comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
dñi qui repleuit orbẽ t̾rarũ figurata reuela¬
tione p̃iudit. Illud gͦ iã uideamꝰ. cuinã po¬
tiꝰ sententie duuna cestimonia suffragent᷑
ei ne qua d̃r animã unã dm̃ fecisse & dedis¬
se pͥmo homini unde ct̾as fac̾ẽt. sic̃ ex eiuᷤ
corꝑe cȩt̾a hominũ corꝑa. an ei qua đr sin¬
gulas singłis facere sic̃ illi unã. non ex illa
cet̾as. Illud enĩ qd̃ ꝑ ysayam dicit. omnem
flatũ ego feci. cũ hoc eũ de anima dicere
que secunt᷑ satis ostendant: ad utrũq ac¬
cipi pot̾. Nam siue ex una pͥmi hominis a¬
numa. siue ex aliquo suo secreto: om̃s ꝓcul
dubio animas ipse facit. Et illud qd̾ scͥptũ
ẽ. Qui fix̃ sigillatim corda eoꝵ si nomine
cordiũ uoluerimꝰ animas intellig̾e: neq
hoc repugnat cu qͣm duoꝵ de quib nunc
ambigimꝰ. Siue enĩ ex una illa qͣm flauit
in faciẽ pͥmi hõis ipse utiq singłas fingit
sic̃ ȩtiã corꝑa. siue singłas. uł fingat. uel

Expanded text:
ni, qui repleuit orbem terrarum, figurata reuelatione praeuidit. Illud ergo iam uideamus, cuinam potius sententiae diuina testimonia suffragentur: eine, qua dicitur unam animam deum fecisse et dedisse primo homini, unde ceteras faceret, sicut ex eius corpore cetera hominum corpora, an ei, qua dicitur singulas singulis facere, sicut illi unam, non ex illa ceteras. illud enim, quod per Esaiam dicit: omnem flatum ego feci, cum hoc eum de anima dicere quae sequuntur satis ostendant, ad utrumque accipi potest. nam siue ex una primi hominis anima siue ex aliquo suo secreto omnes procul dubio animas ipse facit. Et illud, quod scriptum est: qui finxit singillatim corda eorum, si nomine cordium uoluerimus animas intellegere, neque hoc repugnat cuiquam duorum, de quibus nunc ambigimus. siue enim ex una illa, quam flauit in faciem primi hominis, ipse utique singulas fingit, sicut etiam corpora, siue singulas uel fingat et
Abbreviated transcription (Latin):
geminis ag̾et adhuc in rebecce utero con¬
stitutis. Seqͥstremꝰ gͦ paululũ hoc de libn
sapientie testimoniũ. Neq enĩ neglegen¬
di st̃ seu errent. seu uerũ sapiant. qͥ hoc
spetialit̾ ⁊ singłarit̾ de anima illa dictũ
putant mediatoris dei & hominũ. hõĩs
hr̃e animas aliqͣ merita oꝑum suoꝵ
pͥus ꝗͣm incipiant incorꝑibꝰ uiuere
enĩ qͥ arbitrant᷑ animas ex parentib sic̃
corꝑa creari. hoc iudet᷑ sonare. cũ sic intel¬

Expanded text:
geminis ageret adhuc in Rebeccae utero congeminis ageret adhuc in Rebeccae utero constitutis. sequestremus ergo . paululum hoc de libro Sapientiae testimonium; neque enim neglegendi sunt, seu errent seu uerum sapiant, qui hoc specialiter et singulariter de anima illa dictum putant mediatoris dei et hominum hominisntes habere animas aliqua merita operum suorum, priusquam incipiant in corporibus uiuere. enim, qui arbitrantur animas ex parentibus sicut corpora creari, hoc uidetur sonare, cum sic intel
Abbreviated transcription (Latin):
ni qͣ ñ ex una ꝓpagari: s de suꝑ anime
uenire credunt᷑ ad corꝑa. Herũptam̃ quid
ẽ sortitus sũ. animã bonã: Quasi aut in
illo animarũ fonte si ullus ẽ alie sint
amie bone. alie ñ bone q̃ sorte qͣdã exeãt.
qͦnã cui homini tribuat᷑. aut alias ds ad
horam conceptoꝵ uł nascentiũ faciat aliaᷤ¬
bonas. alias ñ bonas qͣrũ qͥsq hãt sorteo
que acciderit. Mirum si hoc eos saltẽ adiu¬
uat qui credunt animas alibi factas singu¬
latim mitti a do singłis quibꝰq corꝑibus
hominũ. ac non illos potiꝰ qui ꝓ meritis ope¬
rũ que ante corpus egert̾ in corꝑa mitti
animas dicunt. Scdm quid enĩ alie bone:
alie ñ bone. uenire ad corꝑa possunt puta¬
ri. nisi scd̃m oꝑa sua: Neq enĩ scd̃m natu¬
ram in qua funt ab illo qͥ om̃s nat᷑as bo¬
U nde confirmat ñ potuisse ex oꝑib dici
s ex uocante maior seruiet minori: cũ de

Expanded text:
ni, qua non ex una propagari, sed desuper animae ni, qua non ex una propagari, sed desuper animae uenire creduntur ad corpora. uerum tamen quid est: sortitus sum animam bonam? quasi aut in illo animarum fonte, si ullus est, aliae sint animae bonae, aliae non bonae, quae sorte quadam exeunt, quaenam cui homini tribuatur, aut alias deus ad horam conceptorum uel nascentium faciat bonas, alias non bonas, quarum quisque habeat sorte, quae acciderit. mirum, si hoc eos saltem adiuuat, qui credunt animas alibi factas singillatim mitti a deo singulis quibusque corporibus hominum, ac non illos potius, qui pro meritis operum, quae ante corpus egerunt, in corpora mitti animas dicunt. secundum quid enim aliae bonae, aliae non bonae uenire ad corpora possunt putari nisi secundum opera sua? neque enim secundum naturam, in qua fiunt ab illo, qui omnes naturas bounde confirmat non potuisse se ex operibus dici, sed ex uocante: maior seruiet minori, cum de
Abbreviated transcription (Latin):
inoꝑib bonis. Non enĩ ꝑ hanc grãm fi¬
dei corꝑa nra creata uł ficta possumus
intellig̾e: s sic̃ in psalmo dictũ ẽ. Cor mũ¬
dum crea in me d̃. hĩc eẽ etiã illd̃ puto.
Qui fuyxit sp̃m hominis in ipso. Tanꝗͣm
aliud sit factam animã mittere. aliud in
ipso homine facẽ. id ẽ reficere ac renoua¬
re. S etiam hoc sinon de grã in qͣ renoua¬
mur. s de nat᷑a in qua nascim᷑ intelliga¬
mus. ad utramq sententiã duci pot̾. qr
uł ex una illa pͥmi hominis tanꝗͣ semen
anime attractũ ipse fingit in homine:
ut uiuificet corpꝰ. siue sp̃m uite. non ex
illa ꝓpagine. s aliunde corꝑi infusũ. ipse
itidẽ fingit ꝑ mortales sensus carnis. ut
fiat homo in animã uiuã. Illud sane de
libro sapientie ubi ait. sortitus sũ animã
bonã. ⁊ cũ eẽm magis bonꝰ ueni ad corpꝰ
incoinqͥnatũ diligentiorẽ ꝯsid̾ationẽ fla¬
gitat. Magis enĩ uidet᷑ attestari opinio¬

