comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
filii dĩ libi sunt a peccato. Si gͦ qui sub
se mutat sublege. ut possit compendio
medelam uulneris inuenire: Nonei qd
ex lege ẽ tantũ: s ei qd̾ ex fide ẽ abrahe. h¬
oc ẽ qd̾ sup̃ dixit om̃i semini. tã uideoꝵ
qui utiq ex lege ueniebant: quã genti¬
liũ qui fidẽ secuntur abrahe. quã genti¬
lis habuit: ut eẽt iustus. Sine lege er̃
credidit abrahã. Ideoq magis gentilibꝰ
iungitur abraham. ut firma sit ꝓmissi¬
o credentibꝰ: ei cui ciedidit abrahã. Qͥ
ẽ pat̾ om̃ium nr̃m sic̃ scriptum ẽ. quia
patrẽ multarũ gentiũ posuite. Firma¬
uit exemplo legis. abraham om̃ium
patrẽ ẽẽ eoꝵ qui credunt. ⁊ sic firmã eẽ
ꝓmissionẽ. si fidĩ causa recedatur a loge.
qr ꝓmissio regni celoꝵ iustis ẽ d̾putata
ñ peccatorib .&. qui sublege sũt sub pec¬
cato sunt. quia om̃s peccauerunt. rlee
posse aliquẽ ⁊ sub lege eẽ. ⁊ grãm conse¬

Expanded text:
filii Dei liberi sunt a peccato. Si ergo qui sub filii Dei liberi sunt a peccato. Si ergo qui sub se mittat sub lege; ut possit compendio medelam vulneris invenire. Non ei qui ex lege est tantum, sed et ei qui ex fide est Abrahae. Hoc est quod supra dixit: Omni semini, tam Judaeorum, qui utique ex lege veniebant, quam gentilium, qui fidem sequuntur Abrahae, quam gentilis habuit, ut esset justus. Sine lege enim credidit Abraham, ideoque magis gentilibus jungitur; ut firma sit eis promissio, credentibus ei, cui credidit ipse. . Qui est pater omnium nostrum, sicut scriptum est: Quia patrem multarum gentium posui te . Confirmavit exemplo Legis Abraham omnium patrem esse, sed eorum qui credunt: et sic firmam esse promissionem, si fidei causa recedatur a lege; quia promissio regni coelorum justis deputata non peccatoribus. Et qui sub lege sunt, sub peccato sunt; quia omnes peccaverunt, nec posse aliquem et sub lege esse, et gratiam conse
Abbreviated transcription (Latin):
id ẽ penam: dum ñ ignoscit. s undicat.
Penaenĩ ꝑ iram generat᷑: ira aũt nasci¬
tur ex peccato: ac ꝑ hoc relinqui uult le¬
gem. ut confugiatur. ad fidẽ: que delicta
ignoscit ut saluet. ubi enĩ nõ ẽ lex: nec pͥ¬
uaricatio. hoc dic̃ quia sublatis reis de po¬
testate legis: data uenia p̾uaricatio nul¬
la ẽ. Iustificati eñĩ sunt. qui ꝑ pͥuaricati¬
onẽ legis fuerant peccatores. Cessat enu
ruĩ. circũcisionis. escarũ discretio. Anima¬
lis mortui. aut sanguis mustele expian¬
dus. Ideo ex fide ut scdmn grãm firma sit
ꝓmissio om̃i semini. Firma ẽẽ ꝓmissio ñ
gente. nͥ fuerit ex fide. Ilua origo ꝓmissi¬
onis ex fide ẽ. non ex lege: quia qui sub le¬
ge sũt. rei sũt: ꝓmissio aũt: reiᷤ dan nõ
potest. Ac ꝑ hoc purificandi sũt pͥus ꝑ fĩ¬
dem. ut digni fiant dici filu dĩ: ⁊ fit fir¬
ma ꝓmissio. Si enĩ filios dĩ se dicãt cũ
sint rei. hoc ẽ sub lege. nõ ẽ firmũ: quia

Expanded text:
id est, poenam; dum non ignoscit, sed vindicat. Poena enim per iram generatur, ira autem nascitur ex peccato; ac per hoc relinqui vult legem, ut ad fidem confugiatur, quae delicta ignoscit, ut salvet. Ubi enim non est lex, nec praevaricatio. Hoc dicit, quia sublatis reis de potestate legis, data venia, praevaricatio nulla est; justificati enim sunt, qui per praevaricationem legis fuerant peccatores. Cessat enimrum, circumcisionis, escarum discretio, animalis mortui, aut sanguinis mustelae observatio. Ideo ex fide, ut secundum gratiam firma sit promissio omni semini. Firma esse non potest gente, nisi fuerit ex fide; quia origo promissionis ex fide est, non ex lege; quia qui sub lege sunt, rei sunt: promissio autem reis dari non potest; ac per hoc purificandi sunt prius per fidem; ut digni fiant dici filii Dei, et sit firma promissio. Si enim filios Dei se dicant, cum sint rei, hoc est, sub lege, non est firmum; quia
Abbreviated transcription (Latin):
illũ ut pote illũ dm̃ qd̾ scit scđm mũdi
rationẽ. fieri nõ posse. Ido huiꝰ modi rem
unerandꝰ a dõ ẽ. qr auctori suo plus tribu¬
it. quã ipse sapit. Id̾ quidẽ nulliꝰ p̾cii es¬
set: si om̃s equa sentirent. s młtoꝵ diffĩ¬
dentia: comendatur fides credentiũ apd̃
dĩ. Hortatur gͦ gentes ad hanc fid̾i firi¬
tatẽ.: ut dĩ ꝓmissionẽ ⁊ grãm. sine aliqua
ambiguitate suscipiant: securi exemplo.a¬
brahe. qr inde credenti lauscrescit si qd̾ ĩcre¬
dibile ẽ. ⁊ mundo stultũ uidetur credatur.
Quia qnͣto stultũ putatur qd̾ credit᷑. tanto
magis honorabilior enit credens. ⁊ uere tam̃
stultũ cẽt hoc credere: si sine deo fieri diceret᷑¬

Expanded text:
illum, ut pote Deum, quod scit secundum mundi illum, ut pote Deum, quod scit secundum mundi rationem fieri non posse. Pro unerandus est a Deo, quia auctori suo plus tribuit, quam ipse sapit. Quod quidem nullius pretii esset, si omnes aequa sentirent: sed multorum diffidentia commendatur fides credentium apud Deum. Hortatur ergo gentes ad hanc fidei firmitatem, ut Dei promissionem et gratiam sine aliqua ambiguitate suscipiant, securi exemplo Abrahae quia inde credenti laus crescit, si quod incredibile est, et mundo stultum videtur, credatur; quia quanto impossibile putatur quod creditur, tanto magis honorabilior erit credens: et vere tamen stultum e
Abbreviated transcription (Latin):
lasceli dix̃. Sicerit sem̃ tuũ. Id̾ credens
iustificatus ẽ. Credidit enĩ qd̃ mundo in¬
possibile uidetur dũ in rerũ naturã nõ
cadit ut possent senes generare. Et sciãt
tanta copia multiplicari sem̃ eoꝵ: ut nu¬
merari ñ possit. Ideoq p̾ciosa ẽ fides. qui¬
a contra id qd̃ uidet aut scit credit futu
qui ꝓnutit de quo plus sentiri par ẽ qmͣ
humana in becillitas capit. Et ñ infir¬
matur infide. nec consid̾auit corpꝰ suũ e
mortuũ cũ iam fere centũ annoꝵ eẽt. et
mortuam uuluã sarre. In reꝓmissione
aũt dĩ nõ hesitauit diffidentia. s confir¬
matus ẽ fide. dando głam deo. certũ habẽs
p̾dicat abrahe quia cũ se sciret. ñ posse in¬
firmitatẽ suã fidem firmauit. ut credere
se posse dm̃ qd̾ sciret fien ꝑ mũdi decreta
ñ posse. Magni gͦ m̾itiẽ apud dm̃. qui
tra scĩam suã dõ credidit. ñ dubitãs posse

