comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
piam ea parte scribere qua deletur &
ea uelit delere qua scribitur. nullo mͦ
stilum malũ fecerit. cum factũ ipsum
iure uituꝑetur. Quod si corrigat. ubi
erit malum: Si quis repente meridia¬
nũ solem intueatur. reꝑcussi oculitur¬
babunt᷑. Num ideo aut solmalũ erit
ant oculi : Nullo modo. Sunt enim
substantiȩ. S malũ est mordinatus
aspectus. & ipsa quȩ consequitur ꝑ¬
turbatio. Quod malũ non erit cum
ocłifuerint recreati. & lucem suam
congruenter aspexerint. Neq cũ ea¬
dem lux quȩ ad oculos ꝑtinet ꝓluce
sapientiȩ quȩ admentẽ ꝑtinet colit᷑.
ipsa fit malum: s suꝑstitio malũ est :.
qua creaturȩ potius quam creatori
seruitur. Quod malum nullũ erit¬
om̃ino. cum anima recognito cre¬
atore. ipsiuni se subiecerit. & cetera
ꝑ eum subiecta A sibi ẽẽ ꝑsenserit.
Ita om̃is corpo  rea creatura
si tantũmodo poss ideatur ab anma
quȩ diligit dm̃ bonum ẽ infimum. &

Expanded text:
piam ea parte scribere qua deletur, et piam ea parte scribere qua deletur, et ea velit delere qua scribitur, nullo modo stilum malum fecerit, cum ipsum factum jure vituperetur: quod si corrigat, ubi erit malum? Si quis repente meridianum solem intueatur, repercussi oculi turbabuntur: num ideo aut sol malum erit aut oculi? Nullo modo; sunt enim substantiae: sed malum est inordinatus aspectus, et ipsa quae consequitur perturbatio; quod malum non erit, cum oculi fuerint recreati, et lucem suam congruenter aspexerint. Neque cum eadem lux quae ad oculos pertinet, pro luce sapientiae quae ad mentem pertinet, colitur, ipsa fit malum: sed superstitio malum est, qua creaturae potius quam Creatori servitur; quod malum omnino nullum erit, cum anima recognito Creatore, ipsi uni se subjecerit, et caetera per eum subjecta sibi esse persenserit. 40. Ita omnis corporea creatura, si tantummodo possideatur ab anima quae diligit Deum, bonum est infimum, et
Abbreviated transcription (Latin):
gressio. quȩ cum consequent̃ habet
iustam dampnationẽ: contigit ex
illa arbore quȩ contra uetitũ tacta
est. dmnoscentia boni & mali. quia cũ
suo peccato anima fuerit. implica¬
ta.luendo penas discit: quid int̃ sor
inter p̃ceptum quod custodire no-¬
luit. & peccatũ quod fecit. atq hoc
modo malũ quod cauendo non di¬
dicit: discit sentiendo. Et bonum
quod in obtemperando minus dili-¬
gebat. ardentius diligit cõparan-
do. Uicium gͦ animȩ ost quod fecit.
et difficultas ex uicio pena est quam
patitur. et hoc ẽ totum malũ. facere
aut̃ & pati. non ẽ substãtia. Qua ꝓpter
substnta non ẽ malum. Sic enim nec a¬
qua malũ est. nec animal. quod ui¬
uit maere. nam istȩ substanͣ sunt.
S malũ est uoluntaria p̃cipitatio
in aquam. et suffocatio quam mersus
patitur. Stilus ferreus alia parte
qua scribamus. alia qua deleamus a fa¬
bro factus est: et insuogenere pulcher.
& adusum nrm̃ accõmodatus. At si qͥs¬

Expanded text:
gressio. Quae cum consequentem habet gressio. Quae cum consequentem habet justam damnationem, contingit ex illa arbore, quae contra vetitum tacta est, dignoscentia boni et mali: quia cum suo peccato anima fuerit implicata, luendo poenas, discit quid intersit inter praeceptum quod custodire noluit, et peccatum quod fecit; atque hoc modo malum, quod cavendo non didicit, discit sentiendo; et bonum quod non obtemperando minus diligebat, ardentius diligit comparando. 39. Vitium ergo animae est quod fecit, et difficultas ex vitio poena est quam patitur; et hoc est totum malum. Facere autem et pati non est substantia: quapropter substantia non est malum. Sic enim nec aqua malum est, nec animal quod vivit in aere; nam istae substantiae sunt: sed malum est voluntaria praecipitatio in aquam, et suffocatio quam mersus patitur. Stilus ferreus alia parte qua scribamus, alia qua deleamus, affabre factus est, et in suo genere pulcher, et ad usum nostrum accommodatus. At si quis
Abbreviated transcription (Latin):
quia ñ sũma bona sunt: Quia gͥbo¬
na sunt: ex do sunt. Quia ñ sũmabo¬
na sunt: non sunt ds̃. Bonũ gͦ qͦd
uiciari non potest. ds ẽ. Ceterã omnia
bona exipsosunt: quȩ ꝑseipsa possunt
uiciari. quia ꝑseipsa nichil sunt. ꝑip
sum autẽ partim ñ uiciantur. partĩ
ciendi. quȩ uetat summa & intima
⁊ueritas. Ita homo de para¬
nis ad temporalia. a copiosis adegena.
a firmis ad infirma. Non gͦ abono sub¬
stantiali ad malũ substantiale. quia
nulla substantia malũ ẽ: sed abono
ȩterno ad bonũ cemporale. a bono spi¬
ritali ad bonum carnale. abono in¬
telligibili adbonũ sensibile. a bono
sũmo. ad bonũ infimũ. Est gͥ quod¬
dam bonũ. quod si diligit anima
racionalis peccat: quia infraillam
ordinatũ est. Quare ipsum peccatum
malũ est: non ea substantia quȩ pec-¬
cando diligitur. Nongͦ arbor illãma¬
luntẽ. quȩ in medio paratiso plan¬
tata scribitur. s diuini p̃cepti trans¬

Expanded text:
quia non summa bona sunt. Quia igitur boquia non summa bona sunt. Quia igitur bona sunt, ex Deo sunt: quia non summa bona sunt, non sunt Deus. Bonum ergo quod vitiari non potest, Deus est. Caetera autem omnia bona ex ipso sunt, quae per seipsa possunt vitiari, quia per seipsa nihil sunt: per ipsum autem partim non vitiantur, partim ciendi quae vetat summa et intima veritas. Ita homo de paranis ad temporalia, a copiosis ad egena, a firmitate ad infirma: non ergo a bono substantiali ad malum substantiale, quia nulla substantia malum est; sed a bono aeterno ad bonum temporale, a bono spirituali ad bonum carnale, a bono intelligibili ad bonum sensibile, a bono summo ad bonum infimum. Est igitur quoddam bonum, quod si diligit anima rationalis, peccat; quia infra illam ordinatum est: quare ipsum peccatum malum est, non ea substantia quae peccando diligitur. Non ergo arbor illa malum est, quae in medio paradiso plantata scribitur, sed divini praecepti trans
Abbreviated transcription (Latin):
etiam posse formari. Ita om̃e quod ẽ.
in quantũ ẽ. & omẽ quod nondũ est.
inquantũ ẽẽ potest. ex deo habet. Qd̃
aliomͦ sic dicitur. Om̃e formatũ. in¬
Io quantũ formatũ est. & om̃e quod
nondũ formatum ẽ. in quantũ for¬
mari potest. exd̾o habet. Nulla autẽ
resoptinet integritatẽ nature sue:
nͥ in suo genere saluasit. Ab eo autẽ
ẽ omnis salus. a quo ẽ omẽ bonum.
& om̃e bonũ ex dõ. Salus gͥ om̃ĩs ex
nec ꝑnicioso studio uaneiuctoriȩ ca-¬
ligant atq turbantur. facile intel¬
ligi om̃ia quȩ uiciantur. atipmori¬
untur. bona ẽẽ: quãquã ipsũ uici¬
um & ipsa mors malum sit. Nisi enĩ
salute aliqua pͥuarentur. ñ eis no¬
ceret uicium uel mors. S si ñ no¬
uiciũ. Sigͦ saluti aduersatur uici¬
um. et nullo dubitante salus bonũ
tur uiciũ. Quib autẽ aduersat᷑
uiciũ: ipsa uiciantur. Bona sunt
gͦ quȩ uiciantur. S ideo uiciant᷑:

Expanded text:
etiam posse formari. Ita omne quod est, etiam posse formari. Ita omne quod est, in quantum est; et omne quod nondum est, in quantum esse potest, ex Deo habet. Quod alio modo sic dicitur: omne formatum, in quantum formatum est; et omne quod nondum formatum est, in quantum formari potest, ex Deo habet. Nulla autem res obtinet integritatem naturae suae, nisi in suo genere salva sit. Ab eo autem est omnis salus, a quo est omne bonum; at omne bonum ex Deo: salus igitur omnis ex nec pernicioso studio vanae victoriae caligant atque turbantur, facile intelligit, omnia quae vitiantur et moriuntur, bona esse, quanquam ipsum vitium, et ipsa mors, malum sit. Nisi enim salute aliqua privarentur, non eis noceret vitium vel mors: sed si non novitium. Si ergo saluti adversatur vitium, et nullo dubitante salus bonum tur vitium; quibus autem adversatur vitium, ipsa vitiantur: bona sunt ergo quae vitiantur; sed ideo vitiantur,
Abbreviated transcription (Latin):
cies. mininũ bonũ ẽ. Om̃e autẽ bo¬
num. aut d̾s. aut exdo ẽ. Ergo exd̃o
ẽ etiam minima species. Sane quod
despecie. hoc etiã de formadici po¬
test. Neq enim frustra tam specio¬
sissimũ quã etiam formosissimum
in laude ponitur. Id gͥ ẽ unde fecit
ds om̃ia. quod nullam speciẽ ha¬
bet. nullamq formã. quod nichil
ẽ aliud quam nichil. Nam illud qͦd
in comparatione ꝑfectoꝵ in forme
dr̃. si habet aliquid formȩ. quãus
exignum. quanius inchoatũ. non¬
dum ẽ nichil. Ac ꝑ hoc id quoq in
quantũ est: non est nisi exdeo. Qͣ
ꝓpter etiam si de aliqua informi
materia factus est mundus: hȩc ipsa
factaẽ de omnino nichilo. Nam & qđ
nondum formatũ est: tamen aliquo
mͦ ut formari possit inchoatũ ẽ: deibe¬
neficio formabile ẽ. Bonũ est enim
ẽẽ formatũ. Nonnullũ gͦ bonũ ẽ. et
capacitas formȩ. et id̾o bonorũ om̃iũ
auctor qui prestitit formã. ipfe fecit

Expanded text:
cies minimum bonum est. Omne autem bocies minimum bonum est. Omne autem bonum, aut Deus, aut ex Deo est. Ergo ex Deo est etiam minima species. Sane quod de specie, hoc etiam de forma dici potest. Neque enim frustra tam speciosissimum, quam etiam formosissimum in laude ponitur. Id ergo est, unde fecit Deus omnia, quod nullam speciem habet, nullamque formam; quod nihil est aliud quam nihil. Nam illud quod in comparatione perfectorum informe dicitur, si habet aliquid formae, quamvis exiguum, quamvis inchoatum, nondum est nihil, ac per hoc id quoque in quantum est, non est nisi ex Deo. 36. Quapropter etiam si de aliqua informi materia factus est mundus, haec ipsa facta est omnino de nihilo. Nam et quod nondum formatum est, tamen aliquo modo ut formari possit inchoatum est, Dei beneficio formabile est: bonum est enim esse formatum. Nonnullum ergo bonum est et capacitas formae: et ideo bonorum omnium auctor, qui praestitit formam, ipse fecit
Abbreviated transcription (Latin):
languentibus. quia mutabilis ẽ nr̃a
ualitudo: itadiuina ꝓuidentia cũ
sit ipsa om̃ino incõmutabilis. muta¬
bili tam̃ creaturȩ uariȩ subuenit.
et pro diuersitate morboꝵ. aliis alia
iubet. aut uetat. aut auicio unde mors
incipit & ab ipsa morte ad naturã suã
et essentiam ea quȩ deficiunt .i. ad ni¬
chilum tendunt. reducat & firmet.
rabilia sunt. Quare muͬ abilia sunt :
Quia ñ sũmȩ sunt. Quare ñ summȩ
sunt : Quia inferiora sunt. eo a quo
facta sunt. Quis eafecit: Quisũme
ẽ. Quis hic ẽ : Ds̃ incõmutabilis tri¬
nitas. qm̃ & ꝑ sũmam sapientiam ea
fecit. & sumina benignitate cona¬
seruat. Cur ea fecit:Ut ẽẽnt.
Ipsum enĩ quantũ cũq ẽẽ. bonum ẽ.
quia sũ mumbonũ ẽ. sũme ẽẽ. Unde
fecit: Exnchilo. Qm̃quicquid est.
quantulacũq species sit: necesse ẽ.
Ita & siminimũ bonũ: tam̃ bonum
erit: et exdͦo erit. Nam qm̃ sũma spe¬
cies sũmum bonũ est. minuma spe¬

Expanded text:
languentibus, quia mutabilis est nostra languentibus, quia mutabilis est nostra valetudo: ita divina providentia, cum sit ipsa omnino incommutabilis, mutabili tamen creaturae varie subvenit, et pro diversitate morborum alias alia jubet aut vetat; ut a vitio unde mors incipit, et ab ipsa morte, ad naturam suam et essentiam, ea quae deficiunt, id est ad nihilum tendunt, reducat et firmet.abilia sunt. Quare mutabilia sunt? Quia non summe sunt. Quare non summe sunt? Quia inferiora sunt eo a quo facta sunt. Quis ea fecit? Qui summe est. Quis hic est? Deus incommutabilis Trinitas, quoniam et per summam Sapientiam ea fecit, et summa benignitate conservat. Cur ea fecit? Ut essent. Ipsum enim quantumcumque esse, bonum est; quia summum bonum est summe esse. Unde fecit? Ex nihilo. Quoniam quidquid est, quantulacumque specie sit necesse est; ita etsi minimum bonum, tamen bonum erit, et ex Deo erit. Nam quoniam summa species summum bonum est, minima spe
Abbreviated transcription (Latin):
tȩ multitudim imposita erant. ab acti¬
one remota sunt: quȩ infide atq int̾¬
pretationẽ manserunt. Ita nunc nec
seruiliter alligant & exercent libera¬
liter animũ. Quisquis aũt ideo ne¬
gat utrũq testam̃tum ab uno deo ẽẽ
posse. quia non eisdẽ sacram̃tis tenet᷑
popłs nr̃. quib uidei tenebant᷑: uel
adhuc tenentur. potest dicere non
posse fieri. ut unus paterfamilias
iustissimus aliud imperet eis. quib
seruitutẽ duriorẽ utilẽ iudicat. ali¬
ud eis quos infiliorũ gradum adopta¬
re dignatur. Si aut̃ precepta uitȩ
mouent quod inueteri lege minora
sunt. ineuangłio maiora. & ideo pu¬
tatur non adunũ dm utraq ꝑtinere.
potest qui hoc putat ꝑturbari. siunꝰ
medicus alia ꝑministros suos imbecil¬
liorib. alia ꝑseipsum ualentioribꝰ
p̃cipiat. ad reparandã uel optinen¬
dam salutẽ. Ut enim ars medicinȩ
cũ eadem maneat. neq ullo pacto
ipsa mutetur. mutat tam̃ precepta

