comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ionmiranda : & exclamandũ addm̃ ut non secundum meritanos¬
tra sed secundum suam miseri cordiam a tantis malis liber& nos
Nam quidutique sperandum fuit gener humano cum haec &
in pro ph&cis & ineuangelio tante pͣracdicta sint  Nonitaq¬
debemus tam nobis ipsis esse contrarii ut creda mus quando legun¬
tur & queramur quando complentur: sed potius & illi qui mere¬
duli fuerant. cum haec in scĩs libris conscripta legerent uel audire
Nunc saltim credere debent cum compleri iam udent ut dehis tam
magnis praes suris tamquam intor culari dñi dĩnostri sicut a md¬
ga infidelium murmurantium & blas phemantium fluit. itaoli¬
um quoque fidelium confitentium &orantium. exprimi & liquari
noncerr& : Illis enim qui contra xp̃ianã fidem quae rellas impi¬
as iactare non quiescunt dicentes: Quod ante quam ista doctrina
permundum praedi car&ur tanta mala non patiebatur genus
humanum: facile est exeuangelio respondere : Dnis enim di¬

Expanded text:
on miranda, et exclamandum ad deum, ut non secundum merita nostra sed secundum suam misericordiam a tantis malis liberet nos. nam quid utique sperandum fuit generi humano, cum haec et in prophetis et in euangelio tanto ante praedicta sint? non itaqdebemus tam nobis ipsis esse contrarii, ut credamus, quando leguntur, et queramur, quando complentur, sed potius et illi, qui increduli fuerant, cum haec in sanctis libris conscripta legerent uel audirent, nunc saltem credere debent, cum compleri iam uident, ut de his tam magnis pressuris tamquam in torculari domini deinostri, sicut amurca infidelium murmurantium et blasphemantium fluit, ita oleum quoque fidelium confitentium et orantium exprimi et liquari non cesset. illis enim, qui contra Christianam fidem querelas impias iactare non quiescunt dicentes, quod ante, quam ista doctrina per mundum praedicaretur, tanta mala non patiebatur genus humanum, facile est ex euangelio respondere; dominus enim di
Abbreviated transcription (Latin):
quisq: urm. in nomine dni nr̃i ihuxpĩ & dimutentur uobis pec¬
cataur̃a: agunt &iã homines penitentiã si post baptismũ ita pec¬
cauerint ut ex cõmunicari. & postea reconciliari mereantur :
sicut agunt in omnib: ecclesuis illiquiꝓprie pęnitentes appellan¬
tur: d&alienim pȩnitentia. loquutus est apostolus paulos.

Expanded text:
quisque uestrum in nomine domini Iesu Christi; et dimittentur uobis pecquisque uestrum in nomine domini Iesu Christi; et dimittentur uobis peccata uestra. agunt etiam homines paenitentiam. si post baptismum ita peccauerint. ut excommunicari et postea reconciliari mereantur, sicut agunt in omnibus ecclesiis illi. qui proprie paenitentes appellantur. de tali enim paenitentia locutus est apostolus Paulus
Abbreviated transcription (Latin):
inepistalatua posusti qđ apłi dederunt pȩ̨nitentiam probap¬
tismonone uidenter ex pres sumest: sicnim ꝓbaptismo
ideodicit quia ꝑpęnitentiam remit tuntur peccata. ha¬
b& aliquid rationis quod dicit: sed talir pęnitentia post
baptismũ potest utilires se. siquis peccauerit: Iste autem.
quõ negat postbaptis mũdaripenitentiȩ locũdicit. sicut scrip¬
risti. pęnitentiã solamiite baptis mũ eam dederint: atque
his quib datasit postea ñ fuerint baptizati. quiacis. illa
ꝓbaptismo suit: quod nouatianos dicere nũquã audiui:
unde quȩre diligenter neforte alicuius alterius errorissit
hocdicit a regula catholicȩ fidei & doc trinaxp̃i. & a posto¬
lorũ prorsus alienur÷: agunt enĩ homines antebaptismũ
tur sicut scriptũ est In actib a postolorũ loquente p&ro
& dicente adiudȩos: agite pęnitentiam & baptizetur unus¬

Expanded text:
in epistula tua posuisti, quod apostoli dederint paenitentiam pro bapin epistula tua posuisti, quod apostoli dederint paenitentiam pro baptismo, non euidenter expressum est. si enim pro baptismo\' ideo dicit. quia per paenitentiam remittuntur peccata, habet aliquid rationis. quod dicit. sed talis paenitentia post baptismum potest utilis esse. si quis peccauerit. iste autem quoniam negat post baptismum dari paenitentiae locum, cum dicit, sicut scripsisti. paenitentiam solam ante baptismum hi, quibus data sit. postea non fuerint baptizati, quia eis illa pro baptismo fuit, quod Nouatianos dicere numquam audiui. unde quaere diligenter, ne forte alicuius alterius erroris sithoc dicit, a regula fidei catholicae et doctrina Christi et apostolorum prorsus alienus est. Agunt enim homines ante baptismum tur, sicut scriptum est in actibus apostolorum loquente Petro icente: Agite paenitentiam et baptizetur unus
Abbreviated transcription (Latin):
ih̃s plurer discipulos haber& & baptiz ar& plures
quam iohannes : quãquam iħs ipse non baptizar&¬
sed disupulieius: relinquid iudȩam tenm. & abut ite¬
rũ ingalileam. tuncergo quando abhierurolimis exiit
cum discipulis suis iniudȩ ã terram & illic morabatur cũeis
baptizabat non ꝑseipsũ sed ꝑdiscipulos suos: Quos intelle¬
gimus iam fuis sebaptizatos. siue baptismo iohannis sic̃ non nul¬
li arbitrantur : siue quod magis credibileest baptis moxp̃i neq:
enimministerium baptiz andidefuger& ut haber& baptira¬
tos seruor ꝑquorcȩteros baptizar& : qui nonde fuit me mo¬
rabilis illiur humilitatir ministerium quando eis lauit pedes:
& p&enti p&ro ut non solũ pedes sed &iã manus & caput ei
lauar&. Respondit qui se mello tus ÷. non indig& nisi
ut pedes lau&. sed est mundustotus ubi intellegitur qđ
iã p&rus suerat baptizatus. quomodo autẽ istedicat quo id