Expanded text:
d credens d credens justificatus est. Credidit enim quod mundo impossibile videtur, dum in rerum naturam non cadit, ut possint senes generare, et tanta copia multiplicari semen eorum, ut numerari non possit. Ideoque pretiosa est fides, quia contra id quod scit aut videt, credit futur promittit; de quo plus sentiri par est, quam humana imbecillitas capit. Et non infirmatus est fide: nec consideravit corpus suum jam emortuum, cum jam fere centum esset annorum, et emortuam vulvam Sarae. In repromissione autem Dei non haesitavit diffidentia, sed confirmatus est in fide, dando gloriam Deo: certum habens praedicat Abraham; quia cum se sciret non posse, infirmitatem suam fide firmavit; ut crederet se posse per Deum, quod sciret fieri per mundi decreta non posse. Magni ergo, meriti est apud Deum, qui contra scientiam suam Deo credidit, non dubitans posse
Abbreviated transcription (Latin):
turũ se ex sarra filuĩ quã sterilem scie¬
bat. & qua iam fluxus muliebris natcͣ
de fecerat. ut ꝑ hec non curent. neq de
p̾purio. neq de circũcisione. ⁊ ꝓmpti sĩt
circa fidẽ. securi: quia credunt ei qͥ ui¬
uificat mortuos. nec aliũ eẽ qui hanc
habet᷑ potestatẽ. ut cum uoluerit esse
abraham cum pat̾ adhuc nõ eẽt uocatus
id ẽ pat̾ multarũ gentiũ credidit securꝰ
de dĩ potentia. Ut aũt pat̾ xp̃i id ẽ esse
d̾s cre deretur cui credidit abraham ta¬
le signum datum ẽ. in zacharia ⁊ heli¬
sabeth cum ꝓmissio redditur ĩmundo
imminente xp̃o. quale datum fuerat
de abrahã ⁊ sarra. qñ signata ꝓmissio ẽ.
ut simili genere mortua corpora senee¬
& isaac. Iui contra spem in spem credidĩ
Manifestũ ẽ. qr cũ spem ñ haberet gen̾¬
andi abraham credidit deo. fidem hñs
contra spem generare se. sciens om̃ ia pos¬
se dm̃. Ut fieret pat̾ multarũ gentium
scdin qd̾ dictũ ẽ sic erit sem̃ tuũ. Hoc ĩ¬

Expanded text:
turum se ex Sara filium, quam sterilem sciebat, et in qua jam fluxus muliebris naturae defecerat; ut per haec non curent neque de praeputio, neque de circumcisione, et prompti sint circa fidem: securi quia credunt ei, qui vivificat mortuos, nec alium esse qui hanc habeat potestatem: et cum voluerit esse,Abraham cum pater adhuc non esset, vocatus est pater multarum gentium, et credidit, securus de Dei potentia. Ut autem pater Christi idem esse Deus crederetur, cui credidit Abraham, tale signum datum est in Zacharia et Elisabeth , cum promissio redditur in mundo, imminente Christo, quale datum fuerat in Abraham et Sara, quando signata promissio est; ut simili genere emortua corpora senec. Qui contra spem in spem credidit. Manifestum est, quia cum spem non haberet generandi Abraham, credidit Deo, fidem habens contra spem generare se, sed sciens omnia posse Deum. Ut fieret pater multarum gentium, secundum id quod dictum est: Sic erit semen tuum. Hoc
Abbreviated transcription (Latin):
Ideoq intribulatione głandum ẽ. quia
tanto plus accepturũ se credit. quanto ĩ
tribulatione se uiderit fortiorem. Sciẽ¬
tes: qd̾ tribulatio patientiã oꝑat᷑. Hoc
ẽ tribulationẽ pacientiã oꝑari: si tͥbu¬
latio ipsa motũ nõ paciatur infirmita¬
tis uł dubitationis. Pacientia aũt: ꝓ¬
bationẽ. Manifestum ẽ. qr pacientia
si talis fuerit qualem diximꝰ: firma ui¬
debitur ꝓbatio. Probatio aũt: spem..
Spes in eo qui ꝓbatus uidetur ñ inmerico
dicitꝰ. Dignus enĩ scietur: accepturus re¬
munerationẽ in regno di. Spes aũt nõ
confundit: qr kantas dĩ diffusa ẽ incor¬

Expanded text:
Ideoque in tribulationibus gloriandum est; quia tanto plus accepturum se credit, quanto in tribulatione se viderit fortiorem. Scientes quod tribulatio patientiam operatur. Hoc est tribulationem patientiam operari, si tribulatio ipsa motum non patiatur infirmitatis aut dubitationis. Patientia autem probationem. Manifestum est quia patientia, si talis fuerit qualem diximus, firma videbitur probatio. Probatio autem spem. Spes in eo qui probatus videtur, non immerito dicitur; dignus enim scietur, accepturus remunerationem in regno Dei. Spes autem non confundit; quia charitas Dei diffusa est in cor
Abbreviated transcription (Latin):
iusticia. Quãuis differat qd̃ nunc creditur.
unũ tam̃ donum habet fides. Hoc gͦ conse¬
quimur: qd credimꝰ. Credentes enĩ xp̃m
dĩ eẽ filiũ: adeo ad optam̃ infilios. Nichil
em̃ ultra potuit donare credentibꝰ: quã ut
eñi magnificentia sua d̾s hoc donauit di¬
ligentibꝰ se. qd̾ sua dignũ ẽ maiestate nõ
qd̃ homines mereant᷑. Quia in dono plus
magis dantis quã accipientis ꝯsid̾atur sub¬
limitas. ⁊ ex eo plus consequit᷑ laudis: cũ
nri causa occidi se passus ẽ. ut nos data ue¬
nia scda morte erueret. Id ẽ pena inferm.
Et surrex̃ ut p̾leticia trium phi mortis e¬
uicte. gr̃a nosiustificationis donaret: ut
digni eẽmꝰ dici filii di. Ante passionẽ enĩ
qui baptizati sũt solam remissionẽ accep¬

Expanded text:
justitia. Quamvis differat quod nunc creditur, unum tamen donum habet fides. Hoc ergo consequimur quod credimus; credentes enim Christum Dei esse Filium a Deo adoptamur in filios: nihil enim ultra potuit donare credentibus, quam ut enim magnificentia sua Deus hoc donavit diligentibus se, quod sua dignum est majestate; non quod homines mereantur, quia in dono plus magis dantis quam accipientis consideratur sublimitas, et ex eo plus accipit laudis cum um, qui nostri causa occidi se passus est, ut nos data venia a secunda morte erueret, id est, a poena inferni, et surrexit, ut pro laetitia triumphi mortis evictae gratiam nobis justificationis donaret, ut digni essemus dici filii Dei. Ante passionem enim qui baptizati sunt solam remissionem accep
Abbreviated transcription (Latin):
om̃iuĩ credentiũ. Non enĩ ꝑ legẽ ꝓmissio
abrahe aut semini eiꝰ ut heres eẽt mũdi.
s ꝑiusticiã fidei. Manifestũ ẽ quia neq
adhuc lex data erat. Neq iã erat circũ¬
cisio qñ ꝓmissio facta ẽ abrahe credenti.
m̾ito seruate legis abraham heres factꝰ
ẽ mundi: s fidei. Heres aũt mundi. he¬
resẽm terre: quam in filiis consecutꝯ est.¬

Expanded text:
gem promissio Abrahae aut semini ejus, ut haeres esset mundi, sed per justitiam fidei. Manifestum est, quia neque adhuc Lex data erat, neque jam erat circumcisio; quando promissio jam facta est Abrahae credenti, merito servatae legis haeres factus est mundi, sed fidei: haeres autem mundi haeres est terrae, quam in filiis consecutus est
Abbreviated transcription (Latin):
dĩ. G̃res enĩgradꝰ fec̾: ꝓpt̾ delictoꝵ uarie¬
tatẽ. Quoꝵ pͥmus gradus iniquitas est.
uel impietas. dũ nõ agnoscitur creator.
oblitt̾ari. Trbꝰ his gradibꝰ totiꝰ peccati
corpꝯ significauit. q uẽadmodũ aũt ad
penitentiũ ꝑsonã potest ꝑtinere. cũ dic̃.