Expanded text:
s bonis. non enim per hanc gratiam fidei corpora nostra creata uel ficta possumus intellegere, . sed sicut in psalmo dictum est: cor mundum crea in me, deus. Hinc esse etiam illud puto: qui finxit spiritum hominis in ipso; tamquam aliud sit factam animam mittere, aliud in ipso homine facere, id est reficere ac renouare. sed etiam hoc si non de gratia, in qua renouamur, sed de natura, in qua nascimur, intellegamus, ad utramque sententiam duci potest, quia uel ex una illa primi hominis tamquam semen animae adtractum ipse fingit in homine, ut uiuificet corpus, siue spiritum uitae non ex illa propagine, sed aliunde corpori infusum ipse itidem fingit per mortales sensus carnis, ut fiat homo in animam uiuam. Illud sane de libro Sapientiae, ubi ait: sortitus sum animam bonam et, cum essem magis bonus, ueni ad corpus incoinquinatum, diligentiorem considerationem flagitat. magis enim uidetur adtestari opinio
Abbreviated transcription (Latin):
ris prudent̾ intelligi. Itaq si oportuit
nos ꝑ hanc scͥpt᷑am de hac re aliqͥd admo¬
neri: magis si aliquid aliud fiebat in fe¬
mina qd in uiro factũ ñ erat. ut ex car¬
ne animata eiꝰ anima duceret᷑ ñ sic uiri
eiꝰ aliunde corpꝰ. aliunde anima. hoc ip¬
sũ qd̾ alio mͦ fiebat scͥptã potiꝰ tacere nõ
debuit. ne hoc itidẽ factũ putaremꝰ qd̾
iam de illo didiceremꝰ. Einde q ñ duite
e anima uiri factam eẽ animã mulie¬
ns. ꝯuenientiꝰ credit᷑ eo ipso nos admonẽ
uolusse nichil hic aliud putare. qͣm de
uri anima noueramꝰ. id ẽ similit̾ datã
ĩ mulieri. cũ p̃sertim eẽt euidentissime
occasionis locꝰ. ut si ñ tc̃ qñ formata est:
p̾ea certe dret᷑ ubi ait adã. hoc nc̃ os ex os¬
sibus meis. ⁊ caro de carne mea. Qnto enĩ

Expanded text:
ris prudenter intelligi. Itaque si oportuit ris prudenter intelligi. Itaque si oportuit nos per hanc Scripturam de hac re aliquid admoneri, magis si aliquid aliud fiebat in femina, quod in viro factum non erat, ut ex carne animata ejus anima duceretur, non sicut viri ejus aliunde corpus, aliunde anima; hoc ipsum quod alio modo fiebat, Scriptura potius tacere non debuit, ne hoc itidem factum putaremus quod jam de illo didiceramus. Proinde quia non dixit ex anima viri factam esse animam mulieris, convenientius creditur eo ipso nos admonere voluisse, nihil hic aliud putare, quam de uiri anima noueramus, id est similiter datam esse mulieri, cum praesertim esset euidentissimae occasionis locus, ut, si non tunc, quando formata est, postea certe diceretur, ubi ait Adam: hoc nunc os ex ossibus meis et caro
Abbreviated transcription (Latin):
sic̃ ex illius carne omnis ȩtiã caro homnũ.
qm̃ pͥmo adam formatꝰ ẽ. deinde eua ⁊ ile
qͥdẽ unde habuerit corpus. unde animam
dictũ est. corpus uidelicet puluerẽ t̾re aĩa
rit. tanꝗͣm utrũq de illo ductũ sit qͥ iam
fuerat animatꝰ. Fut enĩ taceri oportuit:
inqͥunt ȩtiã de anima uiri ut eã sic̃ possem
datam diuinitus. uł intelligemꝰ. uł certe
cred̾emꝰ: aut si hoc ꝓpt̾ea scͥpt̾a ñ tacuit. ne
animam qͦ sic̃ hominis carnẽ de t̾ra fac¬
tam eẽ putaremꝰ. debuit ⁊ de mulieris aĩa
facile occurrit᷑. Si enĩ ꝓpt̾ea putant ani¬
mam mulieris ex anima uiri factã qͥa
ñ scͥptũ ẽ qd in mulieris faciẽ flauerit
q̃s: cur creduit animatã ex uiro femi
nã. qñ ne id qͥdẽ scͥptũ ẽ: Unde si ds om̃s
animas hominũ nascentiũ sic̃ pͥmã
fac̃. ꝓpt̾ea scͥpt᷑a de aliis tacuit. q̃m posset
qd̾ in una factũ cõmemoratũ ẽ ꝙͣ deceti¬

Expanded text:
sicut ex illius carne omnis etiam caro hominum, sicut ex illius carne omnis etiam caro hominum, quoniam primo Adam formatus est, deinde Eua. et ille quidem unde habuerit corpus, unde animam, dictum est: corpus uidelicet puluerem terrae, animam rit, tamquam utrumque de illo ductum sit, qui iam fuerat animatus. aut enim taceri oportuit, inquiunt, etiam de anima uiri, ut eam, sicut possemus, datam diuinitus uel intellegeremus uel certe crederemus, aut, si hoc propterea scriptura non tacuit, ne animam quoque sicut hominis carnem de terra factam esse putaremus, debuit et de mulieris anima facile occurritur. si enim propterea putant animam mulieris ex anima uiri factam, quia non scriptum est, quod in mulieris faciem flauerit deus, cur credunt ex uiro ani ne id quidem scriptum est? Unde si Deus omnes animas hominum nascentium, sicut primam, facit, propterea Scriptura de aliis tacuit, quoniam posset quod in una factum commemoratum est, etiam de caete
Abbreviated transcription (Latin):
mascłm ⁊ feminã fec̃ eos ⁊ dix̃ ꝓpt̾ hoc
dimittet homo patrẽ ⁊ matrẽ. ⁊ adhe¬
rebit uxori sue ⁊ eruN duo in carne u¬
na: Ut hinc intelligẽmꝰ ꝓpt̾ exthasim
q̃ p̃cesserat in adã hoc eũ duunitꝰ tanqͣm
ꝓpħam dr̃e potuisse. S iam iste huiꝰ libͥ
t̾mnus placet. ut ea q̃ secunt᷑ ab alio ex¬
ordio re nouent intentionẽ legentiũ:¬
ordo ipse uidetur exposcere. ut de pecc̃o
pͥmi hominis disseramꝰ. S qͥa de carne
mulieris quẽadmodũ facta sit scͥptura
narrauit: tacuit aũ de anima. multo
magis nos fecit intentos. ut de hoc dili¬
gentus inqͥramꝰ. qͦnam mͦ refelli possĩt
siue ñ possint qui credt̃ animã de anima
hominis. sic̃ de carne carnẽ fieri. a parẽ¬
tib in filios utriꝰq rei cransfusis seminibꝰ
Hinc enĩ pͥmit᷑ ad hoc mouent᷑. ut dicant
qd̃ unam animã q̾s fecerit sufflando in
faciẽ hominis quẽ de puluere fincerat.
ut ex illa iam cȩt̾e crearent᷑ aĩe hominũ

Expanded text:
eminam fecit eos? et dixit: propter hoc dimittet homo patrem et matrem et adhaerebit uxor.i suae, et erunt duo in carne una, ut hinc intellegeremus per extasin, quae praecesserat in Adam, hoc eum diuinitus tamquam prophetam dicere potuisse. sed iam iste huius libri terminus placet, ut ea, quae sequuntur, ab alio exordio renouent intentionem legentiuordo ipse uidetur exposcere, ut de peccato primi hominis disseramus; sed quia de carne mulieris, quemadmodum facta sit, scriptura narrauit, tacuit autem de anima, multo magis nos fecit intentos, ut de hoc diligentius inquiramus, quonam modo refelli possint siue non possint, qui credunt animam de anima hominis sicut de carne carnem fieri a parentibus in filios utriusque rei transfusis seminibus. hinc enim primitus ad hoc mouentur, ut dicant, quod unam animam deus fecerit, quam sufflauit in faciem hominis, quem de puluere finxerat, ut ex illa iam ceterae crearentur animae hominum
Abbreviated transcription (Latin):
illis qͥ ex traduce anime illiꝰ p̃uaricatricis
animas creari assert̃. qͣmuis ꝑro eis sonare
ñ uideat᷑ qd̾ dictũ est ueni ad corpꝰ. tñ in
cȩt̾is ñ incongrue coaptat᷑. Ut cũ dixisset
puer aũ erã ingeniosus: id ipsũ expli¬
cans qͥb causis ingemosꝰ eẽt ꝯtinuo sub¬
iung̾et. Et sortitus sũ animã bonã. Ui¬
delicet ex pat̾nio ingenio uł corꝑali tẽꝑa¬
m̃to. Deniq cũ eẽm inqͥt magis bonus
ueni ad corpꝰ incoinqͥnatũ. Qd̃ si mater¬
nũ intelligat᷑: ne hoc qͥdẽ qd̾ dictũ ẽ ue¬
ni ad corpus huic opioͣm refragabit᷑ cũ
exanima ⁊ corꝑe pat̾no uenisse ad mat̾nũ
corpꝰ accipit᷑ incoinqͥnatũ uidelicet. uł a cru¬
ore m̃struo dñr enĩ ex hoc ingenia gͣuari
uł acontaminatiõe adulterina. Ita ⁊ hȩc
u̾ba libri hꝰ. aut magis eis fauẽt. qͥ ammar
traducẽ locunt᷑: aut si et isti ea posst̃ ꝓ se
int̾pretari int̾ utrosqy at̾nãt. Que si de¬