Expanded text:
tae multitudini imposita erant, ab actitae multitudini imposita erant, ab actione remota sunt, in fide atque interpretatione manserunt. Ita nunc nec serviliter alligant, et exercent liberaliter animum. 34. Quisquis autem ideo negat utrumque Testamentum ab uno Deo esse posse, quia non eisdem sacramentis tenetur populus noster, quibus Judaei tenebantur vel adhuc tenentur; potest dicere non posse fieri ut unus paterfamilias justissimus aliud imperet eis quibus servitutem duriorem utilem judicat, aliud eis quos in filiorum gradum adoptare dignatur. Si autem praecepta vitae movent, quod in veteri Lege minora sunt, in Evangelio majora, et ideo putatur non ad unum Deum utraque pertinere; potest qui hoc putat perturbari, si unus medicus alia per ministros suos imbecillioribus, alia per seipsum valentioribus praecipiat ad reparandam, vel obtinendam salutem. Ut enim ars medicinae, cum eadem maneat, neque ullo pacto ipsa mutetur, mutat tamen praecepta
Abbreviated transcription (Latin):
ctionẽ exercitationẽq accõmodatꝰ.
quid aliud quã rationalis disciplinȩ
regulam impleuit.: Nam & miste¬
rioꝵ expositio ad ea dirigitur. quȩ
aꝑtissime dicta sunt. Et si ea tantũ
eẽnt quȩ facillime intelliguntur.
nec studio sequeret᷑. nec suauit̃ inue¬
niretur ueritas. Neq si ẽẽnt in scͥp¬
turis sacram̃ta. & in sacramentis ñ
ẽẽnt. signacula ueritatis: satis cum
cognitione actio conuentret. Nunc uͦ
qm̃ pietas timore inchoatur. caritate
ꝑficitur popłs timore constrictus
temꝑe seruitutis. in ueteri lege mul¬
tis sacramentis oneratatur. Hoc em̃
utile talib erat ad desiderandam grãm
ubiuenit. ab ipsa dei sapientia homine
assumpto. & in lib̾tatẽ uocati sumꝰ: pau¬
ca sacramenta salub̾ruma constituta
sunt: quȩ societatẽ xp̃iani popłi. hoc
ẽ subuno do libere multitudinis con
tinerent. Multa uͦ quȩ popło
hebreo. hoc ẽ sub eode uno dõ compedi¬

Expanded text:
ctionem exercitationemque accommodatus ctionem exercitationemque accommodatus quid aliud quam rationalis disciplinae regulam impleuit? nam et mysteriorum expositio ad ea dirigitur quae apertissime dicta sunt; et si ea tantum essent quae facillime intelleguntur, nec studiose quaereretur nec suauiter inueniretur ueritas. neque si essent in scripturis sacramenta et in sacramentis non essent signacula ueritatis, satis cum cognitione actio conueniret. nunc uero quoniam pietas timore inchoatur, caritate perficitur, populus timore constrictus tempore seruitutis in uetere lege multis sacramentis onerabatur. hoc enim utile talibus erat ad desiderandam gratiaubi uenit ab ipsa dei sapientia homine assumto et in libertatem uocati sumus, pauca sacramenta saluberrima constituta sunt, quae societatem christiani populi, hoc est sub uno deo liberae multitudinitinerent. Multa vero quae populo Hebraeo, hoc est sub eodem uno Deo compedi
Abbreviated transcription (Latin):
ullum peccatum committi potest. nisi
dũ appetunt᷑ ea quȩ ille contempsit. aut
fingunt᷑ quȩ ille sustinuit. Tota ittq
uita eiꝰ i terris ꝑ hominẽ quẽ susciꝑe
dignatꝰ ẽ: disciplinamoꝵ fuit. Resur¬
rectio uͦ eius a mortius. nichil hominis
perire naturȩ. cũ omĩa salua sunt dõ.
satis indicauit. & quẽ admodũ cuncta
seruiant creatorisuo. siue aduindiẽ¬
tam peccatoꝵ. siue ad hominis libera¬
tionẽ. quãq facile corpꝰ animȩ seruiat.
cum ipsa subicitur d̾o. Quib ꝑfectis.
non solũ nulla substantia malũ ẽ: quod
fieri nunquã potest. s etiã nullo malo
afficitur. quod fieri ꝑpeccatũ & uin¬
dictam potuit. Et hec ẽ disciplina na¬
turalis. xp̃ianis minꝰ intelligentibus.
plena fide digna. Intelligentib autẽ
omĩi errore purgata. Iamuͦ ipse totiꝰ
doctrinȩ modus partim aꝑtissimꝰ. par¬
tim similitudinib indictis. infactis.
in sacramentis. ad omnẽ animȩ instru¬

Expanded text:
ullum peccatum committi potest, nisi ullum peccatum committi potest, nisi aut dum appetuntur ea quae ille contempsit, aut fugiuntur quae ille sustinuit. 32. Tota itaque vita ejus in terris, per hominem quem suscipere dignatus est, disciplina morum fuit. resurrectio uero eius a mortuis nihil hominis perire naturae, cum omnia salua sunt deo, satis indicauit, et quemadmodum cuncta seruiant creatori suo siue ad uindictam peccatorum siue ad hominis liberationem quamque facile corpus animae seruiat, cum ipsa subicitur deo. quibus perfectis non solum nulla substantia malum est, quod fieri numquam potest, sed etiam nullo malo afficitur, quod fieri per peccatum et uindictam potuit. et haec est disciplina naturalis christianis minus intellegentibus plena fide digna, intellegentibus autem omni errore purgata. Iam uero ipse totius doctrinae modus partim apertissimus partim similitudinibus in dictis, in factis, in sacramentis ad omnem animae instru
Abbreviated transcription (Latin):
hono. Item. Aquã inuinũ conuersu¬
rus ut ds. dicit. recede a me mulier. mͥ
& tͥ quid ẽ: Non dumuenit hora mee.
Cum aũt uenisset hora quaut homo
moreret᷑. de cruce cognitam matrem
cõmendauit discipło: quẽ p̃ceteris di¬
ligebat. Satellites uoluptatũ diuiti
asꝑniciose popłi appetebant: pauꝑ
ẽẽ uoluit. honorib & imꝑiis in hiabass:
uex fieri noluit. Carnales filios mag.¬
num bonũ putabant: tale coniugi¬
um ꝓlemq contempsit. Contumeli¬
as suꝑbissime horrebant: om̃e genꝰ
contumeliarũ sustinuit. Iniurias
intolerabiles ẽẽ arbitrabant᷑. Quȩ ma-¬
ior inuria. quã iustũ innocentemq
dampnari: Dolores corꝑis execraban¬
tur: flagellatꝰ atq cruciatꝰ ẽ. Mori
metuebant: morte multatꝰ ẽ. Igno¬
miniosissimũ mortis genꝰ crucem
putabant: crucifixus ẽ. Om̃ia quȩ
habere cupientes non recte uiueba¬
mus: carendo uile fecit. Omĩa quȩ
uitare cupientes a studio deuiaba