Expanded text:
Iesus plures discipulos haberet et baptizaret plures Iesus plures discipulos haberet et baptizaret plures quam Iohannes, quamquam Iesus ipse non baptizarsed discipuli eius, reliquit Iudaeam terram et abiit iterum in Galilaeam, tunc ergo, quando ab Hierosolymis exiit cum discipulis suis in Iudaeam terram et illic morabatur cum eis, baptizabat non per se ipsum sed per discipulos suos, quos intellegimus iam fuisse baptizatos sine baptismo Iohannis, sicut nonnulli arbitrantur, siue. quod magis credibile est, baptismo Christi. neque enim ministerium baptizandi defugeret, ut haberet baptizatos seruos, per quos ceteros baptizaret, qui non defugit memorabilis illius humilitatis ministerium, quando eis lauit pedes et petenti Petro. ut non tantum pedes uerum etiam manus et caput ei lauaret, respondit: Qui lotus est, non indiget, nisi ut pedes lauet, sed est mundus totus. ubi intellegitur, quod iam Petrus fuerat baptizatus. Quo modo autem iste dicat. quod
Abbreviated transcription (Latin):
quando baptizatẽ sint plebes ecclesiarum in hierusalẽ
& insamaria: Quando autẽ baptizatȩ sint aliȩ plebes
gentium. quibus apostoli ȩpistolas miserunt. non est
utique scriptum: & tamen &iam ipsas baptizatas utiq¬
minime dubitamus: ꝓpt̃ illã dñi sententiam: nisiquis
renatus fuerit ex aqua & sp̃uscõ non intrabut in regnum
caelorum: Utrumque autẽ de dño scriptumest. &¬
qui abaptizabat plusquã iohanner &quia ipse nonbap¬
tiz abat. sed discipulieius ut intellegeremus & ipsum
quidẽ baptizasse prȩsentia maiestatis. non tamen ipsũ
baptizas se manib suis: ipsus enĩ erat baptis mi sacra¬
mentum: ad discipulos autẽ baptizatiministerium
ꝑtinebat: Tuncergo quando dicit iohannes euange¬
lista mneuangelio suo. posthȩc exit it̃s & discipu¬
lieius iniudȩ am teram & illic morabatur cum eis &
baptizabat : tunc paulo post de illoloquens. ait:
ut ergo cognouit ihs quia audierunt pharisȩi quod

Expanded text:
quando baptizatae sint plebes ecclesiarum in Hierusalem quando baptizatae sint plebes ecclesiarum in Hierusalem et in Samaria, quando autem baptizatae sint aliae plebes gentium, quibus apostoli epistulas miserunt, non est utique scriptum et tamen minime dubitamus, propter illam Domini sententiam: Nisi quis renatus fuerit ex aqua et Spiritu sancto, non intrabit in regnum coelorum. Utrumque autem de Domino scriptum est, quia baptizabat plures quam Joannes, et quia ipse non baptizabat, sed discipuli ejus, ut intelligeremus et ipsum quidem baptizasse praesentia majestatis, non tamen ipsum baptizasse manibus suis: ipsius enim erat Baptismi sacramentum; ad discipulos autem baptizandi ministerium pertinebat. Tunc ergo quando dicit Joannes evangelista in Evangelio suo, Post haec exiit Jesus et discipuli eius in Iudaeam terram et illic morabatur cum eis et baptizabat, tunc paulo post de illo loquens ait: Ut ergo cognouit Iesus, quia audierunt Pharisaei, quod
Abbreviated transcription (Latin):
antequam dñs ih̃sxp̃r inecclesia sua sacramentum noui
testamenti ꝓcircum cisione carnis scm̃ baptismumdedit.
bemus quȩ rere quando quisque fuerit baptraatus:
sed quoscum que legimur in corporexp̃i quod est ecele¬
sia ꝑtinere ad regnum cęlorum. nonnisi baptizatos
intellegere debemus. nisi forte quos angustia passio¬
nis inuenit: & nolenter negarexpm̃. antequam
baptiz arentur occisi sunt quibur ipsa passio probaptismode¬
putataest: sed nũquid hoc possumur de aposto lir dicere.
quiusque ad eo largumtem pur habuerunt quobaptr aren¬
tur. ut alios &iam baptiz auerunt: sed non omniaquȩ fac¬
ta sunt: &iam scripta inueniuntur : uerũ tam̃ factaesse ex
c&eris documentis ꝓbatur: scriptũ est quandobaptiza¬
tursit. a postolus paulus & scriptum non est quando
baptisati sunt apostoli : uerũ tamen &iã ipsos bapti a¬
tos intellegere debemur: quẽ ad modum scriptum est:

Expanded text:
antequam dominus Christus in ecclesia sua sacramentum noui antequam dominus Christus in ecclesia sua sacramentum noui testamenti pro circumcisione carnis sanctum baptismum dedit bemus quaerere, quando quisque fuerit baptizatus, sed quoscumque legimus in corpore Christi, quod est ecclesia, pertinere ad regnum caelorum, non nisi baptizatos intellegere debemus, nisi forte quos angustia passionis inuenit et nolentes negare Christum, antequam baptizarentur, occisi sunt; quibus ipsa passio pro baptismo deputata est. sed numquid hoc possumus de apostolis dicere, qui usque adeo largum tempus habuerunt, quo baptizarentur,. ut alios etiam baptizauerint? sed non omnia, quae facta sunt, etiam scripta inueniuntur, uerum tamen facta esse ex, ceteris documentis probatur. scriptum est, quando baptizatus sit apostolus Paulus, et scriptum non est, quando baptizati sint alii apostoli: uerum tamen etiam ipsos baptizatos intellegere debemus, quem ad modum scriptum est,
Abbreviated transcription (Latin):
Quiacum petrus negauit dnm̃ nondum suerant a postoli.
baptizati: Nontamen aqua sed s̃p̃uscõ. hocenimeis dixit
poste a quã resur rexit & conueruer satus est cum eis: Iohan
adpente costen: aliqui autem codices habent uos autem
spũrcõ incipi&is baptizari sed siuedicatur baptizabimini.
siuẽ dicatur incipi&is baptizari adrem nihil inter est:
naminquibus cum que codicibus inueniuntur baptrzabi¬
tis aut incipi &is baptizaremendo si sunt : qui ex grecis
facillime conuincuntur: sienim dicimus aqua non fuisse
baptizatos i&uendum est negrauiter ineiserremus. nede¬
mus hominibus auetoritatem contẽpnendi baptismum.
quem usque ad eo non contem nendum. ipsa a postolica dis¬
ciplina cõmendat : ut corneliuscenturio & quicũ illo eran¬
&iam iam accepto spũscõ fuerint baptizati sicut anti qui
iusti sinon circũciderentur nonerat eis peccatum: poste
uero quã iussit dr̃ ut circum cider&ur abraham eius que
posteritas. lamsi non fier& graue pecca tũ fuit : sic &iũ