Expanded text:
illis qui ex traduce animae illius praevaricatricis animas creari asserunt, quamvis pro eis sonare non videatur, quod dictum est, Veni ad corpus, tamen in caeteris non incongrue coaptatur; ut cum dixisset, Puer autem eram ingeniosus, idipsum explicans quibus causis ingeniosus esset, continuo subjungeret, Et sortitus sum animam bonam, videlicet ex paterno ingenio vel corporali temperamento. deinde, cum essem, inquit, magis bonus, ueni ad corpus incoinquinatum: quod si maternum intellegatur, ne hoc quidem, quod dictum est: ueni ad corpus, huic opinioni refragabitur, cum ex anima et corpore paterno uenisse ad maternum corpus accipitur incoinquinatum, uidelicet uel a cruore menstruo — dicuntur enim ex hoc ingenia grauari — uel a contaminatione adulterina. ita et haec uerba libri huius aut magis eis fauent, qui animarum traducem loquuntur, aut, si et isti ea possunt pro se interpretari, inter utrosque alternant. Qu
Abbreviated transcription (Latin):
sanis ȩẽ possit officiuo. sit egrotis remediũ.
Neq enim quia incontinentia malũ est
idõ conubium uł quo incontinentes co¬
pulant᷑ non est bonũ. Immo u̾o ñ ꝓpt̃ iłłd̾
bonum habent nuptie. & qd̃ bone sunt
nuptie: peccatũ eẽ minqͣm potest. Hoc
autẽ criꝑtitũ ẽ fides. ꝓles. sacram̃tũ. In fide
attenditur: ne p̃ter uincłm coniuigale cũ
alt̾a uł alt̾o concu̾batur. In ꝓle: ut aman¬
ter suscipiat᷑. benigne nutriat᷑. religiose
educet᷑. In sacram̃to: ut coniugiũ ñ sepa¬
retur:⁊dimissus aut dimissa. nec causa
ꝓlis alteri coniũgat᷑. Hec est tanqͣm regła
nuptiarũ. qua uł nat̾e decorat᷑ fecundi¬
tas. uł incontinentie regitur prauitas.
Unde quia satis disseriuimꝰ in eo libro quẽ
de bono coniugali nuꝑ edidimus. ubri
continentiã uidualẽ. ⁊ excellentiã uirgi¬
nalẽ. ꝓ suoꝵ graduũ dignitate distin¬

Expanded text:
sanis esse posset officium, sit aegrotis remedium. sanis esse posset officium, sit aegrotis remedium. Neque enim quia incontinentia malum est, ideo connubium, vel quo incontinentes copulantur, non est bonum: imo vero non propter illud bonum habent nuptiae, et quo bonae sunt nuptiae peccatum esse nunquam potest. Hoc autem tripartitum est; fides, proles, sacramentum. In fide attenditur ne praeter vinculum conjugale, cum altera vel altero concumbatur: in prole, ut amanter suscipiatur, benigne nutriatur, religiose educetur: in sacramento autem, ut conjugium non separetur, et dimissus aut dimissa nec causa prolis alteri conjungatur. Haec est tanquam regula nuptiarum, qua uel naturae decoratur fecunditas uel incontinentiae regitur prauitas. unde quia satis disseruimus in eo libro, quem de bono coniugali nuper edidimus, ubi et continentiam uidualem et excellentiam uirginalem pro suorum graduum dignitate distin
Abbreviated transcription (Latin):
ut ꝑ iuuentã sterił femina insenectute
pariat. ut asina loqͣt᷑. ⁊ siqͥd eiꝰmodi ẽ: dedit
quidẽ naturis qͣs creauit. ut ex eis ⁊ ħ fieri
possent. neq enĩ ex eis uł ille faceret qd̾ ex
as fieri ñ posse ipse p̃figẽt. qm̃ se ipso ñ ẽ
nec ipse potentior. uerũptam̃ alio mͦ dedit.
ut ñ hoc hab̾ent inmotu nat᷑ali. s ineo qͦ
ita creata eẽnt. ut eoꝵ nat᷑a uoluntati po¬
tentiori ampliꝰ subiac̾et. Ht̃ gͦ ds inseipso
absꝯditas qͦrũdã factoꝵ causas qͣs rebꝰ con¬
litis ñ inseruit. easq implet ñ illo oꝑe ꝓui¬
dentie qͦ nat᷑as substituit ut sint. s illo qͦ
qd̾ attinet ad nat᷑am iniqͣ sua uoluntate
depͣuatã: recursũ ꝑ semet ipsam ñ ht̃. s ꝑ¬
ũ grãm q̃ adiuuat᷑ ⁊ instaurat᷑. Neq ii.
desꝑandi ft̃ homines in illa sententia in
qua scͥptũ ẽ. Omnes qͥ ambulãt in ea: ñ
reu̾tent᷑. Dictũ ẽ enĩ scđm pondus iniqͥta

Expanded text:
ut per iuuentam sterilis femina in senecta ut per iuuentam sterilis femina in senecta pariat, ut asina loquatur et si quid eius modi est, dedit quidem naturis, quas creauit, ut ex his et haec fieri possent — neque enim ex eis uel ipse faceret, quod ex eis fieri non posse ipse praefigeret, quoniam se ipso non est nec ipse potentior — uerum tamen alio modo dedit, ut non haec haberent in motu naturali, sed in eo, quo ita creata essent, ut eorum natura uoluntati potentiori amplius subiaceret. Habet ergo deus in se ipso absconditas quorundam factorum causas, quas rebus conditis non inseruit, easque inplet non illo opere prouidentiae, quo naturas substituit, ut sint, sed illo, quo quod adtinet ad naturam iniqua sua uoluntate deprauatam, recursum per semet ipsam non  gratiam, qua adiuuatur et instauratur. neque enim desperandi sunt homines in illa sententia, in qua scriptum est: omnes, qui ambulant in ea, non reuertentur. dictum est enim secundum pondus iniquita
Abbreviated transcription (Latin):
seminib ab eis itidẽ in t̾ra cadentib Nũqͥd
innotesc̾et nob̾ qͥd ualeret in sertio ut altiꝰ
genĩs lignũ radice ꝓpͥa poma portaret
aliena ⁊ coalescente unitate iã sua: hec
ꝑ agͥcolarũ oꝑa didicimꝰ. cũ ipsa creaturis
arboꝵ nullomͦ p̃eẽnt. s nat̾e cursũ dõ cre¬
ñ nouimꝰ. qͣndo creanti dõ quẽ admodũ an¬
głi seruiãt ignoramꝰ. Qui nec arborẽ ex ar¬
boris surcło in robore alieno factã nosse
possumꝰ. si ⁊ ista do creanti quẽ admodum
agͥcole seruiãt similit̾ nesciremꝰ: Nullomͦ
tam̃ dubitamꝰ ꝙ hominũ & arboꝵ ñ nisi
dm̃ eẽ creatorẽ. fidelit̾q credimꝰ factã feminã
ex uiro nullo int̾ueniente concubitu. ꝙ̃¬
si forte costa hominis ministrata sit ꝑ
angłos in oꝑe creatoris. sic̃ fidelit̾ credimꝰ
ȩtiã uirũ factũ ex femina nullo int̾ueni¬
ente ꝯcubitu. cũ sem̃ abrahe dispositũ ẽ per