Expanded text:
homo. Item aquam in vinum conversuhomo. Item aquam in vinum conversurus ut Deus, dicit, Recede a me, mulier: mihi et tibi quid est? Nondum venit hora mea . Cum autem venisset hora, qua ut homo moreretur, de cruce cognitam matrem commendavit discipulo, quem prae caeteris diligebat . Satellites voluptatum divitias perniciose populi appetebant: pauper esse voluit. Honoribus et imperiis inhiabant: rex fieri noluit. Carnales filios magnum bonum putabant: tale conjugium prolemque contempsit. Contumelias superbissime horrebant: omne genus contumeliarum sustinuit. Injurias intolerabiles esse arbitrabantur: quae major injuria quam justum innocentemque damnari? Dolores corporis exsecrabantur: flagellatus atque cruciatus est. Mori metuebant: morte multatus est. Ignominiosissimum mortis genus crucem putabant: crucifixus est. Omnia quae habere cupientes non recte vivebamus, carendo vilefecit. Omnia quae vitare cupientes a studio deviabam
Abbreviated transcription (Latin):
ẽ: et uerbum caro factũ ẽ. & habitabit
i nob̾. Ita enĩ demonstrauit carnali¬
b & non ualentib intueri mente ue¬
ritatẽ. corporeisq sensib deditis. quã
excelsum locũ. int̾ creaturas habeat
humana natura. quod non solũ ui¬
sibilit᷑ nam id poterat & in aliquo
ȩthereo corpore ad nr̃oꝵ aspectuum
tolerantiam temperato: s hominib
in uero homine apparuit. Ipsa enim
natura suscipienda erat. quȩ liberan¬
da. Et nequis forte sexus a suo crea¬
tore se contemptũ putaret: uirum
suscepit. natus exfemina esteillichil
egĩt ui: s omĩa suadendo & monen¬
do. Ueteri quippe seruitute transac̾¬
ta. tempꝰ lib̾tatis illuxerat: & oportu.¬
ne iam homini suadebat᷑ atq salu¬
brit᷑. quam libero eẽt creatꝰ arbitrio.
Miraculis conciliauit fide dõ qͥ erat:
passione homini quẽ regebat. Ita lo¬
quens ad turbas ut d̾s. nunciatam
Doctrina enĩ ds apparebat. etatib

Expanded text:
est et uerbum caro factum est et habitauit est et uerbum caro factum est et habitauit in nobis. ita enim demonstrauit carnalibus et non ualentibus intueri mente ueritatem corporeisque sensibus deditis quam excelsum locum inter chumana natura, quod non solum visibiliter nam id poterat et in aliquo aethereo corpore ad nostrorum aspectuum tolerantiam temperato, sed hominibus in vero homine apparuit: ipsa enim natura suscipienda erat quae liberanda. Et ne quis forte sexus a suo Creatore se contemptum putaret, virum suscepit, natus ex femina. 31. Nihil egit vi, sed omnia suadendo et monendo. Veteri quippe servitute transacta, tempus libertatis illuxerat, et opportune jam homini suadebatur atque salubriter, quam libero esset creatus arbitrio. Miraculis conciliavit fidem Deo qui erat, passione homini quem gerebat. Ita loquens ad turbas ut Deus, nuntiatam Doctrina enim Deus apparebat, aetatibus
Abbreviated transcription (Latin):
dine decepti sumus. a maritudine pena¬
rũ erudiamur. Nlã ita etiam nr̃a suppli¬
cia diuina ꝓuidentia moderata est:
ut in hoc corꝑe tam corruptibili ad iusti¬
ciã tendere liceret. & deposita omnisuꝑ¬
bia. uni dõuero collum subdere nicħ
de seipso fidere. illi unise regendum.
tuendũq cõmittere. Ita ipso duce ho¬
mo bone uoluntatis. molestias huius
uitȩ musũ fortitudinis uertit. In copia
uͦ uoluptatũ ꝓsꝑisq successib temꝑa¬
lium temperantiã suam ꝓbat & robo¬
rat. acuit in temptationib prudentiã.
ut non solũ in eas non inducatur. s etiã
fiat uigilantior. & in amorẽ ueritatis
oportunitatib quȩ mira sapientia eiꝰ
ordinantur. de quib aut ñẽ tractan¬
dũ. aut int̾ piosꝑfectosq tractandũ
ẽ : nullomͦ beneficentius consuluit ge¬
neri humano. quã cũ ipsa di sapientia.
.i. unicus filiꝰ consubstantialis patͥ& co-¬
ȩternꝰ. totum hominẽ susciꝑe dignatꝰ

Expanded text:
dine decepti sumus, amaritudine poenarum erudiamur. Nam ita etiam nostra supplicia divina providentia moderata est, ut et in hoc corpore tam corruptibili ad justitiam tendere liceret, et deposita omni superbia uni Deo vero collum subdere, nihil de seipso fidere, illi uni se regendum tuendumque committere. Ita ipso duce homo bonae voluntatis molestias hujus vitae in usum fortitudinis vertit: in copia vero voluptatum prosperisque successibus temporalium, temperantiam suam probat et roborat; acuit in tentationibus prudentiam, ut non solum in eas non inducatur, sed fiat etiam vigilantior, et in amorem veritatis, opportunitatibus, quae mira sapientia ejus ordinantur, de quibus aut non est tractandum, aut inter pios perfectosque tractandum est; nullo modo beneficentius consuluit generi humano, quam cum ipsa Sapientia Dei, id est unicus Filius consubstantialis Patri et coaeternus, totum hominem susci
Abbreviated transcription (Latin):
Satis gͦ cause est cur dari debuerit
qm̃ sine illa homo recte non potest
iuuere. Ad hoc aut̃ datam uel hine
intelligi potest. qͥa siquis ea usus fu¬
erit ad peccandum diuinitꝰ in eum
iundicatur. quod iniuste fieret si
non solum ut recte uiueretur. s
etiã ut peccaretur. libera eẽt uolun¬
tas data. Quomͦ enĩ iuste uindica¬
retur ineum qui adhane rem usus
ẽẽt uoluntate. ad quam rem data est:
Nẽ uͦ ds cum peccantẽ punit. quid
aliuo tͥ uidetur dicere. nͥ eur non
adeam rem usus es libera uolunta¬
te. ad quam tͥ eam dedi. Hoc ẽ ad
recte faciendum: Deinde illud bo¬
num quo cominendatur ipsa iusti¬
cia indampnandis peccatis. recteq
factis honorandis. quomͦ eẽt. si homo
careret libero uoluntatis arbitrio.:
Non enĩ aut peecatum eẽt. aut rec¬
te factum quod non fieret uolun¬
tate.
um si homo uoluntatem liberan
non hab̾et. Debuit aut̃ & insupplicio
ẽ bonor que sunt exoeo. Debuit gͥ