Expanded text:
quia, cum Petrus negauit dominum, nondum fuerant apostoli baptizati, non tamen aqua, sed spiritu sancto. hoc eis dixit, posteaquam resurrexit et conuersatus est cum eis: Iohannad pentecosten. alii autem codices habent: uos autem spiritu sancto incipietis baptizari. sed siue dicatur baptizabimini, siue dicatur incipietis baptizari, ad rem nihil interest; nam in quibuscumque codicibus inueniuntur baptizabitis aut incipietis baptizare, mendosi sunt: qui ex graecis facillime conuincuntur. si autem dicimus aqua non fuisse baptizatos, metuendum est, ne grauiter in eis erremus, ne demus hominibus auctoritatem contemnendi baptismum, quem usque adeo non contemnendum ipsa apostolica disciplina commendat, ut Cornelius centurio et hi qui cum illo erant etiam accepto spiritu sancto fuerint baptizati. Sicut antiqui iusti si non circumciderentur, non erat eis peccatum, postea uero quam iussit deus, ut circumcideretur Abraham eiusque posteritas, iam, si non fieret, graue peccatum fuit: sic etiam
Abbreviated transcription (Latin):
te pęniteat tribuisse pauperibur. sed eũ bonitui operis
pasticipẽ & moderatorẽ habere noluisse. promitte de
c&ero inadiuto rio dñi si &illum suae tur pitudinis peni¬
tuerit. & continentiam quamde seruit rep&iuerit: te illi
sicut dec& & in omnibus seruituram ne forte ut ait apołs
d& illis dr̃ pęnitentiã & resipiscant adiaboli laque is a¬
quo captiuus ten&ur. scđm ipsius uoluntatem filium
suscepistis magis in patris quã in tua es re potestate
quisnesciat : &ideo negari non potest ubicumque
illum esse cognouerit. & iure poposcerit: ac ꝑhoc ut

Expanded text:
te paeniteat tribuisse pauperibus sed eum boni tui operis te paeniteat tribuisse pauperibus sed eum boni tui operis participem et moderatorem habere noluissepromitte de cetero in adiutorio domini, si et illum suae turpitudinis paenituerit et continentiam, quam deseruit, repetiuerit, te illi, sicut decet. in omnibus seruituram. ne forte, ut ait apostolus, det illi deus paenitentiam et resipiscat de diaboli laqueis. aquo captiuus tenetur secundum ipsius: uoluntatem. filium s nuptiis suscepisti. magis in patris quam in tua esse potestate quis nesciat? et ideo ei negari non potest. ubicumque illum esse cognouerit et iure poposcerit; ac per hoc,
Abbreviated transcription (Latin):
quod tecum susceperat per durar&. nec ate osfensus infla¬
gitium conruis s& maritum habebas non solum fidelem &
uerum dm̃ tecum colentem sed &iam continentem: qui pro¬
cul dubio propoñ uestri nonin memor. & site ad coniugalia
coger& indumenta ad superba tamenor namenta non co¬
ger&: hȩc tibi scripsi quõ me consulendum putasti non
ut tuum rectum institutum sermone meo frangerem:
sed quodte inordinate & incaute agente uiritui factum
dolerem: decuius reparatione debes uehe mentissi me
cogitare. siuere ad xp̃m uis ꝑuẽnire: indue itaq humili¬
tatẽ mentis: & ut dr̃ te conseru& ꝑseuerantẽ. noli maritũ
contẽpnere ꝑeuntẽ. funde ꝓillo pias & ad siduas oratio¬
nes sacrifica lacrimas. tamquam uulne ranti sanguinem
cordis & scribe ad eum satis factionem. petens ueniam
quia in eum peccasti: quod praetercius consilium & uolun¬
tatẽ. dereb tuis fecisti quod faciendum putasti non ut

Expanded text:
quod tecum susceperat, perduraret nec a te offensus in flaquod tecum susceperat, perduraret nec a te offensus in flagitium corruisset. maritum habebas non solum fidelem et uerum deum tecum colentem sed etiam continentem, qui procul dubio propositi uestri non inmemor, etsi te ad coniugalia cogeret indumenta, ad superba tamen ornamenta non cogeret. Haec tibi, scripsi, quoniam me consulendum putasti, non ut tuum rectum institutum sermone meo frangerem, sed quod te inordinate et incaute agente uiri tui factum dolerem. de cuius reparatione debes uehementissime cogitare, si uere ad Christum uis pertinere. indue itaque humilitatem mentis et, ut te deus conseruet perseuerantem, noli maritum contemnere pereuntem. funde pro illo pias et assiduas orationes, sacrifica lacrimas tamquam uulnerati sanguinem cordis et scribe ad eum satisfactionem petens ueniam, quia in eum peccasti, quod praeter eius consilium et uoluntatem de rebus tuis fecisti, quod faciendum putasti, non ut
Abbreviated transcription (Latin):
nino nonsiner& quid tuo ꝓposito deperir& : absit ut hinc
displiceresdõ. quod coniugetuo nondum defuncto: Nonin¬
duereris sicut anna sed sicut susanna nequeenim & ille
quitecum iam ceperat custodire tam magnum continen¬
tiȩ bonum. &iam sicut iugale non uiduale uoluiss&& ut
acciperes indumentum: ad inderentem quoquole compu¬
liss& ornatum quo & saliqua dura conditione cogere¬
rir: posser habere in superbicultu corhumile: nempe
apud paties hester illa regina dm̃timens dñmcolens.
dõ subdita. marito regi alienigenȩ non eundem secum
colenti dm̃: tamen subiecta seruiebat: quaecum extremo
periculo non suo tantum sed &iam gentis suȩ. quitunc
erat populurdĩ dñõ prosterner&ur orandomipfaorati¬
one dixit. ita sibies se ornatum regium: sicut pannem meris¬
trualem : & ita orantem confestim exaudiuit: quicor dis
inspector eam uerum diceresciuit: &utique maritum
habebat. multarum mulierum uirum &deorum alie no¬
rum falsoqumque cultorem: tu autem si & ille imꝓposito

Expanded text:
nino non sineret, quid tuo proposito deperiret? Absit ut hinc displiceres Deo, quod conjuge tuo nondum defuncto, non induereris qui tecum iam coeperat custodire tam magnum continentiae bonum, etiamsi coniugale non uiduale uoluisset ut acciperes indumentum, ad indecentem quoque te compulisset ornatum, quo etsi aliqua dura condicione cogereris. posses habere in superbo cultu cor humile. nempe apud patres Esther illa regina deum timens, deum colens, deo subdita marito regi alienigenae non eundem secum colenti deum tamen subiecta seruiebat. quae cum extremo periculo non suo tantum sed etiam gentis suae, qui tunc erat populus dei, domino prosterneretur orando. in ipsa oratione sua dixit ita sibi esse ornatum regium sicut pannum menstrualem; et ita orantem confestim exaudiuit, qui cordis inspector eam uerum dicere sciuit. et utique maritum habebat multarum mulierum uirum et deorum alienorum falsorumque cultorem. tu autem. si et ille in proposito.
Abbreviated transcription (Latin):
re : Nondũ enim fuerant resur rectione dnĩ consirmati.
& illo aduentu sp̃s scĩ qui apparuit dic. pente costes. uel
illa inspiratione quam de monstrauit dñs postea quam
re surrexit amortuis. Cum fufflauit in faciem eorũ.
dicens accipite sp̃m rem̃ unde recte dici potest