Expanded text:
seminibus, ab eis itidem in terram cadentibus, numquid seminibus, ab eis itidem in terram cadentibus, numquid innotesceret nobis quid ualeret insertio, ut alterius generis lignum radice propria poma portaret aliena et coalescente unitate iam sua? haec per agricolarum opera didicimus, cum ipsi creatores arborum nullo modo essent, sed naturae cursum deo crenon nouimus, quando creanti deo quemadmodum angeli seruiant ignoramus? qui nec arborem ex arboris surculo in robore alieno factam nosse possemus, si et ista deo creanti quemadmodum agricolae seruiant, similiter nesciremus. Nullo modo tamen dubitamus et hominum et arborum nonnisi deum esse creatorem fideliterque credimus factam feminam ex uiro nullo interueniente concubitu, etiamsi forte . costa hominis ministrata sit per angelos in opere creatoris: sicut fideliter credimus etiam uirum factum ex femina nullo interueniente concubitu, cum semen Abrahae dispositum est per
Abbreviated transcription (Latin):
s edificauit inqͥt dñs ds̃ illã costã non
tanꝙͣ corpꝰ humanũ. s tanꝗͣ domũ :¬
istulta eẽ ñ po̾st̃ ob aliqͥd significandũ
ȩẽ facta. fructũ fut᷑i scłi ab ipso iã pͥmor¬
dio gen̾s humani dõ p̾scio in ipsis suis
serus suis siue ꝑ hominũ successiones.
siue ꝑ suũ sp̃m. uł angłoꝵ ministeriũ
reuelata atq ꝯscͥpta. ⁊ ꝓmittendis reb
fut᷑is. ⁊ recognoscendis impletis testimo¬
mum ꝑib̾ent qd magis magisq incon¬

Expanded text:
sed aedificauit, inquit. dominus deus illam costam, non sed aedificauit, inquit. dominus deus illam costam, non tamquam corpus humanuet stulta esse non possunt, ob aliquid significandum esse facta fructum futuri saeculi ab ipso iam primordio generis humani deo praescio in ipsis suis semis suis siue per hominum successiones siue per suum spiritum uel angelorum ministerium reuelata atqfuturis et recognoscendis impletis testimonium perhiberent: quod magis magisque in con
Abbreviated transcription (Latin):
ahuc: id est ꝓpt̾ pͥmã conditione E¬
aturarũ sex dieb consũmatã in qͣ cuis¬
lt ꝑfecta st̃ om̃ia simul. ⁊ inchoata
it deinde ad effectꝰ suos cause ꝑduce̾nt᷑.
ũ qͣntũ potiumꝰ. in p̃cedentibꝰ intimaui¬
mus. Et si quis hoc altter enodandũ pu¬
tar. tantũ diligenter attendat illa oĩa
qut hoc sentiremꝰ attendimꝰ. ⁊ si ꝓbabili¬
orẽ inde potuerit enucleare sententiã:
ñ solũ resistẽ ñ debemꝰ. s debemꝰ ĩ gra¬
culari. Si quẽ aũ mouet. qi ñ dix̃ fuxc̃¬

Expanded text:
mam conditionem creaturarum sex diebus consummatam, in qua causaliter perfecta sunt omnia simul et inchoata, ut deinde ad effectus suos causae perducerentur, iam, quantum potuimus, in praecedentibus intimauimus. et si quis hoc aliter enodandum putat, tantum diligenter adtendat illa omnia, quae ut hoc sentiremus adtendimus; et si probabiliorem inde potuerit enucleare sententiam, non solum resistere non debemus, sed debemus etiam gratulari. Si quem autem mouet, quia non dix
Abbreviated transcription (Latin):
locutũ dm̃ calibus uocũ signis. q̃ intel¬
lig̾e posset: Illud enĩ qd̾ pꝰea scͥptũ est
cum peccassent eos audisse uocẽ dñi dei
ambulantis in ꝑadiso: qr ñ ꝑ ipsã dei
substantiã. s ꝑ subditã ei creatam fa
ctũ ẽ nullom᷑ dubitat qͥ fidẽ eatholicã
sapit. Adhoc enĩ ⁊ aliqͣnto latiꝰ de hac
re disserere uolui: qi ñ ñ nulli heretici
putant substantiã filiĩ dłĩ nullo as¬
sũpto corꝑe ꝑ seipsam ȩẽ iusibilẽ. ⁊ idõ
anteqͣm ex uirgine corpꝰ acciꝑet ipsũ
usum et̃ pett̾ib opinant. cing̃m de¬
solo dõ patre dictũ sit. quẽ nemo hõiũ
uidet nec uidere pot̾. qͥa filius uisus si
ante acceptã serui formã. &̃ ꝑ ipsã substi¬
ciam suã. Que impietas ꝓcul a catholici
m̃tibꝰ repellenda ẽ. S de hoc plexiiꝰ alas
si dño placuerit disseremꝰ. Nẽ t̾mina¬
lier ex uiri lat̾e creata in conseqͣntibus¬

Expanded text:
locutum deum talibus uocum signis, quae intellocutum deum talibus uocum signis, quae intellegere posset? illud enim quod postea scriptum est, cum peccassent, eos audisse uocem domini dei ambulantis in paradiso, quia non per ipsam dei substantiam, sed per subditam creaturam ei factum est, nullo modo dubitat qui fidem catholicam capit. ad hoc enim et aliquanto latius de hac re disserere uolui, quia nonnulli haeretici putant substantiam filii dei nullo assumto corpore per se ipsam esse uisibilem; et ideo, antequam ex uirgine corpus acciperet, ipsum uisum esse patsolo deo patre dictum sit: quem nemo hominum uidit nec uidere potest, quia filius uisus sit ante acceptam serui formam etiam per ipsam substantiam suam: quae inpietas procul a catholicis mentibus repellenda est. sed de hoc plenius alias, si domino placuerit, disseremus; nunc terminalier ex uiri sui latere creata, in consequenti s
Abbreviated transcription (Latin):
nis. siue inextasi. similitudine rerũ corꝑa¬
liũ. aut ꝙ̃ ꝑ ipsã corꝑalẽ. dũ sensib cor¬
poris uł aliq̃ sp̃es apparet. uł insonant
uoces. Si gͦ adã tał erat ut posset capere
islam locutionẽ di. qͣm m̃tib angłicis per
suã p̃bet substantiã: ñ dubitandũ est
qd̾ eiꝰ m̃tẽ ꝑ tẽpus mouerit. miro ⁊ inef¬
fabili mͦ. ñ motus ipse ꝑ tẽpꝰ eiq utile ac
salubre ꝑceptũ ueritatis inp̃sserit. ut que
tͣnsggressori pena deb̾et᷑ ea ipsa ineffabilit̾
ueritate monstrauerit. sic̃ audiunt᷑ utł
uident᷑ om̃ia bona p̃cepta in ipsa incõ¬
mutabili cłi sap̾ia. q̃ manimas scãs se
transfert ex aliqͦ tp̃r: cũ ipsiꝰ nullus sit
motus in tꝑ̃ne. Si aũ ad eũ modũ adam
iustus erat. ut ei adhuc opꝰ eẽt alterius
creatẽ sanctioris ⁊ sapientioris auctori¬
tas ꝑ qm cognosc̾et dĩ uoluntatẽ atq ius¬
sionẽ sic̃ nobis ꝓpħe. sic̃ ipsis angłi: cur
ambigimꝰ ꝑ aliꝗͣ hmodi creatam ei esse

