comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
uita posset. qͣmius ñdũ hãt qd̃ ex hac ui¬
ta recte gesta in fine habiturus ẽ. ꝓ nob̾
enĩ meliora ꝓuidert̃. ne sine nob̾ ꝑfect
ꝑfic̾ent᷑. Nut si qͥsqͣm putat hoc heliam me¬
reri ñ potuisse si duxisset uxorẽ. filiosq ꝓcre¬
asset: credit᷑ enĩ ñ habuisse qͥa hoc scͥptura
non dix̃ quãius & de celibatu eiꝰ nichil dixe¬
rit: quid de henoc respondebit qͥ filiis geni¬
tis dõ placens non mortuus. s tnͣslatꝰ est:
Cur gͦ & adam & eua si iuste uiuentes. caste
filios ꝓcreassent. ñ eis possent tͣnslatione ñ¬
morte succedentib cedere: Nam si enoch i
helias in adã mortui. mortisq ꝓpaginẽ in
carne gestantes qd̃ debitũ ut soluãt credun¬
tur &̃ redituri ad hanc uitã. ⁊ qd̾ tã diu dila¬
tũ ẽ. morituri. nc̃ tam̃ in alia uita st̃. ubi
ante resurrectionẽ carnis anteꝗͣ animale
corpꝰ in sp̃uale mutet᷑. nec morbo nec senet¬

Expanded text:
uita posset, quamuis nondum habeat, quod ex hac uiuita posset, quamuis nondum habeat, quod ex hac uita recte gesta in fine habiturus est; pro nobis enim meliora prouiderunt, ne sine nobis perfecti perficerentur. aut si quisquam putat hoc Heliam mereri non potuisse, si duxisset uxorem filiosque procreasset — creditur enim non habuisse. quia hoc scriptura non dixit, quamuis et de caelibatu eius nihil dixerit — quid de Enoch respondebit, qui filiis genitis deo placens non mortuus, sed translatus est? cur ergo et Adam et Eua, si iuste uiuentes caste filios morte succedentibus cedere? Nam si Enoch, et Helias in Adam mortui, mortisque propaginem in carne gestantes, quod debitum ut solvant, creduntur etiam redituri ad hanc vitam, et quod tandiu dilatum est, morituri: nunc tamen in alia vita sunt, ubi ante resurrectionem carnis, antequam animale corpus in spirituale mutetur, nec morbo, nec senec
Abbreviated transcription (Latin):
ac costa hominis dm̃ feminã tantũ. non
giam mascłm si hoc uellet facẽ potusse:
Quaꝓpt̾ ñ inuenio ad qd̾ adiutoriũ facta sit
mulier uiro. si pariendi causa sub trahitur.
Nam si parentes filiis suis cedere ex hac uita
oportebat. ut ita omne humanũ genꝰ ꝑ dis
cessiones ⁊ successiones certa numositate im¬
pleret᷑. potuert̃ ⁊̃ homines genitis filiis ꝑfe¬
ctaq humani officii iusticia hinc ad me¬
liora tͣnsferri. ñ ꝑ mortẽ s ꝑ aliꝗͣm ꝯmuta¬
tionẽ. aut illam sũmã q̃ receptis corꝑibꝰ fiẽt
scĩ sic̃ angłi in cęlis. aut si illã dari non
oportet nͥ omnib simul in scłi fine aligͣm
inferiorẽ qͣm illa erit que tñ h̾ret meliorẽ
facta st̃ uiri ex limo t̾re. mulieris ex uiri
pariter acceptĩ ft̃. uł sic quemadmodũ ft̃
homines qͥ ex ista uita ñdum emigrart̃
de q̃ ille tñ ñ morte s tͣnslatione migra¬
uit. Iam itaq aliqͥd melius ht̃ quã in hac

Expanded text:
de costa hominis deum feminam tantum, non de costa hominis deum feminam tantum, non etiam masculum, si hoc uellet, facere potuisse? quapropter non inuenio, ad quod adiutorium facta sit mulier uiro, si pariendi causa subtrahitur. Nam si parentes filiis suis cedere ex hac uita oportebat, ut ita omne humanum genus per decessiones et successiones certa numerositate inpleretur, potuerunt etiam homines genitis filiis perfectaque humani officii iustitia hinc ad meliora transferri non per mortem, sed per aliquam commutationem, aut illam summam, qua receptis corporibus fient sancti, sicut angeli in caelis, aut, si illam dari non oportet nisi omnibus simul in saeculi fine, aliqua inferiore quam illa erit: quae tamen haberet meliorem facta sunt, uiri ex limo terrae, mulieris ex uiri pariter accepturi sunt, uel sic, quemadmodum sunt homines, qui ex ista uita nondum emigrarunt, de qua ille tamen non morte, sed translatione migrauit. iam itaque aliquid melius habet, quam in hac
Abbreviated transcription (Latin):
nulla concupiscentia tanꝗͣm stimulis po¬
bedientis carnis urgebat: Idõ aũ hoc nõ
iusserat ds: qr scd̃m suã p̾scientiã dispone¬
bat omnia. in qͣ ⁊ eoꝵ casũ ꝓculdubio p̾sci¬
ebat unde iã mortale genus ꝓpaganduo
eẽt humanũ. Aut si ad hoc adiutorium
gignendi filios ñ ẽ facta mulier uiro:
ad qd̾ gͦ adiutorium facta ẽ : Si q̃ simul
oꝑaret᷑ t̾ram: ñdũ erat labor ut ad ium̃to
indigeret:⁊ si opus ģẽt meliꝰ adutorium
masculus fieret: Hoc & desolatio dici pot̾
si solitudinis fortasse tedebat. Qnͣto enĩ con¬
guentiꝰ ad conuiuendũ ⁊ colloq̃ndũ duo
amici pariter quã uir ⁊ mulier habita¬
ats: Qd si oportebat aliũ iubendo. aliuo
aseq̃ndo parit̾ uiuere ne contͣrie uolun¬
catis pacẽ choabitantiũ ꝑturbarẽt. nec ad
hoc retinendũ ordo defuisset qͦ pͥor unus
atter post̾ior maxime si post̾ior ex pͥore cre¬
aret᷑ sic̃ femina creata ẽ. An aliqͥs dixerit

Expanded text:
nulla concupiscentia tamquam stimulus inonulla concupiscentia tamquam stimulus inoboedientis carnis urgebat? ideo autem hoc non iusserat deus, quia secundum suam praescientiam disponebat omnia, in qua et eorum casum procul dubio praesciebat, unde iam mortale genus propagandum esset humanum. Aut si ad hoc adiutorium gignendi filios non est facta mulier uiro, ad quod ergo adiutorium facta est? si, quae simul operaretur terram, nondum erat labor, ut adiumento indigeret, et, si opus esset. melius adiutorium masculus fieret . hoc et de solacio dici potest, si solitudinis fortasse taedebat. quanto enim congruentius ad conuiuendum et conloquendum duo amici pariter quam uir et mulier habitarent? quodsi oportebat alium iubendo, alium obsequendo pariter uiuere, ne contrariae uoluntates pacem cohabitantium perturbarent, nec ad hoc retinendum ordo defuisset, quo prior unus, alter posterior, maxime si posterior ex priore crearetur, sicut femina creata est. an aliquis dixerit
Abbreviated transcription (Latin):
nutũ regenti sp̃ui deseruirẽt. ⁊ solo spũ
uuuficante sine ullis alim̃toꝵ corꝑalb
sustentacłis uiuerẽt: sp̃ualia uocaretuꝵ.
Potuit hoc fieri. si ñ p̃cepti tͣnsgressio moi¬
tis supplicium mereret᷑. Q enĩ hoc fieri po¬
tuisse ñ credt̃: nichil aliud qͣm consuetu¬
dinẽ nat᷑e iam pꝰ peccatũ penãq huma¬
nam sic currentis attendt᷑. Non aũ in
uidere consueuert̃: Quis enĩ dubitet hom̃i
obedient̾ i pie uiuenti p̃stari potiusse
rent᷑: Cur gͦ ñ cogͥert̃ nͥ cũ exissent de
ꝑadiso: cito responderi potest. Quia mox
creata muliere pͥusꝙͣ coirent facta ẽ illa
tͣnsgressio: cuius merito in mortẽ destina¬
ti ȩtiã de loco illiꝰ felicitatis exiert̃. Non enĩ
scͥpt᷑a tempꝰ exp̃ssit qͣntũ int̾fuerit inter
eos factos ⁊ex eis natũ cam. Potest ⁊̃ dici
qͥa ñdũ d̃s iusserat ut coirẽt. Cur enĩ non
ad hanc rẽ diuina expectaret᷑ auctoritas. uͥ

