comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
uirgo erat parituraͤ precursorẽ qͦ de anu ste¬
rili nasciturũ cognosceret. Sciendũ qd̾ aaron
qͥ de leui. uxorem accepit de tͥbu iuda. elisaboi
sororem naason: & ioiada pontifex uxor̃e ha¬
buit de tribu regali iosabech filiam ioiam er
hos itaq necñ ꝑ alios: utreq trib regalis ꝙ sae¬
dotalis coniunctȩ fuerunt. Hinc maria ꝙ eli¬
sabeth cognatȩ erant: & congruit ut de itͣ
tribu mediator nascat᷑ qͥ regnat inȩternũ. ꝙ ẽ
sacerdos scđłm ordinem melchisedech. Orxitant
maria. Ecce ancilla dñi: fiat mͥ scđm uerbũtu¬
eligit᷑ ancillam se nuncupat. suȩ conditionis et
diuinȩ dignationis ꝑ om̃ia memor: ꝙ eum
magna deuotione ꝓmissum angłi optat im¬
pleri. Augustinus in sermone qͥ sic incipit. I.e¬
gimus: q fidelit̾ retinemꝰ. Accepto uirginus coꝰ¬
sensu. mox celestis regionis accolas repeciuit
angls: ꝙ ecce subito secretũ uirginis ineffabi¬
lis potentia penetrauit: qͥa eternus sol desi¬

Expanded text:
irgo erat paritura, praecursorem quoque de anu sterili nasciturum cognosceret. Sciendum quod Aaron qui de Levi, uxorem accepit de tribu Juda Elisabeth sororem Naasson: et Joiada pontifex uxorem habuit de tribu regali Josabeth filiam Joram. Per hos itaque nec non per alios, utraeque tribus, regalis et sacerdotalis, conjunctae fuerunt. Hinc Maria et Elisabeth cognatae erant; et congruit ut de utraque tribu mediator nascatur, qui regnat in aeternum, et est sacerdos secundum ordinem Melchisedech . Dixit autem Mariae: Ecce ancilla Domini, fiat mihi secundum verbum tueligitur ancillam se nuncupat, suae conditionis et divinae dignationis per omnia memor et cum magna devotione promissum angeli optat impleri, Augustinus in sermone qui sic incipit: Legimus et fideliter retinemus. « Accepto virginis consensu, mox coelestis regionis accolas repetivit angelus; et ecce subito secretum virginis ineffabilis potentia penetravit, quia aeternus sol de su
Abbreviated transcription (Latin):
eum nomine patͥs sui zachariam. Et respon¬
dens mat̾ eiꝰ. dixit. Nequa qũa: s uocabitur
ioh̃es. Non ignorabat mat̾ filii uocabulum:
quȩ iam ꝓphetauerat conceptũ ẽẽ xp̃m. Scuuit
eñi sp̃u ꝓphetiȩ de nomine imponendo. qdñ
didicerat a marito. ut pote muto: eui prenunti¬

Expanded text:
m nomine patris suis Zachariam. Et respondens mater ejus, dixit: Nequaquam, sed vocabitur Joannes. Non ignorabat mater filii vocabulum, quae jam prophetaverat conceptum esse Christum. Scivit enim spiritu prophetiae de nomine imponendo, quod non didicerat a marito, utpote muto, cui ab an
Abbreviated transcription (Latin):
na lude: duiulgabant᷑ om̃ia uerba hec. Et po¬
suerunt om̃s qͥ audierant in corde suo dicentes:
a putas ꝑuer iste erit: Et enĩ manus dñ erat
cum illo. Precurrentia signa: prebent iter p̾cur-
racło & timore stupefacti: tacite euentũ rer pre¬
stolantes dicunt. Quis putas puer iste erit: Ihe¬
ligtiͫ ut in ysaia. Om̃a hȩc manus mea fecit
Alter uͦ manus dñi. Nagellum eius accipitur:
ut in sophonia. Eatendã manũ meã suꝑ iud̾ã:
Iñ & iob. Manus dñi tetigit mẽ. Hic autẽ ma¬
nus dñi potestas eiꝰ intelligit᷑: de qua in ihere¬
mia. Sicut lictũ in manu figuli: ita uos in
manu mea domus isrł. Et racharias pat̾ eiꝰ

Expanded text:
et posuerunt omnes qui audierant in corde suo, dicentes: Quis putas puer iste erit? Etenim manus Domini erat cum illo. Praecurrentia signa, praecursori veritatiraculo et timore stupefacti tacite eventum rei praestolantes dicunt: Quis putas puer iste erit? ligitur, ut in Isaia: Omnia haec manus mea fecit . Aliter vero manus Domini flagellum ejus accipitur: ut in Sophonia: Extendam manum meam super Judam . Inde et Job: Manus Domini tetigit me . Hic autem manus Domini, potestas ejus intelligitur, de qua in Jeremia: Sicut lutum in manu figuli, ita vos in manu mea, domus Israel . Et Zacharias pater ejus
Abbreviated transcription (Latin):
ẏnan: qͥ fuit arfaxat. Beda suꝑ lucam. Nom̃
& generatio caynan iuxta hebraicã ueritatem.
neq in genesy. neq in uerbis dierũ inuenit᷑:
s arfaxat sela uel filiũ sale. nullo interposito
genuisse ꝑbibet᷑ Sic enuim habes. Porio arfaxãt
lipomenon Arfaxat autẽ geñ sala: qͥ ꝙ genuit
eber. Scito gͦ beatũ lucã hanc generationẽ de
septuaginta int̾pretũ editione sumpsisse. ubi
scͥptũ ẽ. qͦd arfaxat centũ tͥginta qͥnq annors
genuit caynan: & ipse caynan. cũ centũ tͥgin¬
ta fuerit annoꝵs geñ sela. S quio hors uerũ
sit. aut siutrũq uerũ eẽ possit: ds̃ nouit. Qui
fuit sem: qͥ fuit noe. Qͥ fuit lamech. qͥ fuit ma¬
tusale: qͥ fuit enoch. Iste ẽ enoch: qͥ dilata mor¬
te translatus ẽ in paradisum. Qui fuit iared:
qͥ fuit malaleel. Qͥ fuit caynan: qͥ fuit enos:
Qui fuit sech. qͥ fuit adam: qͥ fuit dĩ m n.¬

Expanded text:
axad. Beda super Lucam: « Nomen et generatio Cainan, juxta Hebraicam veritatem, neque in Genesi, neque in Verbis dierum invenitur, sed Arphaxad Sela vel Sale filium, nullo interposito, genuisse perhibetur. Sic enim habes: Porro Arphaxad ralipomenon: Arphaxad autem genuit Sala, qui genuit Heber. Scito ergo beatum Lucam hanc generationem de Septuaginta inscriptum est, quod Arphaxad centum et triginta quinque annorum, genuerit Cainan, et ipse Cainan, cum centum triginta fuerit annorum genuerit Sela. Sed quid horum verum sit, aut si utrumque verum esse possit, Deus novit. Qui fuit Sem, qui fuit Noe, qui fuit Lamech, qui fuit Mathusale, qui fuit Henoch. Iste est Henoch, qui dilata morte translatus est in paradisum . Qui fuit Jared, qui fuit Malaleel, qui fuit Cainan, qui fuit Enos, qui fuit Seth, qui fuit Adam, qui fuit D
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓgenies: annectit qͥa ꝑ om̃s seculi generatiões
deponit potentes suꝑbos de sede suꝑbiȩ: ꝙ exal¬
tat hunules pia dispensatione. Qͥ enim se exal-¬
tat humiliabit᷑: ꝙ qͥ se bumiliat exaltabitur:
Esurientes dicit gentiles. qͥ nec legem habuerant.
psalmis. Hos dimisit inanes dñs quando ex-¬
terminati sunt: illos autẽ impleuit bonis. qnͣ-¬
do p̾dicatores receperunt. Impleuit & dimisit:
ꝓphecico sp̃u dixit. preteritũ uidelicoe ꝓ futuro
& humilem: ut osee dicit. Puer isrł: & dilexi eũ:
Qͥ enĩ contempnit humiliari. ñ podest saluari:
nec dicere cum ꝓpħa. Eece d̾̃s adiuuat me: ꝙ dñs
susceptor animȩ meȩ. Suscipiet dñs isrł in aduen-¬
tu helyȩ. memorari. idẽ ut memor appareat mi-¬
scdiȩ suȩ: ñ qͦo memoria miscdiȩ recedat a deo:
lut pͥus oblitus miseret᷑ alicuius. Sicut loquitꝰ
ẽ ad patres nrõs: abraham & semini eiꝰ in scła

