comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
Rithinica ẽ: quȩ requirit incursionẽ u̾boꝵ
utrũ bene sonꝰ anmale cohercat. Metricaẽ.
quȩ m̃surã diu̾soꝵ metroꝵ ꝓbabili ratio¬
ne cognoseit. ut u̾bi grã. heroicum. iambicũ
elegiacum. & cet̾ã. Petriformi muside du¬
domueni autẽ sonum qui
mat̾ies cantilenarum ẽ: triforiẽ constat
esse naturam. Pruma ẽ armonica. quȩ exuo¬
cuni cantib coustat. Scd̃a organica. quȩ
ex flatu consistit. Tercia rithinica. quȩ pul¬
su digitoꝵ muneros recipit. Nam aut uoce
editur soniis sicut ꝑfauces. aut flatu sic̃
ꝑtubam. aut tẏbram. aut pulsu sicut ꝑ
citharam: aut ꝑ quod aliud quod ꝑcutien¬
do canorum est. De prima dutissene m¬
sice que armonica diciti. unmon¬
riua diuisio mnusice quȩ armonica
dicit᷑. idẽ modulatio uocis. ꝑtinet
ad comedos tragedos. aut choros uel ad
omĩs qui uoce ꝓpͥa canunt. Hȩc exauimno
ex quo colligit᷑ musica. quȩ ini homine uox

Expanded text:
Rhythmica est quae requirit in concursione verborum, Rhythmica est quae requirit in concursione verborum, utrum bene sonus, an male cohaereat. Metrica est quae mensuras diversorum metrorum probabili ratione cognoscit; ut, verbi gratia, heroicum, iambicum, elegiacon, et cetera. De triformi Musicae domnem autem sonum, quae materies cantilenarum est, triformem constat esse naturam. Prima est harmonica, quae ex vocum cantibus constat. Secunda organica, quae ex flatu consistit. Tertia rhythmica, quae pulsu digitorum numeros recipit. Nam aut voce editur sonus, sicut per fauces, aut flatu, sicut per tubam vel tibiam, aut pulsu, sicut per citharam, aut per quodlibet aliud, quod percutiendo canorum est. De prima divisione msicae quae harmonica dicitur . Prima divisio Musicae, quae harmonica diad comedos, tragedos, vel choros, vel ad omnes qui voce propria canunt. Hec ex animo ex quo colligitur musica, quae in homine vox
Abbreviated transcription (Latin):
taq sine musica nulla disciplina potest ẽẽ
ꝑfecta. Nichil enim sine illa. Nam & ipse
mundus quadam armonia sonoꝵ fertur
ẽẽ compositus. & celum ipsum subarmo¬
me modulatione reuoluitur. Muisica ino¬
uet affectus. ꝓuocat indiũsum habitum
sensus. In p̃liis quoq tube concentus pug¬
nantes accendit. & quanto uehenientior
fuerit clangor: tanto fit ad certam̃ animus
fortior. Siquidẽ & remiges cantꝰ hortatur.
Ad tolerandos quoq labores musica animũ
mulcet. & singłoꝵ oꝑum fatigationẽ modu¬
latio uocis solatui: Excitatos quoq anunos
musica sedat. sicut de dauid legitur. qui
ab spũ immundo saulem arte modulatio¬
nis eripuit. Ipsas quoq bestias. nec non
& serpentes. uolucres. atq desfiuos ad audi¬
tum suȩ modulationis musica ꝓuocat.
S & quicqͥd loquimur uel intrinsecus ue¬
narum pulsib nmoueniui. ꝑ musicos
rithinos armonie uirtutib ꝓbatur esse
sociatum.