Expanded text:
Satis ergo causSatis ergo causquoniam sine illa homo recte non posset vivere. Ad hoc autem datam vel hinc intelligi potest, quia, si quis ea usus fuerit ad peccandum, divinitus in eum vindicatur, quod non juste fieret, si non solum, ut recte viveretur, sed etiam, ut peccaretur, libera esset voluntas data. Quomodo enim juste vindicaretur in eum, qui ad hanc rem usus esset voluntate, ad quam rem data est? Nunc vero Deus cum peccantem punit, quid aliud tibi videtur dicere, nisi, cur non ad eam rem usus es libera voluntate, ad quam tibi eam dedi, hoc est, ad recte faciendum? Deinde illud bonum, quo commendatur ipsa justitia in damnandis peccatis, recteque factis honorandis, quomodo esset, si homo careret libero voluntatis arbitrio? Non enim aut peccatum esset, aut recte factum, quod non fieret voluntate; um, si homo voluntatem liberam non haberet. Debuit et in supplicio e
Abbreviated transcription (Latin):
alcerum. quomͦ noueris nos abip¬
so eẽ. neq enim hoc nunc. s ab ip¬
so nos uel penã uel p̃mium mere¬
ri explicasti. ¶ Hoc quoq ñ alum¬
de uideo ẽẽ manifestum. nͥ quod
iam constat dm̃ uindicare pecea¬
ta. Si quidem abillo ẽ om̃is iusticia.
Non enĩ ut alicuiꝰ est bonitatis alie¬
nis p̃stare beneficia. ita iusticiȩ
iundicare in alienos. Unde mani¬
festum est adeum nos ꝑtinere. qͥa
non solum in nos benignissimus
in p̃stando. s etiam iustissimus in
uindicando ẽ. De inde exeo quod
ego posui. cuq concessisti omne
enim ipse in quantũ homo ẽ. aliqͦd
bonum est. quia recte uiuere eum
uult potest. ¶ Plane si hec ita st̃.
soluta questio ẽ. quam ꝓposuisti.
Si enum homo aliquod bonum est.
et non posset nͥ cum uellet recte
facere. debuit hab̾e liberam uolũ¬
tatem. sine quarecte facere ñ poss.
Non enĩ qͥa ꝑ illam etiam peceat᷑.
ad hoc eam dm̃ dedisse eredendũẽ.

Expanded text:
alterum, quomodo noveris nos ab ipalterum, quomodo noveris nos ab ipso esse. Neque enim hoc nunc, sed ab ipso nos vel poenam, vel praemium mereri explicasti. E. Hoc quoque non aliunde video esse manifestum, nisi quod jam constat Deum vindicare peccata. Siquidem ab illo est omnis justitia. Non enim ut alicujus est bonitatis alienis praestare beneficia ita justitiae vindicare in alienos. Unde manifestum est ad eum nos pertinere, quia non solum in nos benignissimus in praestando, sed etiam justissimus in vindicando est. Deinde ex eo quod ego posui, tuque concessisti, omneenim ipse in quantum homo est, aliquod bonum est; quia recte vivere, cum vult, potest. 3. A. Plane si haec ita sunt, soluta quaestio est quam proposuisti. Si enim homo aliquod bonum est, et non posset, nisi cum vellet, recte facere, debuit habere liberam voluntatem, sine qua recte facere non posset. Non enim quia per illam etiam peccatur, ad hoc eam Deum dedisse credendum est.
Abbreviated transcription (Latin):
am si fieri potest explicamͥ. quare
dederit ł̾s homini liberum arbi¬
accepisset peccare non posset. AIam
enim certum tͥ atq cognitum ẽ. dm̃
dedisse homini hoc quod aari debu¬
isse ñ putas: ¶ Quantũ insuꝑiori
libro intellig̾e mͥ uisus sum. et habe
eo peccamꝰ. AEgo quoq memini
iam nob̾ io factum ẽẽ. ꝑspierum
s n̾e in t̾rogaui. utrum hoc quod
nos habere et qͥuo nos peccare ma¬
ifestum ẽ. dm̃ nobis dedisse scias.
U Nullũ alium puto abipso enĩ
sumus. et siue peccantes siue rec¬
de facientes abillo penam meremur
aut p̃mium. ¶ Hoc quoq utrũ
liquido noueris an aueboritate cõ¬
mocus. libent̃ etiam in cognitum
credas cupio scire. UAucloritati
quidem me pͥmũ oe hac recre¬
didisse confirmo. S quid ueriuᷤ
quam omne bonũ ex deo ẽẽ. et õẽ iustũ boñ
tib p̃mium iustum eẽ: Ex quo con¬
ficitur adeo affici. et peccantes
miseria. et recte facientes beatno
te. Nichil resisto.s qͥuero illud

Expanded text:
am, si fieri potest, explica mihi quare dederit Deus homini liberum voluaccepisset, peccare non posset. A. Jam enim certum tibi atque cognitum est, Deum dedisse homini hoc, quod dari debuisse non putas? E. Quantum in superiori libro intelligere mihi visus sum, et habemeo peccamus. A. Ego quoque memini jam nobis id factum esse perspicuum. Sed nunc interrogavi utrum hoc quod nos habere, et quo nos peccare manifestum est, Deum nobis dedisse scias. E. Nullum alium puto. Ab ipso enim sumus; et sive peccantes, sive recte agentes, ab illo poenam meremur aut praemium. A. Hoc quoque utrum liquido noveris, an auctoritate commotus libenter etiam incognitum credas, cupio scire. E. Auctoritati quidem me primum de hac re credidisse confirmo. Sed quid verius quam omne bonum ex Deo esse, et omne justum bonumtibus praemium justum esse? Ex quo conficitur a Deo affici, et peccantes miseria, et recte facientes beatitate. 2. A. Nihil resisto: sed quaero illud
Abbreviated transcription (Latin):
& genus humanũ factum ẽ magnũ
decus. ornamentumq terrarũ. &
tam decenter diuinȩ ꝓuidentiȩ.
procuratione administratur. ut
ars meffabilis medicine ipsã ui¬
cioꝵ feditatem. in nescio quam
sui generis pulchritudinẽ uertat.

Expanded text:
et genus humanum factum est magnum et genus humanum factum est magnum decus ornamentumque terrarum, et tam decenter divinae providentiae procuratione administratur, ut ars ineffabilis medicinae ipsam vitiorum foeditatem in nescio quam sui generis pulchritudinem vertat.
Abbreviated transcription (Latin):
etiam temporalib noui popłi. a ma¬
gnis & sp̃alib uiris eccłiȩ catholicȩ
alumpnis iideo cautissime ꝓuide¬
ri. nequid popularit᷑ agant᷑. quod
nondum ẽẽ temporis ut cũ popło
agatur intelligunt alimenta lac¬
tea large auidis infirmiorib plu¬
rib atq instanter infundunt.
Ualidiorib autẽ cibis: cum sapi¬
entib paueis uescuntur. Sapien¬
tiam enĩ locuntur int̾ ꝑfectos. car¬
nalib uͦ & animalibꝰ & quãuis no¬
uis hominib adhuc tamen par¬
uulis non nulla obtegunt. s nul¬
la mentiuntur. Nonenĩ honoribꝰ
suis uanis consulunt. & manib
laudib s utilitati eorũ cũ quibꝰ
societatem uitȩ huiꝰ mire meru¬
erunt. hec enim lex est diuinȩ ꝓui¬
dentiȩ. ut nemo a superiorib adu¬
uetur. ad cognoscendam & ꝑcipien¬
dam gram̃ dei. qui non ad eandem
puro affectu inferiores adiuuerit.
Ita de peccato nr̃o quod in homine
peccatore ipsa natura nrã commisit.