Expanded text:
nutum regenti se spiritui deseruirent et solo spiritu nutum regenti se spiritui deseruirent et solo spiritu uiuificante sine ullis alimentorum corporalibus sustentaculis uiuerent, spiritalia uocarentur. potuit hoc fieri, si non praecepti transgressio mortis subplicium mereretur. Qui enim hoc fieri potuisse non credunt, nihil aliud quam consuetudinem naturae iam post peccatum poenamque humanam sic currentis adtendunt; non autem in uidere consuerunt. quis enim dubitet homini oboedienter et pie uiuenti praestari potuisse, rentur? Cur ergo non coierunt, nisi cum exissent de paradiso? cito responderi potest: quia mox creata muliere, prius quam coirent, facta est illa transgressio, cuius merito in mortem destinati etiam de loco illius felicitatis exierunt. non enim scriptura tempus expressit, quantum interfuerit inter eos factos et ex eis natum Cain. potest etiam dici, quia nondum deus iusserat, ut coirent. cur enim non ad hanc rem diuina expectaretur auctoritas, ubi
Abbreviated transcription (Latin):
cens. Crescite ⁊ multiplicamini et implete
iunctionis mascłi ⁊ femine atq bñdictio.
nec pꝰ peccatũ hominis penãq defecit:
paradiso conuenisse & genuisse cõmemo¬
rent᷑: tam̃ non uideo quid ꝓhib̾e potuerit
ut ȩe̾̃nt eis etiã in paradiso honorabiles
nuptie. & thorus ininacłatus. hoc dõ p̃stã¬
te fideliter uisteq uiuentib eiq obediẽtibꝰ.
scẽq seruientib ut sine ullo inqͥeto ardo¬
re libidinis. sine ullo labore ac dolore pa¬
riendi fecus ex eors semine gignent᷑. non
ut morientib parentib filii succederens:
s ut illis qͥ genuissent in aliq̃ forme statu
manentib et ex ligno uitȩ qd ibi plan¬
tatũ ẽ corꝑalẽ uigorẽ sum̃tib & illi qui
giggnent᷑ ad eundẽ ꝑduc̃ent̃ statũ: donec
certo mimero impleto. si iuste om̃s obedi¬
ent̾q uiuerẽt tunc fieret illa cõmutatio:
ut sine ulla morte ammalia corꝑa con¬
uersa in aliam qualitatẽ. eo qd̃ ad omnẽ

Expanded text:
cens: Crescite et multiplicamini, implete junctionis masculi et feminae atque benedictio, nec post peccatum hominis poenamque defecit. paradiso convenisse et genuisse commemorentur, tamen non video quid prohibere potuerit, uti essent eis etiam in paradiso honorabiles nuptiae et thorus immaculatus. Hoc Deo praestante fideliter iusteque uiuentibus eique oboedienter sancteque seruientibus, ut sine ullo inquieto ardore libidinis, sine ullo labore ac dolore pariendi fetus ex eorum semine gigneretur; non ut morientibus parentibus filii succederent, sed ut illis, qui genuissent, in aliquo formae statu manentibus et ex ligno uitae, quod ibi plantatum erat, corporalem uigorem sumentibus et illi, qui gignerentur, ad eundem perducerentur statum, donec certo numero inpleto, si iuste omnes oboedienterque uiuerent, tunc fieret illa commutatio, ut sine illa morte animalia corpora conuersa in aliam qualitatem, eo quod ad omnem
Abbreviated transcription (Latin):
et scd̃m animã ⁊ scd̃m corpꝰ mutabilis res
ẽ. nisi ad incomutabile bonũ. qd̃ ẽ d̾s con¬
uersꝰ substiterit. formari ut iustus be¬
atusq sit ñ potest. Ne ꝑ hoc ds idẽ qͥ ereat
hominẽ ut homo sit: ipse oꝑat᷑ hoĩem
atq custodit. ut ⁊̃ bonus beatꝰq sit:
Quapꝓpt̾ qͣ locutione dr homo oꝑari t̾rã.

Expanded text:
et secundum animam et secundum corpus mutabilis res et secundum animam et secundum corpus mutabilis res est, nisi ad incommutabile bonum, quod deus est, conuersus substiterit, formari, ut iustus beatusque sit, non potest. ac per hoc deus idem, qui creat hominem, ut homo sit, ipse operatur hominem atque custodit, ut etiam bonus beatusque sit. quapropter qua locutione dicitur homo operari terram,
Abbreviated transcription (Latin):
nentẽ. Tustodiret aũ eundẽ ꝑadisũ ipsi
sibi. ne aliqͥd amitteret q̃re inde m̾eretur
expelli. Demq accepit ⁊ p̃ceptũ. ut sit ꝑ
qd̃ sibi custodiat ꝑadisũ. id est qͦ conser¬
uato ñ inde ꝓiciat᷑. Recte enĩ qͥsq dr ñ
custodisse rẽ suã. qui sic egit ut amitteret
eã ⁊̃ si alteri salua sit. qͥ eã uł inuenit. uł
accipere meruit. Est alius in his u̾bis sen¬
sus. quẽ puto ñ inmerito p̃ponendũ. ut
ipsum hominẽ oꝑaret᷑ q̃s ⁊i custodiret:
Sic̃ enĩ oꝑat᷑ homo t̾ram. ñ ut eã faciat
eẽ t̾ram. s ut cultam atq fructuosã:
sic d̃s hominẽ multomagis quẽ ipse
creauit ut homo sit. eũ ipse oꝑat᷑ ut
iustus sit. si homo ab illo ꝑ suꝑbiam
ñ abscedat: Hoc ẽ enĩ apostatare a deo:
qd̾ initiũ suꝑbie scͥptã dic̃. Initiũ inquit
suꝑbie hominis apostatare a do. Quia
qͥ ᷤ ad̾s ẽ incõmitabile bonũ. homo autẽ

Expanded text:
nentem, custodiret autem eundem paradisum ipsi nentem, custodiret autem eundem paradisum ipsi sibi, ne aliquid admitteret, quare inde mereretur expelli. denique accepit et praeceptum, ut sit per quod sibi custodiat paradisum, id est quo conseruato non inde proiciatur. recte enim quisque dicitur non custodisse rem suam, qui sic egit, ut amitteret eam, etiamsi alteri salua sit, qui eam uel inuenit uel accipere meruit. Est alius in his uerbis sensus, quem puto non inmerito praeponendum, ut ipsum hominem operaretur deus et custodiret. sicut enim operatur homo terram, non ut eam faciat esse terram, sed ut cultam atque fructuosam, sic deus hominem multo magis, quem ipse creauit, ut homo sit, eum ipse operatur, ut iustus sit, si homo ab illo per superbiam non abscedat; hoc est enim apostatare a deo, quod initium superbiae scriptura dicit. initium, inquit, superbiae hominis apostatarergo deus est incommutabile bonum, homo autem
Abbreviated transcription (Latin):
fortassis adu̾sus bestias. Qͥmͦ istud aut qͣre
Nunqͥd enĩ bestie iã in hominẽ seiuebãt.
q nisi peccato ñ fieret: Ipse qͥppe bestiis
omnib ad se adductis sic̃ post comemo¬
rat᷑ nomina imposuit ipse ⁊̃ sexto die
lege u̾bi dei c̃ om̃ib cõmunes cibos ac¬
cepit. Aut si erat iã qd̃ timeret᷑ in bestiis.
qͥnam pacto posset unus homo illum
munire ꝑadisũ: Neq enĩ exiguus loc̃
erat. quẽ tantꝰ fons irrigabat. Custodire
quidẽ ille deb̾et si posset ꝑadisũ taliri tan¬
ta maceria cõmunire. ut eo serpens non
posset int̾re. S mirũ si pͥusqͣm cõmu¬
niret. om̃s serpentes inde posset exeludẽ.
Proinde intellectũ ante ocłos cur p̃t̾mit¬
timꝰ: Positus ẽ qͥppe homo in paradiso ut
oꝑaret᷑ eundẽ paradisũ sic̃ supͣ disputa¬
tũ ẽꝑ agͥcult᷑am ñ laboriosã s deliciosã
et m̃tẽ prudentis magnã atq utilia cõmo¬