Expanded text:
iam. Tres enim gradus fecit, propter delictorum varieiam. Tres enim gradus fecit, propter delictorum varietatem: quorum primus gradus iniquitas est vel impietas; dum non agnoscitur creator. obliterari. Tribus his gradibus totius peccati corpus significavit. Quemadmodum autem ad poenitentiam personam p
Abbreviated transcription (Latin):
runt. Bĩ quoꝵ remisse sũt iniquitaces.
⁊ quoꝵ tecta sunt pec̾ca. Bs̃ uir cui non
imputabit dñs peccatũ. Manifeste bea¬
ti sunt. quibꝯ sine labore uł oꝑe aliquo re¬
mittuntũ iniquitates: ⁊ tegunt᷑ pecc̃a.
nulla abhis requisita penitentie oꝑa. ni¬
si tantũ ut credãt. B̃s etiã hic uir ẽ. cui
ñ imputabit dñs peccatũ. Remittere &
tegere ⁊ ñ imputare: una ratio ⁊ unꝰ est
sensꝰ. Om̃ia enĩ unũ modo obtinentur
& donant᷑. Uidetur aĩt quibꝰ dam tuꝑti¬
ta racio in his dictis: qr diu̾sis ꝓpħa usus
ẽ uerbis. ⁊ quia a plurali numero ad sin¬
gularẽ descendit. Cum enĩ u̾ba dĩ mnu¬
bertate grẽ. qr peccati diu̾sa sũt nomĩa
ꝑ delictoꝵ uocabula enumerare uult. la
cius locutus ẽ. uniꝰ tam̃ significationis
sũt u̾ba. Iuia ⁊ cũ tegit remittit: ⁊ cũ re¬
mutit nõ imputat. Ad laudẽ enĩ gr̃e dĩ
ꝓlixius loquitur: ut amplificet donum¬

Expanded text:
um remissae sunt iniquitates, et quorum tecta sunt peccata. Beatus vir cui non imputavit Dominus peccatum . Manifeste beati sunt, quibus sine labore vel opere aliquo remittuntur iniquitates, et peccata teguntur, nulla ab his requisita poenitentiae opera, nisi tantum ut credant. Beatus etiam hic vir est, cui non imputavit Dominus peccatum. Remittere, et tegere, et non imputare, una ratio, et unus est sensus; omnia enim uno modo obtinentur t donantur. Videtur autem quibusdam tripartita ratio in his dictis; quia diversis propheta usus est verbis, et quia a plurali numero ad singularem descendit. Cum enim verba Dei in ubertatem gratiae, quia peccati diversa sunt nomina, per delictorutius locutus est; unius tamen significationis sunt verba, quia et cum tegit, remittit, et cum remittit, non imputat; ad laudem gratiae Dei prolixius loquitur, ut amplificet grat
Abbreviated transcription (Latin):
quecuq lex loquitur: his qui in lege sũt
loquit᷑. Manifestum ẽ qr hos increpat
lex. qui ⁊ pͥmũ non crediclerũt duci suo
moy si. neq ꝓpħis parentibꝰ suis. quos &
psequentes occiderunt. neq apłis cogna¬
tis suiᷤᷤ scdm carnẽ quoꝵ sanguinẽ effu

Expanded text:
que Lex loquitur, iis qui in lege sunt, loquitur. Manifestum est quia hos increpat Lex, qui et primum non crediderunt duci suo Moysi, neque prophetis parentibus suis, quos et persequentes occiderunt, neque apostolis cognatis suis secundum carnem, quo
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ uiuimꝰ. Si enĩ qui ex lege sũt heredes.
des. abolita ẽ ꝓmissio. Manifestum ẽ
qm̃i si ex lege hereditas: ꝓmissioque ex
fide facta ẽ abrahe: mirritũ uenit. Sed
Ostendit en ĩ apls quid maliͫ hereditatẽ
spare ex lege. Lex enĩ iram oꝑatur. Ut
enĩ data ẽ. ut reos faceret delinquentes.

Expanded text:
 eo. Si enim qui ex lege, hi sunt haeredes, des, abolita est promissio . Manifestum est, quoniam si ex lege haereditas, promissio quae ex fide facta est ad Abraham, in irritum venit. Sed ostendit enim Apostolus quid mali sit haereditatem sperare ex lege. Lex enim iram operatur. Ut enim data est, ut reos faceret delinquentes.
Abbreviated transcription (Latin):
ussola fide iustificatur apud dm̃. Scd̾
ꝓpositum gr̃e dĩ. Sic deccetũ dic̾ad̾o. uͭ
cessant lege solã fidẽ di gr̃a posceret ad
salutẽ. Sic̃ ⁊ dd̾ dic̃. hoc ipsũ munit ex¬
emplo ꝓpħe. Beatitudinẽ hominis. cui
d̾s accepto fert iusticiã sine opibꝰ. Bea¬
tos dic̃ de quibꝰ hoc sanx d̾s. ut sine la bo

Expanded text:
r solam fidem justificatur apud Deum. Secundum propositum gratiae Dei. Sic decretum dicit a Deo, ut cessante lege, sola fide gratiam Dei posceret ad salutem. Sicut et David dicit. Hoc ipsum munit exemplo Prophetae, beatitudinem hominis cui Deus accepto fert justitiam sine operibus. Beatos dicit, de quibus hoc
Abbreviated transcription (Latin):
cuat legẽ cũ illã cessare debe iã docet
quia tẽpore suo datam illã recte asserit.
s iã ag̾e non debere. Inipsa enĩ lege dic¬
tũ ẽ tempore ex solute ꝓmissionis legem
cessare debe. Angłs enĩ gab̾hel danih¬
el o ꝓpħe defideriũ huiꝰ rei sciende ba¬
benti ostendit int̾cet̾a dicẽs. aduenien¬
te xp̃o crisma idẽ unctionẽ regalẽ ces¬
sare. que potestas intelligit᷑. Et iudiciũ
ait. nõ erit ampliꝯ qd̃ est lex & tolletur
sacrificiũ meũ. Ideo inquit meũ. ut sci¬
retur oblationẽ ueterẽ cessaturã. Iuẽ
sensũ ad aꝑiens saluator. Lexait ⁊ ꝓ
Ieremias ꝓpħa cecini̾t dicẽs. E cce di¬
es ueniunt dic̾ dñs. ⁊ consũmabo do¬
mui isrł̃.⁊ domui uida. testam̃tũ no¬
legẽ aut ꝓph̾as: s implere. Et quia domꝰ
dĩ non solum iã insola ierosoluna. s ⁊ ce
teris locis futura erat. ait zacharias pro¬
pha. Ponam ierłm inom̃ibꝰ gentibꝰ q̃¬

Expanded text:
cuat legem, cum illam cessare debere jam docet; quia tempore suo recte illam datam asserit, sed jam agere non debere. In ipsa enim lege dictum est, tempore exsolutae promissionis legem cessare debere; Angelus enim Gabriel Danieli prophetae desiderium hujus rei sciendae habenti ostendit , inter caetera dicens, adveniente Christo, chrisma, id est, unctionem regalem cessare, quae potestas intelligitur. Et judicium, ait, non erit amplius, quod est lex, et tolletur sacrificium meum. Ideo, inquit, meum, ut sciretur oblationem veterem cessaturam. Quem sensum adaperiens Salvator: Lex, ait, eHieremias propheta cecinit, dicens: Ecce dies venient, dicit Dominus, et consummabo domui Israel, et domui Juda testamentum nolegem aut prophetas, sed adimplere . Et quia domus Dei non tantum in sola Hierosolyma, sed et in caeteris locis futura erat, ait Zacharias propheta: Ponam Hierusalem in omnibus gentib
Abbreviated transcription (Latin):
cator legis sis. circũcisio tua p̾putiũ facta
ẽ. Hoc ẽ qd̾ dicit. qr silex seruata ñ fuerit.
uideus gentilis efficitur. S circũcisionẽ
ꝓ genere posuit abrahe. quia exabraham
cutũcisio. Nec enĩ poterat hedificare: q̃
destrux̾at. Hoc eni agit. ut doceat tunc
ꝓdẽẽ exgen̾e eẽ abrahe: si lex seruetur.
e. Quia ⁊ simeritũ hñt iustificati ꝑfidẽ.