Expanded text:
Itaque sine Musica nulla disciItaque sine Musica nulla disciperfecta: nihil enim sine illa. Nam et ipse mundus quadam harmonia sonorum fertur esse compositus: et coelum ipsum sub harmoniae modulatione revolvitur? Musica movet affectus, provocat in diversum habitum sensus: in praeliis quoque tubae concentus pugnantes accendit: et quanto vehementior fuerit clangor, tanto fit ad certamen animus fortior. Si quidem et remiges cantus hortatur. Ad tolerandos quosque labores musica animum mulcet, et singulorum operum fatigationem modulatio vocis solatur: excitatos quoque animos musica sedat: sicut de David legitur , qui a spiritu immundo Saulem arte modulationis eripuit; ipsas quoque bestias nec non et serpentes, volucres atque delphinas ad auditum suae modulationis musica provocat. Sed quidquid loquimur, vel intrinsecus venarum pulsibus commovemur, per musicos rhythmos harmoniae virtutibus probatur esse sociatum.
Abbreviated transcription (Latin):
omis. sono cantuq consisters.
tionem a musis. Muse
autẽ appellate. apotuma¬
son. idẽ aquerendo. quod
ꝑeas sicut autiqui uolue¬
runt uis carminum & uocis modulatio
quereretur. Quarum sonus quia sensibilis
res ẽ: & p̃terfluit inp̃teritum tempꝰ. impͥ¬
mit᷑q memoriȩ: inde apoetis iouis &
memorie filias musas ẽẽ confictum ẽ
Nisi enum ab homine memorie teneant᷑
isse tubal: qui fuit destirpe cayn.
ante diluuium. Greci uͦ pẏtagoram dñt
huius artis inuenisse pͥmordia: ex malle¬
orum sonitu & cordarum extensione ꝑcus¬
sa. Anii linium thebeum. & ⁊etum. & an¬
fion. in musica arte pͥmos claruisse ferunt.
Post quos pauiatim directa ẽ p̃cipne hec dis¬
ciplina & aucta multismodis. eratq tam
tirrpe musicam nescire qͣm litt̾as. Int̾¬
ponebat᷑ aut̃ ñ mͦ sacris. s & omnib sol¬
sẽpnib oĩbq letis uel tristiorib reb. Ut
enim inueneratione diuina ymii. ita
uale genus canticoꝵ. Quid posfit muste.

Expanded text:
onis, sono cantuque consistens. tionem a musis. Muse autem appellate sunt apo tu muson, id est a querendo, quod per eas, sicut antiqui voluerunt, vis carminum et vocis modulatio quereres est, et praeterfluit in praeteritum tempus, inprimiturque memoriae. Inde a poetis Iovis et Memoriae filias Musas esse confictum est. Nisi enim ab homine memoria teneantur isse Tubal, qui fuit de stirpe Cain ante diluvium. Graeci vero Pythagoram dicunt huius artis invenisse primordia ex malleorum sonitu et cordarum extensione percussa. Alii Linum Thebaeum et Zetum et Amphion in musica arte primos claruisse ferunt. Post quos paulatim directa est praecipue haec disciplina et aucta multis modis, eratque tam turpe musicam nescire, quam literas. Interponebatur autem non modo sacris, sed et omnibus solemnibus, omnibusque letis vel tristioribus rebus. Sicut enim in veneratione divina hymni, sic viale genus canticorum. § 17 Quid possit Musica.
Abbreviated transcription (Latin):
nis densatui: Item roseos currere marti saga¬
uerunt. a quo romani exoriuntri: & quia
uerula romanorum coco decorantur. siue
qͦd mars gaudet sanguiue. Albos ⁊ephiris
& serenis tempestatib prasmos florib & t̾re
uenetos aquis uel aeri quia cerulei sunt colo¬
ris: luteos id ẽ croceos igni soli purpureos yn¬
sacrauerunt quem arcum dicimus. qͦd is
plurimos colores habeat. Sicq dum hac ex¬
pectatione deoꝵ cultib atq elementis
mundialib ꝓphanant᷑. cosdem deos atq ea¬
deni elem̃ta ꝓculdubio colere noscuntur.
unde animaduertere debes xp̃iane. qͦd cir¬
cum numina iminunda possideant. Qua pt̾
alienus erit tibi locꝰ. quẽ plurimi sathanȩ
sp̃c occupauerunt. Totum enum illum dia¬
bolus &e angłi erus repleuerunt. de ludo sce
mantur athemenses. Primi enim ipsi
cheatrum construxerunt sedilib ligneis. p̃t¬
ea lapideuin. Theatrum quoq rome pri¬