Expanded text:
fortassis aduersus bestias. quomodo istuc? aut quare? fortassis aduersus bestias. quomodo istuc? aut quare? numquid enim bestiae iam in hominem saeuiebant, quod nisi peccato non fieret? ipse quippe bestiis omnibus ad se adductis, sicut post commemoratur, nomina inposuit, ipse etiam sexta die lege uerbi dei cum omnibus communes cibos accepit. aut si erat iam, quod timeretur in bestiis, quonam pacto posset unus homo illum munire paradisum? neque enim exiguus locus erat, quem tantus fons inrigabat. custodire quippe ille deberet, si posset paradisum tali et tanta maceria communire, ut eo serpens non posset intrare; sed mirum, si, priusquam communiret, omnes serpentes inde posset excludere. Proinde intellectum ante oculos cur praetermittimus? positus est quippe homo in paradiso, ut operaretur eundem paradisum, sicut supra disputatum est, per agriculturam non laboriosam, sed deliciosam et mentem prudentis magna atque utilia commo
Abbreviated transcription (Latin):
locutio ẽ oꝑari t̾ram. q̃ oꝑari ꝑadisũ:
ambiguã sententiã ad utrũq tractamꝰ.
Si enĩ ñ ẽ necesse ut accipiamꝰ paradisum
custodire. s in paradifo. qͥd gͦ in ꝑailiso
custodire: Nam qͥd oꝑari in paradiso. iã
ut uisũ ẽ disserumꝰ. An ut qd̾ oꝑaret᷑
in t̾ra ꝑ agͥculturã in se ipso custodiret
ꝑ disciplinã. id ẽ ut sic̃ ager obtẽꝑaret
colenti se: ita ⁊ ipse p̃cipienti dño suo.
ut sũpto p̃cepto obedientie fructũ. non
spinas in obedientie reod̾et: Deniq qm̃
similitudinẽ a se culti ꝑadisi in se ipso
custodire subditꝰ noluit: sumlem sibi
agrũ dãpnatꝰ accepit. Spinas inqͥt: ⁊ tri¬
bulos pariet tͥ. Qd̃ si ⁊ illud intelligamꝰ
ut ꝑadisũ oꝑaret᷑. ⁊ ꝑadisũ custodiret. oꝑa¬
ri qͥdẽ paradisũ posset sic̃ supͣ diximus
ꝑ agricultãm. custodire autẽ ñ adu̾sus
inpbos aut inimieos qui nulli etant. s

Expanded text:
llambiguam sententiam ad utrumque tractemus. si enim non est necesse, ut accipiamus "paradisum custodire", sed "in paradiso", quid ergo in paradiso custodire? nam quid operari in paradiso, iam, ut uisum est, disseruimus. an ut quod operaretur in terra per agriculturam, in se ipso custodiret per disciplinam, id est ut, sicut ei ager obtemperaret colenti se, ita et ipse praecipienti domino suo, ut sumto praecepto oboedientiae fructum, non spinas inoboedientiae redderet? denique, quoniam similitudinem a se culti paradisi in se ipso custodire subditus noluit, similem sibi agrum damnatus accepit. spinas, inquit, et tribulos pariet tibi. Quodsi et illud intellegamus, ut paradisum operaretur et paradisum custodiret, operari quidem paradisum posset, sicut supra diximus, per agriculturam, custodire autem non aduersus inprobos aut inimicos, qui nulli erant, sed
Abbreviated transcription (Latin):
paradisũ: Contra qͦs: Nullus certe uicinꝰ
metuebat᷑ inuasor. nullus limitis ꝑtur¬
bator. nulus fur nullus aggpessor Qmͦ
eͦ intellecturi sumꝰ corꝑalẽ paradisũ
potuisse ab homine corꝑalit̾ custodiri:
Sed neq scͥptura dix̃ ut oꝑaret᷑ ⁊ custodi¬
ret paradisũ. Dix̃ aũ ut oꝑaret᷑ & custo¬
diret. Quãꝗͣ si de greco diligentiꝰ ad u̾bũ
expͥmat᷑. ita scͥptũ ẽ. Et accepit dñs deus
hominẽ quẽ fec̃. & posuit eũ in para
diso oꝑari eũ & custodire. S utrũ ipsũ
hominẽ posuit oꝑari hoc enĩ sensit qͥ
int̾p̃tatꝰ ẽ ut oꝑararet᷑. an eundẽ para¬
disũ oꝑari. id est. ut homo paradisũ oꝑa¬
ret᷑. ambigue sonat. et uidet᷑ magis exig̾e
locutio ut ñ dicat᷑ oꝑaret᷑ ꝑadisũ: s in
paradiso. Herũptam̃ ne forte sic dictũ
sit ut oꝑaret᷑ ꝑadisũ. sic̃ suꝑiꝰ dictũ ẽ
nec erat homo qui oꝑaret᷑ t̾rã. eadẽ qͥppe

Expanded text:
paradisum? contra quos? nullus certe uicinus paradisum? contra quos? nullus certe uicinus metuebatur inuasor, nullus limitis perturbator, nullus fur, nullus adgressor. quomodo ergo intellecturi sumus corporalem paradisum potuisse ab homine corporaliter custodiri? sed neque scriptura dixit: ut operaretur et custodiret paradisum, dixit autem: ut operaretur et custodiret. quamquam si de graeco diligentius ad uerbum exprimatur, ita scriptum est: et accepit dominus deus hominem, quem fecit, et posuit eum in para ipsum hominem posuit operari — hoc enim sensit, qui interpretatus est: ut operaretur — an eundem paradisum operari, id est ut homo paradisum operaretur, ambigue sonat et uidetur magis exigere locutio, ut non dicatur: operaretur paradisum, sed in paradiso. Uerum tamen, ne forte sic dictum sit: ut operaretur paradisum, sicut superius dictum est: nec erat homo, qui operaretur terram — eadem quippe
Abbreviated transcription (Latin):
forinsecꝰ ut illud ꝓficiat qd̾̃ gerit᷑ intͥu¬
secus: sic in homine scđ̃m corpꝰ ei quod
intͥnsecꝰ ag̃ nat᷑a. seruit extͥnsetꝰ medicina.
Itẽq scłm animã ut nat᷑a beatificet᷑ in¬
trinsecꝰ. doctrina ministrat᷑ extrinsecꝰ.
Qd̃ aũ ad arborẽ colendi negligentia: hoc
ad corpꝰ medendi in curia. hoc ad animã
discendi segnitia. Et qđ ad arborẽ humor
inutilis. hoc ad corpꝰ uictꝰ exiciabilis.
hoc ad animã ꝑsuasio iniqͥtatis. Ds̃ ita¬
q suꝑ omnia qͥ condidit om̃ia. ⁊ regit
omnia. omnes nat᷑as bonus creat. om̃s
uoluntates iustꝰ ordinat. Quid gͦ abhor¬
ret a u̾o si credamꝰ hominẽ ita in ꝑadiso
constitutũ ut oꝑaret᷑ agͥcult᷑am. ñ labo¬
re seruili. s honesta animi uoluntate:
Quidenĩ hoc oꝑe innocentiꝰ uacantib ꝙ
qͥd pleniꝰ magna consid̾atione ꝓuiden¬
tibus: Ut custodiret autẽ qͥd: An ipsũ