Expanded text:
progenies, annectit, quia per omnes saeculi generationes deponit potentes superbos de sede superbiae, et exaltat humiles pia dispensatione. Qui enim se exaltat, humiliabitur: et qui se humiliat, exaltabitur . Esurientes dicit gentiles, qui nec legem habuerant psalmis. Hos dimisit inanes Dominus, quando exterminati sunt; illos autem implevit bonis, quando praedicatores receperunt. Implevit et dimisit, prophetico spiritu dixit, praeteritum videlicet pro futuro. et humilem, ut Osee dicit: Puer Israel et dilexi eum . Qui enim contemnit humiliari, non potest salvari; nec dicere cum Propheta: Ecce Deus adjuvat me, et Dominus susceptor est animae meae . Suscipiet Dominus Israel in adventu Eliae, memorari, id est, ut memor appareat misericordiae suae, non quod memoria misericordiae recedat a Deo, lut prius oblitus miseretur alicujus. Sicut locutus est ad patres nostros, Abraham et semini ejus in saecula.
Abbreviated transcription (Latin):
Nlam quȩ ꝓpħantur scdm tempus futura sunt:
s secd̃m scientiam ꝓpħantis ꝓ factis habenda. Ui¬
sitauit inqͥt plebem suam. qͣsi longa infirmita¬
te tabescentem: ae redemit eam filii sui sangui¬
ne sub peccato uenditam. Suam dicit᷑. ñ qd̾ ue¬
niens suam inuenerit: s qͥa uisitando suam
fecit. Cui simile ẽ illiro in fine ꝓuerbioꝵ. Mu¬
lierẽ fortem qͥs inueniet: Non inuenit mulie¬
rem. ioẽ eccłiam fortẽ: s sͥ eam desponsando red¬
uidit fortem. Et erexit cornu salutis nobis: in
domo dauid pueri sui. Cornu dicit firm̃ã celsi¬
tudinẽ: qͥa cornu ẽ firmũ. & excedit carnẽ: cum
om̃ia ossa carne tegant᷑. Uocat᷑ itaq cornu salu¬
tis regnũ saluatoris: qͦ mundus & gaudia car-¬
nis suꝑant᷑. In cuiꝰ figuram: clauid ꝙ salomon
⁊cornu olei sunt in regni głam consecrati. Sicut

Expanded text:
ae prophetantur, secundum tempus futura sunt; sed secundum scientiam prophetantis, pro factis habenda. Visitavit, inquit, plebem suam quasi longa infirmitate tabescentem, et redemit eam filii sui sanguine sub peccato venditam. Sua dicitur, non quod veniens suam invenerit, sed quia visitando suam fecit. Cui simile est illud in fine Proverbiorum: Mulierem fortem quis invenit? non invenit mulierem id est, Ecclesiam fortem, sed sibi eam desponsando fecit fortem. Et erexit cornu salutis nobis, in domo David pueri sui. Cornu dicit firmam celsitudinem, quia cornu est firmum et excedit carnem cum omnia ossa carne tegantur. Vocatur itaque cornu salutis, regnum Salvatoris, quo mundus et gaudia carnis superantur. In cujus figuram David et Salomon cornu olei sunt in regni gloriam consecrati. Sicut
Abbreviated transcription (Latin):
posterior. ꝓmissione tam̃ ẽ maior. Abrahȩ nã¬
q qͥ adhuc in p̃putio positus ꝓpͥa dereliquit.:
dm̃ cognouit: fidei testimoniũ meruit.: fides
gentiũ ꝙ sacer eccliȩ cȩtus spetialit̾ ẽ ꝓmissus.
dicente ad eũ dño: in te benedicent᷑ uniu̾sȩ
cognationes t̾rȩ. Dauid autẽ oraculo sublimi¬
ore: qͦd ex ipso xp̃e scd̾m carnẽ nasceret᷑ audi¬
uit. Cum impleueris inquit dies tuos. suscita¬
bo sem̃ tuum: & firmabo soliũ eiꝰ usq inȩter¬
num. Ego ero ei in patrẽ: & ipse erit mͥ infi¬
lium. Accepit itaq abraham principaliter

Expanded text:
posterior, promissione tamen est major. Abrahae namposterior, promissione tamen est major. Abrahae namque, qui adhuc in praeputio positus, propria dereliquit, Deum cognovit, fidei testimonium metuit, fides gentium, et sacer Ecclesiae coetus, specialiter est promissus, dicente ad eum Domino: In te benedicentur universae cognationes terrae . David autem oraculo sublimiore, quod ex ipso Christus secundum carnem nasceretur, audivit: Cum impleveris, inquit, dies tuos, suscitabo semen tuum, et firmabo solium ejus usque in aeteruum: ego ero ei in patrem, et ipse erit mihi in filium Accepit itaque Abraham principaliter
Abbreviated transcription (Latin):
t sui scĩ. Iusuirandũ qͦd iurauit ad abraham
patr̃e nr̃m. daturũ se nob̃: ut sine timore de ma¬
nu inunicor nr̃oꝵ liberati. seruiamus illi.¬
Et erexit salutẽ in domo dauid. ad faciendam
miscdłiam nob̃ cum patrib nr̃is: qͥ in tenebris
aduentũ redemptoris expectant. Et ita erexit
salutẽ memorari. idẽ ut memor agnosceretur
testam̃ti suiͤ: ad explendum scilicor iusiurandũ
qͦo iurauit ad abraham daturũ se nob̃: hoc ẽ
completurũ in nob. Sic dico completurũ: ut si¬
ne timore mortis eternȩ seruiamus illi. Dĩ qͥp-¬
pe testamentũ. toẽ testatio mentis. ꝙ iusiuran¬
dũ. hoc ẽ firmũ ꝓmissum: fuit illiro qͦd dixit
nasciturũ: dicit nunc eundẽ ad explendũ testa¬
mentũ qͦd abrahȩ disposuit. nos eẽ liberaturũ:
qͥa his duob p̾cipue patriarchis. de suo semine
& benedictio gentiũ. & xp̃i ẽ incarnatio pro
braham. Ubi notandũ qͦo apito utrũq ȩuan-¬
glistam dauid prefert᷑ abrabȩ: qͥa ꝙ si tẽpore

Expanded text:
ravit ad Abraham patrem nostrum, daturum se nobis. Ut sine timore de manu inimicorum nostrorum liberati, serviamus illi. Erexit salutem in domo David, ad faciendam misericordiam nobis cum patribus nostris, qui in tenebris adventum Redemptoris exspectant. Et ita erexit salutem memorari, id est, ut memor cognosceretur testamenti sui, ad explendum scilicet jusjurandum quod juravit ad Abraham, se daturum nobis, hoc est, completurum in nobis. Sic dico completurum, ut sine timore mortis aeternae serviamus illi. Dei quippe testamentum, id est testatio mentis, et jusjurandum, hoc est, firmum promissum illud fuit, quod dixit nasciturum, dicit nunc eumdem ad explendum testamentum quod Abrahae disposuit, nos esse liberaturum; quia his duobus praecipue patriarchis de suo semine et benedictio gentium et Christi est incarnatio prombraham . Ubi notandum quod apud utrumque evangelistam David praefertur Abrahae, quia et si tempore
Abbreviated transcription (Latin):
duxerita. pͥore uiro uitiente: sub adulterii cͥmine
sit. ꝓpterea in causa fornicationis licet dimitt̾e
uxorem: qͥa illa pͥmo eẽ uxor noluit. quȩ fidem
marito ñ seruauit: & qͥa scͥptura dicit. Q abulte¬
rã tenet: stultus & impiꝰ ẽ. Qͥsqͥs tam̃ causa for¬
nicationis uult abicere uxore: pͥus debet ẽẽ a for.