Expanded text:
re. nondum enim fuerant resurrectione domini confirmati re. nondum enim fuerant resurrectione domini confirmati et illo aduentu spiritus sancti, qui apparuit die pentecostes, uel illa inspiratione. quam demonstrauit dominus, posteaquam resurrexit a mortuis, cum sufflauit in eorum faciem dicens: Accipite sp
Abbreviated transcription (Latin):
CLIGIOSȨ. ET INXP̃I DILEETIONE HONORANDE
MLectis litteristuis. de salute ur̃a laetatus ad eaquȩ scrip¬
sisti respondere non distuli & primum miratus sum.
quo modo dicat nouatianus iste p&rum baptizatum ñ
fuisse: cum paulo superius scripseris eum dixis se quod
apostoli fuerint baptizati: unde illi uideatur qđ inter
exem plum epistul&uȩ. ne forsitan tunon hacbeas misi
tibi in quodili gentius consideres ad ea merespondere.
quȩ inueni in lit teristuis: si enim notarius nonmendo se
excepit aut scripsit: nescio qualecor habeat. quicum bap¬
tizatos apostolos dicat. petrum baptrzatum negat:
Quod autẽ dicitur p&rus egis se pȩ̨nitentiam : Cauendũ ÷
neita put&ur egis sequomodo agunt inecclesia qui pro¬
prie pȩnitentes uocantur: &quis hoc fecęrat. ut pri¬
mũ apostolorum inter tales penitentes numeran dum
pute mus:: pȩnituit enimeum negas sex pm̃ quod eius
indicant lacrimȩ: sic enim scriptumest quia fleuit ama¬

Expanded text:
LIGIOSAE ET IN CHRISTI DILECTIONE HONORANDAE O SALUTEM. Lectis litteris tuis de salute uestra laetatus ad ea, quae scripsisti, respondere non distuli. et primum miratus sum, quo modo dicat Nouatianus iste Petrum baptizatum non fuisse, cum paulo superius scripseris eum dixisse. quod apostoli fuerint baptizati. unde illi uideatur, quod intexemplum epistulae tuae. ne forsitan tu non habeas, misi tibi, in quo diligentius consideres ad ea me respondere, quae inueni in litteris tuis: si enim notarius non mendose excepit aut scripsit, nescio. quale cor habeat. qui, cum apostolos baptizatos dicat. Petrum baptizatum negat. Quod autem dicitur Petrus egisse paenitentiam, cauendum est, ne ita putetur egisse, quo modo agunt in ecclesia. qui proprie paenitentes uocantur. et quis hoc ferat, ut primum apostolorum inter tales paenitentes numerandum putemus? paenituit enim eum negasse Christum, quod eius indicant lacrimae; sic enim scriptum est, quia fleuit ama
Abbreviated transcription (Latin):
prolata epistalamea demonstrãbis mefidei uiolatorem : Quod mi¬
sericor dia dnĩ auertat amoribus. atque institito meo: quod mihi ꝑ
iugum suum inspirare dignatus est: ep̃is meus benȩuolentia e
tuae fortas se litteras misiss& siess& pracsens : Aut ego illo uel
iubente uel per mittente scripsissem: sed illo absente cumdia cono
rebaptizatio recens. ut sed citur frigescere actionem ipsam dila¬
tionem non passum defraterna &uera morte acerlus simi do¬
loribus aculeis excitatus: quem dolorem meum adiuuante
mise cordia & prouidentiae dñi pacis fortasse conpendio
lenitura est. amene: t
DNus dĩ noster tibi
uititinmentem placitam
inspirare
dignetur dilectis

Expanded text:
prolata epistula mea demonstrabit me fidei uiolatorem. quod miprolata epistula mea demonstrabit me fidei uiolatorem. quod misericordia domini auertat a moribus atque instituto meo, quod mihi per iugum suum inspirare dignatus est. Episcopus meus beniuolentiae tuae fortasse potius litteras misisset, si esset praesens, aut ego illo uel iubente uel per- 15 mittente scripsissem. sed illo absente cum diaconi rebaptizatio recens aut est aut esse dicitur, frigescere actionem ipsam dilatione non passus sum de fraterna et uera morte acerbissimi doloris aculeis excitatus. quem dolorem meum adiuuante misericordia et prouidentia domini pacis fortasse compensatio lenitura est. deus et dominus noster tibi mentem pacatam inspirare dignetur, domi
Abbreviated transcription (Latin):
miles praesens est.
Nequis uestrum arbitr&ur tumultuosius meagere uoluis se
qua ratio pacis desiderat sed post absces sum militis: ut omnes quinos au¬
diunt intellegeant non hoc esse propositimei. ut in utti homines adcuns¬
quam communionem cogantur : sedut qui&is quae rentibus ueritas
in notes cat ces saluit a partibus nostris terror temporalium potes¬
tatum cẽs salut &iam auestris partibus. terror congregatorum
circum cellionum reagamus. ratigneagamus diuinarum scriptu¬
rarum auetoribus agamus : qui &itranquilli. quantum possumus
p&amus quȩranus pulsemus ut accipiamus & inueniamus &aperiat̃
nobis neforte fieri possit uta diuuante dno concordesconatus. & ora¬
tiones nostras tanta deformitas atqueimpi&as africanarum regi¬
onum: Denostris terris incipiat aboleri : sinoneredis post disces¬
sum militum ieuelleagere postdis ces summilitum turescribe si
enim ego praesentae milite lit teras meas legere populo uoluero

Expanded text:
miles praesens est, miles praesens est, ne quis uestrum arbitretur tumultuosius me agere uoluisse, quam ratio pacis desiderat, sed post abscessum militis, ut omnes, qui nos audiunt, intellegant non hoc esse propositi mei, ut inuiti homines ad cuiusquam communionem cogantur, sed ut quietissime quaerentibus ueritas innotescat. cessabit a nostris partibus terror temporalium potestatum; cesset etiam a uestris partibus terror congregatorum Circumcellionum. re agamus, ratione agamus, diuinarum scripturarum auctoritatibus agamus, quieti atque tranquilli, quantum possumus, petamus, quaeramus, pulsemus, ut accipiamus et inueniamus et aperiatur nobis, ne forte fiere possit, ut adiuuante domino concordes conatus et orationes nostras tanta deformitas atque impietas Africanarum regionum de nostris terris incipiat aboleri. si non credis post discessum militum me uelle agere, post discessum militum tu rescribe. si enim ego praesente milite litteras meas legere populo uoluero,
Abbreviated transcription (Latin):
nium rationem decom missis ouibus redditurum: Si forte nolles
ut haectibi scriberem oport& tefrater ignoscere timorimeo: mul
tisentur a uobis: Necreuiergo quantum uires & facultatem dñs pra¬
bere dignatur causam istam sic agere ut pacificis collationibus nostris.
om nes qui nobis cominunicant nouerint abheresibus & schisma¬
tibus quantum catholica dist& ecclesia : Et quantum sit cauenda per¬
nicies uel ⁊r aniorum uel praecisorum deuit edm̃ sarmentorũ
quam collaeationem si mecum libenti animo susceperis. ut concor¬
dibus nobis amborum litterae. populis recitentur ineffabili ex¬
ultabo l&ia: si autem idaequo animo non accipis quid faciam fra¬
ter nisiut te quoque in uito. epista las nostras populo catholi¬
co legam quo es se possit instruc¬
tior :: Quod scribere
dignatus non fueris: uel
meas solas lege¬
re decreui: ut saltim dif¬
fidentia
uestra cognita rebapti¬
zari erula¬
bes cant: neque idagam cum