Expanded text:
forinsecus, ut illud proficiat, quod geritur intrinforinsecus, ut illud proficiat, quod geritur intrinsecus, sic in homine secundum corpus ei, quod intrinsecus agit natura, seruit extrinsecus medicina, itemque secundum animam, ut natura beatificetur intrinsecus, doctrina ministratur extrinsecus. quod autem ad arborem colendi neglegentia, hoc ad corpus medendi incuria, hoc ad animam discendi segnitia: et quod ad arborem humor inutilis, hoc ad corpus uictus exitiabilis, hoc ad animam persuasio iniquitatis. deus itaque super omnia, qui condidit omnia et regit omnia, omnes naturas bonus creat, omnes uoluntates iustus ordinat. quid ergo abhorret a uero, si credamus hominem ita in paradiso constitutum, ut operaretur agriculturam non labore seruili, sed honesta animi uoluptate? quid enim hoc opere innocentius uacantibus et quid plenius magna consideratione prudentibus? Ut custodiret autem quid? an ipsum
Abbreviated transcription (Latin):
restria. Lumina sid̾aq fulgere. diei noc¬
tisq uices agitari aqͥs t̾ram fundatã
int̾lui atq circũlui. derẽ altꝰ suꝑfun¬
di. arbusta ⁊ animalia concipi ⁊ nasci.
crescere ⁊ senescere. occidere: ⁊ qͥcqͥd aliud
in reb int̾iore nat᷑aliq motu geritur.
In hac auittẽ alta signa dari. doceti. et
iliscere. agros coli. sotietates adminis¬
trari. artes exerceri. ⁊ qͣ alia siue in su¬
ꝑna sotietate agunt᷑. siue in hac t̾rena
atq mortali: ita ut bonis consulat᷑ et
ꝑ nescientes malos. inq ipso homine
eandẽ geminã ꝓuidentie ugere po¬
tentiam. Primo gͦ corpꝰ nat᷑ale. scilicet
eo motu quo fit. qͦ crescit. quo senescit:
Uoluntariũ u̾o: quo illi ad uictũ. tegu¬
m̃tũ. curationẽq consulit᷑. Similit̾ erga
animam nat᷑alit̾ agit᷑ ut uiuat. ut sen¬
tiat. uoluntarie u̾o: ut discat. ut ꝯsen¬
ciat. Sic̃ autẽ in arbore id agit agcult᷑a

Expanded text:
restria, luminaria sideraque fulgere, diei nocrestria, luminaria sideraque fulgere, diei noctisque uices agitari, aquis . terram fundatam interlui atque circumlui, aerem altius superfundi, arbusta et animalia concipi et nasci, crescere. senescerere, occidere et quidquid aliud in rebus interiore naturalique motu geritur; in hac autem altera signa dari, doceri et disci. agros coli, societates administrari, artes exerceri et quaeque alia siue in superna societate aguntur siue in hac terrena atque mortali, ita ut bonis consulatur et per nescientes malos; inque ipso homine eandem geminam prouidentiae uigere potentiam : primo erga corpus naturalem, scilicet eo motu, quo fit, quo crescit, quo senescit: uoluntariam uero, quo illa ad uictum, tegumentum curationemque consulitur. similiter erga animam naturaliter agitur, ut uiuat, ut sentiat, uoluntarie uero, ut discat, ut consentiat. . Sicut autem in arbore id agit agricultura
Abbreviated transcription (Latin):
mirabiliꝰq sꝑectacłm ẽ: aut ubi magis
qͣm cũ positis seminib plantatis furcłis
tͣnslatis arbu scłis. insitis malleoł tanqͣm
int̾rogat᷑ queq uis radicis ⁊ germinis qͥd
possit. qͥdue ñ possit. unde possit. unde
non possit. qͥd in ea ualeat numerorũ
inuisibilis interiorq potentia. qͥd extrin¬
secus adhibita diligentia inq ipsa con¬
sicdatione ꝑspicẽ. quia neq qͥ plantat¬
ẽ aliqͥd. neq qͥ rigat s qͥ increm̃tũ deit ds̃
qr ⁊ illud oꝑis qd̾ accedit extͥnsecꝰ ꝑ illũ
accedit quẽ nichilominꝰ creauit: i quẽ
regit atq ordinat. inuisibilit̾ d̾s̾: Hĩc¬
iam in ipsũ mundũ uelut in qͣndam
magnã arborẽ rerũ ocłis cogitationis
attollitur. atq in iꝑso qͦ gemina oꝑa¬
tio ꝓuidentie reꝑitur. partĩ nat᷑alis.
partĩ uoluntaria. Naturalis qͥdẽ ꝑ occul¬
tam di administrationẽ. q̃ &̃ lignis

Expanded text:
mirabiliusque spectaculum est aut ubi magis mirabiliusque spectaculum est aut ubi magis quam cum positis seminibus, plantatis surculis, translatis arbusculis, insitis malleolis tamquam interrogatur quaeque uis radicis et germinis quid possit quidue non possit, unde possit, unde non possit, quid in ea ualeat numerorum inuisibilis interiorque potentia, quid extrinsecus adhibita diligentia, inque ipsa consideratione est aliquid neque qui rigat, sed qui incrementum dat, deus, quia et illud operis, quod accedit extrinsecus, per illum accedit, quem nihilominus creauit et quem regit atque ordinat inuisibiliter deus? Hiiam in ipsum mundum uelut in quandam magnam arborem rerum oculus cogitationis attollitur atque m ipso quoque gemina operatio prouidentiae reperitur, partim naturalis, partim uoluntaria: naturalis quidem per occultam dei administrationem, qua etiam lignis
Abbreviated transcription (Latin):
suerit hominẽ quẽ fec̃. Uideamus itaq
quid sit qd̾ dictũ ẽ ut oꝑaret᷑ & custodiret.
Quid oꝑaret᷑. uł quid custodiret: Nunqͥd
forte agriculturã dñs uoluit oꝑari pri¬
mum hominẽ: An non ẽ credibile qd̃
eum ante peccatũ dampnauerit ad labo¬
rẽ: Ita sane arbitrem̃ nisi uideamꝰ cuo
tanta uoluptate animi agͥcolare qͦsdam:
ut eis magna pena sit inde ad aliud auo¬
cari. Quicqͥd gͦ deliciarũ ht̃ agͥcultã. cõ
utiq longe ampluis erat: qñ nichil
accidebat adu̾si uł t̾ra uł cȩlo. Non enĩ
erat laboris afflictio. s exhilaratio uo¬
luntatis. c̃ ea que ds̃ cretuerat huma¬
ni orpis aduitorio letiꝰ ueratiꝰss ꝓueni¬
rẽt. unde creator ipse uberiꝰ laudaret᷑
qui anime incorꝑe animali ꝯstitute ra¬
tionẽ dedisset oꝑandi. ac facultatẽ: qͣn¬
tum aĩo uolenti satis eẽt. ñ qͣntũ inui¬
tũ indigentia corꝑis cog̾et. Qd̃ enĩ maiꝰ