Expanded text:
nus densatur. Item russeos currere Marti sacranus densatur. Item russeos currere Marti sacraverunt, a quo Romani exoriuntur, et quia vexilla Romanorum cocco dequod Mars gaudet sanguine. Albos zephyris et serenis tempestatibus, prasinos flori et terrae, venetos aquis, vel aeri, quia ceruleo sunt colore; luteos, id esacraverunt, quam arcum dicimus, quod is plurimos colores habeat. Sicque, dum hac spectatione deorum cultibus atque elementis mundialibus profanantur, eosdem deos atque eadem elementa proculdubio colere noscuntur. Unde animadvertere debes, Christiane, quod Circum numina inmunda possideant. Quapropter alienus erit tibi locus quem plurimi Satanae spiritus occupaverunt: totum enim illum diabolus et angeli eius repleverunt. § 42 De mantur athenienses; primi enim ipsi theatrum construxerunt sedibus ligneis, postea lapideum. Theatrum autem
Abbreviated transcription (Latin):
orro equites singulares id̾o currere dicunt.
quia singulariter uiusquisq cursum
uite huuis ꝑagit atq transit. alius alio tẽ¬
sus uenerat de siliebat & currebat: siue qͦd
de equo ni equum transiliebat. de peditib. ꝓl
edites aut̃ aiunt. ꝓpt̾ ea pede currere.
quia pedib cu̾ritur mortalitati. Ob
hoc a suꝑiori parte currunt ad inferiora.
id ẽ ab oriente ad occidentẽ: quia mortales
oruintur & occidunt. Nudi currunt. quia
& honniins in scło uulle reliquie sunt. Rec¬
to spacio currunt. quia it̾ uitã & mortem.
uitates suas & sacrilegia excusare conentur:
quoq elem̃torum. idem gentiles etiam
colores equoꝵ unxerunt. Roseos enim soli
id ẽ igni. albos aeri. prasinos t̾rȩ. uenetos
mari assimilantes. Item roseos estati curre¬
re uoluerunt. quod ignei coloris sit: & cunc¬
ta tum flauescant. Albos hyemi qͦd sit gla¬
cialis & frigorib uniu̾sa canescant. Ueri
prasinos uiridis coloris. quia tunc panipi¬

Expanded text:
Porro equites singulares ideo currere dicunt Porro equites singulares ideo currere dicunt quia singulariter unusquisque cursum vitae huius peragit atque transit, alius alio temsus venerat, desiliebat et currebat; sive quod de equo in equum transiliebat. De peditibus . Pedites autem aiunt propterea pede currere quia pedibus curritur mortalitati. Ob hoc a superiori parte currunt ad inferiora, id est ab oriente ad occidentem, quia mortales oriuntur et occidunt. Nudi currunt, quia et homini in saeculo nullae reliquiae sunt. Recto spatio currunt, quia inter vitam et mortem nitates suas et sacrilegia excusare conentur. que elementorum idem gentiles etiam colores equorum iunxerunt, russeos enim soli, id est igni, albos aeri, prasinos terrae, venetos mari adsimilantes. Item russeos aestati currere voluerunt, quod ignei coloris sint, et cuncta tunc flavescant. Albos hiemi, quod sit glacialis, et frigoribus universa canescant. Veri prasinos viridi colore, quia tunc pamp
Abbreviated transcription (Latin):
gas ioui. desultores lucifero. & espero sa
crauerunt. Quadrigam ideo soli uingunt.
quia ꝑquatuor tempora annus u̾titur. uere
estate. autumno. & hyeme. Bigas lunȩ. qm
gemino cursu cum sole contendit. siue quia
& nocte & die udetur. Iungunt eium unũ
equum nigrum. alterũ candidum. Trigas
diis inferis. quia his ꝑtres etates homines
ad se rapit: id ẽ ꝑ infautiam. uiuentutẽ atq
senectam. Seiuiga maxinus currus currit
ioui. ꝓpt̾ quod maximum deoꝵ suoꝵ eum
ẽẽ crediunit. Ideo aut̃ rotis quadrigas curre¬
re dicunt. siue quia mundus iste eireuli sui
celeritate transcurrit: siue ꝓpt̾ solem quia
uolubili ambitu rotat. sicut ait ennius. In¬
de patefecit radiis rota candida celum. de spa
currunt. referentes hoc ad cur sum sep¬
tem stellarum quib mundum regi dicunt.
siue ad cursum septẽ dierum p̃sentium. qͥb
ꝑactis uitȩ t̾imius consummatur. quoꝵ
finis est creta. id ẽ uidicium. de equib xxxxuuii