Expanded text:
nium rationem de commissis ouibus redditurum. si forte nolles, nium rationem de commissis ouibus redditurum. si forte nolles, ut haec tibi scriberem, oportet te, frater, ignoscere timori meo; multtizentur a uobis. decreui ergo, quantum uires et facultatem dominus praebere dignatur, causam istam sic agere, ut pacificis conlationibus nostris omnes, qui nobis communicant, nouerint, ab haeresibus aut schismatibus quantum catholica distet ecclesia et quantum sit cauenda pernicies uel zizaniorum uel praecisorum de uite domini sarmentorum. quam conlationem mecum si libenti animo susceperis, ut concordibus nobis amborum litterae populis recitentur, ineffabili exultabo laetitia. si autem id aequo animo non accipis, quid faciam, frater, nisi ut te quoque inuito epistulas nostras populo catholico legam, quo esse possit instructior? quod si rescribere dignatus non fueris, uel meas solas legere decreui, ut saltem diffidentia uestra cognita rebaptizari erubescant. Neque id agam, cum
Abbreviated transcription (Latin):
dnis ut adc&era membra sananda quȩ pertotã a fricam tabe fasta
miserabiliter iac& ate proficis catur tam imitabile medicinȩ docu¬
mentum: quamuereor qm̃ cormeum uidere non potes netibicum in¬
sultatione potius quam cum dilectione loqui uidear: sed certeamplius
quid faciam non inuenio nisi ut inspiciendum sermonẽ meum tibiof¬
feram animumdo: Tollamus demedio in ania obiecta quae partib
impaus iactari contrainuicem solent: Nectuobicias tempora maca¬
riana: nec ego scuitiã circum cellionem: si hoc adte non pertin& necil¬
lud adme: area dñi ca necdum uentilataest sine paleis esse non potest :
Nos oremus atque agamus quantum possumus : ut frumentum sinx
egodere baptizato diacõnostro silere non possum: scio quam mi hi si¬
lentium perniciosum sit: Non enim cogito in ecclesi asticis honoribus
tempora uento sa transi gere: Sed cogitome principe pastorum om¬

Expanded text:
dominus, ut ad cetera membra sananda, quae per totam Africam tabefacta dominus, ut ad cetera membra sananda, quae per totam Africam tabefacta miserabiliter iacent, a te proficiscatur tam imitabile medicinae documentum? quam uereor, quoniam cor meum uidere non potes, ne tibi cum insultatione potius quam cum dilectione loqui uidear! sed certe, amplius quid faciam, non inuenio, nisi ut inspiciendum sermonem meum tibi offeram, animum deo. Tollamus de medio inania obiecta, quae a partibus inperitis iactari contra inuicem solent, nec tu obicias tempora Macariana nec ego saeuitiam Circumcellionum. si hoc ad te non pertinet, nec illud ad me. area dominica nondum uentilata est; sine paleis esse non potest. nos oremus atque agamus, quantum possumus, ut frumentum simus. ego rebaptizato diacono nostro silere non possum; scio enim, quam mihi silentium perniciosum sit. non enim cogito in ecclesiasticis honoribus tempora uentosa transigere, sed cogito me principi pastorum om
Abbreviated transcription (Latin):
cum gaudio mihi inde seribe nullatetuorum concilia  exter reant: siem̃
hoc cis displicuerit: Non sunt digni quite habeant: si autem placuerit
credimus demisericordiadni quitimenter sibi displicere & conantes
placere Numquã deserit quod inter nos &uos paxerit: Ne propter
honores nostros. dequa sarcina periculosa ratioredditur Miscrȩ ple¬
bes credentes in xp̃m. habeant in domibussuis communes cibos & men¬
samxp̃i communem habere non possint: Nonne in gemiscimus quod
uir &ucor ut fideliter coniungant corpora sua iurant sibi plerum que
Hoctantum scandalum tantus diabo litriumphus tanta pernicies am¬
marum si per tuam mo destiam & prudentiam & dilectionem quam
debemus ciꝰpronobis suum sanguinem fudit. ablata demedio in hisre¬
gionibus fucrit : Quis explic& uerbis quamtibi palmam praepar&

Expanded text:
cum gaudio mihi inde rescribe. nulla te tuorum concilia, frater, exterreant. si enim cum gaudio mihi inde rescribe. nulla te tuorum concilia, frater, exterreant. si enim hoc eis displicuerit, non sunt digni, qui te habeant; si autem placuerit, credimus de misericordia domini, qui timentes sibi displicere et conantes placere numquam deserit, quod inter uos et nos cito pax erit, ne propter honores nostros, de qua sarcina periculosa ratio redditur, miserae plebes credentes in Christum habeant in domibus suis communes cibos et mensam Christi communem habere non possint. nonne ingemescimus, quod uir et uxor, ut fideliter coniungant corpora sua, iurant sibi plerumque phoc tantum scandalum, tantus diaboli triumphus, tanta pernicies animarum si per tuam modestiam et prudentiam et dilectionem, quam debemus ei, qui pro nobis \\ suum sanguinem fudit, ablata de medio in his regionibus fuerit, quis explicet uerbis, quam tibi palmam praeparet
Abbreviated transcription (Latin):
impnis nemo bapti ⁊ abitur : sedillud quodistã figurant id est circum ci¬
ocordis & nunditiã conscientiac manebit in a&er num :: Siergoillo
tem pore iudeus ersem &uenir& adme sa maritanus uell&que illo erro¬
re derelicto quem &iam dĩs improbaut dicens. Uos adoratis quohnes¬
cits nos ad oramus quem scimus qm̃ salus exiudcis est: uicll& ergosama¬
ritanus quem sama ritam circumciderant fieriiude us uacar& cer¬
te iterationis audacia &id quod apud heresem factum erat quod prac¬
ceperat ds non rep&ere sed adprobare coger&ur : quod sin car ne
circum cisi hominis non inuenirem locum ubi cir cumcisionem repete¬
rem quiaunum est illud mẽnbrum : Multominus inuenitur locus in
uno corde ubibãptis mum̃ xp̃i rep&atur : Ideco qui duplicare baptis mũ
uultis necesse est omnino ut corda duplicia requiratis : clamaergoto
recte facere sinon rebaptizas & non solum sinerrepidatione sed &iam