Expanded text:
suerit hominem, quem fecit. uideamus itaque, suerit hominem, quem fecit. uideamus itaque, quid sit, quod dictum est: ut operaretur et custodiret. quid operaretur uel quid custodiret? numquid forte agriculturam dominus uoluit operari primum hominem? an non est credibile, quod eum ante peccatum damnauerit ad laborem? ita sane arbitraremur, nisi uideremus cum tanta uoluptate animi agricolari quosdam, ut eis magna poena sit inde in aliud auocari. quidquid ergo deliciarum habet agricultura, tunc utique longe amplius erat, quando nihil accidebat aduersi uel terrae uel caelo. non enim erat laboris adflictio, sed exhilaratio uoluntatis, cum ea, quae deus creauerat, humani operis adiutorio laetius feraciusque prouenirent: unde creator ipse uberius laudaretur, qui animae in corpore animali constitutae rationem dedisset operandi ac facultatem, quantum animo uolenti satis esset, non quantum inuitum indigentia corporis cogeret. Quod enim maius
Abbreviated transcription (Latin):
disi a cognitione hominũ ẽ remotisioꝰ
fontes noti eẽ dñr. alicubi isse sub tͥris
et post tractus ꝓhxarũ regionũ locis
aliis crupisse. ubi tanqͣm in siuis fontibꝰ
nota eẽ ꝑhibent᷑: Nam hoc solere non¬
nullas aqͣs facere qͥs ignorat: S ibi hoc
sett᷑ ubi non diu sub t̾ras currt̃. Exibat
gͥ siumen de eden. id est de loco delicarũ
et irrigabat ꝑadisũ. id est ligna omnia
pulchra atq fructuosa. q̃ omnẽ t̾ram re¬
gionis illiꝰ opacabant. Et sũpsit ds hõiẽ
dicens. Ab omni ligno qd ẽ inꝑadiso
esea ȩdes. de ligno aũ cognoscendi bonũ
⁊ malũ. ñ manducabitis de illo. Qua ã
die ederitis ab eo: morte moriemini. Cuo
suꝑus breuit̾ dixerit dm̃ plantasse para¬
disum. ⁊ ꝯstituisse ibi hominẽ quẽ fupre¬
rat: recapitulauit. ut narraret qͦmͦ sit
paradisus constitutus. Nc̃ gͦ & illud re¬
capitulando cõmemorauit: qͦmͦ ibi ds̃ po¬

Expanded text:
disi a cognitione hominum est remotissimdisi a cognitione hominum est remotissimfontes noti esse dicuntur, alicubi isse sub terras et post tractus prolixarum regionum locis aliis erupisse, ubi tamquam in suis fontibus nota esse perhibentur. nam hoc solere nonnullas aquas facere quis ignorat? sed ibi hoc scitur,. ubi non diu sub terris currunt. exibat ergo flumen de Eden, id est de loco deliciarum, et inrigabat paradisum, id est ligna omnia pulchra atque fructuosa, quae omnem terram regionis illius opacabant. Et sumsit dominus deudicens: ab omni ligno quod est in paradiso escae edes; de ligno autem cognoscendi bonum et malum non manducabitis de illo. qua die autem ederitis ab eo, morte moriemini. cum superius breuiter dixerit deum plantasse paradisum et constituisse ibi hominem, quem finxerat, recapitulauit, ut narraret, quomodo sit paradisus constitutus. nunc ergo et illud recapitulando commemorauit, quomodo ibi deus po
Abbreviated transcription (Latin):
mitꝰ ad ꝓpͥetatẽ litt̾e acciꝑe. ñ ineis figu¬
ratã locutionẽ putare: s res ipsas que ita
loq̃r qui descendebat ab iherłm in iheri¬
co ⁊ incidit in latrones. Quis ñ sentiat
et plane uideat eẽ ꝑ abolam. locutione¬
q illam totã eẽ figͤatã: Herũ due ciuita¬
tes que ibi nominate st̃: hodieq in locis
ꝓpͥis demonstrant᷑. S hoc modo accuiꝑeoꝰ
et quatuor hȩc flumina. si cȩt̾a q̃ de pa¬
radiso narrant᷑: ñ ꝓpͥe s figurate acciuꝑe
ulla necessitas cogeret. Et nũc cũ pͥmit̾
ꝓpͥe res ipsas intelligere ratio nulla ꝓhi¬
beat.cur ñ potiꝰ auctoritatẽ scͥpt᷑e simpli¬
citer seqͥm᷑ in narratione rerũ gestarum
res uere gestas pͥus intelligentes. cũ demũ
quicqͥd aliud significant ꝑserutantes:
incognitos. ⁊ido ñ posse accipi ad literã
qd̾ ex uno ꝑadisi flumine diuiduntur.
cũ potius credendũ sit.qm̃ locus ipse pa¬

Expanded text:
primitus ad proprietatem litterae accipere, non in eis figuprimitus ad proprietatem litterae accipere, non in eis figuratam locutionem putare, sed res ipsas quae ita loquitur, qui descendebat ab Hierusalem in Hiericho et incidit in latrones. quis non sentiat et plane uideat esse parabolam locutionemque illam totam esse figuratam? uerum duae ciuitates, quae ibi nominatae sunt, hodieque in locis propriis demonstrantur. sed hoc modo acciperemus et quattuor haec flumina, si cetera, quae de paradiso narrantur, non proprie sed figurate accipere ulla necessitas cogeret; at nunc, cum primitus proprie res ipsas intellegere ratio nulla prohibeat, cur non potius auctoritatem scripturae simpliciter sequimur in narratione rerum gestarum res uere gestas prius intellegentes, tum demum quidquid aliud significant perscrutantes? incognitos et ideo non posse accipi ad litteram, quod ex uno paradisi lumine diuiduntur? cum potius credendum sit, quoniam locus ipse para
Abbreviated transcription (Latin):
que illo contͣ uetitũ tacto fuerat secu¬
tura. Flumen autẽ exiit de eden qđ irri¬
gabat paradisũ. ⁊ inde diuisũ ẽ in .iiͦiͬ.
it totam t̾ram euilath. ubi ẽ aurũ. Au¬
rum aũ t̾re illius boñ. ẽ. Ibi ẽ carbun¬
culus. ⁊ lapis prassinus. Et nom̃ flu¬
mini scđo: seon. hoc ẽ qd̾ circuit totã
t̾ram ethiopie. Flumen aũ tercii: ty¬
gris. hoc qd̾ fluit cont̃ assirios. Flumen
aũ qͣrtum: eufrates. De his aũ flumini¬
bus. quid ampliꝰ satagam affirmare qd̾
uera sint flumina nec figãte dicta q̃
ñ fint qĩ tantũmͦ aliqͥd nomina ipsa
significerit. cũ ⁊ regionib ꝑ qͣs fluins
notissima sint :i õib fere gen̾tibꝰ diffama¬
ta Inĩmo ex his qm̃ ꝯstat ea ꝓrs ẽẽĩ¬
duobꝰ eoꝵ noĩa uetͦstas mutauit. sic̃ cibe
qͥppe est qui nunc dr uilus. Fison
aũ ille dicebatur quẽ nc̃ gangẽ appellãt
tenuert̃. nos admoneri oportet cȩta qͦ pͥ

Expanded text:
quae illo contra uetitum tacto fuerat secuquae illo contra uetitum tacto fuerat secutura. Flumen autem exiit de Eden, quod inrigabat paradisum, et inde diuisum est in quattuor otam terram Evilath, ubi est aurum: aurum autem terrae illius bonum, et ibi est carbunculus, et lapis prasinus. Et nomen flumini secundo Geon; hoc est quod circuit totam terram Aethiopiae. Flumen autem tertium Tigris; hoc est quod fluit contra Assyrios. Flumen autem quartum Euphrates. De his autem fluminibus quid amplius satagam confirmare quod vera sint flumina, nec figurate dicta quae non sint, quasi tantummodo aliquid nomina ipsa significent, cum et regionibus per quas fluunt notissima sint, et omnibus fere gentibus diffamata? Quinimo ex his, quoniam constat ea prduobus eorum nomina uetustas mutauit, sicut Tibequippe ipse est, qui nunc dicitur Nilus; Phison autem ille dicebatur, quem nunc Gangen appellant; tenuerunt, nos admoneri oportet caetera quoque
Abbreviated transcription (Latin):
tͣnsgressionẽ p̃cepti. Oportebat aũ ut
homo sub dño dõ positus aliunde ꝓ¬
hib̾etur: ut ei ꝓmerendo dñm suũ uir¬
tus eẽt ipsa obedientia: qͣm possum ue¬
rissime dicẽ solam eẽ uirtutẽ om̃i cre¬
ature rõnal agenti sub d̃i potestate pͥ¬
mumq eẽ et maximũ uitiũ tumoris
ad tuinam: sua potestate uelle uti.
Cuius uicii nom̃ est in obedientia. Non es
set gͦ unde se homo dm̃m hr̃e cogitaret
atq sentiret: nisi ei aliquid iuberet᷑. Ar¬
bor itaq illa ñ erat mala: s appellata ẽ
scientie dinoscendi bonum et malum.
q si post ꝓhibitionẽ ex illa homo ederet.
in illa erat p̃cepti fut᷑a tͣnsgressio. in qͣ
homo ꝑexꝑim̃tũ pene dic̾et: quid int̾¬
eẽt inter obedientie bonũ: et in obedien¬
cie malum. Proinde ⁊ hoc ñ in figura
dictũ. s qddam u̾e lignũ accipiendũ ẽ
cui ñ de fructu uł pomo qd̃ inde nas¬
ceretur. s ex ipsa re nom̃ impositũ est.