Expanded text:
itudine rerum corporalium aut etiam per ipsam corporalem, dum sensibus corporis uel aliqua species adparet uel insonant uoces. Si ergo Adam talis erat, ut posset capere illam locutionem dei, quam mentibus angelicis per suam praebet substantiam, non dubitandum est, quod eius mentem per tempus mouerit miro et ineffabili modo, non motus ipse per tempus, eique utile ac salubre praeceptum ueritatis inpresserit et quae transgressori poena deberetur ea ipsa ineffabili ueritate monstrauerit, sicut audiuntur uel uidentur omnia bona praecepta in ipsa incommutabili sapientia, quae in animas sanctas se transfert ex aliquo tempore, cum ipsius nullus sit motus in tempore. si autem ad eum modum Adam iustus erat, ut ei adhuc opus esset alterius creaturae sanctioris et sapientioris auctoritas, per quam cognosceret dei uoluntatem atque iussionem, sicut nobis prophetae, sicut ipsis angeli, cur ambi
Abbreviated transcription (Latin):
cũ int̾ illa animalia simile illi adutori¬
um ñ fuisset inuentũ. Hidet᷑ enĩ michi
ꝓpter aliqͣm significationẽ ꝓphfticã factũ
s tñ factũ. ut re gesta confirmata figure
int̾p̃tatio lib̾a relinqͣtur. Quid ẽ enĩ hoc
ipsũ quod uolatilib t̾restribq animan¬
tib ñ ⁊̃ piscib atq omnib natatilibus
adam nomina inposuit: Si enĩ lingue
humane consulant᷑. sic appellant᷑ ħ om̃ia
quẽ admodũ eis homines loqͦndo nomina

Expanded text:
cum inter illa animalia simile illi adiutoricum inter illa animalia simile illi adiutorium non fuisset inuentum. uidetur enim mihi propter aliquam significationem propheticam factum, sed tamen factum, ut re gesta confirmata figurae interpretatio libera relinquatur. quid est enim hoc ipsum, quod uolatilibus terrestribusque animantibus non etiam piscibus atque omnibus natatilibus Adam nomina inposuit? si enim linguae humanae consulantur, sic appellantur haec omnia. quemadmodum eis homines loquendo nomina
Abbreviated transcription (Latin):
si ꝑ dĩ grãm uirtute suꝑat᷑: Hoc enĩ eẽ
ñ potuisse credendũ ẽ nͥ in corꝑe mortis
huiꝰ qd̾ corpus mortuũ ẽ ꝓpt̾ peccatũ:
Et quid hac pena iustius ꝙͣ ut ñ ad om¬
nẽ nutũ seruiat corpꝰ id est suuꝰ famulꝰ
anime sic̃ dño suo detrectauit ipsa serui¬
re siue utrũq ex parentib ereet ds̃ corpꝰ
ex corꝑe.animã ex anima. siue alio modo
faciat animas. ñ utiq ad opꝰ inpossibile
nec mercede parua. ut cũ anima pieta¬
te dõ subdita legẽ istam peccati q̃ ẽ in
m̃bris corꝑis mortis huiꝰ qͣm pͥmꝰ homo
accepit in penã uicerit ipsa ꝑ grãm:
p̃miũ celeste ꝑcipiat maiore gła demon¬
S qm̃ cui adiutorio femina facta sit uiro:
satis qͣntũ existimo reqͥsitũ ẽ. illd̃ iã uide¬
amus qͣre sit factũ qd̃ adducte s̃ ad adã
omnes bestie agͥ. ⁊ om̃ia uolatilia cȩli. ut
eis nomina inpon̾et: atq ita uelit necᷤᷤ¬
sitas oriret᷑ creandi ei feminã ex eiꝰ latere

Expanded text:
hoc enim esse non potuisse credendum est nisi in corpore mortis huius, quod corpus mortuum est propter peccatum. et quid hac poena iustius, quam ut non ad omnem nutum seruiat corpus, id est suus famulus animae, sicut domino suo detrectauit ipsa seruire, siue utrumque ea parentibus creet deus, corpus ex corpore, animam ea anima, siue alio modo faciat animas, non utique ad opus inpossibile nec mercede parua. ut cum anima pietate deo subdita legem istam peccati, quae est in membris corporis mortis huius, quam primus homo accepit in poenam, uicerit ipsa per gratiam, praemium caeleste percipiat maiore gloria, demone superare? Sed quoniam, cui adiutorio femina facta sit uiro, satis, quantum existimo, requisitum est, illud iam uideamus, quare sit factum, quod adductae sunt ad Adam omnes bestiae agri et omnia uolatilia caeli, ut eis nomina inponeret, atque ita uelut necessitas oreretur creandi ei feminam ex eius latere,
Abbreviated transcription (Latin):
p̃muntiandũ. uł annuntiandũ in reꝵe
natã. p̃ter usitatũ natẽ cursũ. mirabilit̾
facta ft̃: ministrantib angl̃is ẽẽ facta.
ut tam̃ ubiq creator uł reparator crecła¬
rũ ñ sit: nͥ qͥ plantatore ⁊ rigatore qͣli¬
ratus obdormiret. recte intelligit᷑ ad hoc
inmissa: ut ꝙ ipsius mens ꝑetasim
particeps fieret tanqͣm angłice cu¬
rie.⁊ intrans in scũariũ dei intellige¬
ret in nouissima. Deniq eiugilans tãꝙͣ
ꝓpħie plenus. cũ ad se adductã costã mu¬
lierẽ suã uideret: eructauit continuo
nunc os ex ossib meis. ⁊ caro de carne
mea. Hȩc uocabitur mulier. qm̃ de uiro

Expanded text:
untiandum in rerum natura, praeter usitatum naturae cursum mirabiliter facta sunt, ministrantibus Angelis esse facta: ut tamen ubique creator vel reparator creaturarum non sit, nisi qui plantatore et rigatore quoliratus obdormiret, recte intelligitur ad hoc immissa, ut et ipsius mens per ecstasim particeps fieret tanquam angelicae curiae, et intrans in sanctuarium Dei intelligeret in novissima . Denique evigilans tanquam prophetiae plenus, cum ad se adductam costam, mulierem suam videret, eructavit continuo,nunc os ex ossibus meis, et caro de carne mea. Haec vocabitur mulier, quoniam de viro
Abbreviated transcription (Latin):
peꝑit. ⁊̃ seth ꝑ quẽ uentũ ẽ ad abraham
et ad popłm isrł genteq om̃ib iã notissi¬
mam gentib. & ꝑ noe filios om̃s gentes
qͥsqͥs dubitau̾it: omnia cogit nutare que
credimus. longeq a fideliũ m̃tib repellendꝰ ẽ.
Cũ gͦ q̃rit᷑ ad qd adiutoriũ factus sit ille sexꝰ
uiro diligent̾ qͣntũ ualeo cuncta conside¬
ranti: non nͥ causa ꝓlis occuͣrit. ut ꝑ eoꝵ

Expanded text:
eth , per quem ventum est ad Abraham et ad populum Israel, gentemque omnibus jam notissimam gentibus, et per Noe filios omnes gentes; quisquis dubitaverit, omnia cogit nutare quae credimus, longeque a fidelium mentibus repellendus est. Cum ergo quaeritur ad quod adjutorium factus sit ille sexus viro, diligenter, quantum valeo, cuncta consideranti, nonnisi causa prolis occurrit, ut per eorum
Abbreviated transcription (Latin):
uero tͣnͣsgrediendo pͣceptũ motũ legis il¬
lius q̃ repugnat legi m̃tis meȩ in m̃bris
concepte mortis hr̃e meruert̃. Quẽ nup¬
cie ordinãt. continentia choibet & refre¬
nat. ut quẽ admodũ de pecc̾o factũ ẽ sup¬
pliciũ: sic de supplicio fiat meritũ. Factã
itaq feminam uiro de uiro in eo sexu.
in ea forma ⁊ distinctione mbroꝵ qͣ femi¬
ne notae st̃ q̃ peꝑit cain ⁊ abel ⁊ om̃s fr̃s¬