Expanded text:
impiis nemo baptizabitur, sed illud, quod ista praefigurant, id est circumcisio cordis et mundatio conscientiae manebit in aeternum. si ergo illo tempore Iudaeus essem et ueniret ad me Samaritanus uelletque illo errore derelicto, quem etiam dominus improbauit dicens: Vos adoratis, quod nescitis; nos adoramus, quod scimus, quoniam salus ex Iudaeis est, - uellet ergo / / Samaritanus, quem Samaritani circumciderant, fieri Iudaeus, uacaret certe iterationis audacia et id, quod apud haeresem factum erat, quod praeceperat deus, non repetere sed adprobare cogeremur. quod si in carne circumcisi hominis non inuenirem locum, ubi circumcisionem repeterem, quia unum est illud membrum, multo minus inuenitur locus in uno corde, \'ubi baptismum Christi repetatur. ideo qui duplicare baptismum uultis, necesse est omnino, ut corda duplicia requiratis. Clama ergo recte te facere, si non rebaptizas, et non solum sine trepidatione sed etiam
Abbreviated transcription (Latin):
sinceri dilectione deside rabili frĩ & coep̃o opta¬
to augustinus indño salutem: Quam uistuat sci¬
tatis nullas ad me ipsum datas acceperim litteras.
tanien quiaille quas ad mauritantam cȩsariensem
misisti meapud cȩsaream presente uenerunt
quonos iniuncta nobis a uenerabili papa ⁊ õsimo a¬
postolice sedir epũ ecclesiastica necessitas traxe¬
rit factum est ut ea quȩ scripsisti &iam ipse per¬
legerem tradente mili eandem epistolam tuam

Expanded text:
INCEHA DILECTIOXE DESIDERABJLI FRATRI ET COEPISCOPO OPTATO AUGUSTINUS IN DOMINO SALUTEM. Qnamuis tuae sanctitatis nullas ad me ipsum datas acceperim litteras, tamen, quia illae, quas ad Mauretaniam Caesariensem misisti, me apud Caesaream praesente uenerunt, quo nos iniuncta nobis a uenerabili papa Zosimo. apostolicae sedis episcopo, ecclesiastica necessitas traxerat, factum est. ut ea. quae scripsisti, etiam ipse perlegerem tradente mihi eandem epistulam tuam
Abbreviated transcription (Latin):
minis uoluntate commissum. & inomnes pbsteros ge¬
neratione trans mis sum solaregeneratione purgan¬
dum. Sed cum considerari & pertrac tari coeperit
quid dicatur. mirum siullus sensus conprȩhendit hu

Expanded text:
minis uoluntate commissum et in omnes posteros geminis uoluntate commissum et in omnes posteros generatione transmissum sola regeneratione purgandum; sed cum considerari et pertractari coeperit. quid dicatur. mirum, si ullus sensus comprehendit hu
Abbreviated transcription (Latin):
assensio. ut eas exilla una credas ꝓpagando traduici
Nefor te alius iuenire possit quod ipse non possis. aut
aliquando inuenias quod nunc  põtueris: Nam & illi qui
animas exunce propagari asserunt. quam dr̃ homim
primodedit. atque ita eas exparentibus trahidi cunt:
Siter tuliam opinionem sequuntur. profecto eas non
sp̃s sed corpora esse contendunt & excorpulentis se¬
minibus exoriri quoperuersius quid dicipotest Ne¬
que hoc ter tulli anum som nasse mirandum est : qui
&iam ipsum creatorem dm̃ nones se nisicor pusopinat᷑
uadementia repulsa a corde atque ore xp̃i ano.
quisquis animam sicutiest nonesse corpus sed spm̃
confitetur. & tamen insilios exparentibur duciineo qui¬
dem nulli sco artatur angustus. quodomnes animas
&iam par uulorum quos eccła non utique in falsa sed in
uera peccatorum remissione baptizat uera fides prȩ¬
dicat trahere originale peccatum. propria primi ho¬

Expanded text:
assensio, ut eas ex illa una credas propagando traduci, assensio, ut eas ex illa una credas propagando traduci, ne forte alius inuenire possit. quod ipse non possis, aut aliquando inuenias, quod nunc non potueris. nam et illi. qui animas ex una propagari adserunt, quam deus homini primo dedit, atque ita eas ex parentibus trahi dicunt, si Tertulliani opinionem sequuntur, profecto eas non spiritus sed corpora esse contendunt et corpulentis seminibus exoriri. quo peruersius quid dici potest? neque hoc Tertullianum somniasse mirandum est. qui etiam ipsum creatorem deum non esse nisi corpus opinatur. Qaa dementia repulsa a corde atque ore Christiano quisquis animam. sicuti est, non esse corpus sed spiritum confitetur et tamen in filios ex parentibus duci, in eo quidem nullis coartatur angustiis, quod omnes animas etiam paruulorum, quos ecclesia non utique in falsa sed in uera peccatorum remissione baptizat, uera fides praedicat trahere originale peccatum propria primi ho
Abbreviated transcription (Latin):
ditionis ituras. nisi sacra mento mediatoris qui ue¬
nit quȩ rere & saluum facere quod perierat libe¬
rentur Quȩ ubi uel unde uelquando coeperint
dam nationis meritum habere sinouȩ sunt. Ita sane
ut dm̃ non facias. nec aliquam naturam quam non
condidit ds̃ uel peccati earum uel in nocentum dã¬
nationis auctorem: & sunueneris quod tequȩrere
ammonui. quod ipse adhuc fateor non inuenidefen¬
de quantum p̾otes atque assere ani marum in¬
fantum eius modiesse nouitatem ut nulla propa¬
gatione ducantur: & nobiscum qđ inueneris fra¬
terna dilectione communica: si autem non in ue¬
neris quare uel quo modo fiant animȩ infantum
pec catrices & nihil in se ipsis habentes maliti ae quo
cogantur exadam trahere unde damnentur. cumeas
credas non exilla prima peccatrice propagatas. sed
nouas atque in sontes includi carne peccati: Nesc
antemere inaliam sententiam. tua deflectatur