Expanded text:
etiam temporibus novi populi, a maetiam temporibus novi populi, a magnis et spiritualibus viris Ecclesiae catholicae alumnis video cautissime provideri: ne quid populariter agant, quod nondum esse temporis, ut cum populo agatur, intelligunt; alimenta lactea large avidis infirmioribus pluribus atque instanter infundunt, validioribus autem cibis cum sapientibus paucis vescuntur. Sapientiam enim loquuntur inter perfectos, carnalibus vero et animalibus, quamvis novis hominibus, adhuc tamen parvulis, nonnulla obtegunt, sed nulla mentiuntur. Non enim honoribus suis vanis consulunt et inanibus laudibus; sed utilitati eorum cum quibus societatem vitae hujus inire meruerunt. Haec enim lex est divinae providentiae, ut nemo a superioribus adjuvetur ad cognoscendam et percipiendam gratiam Dei, qui non ad eamdem puro affectu inferiores adjuverit. Ita de peccato nostro, quod in homine peccatore ipsa natura nostra commisit,
Abbreviated transcription (Latin):
ne extincto. erit illa mutatio que
angłicam uitam pollicetur. Oms
enim resurgemus. s non om̃s immil¬
tabimur. Resurget gͦ piuspopłs.
ut ueteris hominis suireliquias tͣns¬
formet in nouũ. Resurget autem
impius popłs qui ab initiousq ad
finem. ueterem hominem gessit. ut
inscłam mortẽ precipitetur. Etatũ
autẽ articłos qui diligent̃ legunt
iueniunt. nec rizania nec paleas
ꝑhorrescunt. Impius namq pio ui¬
uit. & peccator iusto.: ut eoꝵ compa¬
ratione. ala crius donec ꝑficiantur
terrem temporib usq ad illumina¬
tionem interioris hominus meruit ꝑ¬
uenire. genus humanũ ꝓ tempore
adiuuit. exhibens ei quod etas illa
poscebat. & ꝑ ꝓphetiam intimans. id
quod exhibere oportunũ non erat.r
quales patriarchȩ ac ꝓpħȩ mueni¬
untur. ab eis qui non puerilit᷑ insili¬
unt. s pie diligenterq ꝑtractant di¬
uinarum & humanarũ rerum tam
bonũ & tam grande secretũ. quod

Expanded text:
ne exstincto, erit illa mutatio quae ne exstincto, erit illa mutatio quae angelicam vitam pollicetur: Omnes enim resurgemus, sed non omnes immutabimur . Resurget ergo pius populus, ut veteris hominis sui reliquias transformet in novum. Resurget autem impius populus, qui ab initio usque ad finem veterem hominem gessit, ut in secundam mortem praecipitetur. Aetatum autem articulos, qui diligenter legunt, inveniunt; nec zizania nec paleas perhorrescunt. Impius namque pio vivit, et peccator justo, ut eorum comparatione alacrius, donec perficiatur, terreni temporibus usque ad illuminationem interioris hominis meruit pervenire, genus humanum pro tempore adjuvit, exhibens ei quod aetas illa poscebat, et per prophetiam intimans id quod exhibere opportunum non erat: quales Patriarchae ac Prophetae inveniuntur ab iis qui non pueriliter insiliunt, sed pie diligenterque pertractant divinarum et humanarum rerum tam bonum, et tam grande secretum. Quod
Abbreviated transcription (Latin):
uͦ & celestem. nemoihac uita possit
nisi cum ueteri. namae. ab ipso inci¬
piat necesse ẽ: & usq ad unsibilem
mortẽ cum illo quãuis eo deficiente
se ꝓficiente ꝑduret. si ꝓportione uni¬
uersum genus humanũ cuius tan¬
quã unius hominis uitaẽ. ab ad am
ꝓuidentiȩ legib administratur.
ut induo genera distribustũ ap¬
pareat. quoꝵ muno ẽ turba impioꝵ
terrem hominis imaginem ab mi¬
tio scłihuius. usq ad finẽ gerentiũ.
in altero series popłi uni deo dediti.
sed ab adam usq ad iohannẽ baptis¬
tum. terrem hominis uitã gerens
seruili. quadã iusticia euiꝰ historia
uetus testamentũ uocatur. quasit̾¬
renũ pollicens regnum. quȩ tota
nichil est aliud quam imago noui
popłi & noui testamenti pollicentis
regnũ celoꝵ. Cuiꝰ popłi uita inte¬
rim temporalis incipit a dm̃i aduen¬
tu in humilitate usq addiem iudi¬
cii. quando inclaritate uenturus
est. Post quodiudiciũ ueteri homi¬

Expanded text:
vero et coelestem nemo in hac vita possit vero et coelestem nemo in hac vita possit nisi cum vetere; nam et ab ipso incipiat necesse est, et usque ad visibilem mortem cum illo, quamvis eo deficiente, se proficiente, perduret: sic proportione universum genus humanum, cujus tanquam unius hominis vita est ab Adam providentiae legibus administratur, ut in duo genera distributum appareat. Quorum in uno est turba impiorum, terreni hominis imaginem ab initio saeculi usque ad finem gerentium. In altero, series populi uni Deo dediti, sed ab Adam usque ad Joannem Baptistam terreni hominis vitam gerentis servili quadam justitia: cujus historia Vetus Testamentum vocatur, quasi terrenum pollicens regnum; quae tota nihil aliud est quam imago novi populi, et Novi Testamenti pollicentis regnum coelorum. Cujus populi vita interim temporalis incipit a Domini adventu in humilitate, usque ad diem judicii, quando in claritate venturus est. Post quod judicium, vetere homi
Abbreviated transcription (Latin):
latur. & uelamento pudoris obnu¬
bitur. ut iam recte uiuere non coga¬
tur. s etiam si om̃s concedant. pec¬
care non libeat. Quartãiam idip¬
sum multo firmiꝰ ordinatiusq faci¬
entẽ. & emicantẽ in uirũ ꝑfectum.
atq aptam & idoneam omnib et
ꝑsecutionib & mundi huiꝰ tempe¬
statibꝰ ac fluctib sustinendis atq
frangendis. Quintã pacatam. atq
om̃i ex parte tranquillã uiuentem
inopib & habundantia in cõmuta¬
bilis regni summȩ. atq ineffabilis
sapientiȩ. Sextam om̃ĩmodȩ muta¬
tionis in ȩternam uitã. & usq ad
totam obliuionẽ uite temporalis
dei. Septima enĩ iam quies et̾na
est: et nullis etatib distinguen¬
da. beatitudo ꝑpetua. Ut enim
finis ueteris hominis mors ẽ: sic
finis noui hominis. uita eterna.
Ille namq homo peccati est: iste
lo dubitante ita sunt. ut unum eoꝵ.
.i. ueterem atq terrenũ. possit in hac
tota uita unus homoagere. nouũ