Expanded text:
duxerit, priore viro vivente, sub adulterii crimine duxerit, priore viro vivente, sub adulterii crimine sit. Propterea in causa fornicationis licet dimittere uxorem; quia illa primo esse uxor noluit, quae fidem marito non servavit, et quia Scriptura dicit: Qui adulteram tenet, stultus et impius est . Quisquis tamen causa forni
Abbreviated transcription (Latin):
om̃is qͥ dimiserit uxorẽ suã excepta fornicationis
causa: facit eã mechari. Et qͥ dimissã duxerit:¬
ñ  aousterat. Moyses dari uissit libellũ repudii ꝓ¬
pter duriciã maritoꝵ: ñ concedens discidiũ s au¬
ferens homicidiũ. Alulto enĩ melius ẽ. licoe lugu¬
br̃ euenire discordiam: ꝙͣ ꝑ odiũ sanguinẽ fundi
uñ dñs alibi de hoc interrogatus: respondit:
libello repudii dato iam sine ꝑiculo eam posse
alteri nubere: temerariã iracundiam facile tẽpera¬
ret: ut & uxor̃e nullatenꝰ occidert: ꝙ eã abicere
uł penitꝰ omitteret. uł differret. Q gͦ dimittendi
morã quesuut: significauit se nolle discidiũ. Hi¬
det᷑ qͥa libellus int̾ cet̾a causas repudii & licenci¬
am nubendi alteri continebat: cũ dñs oꝑa le¬
gis excedens. om̃s molestias excepta causa forni-¬
cationis ꝓ fide coniugii sustineri iubeat: ꝙ ad¬
ustẽ secd̃o nubere iuro ꝓhibeat. Qt̃ siqͥs talem

Expanded text:
erit uxorem suam, excepta fornicationis causa, facit eam moechari. Et qui dimissam duxerit, adulterat. Moyses dari jussit libellum repudii propter duritiam maritorum, non concedens dissidium, sed auferens homicidium. Multo enim melius est, licet lugubrem, evenire discordiam, quam per odium sanguinem fundi. Unde Dominus alibi de hoc interrogatus, respondit: libello repudii dato, jam sine periculo eam posse alteri nubere, temerariam iracundiam facile temperaret, ut et uxorem nullatenus occideret, et eam abjicere vel penitus omitteret vel differret. Qui ergo dimittendi moram quaesivit, significavit se nolle dissidium. Videtur quia libellus inter caetera, causas repudii et licentiam nubendi alteri continebat: cum Dominus opera legis excedens, omnes molestias, excepta causa fornicationis, pro fide conjugii sustineri jubeat, et adulterae secundo viro nubere prohibeat. Quod si quis talem
Abbreviated transcription (Latin):
dus ẽ. Multi putant sufficere uirtutib ñ odisse
inimicoᷤ: s eos diligere humanã nat᷑am ñ pati. Non ui¬
dent qͦa moyses samuel.  stephanꝰ. ꝓ inimicis o¬
rabant: & mortuos dauto planxit inimicos.
Non uident qͥa dñs impossibilia ñ iussit: hoc
paulus testat᷑ dicens. Maledicim᷑ & benedicimꝰ:
blasphemam᷑. & obsecramꝰ. Benefacite his qͥ uos
oderunt. Inde paulus. Si esurierit inunicus tu
qͦd nulli ds̃ negat: qũauis sit blasphemꝰ & im¬
pus. Sine discrecione om̃nib indigentib sim¬
plicit̾ tribuamꝰ: ñ querentes eui s quare demꝰ

Expanded text:
dus est. Multi putant sufficere virtutibus non odisse inimicos; sed eos diligere, humanam naturam non pati. Non vident quia Moyses, Samuel et Stephanus pro inimicis orabant , et mortuos David planxit inimicos . Non vident quia Dominus impossibilia non jussit. Hoc Paulus testatur, dicens: Maledicimur, et benedicimus; blasphemamur, et obsecramus . Benefacite his qui vos oderunt. Inde Paulus: Si esurierit inimicus tuuquod Deus nulli negat, quamvis sit blasphemus et impius. Sine discretione omnibus indigentibus simpliciter tribuamus, non quaerentes cui, sed quare
Abbreviated transcription (Latin):
t dsectione suꝑat. Non eñi odit pater filiũ. casti
bemuole damꝰ: uł cũ redoituro cõmodamꝰ. Om̃i añ
ĩ dã ẽenusticia ne eũ inanẽ dimittas. Itaq ñ solũ de
eemosinis hoc intelligendũ ẽ qͥa etiã diuites ñ sẽꝑ
dai possent: s de pecunia quȩ nr̃quã deficit .i. de sa-
pentia: qͣnto magis retines. qnͣto plus eam ꝓ deo pe¬
tentib distribius. Ergo uolent mutuari ate sapien¬
tiam ut alios doceat. ne auertaris: qͥa qͦd alios docebit
enĩ humani udicii uitanta ẽẽ arbitria cũ dampni

Expanded text:
um dilectione superat. Non enim odit pater filium castigaum dilectione superat. Non enim odit pater filium castigabenevole damus, vel cum reddituro commodamus. Omni autem da est ei justitia, ne eum inanem dimittas. taque non solum de eleemosynis hoc intelligendum est, quia etiam divites non semper dare possent; sed de pecunia quae nunquam deficit, id est, de sapientia, quam tanto magis retines, quanto plus eam pro Deo petentibus distribuis. Ergo volenti mutuari a te sapientiam ut alios doceat, ne avertaris, quia quod alios docebit enim humani judicii vitanda esse arbitria cum damni
Abbreviated transcription (Latin):
oe teuis acti piendũ hoc etiã sit. Et si ab isto dño
⁊cdmodatus ad am̃ colendum regant᷑ q̃ a eu
¶łata enti auferre: nescio itrũ quisqũa aude¬
Et dicere eos debere contẽpii ut uestimentũ. In
tro ẽ pͥ allĩ: lucas uͦ ponit uestimentũ: Mxxxix.
rit quitũq te angarrauerit mille passus: uade
c̃ illo ꝙr alia duo. sionsolũ tua ut deuites alt¬
eonem. s &e teipsũ prebe angariant ñ tam pedi¬
ly qila animo cõpassionis affectu paratus multo
plus secure qũa preceꝑit. ꝑ nulle passus qm̃ iter
cabati st̃ in quo seruilia oꝑa ꝓhibent᷑. licitũ opiᷤ
utesligimnꝰ qͦd & millenariꝰ designat. qͥ ꝑfectionem
significat. Iccirco dicit mille & duo milia: ut ñsolũ
ospore s etiam spũ &e anima ꝑfecte dõ seruiamus:
mansuete tolerando. quȩ proximꝰ ex infirmitate in¬
tilerit. Hie ea iundicta ñ ꝓhibet᷑ quȩ ad correctio¬
ne ñ ualet s huuic uindictȩ non ẽ idoneus. nͥ qͥ odi¬