Expanded text:
Legis sis, circumcisio tua praeputium facta est. Hoc est quod dicit, quia si Lex servata non fuerit, Judaeus gentilis efficitur. Sed circumcisionem pro genere posuit Abrahae; quia ex Abraham circumcisio: nec enim poterat aedificare, quae destruxerat. Hoc enim ait, ut doceat tunc prodesse ex genere Abrahae esse, si Lex servetur, r, qui
Abbreviated transcription (Latin):
tuus ẽ: multomagis iustificati nũc in sã¬
guine ipsis: saluierimꝰ ab ira pipsum.
Hoc dic quia si ꝓ reccatorib filiũ suum
ds occidi ꝑmisit. quid faciet ꝓiustifica¬
tis. insi seruet cos ab ira. idẽ tutos illos p̾s¬
tec ab illusione diaboli. ut securi sint in
die iudicii cũ cepit ꝑfidos ultio deuastare.¬
deo ꝑ montẽ filii eiꝰ: multomagis reconcili¬
ati saluierimꝰ. inuita ipsiꝰ. Manifestuẽ
quia suit reconsiliaret nos sibi ds̃. filium
suui morti tradidit: qñtomagis reconsilia¬
tos saluos faciet inuita ipsiꝰ. Nonenĩ
poterit minime diligere amicos: qui ꝓ¬
dest inunicis. Si enĩ mors saluatoris ꝓ¬
fuit nob adhuc impus. qͣñtomagis iusti¬
ficatis. uita ipsiꝰ cũ resurgit amortuis. Qr

Expanded text:
tuus est, multo magis justificati nunc in sanguine ipsius, salvi erimus ab ira per ipsum. Hoc dicit, quia si pro peccatoribus Filium suum Deus occidi permisit, quid faciet pro justificatis, nisi servet eos ab ira, id est, tutos illos praestet ab illusione diaboli; ut securi sint in die judicii, cum coeperit perfidos ultio devastarmortem Filii ejus, multo magis reconciliati salvi erimus in vita ipsius. Manifestum est, quia si, ut reconciliaret nos sibi, Deus Filium suum morti tradidit, quanto magis reconciliatos salvos faciet in vita ipsius? Non enim poterit 54 minime diligere amicos, qui prodest inimicis. Si enim mors Salvatoris profuit nobis adhuc impiis, quanto magis justificatis vita ipsius, cum resurgit a mort
Abbreviated transcription (Latin):
d̾s ꝓpositum quo cenfuit peccatoribꝰ sub¬
uenire. tam his qui sũt apd suꝑos. quã
his qui iunferno tenebantur: utrosq di¬
utissime expectauit euacuans sentẽciã
qua iustũ udet om̃s dampnari: ut ostẽ¬
deret nob̃ quodoli decreuerat libarege¬

Expanded text:
s suae quo censuit peccatoribus subvenire, tam his qui sunt apud superos, quam qui in inferno tenebantur, utrosque diutissime exspectavit, evacuans sententiam, qua justum videtur omnes damnari: ut ostenderet nobis, quod olim decreverat liberare ge
Abbreviated transcription (Latin):
ẽẽ peccatũ. Et cognitũ quomodo: Uidemꝰ
eñi ueteres ñ ignorasse peccatũ. quia ⁊ iosep
incarcerẽ missꝰ ẽ licet ꝑ calũpniã. ⁊ pincer¬
nam ⁊ pistor pharaonis cansa peccati. Quo¬
modo gͦ latebant pecc̾ata: Trplex ei lexẽ
ita ut pͥma pars de sacram̃to sit diuinitatiᷤ
dĩ. Seda aũt que congruit legi naturali. q̃
int̾dic̃ peccatũ. Tercia uͦ legis factoꝵ. id est
sabbata. ncomenie. circũcisio: ⁊ cet̾a. hec
nitum fec̃ peccatũ. Non qd̾ lateret sic̃ dixi
tempo euadens: legem inlusisse putaret᷑.
nitatis di. quippe cũ iusticia de sacramẽto
dĩ sit. Nam qñ reos quos lex tenebat. iusti¬

Expanded text:
esse peccatum, et cognitum quomodo? Videmus enim veteres non ignorasse peccatum; quia et Joseph in carcerem missus est, licet per calumniam ; et pincerna et pistor Pharaonis, causa peccati . Quomodo t lex, ita ut prima pars de sacramento divinitatis Dei sit; secunda autem quae congruit legi naturali, quae interdicit: tertia vero lex factorum, id est, sabbata, neomeniae, circumcisio, etc. Haec nitum fecit, non qtempus evadens, legem illusisse putaretur. nitatis Dei: quippe cum justitia Dei de sacramento Dei sit. Nam quando quos lex reos tenebat,
Abbreviated transcription (Latin):
ihu. Grãm dĩ in xp̃o ẽẽ testatur: quiauo¬
luntate dĩ a xp̃o redep̃ti sumꝰ ut manu
missi iustificarem᷑: sic̃ ⁊ adgalathas dic̃
cepit eum. S quia uirtutẽ erꝰ ferre nõ
potuit: om̃s quos tenebat. simul cũ illo
tentionẽ iusticie sue. Hocẽ ut ꝓmissum
suũ palam faceret. quo nos a peccatis li¬
beraret. si c̃ ante ꝓmiserat: qd̃ cũ imple¬
uit iustũ se ostendit. Propt̾ ꝓpositũ p̾ce

Expanded text:
quia voluntate Dei a Christo redempti sumus; ut manu missi justificaremur, sicut et ad Galatas dicit: cepit eum: sed quia virtutem ejus ferre non potuit, omnes quos tenebat, simul cum illo tensionem justitiae suae, hoc est, ut promissum suum palam faceret, quo nos a peccatis liberaret, sicut ante promiserat; quod cum implevit, justum se ostendit. Propter propositum prae
Abbreviated transcription (Latin):
nendam putauerũt. Sic̃ enĩ om̃ium
maloꝵ unũ ẽ nom̃ inmalo. ita ⁊ cuncto¬
rũ bonoꝵ. In istis gͦ om̃iũ similiũ ar¬
obstruatur. ⁊ subditus fiat om̃is mũdꝰ
dõ. Hoc dic̃ quia uideis in peccatis cõ¬
strictis. om̃is mundꝰ subditus fit deo.
Nulli enĩ dubiũ ẽ. quia pagam obru¬
ti sunt delictis ⁊ impietatibꝰ. Ac ꝑ ħ
totus mundꝰ deo ꝓstratus ẽ. ut possit
ad indulgentiã ꝑtinere. Om̃is enim
mundꝰ udei erant ⁊ gentiles: a quibꝰ
segregati sunt fĩdeles. Iuando gͦ ui¬
deos qui legẽ accepant a deo. equibu
facta ꝓmissio ẽ peccatis ꝓbat obnoxios. du