Expanded text:
uero transgrediendo praeceptum motum legis illius, quae repugnat legi mentis, in membris conceptae mortis habere meruerunt, quem nuptiae ordinant, continentia cohibet et refrenat, ut, quemadmodum de peccato factum est subplicium, sic de subplicio fiat meritum. Factam itaque feminam uiro de uiro in eo sexu, in ea forma et distinctione membrorum, qua feminae notae sunt, quae peperit Cain et Abel et omnes fr
Abbreviated transcription (Latin):
Nideo aliam legẽ in m̃bris meis repugnantẽ
legim̃tis mex. Quia ⁊ si ñdũ sp̃uale s aĩ ale
corpꝰ erat. ñdũ tñ erat mortis huiꝰ de qua ⁊
cũ q̃ nati sumus. Quid enĩ altud ñ dicã nati.
s omnino concepti. nͥ egͥtudinẽ qͣndã in choa¬
uimus q̃ sumꝰ sine dubio morituri: Neq N.
tam necesse ẽ eũ ipso morbo mori. qͥ hidrops.
uł dy sintericꝰ. uł elephantiosꝰ. factus fue¬
rit. qͣm eũ qͥ hoc corpꝰ hr̃e ceꝑit ĩ qͦ õs hoĩeᷤᷤ¬
nes ante peccatũ ita genitalibꝰ m̃bri ad ꝓ¬
creandos filios imꝑare potuisse sic̃ ceteris
q̃ in qͣlibet oꝑe anima sine ulla molestia.
ꝙ. qͣsi pruritu uoluntatis mouet: An uͦ¬
si creator om̃ps ineffabilit̾q laudandus.
qͥ ⁊ in minimis suis oꝑib magnꝰ ẽ apibꝰ
donauit ut sic oꝑent᷑ gen̾ationẽ filioꝵ
quẽ admodũ spetiẽ cere liqͦrẽq mellis. cur
incredibile uidect᷑ pͥmis hominib talia
fecisse corꝑa. ut si ñ peccassent ⁊ morbũ

Expanded text:
gem in membris meis, repugnantem legi mentis meae; quia etsi nondum spirituale, sed animale corpus erat, nondum tamen erat mortis hujus, de qua et cum qua nati sumus. Quid enim aliud, non dicam nati, sed omnino concepti, nisi aegritudinem quamdam inchoavimus, qua sumus necessario morituri? Neque enim tam necesse est eum ipso morbo mori, qui hydrops, vel dysentericus, vel elephantiosus factus fuerit, quam eum qui hoc corpus habere coeperit, in quo omnenes ante peccatum ita genitalibus membris ad procreandos filios imperare potuisse sicut ceteris, quae in quolibet opere anima sine ulla molestia et quasi pruritu uoluptatis mouet? si enim creator omnipotens ineffabiliterque laudandus, qui et in minimis suis operibus magnus est, apibus donauit, ut sic operentur generationem filiorum quemadmodum cerae speciem liquoremque mellis, cur incredibile uideatur primis hominibus talia fecisse corpora, ut, si non peccassent et morbum
Abbreviated transcription (Latin):
hoc mortali corꝑe. s de corꝑe inqͥt mortis
huiꝰ. Sicut &̃ illud. Corpꝰ quidẽ inqͥt mortu¬
um ẽ ꝓpt̾ peccatũ. Nec ibi ait mortale s
mortuũ : qͣmuis utiq ⁊ mortale qi moriturx.
Tonita credendũ ẽ fuisse illa corꝑa. s licet
animalia ñdũ sp̃ualia. ñ tam̃ mortua. aid
ẽ q̃ necesse eẽt ut morerent᷑ qd̾ ea die factũ
est qua lignũ cont̃ uetitũ tetigert̃. Sic̃ in
ipsis nr̃is corꝑib q̃dam ꝓ suo mͦ sanitas
dr̃ que si ꝑturbata sic fuerit ut letał morb̾
iam uiscera depascat᷑ qͦ inspecto medici:
mortẽ ꝓnunitient ĩminere. mortale utiq¬

Expanded text:
ore? sed, de corpore, inquit, mortis huius. sicut etiam illud, corpus quidem, inquit, mortuum est propter peccatum; nec ibi ait mortale, sed mortuum, quamuis utique et mortale, quia moriturum. non ita credendum est fuisse illa corpora, sed licet animalia, nondum spiritalia, non tamen mortua, id est quae necesse esset ut morerentur: quod ea die factum est, qua lignum contra uetitum tetigerant. Sicut in ipsis nostris corporibus quaedam pro suo modo sanitas dicitur, quae si perturbata sic fuerit, ut letalis morbus iam uiscera depascatur, quo inspecto medici mortem inminere pronuntient, mortale utiq
Abbreviated transcription (Latin):
Merito sic̃ ꝑ uniꝰ inobedientiã peccatores
constituti st̃ multi: ita ꝑ uniꝰ obedien¬
tiam iusti constituunt᷑ multi. Quia
sic̃ in adã om̃s moriunt᷑: ita ⁊ in xp̃o
om̃s iuuificabunt᷑. Frustra aũ ñ nul¬
li acute obtunsi ft̃: cũ reqͥrt̃ qͦmͦ potue¬
rit appellari lignũ dinoscencie boni ⁊
mali. ante ꝙͣ in eo tͣnsgressus eẽt hõ p̃¬
ceptũ atq ipsa exꝑientia dinosc̾et qͥd
int̾esset int̾ bonũ qd̃ amisit. ⁊ malũ
qd̃ admisit. Lignũ aũ tale nom̃ acep̃
ut eo secundũ ꝓhibitionẽ ñ tacto caue¬
retur. qd̾ eo contͣ ꝓhibitionẽ tacto sen¬
tiret᷑. Neq enĩ qr inde ꝯtͣ p̃ceptũ man¬
ducauert̃ idõ factũ ẽ illud lignũ dmoᷤ
centie boni & mali. Sed utiq ⁊̃ si obedi¬
entes ȩẽnt.⁊ nichil inde ꝯtͣ p̃ceptũ usur¬
passent. id recte uocaret᷑ qd̃ ibi eis accid̾et
si usurpassent. Quẽadmodũ si uoca¬
ret᷑ arbor saturitatis. qd̾ inde possent

Expanded text:
 unius inoboedientiam peccatores constituti sunt multi, ita et per unius oboedientiam iusti constituuntur multi; quia sicut in Adam omnes moriuntur, sic et in Christo omnes uiuificabuntur. Frustra autem nonnulli acute obtusi sunt, cum requirunt, quomodo potuerit appellari lignum dinoscentiae boni et mali, antequam in eo transgressus esset homo praeceptum atque ipsa experientia dinosceret quid interesset inter bonum, quod amisit, et malum, quod admisit. lignum enim tale nomen accepit, ut eo secundum prohibitionem non tacto caueretur. quod eo contra prohibitionem tacto sentiretur. neque enim iquia inde contra praeceptum manducauerunt, ideo factucentiae boni et mali, sed utique etiamsi obedientes essent et nihil inde contra praeceptum usurpassent, id recte vocaretur quod ibi eis accideret si usurpassent; quemadmodum si vocaretur arbor saturitatis, quod inde possent
Abbreviated transcription (Latin):
uersꝰ substiterit. formari ut iustus be¬
atusq sit ñ potest. Ne ꝑ hoc ds idẽ qͥ ereat
hominẽ ut homo sit: ipse oꝑat᷑ hoĩem
atq custodit. ut ⁊̃ bonus beatꝰq sit:
Quapꝓpt̾ qͣ locutione dr homo oꝑari t̾rã.