Expanded text:
latur, et velamento pudoris obnulatur, et velamento pudoris obnubitur, ut jam recte vivere non cogatur, sed etiamsi omnes concedant, peccare non libeat. Quartam jam idipsum multo firmius ordinatiusque facientem et emicantem in virum perfectum, atque aptam et idoneam omnibus et persecutionibus, et mundi hujus tempestatibus ac fluctibus sustinendis atque frangendis. Quintam pacatam atque ex omni parte tranquillam, viventem in opibus et abundantia incommutabilis regni summae atque ineffabilis sapientiae. Sextam omnimodae mutationis in aeternam vitam, et usque ad totam oblivionem vitae temporalis Dei. Septima enim jam quies aeterna est, et nullis aetatibus distinguenda beatitudo perpetua. Ut enim finis veteris hominis mors est, sic finis novi hominis vita aeterna. Ille namque homo peccati est, iste lo dubitante ita sunt, ut unum eorum, id est veterem atque terrenum, possit in hac tota vita unus homo agere, novum
Abbreviated transcription (Latin):
descripsinus. siue in suo genere
moderatũ. siue etiam seruilis iusti¬
ciȩ modũ excedentẽ. non nulli to¬
tum agunt abistius uitȩ ortu. usq
adoccasum. Nonnulli aut̃ uitam
istam necessario ab illo incipunt.
s. renascuntur interius. & ceteras
eiuspartes. suorobore speti ali.
et incrementis sapientiȩ corrum¬
punt & necant. et incȩlestes leges
donec post uisibilem mortẽ totum
instauretur astringunt. Iste dicit᷑
nouus homo & interior et cȩlestis.
habens et ipse ꝓportione ñ annis
prouectibus distinctas quasdam
spiritales etates suas. Primam in
uberib utilis historiȩ. quȩ nutrit
exemplis. Scdam iam obliuiscentẽ
humana. & ad diuina tendentem:
inqua non auctoritatis humane
continetur sinu. s ad sũmam & in¬
commutabilem legem. passib ra¬
tionis innititur. Terciam iã fidenti¬
orem & carnalem appetitũ rationis
robore maritantẽ gaudentemq
intrinsecus in quadam dulcedine
coniugali. cum animamenti copu¬

Expanded text:
descripsimus, sive in suo genere descripsimus, sive in suo genere moderatum, sive etiam servilis justitiae modum excedentem, nonnulli agunt totum ab istius vitae ortu usque ad occasum. Nonnulli autem istam vitam necessario ab illo incipiunt, sed renascuntur interius, et caeteras ejus partes suo robore spirituali et incrementis sapientiae corrumpunt et necant, et in coelestes leges, donec post visibilem mortem totum instauretur, adstringunt. Iste dicitur novus homo, et interior, et coelestis, habens et ipse proportione, non annis, sed provectibus distinctas quasdam spirituales aetates suas. Primam in uberibus utilis historiae, quae nutrit exemplis. Secundam jam obliviscentem humana, et ad divina tendentem, in qua non auctoritatis humanae sinu continetur, sed ad summam et incommutabilem legem passibus rationis innititur. Tertiam jam fidentiorem, et carnalem appetitum rationis robore maritantem, gaudentemque intrinsecus in quadam dulcedine conjugali, cum anima menti copu
Abbreviated transcription (Latin):
Inqua uehementior ꝓhibitio peccatoꝵ.
et penapeccantium seruiliter coher¬
cens: carnalib animis attrociores im¬
petus gignit. libidinis & omnia com¬
missa congeminat. Non enĩ simplex
peccatum ẽ: non solum malũ. s etiã
uetitum admittere. Post labores aũ
iuuentutis. semiori pax nonnulla con¬
ceditur. Inde usq ad mortẽ deterior
ȩtas ac decolor. & morbis subiectior
debilisq ꝑducit. hȩc ẽ uita hominis
uiuentis ex corpore. & cupiditatib
rerũ temporalium colligati. Hie
dicitur uetus homo exterior & t̾re¬
nus. etiam si obtineat eam quã uul¬
gus uocat felicitatẽ in bene consti¬
tuta terrena ciuitate. siue sub regi¬
bꝰ. siue sub pͥncipib. siue sublegib.
siue subhis om̃ibꝰ. Alit̃ enimbene
constitui popłs non potest. etiam
qui t̾rena sectatur: habet quippe
& ipse modum quendã pulchritu¬
dinis suę. Hunc autẽ hominẽ quẽ
ueterem & exteriorem et terrenũ

Expanded text:
in qua vehementior prohibitio peccatorum, in qua vehementior prohibitio peccatorum, et poena peccantium serviliter coercens, carnalibus animis atrociores impetus libidinis gignit, et omnia commissa congeminat. Non enim simplex peccatum est, non solum malum, sed etiam vetitum admittere. Post labores autem juventutis, seniori pax nonnulla conceditur. Inde usque ad mortem deterior aetas ac decolor, et morbis subjectior debilisque perducit. Haec est vita hominis viventis ex corpore, et cupiditatibus rerum temporalium colligati. Hic dicitur vetus homo, et exterior, et terrenus, etiamsi obtineat eam quam vulgus vocat felicitatem, in bene constituta terrena civitate, sive sub regibus, sive sub principibus, sive sub legibus, sive sub his omnibus: aliter enim bene constitui populus non potest, etiam qui terrena sectatur; habet quippe et ipse modum quemdam pulchritudinis suae. 49. Hunc autem hominem, quem veterem et exteriorem et terrenum
Abbreviated transcription (Latin):
credendũ sit: antequã quisq sit ido¬
neus meunde rationi de diuinis & m¬
uisibilib ⁊ ebꝰ. namipsirationi purgã¬
tioris aniȩ quȩ ad ꝑspicuam uerita¬
tem ꝑuenit. nullo modo auctoritas
humana p̃ponitur: s. ad hanc nulla
suꝑbia ꝑducit. quȩ sinon ẽẽt. ñ eẽnt
heretici neq scismatiei. nec carne cir¬
cumcisi. nec creaturȩ simulachroꝵq
cultores. hii autẽ si non ẽẽntante ꝑ¬
fectionem popłi quȩ ꝓmitcitur. mul
satio ergo temporalis & medicina di¬
uinȩ ꝓuidentiȩ ergaeos qui peccato
mortalitatẽ meruerunt sic tradit᷑.
centis natura. & eruditio cogitatur.
Prima huiꝰ infantia in nutrimentis
corporalib agitur. penitꝰ obliuiscen¬
da crescenti. Eam pueritia sequit᷑.
unde incipimus aliquid meminisse.
Huie succedit adolescentia. eui iam
ꝓpagationẽ prolis natura ꝑmittit.
& patrem facit. Porro adolescentiã
iuuentus excipit. iam exercenda mu¬
nerib publicis. & domanda sub legibꝰ.