Expanded text:
t. Sicut enim omnium malorum una est causa in malo, ita et cunctorum bonorum. In istis ergo omnium similium arobstruatur, et subditus fiat omnis mundus Deo. Hoc dicit, quia Judaeis in peccatis constrictis; omnis mundus subditus fit Deo. Nulli enim dubium est, quia pagani obruti sunt delictis et impietatibus, ac per hoc totus mundus Deo prostratus est, ut possit ad indulgentiam pervenire; quia omnis mundus Judaei erant et gentiles, a quibus segregati sunt fideles. Quando ergo Judaeos qui legem acceperunt a Deo, et quibus facta promissio est, pe
Abbreviated transcription (Latin):
sunt nõ apd̾ dm̃. qr fidos ꝑ quã iustificã¬
cur homines apd̃ dm̃. nõ est meis. Ma¬
ior enĩ fides ẽ quã lex. quia lex ad nos ꝑtinz
fides ad dm̃. Idcirco lex temporalẽ iusticiã¬
habet: fides et̾nami. Namomnẽ carnẽ di¬
cens. omnẽ homniẽ significauit. Sic̃ et
ꝓpħ̾a esaias ait. Quia uidebit omniscarosa¬
lutare dĩ. Idest uidebit om̃is caro xp̃m di.
in quo salus om̃iũ ꝯtinetur. Et idcuco in¬
carne significant: quia peccatis obnoriis.
Sic̃ enĩ iusticia sp̃ales fac̾: ita & delictaca¬

Expanded text:
apud Deum; quia fides per quam justificantur homines apud Deum, non est in eis. Major enim fides est, quam lex; quia lex ad nos pertinet, fides ad Deum. Idcirco lex temporalem habet justitiam, fides aeternam. Nam omnem carnem dicens omnem hominem significavit, sicut et propheta Esaias ait: Et videbit omnis caro salutare Dei ; id est, videbit omnis homo Christum Dei, in quo salus omnium continetur. Et idccarne significantur quia peccatis obnoxii sunt: sicut enim justitia spiritales facit, ita et delicta ca
Abbreviated transcription (Latin):
illis peccatũ. Et ne hoc factũ contra legẽ for¬
te putaret᷑. adiecit iusticiã dĩ testimoniũ
habe ex lege ⁊ ꝓphis: hoc ẽ quia ipsa lex ⁊ a¬
lia parte olim istud futurũ dixat. quia uẽ¬
turꝯ erat qui homines saluaret: qđ legi
cessum ñ erat. ut peccata donaret. Id c̾co
cordia: quia de ꝓmissione originẽ habec.
⁊ cũ ꝓmissũ dĩ reddit᷑: iusticia dĩ dicitur.
Iusticia ẽ. quia ex solutũ ẽ qd̾ ꝓmissũ est.¬
⁊ cũ suscipit confugientes ad se. iusticia di
citur. quia nõ suscipe inquitas ẽ. Iusti¬
manifestatio xp̃i ẽ: ꝑ fidem enĩ manife¬
stationis iħu xp̃i. agnoscitur donũ dudũ
dentes iuderi dĩ iusticiã. Non ẽ enĩ distic¬
tio. om̃s enĩ peccauerũt: ⁊ egent gła dei
Quia dixerat suꝑ om̃s udcos ⁊ grecos dĩ
adiecit. Om̃seni ait peccauerunt tã uicei¬
quã greci. ut ostenderet nicħ ꝓfuisse legẽ
sine fide. Sic eni lex data ẽ. ut ⁊ fides esset

Expanded text:
forte contra legem factum putaretur, adjecit justitiam Dei testimonium habere ex Lege et prophetis, hoc est, quia ipsa Lex ex alia parte olim istud futurum dixerat; quia venturus erat, qui homines salvaret : quod legi concessum non erat, ut peccata donaret. Ideo autmisericordia; quia de promissione originem habet: et cum promissum Dei redditur, justitia Dei dicitur. Justitia eet cum suscipit confugientes ad se justitia Dei dicitur quia non suscipere iniquitas estmanifestatio Christi est? Per fidem enim praedicationis Jesu Christi agnoscitur donum dudum dentes veri Dei justitiam. Non enim est distinctio; omnes enim peccaverunt, et egent gloria Dei. Quia dixerat super omnes Judaeos et Graecos Dei adjecit: Omnes enim, ait, peccaverunt. Hocrdotes, ut ostenderet nihil profuisse legem sine fide. Sic enim lex data est, ut fides esset
Abbreviated transcription (Latin):
Quia neglecto deo inutiles facti s̃. bonum
utiq fac̾e nõ possunt. Iam enĩ de praua¬
ti ꝓficiunt inpeius. Sepulcrũ patẽs est
guitur eoꝵ. Iam malis mancipati bonoᷤ
si posset fieri deuorare uolebant. ut sic̃ se¬
pulcrũ patet ad recipienla cadauera. ita
⁊ adu̾sus bonos guitur illoꝵ. Linguis su¬
is dolose agebant. Qui tã malis opibuᷤ
ad sueuerant que loquebant᷑. infallatia e¬
rant. Uenenũ aspidum sublabiis eorũ.

Expanded text:
m utique facere non possunt; jam enim depravati proficiunt in pejus. Sepulcrum patens est guttur eorum. Jam malis mancipati bonos, si posset fieri, devorare volebant; ut sicut sepulcrum patet ad recipienda cadavera, ita et adversus bonos guttur eorum. Linguis suis dolose agebant. Qui tam malis operibus assueverant, quae loquebantur, in fallacia erant. Venenum aspidum sub labiis eorum.
Abbreviated transcription (Latin):
quã iudeos credentes iustificauit. Q̃a
enĩ om̃iũ unꝰ ẽ ds̃. una ratione om̃s
iustificauit. Quid gͦ ꝓdest carnis circũ¬
cisio. aut qͥd obest p̾ͥputiũ. qnͣdo dignit᷑¬
tem ⁊ meritũ nõ facit nͥ fides: Legem
gͦ euacuauunꝰ ꝑfidẽ: Absic. S legem
fidem s impleri. Firmatur enĩ stat ꝯerꝰ
testatur. Hoc ꝓpt̾ uideos qui fidẽ xp̃i le

Expanded text:
quam credentes justificavit; quia enim omnium unus est Deus, una ratione omnes justificavit. Quid ergo prodest carnis circumcisio, aut quid obest praeputium; quando dignitatem et meritum non facit nisi fides? Legem ergo evacuamus per fidem? Absit: sed legem fidem, sed adimpletur; firmatur enim status ejutestatur. Hoc propter Judaeos, qui putant fide
Abbreviated transcription (Latin):
tionẽ. Ueloces pedes eoꝵ. ad effunden¬
dum sanguinẽ. Hoc de nece ꝓpħarũ dix̃.
quos occiderũt inpigre. ad bonũ segnes:
ad parricidiũ ueloces. Contricio ⁊ infe
malefaciendũ. it̾ ipsoꝵ uł gressũ tribu¬
latũ. ⁊ infelix ꝓnunciat. Et uiã pacis

Expanded text:
tionem. Veloces pedes eorum ad effundendum sanguinem. Hoc de nece prophetarum dixit, quos occiderunt impigre, ad bonum segnes, ad parricidium veloces. Contritio et infemalefaciendum, iter ipsorum vel gressum tribulatum et infelicem pronuntiat. Et viam pacis
Abbreviated transcription (Latin):
gẽ moysi rece puit. quã obrẽ pessima eoꝵ
dit reos qui sub lege d̾i uiuere uident. ac
dam exemplũ ꝓpħicũ subdidit expsalmo.
quisq. Ab inuisticia cepit mala oꝑa eoꝵ
enumerare. ⁊ partim peiora subicere. ut
manifestaret in his nullã underi. nisi ĩplo
tum ẽ. quia si intelligeret. qͣd ꝓdessec que
reret dm̃. Et ñ sic̃ asarex iuda qui multa
pꝰ dĩ beneficia. sic deprauatꝯ ẽ. ut infirmi¬
tatẽ pedũ passus ꝓpħa p̾sente ñ quereret de¬
ũ. Om̃s decdinauerũt simul mutiles ftĩ¬