Expanded text:
ditionis ituras, nisi sacramento mediatoris, qui ueditionis ituras, nisi sacramento mediatoris, qui uenit quaerere et saluum facere, quod perierat, liberentur. quaere, ubi uel unde uel quando coeperint damnationis meritum habere, si nouae sunt, ita sane, ut deum non facias nec aliquam naturam. quam non condidit deus, uel peccati earum uel innocentum damnationis auctorem. et si inueneris, quod te quaerere admonui, quod ipse adhuc, fateor, non inueni. defende, quantum potes, atque adsere animarum infantium eius modi esse nouitatem, ut nulla propagatione ducantur. et nobiscum, quod inueneris, fraterna dilectione communica. Si autem non inueneris, qua re uel quo modo fiant animae infantium peccatrices et nihil in se ipsis habentes malitiae a quo cogantur ex Adam trahere, unde damnentur, cum eas credas non ex illa prima peccatrice propagatas sed nouas atque insontes includi carne peccati, nec sic iam temere in aliam sententiam tua deflectatur
Abbreviated transcription (Latin):
me dam natorum: atque ut hinc quoque intelle¬
gant qui ex ipsa damnatione redimuntur. hoc fus¬
se debitum masse illi uniuersȩ: quodtam magnę
partieius redditum cernerent. Non solum in eis
qui originali peccato multa addunt malȩ uolunta¬
tis arbitrio: uerum &iam intam multis paruulis.
quitantum modo uinculo peccati originalis obstric¬
tisine gratia mediatoris. ex hac luce rapiuntur:
tota quippe ista massa. iustȩ damnationis reciper&
debitum nisi exea facer& non solum iustus sed &i ã
misericors figulus. ali auasa in honorem sedũgratiã
non sđm debitum. dum & paruulis subuenit. quorum
nulla merita dicipossunt: & maiores prȩuenit. ut ha¬
bere aliquamerita possint Quȩ cum ita sint. sias ser¬
tiotua non eotendit. ut nouas animas dicas propter in¬
nocentiam nouitatis suȩ. antequam ad pec candum
libero utantur arbitrio. damnationi originali obno¬
xias esse non posse. sed eas catholicafide confiteris &iã

Expanded text:
me damnatorum. atque ut hinc quoque intelleme damnatorum. atque ut hinc quoque intellegant, qui ex ipsa damnatione redimuntur. hoc fuisse debitum massae illi uniuersae, quod tam magnae parti eius redditum cernerent non solum in eis. qui originali peccato multa addunt malae uoluntatis arbitrio. uerum etiam in tam multis paruulis, qui tantum modo uinculo peccati originalis obstricti sine gratia mediatoris ex hac luce rapiuntur. tota quippe ista massa lustae damnationis reciperet debitum. nisi ei ea faceret non solum iustus sed etiam misericors figulus alia uasa in honorem secundum gratiam non secundum debitum, dum et paruulis subuenit. quorum nulla merita dici possunt, et maiores praeuenit. ut habere aliqua merita possint. ! Quae cum ita sint, si assertio tua non eo tendit, ut nouas animas dicas propter innocentiam nouitatis suae, antequam ad peccandum libero utantur arbitrio. damnationi originali obnoxias esse non posse. sed eas fide catholica confiteris, etiam
Abbreviated transcription (Latin):
naretur indignir : quianullis exeadem dam nabili stir
pe uenientibus. debitum supplicium redderetur
cum uero attulit in multa patientia uasairȩ. quȩ per¬
fecta sunt inperditionem non solum ostendit iram
& de monstrauit po tentiam suam retribuendam
uindictam & bene utendo nonbonis sed &iam notas fe¬
cit diuitias gloriȩ suȩ inuasa misericordiȩ: Ita enim
quid sibi pręstetur discit gratis iusti ficatus : dum non
suo merito. sed gloria largissimȩ dĩmisericordi ae
dis cernitur adam nato: cum quo eadem iustiti a
fuerat & ipsedam nandus. tam multos autem cre¬
uiando nasciuoluit quos ad suam gratiam non pertine¬
re prȩsciuit : ut multitudine incomparabili plures sint
ẽis quos in sui regnigloriam silios promissionis prȩ¬
distinaust dignatus est : ut &iam ipsa reuectorum mul¬
titudine ostenderetur. quam nullius momentisit.
apud dm̃ iustum quanta lib& nume rositas iustis si¬

Expanded text:
naretur indignis. Qnaretur indignis. Qpe venientibus debitum supplicium redderetur. Cum vero attulit in multa patientia vasa irae quae perfecta sunt in perditionem, non solum ostendit iram et demonstravit potentiam suam, redhibendo vindictam, et bene utendo non bonis, sed etiam notas fecit divitias gloriae suae in vasa misericordiae. Ita enim quid sibi praestetur discit gratis justificatus, dum non suo mdiscernitur a damnato, cum quo eadem iustitia, fuerat et ipse damnandus. Tam multos autem oreando nasci uoluit, quos ad suam gratiam non pertinere praesciuit. ut multitudine incomparabili plures sint eis, quos in sui regni gloriam filios promissionis praedestinare dignatus est, ut etiam ipsa reiectorum multitudine ostenderetur, quam nullius momenti sit apud deum iustum quantalibet numerositas iustissi
Abbreviated transcription (Latin):
tam. fixamque uindictam. quod destir pe inoboedi¬
entiae dicitur propago peccati at que supplicii. & ho¬
mo natus ex muliere. sicut in libro iob scriptum est.
bre uisest uitȩ & plenus iracondiȩ. eius enim rei
malis. multa illis naturalia & temporali a bona
largiens . corumque malitia ad exercendos & com¬
paratione admonendos bonos ac commodans ut
in eis discant agere gratias dõ quod ab eisnon suis
meritis quȩ in eadem massa paria fuerunt : sed illi¬
us mi seratione discretisunt. quod macxime appa¬
r& in par uulis: dequibur cum perxp̃igatiam re¬
nas cuntur & istam uitam in illa tenera adate
non potest quod libero discernuntur arbitrio. ab
aluis infantibur qui sine hac gratia. in ipsius mas sae
dam natione moriuntur: Si autem hi solicre a¬
rentur exadam qui essent ꝑgratiam recre andi
& prȩter illos qui indĩ filior adoptantur. pulli
alii homines nascerentur. later& beneficium quod do¬