Expanded text:
e servis accipiendum sit. Et si ab isto Domino accommodatius ad Deum colendum regantur, quam a cupienti auferre: nescio utrum quisquam audeat dicere eos debere contemni ut vestimentum. In Graeco est pallium. Lucas vero ponit vestimentum. M. 39X Et quicunque te acum illo et alia duo. Non solum tua, ut devites altercationem, sed et te ipsum praebe angarianti, non tam pedibus, quam animo compassionis affectu paratus multo plus servire quam praeceperit. Per mille passus, quoniam iter Sabbati sunt, in quo servilia opera prohibentur, licitum opus intelligimus: quod et millenarius designat, qui perfectionem significat. Idcirco dicit mille et duo millia, ut non solum corpore, sed spiritu et anima perfecte Deo serviamus, mansuete tolerando quae proximus ex infirmitate intulerit. Hic ea vindicta non prohibetur, quae ad correctionem valet, sed huic vindictae non est idoneus, nisi qui odi
Abbreviated transcription (Latin):
In lege ẽ retͥbutio: in ȩuanglio gr̃a. Qͥa iude mo¬
dũ excedebant in uindicta: ideo concessũ ẽ eis
ut si omnino condonare nollent malefactorib
suis. salcẽ ȩqualitatẽ ibi atcenderent ꝙ ñ exessir
scilico ut ꝓ m̃bro ablato. simile menbrũ aciꝑpat
de inimico. In ȩuangłio autẽ ñ debemꝰ resistere
malo .i. ꝑ malũ: s in bono uincere malũ. Nec
istud ẽ contrariũ iudicib p̃cipientib suspendi
latrones. si solam iusticiã ibi attendant. & ñ odiũ
uł aliqͦo sͥ commodũ. Equũ ẽ enĩ ut recipiat qͥsq si

Expanded text:
In lege est retributio, in Evangelio gratia. Quia Judaei modum excedebant in vindicta, ideo concessum est eis, ut si omnino condonare nollent malefactoribus suis, saltem aequalitatem attenderent ibi et non excessum, scilicet ut pro membro ablato simile membrum acciperent de inimico. In Evangelio autem non debemus resistere malo, id est per malum, sed in bono vincere malum . Nec istud est contrarium judicibus praecipientibus suspendi latrones, si solam justitiam ibi attendant, et non odium vel aliquod sibi commodum. Aequum est enim ut recipiat quisque
Abbreviated transcription (Latin):
it: om̃ia quȩ ad salit̃e ꝓximors ualere possunt
tolerare p̃cipit. Et ꝑtinet ad miscd̃iam: sit tan¬
quã filiis egrotantib uł freneticis. si salus illorũ
iõ exigat. multa patiant᷑: donec infirmitas tͣnse¬
at. Qd tam mirũ. qũa ꝑcutienti maxillã p̃bereᷤ
Nonne om̃is indignantis impetus frangit᷑ : ira
sedat᷑÷ ꝙ ꝑ patientiam ille inuitat᷑ ad penitenti
am: Scdm uͦ mysticos intellectus iubem᷑ p̾bere
alterã dexterã: iustus enĩ sinistram ñ habet. Si
honons edli. Et ili qͥ uult ncũ iulicio contender.

Expanded text:
morum valere possunt tolerare praecipit. Et pertinet ad misericordiam, ut tanquam a filiis aegrotantibus et phreneticis, si salus illorum hoc exigat, multa patiantur, donec infirmitas transeat. Quid tam mirum quam percutienti maxillam praebere? Imo omnis indignantis impetus frangitur, ira sedatur; et per patientiam ille invitatur ad poenitentiam? Secundum mysticos intellectus, jubemur praebere alteram dexteram: justus enim sinistram non habet. Si honores saeculi. Et illi qui vult tecum judicio contendere,
Abbreviated transcription (Latin):
me licet: qͥa ppłs dĩ iam auctus ẽ. Tunc etiã precep¬
tum erat. ut unusqͥsq de tͥbu sua uxorẽ duceret.
in possessionẽ alterus: qͥa t̾ra ꝑ tͥb diuisa erat:
Nunc autẽ institittũ ab ȩccłia ẽ ut ñ de sua sed
alia ꝓsapia uxort̃ qͥs ducat. ut augeat᷑ caritas: qͥa
ꝑ uxorem qũa qͥs ducit. totã illiꝰ ꝓgeniem iagis
diligit. Conugiũ uͦ facit. manifestus consensus
legitimarũ ꝑsonarũ. Multa quippe sc̃ quȩ coniu-¬
gium impeditint: ut cognatio. publicũ uotum
Hec uͦ ꝓuenit infirmitate. siue defectu menbroꝵ:
seri frigiditate naturȩ. Coniugii bona st̃: fides.
spes ꝓlis. sacramentũ. Fĩoes thori ẽ uinculũ pu-¬
diciciȩ .i. pactio coniugalis: qua neutri licet ante
mortẽ alteriꝰ. alii cõmisceri. In spe ꝓlis ẽ: ut susce¬
ptus filus religiose educet᷑. Sacramentũ ẽ xp̃i et
eccliȩ : qͥa sic̃ uxor unitis uiri. & iur unius uxorisẽ:

Expanded text:
me licet, quia populus Dei jam auctus est. Tunc etiam praecepme licet, quia populus Dei jam auctus est. Tunc etiam praeceptum erat, ut unusquisque de tribu sua uxorem duceret, in possessionem alterius, quia terra per tribus divisa erat . Nunc autem institutum est ab Ecclesia, ut non de sua, sed de aliena prosapia uxorem quis ducat, ut augeatur charitas; quia per uxorem quam quis ducit, totam illius progeniem magis diligit. Conjugium vero facit manifestus consensus legitimarum personarum. Multa quippe sunt quae conjugium impediunt, ut cognatio, publicum votum,Haec vero provenit infirmitate, vel defectu membrorum, seu frigiditate naturae. Conjugii bona sunt, fides, spes prolis, sacramentum, fides thori est vinculum pudicitiae, id est, pactio conjugalis, qua neutri licet ante mortem alterius alii commisceri. In spe prolis est, ut susceptus filius religiose educetur. Sacramentum est Christi et Ecclesiae; quia, sicut uxor unius viri, et vir unius uxoris est,
Abbreviated transcription (Latin):
ioħs crisostomus suꝑ illũ locũ. Philippus namq fr̾
herodis. maritus herodiadis erat: & gener patris
eiꝰ arethȩ regis: ut iheronimꝰ ibidẽ asserte. Qd̃ etiã
int̾ infidełe & fidelem coniugiũ sit: docet apłs di¬
cens. Siqͥs frat̾ habet uxorẽ infidelem & hec consen¬
tit habitare cũ illo: ñ dimitat illam. Est aut̃ con¬
uigiũ uiri & feminȩ federatio legittima: ꝑ quam
licet ad usum carnis ꝑmisceri. scd̾m diuinas ⁊ hu¬
manas leges. Nota in coniugio. sc̃ẽ tͥnitatis uesti¬
gĩ. Est enĩ uir principiũ unde mulier: utrũq
principiũ: unde ꝓcedit tercium. Conitigiũ institu¬
tum ẽ in paradiso ante peccatũ. ad officiũ ꝓcrean-¬
doi: pꝰ peccatũ uͦ etiã remediũ ÷ ad euitandã fornica¬
tionẽ. Qd̾ autẽ legis tẽpore licebat tni multas ha¬
bere uxores. ut ppłs dĩ augeret᷑ contigit: s nẽ mini¬