Expanded text:
gem Moysi receperint; quamobrem pessima eorudit reos, qui sub lege Dei vivere videntur, ac dam exemplum propheticum subdidit ex psalmo quisquam . Ab injustitia coepit mala opera eorum enumerare, et partim pejora subjicere; ut manifestaret in his nullam spem videri, nisi implortum est, quia si intelligeret quid prodesset, Deum quaereret: et non sicut Asa rex Juda, qui post multa Dei beneficia sic depravatus est; ut infirmitatem pedum passus, propheta praesente, non quaereret Deum. Omnes declinaverunt, simul
Abbreviated transcription (Latin):
ra ꝓtestatur que ex dono baptismatis
sequimur. qr ñ solũ remissionẽ pecc̃orũ
acciꝑe nos. s ⁊ iusfificari ⁊ filios dĩ fien
circumcisione tantũ manet. an in p̾puti¬
o: Id est nũqͥd beatitudo ista abrahe fi¬
sũt: Si enĩ illo tempore nõ ꝓhibite sunt
gentes accede̾ ad legẽ ⁊ ꝓmissionẽ abrae.
quinꝰ fieri poterat᷑ in tem pore xp̃i ꝓhiberẽ¬
mur: quia reputata ẽ fides abrahe ad iuᷤ¬
ticiam. Ab origine incipit. ut omnẽ ter¬
giu̾sationẽ cauillationis excludat. quia
qui a capite excludit᷑. ñ habet unde in¬
cipiat facere q̃stionẽ. Quomodo gͦ repu¬
Et signum accepit circũcisionis signacu¬
lũ iusticie fidĩ que ẽ inp̾utio ut sit pat̾
om̃iũ credentiũ ꝑ p̾ͥutiũ ut reputet᷑ illi¬

Expanded text:
ismatis consequimur; quia non solum remissionem peccatorum accipere nos, sed justificari, et filios Dei fieri circumcisione tantum manet, an et in praeputio? Id est, numquid beatitudo ista Abrahae tasunt? Si enim illo tempore non prohibitae sunt gentes accedere ad legem et promissionem Abrahae, qui fieri poterat, ut tempore Christi prohiberenmur, quia reputata est Abrahae fides ad justitiam. Ab origine incipit, ut omnem tergiversationem cavillationis excludat; quia qui a capite excluditur, non habet unde incipiat facere quaestionem. Quomodo ergo repuEt signum accepit circumcisionis signaculum justitiae fidei, quae est in praeputio; ut sit pater omnium credentium
Abbreviated transcription (Latin):
dere eumꝰ subiecit. Om̃is aũt ppłs non
pmisit illos. Ergo om̃s dix̃. s malos.
Et hos om̃s s bonos. Neq enĩ quia di¬
cit om̃s declinauer̾. totã penitꝰ plebem
significat. s hanc partẽ plebis. sic̃ ⁊ me
moratus ꝓpħa refert. in qua om̃s mali se
diderunt. Semꝑ enĩ duo ppli sũt ĩ una
mala ⁊ adultera: ⁊ natio iuꝑarũ. De hu¬
iusmodi queritꝰ etiã ꝓpħa esaias dicens.
ue gens poccatrix semen pessimũ. ꝑma
lam enĩ uoluntatẽ dum fruct ꝰ malos fa¬
cunt. sem̃ enĩ pessimũ sũt. Et qr si uol¬

Expanded text:
dere eum. Et sequitur: Omnis autem populus non permisit . Illos ergo omnes dicit, 45 sed malos; et hos omnes, sed bonos. Neque enim quia dicit: Omnes declinaverunt, totam penitus plebem significat, sed hanc partem plebis, sicut et moratus propheta refert: In qua omnes mali se condiderunt. Semper enim duo populi sunt in una mala et adultera, et: Natio viperarum . De hujusmodi queritur etiam propheta Esaias, dicens: Vae genti peccatrici, semen pessimum ! Per malam enim voluntatem, dum fructus malos faciunt, semen
Abbreviated transcription (Latin):
iecit. Quoꝵ dampnatio iusta ẽ. Id ẽ ho¬
minũ hoꝵ quia emulatione inuidie is¬
tud de nob̾ int̾pretantur: dampnatio uiᷤ¬
ta ẽ. Hec enĩ iactabant uidei. ut doct̾nã
apłicã criminarẽt᷑ dicentes. Qd̃ cum
remissionẽ peccatoꝵ p̾dicet peccandi fo¬
mirẽ p̾beat. q̃si securi homines de remis¬
sione ꝓmpte peccarent. cũ constet post
acceptã fidẽ piculosũ eẽ peccare. & p̾dici

Expanded text:
ia. Quorum damnatio justa est. Horum qui aemulatione invidi istud de nobis interpretantur, damnatio ta est. Haec enim jactabant Judaei, ut doctrinam apostolicam criminarentur, dicentes quod cum remissionem peccatorum praedicant, peccandi fomitem praebeant; ut quasi securi 44 homines de remissione, prompte peccarent: cum constet post acceptam fidem periculosum esse peccare, et hoc praedici
Abbreviated transcription (Latin):
tesse ad ꝑcipiendam gram suã ꝓmisic
admittere: quoꝵ emulatione inira m̃
dũ tp̃re quo dedit. Ut sit iustus iustifi¬
cans eũ. quiex fide ẽ ihu xp̃i. Rocte ait.
acuc. Iustus ex fide mea uiuet: ut dum
fidem dĩ habet ⁊ xp̃i. sit ustus. Ubi ẽgͣ
głatio tua: E xclusaẽ. ꝑ quã legẽ: fac¬
toꝵ: Non: s ꝑ legem fidĩ. Reddita ra¬
tione: ad cos loquit᷑ qui agunt sub lege.
qd̾ sine causa glentur blandientes sibi
de lege: & ꝓpt̾ qd̾genus sint abrahe. ui¬
dentes nõ iustificari hominẽ apd̾ dm̃.
nisi ꝑfidem. Arbitramur enĩ iustificari
tilem dic̃ hominẽ ꝓcerto haberi. quod
iustificetur credens nulla faciens oꝑa le¬
gis: idest sine cutũcisione. aut neome¬
niis. aut ueneratione sabbati. Anuide¬
oꝵ d̾s tantũ: Nonne ⁊ gentui: Imo
⁊ gentium. Sine dubio om̃iũ d̾s unus
ẽ. Nec enĩ soli uidei possunt s uindica¬
re. qd̾ ds̃ illoꝵ ñ etiã gentiliũ sit. cũ rele¬
gant ab uno adam om̃iũ eẽ originẽ. Et

Expanded text:
tes se ad percipiendam gratiam suam promisit admittere, quarum aemulatione in iram mdum tempore, quo dedit. Ut sit 47 justus justificans eum, qui est ex fide Jesu Christi. Recte ait, acuc: Justus autem ex fide vivit ; ut dum Dei fidem habet et Christi, sit justus. Ubi est ergo gloriatio tua? Exclusa est. Per quam legem? factorum? Non, sed per legem fidei. Reddita ratione, ad eos loquitur, qui agunt sub lege, quod sine causa glorientur, blandientes sibi de lege, et propter quod genus sint Abrahae, videntes non justificari hominem apud Deum, nisi per fidem. Arbitramur enim justificari tilem dicit hominem pro certo haberi, quod justificetur credens, nulla faciens opera legis, id est, sine circumcisione, aut neomeniis, aut veneratione sabbati. An Judaeorum Deus tantum? nonne et gentium? Immo et gentium. Sine dubio omnium Deus unus est. Nec enim soli Judaei possunt sibi vindicare, quod Deus illorum non etiam gentium sit; cum relegant ab uno Adam omnium esse originem, et
Abbreviated transcription (Latin):
tilitas cutũcisionis: Multũ ꝑomnẽ mo¬
dum. Primũ quidẽ qr credita sũt illis eloq
dĩ. Quãquã multa significet. que ad hono¬
rificentiã ⁊ meritũ ꝑtineant seminis abra¬
he. hoc tam̃ solũ apte memorat. quia max̃
laudis eoꝵ ẽ. ut legẽ ꝑ quã addicerent rectũ
a puerso distinguere digni uidicarent. icci¬
pe. ut post hoc pͥmũ cetera qualia sint pos¬
sint intelligi. ĩ aũt uideis carnalibꝰ idẽ
in credulis nichil ꝓficere testimoniũ gen̾is
ostendit. ne om̃s idẽ ⁊ credentes male tractas¬
se iuderet᷑. docet multũ utile ẽẽ uideis credẽ¬
tibꝰ quia filii sũt abrabe. his eñi eloquia
dĩ sũt credita dũ legẽ que peccatis hominũ
obsoluerat. quasi inpune peccaret᷑ apd̾ dm̃
merito patrũ reformatã accipiunt. ⁊ ppłs
di uocantꝰ egiptus quoq ꝓpt̾ iniurias illoꝵ
diu̾sis plagis ꝑcutitur. celesti pane cibant᷑.