Expanded text:
transgressionem praecepti. Oportebat autem ut transgressionem praecepti. Oportebat autem ut homo sub Domino Deo positus aliunde prohiberetur, ut ei promerendi Dominum suum virtus esset ipsa obedientia, quam possum verissime dicere solam esse virtutem omni creaturae rationabili agenti sub Dei potestate; primumque esse et maximum vitium tumoris ad ruinam, sua potestate velle uti, cui summum vitii nomen est inobedientia. Non est ergo unde se homo Dominum habere cogitaret atque sentiret, nisi ei aliquid juberetur. Arbor itaque illa non erat mala, sed appellata est scientiae dignoscendi bonum et malum; quia si post prohibitionem ex illa homo ederet, in illa praecepti futura transgressione homo per experimentum poenae disceret quid interesset inter obedientiae bonum et inobedientiae malum. Proinde et hoc non in figura dictum, sed vere quoddam lignum accipiendum est, cui non de fructu vel pomo quod inde nasceretur, sed ex ipsa re nomen inpositum est,
Abbreviated transcription (Latin):
initate. uł etate indet̾iꝰ mutaret᷑. aut in
occasũ ⁊̃ lab̾et᷑. qͥ ipsi cibo humano p̃sti¬
at. tam mirabilẽ statũ. ut in fictilib uas¬
culis. farina ⁊ oleũ deficientes reficerent
nec defic̾e̾rt: Iamhic de gene̾ contentio¬
soꝵ qͥsqͣm existat. ⁊ dicat dm̃ in t̾riꝰ nr̃is
miracła talia face̾ debuisse: in paradiso
autẽ ñ debuisse. Quasi uͦ ñ uł de pulu̾e
hominẽ. uł de lat̾e uiri mulierẽ marus
ibi miracłm fec̃: qͣm qd̃ hic mortuos sus¬
citauit. Seqr̃ ut uideamꝰ de ligno scientie
dinoscendi bonũ ⁊ malũ. Prorsus ⁊ hoc
lignum erat uisibile ac corꝑale: sicut
arbores cȩt̾e. Qd̾ gͦ lignũ ȩẽt ñ e dubi¬
tandũ. s cur hoc nom̃ acceꝑit reqͥredũ.
qͣntũ placeat illa sententia ñ fuisse illã
arborẽ cibo noxiam. neq enĩ qͥ fecerat
om̃ia bona ualde in ꝑadisso instituet
aliqͥd mali. s malũ fuisse homini:

Expanded text:
mitate uel aetate in deterius mutaretur aut in mitate uel aetate in deterius mutaretur aut in occasum etiam laberetur, qui ipsi cibo humano praestitit tam mirabilem statum, ut in fictilibus uasculis farina et oleum deficientes reficeret nec deficeret? iam hic de genere contentiosorum quisquam existat et dicat deum in terris nostris miracula talia facere debuisse, in paradiso autem non debuisse: quasi uero non uel de puluere hominem uel de latere uiri mulierem maius ibi miraculum fecit, quam quod hic mortuos suscitauit.- Sequitur, ut uideamus de ligno scientiae dinoscendi bonum et malum. prorsus et hoc lignum erat uisibile et corporale sicut arbores ceterae. quod ergo lignum esset, non est dubitandum; sed cur hoc nomen acceperit, requirendum. quantum placeat illa sententia, non fuisse illam arborem cibo noxiam. Neque enim qui fecerat omnia bona valde, in paradiso instituerat aliquid mali, sed malum fuisse homini
Abbreviated transcription (Latin):
saeram̃ta ñ udet. uł hominẽ pͥmum c̃
ꝓpt̾ hoc relinquet homo patrẽ & matrẽ
ꝙ adherebit uxori sue ⁊ert̃ duo in carne
una: sacͣm̃tũ magnũ eẽ in xp̃o & in ec¬
clesia. Mirũ ẽ aũ ⁊ uix ferendũ. quẽ ad¬
modũ uelint homines ꝑadisũ fig̃ate
dictũ. ⁊ nolint ⁊̃ figate factũ. Qd̾ si con¬
edunt sic̃ de agar ⁊ sarra. sic̃ de hisma
hel ⁊ ysaae. hȩc qͦ i facta. ⁊ tñ etiã figata:
cur ñ admittunt etiã lignũ uite: ⁊ uere
aliqd̾ lignũ fuisse. ⁊ tñ sapi̾am figuraᷤᷤ¬
ex alio cibo. s ñnulla inspiratione salu¬
britatis occulia ꝓfecto enĩ licet usitatus
panis: aliqͥd tñ ampliꝰ habuit cꝰ una col¬
luide hominẽ ds ab indigentia famis
dierũ q̃draginta spatio iundicauit. Fm
forte credere dubitamꝰ ꝑ alicuiꝰ arboris ci¬
bũ cuiꝰdã altioris significationis gra.
homini dm̃ p̃stitisse. ne corpꝰ eiꝰ uł infir¬

Expanded text:
sacramenta non videt, vel hominem primum cum sacramenta non videt, vel hominem primum cum Propter hoc relinquet homo patrem et matrem, et adhaerebit uxori suae; et erunt duo in carne una ; sacramentum magnum esse in Christo et in Ecclesia . Mirum est autem, et vix ferendum, quemadmodum velint homines paradisum figurate dictum, et nolint etiam figurate factum. Quod si concedunt sicut de Agar et Sara, sicut deacta et tamen etiam figurata, cur non admittant etiam lignum uitae et uere aliquod lignum fuisse et tamen sapientiam figurasex alio cibo, sed nonnulla inspiratione salubritatis occulta. profecto enim licet usitatus panis aliquid tamen amplius habuit, cuius una collyride hominem deus ab indigentia famis dierum quadraginta spatio uindicauit. an forte credere dubitabimus per alicuius arboris cibum cuiusdam altioris significationis gratia homini deum praestitisse, ne corpus eius uel infir
Abbreviated transcription (Latin):
ne nulla temeritate confligo. Meluiᷤᷤ
: ni dubitare de occultis. qͣm litigare de
incertis. Illũ qͥppe diuitẽ in ardore penare
it ilũ pauꝑẽ in refrigerio gudioꝵ in¬
celigendos eẽ ñ dubito. S qͦmͦ intelligẽ¬
da sit illa flãma inferni. ille sinꝰ ab̾he.
ila lingua diuitis. ille digitꝰ pauꝑis. il
usitis corm̃ti. illa stilla refrigerii: iux
fortasse a mansuete q̃rentib a contentio¬
se aũ certantib nũqͣm inuenit᷑. Cito sane
respondendũ ẽ. ne nos ꝓfunda ista qͦstio
imultis sermonib indigens tardet:
ꝑadisũ ubi fu̾at corpꝰ pͥmi hominis. ut
aptior e scͥptarũ loco. si ulla necessitas fla¬
gitau̾it. ĩ de hac re qͥd uł q̃ramꝰ uł arbi¬
sit corpꝰ. ⁊ ideo nec lignũ. nec dubito nec
dubitari a qͦqͣm puto. Potuisse aũ ꝑ ligñ
ꝑali ille credendũ ñ existimat. qͥ uł tam
multa in scͥpt᷑is rerũ corꝑaliũ corꝑalia