Expanded text:
Joannes Chrysostomus super illum locum. Philippus namque frater Joannes Chrysostomus super illum locum. Philippus namque frater Herodis, maritus Herodiadis erat, et gener patris ejus Aretae regis, ut Hieronymus ibidem asserit. Quod etiam inter fidelem et infidelem conjugium sit, docet Apostolus, dicens: Si quis frater uxorem habet infidelem, et haec consentit habitare cum illo, non dimittat illam . Est autem conjugium viri et feminae foederatio legitima, per quam licet eis ad usum carnis permisceri, secundum divinas et humanas leges. Nota in conjugio sanctae Trinitatis vestigium. Est enim vir principium, unde mulier, utrumque principium, unde procedit et tertium. Conjugium institutum est in paradiso ante peccatum ad officium procreandi, post peccatum vero, etiam remedium est ad evitandam fornicationem. Quod autem legis tempore licebat uni multas habere uxores, ut populus Dei augeretur contigit; sed nunc mini
Abbreviated transcription (Latin):
manere innupt̃a. Quicqͥd uiris iubet᷑: hoc conseqͣn¬
ter redundat. ad feminas. Neq enĩ adultera uxor¬
dimittenda ẽ: ꝙ uir mechus tenendus. Aliȩ st̃ legeᷤ¬
cesarũ: aliȩ xp̃i. Epuo illos in uiris pudiciciȩ frena
laxantꝰ: apid nos qͦd ñ licet feminis. equȩ ñ licet
uiris: & eadẽ seruitꝰ᷑. pari conditione censet᷑. Et
cũ scͥptũ sit ꝑdidist om̃s qͥ fornicant᷑ abs te. ñ est
fornicatio tantũ stupri: s generalit̾ quȩ a lege dĩ
ẏdolis. uł aliis scelerib cõmunicare: causa huius¬
modi fornicationis utiq dimittenda ẽ: iuxta illud
Si oculus tuus scandaliat te: erue eum & ꝓiceabs
te. Si uͦ uxor ñ conat᷑ uirũ cͥminib applicare: ñ est
abicienda istiꝰmodi fornicationis causa. Conugiuĩ
enĩ bonũ naturale ẽ: qͦd diffundit᷑ int̾ õs: etiã int̾
infideles. Inde ẽ illud ioħis ad herod̾e. Non licet tͥ
habere uxorem fr̃ĩs tui. Adulteriũ enĩ erat: ut ait

Expanded text:
manere innuptam. Quidquid viris jubetur, hoc consequenter redundat ad feminas. Neque enim adultera uxorest, et vir moechus tenendus. Aliae sunt legeaesarum, aliae Christi. Apud illos in viris pudicitiae frena laxantur, apud nos quod non licet feminis, aeque non licet viris: et eadem servitus pari conditione censetur. Et cum scriptum sit: Perdidisti omnem qui fornicatur abs te ; non est fornicatio tantum stupri, sed generaliter quae a lege Dei ogat uxor, vel aliis sceleribus communicare, causa hujusmodi fornicationis utique dimittenda est, juxta illud: Si oculus tuus scandalizat te, erue eum et projice abs te. Si vero uxor non conatur virum criminibus applicare, non est abjicienda istiusmodi fornicationis causa. Conjugium enim bonum naturale est, quod diffunditur inter omnes, etiam inter infideles. Inde est illud Joannis ad Herodem: Non licet tibi habere uxorem fratris tui . Adulterium enim erat, ut ait
Abbreviated transcription (Latin):
nob truncate debemꝰ. si nos a dõ arcere uolunt:
Nedũ eos lucrari uolumꝰ. ipsi cũ eis ꝑ eamus:
diiẽ ꝓice abs te: ne intres in gehenña. Ut con¬
slarsꝰ tuus intelligit᷑ ocłs tiuus dexter: qui in
Aiinis te docet. Illũ etiã respue: si m aliꝗͣ he¬
tsum te conat᷑ inducere. Dextra manꝰ ẽ: ad utor
ꝙ minister in diiunis oꝑib. Totũ corpus tuum
antellige te & amicos tͥ famulantes: sic̃ menbra¬

Expanded text:
ncare debemus, si nos a Deo arcere volunt, ne dum eos lucrari volumus, ipsi cum eis pereamus. dinem, projice abs te, ne intres in gehennam. Vel consiliarius tuus intelligitur oculus tuus dexter, qui in divinis te docet. Illum etiam respue, si in aliquam haeresim te conatur inducere. Dextra manus est, adjutor et minister in divinis operibus. Totum corpus tuum, intellige te et amicos tibi famulantes
Abbreviated transcription (Latin):
uia ẽ sermo di. contrarius nr̃e carnalitati in hac
uita: a quo ille liberat᷑. qͥ p̃ceptis eiꝰ subdit᷑. Iudex
est. xp̃c: qͥ repugnantẽ sermonib eiꝰ. tradet ex¬
actori .i. diabolo. Diabolus uͦ mittet eũ in car-¬
certm .i. in infernũi: qͥ in hoc ẽ minister eiꝰ ut¬
animas cruciet in inferno usq ad diem iudi¬
cii: & deunde inferni ignis cruciabit parit̾ de¬
mones. atq animas in corporib. Ad luterã ita
bene potest intelligi hoc capitulũ. Dum es in
uia. hoc ẽ dum uadis ad iudiciũ cũ in iuria con¬
senti aouersario tuo. qͥ iustã causam habet con-¬
tra te: ne uroe mittaris in carcerem: ꝙ reddas
ibi eruciatus quiegͥo abstalisti. usq ao nouissi

Expanded text:
via, est sermo Domini, contrarius nostrae carnalitati in hac vita. A quo ille liberatur, qui praeceptis ejus subditur. Judex est Christus, qui repugnantem sermonibus ejus tradet exactori, id est diabolo. Diabolus vero mittet eum in carcerem, id est in infernum, qui in hoc est minister ejuanimas in inferno usque ad diem judicii, et deinde inferni ignis cruciabit pariter daemones atque animas in corporibus. Ad litteram, ita bene potest intelligi hoc capitulum: Dum es in via, hoc est, dum vadis ad judicium cum injuria, consenti adversario tuo qui justam causam habet contra te, ne inde mittaris in carcerem, et reddas ibi cruciatus quidquid abstulisti, usque ad novissi
Abbreviated transcription (Latin):
int̾pretẽ ipsã ponẽ uocem hebraicã. Nom̃ gehen¬
nȩ in ueterib libris ñ inuentt᷑᷑ s a saluatore pri¬
mũ ponit᷑: ut inferni cruciatus designet. Tractũ
ẽ itaq a nomine loci. ex cede hominũ ibi inter¬
fectoꝵ horribilis ac fecidissimi qͥ dicct᷑ gebennoii
.i. uallis filioꝵ ennoii: & significat futura sup-¬
plicia. In hac ualle lucus erat consecratus ydolo
baal: cui dementia isrł immolabatͤ. & filios
suos demoniis incendebat. Est autẽ locus ip¬
se iuxta iherłm ad radicẽ montis moria: ubi
syloa fluit. Hoc regũ uolum̃ & paralipomenoi
& theremias seribunt plenissime & commina¬
t᷑ ds se locũ ipsum impleturũ cadauerib. ut ne-¬

Expanded text:
interpretem, ipsam ponere vocem Hebraicam. Nomen geheninterpretem, ipsam ponere vocem Hebraicam. Nomen gehennae in veteribus libris non invenitur, sed a Salvatore primum ponitur, ut inferni crest itaque a nomine loci ex caede hominum ibi interfectorum horribilis ac fetidissimi, qui dicitur gehenna, id est vallis filiorum Ennom, et significat futura supplicia. In hac valle lucus erat consecratus idolo Baal, cui dementia Israel immolabat, et filios suos daemoniis incendebat. Est autem locus ipse juxta Hierusalem ad radicem montis Moria, ubi Siloa fluit. Hoc Regum volumen et Paralipomenon et Jeremias scribunt plenissime, et comminatur Deus se locum ipsum impleturum cadaveribus
Abbreviated transcription (Latin):
regno celoꝵ: s tam̃ ascendit aliqũe gradũ. ꝑfi¬
ciet᷑ autẽ: si sine causa ñ irascat᷑. Leuius ẽ irasci
sine causa fr̃i. qũa dicere racha: & leuiꝰ dice racha
qũa fatue Primo enĩ ẽua sola: pꝰea duo. ira et
uox indignationis: postea tͥa: ira ꝙ uox. ꝙ certa
expressio. Iudiciũ ẽ uȩ: in quo adhuc dat᷑ locus¬
defensioni. In concilio. ñ iam cũ ipso reo agitur:
s uidices int̾ se conferunt de supplicio. In geben¬
na: certa ẽ dampnatio. E xpͥmunt᷑ itaq ꝓ modo
peccati: diu̾sȩ mansiones in ȩt̾na dampnatione:
Nota quauis irasci fr̃i minus sit qũa conuitia¬
ri: sepissime tam̃ ad eo accendit᷑ ira. ut & nomen
& reatũ homicidii suscipiat. Uñ ioħs ait. Qui
odit frẽm suũ: homicida ẽ. Raeba ut quid̃a a¬
iuitt interiectio ẽ. indignantis animi motũ sig¬
nificans: s qͦd int̾iectiones in aliam linguam ñ
facile transferunt᷑. coegit tam grecũ qua latinũ