Expanded text:
 Multum per omnem mo Multum per omnem modum. Primum quidem quia credita sunt illis eloquia Dei. Quamquam multa sint, quae ad honorificentiam et meritum pertineant seminis Abrahae; hoc tamen solum aperte memorat, quia maximae laudis eorum est, ut Legem per quam addiscerent rectum a perverso distinguere, digni judicarentur accipere; ut post hoc primum caetera qualia sint, possint intelligi. Quoniam autem Judaeis carnalibus, id est, incredulis, nihil proficere testimonium generis ostendit; ne omnes, id est, et credentes male tractasse videretur, docet multum utile esse Judaeis credentibus, quia filii sunt Abrahae. His enim eloquia Dei sunt credita, dum Legem, quae peccatis hominum obsoleverat, quasi impune peccaretur apud Deum, merito Patrum reformatam accipiunt, et populus Dei vocantur. Aegyptus quoque propter injurias illorum diversis plagis percutitur: coelesti pane cibantur,
Abbreviated transcription (Latin):
ea aũt circucisus ẽ. Cordis aũt circum¬
cisionẽ: laudabilẽ cẽ apud dm̃. Circũ¬
cidere enĩ cor. amputato errore. cognõ¬
cere ẽ creacorẽ. Ot qu a circumcisio cor¬
dis futura: pͥmus moy ses ait. Circũci¬
detis cduriciã cordis ur̃i. Et ieremias simi¬
lit̾. Circumcidite p̾pucium cordis ur̃i. Hec
dix̃ uideis ydola sequentib uelam̃ ẽ enĩ
cirea cor. qd̾ conu̾sus ad dm̃ circũcidet. qͥa
fides aufert nebulam erroris. ⁊ tribuit ꝑ¬
fectam dĩ cognitionẽ in misterio trinitatiᷤ.¬
laus ex deo ẽ. occulta hominibꝰ. Cordisem̃
meritũ ẽ qd aspicit d̾s: nõ carnis. Namu¬
deoꝵ laus. ex hominibꝰ ẽ. Głantut enĩ ĩ
carins circumcisione qd ex patribꝰ sit. uñ¬
malia epła int̾ cet̾a ait. Et gła impuden¬
dis. eoꝵ qui t̾rena sapiunt. hoc ẽ qui cur̃¬
cisionis carnis. glam putant. Terrena enĩ
sapit: qui in carne głatur. Qui uͦ in sp̃u gła¬
cur. huiꝰ laus ex deo ẽ. Sp̃u eñ ñ carne cre¬

Expanded text:
ea autem circumcisus est, cordis autem circumcisionem laudabilem esse apud Deum. Circumcidere enim cor, amputato errore, agnoscere est Creatorem; et quia circumcisio cordis futura erat, primus Moyses ait: Circumcidite duritiam cordis vestri ; et Jeremias similiter: Circumcidite praeputium cordis vestri . Hoc dicit Judaeis idola sequentibus; velamen est enim circa cor, quod conversus ad Dominum circumcidet, quia fides aufert nebulam erroris, et tribuit perfectam Dei cognitionem in mysterio sanctalaus ex Deo est, occulta hominibus; cordis enim meritum est, quod aspicit Deus, non carnis. Nam Judaeorum laus ex hominibus est; gloriantur enim in carnis circumcisione, quod ex Patribus sit. Unde inter caetera ait: Et gloria in pudendis eorum, qui terrena sapiunt ; hoc est, qui circumcisionem carnis gloriam putant. Terrena enim sapit, qui in carne gloriatur: qui vero in spiritu gloriatur, hujus laus ex Deo est; spiritu enim non carne cre
Abbreviated transcription (Latin):
sis enĩ hoc opponebat᷑. quasi hic eẽt sensꝰ
p̾dicantiũ remissionẽ peccatoꝵ. ut facerẽt
mala. ⁊ uenirẽt bona. hoc ẽ peccarẽt ut re¬
doctrine. Nec enĩ peccan debere fides su¬
adet. quippe cũ dnm iudicatũ p̾dicet.

Expanded text:
ensus praedicantium remissionem peccatorum, ut facerent mala, et venirent bona, hoc est, peccarent, ut redoctrinae. Nec enim peccare debere fides tradit, quippe cum judicaturum Deum
Abbreviated transcription (Latin):
uerbis suis ꝓpħicus ẜmo testat᷑: nec aliquoꝵ
ꝑfidia fidem eiꝰ minui. s dando uincere qͥ
ꝑfidi nõ credentes. negant eũ daturũ. Da¬
bit gͦ qd̾ iudicatur ñ daturꝯ: ut uincat fa¬
ciendo. qd̾ negatur facturꝰ. Tunc u̾icetur

Expanded text:
verbis suis propheticus sermo testatur, nec aliquorum perfidia fidem ejus minui, sed dando vincere, quod perfidi non credentes negant eum daturum. Dabit ergo quod judicatur non daturus, ut vincat, faciendo quod negatur facturus. Aliter
Abbreviated transcription (Latin):
scriptũ ẽ. Hec diẽ esaias ꝓpħa. quia dei
nom̃ blasphemat᷑ intͥ gentes. qñ uideos
ꝓ noxus suis traditos sibi ñ anĩaduerte¬
bant. s idolis suis dabant głas. qui qua¬
si uideoꝵ cdm̃ uicissent in uideis. Ita etiã
tẽpore aploꝵ dei nom̃ blasphemabatur
in xp̃o. quia uidei xp̃m dm̃ negando blas¬
phemabant etiã patrẽ. sic̃ dic dñs. Q me
recipit . recipit: s eũ qui me misit. Et ĩõ
deis uł fõtini auctoribꝰ ꝓfecta. Circum¬
cisio quidẽ ꝓdest: si lege obserues. Potest
dici e contra si ꝓdest circũcisio. cur p̾ter¬
mittitur: S tũc ꝓdest: si legẽ obsereᷤ.
T̃ enenda gͦ circumcisio ẽ. ⁊ ut ꝓsit seruã

Expanded text:
I, 5. Hoc dixit Esaias propheta, quia Dei nomen blasphematur inter gentes; quando Judaeos pro noxis suis traditos sibi non advertebant: sed idolis suis dabant glorias, quasi Judaeorum Deum vicissent in Judaeis. Ita et tempore apostolorum Dei nomen blasphemabatur in Christo; quia Judaei Christum Deum negando, blasphemabant et Patrem, sicut dicit Dominus: Qui me recipit, non me recipit, sed eum qui me misit . Et ideo daeis vel Photini auctoribus sit profectum. Circumcisio quidem prodest, si Legem observes. Potest dici e contra: Si prodest circumcisio, cur praetermittitur? Sed tunc prodest si Legem observes. Tenenda ergo circumcisio
Abbreviated transcription (Latin):
in lege. ⁊ głaris in do̾. ⁊ nosti uoluntatem
eiꝰ.⁊ ꝓbas utiliora instructꝰ ꝑ legẽ. Non
natur credens meritũ fac patrũ. qr quãui
aliqͥs ꝑse floreat erubescit tam̃ insuis. Con¬
fidisq te ipsũ ducẽ ẽẽ cecoꝵ lum̃ eoꝵ qui s̃
intenebris eruditorẽ inspicientiũ. magis¬
crũ infantiũ. habentẽ formã scientie. et
ueritatis in lege. Uera sũt ista. qr hoc ẽ le
one que facta ꝑ legẽ ẽ. ad melioris spei fidu¬
ciã ꝓuocare. Recte gͥ głatur in his legi̾ doc¬
recipit eũ quẽ lex ꝓmisit. frustra głatu de
lege: cui inuiriã facit. Dum sꝑuit xp̃m ꝓ
tiũ. nec magist᷑ infantiũ. nec lum̃ eoꝵ qui
intenebris sũt. s dux om̃iũ horũ ad ꝑdici¬
onẽ. uigͦ alterũ doces. te ipsũ ñ doces. H
est tu qui gentiles arguis qd sine lege. ⁊ dõ
p̾dicas ñ furandũ furaris. Dũ enĩ fidem¬