Expanded text:
ne nulla temeritate confligo. melius ne nulla temeritate confligo. melius est enim dubitare de occultis quam litigare de incertis. illum quippe diuitem in ardore poenarum et illum pauperem in refrigerio gaudiorum intellegendos esse non dubito. sed quomodo intellegenda sit illa flamma inferni, ille sinus Abrahae, illa lingua diuitis, ille digitus pauperis, illa sitis tormenti, illa stilla refrigerii, uix fortasse a mansuete quaerentibus, a contentiose autem certantibus numquam inuenitur. cito sane respondendum est, ne nos profunda ista quaestio et multi sermonis indigens tardet. paradisum, ubi fuerat corpus primi hominis, ut aptiore scripturarum loco, si ulla necessitas flagitauerit, etiam de hac re quid uel quaeramus uel arbisit corpus, et ideo nec lignum, nec dubito, nec dubitari a quoquam puto: potuisse autem per liporali, ille credendum non existimat, qui vel tam multa in Scripturis rerum spiritualium corporalia
Abbreviated transcription (Latin):
tantũ in figuris p̃dictũ. Illud qͥppe scͥpto
narrauit rerũ p̃teritarũ. hoc p̃nuntia¬
tor tantũmͦ fut᷑arũ. Sic ⁊ sapĩa. id est ip¬
se xp̃s lignũ uite ẽ inꝑadiso sp̃uali quo
misit de cruce latronẽ. Creatũ ẽ aũ qd̾
eam significaret lignũ utte. ⁊̃ in ꝑadiso
corꝑali. ꝙ hoc illa scͥptura dix̃ q̃ res sus
tẽꝑib gestas narrans. ⁊ hominẽ corꝑalt
factũ. ⁊ in corꝑe uiuentẽ ibi constitutũ
eẽ narrauit. Nut si qͥsqͣm putat animaᷤᷤ
cũ a corꝑe excesserint locis corꝑalit̾ uisi¬
bilib contineri. cũ sint sine corꝑe. asse¬
rat sententiã suã. Non deert̃ qͥ sic fa¬
ueant. ut illũ ⁊̃ diuitẽ sitientẽ in lo¬
co utiq corꝑali fuisse contendant. ip¬
samq anmam omnino eẽ corꝑeam ꝓt
arentẽ linguã ⁊ stillam aquȩ de laya¬
ri digito concupitam ꝓnũtiare ñ dubi¬
tent. Cum qͥb ego de tam magna q̃ los¬

Expanded text:
tantum in figuris praedictum. illud quippe scripsit tantum in figuris praedictum. illud quippe scripsit narrator rerum praeteritarum, hoc praenuntiator tantummodo futurarum. Sic et sapientia, idem ipse Christus, lignum uitae est in paradiso spiritali, quo misit de cruce latronem; creatum est autem quod eam significaret, lignum uitae etiam in paradiso corporali, quia hoc illa scriptura dixit, quae res suis temporibus gestas narrans et hominem corporaliter factum et in corpore uiuentem ibi constitutum esse narrauit. aut si quisquam putat animas, cum corpore excesserint, locis corporaliter uisibilibus contineri, cum sint sine corpore, adserat sententiam suam; non deerunt, qui sic faueant, ut illum etiam diuitem sitientem in loco utique corporali fuisse contendant ipsamque animam omnino esse corpoream propter arentem linguam et stillam aquae de Lazari digito concupitam pronuntiare non dubitent, cum quibus ego de tam magna quaestio
Abbreviated transcription (Latin):
gͦ in lignis cȩt̾is alim̃tũ: in illo autẽ sac̃¬
mentum. Quid significans nͥ sap̾iam de
qua dictũ ẽ. lignũ uite ẽ amplectentibꝰ
eam. Queadmodũ de xp̃o diceret᷑. petra
manans. est sitientib eam: Recte qͥppe
appellat᷑: qd̾ ad eũ significandũ p̃cessit:
Ipse est oius que ĩmolat᷑ in pascha. tam̃
⁊ illud non tantũ dicendo figaibat᷑. s ꝙ̃
faciendo. Neq enĩ ouis illa ñ erat oiuis.
sic̃ ille uitulus saginatꝰ qͥ minimo filio
reu̾tenti in epulas cesus ẽ. Ibi qͥppe ipsa¬
narratio figurarũ ẽ. ñ rerũ figatta sigm¬
ficatio gestarũ. Non enĩ hoc euangłista
narrasse narrauit. Proinde qd̾ narraut
euangłista etiã factũ ẽ dñm scilicet talia lo¬
cutũ fuisse. Ipsius dñi narratio ꝑabola
fuit de qͣ nũqͣm exigit᷑ ut ⁊̃ ad lit̾am fac
ab edificantib qui factꝰ ẽ incap̃ anguli.
S illud ⁊̃ in reb gestis factũ ẽ. hoc arutẽ

Expanded text:
ei in lignis ceteris alimentum, in illo autem sacrei in lignis ceteris alimentum, in illo autem sacramentum, quid significans nisi sapientiam, de qua sic dictum est: lignum uitae est amplectentibus eam, quemadmodum de Christo diceretur: petra manans est sitientibus eum? recte quippe appellatur quod ad eum significandum praecessit. ipse est ouis, quae immolatur in pascha; tamen et illud non tantum dicendo figurabatur, sed etiam faciendo. neque enim ouis illa non erat ouis; sicut ille uitulus saginatus, qui minore filio reunarratio figurarum est, non rerum figurata significatio gestarum. Non enim hoc evangelista, narrasse narravit. Proinde quod narravit evangelista, etiam factum est; Dominum scilicet talia locutum fuisse; ipsius autem domini narratio parabola fuit, de qua numquam exigitur, ut etiam ad litteram factab aedificantibus, qui factus est in caput anguli; sed illud etiam in rebus gestis factum est, hoc autem
Abbreviated transcription (Latin):
qd seqͣr ⁊ lignũ uite in medio paradisi.¬
diligentiꝰ ꝯsid̾andũ ẽ. ne cogat^ allegoriã
ut ñ ista ligna fuerint. s aliud aliquid
nomine ligni significent. Dictũ ẽ enĩ
de sapĩa. Lignũ uite ẽ om̃ib amplecten¬
tib eam. Nerũptam̃ cũ sit iherłm et̾na
in celis: ⁊̃ in t̾ra ciuitas qua illa signifi¬
caretur. condita ẽ. Et sarra ⁊ agar qͣuis
onẽ fluento sp̃uali nos irriget: erat tam̃
et petra q̃ aqͣm sicienti popło ligno ꝑcu̾sa
manauit. de q̃ dice̾t᷑. Petra aũ erat xp̃c:
Aliud qm erãt illa om̃ia significauerun.¬
s tñ ⁊̃ ipsa corꝑalit̾ fuert̃. Et qñ a narrã¬
te cõmemorata ft̃: ñ erat illa figita lo¬
cutio. s earũ rerũ exp̃ssa narratio: qͣrũ
erat fig̃ata p̃cessio. Erat gͦ ⁊ lignũ uite
quẽ admodũ pet̾. xp̃c: nec sine ministeri¬
is rerũ sp̃ualiũ corꝑaliter presentatis uo¬
luit hominẽ ds in ꝑadiso uiuere. Erat ei

Expanded text:
aradisidiligentius considerandum est ne cogatur in allegoriam, ut non ista ligna fuerint, sed aliud aliquid nomine ligni significent. Dictum est enim de sapientia, lignum vitae est amplectentibus eam. uerum tamen cum sit Hierusalem aeterna in caelis, etiam in terra ciuitas, qua illa significaretur, condita est; et Sarra et Agar quamuis onem fluento spiritali nos inriget, erat tamen et petra, quae aquam sitienti populo ligno percussa manauit, de qua diceretur: petra autem erat Christus. aliud quam erant illa omnia significaueruntiam ipsa corporaliter fuerunt. et quando a narrante commemorata sunt, non erat illa figurata locutio, sed earum expressa narratio, quarum erat figurata praecessio. erat ergo et lignum uitae quemadmodum petra Christus, nec sine mysteriis rerum spiritalium corporaliter praesentatis uoluit hominem deus in paradiso uiuere. erat ergo
Abbreviated transcription (Latin):
s edificauit inqͥt dñs ds̃ illã costã non
tanꝙͣ corpꝰ humanũ. s tanꝗͣ domũ :¬
istulta eẽ ñ po̾st̃ ob aliqͥd significandũ
ȩẽ facta. fructũ fut᷑i scłi ab ipso iã pͥmor¬
dio gen̾s humani dõ p̾scio in ipsis suis
fut᷑is. ⁊ recognoscendis impletis testimo¬
mum ꝑib̾ent qd magis magisq incon¬