Expanded text:
regno coelorum, sed tamen ascendit aliquem gradum. Perficietur autem, si sine causa non irascatur. Levius est irasci sine causa fratri, quam dicere raca; et levius est dicere raca, quam fatue. Primo enim est ira sola; postea duo, ira et vox indignatioexpressio. Judicium est irae, in quo adhuc datdefensioni. In concilio non jam cum ipso reo agitur, sed judices inter se conferunt de supplicio. In gehenna, certa est damnatio. Exprimuntur itaque pro modo peccati diversae mansiones in aeterna damnatione. Nota, quamvis irasci fratri minus sit quam conviciari, saepissime tamen adeo accenditur ira, ut et nomen et reatum homicidii suscipiat, unde Joannes ait: Qui odit fratrem suum, homicida est . Raca, ut quidam aiunt, interjectio est, indignantis animi motum significans, sed quod interjectiones in aliam linguam non facile transferuntur, coegit tam Graecum quam Latinum
Abbreviated transcription (Latin):
sarius uidiei. & uidex tradat te ministro: & in
habent greci cynokocon: qͦt interytat᷑ beniuo¬
lus ac benignus. Dum currimꝰ in uia huiꝰ scłi
tradaris in manꝰ xp̃i: eui pater omne iudiciũ
dedit. Angłicũ agmen dicit ministrũ: uentu
rũ cum eo ad udiciũ. Carcerẽ dicit tenebras
exteriores. Quadrans genꝰ nummi ẽ: qͥ habet
duo minuta. Uñ cũ unus ȩuangłista iuiduã
dicat misisse quadrantẽ in corbanan. & alius
duo minuta: ñ ẽ contrariũ. Sensus ẽ. Donee
etiã minima peccata ꝑsoluas: ñ egredieris de
carcere. In nouissimo quadrante intelligitur
nichil remanere impunitũ: sic̃ solemꝰ dice usq
ad fecem. cũ uolumus expͥmere aliquid ita ex¬
actum ut nichil relinquat᷑. Uel ꝑ quadrantẽ
possunt intelligi terrena peccata: terra enun
quartũ elementũ ẽ a celo. Donec qͦd hic ponit᷑:
tale ẽ. quale illud. Sede a uextris meis: donec
ponã inimicos tuos seabellũ pedũ tuorũ Nor

Expanded text:
te ministro, et inhabent Graeci εὐνοῶν, quod interpretatur benevolus aut benignus. Dum currimus in via hujus saeculi, tradaris in manus Christi, cui Pater omne judicium dedit . Angelicum agmen dicit ministrum, venturum cum eo ad judicium. Carcerem dicit tenebras res. HILARIUS. Quadrans genus nummi est, qui habet duo minuta. Unde cum unus evangelista viduam dicat misisse quadrantem in corbonam , et alius duo minuta , non est contrarium. Sensus est: Donec etiam minima peccata persolvas, non egredieris de carcere. AUGUST. In novissimo quadrante intelligitur nihil remanere impunitum, sicut solemus dicere, usque ad faecem, cum volumus exprimere aliquid ita exactum, ut nihil relinquatur. Vel per quadrantem possunt intelligi terrena peccata: terra enim quartum elementum est a coelo. Donec quod hic ponitur, tale est, quale illud: Sede a dextris meis, donec ponam inimicos tuos scabellum pedum tuorum . Non
Abbreviated transcription (Latin):
seminatas: ut nullũ in ipsis germen ouretur.
Itaq sal interdũ obẽ: & nisi condiat. ad nichi¬
lũ ualet. Sic sal sapientiȩ sine pace ñ utirtutis ẽ
donũ: s dampnationis augnentũ. In excusa¬
bilit̾ enĩ merebit᷑ suppliciũ: qͥ si uoluisset po

Expanded text:
seminatas, ut nullum ipsis germen oriretur. seminatas, ut nullum ipsis germen oriretur. Itaque sal interdum obest, et nisi condiat, ad nihilum valet. Sic sal sapientiae sine pace non virtutis est donum, sed damnationis augmentum. Inexcusabiliter enim merebitur supplicium, qui s
Abbreviated transcription (Latin):
Qͥa homo conu̾sioni subiacet. & solus beatꝰ ẽ.
qͥ usq in finem ꝑseuerauerit : ideo apli monen¬
t᷑ in uirtute trabitȩ sͥ potestatis ꝑsistere. ne ac¬
cepti saporis sensu amesso. uiuificare corrupta
ñ possint: & de ȩcclia ꝓiect conculcent᷑ ab ho-¬
minib .i. uiles habeant᷑ ab hominib sic̃ aliqͥd
conculcatũ. Si sal euanuert: idẽ si doctor con¬
dim̃to ueritatis refectus. ad apostasiam rediertt.
quo alio corriget᷑. Hinc ẽ illud cutuscłã sapien¬
tis. Quis medebit᷑ incantatori a serpente ꝑcutsso:
dos cibos ualere desierit. nullo iam usrii aptum
erit. neq t̾rȩ ut lucas ait. quã germinare ꝓ hi¬
bet. neq sterquilinio. qͦd agriculturã fecuindare
ñ sinit ÷ sic qͥ recedit ab agnitione ueritatis nec
fructum boni oꝑis ferre. neq alios excolere ua-¬
let: s ab ȩccłia eicit᷑ : & in hec uerba irridet᷑:
Hic homo cepit edificare: & ñ potuit consum¬
mare. Legimus urbes quasdã ira uictoꝵ sale ler̃¬

Expanded text:
a homo conversioni subjacet, et solus beatus est, qui usque in finem perseveraverit, ideo apostoli monentur in virtute traditae sibi potestatis persistere, ne accepti saporis sensu amisso, vivificare corrupta non possint, et de Ecclesia projecti, conculcentur ab hominibus, id est viles habeantur ab hominibus, sicut aliquid conculcatum. Si sal evanuerit, id est si doctor condimento veritatis refectus, ad apostasiam redierit, quo alio corrigetur? Hinc est illud cujusdam sapientis: Quis me debitur incantatori serpente concusso . dos cibos valere desierit, nullo jam usui aptum erit, neque terrae, ut Lucas ait, quam germinare prohibet, neque sterquilinio, quod agriculturam fecundare non sinit ; sic qui recedit ab agnitione veritatis, nec fructum boni operis ferre, nec alios excolere valet; sed ab Ecclesia ejicitur, et in haec verba irridetur: Hic homo coepit aedificare, et non potuit consummare . BEDA. Legimus urbes quasdam ira victorum sale
Abbreviated transcription (Latin):
qͦd feci patrib eoꝵ. cũ educerẽ eos de terra e¬
gypti. Et dabo leges meas in m̃te eoꝵ: & in¬
corde ipsoꝵ suꝑ scͥbam eas: ꝙ ero eis in dm̃ d
& ipsi erunt mͥ in ppłm. mxxxiiii. lexeiii¬
men quippe dico uob̃: donec transeat celi
& terra. iota unũ aut unus apex ñ p̾teri¬
cũ ẽ nec latinũ s hebreũ & interp̾tat᷑ uerũ ͤ s id̾s
nec grecuꝰ nec latinus ausus ẽ int̾pretari ut ꝓ am̃
dico uob̃. diceret uerũ dico uob̃: ne uilesceret nu¬
datũ. Ioth uel iotha dicit᷑ minima litcera hebres
ma littera .i. Unus apex ẽ unus ductus litt̾e in
gͦ qͦd dicit. Donec om̃ia fiant. subaudis quȩ deme
scͥpta st̃. ñ suꝑfluet aliqͣ litterart̃ figura. nec pars
sigure in lege: anteꝗͣ transeat celũ & t̾ra. Ostenoit᷑
ituq qͦd etiã quȩ minima putant᷑ in lege sacrañitiᷤ
sire: qũa minima legis dicta. De figura huiꝰ nũoi