Expanded text:
n Deo, et nosti voluntatem ejus, et probas utiliora instructus per legem. Non natur credens, meritum facit patrum, quia quamvis aliquis per se floreat, erubescit tamen in suis. Confidisque te ipsum ducem esse caecorum, lumen eorum qui in tenebris sunt, eruditorem insipientium, magistrum infantium, habentem formam scientiae et veritatis in Lege. Vera sunt haec; quia Legone, quae facta est per Legem, ad melioris spei fiduciam provocare. Recte ergo gloriatur in his legis docrecipit eum quem Lex promisit, frustra gloriatur de Lege, cui injuriam facit, dum Christum spertium, nec magister infantium, nec lumen eorum, qui in tenebris sunt; sed dux omnium horum ad perditionem. Qui ergo alium doces, te ipsum non doces. Hoc est, tu qui gentiles arguis quod sine Lege et Deo praedicas non furandum, furaris; facis e
Abbreviated transcription (Latin):
ds̃ isrł saluator. Numq̃d iudei de dõ pa¬
tre dicebant. tu es enĩ ds ⁊ nesciebamꝰ cũ
tota lex d̾i patris auctoritatẽ p̾dicet. ex qͦ
sũt om̃ia: s qr filiꝰ d̾i semꝑ quidẽ appariit.
latebat aũt quid eẽt. cum pꝯ resurrectionẽ
cognoscit᷑. dicitꝰ ei inconfessione. tues enĩ

Expanded text:
Deus Israel Salvator . Nunquid Judaei de Deo Patre dicebant: Tu es enim Deus, et nesciebamus; cum tota lex Dei Patris auctoritatem praedicet, ex quo sunt omnia? Sed quia Filius Dei semper quidem apparuit, latebat autem quis esset, cum post resurrectionem cognoscitur diciturque ei in confessione: Tu es enim
Abbreviated transcription (Latin):
fide apłoꝵ. Qui cũ ex ipsis eeñt illis diffidẽ¬
tibꝰ credider̃. Demde cogitationibꝰ suis
accusabuntur gentiles si compũcti creato¬
ris fidem ⁊ uirturẽ noluerint credere. Aut
si stupore quodã nõ consideret ut credat
u̾bis aut gestis dñicis. defendet se conscĩa
in die udicii. quia ñ cogitauit crede̾ se debe.
⁊ iudicet᷑ nõ quasi maliuolus: s q̃si ignorãs.
Non tain sine pena futurꝯ qr ñ licet ignora

Expanded text:
fide apostolorum, qui cum ex ipsis essent, illis diffidentibus, crediderunt. Deinde cogitationibus suis accusabuntur gentiles, si compuncti creatoris fidem et virtutem noluerint credere: aut si stupore quodam non considerant, ut credant verbis et gestis Dominicis, defendentes se conscientia in die judicii, quia non cogitavit se debere credere; et judicetur non quasi malevolus, sed quasi ignorans: non tamen sine poena
Abbreviated transcription (Latin):
cadem lex ꝓmisit hoc ẽ facere legẽ. Nam
quomodo fac legẽ. qui ñ credit legi. dum
ñ recipit cui lex testimoniii phibet: Qui
auit in lege udetur ñ eẽ quia incircũsus
ẽ carne. credit aũt ui xp̃m hic fecisse legẽ
dicat᷑. Et ille qui se diẽ ille eẽ. id ẽ uideus¬

Expanded text:
eadem Lex promisit: et hoc est facere Legem. Omnis autem non facit Legem, qui non credit Legi; dum non recipit, cui Lex testimonium perhibet. Qui autem in Lege non videtur esse; quia incircumcisus est carne, credit autem in Christum, hic fecisse Legem dicitur. Et ille qui se dicit in Lege esse, id est, Judaeus
Abbreviated transcription (Latin):
phe inuenimꝰ. Cũ enĩgentes q̃ legẽ non
hñt. natura que legis sũt faciunt. Genteᷤ
nias. neq salbatũ. neq escarũ legẽ ẜuãt.¬
& duce natura credunt in dm̃ ⁊ xp̃m. id ẽ
in patrẽ ⁊ filiũ. Hocẽ enĩ legẽ ẜuare. din
legis agnosce. Ioruna enĩ sapientie pars
ñ ꝑ legẽ: s ꝑrationẽ nature. Opus enĩ opi¬
ficem ceruit in eẽ. Hi legẽ ñ habentes. ip¬
si sibi sũt lex. qui ostendunt opꝰ legis scͥp¬
tum ĩ cordibꝰ suis. Idem sensꝰ ẽ. qui dum
natura duce credũt. opus legis ostendunt:¬
ñ pluterã s ꝑ conscientiã. Opꝰ enĩ legis fĩ
des ẽ. quã cũ dictis dĩ exbibet naturali ui¬
dicio ostendit semetipsũ ẽẽ similẽ. qr qđ
mandat lex ultro facit ut credat inxp̃m.
Testimoniũ reddente conscientia illoꝵ.
beste int̾iori scientia sua credũt. qr cõscii
sͥ sũt conuenire sibi qd̃ credunt. Nonin¬
ꝯgruum ẽ enĩ creature credere ⁊ uenera¬

Expanded text:
pascitur. Cum enim gentes, quae legem non habent, naturaliter quae legis sunt faciunt. Gentes nias, neque sabbatum neque escarum legem servant, et duce natura, credunt in Deum et Christum, id est in Patrem et Filium, hoc est enim legem servare, dominum legis agnoscere. Prima enim sapnon per legem, sed per rationem naturae; opus enim opificem cernit in se. Hi legem non habentes, ipsi sibi sunt lex, qui ostendunt opus legis scriptum in cordibus suis. Idem sensus est; quia dum natura duce credunt, opus legis ostenduntteram, sed per conscientiam. Opus autem legis est fides, quam cum dictis exhibet Deo, naturali judicio ostendit semetipsum legem sibi esse; quia quod mandat lex, ultro facit, ut credat in Christum. Testimonium reddente ipsis conscientia ipsorum. Teste interiore conscientia sua credunt, quia conscii sibi sunt convenire sibi, quod credunt; congruum est enim creaturae credere et venera
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ uite sũt. His uͦ qui ex contentione. ⁊ qui
negare qd d̾s futurũ p̾dix. Tria gͦ alia po¬
suit incredulitati condigna dicẽs. ira et
indignatio ⁊ angustie. Ira ẽ ñ ei qui uidi¬
cat. s illi qui iudicatur: dũ fit reus. Iras¬
cienĩ d̃s dicit᷑: ut undicaturꝯ credatur.
Porro aũt di natura. abhis passionibus
imunis ẽ. Et ut ñ solum irasci: s ⁊ uin¬
dicare credat. adiecit: ⁊ indignatio. Iuã¬

Expanded text:
 vitae. Iis vero qui ex contentione, et qui negare quod Deus futurum praedixit. Tria ergo alia posuit incredulitati condigna, dicens: Ira et indignatio, et angustia. Ira est enim non ei, qui judicat; sed illi, qui judicatur, dum fit reus. Irasci enim dicitur Deus, ut vindicaturus credatur; nam Dei natura ab his passionibus immunis est. Et ut non solum irasci, sed et vindicare credatur, adjecit: Et indignatio; i