Expanded text:
uersus substiterit, formari, ut iustus beuersus substiterit, formari, ut iustus beatusque sit, non potest. ac per hoc deus idem, qui creat hominem, ut homo sit, ipse operatur hominem atque custodit, ut etiam bonus beatusque sit. quapropter qua locutione dicitur homo operari terram,
Abbreviated transcription (Latin):
expelli. Demq accepit ⁊ p̃ceptũ. ut sit ꝑ
qd̃ sibi custodiat ꝑadisũ. id est qͦ conser¬
uato ñ inde ꝓiciat᷑. Recte enĩ qͥsq dr ñ
custodisse rẽ suã. qui sic egit ut amitteret
eã ⁊̃ si alteri salua sit. qͥ eã uł inuenit. uł
accipere meruit. Est alius in his u̾bis sen¬
sus. quẽ puto ñ inmerito p̃ponendũ. ut
ipsum hominẽ oꝑaret᷑ q̃s ⁊i custodiret:
Sic̃ enĩ oꝑat᷑ homo t̾ram. ñ ut eã faciat
eẽ t̾ram. s ut cultam atq fructuosã:
sic d̃s hominẽ multomagis quẽ ipse
creauit ut homo sit. eũ ipse oꝑat᷑ ut
iustus sit. si homo ab illo ꝑ suꝑbiam
ñ abscedat: Hoc ẽ enĩ apostatare a deo:
qd̾ initiũ suꝑbie scͥptã dic̃. Initiũ inquit
suꝑbie hominis apostatare a do. Quia
qͥ ᷤ ad̾s ẽ incõmitabile bonũ. homo autẽ
et scd̃m animã ⁊ scd̃m corpꝰ mutabilis res
ẽ. nisi ad incomutabile bonũ. qd̃ ẽ d̾s con¬

Expanded text:
expelli. denique accepit et praeceptum, ut sit per expelli. denique accepit et praeceptum, ut sit per quod sibi custodiat paradisum, id est quo conseruato non inde proiciatur. recte enim quisque dicitur non custodisse rem suam, qui sic egit, ut amitteret eam, etiamsi alteri salua sit, qui eam uel inuenit uel accipere meruit. Est alius in his uerbis sensus, quem puto non inmerito praeponendum, ut ipsum hominem operaretur deus et custodiret. sicut enim operatur homo terram, non ut eam faciat esse terram, sed ut cultam atque fructuosam, sic deus hominem multo magis, quem ipse creauit, ut homo sit, eum ipse operatur, ut iustus sit, si homo ab illo per superbiam non abscedat; hoc est enim apostatare a deo, quod initium superbiae scriptura dicit. initium, inquit, superbiae hominis apostatarergo deus est incommutabile bonum, homo autem et secundum animam et secundum corpus mutabilis res est, nisi ad incommutabile bonum, quod deus est, con
Abbreviated transcription (Latin):
q nisi peccato ñ fieret: Ipse qͥppe bestiis
omnib ad se adductis sic̃ post comemo¬
rat᷑ nomina imposuit ipse ⁊̃ sexto die
lege u̾bi dei c̃ om̃ib cõmunes cibos ac¬
cepit. Aut si erat iã qd̃ timeret᷑ in bestiis.
qͥnam pacto posset unus homo illum
munire ꝑadisũ: Neq enĩ exiguus loc̃
erat. quẽ tantꝰ fons irrigabat. Custodire
quidẽ ille deb̾et si posset ꝑadisũ taliri tan¬
ta maceria cõmunire. ut eo serpens non
posset int̾re. S mirũ si pͥusqͣm cõmu¬
niret. om̃s serpentes inde posset exeludẽ.
Proinde intellectũ ante ocłos cur p̃t̾mit¬
timꝰ: Positus ẽ qͥppe homo in paradiso ut
oꝑaret᷑ eundẽ paradisũ sic̃ supͣ disputa¬
tũ ẽꝑ agͥcult᷑am ñ laboriosã s deliciosã
et m̃tẽ prudentis magnã atq utilia cõmo¬
nentẽ. Tustodiret aũ eundẽ ꝑadisũ ipsi
sibi. ne aliqͥd amitteret q̃re inde m̾eretur

Expanded text:
quod nisi peccato non fieret? ipse quippe bestiis quod nisi peccato non fieret? ipse quippe bestiis omnibus ad se adductis, sicut post commemoratur, nomina inposuit, ipse etiam sexta die lege uerbi dei cum omnibus communes cibos accepit. aut si erat iam, quod timeretur in bestiis, quonam pacto posset unus homo illum munire paradisum? neque enim exiguus locus erat, quem tantus fons inrigabat. custodire quippe ille deberet, si posset paradisum tali et tanta maceria communire, ut eo serpens non posset intrare; sed mirum, si, priusquam communiret, omnes serpentes inde posset excludere. Proinde intellectum ante oculos cur praetermittimus? positus est quippe homo in paradiso, ut operaretur eundem paradisum, sicut supra disputatum est, per agriculturam non laboriosam, sed deliciosam et mentem prudentis magna atque utilia commonentem, custodiret autem eundem paradisum ipsi sibi, ne aliquid admitteret, quare inde mereretur
Abbreviated transcription (Latin):
Si enĩ ñ ẽ necesse ut accipiamꝰ paradisum
custodire. s in paradifo. qͥd gͦ in ꝑailiso
custodire: Nam qͥd oꝑari in paradiso. iã
ut uisũ ẽ disserumꝰ. An ut qd̾ oꝑaret᷑
in t̾ra ꝑ agͥculturã in se ipso custodiret
ꝑ disciplinã. id ẽ ut sic̃ ager obtẽꝑaret
colenti se: ita ⁊ ipse p̃cipienti dño suo.
ut sũpto p̃cepto obedientie fructũ. non
spinas in obedientie reod̾et: Deniq qm̃
similitudinẽ a se culti ꝑadisi in se ipso
custodire subditꝰ noluit: sumlem sibi
agrũ dãpnatꝰ accepit. Spinas inqͥt: ⁊ tri¬
bulos pariet tͥ. Qd̃ si ⁊ illud intelligamꝰ
ut ꝑadisũ oꝑaret᷑. ⁊ ꝑadisũ custodiret. oꝑa¬
ri qͥdẽ paradisũ posset sic̃ supͣ diximus
ꝑ agricultãm. custodire autẽ ñ adu̾sus
inpbos aut inimieos qui nulli etant. s
fortassis adu̾sus bestias. Qͥmͦ istud aut qͣre
Nunqͥd enĩ bestie iã in hominẽ seiuebãt.

Expanded text:
si enim non est necesse, ut accipiamus "paradisum si enim non est necesse, ut accipiamus "paradisum custodire", sed "in paradiso", quid ergo in paradiso custodire? nam quid operari in paradiso, iam, ut uisum est, disseruimus. an ut quod operaretur in terra per agriculturam, in se ipso custodiret per disciplinam, id est ut, sicut ei ager obtemperaret colenti se, ita et ipse praecipienti domino suo, ut sumto praecepto oboedientiae fructum, non spinas inoboedientiae redderet? denique, quoniam similitudinem a se culti paradisi in se ipso custodire subditus noluit, similem sibi agrum damnatus accepit. spinas, inquit, et tribulos pariet tibi. Quodsi et illud intellegamus, ut paradisum operaretur et paradisum custodiret, operari quidem paradisum posset, sicut supra diximus, per agriculturam, custodire autem non aduersus inprobos aut inimicos, qui nulli erant, sed fortassis aduersus bestias. quomodo istuc? aut quare? numquid enim bestiae iam in hominem saeuiebant,
Abbreviated transcription (Latin):
bator. nulus fur nullus aggpessor Qmͦ
eͦ intellecturi sumꝰ corꝑalẽ paradisũ
potuisse ab homine corꝑalit̾ custodiri:
Sed neq scͥptura dix̃ ut oꝑaret᷑ ⁊ custodi¬
ret paradisũ. Dix̃ aũ ut oꝑaret᷑ & custo¬
diret. Quãꝗͣ si de greco diligentiꝰ ad u̾bũ
expͥmat᷑. ita scͥptũ ẽ. Et accepit dñs deus
hominẽ quẽ fec̃. & posuit eũ in para
diso oꝑari eũ & custodire. S utrũ ipsũ
hominẽ posuit oꝑari hoc enĩ sensit qͥ
int̾p̃tatꝰ ẽ ut oꝑararet᷑. an eundẽ para¬
disũ oꝑari. id est. ut homo paradisũ oꝑa¬
ret᷑. ambigue sonat. et uidet᷑ magis exig̾e
locutio ut ñ dicat᷑ oꝑaret᷑ ꝑadisũ: s in
paradiso. Herũptam̃ ne forte sic dictũ
sit ut oꝑaret᷑ ꝑadisũ. sic̃ suꝑiꝰ dictũ ẽ
nec erat homo qui oꝑaret᷑ t̾rã. eadẽ qͥppe
locutio ẽ oꝑari t̾ram. q̃ oꝑari ꝑadisũ:
ambiguã sententiã ad utrũq tractamꝰ.