Expanded text:
credendum sit, antequam quisque sit idoneus ineundae rationi de divinis et invisibilibus rebus; nam ipsi rationi purgatioris animae, quae ad perspicuam veritatem pervenit, nullo modo auctoritas humana praeponitur: sed ad hanc nulla superbia perducit. Quae si non esset, non essent haeretici, neque schismatici, nec carne circumcisi, nec creaturae simulacrorumque cultores. Hi autem si non essent ante perfectionem populi, quae promittitur, mulsatio ergo temporalis, et medicina divinae providentiae, erga illos qui peccato mortalitatem meruerunt, sic traditur. centis natura, et eruditio cogitatur. Prima hujus aetas infantia in nutrimentis corporalibus agitur, penitus obliviscenda crescenti. Eam pueritia sequitur, unde incipimus aliquid meminisse. Huic succedit adolescentia, cui jam propagationem prolis natura permittit, et patrem facit. Porro adolescentiam juventus excipit, jam exercenda muneribus publicis, et domanda sub legibus;
Abbreviated transcription (Latin):
¶ Iam concedo eam d̃m dedisse. S nõ¬
ne tͥ uidet᷑ queso te si adrecte facien¬
dum data est. quod non debuerit
adpeccandũ posse conuerti. sicut
ipsa iusticia que oata ẽ homuni ad
bene uiuendũ : Nũqͥd enĩ potest
quispiam ꝑ iusticiam suã male ui¬
uere:. Sic nemo posset ꝑ uolunta¬
tem peccare. si uoluntas datã est ad
recte faciendum. A Donabit qͥd̃e
d̾s ut sꝑo. ut tͥ ualeam respondere.
uel potiꝰ ut ipse tͥ eadem quȩ sum¬
ma om̃ium magistra ẽ uericate. in¬
tus docente respondeas. S paulisꝑ
uolo mͥ dicas. si id quod abste quesi¬
ueram certũ et cognitũ tenes. dm̃
nobis dedisse lib̾am uoluntatẽ. u¬
trum oporteat dicere dari non de¬
buisse. quod dedisse confitem᷑ d̃m.
Siem̃ incertũ ẽ utrũ detłit. recte quȩ¬
rimꝰ utrum bene sit oata. ut eum in¬
uenerimus bene datam esse. in ue¬
matur etiam illud dedisse a quo
anime data sunt omnia bona
Si au̾i uen̾imꝰ ũ bͣne datã eẽ. ñ eũ dedisse

Expanded text:
 Jam concedo eam Deum dedisse. Sed nonne tibi videtur, quaeso te, si ad recte faciendum data est, quod non debuerit ad peccandum posse converti? sic ut ipsa justitia quae data est homini ad bene vivendum: numquid enim potest quispiam per justitiam suam male vivere? Sic nemo posset per voluntatem peccare, si voluntas data esset ad recte faciendum. A. Donabit quidem Deus, ut spero, ut tibi valeam respondere, vel potius ut ipse tibi eadem, quae summa omnium magistra est, veritate intus docente respondeas. Sed paulisper mihi volo dicas, si id quod abs te quaesiveram, certum et cognitum tenes, Deum nobis dedisse liberam voluntatem, utrum oporteat dicere dari non debuisse, quod dedisse confitemur Deum. Si enim incertum est utrum dederit, recte quaerimus utrum bene sit data, ut cum invenerimus bene datam esse, inveniatur etiam illum dedisse, a quo homini data sunt omnia bona: si autem invenerimus non bene datam esse, non eum dedisse
Abbreviated transcription (Latin):
uergit ad mortẽ. Morsaũt uite ñ
ẽ nisi nequitia. quȩ ab eo quod nec
quicquã sit dicta ẽ. Et ideo neqͥssi¬
mi homines. nichili homines ap¬
pellantur. Uita gͦ uoluntario de¬
fectu deficiens. ab illo qui eã fecit.
et cuius ẽẽntia fruebatur. & uolens
contradi legẽ frui corꝑib quib eã d̾s
p̃fecit. uergit ad nchilũ. & hȩc ẽ neqͥ¬
tia. non quia corpꝰ iã nichil est: nam
& ipsũ habet aliquã concordiã partiũ
suarũ. sine qua om̃ino ẽẽ ñ potest. Er¬
go ab eo factum ẽ & corpꝰ. qui omĩs con¬
cordiȩ caput ẽ. habet corpꝰ quandam
pacẽ sue formȩ. sine qua prsus nichil
eẽt. Ergo ille ẽ & corꝑis conditor. a qͦ
pax omĩs ẽ: & qui forma ẽ infabricata.
atq om̃ium formosissima. Habet ali¬
quam speciẽ. sine qua corpꝰ non ẽ corpꝰ.
Sigͦ querit᷑ quis instituerit corpus.
ille querat᷑. qui ẽ om̃ium speciosissi¬
mus. Omĩs em̃ species ab illo ẽ. Quis

Expanded text:
vergit ad mortem: mors autem vitae non vergit ad mortem: mors autem vitae non est, nisi nequitia, quae ab eo quod ne quidquam sit, dicta est; et ideo nequissimi homines, nihili homines appellantur. Vita ergo voluntario defectu deficiens ab eo qui eam fecit, et cujus essentia fruebatur, et volens contra Dei legem frui corporibus, quibus eam Deus praefecit, vergit ad nihilum; et haec est nequitia: non quia corpus jam nihilum est. Nam et ipsum habet aliquam concordiam partium suarum, sine qua omnino esse non posset. Ergo ab eo factum est et corpus, qui omnis concordiae caput est. Habet corpus quamdam pacem suae formae, sine qua prorsus nihil esset. Ergo ille est et corporis conditor, a quo pax omnis est, et qui forma est infabricata, atque omnium formosissima. Habet aliquam speciem, sine qua corpus non est corpus. Si ergo quaeritur quis instituerit corpus, ille quaeratur qui est omnium speciosissimus. Omnis enim species ab illo est. Quis
Abbreviated transcription (Latin):
modis potest om̃ipotente dõ ipso ꝑ se¬
ipsum demonstrante quȩ uera sunt
& ad hec intuenda & ꝑcipienda. bo¬
nas uoluntates ꝑbonos angłos & quos¬
libet homines adiuuante. Eomͦ aut̃
quisq utitur quẽ uidet congruere
his cũ quib agit. Ego itaq diu mul¬
tũq considerans. quales oblatrantes.
& quales querentes exꝑtꝰ sũ: uel quał
ipse siue cũ latrarẽ siue cũ quererem
fuerim: hoc mͦ mͥutentlũ putaui.
Quȩ uera ẽẽ ꝑspexeris. tene. & eccłiȩ
catholicȩ tribue. Quȩ falsa. respue.
& mͥ qui homo sũ ignosce. Que dubia
crede. donec aut respuenda ẽẽ. aut
uera ẽẽ. aut sẽmꝑcredenda ẽẽ. uł ra-¬
tio doceat. uł precipiat auctoritas.
Intende gͥ in hȩc quȩ sequunt᷑ diligen¬
ter & pie quantũ potes. Tales enim
sit ex do. quia d̾s utiq sũ mauita ẽ:
& ipse fons uitȩ. Nec aliqua uita nt
quantũ uitaẽ. malũ ẽ: s inquantũ

Expanded text:
modis potest; omnipotente ipso Deo per semodis potest; omnipotente ipso Deo per seipsum demonstrante quae vera sunt, et ad haec intuenda et percipienda bonas voluntates per bonos Angelos et quoslibet homines adjuvante. Eo modo autem quisque utitur, quem videt congruere iis cum quibus agit. Ego itaque diu multumque considerans quales oblatrantes, et quales quaerentes expertus sim, vel qualis ipse, sive cum latrarem, sive cum quaererem, fuerim; hoc modo mihi utendum putavi. Quae vera esse perspexeris, tene, et Ecclesiae catholicae tribue; quae falsa, respue, et mihi qui homo sum ignosce; quae dubia, crede, donec aut respuenda esse, aut vera esse, aut semper credenda esse, vel ratio doceat, vel praecipiat auctoritas. Intende igitur in haec quae sequuntur, diligenter et pie, quantum potes: tales enim utique summa vita est et ipse fons vitae, nec aliqua vita in quantum vita est, malum est, sed in quantum