Expanded text:
tam fixamque uindictam. quod de stirpe inoboeditam fixamque uindictam. quod de stirpe inoboedientiae dhomo natus ex muliere, » sicut in libro Job scriptum est, « brevis est vitae, et plenus iracundiae , » ejus enim rei malis, multa in illis naturalia et temporalia bona largiens, eorumque malitiam ad exercendos et comparatione admonendos bonos accommodans, ut in eis discant agere gratias Deo, quod ab eis non suis meritis, quae in eadem massa paria fuerunt, sed illius miseratione discreti sunt. Quod maxime apparet in parvulis, de quibus cum per Christi gratiam renascuntur, et istam vitam in illa tenera aetate non potest quod libero discernuntur arbitrio ab aliis infantibus, qui sine hac gratia in ipsius massae damnatione moriuntur. Si autem hi soli crearentur ex Adam, qui essent per gratiam recreandi, et praeter illos, qui in Dei filios adoptantur, nulli alii homines nascerentur, lateret beneficium, quod do
Abbreviated transcription (Latin):
mor tales ingratia fiunt filiidĩ Cur autem creentꝰ
& iam illi quoscreator nouit addamnationem pon
ad gratiam pertinere: Beatus apostolus. tanto suc
cinctiore bre uitate quanto maiore auetoritate cõ¬
me morat. dm̃ enim dicit uolentem ostendere
iram & de monstrare potentiam suam. at tulis se
inmulta patientia uasa irae quę ꝑfecta sunt in per¬
ditionem: & ut notas facer& diuitias gloriȩ suȩ inua¬
sa mi sericordiȩ quem superius dixerat tam quã
figulum luti exeadem massa facere aliud uas in ho¬
norẽ¬
aliud in contumeliam: Merito autẽ uider&ur in¬
iustum. quod fiunt inde uasa adperditionem: si non
es set ipsa uniuersa exadam. mas sadam nata.
Quodergo fiunt inde nascendo uasa irae: pertin& ad de¬
bitam poenam. quod autẽ fiunt renascendo uasamise¬
ricordiȩ pertin& ad indebitam gratiam: ostendit
ergo ds̃ iram suam non utique animi perturbatio¬
nem sicut est quae ira hominis nuncupatur. sedius¬

Expanded text:
stum omnes inmortales in gratia filii filii dei. Cur autem creentur stum omnes inmortales in gratia filii filii dei. Cur autem creentur etiam illi, quos creator nouit ad damnationem non ad gratiam pertinere, beatus apcinctiori brevitate quanto majore auctoritate commemorat. Deum enim, dicit, volentem ostendere iram et demonstrare potentiam suam, attulisse in multa patientia vasa irae quae perfecta sunt in perditionem, ut notas faceret divitias gloriae suae in vasa misericordiae, quem superius dixerat, tanquam figulum luti, ex eadem massa facere aliud vas in honorealiud in contumeliam. Merito autem videriustum, quod fiunt inde uasa irae ad perditionem, si non esset ipsa uniuersa ex Adam massa damnata. quod ergo fiunt inde nascendo uasa irae, pertinet ad debitam poenam: quod autem fiunt renascendo uasa misericordiae, pertinet ad indebitam gratiam. Ostendit ergo deus iram suam. non utique animi perturbationem, sicut est, quae ira hominis nuncupatur, sed ius
Abbreviated transcription (Latin):
sibi uiribus parteͥm iustitiȩ dĩ subiectus non fier&: opor¬
te bat itaque ut addito mandato cuius uox est non concu¬
pisces superbo peccatori &iam prȩuaricationis cri¬
men acceder& atque ita gratię medicinam non satͣa ꝑ
legem sed conuicta in firmitas quȩ rer&
ro inde cumom̃s iusti hoc est ueraces dĩcultores.
sue ante incarnationem. siue post incar nationem
xp̃i. Nec uixerint nec uiuant nisi exfide in carnatio¬
nis xp̃iin quo est grẽtiȩ plenitudo profecto quod scrip¬
tumest Nonesse aliud nomen subcȩlo in quo opor¬
t& saluos fierinos. ex illotẽ pore ual& ad saluandũ
genus humanum ex quo inadam uitiatum est genus
humanum: Sicut enim in adam omnes moriuntur:
lta & inxp̃o omnes uiui ficantur Quia sicut in regno
mortis nemo sine adam. ita & in regno uite nemo si ne
xp̃o. sicut per adam omnes homines . ita & ꝑ xpm
omnes iusti homines. Sicut per adam omnes morta¬

Expanded text:
sibi uiribus partam iustitiae dei subiectus non fieret. oporsibi uiribus partam iustitiae dei subiectus non fieret. oportebat itaque. ut addito mandato, cuius uox est: Non concupisces, superbo peccatori etiam praeuaricationis crimen accederet atque ita gratiae medicinam non sanata per legem sed conuicta infirmitas quaereret. Proinde, cum omnes iusti, hoc ejt ueraces dei cultores siue ante incarnationem siue post incarnationem Christi nec uixerint nec uiuant nisi ex fide incarnationis Christi, in quo est gratiae plenitudo, profecto, quod scriptum est non esse aliud nomen sub caelo, in quo oportet saluos fieri nos, ex illo tempore ualet ad saluandum genus humanum, ex quo in Adam uitiatum est genus humanum. sicut enim in Adam omnes moriuntur, ita et in Christo omnes uiuificabuntur, quia, sicut in regno mortis nemo sine Adam, ita in regno uitae nemo sine Christo, sicut per Adam omnes homines, ita per Christum omnes iusti homines. sicut per Adam omnes morta
Abbreviated transcription (Latin):
tiam dñiinũ credimus nos saluos fieri: quem ad mo¬
dum & illi, siergo & illi id ÷ patres porta reiugũ
Legis u&eris non ualentes pergratiam dñi ilũ sal¬
uos se fieri crediderunt Manifestum est
quod hȩc gratia &iam antiquos iustos uiuere fecit
ex fide. iustus enim ex fide uiuit: lex autem sub in¬
trauit ut abundar& delictum & suꝑ abundar&
gratia ꝑ quã sanar&ur delicti abundantia sienim
dataes s& lex que possit uiuifcare omnino exlege
es s& iustitia: cuita menbonolexdata sit consequent᷑
ad iunxit dicens: sed conclusit scriptura omnia
sub peccato ut promis sio exfide itũ xp̃idare tur
credentibus. Danda ita que fuerat lex quȩ mani¬
festus sibupsum ostender& hominem ne super¬
bus animus humanus a seipso sepos se esse iustũ
putar&. & ignorans dĩ iustitiam id est quȩ homini
ex dõ est & suam uolens constituere. id est qua si suis

Expanded text:
tiam domini Iesu credimus nos saluos fieri, quem ad motiam domini Iesu credimus nos saluos fieri, quem ad modum et illi. si ergo et illi, id est patres portare iugum legis ueteris; non ualentes per gratiam domini Iesu salnos se fieri crediderunt, manifestum est. quod haec gratia etiam antiquos iustos uiuere fecit ex fide; iustus enim ei fide uiuit. Lex autem subintrauit. ut abundaret delictum. ut superabundaret gratia, per quam sanaretur delicti abundantia. si enim data esset lex, quae posset uiuificare, omnino ex lege esset iustitia. cui tamen bono lei data sit, consequenter adiunxit dicens: Sed conclusit scriptura omnia sub peccato. ut promissio ex fide Iesu Christi daretur credentibus. danda itaque fuerat lex, quae manifestius sibi ipsum ostenderet hominem, ne superbus animus humanus a se ipso se posse esse iustum putaret et ignorans dei iustitiam, id est quae homini ex deo est. et suam uolens constituere. id est quasi suis