Expanded text:
bator, nullus fur, nullus adgressor. quomodo bator, nullus fur, nullus adgressor. quomodo ergo intellecturi sumus corporalem paradisum potuisse ab homine corporaliter custodiri? sed neque scriptura dixit: ut operaretur et custodiret paradisum, dixit autem: ut operaretur et custodiret. quamquam si de graeco diligentius ad uerbum exprimatur, ita scriptum est: et accepit dominus deus hominem, quem fecit, et posuit eum in para ipsum hominem posuit operari — hoc enim sensit, qui interpretatus est: ut operaretur — an eundem paradisum operari, id est ut homo paradisum operaretur, ambigue sonat et uidetur magis exigere locutio, ut non dicatur: operaretur paradisum, sed in paradiso. Uerum tamen, ne forte sic dictum sit: ut operaretur paradisum, sicut superius dictum est: nec erat homo, qui operaretur terram — eadem quippe lambiguam sententiam ad utrumque tractemus.
Abbreviated transcription (Latin):
secus: sic in homine scđ̃m corpꝰ ei quod
intͥnsecꝰ ag̃ nat᷑a. seruit extͥnsetꝰ medicina.
Itẽq scłm animã ut nat᷑a beatificet᷑ in¬
trinsecꝰ. doctrina ministrat᷑ extrinsecꝰ.
Qd̃ aũ ad arborẽ colendi negligentia: hoc
ad corpꝰ medendi in curia. hoc ad animã
discendi segnitia. Et qđ ad arborẽ humor
inutilis. hoc ad corpꝰ uictꝰ exiciabilis.
hoc ad animã ꝑsuasio iniqͥtatis. Ds̃ ita¬
q suꝑ omnia qͥ condidit om̃ia. ⁊ regit
omnia. omnes nat᷑as bonus creat. om̃s
uoluntates iustꝰ ordinat. Quid gͦ abhor¬
ret a u̾o si credamꝰ hominẽ ita in ꝑadiso
constitutũ ut oꝑaret᷑ agͥcult᷑am. ñ labo¬
re seruili. s honesta animi uoluntate:
Quidenĩ hoc oꝑe innocentiꝰ uacantib ꝙ
qͥd pleniꝰ magna consid̾atione ꝓuiden¬
tibus: Ut custodiret autẽ qͥd: An ipsũ
paradisũ: Contra qͦs: Nullus certe uicinꝰ
metuebat᷑ inuasor. nullus limitis ꝑtur¬

Expanded text:
secus, sic in homine secundum corpus ei, quod secus, sic in homine secundum corpus ei, quod intrinsecus agit natura, seruit extrinsecus medicina, itemque secundum animam, ut natura beatificetur intrinsecus, doctrina ministratur extrinsecus. quod autem ad arborem colendi neglegentia, hoc ad corpus medendi incuria, hoc ad animam discendi segnitia: et quod ad arborem humor inutilis, hoc ad corpus uictus exitiabilis, hoc ad animam persuasio iniquitatis. deus itaque super omnia, qui condidit omnia et regit omnia, omnes naturas bonus creat, omnes uoluntates iustus ordinat. quid ergo abhorret a uero, si credamus hominem ita in paradiso constitutum, ut operaretur agriculturam non labore seruili, sed honesta animi uoluptate? quid enim hoc opere innocentius uacantibus et quid plenius magna consideratione prudentibus? Ut custodiret autem quid? an ipsum paradisum? contra quos? nullus certe uicinus metuebatur inuasor, nullus limitis pertur
Abbreviated transcription (Latin):
tisq uices agitari aqͥs t̾ram fundatã
int̾lui atq circũlui. derẽ altꝰ suꝑfun¬
di. arbusta ⁊ animalia concipi ⁊ nasci.
crescere ⁊ senescere. occidere: ⁊ qͥcqͥd aliud
in reb int̾iore nat᷑aliq motu geritur.
In hac auittẽ alta signa dari. doceti. et
iliscere. agros coli. sotietates adminis¬
trari. artes exerceri. ⁊ qͣ alia siue in su¬
ꝑna sotietate agunt᷑. siue in hac t̾rena
atq mortali: ita ut bonis consulat᷑ et
ꝑ nescientes malos. inq ipso homine
eandẽ geminã ꝓuidentie ugere po¬
tentiam. Primo gͦ corpꝰ nat᷑ale. scilicet
eo motu quo fit. qͦ crescit. quo senescit:
Uoluntariũ u̾o: quo illi ad uictũ. tegu¬
m̃tũ. curationẽq consulit᷑. Similit̾ erga
animam nat᷑alit̾ agit᷑ ut uiuat. ut sen¬
tiat. uoluntarie u̾o: ut discat. ut ꝯsen¬
ciat. Sic̃ autẽ in arbore id agit agcult᷑a
forinsecꝰ ut illud ꝓficiat qd̾̃ gerit᷑ intͥu¬

Expanded text:
tisque uices agitari, aquis . terram fundatam tisque uices agitari, aquis . terram fundatam interlui atque circumlui, aerem altius superfundi, arbusta et animalia concipi et nasci, crescere. senescerere, occidere et quidquid aliud in rebus interiore naturalique motu geritur; in hac autem altera signa dari, doceri et disci. agros coli, societates administrari, artes exerceri et quaeque alia siue in superna societate aguntur siue in hac terrena atque mortali, ita ut bonis consulatur et per nescientes malos; inque ipso homine eandem geminam prouidentiae uigere potentiam : primo erga corpus naturalem, scilicet eo motu, quo fit, quo crescit, quo senescit: uoluntariam uero, quo illa ad uictum, tegumentum curationemque consulitur. similiter erga animam naturaliter agitur, ut uiuat, ut sentiat, uoluntarie uero, ut discat, ut consentiat. . Sicut autem in arbore id agit agricultura forinsecus, ut illud proficiat, quod geritur intrin
Abbreviated transcription (Latin):
qͣm cũ positis seminib plantatis furcłis
tͣnslatis arbu scłis. insitis malleoł tanqͣm
int̾rogat᷑ queq uis radicis ⁊ germinis qͥd
possit. qͥdue ñ possit. unde possit. unde
non possit. qͥd in ea ualeat numerorũ
inuisibilis interiorq potentia. qͥd extrin¬
secus adhibita diligentia inq ipsa con¬
sicdatione ꝑspicẽ. quia neq qͥ plantat¬
ẽ aliqͥd. neq qͥ rigat s qͥ increm̃tũ deit ds̃
qr ⁊ illud oꝑis qd̾ accedit extͥnsecꝰ ꝑ illũ
accedit quẽ nichilominꝰ creauit: i quẽ
regit atq ordinat. inuisibilit̾ d̾s̾: Hĩc¬
iam in ipsũ mundũ uelut in qͣndam
magnã arborẽ rerũ ocłis cogitationis
attollitur. atq in iꝑso qͦ gemina oꝑa¬
tio ꝓuidentie reꝑitur. partĩ nat᷑alis.
partĩ uoluntaria. Naturalis qͥdẽ ꝑ occul¬
tam di administrationẽ. q̃ &̃ lignis
restria. Lumina sid̾aq fulgere. diei noc¬

Expanded text:
quam cum positis seminibus, plantatis surculis, quam cum positis seminibus, plantatis surculis, translatis arbusculis, insitis malleolis tamquam interrogatur quaeque uis radicis et germinis quid possit quidue non possit, unde possit, unde non possit, quid in ea ualeat numerorum inuisibilis interiorque potentia, quid extrinsecus adhibita diligentia, inque ipsa consideratione est aliquid neque qui rigat, sed qui incrementum dat, deus, quia et illud operis, quod accedit extrinsecus, per illum accedit, quem nihilominus creauit et quem regit atque ordinat inuisibiliter deus? Hiiam in ipsum mundum uelut in quandam magnam arborem rerum oculus cogitationis attollitur atque m ipso quoque gemina operatio prouidentiae reperitur, partim naturalis, partim uoluntaria: naturalis quidem per occultam dei administrationem, qua etiam lignis restria, luminaria sideraque fulgere, diei noc