerum diligenter inquirere, et ubi nostrum ingenium uel infirmitas deficit, quaedam quae vix potuimus invenire: quia et ipsa utilitatis occultatio, aut humilitatis exercitatio est, aut elationis attritio; cum omnino natura nulla sit malum, nomenque hoc non sit nisi privationis boni: sed a terrenis usque ad coelestia, et a visibilibus usque ad invisibilia sunt aliis alia bona meliora; ad hoc inaequalia, ut essent omnia. Deus autem ita est artifex magnus in magnis, ut minor non sit in parvis: quae parva non sua granditate nam nulla est, sed artificis sapientia metienda sunt: sicut in specie visibilis hominis, si unum radatur supercilium, quam propemodum nihil corpori, et quam multum
Abbreviated transcription (Latin):
inuisibilia dĩ ꝑ ea quę facta sunt intellecta con¬
spex̾it. siue ab his qui ita conspex̾unt ⁊ ipse di
dicerit. hanc tam̃ causam.i. ad bona creanda
bonitatẽ dĩ. hanc in qͣm causam tam iustã atq
ydoneam quȩ diligent̾ consid̾ata ⁊ piȩ cogitati
om̃s controu̾sias querentium mundi originen
fragilemq mortalitatẽ iam iusto supplitio ueni¬
entem dum ei non conueniunt płima offendunt.
siẽ ignis aut frigus. aut fera bestia. uł quid eiꝰ¬
modi. nec attendunt qͣm uł insus locis natisq
iugeant pulchroq ordine disponant᷑. qͣntumq
u̾niu̾sitati reꝵ ꝓsus portionibꝰ decoris tanqͣm
in cõmunẽ rem publicam conferant. uł nob̾ ipsis
si eis congruent̾ atq scient̾ utam᷑ comoditatis at¬
tͥbuant. ita ut uenena ipsa quę ꝑ inconuenientia
ꝑnitiosa sunt. conuenient̾ adhibita insalubriame¬
dicamenta u̾tant᷑. qͣmq a contͣrio ętiam ħ quibꝰ

Expanded text:
inuisibilia Dei per ea, quae facta sunt, intellecta coninuisibilia Dei per ea, quae facta sunt, intellecta conspexerit, siue ab his qui ista conspexerant et i. Hanc tamen causam, id est ad bona creanda bonitatem Dei; hanc, inquam, causam tam justam atque idoneam, quae diligenter considerata et pie cogitata omnes controversias quaerentium mundi originem fragilemque mortalitatem, jam de justo supplicio venientem, dum ei non conveniunt, plurima offendunt; sicut ignis, aut frigus, aut fera bestia, aut quid hujusmodi. Nec attendunt, quam vel in suis locis naturisque vigeant, pulchroque ordine disponantur; quantumque universitati rerum pro suis portionibus decoris tanquam in communem rempublicam conferant, vel nobis ipsis, si eis congruenter atque scienter utamur, commoditatis attribuant; ita ut venena ipsa, quae per inconvenientiam perniciosa sunt, convenienter adhibita in salubria medicamenta vertantur: quamque a contrario etiam haec quibus
Abbreviated transcription (Latin):
fec̾it lucem. suffic̾et dice. fec̃ ds̃ lucẽ.Si aut̃ nõ
solum qͥs fec̾it. ueꝵ etiam ꝑ quid fec̾it. satis
ȩẽt ita enunciari. ⁊ dix̃ ds̃ fiat lux ⁊ facta ẽ lux.
ut nõ tantum dm̃ s ętiam ꝑ u̾bum lucẽ fecisse
nossemus. Quia u̾o tͥa quedã maximȩ scienda
de c̾atura nob̾ oportuit intimari quis eã fec̾it.
ꝑ quid fec̾it. quare fec̾it. dix̃ ds inquit. fiat
lux.⁊ facta ẽ lux. E uidit d̾s lucẽ quia bona
ẽ. Si gͦ querimus quis feci̾t. ds̃ ẽ. Si ꝑ quid
fec̾it. dix̃ fiat.⁊ facta ẽ. Si quare fec̾it quia
bona ẽ. Hec auctor ẽ excellentior dõ. nec ars
efficatior dĩ u̾bo. nec causa melior qͣm ut bo¬
num c̾aretur a bono dõ. Hanc ętiam plato cau¬
sam condendi mundi iustissimã dic̃ ut a bono
dõ bona oꝑa fierent. siue ista leg̾it. siue ab his
qui leg̾ant forte cognou̾it. siue accerrimo ingemo