Expanded text:
sed, aedificavit, inquit, Dominus Deus illam costam, non sed, aedificavit, inquit, Dominus Deus illam costam, non tanquam corpus humanuet stulta esse non possunt, ob aliquid significandum esse facta, fructum futuri saeculi ab ipso jam primordio generis humani Deo praescio in ipsis suis futuris et recognoscendis impletis testimonium perhiberent: quod magis magisque in con
Abbreviated transcription (Latin):
nr̃is fidelissima scãrũ scͥptarũ auctoritate
p̃lata. qr stultũ eẽ ñ pot̾. misticũ eẽ credat᷑.
qͣuis eiꝰ expositionẽ uł inqͥsitionẽ aut alibi
iam exhibuerimꝰ. aut in tẽpꝰ aliud differamꝰ.
Qd gͦ sͥ uult ⁊̃ illud. qd̾ mulier iuro de lat̾e̾
facta ẽ: Nerũ esto ꝓpt̾ ipsiꝰ ꝯuinctionis iuim
ꝯm̃dandã. hoc ita fieri oportuisse credamꝰ.
Nũqͥd ⁊̃ ut dormienti fieret eadẽ ratio uł ne¬
cessitas flagitabat: Ut deniq osse detracto
in cuiꝰ locũ caro suppłet᷑: Nũ enĩ ñ potuit
ipsa caro detrahi. ut inde ꝯgruentiꝰ qd̾ sit
serus infirmior mulier formaret᷑: An uͦ
tam multis additis costã ds edificare potu¬
it inmulierẽ. ⁊ carnẽ pulpã ue. ñ potuit
qͥ de pulu̾e̾ ipsũ hominẽ fec̃ : Aut si iam
costa fuerat detrahenda. cur ñ alt̾a ꝓ ea¬
ꝓ ea costa reposita ẽ: Cur ⁊̃ ñ dictũ est
finxit aut fec̃ sic̃ in om̃ib supͣ oꝑibus.

Expanded text:
ritate praelata, quia stultum esse non potest, mysticum esse credatur, quamuis eius expositionem uel inquisitionem aut alibi iam exhibuerimus aut in tempus aliud differamus. Quid ergo sibi uult etiam illud, quod mulier uiro de latere facta est? uerum esto propter ipsius coniunctionis? ucommendandam hoc ita fieri oportuisse credamus; numquid etiam ut dormienti fieret, eadem ratio vel necessitas flagitabat; ut denique osse detracto, in cujus locum caro suppleretur? Num enim non potuit ipsa caro detrahi, ut inde congruentius, quod sit sexus infirmior, mulier formaretur? An vero tam multis additis, costam Deus aedificare potuit in mulierem, et carnem pulpamve non potuit, qui de pulvere ipsum hominem fecit? Aut si jam costa fuerat detrahenda, cur non altera pro ea costa reposita est? Cur etiam non dictum est, Finxit, aut, fecit sicut in omnibus supra operibus;
Abbreviated transcription (Latin):
litas petendi. ꝑseuerantia pulsandi. ut
si nob̾ hoc expedire nouit qͥ meliꝰ qͣm nos
qͥd nob̃ expediat utiq nouit. det etiã hoc
qͥ dat bona filiis suis. Consuetudo tam̃
matris eccłȩ in baptiz andis pariuuilis
nequaꝗͣ. sꝑnenda ẽ. neq ullomͦ suꝑflua
deputanda. nec omnino credenda. nisi
apłica eẽ traditio: ht̃ enĩ ⁊ illa parua
çtas magnũ testimonii pondꝰ q̃ pͥma¬
moneo sane qͣntũ ualeã si qͦs ista p̃ocu¬
pauit opinio ut animas credãt ex ꝓpaga¬

Expanded text:
litas petendi, perseuerantia pulsandi, ut, litas petendi, perseuerantia pulsandi, ut, si nobis hoc expedire nouit, qui melius quam nos quid nobis expediat utique nouit, det etiam hoc, qui dat bona data filiis suis. consuetudo tamen matris ecclesiae in baptizandis paruulis nequaquam spernenda est neque ullo modo superflua deputanda nec omnino credenda, nisi apostolica esset traditio. habet enim et illa parua aetas magnum testimonii pondus, quamoneo sane, quantum ualeam, si quos ista praeoccupauit opinio, ut animas credant ex pa
Abbreviated transcription (Latin):
hac inqͥunt sententia det̾minatiꝰ non
posse ex carne animã nasci: Quid enĩ
aliud ẽ anima qͣm sp̃s utte creatꝰ utiq
¶ñ creator:
Contra qͦs illi alii. Qd enĩ inqͥunt nos ali¬
ud sentimꝰ qui dicimꝰ carnẽ ex carne. aĩã
ex aĩa: Ex utroq ꝯstat homo de qͦ utrũq
pene paria. ex utroq latere rationũ testi¬
sententia. qͥ aĩãs ex parentib creari pu¬
tant de baptismo paruuloꝵ p̃pond̾aret:
De qͥb quid eis responderi possit: ñdũ mͥ
interĩ occurrit. Si quid forte p̾ea ds̃ dede
osis caliũ ñ gͣuabor Nc̃ tam̃ ñ eẽ ꝯtẽpnen¬
dũ testimoniũ paruuloꝵ ut qͣsi refelli
si ueritas ꝯtͣ est. neglegat᷑ ante denuntio
Aut enĩ de hac re nichil q̃rendũ ẽ. ut suffi¬
ciat fidei nr̃e scire nos quo pie uiuendo uen¬
turi sumꝰ. et si nesciamꝰ unde uen̾imꝰ.
aut si ñ inpudent̾ estuat aĩa rationalis
giã hoc nosse de se ipsa: absit ꝑuicatia con¬
tendendi: assit diligentia reqͥrendi. humi¬

Expanded text:
hac, inquiunt, sententia determinatius non posse ex carne animam nasci? quid est enim aliud anima quam spiritus uitae, creatus utique, non creator? contra quos illi alii: quid enim, inquiunt, nos aliud sentimus, qui dicimus carnem ex carne, animam ex anima? nam ex utroque constat homo, de quo utrumque paene paria ex utroque latere rationum testisententia, qui animas ex parentibtant, de baptismo parvulorum praeponderaret. De quibus quid eis responderi possit, nondum mihi interim occurrit: si quid forte postea Deus deosis talium, non grauabor. nunc tamen non esse contemnendum testimonium paruulorum, ut quasi refelli, si ueritas contra est, neglegatur, ante denuntio. aut enim de hac re nihil quaerendum est, ut sufficiat fidei nostrae scire nos, quo pie uiuendo - uenturi sumus, etsi nesciamus, unde uenerimus; aut, si non inpudenter aestuat anima rationalis etiam hoc nosse de se ipsa, absit peruicacia contendendi, adsit diligentia requirendi, humi
Abbreviated transcription (Latin):
ne ꝓuidentie ista cognoscere: nõ in illo
oꝑe quo nat᷑as creat. s in illo qͦ intrinsecꝰ
creata: ȩxiã extͥnsecꝰ administrat. cũ sit
ipse nullo locoꝵ uł int̾uallo uł spatio ĩ¬
cõmutabili excellentiq potentia. ⁊ int̾ior
om̃i re. qr in ipso sunt om̃ia. ⁊ ext̾ior om̃i
re. qi ipse ẽ suꝑ om̃ia. Itẽ nullo tẽporũ

Expanded text:
on in illo opere quo naturas creat, sed in illo quo intrinsecus creatas etiam extrinsecus administrat, cum sit ipse, nullo locorum vel intervallo vel spatio, incommutabili excellentique potentia et interior omni re, quia in ipso sunt omnia, et exterior omni re, quia ipse est super omni