Expanded text:
gas Iovi, desultores Lucifero gas Iovi, desultores Lucifero craverunt. Quadrigam ideo soli iungunt per quattuor tempora annus vertitur: vere, aestate, autumno et hieme. Bigas lunae, quoniam gemino cursu cum sole contendit, sive quia et nocte et die videtur. Iungunt enim unum equum nigrum, alterum candidum. Trigas diis inferis, quia is per tres aetates homines ad se rapit: id est per infantiam, iuventutem atque senectam. Seiuga maximus currus currit Iovi, propter quod maximum deorum suorum eum esse credunt. Ideo autem rotis quadrigas currere dicunt, sive quia mundus iste circuli sui celeritate transcurrit, sive propter solem, quia volubili ambitu rotat; sicut ait EnniusAnn. 558: Inde patefecit radiis rota candida caelum. § 37 De currunt referentes hoc ad cursum septem stellarum, quibus mundum regi dicunt, sive ad cursum septem dierum praesentium, quibus peractis vitae terminus consummatur; quorum finis est creta, id est iudicium. § 38 De equitibus.
Abbreviated transcription (Latin):
uestiunt. Nam prasinus t̾rȩ. uenetus cȩlo &
mari ã paganis dicatus est. de quadrigis xxxiiii.
Rictonius aut̃ qui regnauit in athenis
pͥmus quatuor equos uinxisse fertur.
ũcut uirguius ẽ auctor dicens. Prnuus eri¬
ctonuis currus & quatuor ausus uingere¬
equos. rapidisq rotis in sistere uictor. fuit
aut̃ ininerue & uulcani filius. de caduca
int̾ram libidiue ut fabule ferunt ꝓcreatus:
portentum demonicum. immo diabolus. qui
pͥmo uinoni currum deducauit. Tali auc¬
core: quadige ꝓducte sunt. de ciurru .xxxu.
Currus aut̃ acursu dictus. uel quia io
currum. Quadrigarum uͦ currꝰ dupplici
olimi tenione erat ꝑpetu oq. & qui omnib
equis unceretur ugo. Primus caristeues
sicionius tantum medios iugauit. eisq
cingulos exutraq parte simplici tunculo
rios uocant: a genere uincul quo prius al¬
equoꝵ & iugo dicte. Ex quib qua¬
drigas sol. bigas lune. crigas inferis. se iu¬

Expanded text:
vestiunt. Nam prasinus terrae, venetus coelo et vestiunt. Nam prasinus terrae, venetus coelo et mari a paganis dicatus est. CAPUT XXXIV. De quadrigis. 1. Ericthonius autem, qui regnavit Athenis, primus quatuor equos junxisse fertur, sicut Virgilius auctor est dicens: Primus Ericthonius currus, et quatuor ausus equos, rapidisque rotis insistere victor. Fuit autem Minervae et Vulcani filius de caduca in terram libidine, ut fabulae ferunt, procreatus, portentum daemonicum, immo diabolus, qui primus Iunoni currum dedicavit. Tali auctore quadrigae productae sunt. De curru . Currus autem a cursu dictus, vel quia rotcurrum. Quadrigarum vero currus duplici olim temone erant perpetuoque et qui omnibus equis iniceretur iugo. Primus Clisthenes Sicyonius tantum medios iugavit, eisque singulos ex utraque parte simplici vinculo  funarios vocant, a genere vinculi, quo prius alequorum et iugo dicti. Ex quibus quadrigas soli, bigas lunae, trigas inferis, seiu
Abbreviated transcription (Latin):
dam tempore nylus uiolentdamndatio¬
ne egypto nocuisset. indignatus rex tau¬
qͣm penas a flumine exigeret. sagittam
soli sacrauit. Oueliscus enim sagita dr̃.
qui ideo inmedio circo ponitur: quia ꝑ me¬
dium mundum sol currit. Medio aut̃ spacio
ab utraq ineta constitutus obeliscus. fastigiũ
suiumitatemq celi significat: cum solab utroq
spacio medio horarum diserimine transcen¬
dat. Suinmno dbelisco suꝑpositum ẽ quod¬
dan auratum inmodum flamniȩ formatũ.
qm̃i sol plurimum in se coloris atq ignis ht̃.
equi carceres dixerunt. ab ea re qua & ille car¬
cer qui ẽ incruitate: quod ut ibi homines
damnati atq inclusi. ita hic equi cohercen¬
currus. equites: uel pedites. Anriga
ꝓprie dictus quod currũ agat & regat. fiue
quod feriat iunctos equos. Nam aurit. ferit.
ut & latus aurit aꝑtum. Ipse ẽ & agitator. id
uerberator abagendo dictus. Aurige antẽ
quob colorib sunt: quib speciem id olatrie