Expanded text:
fecerit lucem, sufficeret dicere, fecit Deus lucem; si autem non fecerit lucem, sufficeret dicere, fecit Deus lucem; si autem non solum quis fecerit, uerum etiam per quid fecerit, satis esset ita enuntiari: Et dixit Deus: Fiat lux, et facta est lux; ut non tantum Deum, sed etiam per Verbum lucem fecisse nossemus. Quia uero tria quaedam maxime scienda de creatura nobis oportuit intimari, quis eam fecerit, per quid fecerit, quare fecerit: Dixit Deus, inquit: Fiat lux, et facta est lux. Et uidit Deus lucem quia bona est. Si ergo quaerimus, quis fecerit: Deus est; si per quid fecerit: Dixit: Fiat, et facta est; si quare fecerit: Quia bona est. Nec auctor est excellentior Deo, nec ars efficacior Dei uerbo, nec causa melior quam ut bonum crearetur a Deo bono. Hanc etiam Plato causam condendi mundi iustissimam dicit, ut a bono Deo bona opera fierent; siue ista legerit, siue ab his qui legerant forte cognouerit; siue acerrimo ingenio
Abbreviated transcription (Latin):
unt ⁊ futura nondũ sint. ⁊ p̾sentia iam sint. ⁊ p̾¬
t̾ita iam nõ sint. ipse u̾o hec omĩa stabili ac sem¬
pit̾na p̾sentia comphendat. nec alit̾ ocłis. aliter
mente. ñ enim ex am̃o constat ⁊ corp̃re. nec alit̾
ĩmutatio nec mom̃ti obumbratio. Neq enim eiꝰ
intentio de cogitatione incogitacionẽ tͣnsit. ineꝰ
in corporeo intuitu simul ad sunt cuncta quȩ
nouit. qm̃ t̃p̃ra ita nouit nullis suis tempo¬
ralibꝰ nociombꝰ. quẽ ad modũ tp̃ra mouet nulł
sins t̃pralibꝰ motibꝰ. Ibi gͦ uidit bonum eẽ qd̃
fec̃. uͭ bonuim eẽ uidit ut fac̾et. Nec qͥa factũ uidit
scientiam dupplicauit. uł ex aliqua parte auxẽ.
tamqͣm minoris scientiȩ fuerit pͥ qͣm fac̾et qd̾
uid̾et. qui tam ꝑfecte non oꝑaretur. nisi tam
ꝑfecta scientia cin nicħ ex eius oꝑibꝰ adderetur.
Q ua ꝓpt̾ si tantũmꝰ nob̾ insinuandum eẽt. quis

Expanded text:
unt, et futura nondum sint, et praesentia jam sint, et prunt, et futura nondum sint, et praesentia jam sint, et praeterita jam non sint; ipse vero haec omnia stabili ac sempiterna praesentia comprehendat, nec aliter oculis, aliter mente: non enim ex animo constat et corpore, nec aliter immutatio, nec momenti obumbratio. Neque enim ei intentio de cogitatione in cogitationem transit, in cujus incorporeo intuitu simul adsunt cuncta quae novit, quoniam temporalia movet, nullis suis temporalibus notionibus, quem ad modum temporalia mouet nullis suis temporalibus motibus. Ibi ergo uidit bonum esse quod fecit, ubi bonum esse uidit ut faceret; nec quia factum uidit scientiam duplicauit uel ex aliqua parte auxit, tamquam minoris scientiae fuerit priusquam faceret quod uideret, qui tam perfecte non operaretur, nisi tam perfecta scientia, cui nihil ex eius operibus adderetur. Quapropter. si tantummodo nobis insinuandum esset quis
Abbreviated transcription (Latin):
bonum ẽ. nisi oꝑis approbatio scdm artẽ facti.
quȩ sapĩa di ẽ: Ds aut̃ usq adeo ñ cũ factũ
ẽ. tẽ didic̃ bonũ. ut nicħ eoꝵ fieret. si ei fuisset
incognitum. Dũ gͦ uidet quia bonũ ẽ. quod nisi
uidisset ante qͣm fieret ñ utiq fieret. docet ho¬
nĩ eẽ nõ discit. & płato quidẽ plus ausus ẽ dic̃e.
elatum eẽ scił dm̃ gaudio mundi uniu̾sitate
ꝑfecta. uͥ ⁊ ipse non usq adeo desipiebat. ut
putaret dm̃ sui oꝑis nouitate factum beatiorẽ.
s. sic ostende uoluit artifici suo placuisse iã fac¬
tum. quod placuerat in arte faciendum. nõ quod
ullom aĩ scientia uarietur. ut aluid in ea faciat
que nõdũ sunt. aliud quȩ iam sunt. aliud quȩ
fuerunt. Non enim more nr̃o ille uł quod futum
picit. s alio mͦ quodã a nr̃aꝵ cogitationum con¬
suetudine longe alteq diu̾so. Ile quippe nõ ex ħ
in illud cogitatione mutata. s omnino in cõmu¬
tabilit̾ uidet. ita ut illa quidem quȩ tp̃ralit̾ fi¬