Expanded text:
scentias carnis praeponit. In loco abscondito lucerscentias carnis praeponit. In loco abscondito lucernam ponit, qui veteris legis umbram id est observantias luci evangelicae miscere laborat. Qui autem metu carnali occultat Verbum, ipsam carnem praeponit manifestationi veritatis, et ita eam quasi sub vase tegit, dum praedicare trepidat. Supra candecum est, nec Latinum, sed Hebraeum, et interpretatur verum; sed ideo nec Graecus, nec Latinus ausus est interpretari, ut pro, amen dico vobis: diceret, verum dico vobis, ne vilesceret nudatum. Ioth vel iotha, dicitur minima littera linguae era dicitur I. Unus apex, est unus ductus litterae i Tale est ergo quod dicit, donec omnia fiant, subaudis quae de me scripta sunt, non superfixet aliqua litterarum figura, nec pars figurae in lege antequam transeat coelum et terra. Ostenditur itaque quod etiam quae minima putantur in lege, sacramentissire, quam minima legis dicta. De figura hujus mundi
Abbreviated transcription (Latin):
Iꝓpt̾ infirmitatẽ audientiũ antea imꝑfecta uel
minꝰ intellecta fuerant aperuit. Ad hoc respon¬
det: qͦd ei posset dici. Numqͥd dices qͦd contͣ le¬
gem sit⁊ Non inqͥt. Non ueni soluere .i. desteu¬
ere. Nota. qͥa impleri legẽ a xp̃o fuit eam cessa
ras qͦ legis nichilomintis terminauit: qnͣdo
res figuratas succedere instituit. Inde ẽ illud
Usq ad ioħem lex ꝙ ꝓphȩ subaudis figurant
& ꝓmittunt: s extuno in antea figurata q
ꝓmissa sucedunt. Moralia etrã p̾cepta cessãt.
scdm imꝑfectionẽ quã pͥus habebant. cũ ad¬
dit᷑ qͦd ꝑfectum ẽ: ut ibi. Ego autẽ dico uo
bis: diligite inimicos itr̃õs. Uidens itaq mo¬
ẏses xp̃m legis finẽ. ꝙ consũmationẽ futu¬
rũ. ac melioris testam̃ti fore ministrũ: p̃cepit
nichil excipiens audiri eũ ꝑ omnia cũ diceret:
eodem iheremias. Ecce dies uenient dicit dñs:
& consũmabo suꝑ domũ isrł ꝙ suꝑ domũ¬
iuda testamentũ nouũ: ñ scd̾m testamentum

Expanded text:
propter infirmitatem audientium antea imperfecta vel minus intellecta fuerant, aperuit. Ad hoc respondet quod ei posset dici: Nunquid dices quod contra legem sit? Non, inquit, non veni solvere, id est destruere. Nota quia impleri legem a Christo, fuit eam cessarras quoque legis nihilominus terminavit, quando res figuratas succedere, instituit. Inde est illud: Usque ad Joannem lex et prophetae : subaudis, figurant et promittunt, sed ex tunc in antea figurata et promissa succedunt. Moralia etiam praecepta cessant secundum imperfectionem quam prius habebant, cum adnere modio, est intra unius Judaeae gentis terminos bis, diligite inimicos vestros . Videns itaque Moyses Christum legis finem et consummationem futurum, ac melioris testamenti fore ministrum, praecepit, nihil excipiens, audiri eum per omnia cum diceret: eodem Jeremias: Ecce dies venient, dicit Dominus, et consummabo super domum Israel et super domuJuda testamentum n
Abbreviated transcription (Latin):
Racha enĩ dicit᷑ cenos .i. inanis aut uacuus: qm
nos uulgata iniuria absq cerebro dicere possu¬
contumeliã scĩ sp̃c luiturus. frat̾ nr̃ ẽ: qui in
xp̃m tredit. Qi uͦ credenti in dm dicit fatue:
conuitio infatuati sensus lacesserit: ꝓ hurꝰmodi
maledicto ȩt̾ni ignis pabulũ erte: nisi inde satis¬
ugͦ ficerit. Iusticia phariseoꝵs ẽ. ut ñ occidat᷑: iusti

Expanded text:
Raca enim dicitur cenos, id est inanis aut vacuus, quem nos vulgata injuria absque cerebro dicere possucontumeliam sancti Spiritus luiturus. Raca inm credit. Qui vero credenti in Deum dicit, Fatue,convicio infatuati sensus lacesserit, pro hujusmodi maledicto aeterni ignis pabulum erit, nisi inde satisfecerit. Justitia Pharisaeorum est, ut non occidatur; justi
Abbreviated transcription (Latin):
eioerit: reus erit iudicio. Ego autẽ dico uob̃:
qͥa om̃is q̃ irascit᷑ frĩ suo reus erit uidicio. Pulcro
ingressu opus legis cepit excedere: ñ dissoluere:
aꝑit nãq motũ animi ad nocendũ fr̃i in homi¬
ciio cõputari: cũ pͥus ñ attenderent homicidiũ
ẽ nͥ ꝑemptionẽ corporis bumani. Sensus ẽ:
Iudicio legis moysi reus ẽ qͥ occitit actu: s ego
dico uob̃ qͥa udicio celestis legis quã doceo reus
ẽ oñis qͥ irascit᷑ fr̃ĩ suo. In quib d̃a codicib addit᷑
sine causa: s radendũ ẽ: qͥa ira penitꝰ tollit᷑: &¬
mimicos nr̃os amare uibemꝰ. Qd̃ si contingat i¬
iasciͭ ñ fr̃i. s peccato irascendũ ẽ: ut psalmista¬
ait. Irascimini: iudelic& peccato. Unde & sequit᷑:

Expanded text:
rit, reus erit judicio. Ego autem dico vobis, quia omnis qui irascitur fratri suo reus erit judicio. » Pulchro ingressu opus legis coepit excedere, non dissolvere. Aperit namque motum animi ad nocendum fratri in homicidio computari, cum prius non attenderent homicidium esse, nisi peremptionem corporis humani. Sensus est: judicio legis Moysi reus est qui occidit actu; sed ego dico vobis, quia judicio coelestis legis, quam doceo, reus est omnis qui irascitur fratri suo. In quibusdam codicibus additur sine causa; sed radendum est, quia ira penitus tollitimicos nostros amare jubemur. Quod si contingat irasci, non fratri, sed peccato irascendum est ut ait Psalmista: « Irascimini , » videlicet peccato. Unde sequitur:
Abbreviated transcription (Latin):
rit unũ de mandatis etiã minimis istis .i. legis. sb
docuerit sic. toẽ scdm id qͦd soluit. ñ scđ̾m to qͦo ego
doceo ꝙ ipse legit. minimꝰ uocabtt᷑ in regno celoꝵ
uͥ nisi magni eẽ ñ possunt: ioẽ ciues celestes des¬
pectissimũ reputabunt eũ: licet hic elatus sie:
traditiones statuebant. Qͥ autẽ fecerit & docue¬
rit sic̃ ego docturus sũ. hic magnus erit in celis:
licet hic abiectus sit. Magni qͦ erunt. & si ñ ad¬
eo magni qͥ faciunt & ñ docent: factores eñĩ le¬
gis iustificabunt᷑ apito dm̃. Q uͦ minima mal¬
data soluunt suie bene doceant. seu nec bene nec
male parui tudicabunt᷑: utpote dampnatiõe
digni. s ñ prorsus minuni. Deniq nil ꝓdest
docere iusticiã: qũa minima culpa destrut:

Expanded text:
tiam minimis istis, id est legis, et docuerit sic, id est secundum id quod solvit, non secundum id quod ego doceo et ipse legit: minimus vocabitur in regno coelorum, ubi nisi magni esse non possunt, id est cives coelestes despectissimum reputabunt eum, licet hic elatus sit. traditiones statuebant. Qui autem fecerit et docuerit, sicut ego dicturus sum, hic magnus erit in coelis, licet hic sit abjectus. Magni quoque erunt, etsi non adeo magni, qui faciunt et non docent, factores enim legis justificabuntur apud Deum . Qui vero minima mandata solvunt, sive bene doceant, sive nec bene nec male, parvi judicabuntur, utpote damnatione digni, sed non prorsus minimi. Denique nil prodest docere justitiam, quam minima culpa destruit.
Abbreviated transcription (Latin):
Ios estis sal t̾ie. Apłi condientes genꝰ huma xx¬
nũ. merito sal t̾rȩ fc̃ mncupati: ꝑ uurtutẽ
doctrinȩ mͦ salliendi reseruantes corpora et̾ni¬
tati. Sal enĩ eybos condit: earnes siccat: et
p̃dicatio a uermib & pittredine uicioꝵ. illesã
seruat suo ciratori humana naturã. Qa si sal

Expanded text:
os estis sal terrae. Apostoli condientes genus humanum, merito sal terrae sunt nuncupati per virtutem doctrinae modo saliendi, reservantes corpora aeternitati. Sal enim cibos condit, carnes siccat: et praedicatio a vermibus et putredine vitiorum illaesam servat suo Creatori humanam naturam. Quod si sal
Abbreviated transcription (Latin):
serũtam̃ ue uob̃ diuitib: qͥa habetis conso
gno se alienat. qͥ consolationẽ querit in tem¬
poralib. Non enĩ diuitiȩ. s amor diuiciaꝵ
in culpa ẽ: ut ȩccłiastes ait. Qͥ amat diuicd¬
frnctus ñ capiet ex eis. Hoc ẽ qͥ nescit erogare
pauꝑi: carebit in posterũ. Et alibi legimus:
Beatus diues qͥ inuentus ẽ sine maeula: qͥ pꝰ
aurũ ñ abiit: nec sꝑauit in pecunia. & thesau¬
ris. Ne uob̾ qͥ saturati estis: qͥa esurietis. Satu¬
ratus erat duies purpuratꝰ epulans cotidie splen¬
dide: s dirũ ue sustinebat. qñdo de larari di-¬
gito que despexerat. guttã aquȩ querebat. Uti¬
q si beati ft̃ semꝑ esurientes iusticiã: infelices
st̃. nullã tieri boni patientes famẽ. Ue uob̃ qͥ
rioetis nunc: qͥa lugebitis ꝙ flebitis. Hinc salo¬
mon ait. Risus dolore miscebit᷑: & extrxma
gaudii luctus occupat. Et iterũ. Cor sapien¬
tiũ uͥ tristicia ẽ: & cor stultoꝵ uͥleticia ẽ: Lli.

Expanded text:
erumtamen vae vobis divitibus, quia habetis consolgno se alienat, qui consolationem quaerit in temporalibus. Non enim divitiae, sed amor divitiarum in culpa est, ut Ecclesiastes ait: Qui amat divifructus non capiet ex eis , hoc est, qui nescit erogare pauperi, carebit in posterum. Et alibi legimus: Beatus dives qui inventus est sine macula, qui post aurum non abiit, nec speravit in pecunia et thesauris . Vae vobis qui saturati estis, quia esurietis. Saturatus erat dives purpuratus, epulans quotidie splendide ; sed dirum vae sustinebat, quando de Lazari digito quem despexerat, guttam aquae quaerebat. Utique si beati sunt semper esurientes justitiam, infelices sunt nullam veri boni patientes famem. Vae vobis qui ridetis nunc, quia lugebitis et flebitis. Hinc Salomon ait: Risus dolore miscebitur, et extrema gaudii luctus occupat . Et iterum: Cor sapientium ubi tristitia est, et cor stultorum ubi laetitia est .
Abbreviated transcription (Latin):
delectio. Sicut tͥb gradib ad peccatũ ꝑuenit᷑
ita peccati tres sunt differentiȩ. in corde. in fa¬
cto. in consuetudine: tanꝗͣ tres mortes. Una
piscentia carnalis debet intelligi: qnͣdo ani¬
ma relicta suꝑiori lege turpi uoluptate in¬
feriorũ ꝓstituta corrumpit᷑. Q enĩ eo affectu uris¬
concupiscit innuptã. qͦd etiã si nupta eẽt ni aĩ a¬
chilominus ea utereret᷑ si posset: iam adult̾
ẽ: qͦd greco uerbo mechus dicit᷑. Qd si oculis Ĩꝙ¬
tiuis dexter scandalirat te: erue eñ ꝙ ꝓice

Expanded text:
delectatio. Sicut tribus gradibus ad peccatum pervenitur, delectatio. Sicut tribus gradibus ad peccatum pervenitur, ita peccati tres sunt differentiae, in corde, in facto, in consuetudine, tanquam tres mortes. Una lis concupiscentia debet intelligi, quando anima relicta superiori lege, turpi voluptate inferiorum prostituta corrumpitur. Qui enim eo affectu concupiscit innuptam, quod etiam si nupta esset, nihilominus ea uteretur, si posset, jam adulter est, quod Graeco verbo moechus dicitur. Quod si oculus tuus dexter scand
Abbreviated transcription (Latin):
nẽ & ꝓpassionẽ hoc interẽ: qͦd passio
reputat᷑ in uiciũ: ꝓpassio in initio culpȩ: ñ tñ
in cͥmine. Ergo titillatus in mulierẽ: ꝓpassione
ꝑculsus ẽ. Si uͦ de cogitatione in affectũ cordis
transierit ut ait dauid transierunt in affectũ
corois÷ de ꝓpassione transiuit in passionẽ. qͥa
ñ deest ei uoluntas peccandi s occasio: & ita
cupierit mulierẽ. s qͥ uiderit muliere ad con-¬
cupiscendũ÷ ioẽ. hoc fine ut eam concupiscat:
& si facultas det᷑ in ea satiet᷑. Suggestione de¬
lectatione consensu: implet᷑ peccatũ. Sugge¬
stio fit ꝑ memoriã: siue ꝑ sensus corporis. A
serpente fuit suggestio: in appetitu carnali.
tanqũa in ȩua delectatio: in ratione tanqu̾a
in uiro consensio. Delectatio ante consensionẽ
uł nulla ẽ: uel tam tenuis ut ꝓpe nulla sit si¬
ne consensu. Q si in factum ꝓcesserit saturat᷑.
s pꝰea qũa suggestio repetit᷑. maior accenditur

Expanded text:
nem et propassionem hoc interest, quod passio reputatur in vitium, propassio in initio culpae, non tamen in crimine. Ergo titillatus in mulierem, propassione percussus est. Si vero de cogitatione in affectum cordis transierit, ut ait David, transierunt in affectum cordis , de propassione transivit in passionem, quia non deest ei voluntas peccandi, sed occupierit mulierem, sed, qui viderit mulierem ad concupiscendum eam, id est hoc fine ut eam concupiscat, et si facultas detur, in ea satietur. Suggestione, delectatione, consensu, impletur peccatum. Suggestio fit per memoriam, sive per sensus corporis. A serpente fuit suggestio, in appetitu carnali tanquam in Eva delectatio, in ratione tanquam in viro consensio. Delectatio ante consensionem vel nulla est, vel tam tenuis, ut prope nulla sit sine consensu. Qui si in factum processerit, saturatur; sed postea cum suggestio repetitur, major accenditur