Expanded text:
m artem facti, quae sapientia Dei est? Deus autem usque adeo non, cum factum est, tunc didicit bonum, ut nihil eorum fieret, si ei fuisset incognitum. Dum ergo uidet quia bonum est, quod, nisi uidisset antequam fieret, non utique fieret: docet bonum esse, non discit. Et Plato quidem plus ausus est dicere, elatum esse scilicet Deum gaudio mundi uniuersitate perfecta. Ubi et ipse non usque adeo desipiebat, ut putaret Deum sui operis nouitate factum beatiorem; ed sic ostendere uoluit artifici suo placuisse iam factum, quod placuerat in arte faciendum; non quod ullo modo Dei scientia uarietur, ut aliud in ea faciant quae nondum sunt, aliud quae iam sunt, aliud quae fuerunt; non enim more nostro ille uel quod futurum picit; sed aliosuetudine longe aliterque diverso. Ille quippe non ex hoc in illud cogitatione mutata, sed omnino incommutabiliter videt, ita ut illa quidem quae temporaliter fi
Abbreviated transcription (Latin):
ab angłis illud̾et᷑. s in hac pena pꝰ pecẽm ordinatũ.
Initium gͦ eiꝰ figm̃tũ ẽ dñi. Nõ enĩ ẽ ulla nat᷑a etiã
in extremis infimisq bestioł ꝙͣ. ñ ille ostituit a qͦ ẽ
om̃is modꝰ. oĩs sp̃es. oĩs ordo. sine quibꝰ nicħ reꝵ
inueniri uł cogitari pͭ. qͣntomag̾ angłica creat᷑a

Expanded text:
in hac poena post peccatum ordinatum. in hac poena post peccatum ordinatum. Initium ergo ejus figmentum est Domini: non enim est ulla natura etiam in extremis infimisque bestiolis, quam non ille constituit, a quo est omnis modus, omnis species, omnis ordo, sine quibus nihil rerum inveniri vel cogitari potest: quanto magis angelica creatura,
Abbreviated transcription (Latin):
lucifer qui mane oriebat᷑. siue qd ezechiel in deliciiᷤ
paradisi dĩ fuisti. omĩ lapide precioso ornatus
es: ͥ intelligit᷑ fuisse aliqno sine pecẽo. Nã exp̃s¬
sius ei paulo pꝰ dr̃. Ambulasti in diebꝰ tius sine¬
uitio. Quȩ si ałr conuenientiꝰ intelligi nequeant.
oportet etiam illt̾ qd̃ dictũ ẽ inu̾itate ñ stetit.
sic accipiamus quod inu̾itate fu̾it. s ñ ꝑmanserit.
⁊ illo̾ quod ab initio dibłs peccat. ñ ab initio ex
quo creatꝰ ẽ peccare putandus ẽ. s ab initio pecc̃i
quod ab ipsius suꝑbia cep̃ ẽȩ pecẽm. Nec illd̃ q̃ scͥp¬
tum ẽ in libro iob cum de ãbło sermo ẽẽt. ħ ẽ ini¬
tium figm̃ti dni quod fec̃ ad illudendum ab angłiᷤ
sus. cui consonare uidet᷑ ⁊ psalmus uͥ legit᷑. dra¬
cho hic quẽ finxisti ad illudendũ ei. sic intelligẽ¬
dum ẽ ut existimemꝰ talẽ ab initio creatum cui

Expanded text:
Lucifer, qui mane oriebatur ? sive quod Ezechiel, In deliciis Lucifer, qui mane oriebatur ? sive quod Ezechiel, In deliciis paradisi Dei fuisti, omni lapide pretioso ornatus es? ubi intelligitur fuisse aliquando sine peccato. Nam expressius ei paulo puitio. Quae si aliter conuenientius intellegi nequeunt, oportet etiam illud, quod dictum est: In ueritate non stetit, sic accipiamus, quod in ueritate fuerit, sed non permanserit; et illud, quod ab initio diabolus peccat, non ab initio, ex quo creatus est, peccare putandus est, sed ab initio peccati, quod ab ipsius superbia coeperit esse peccatum. Nec illud, quod scriptum est in libro Iob, cum de diabolo sermo esset: Hoc est initium figmenti Domini, quod fecit ad inludendum ab angelis suis cui consonare uidetur et psalmus, ubi legitur: Draco hic, quem finxisti ad inludendum ei, sic intellegendum est, ut exist