Expanded text:
dam tempore Nilus violenta inundatiodam tempore Nilus violenta inundatione Aegypto nocuisset, indignatus rex tanquam poenas a flumine exigeret, sagittam Soli sacravit. Obeliscus enim sagitta dicitur, qui ideo in medio circo ponitur, quia per medium mundum sol currit. 2. Medio autem spatio ab utraque meta constitutus obeliscus, fastigium summitatemque coeli significat, cum sol ab utroque spatio medio horarum discrimine transcendit. Summo obelisco superpositum est quoddam auratum in modum flammae formatum, quoniam sol plurimum in se caloris atque ignis habeirco unde emittuntur equi carceres dicuntur, ab ea re qua et ille carcer qui est in civitate; quod, ut ibi homines damnati atqcurrus, equites, sive pedites. Auriga proprie dictus, quod currum agat, et regat, sive quod feriat junctos equos. Nam haurit, FERIT, ut: Latus haurit apertum. 2. Ipse est, et agitator, id est, verberator ab agendo dictus. Aurigae autem duobus coloribus sunt, quibus speciem idololatriae
Abbreviated transcription (Latin):
quem inaꝑto hñt. Est aut̃ circus onne
ilud spacium. quod circiure equi solent.
Hinc romani dictum putant a circuitu
equorum. eo qͦd ibi circum metas eqͥ cui¬
rant. Greci uͦ a circe solis filia. quȩ patri
suo hoc genꝰ certaminis instituit assert
nuncupatum. & ab ea circi appellationẽ
argumentantui. fuit aut̾ maga & ue¬
nefica. & sacerdos demonum: in cuius ha¬
bitu & oꝑe magicȩ artis & cultus idolatrie
recognoscitrii: de ornamentis circi.xxix.¬
rnamenta circi: oua. meta. oboliscuis.
carcer. Qua honori pollucis & casto¬
ris ascribunt. qui illos ouo editoscreden¬
do de cigno ioue ñ erubescunt. fingunt
aut̾ circensia romani ad causas muncdi
referri. ut sub hac specie suꝑstitiones ua¬
nitatum suarum excusent. de metis .xxx.
Ietarum quippe appellatione. ꝓprie
t̃minum ac finem mundi de signari
nis ẽ: siue ad testimonrum orientis occi
beliscum meffres rex egypti primus
fecisse fertur tali excausa. Cum quo¬

Expanded text:
quem in aperto habent. Est autem circus omne quem in aperto habent. Est autem circus omne illud spatium quod circuire equo solent. 396 2. Hunc Romani dictum putant a circuitu equorum, eo quod ibi circum metas equi currant. Graeci vero a Circe Solis filia, quae Patri suo hoc genus certaminis instituit, asserunt nuncupatum, argumentantur. Fuit autem maga et venefica et sacerdos daemonum, in cuius habitu et opera magicae artis et cultus idolatriae recognoscitur. § 29 De ornamentis. Ornamenta circi: ova, meta, oboliscus, carcer. Ova honori Pollucis et Castoris adscribunt, qui illos ovo editos credendo de cygno Iove non erubescunt. Fingunt autem circensia Romani ad causas mundi referri, ut sub hac specie superstitiones vanitatum suarum excusent. 397 CAPUT XXX. De metis. 1. Metarum quippe appellatione proprie terminum ac finem mundi designari is est, sive ad testimonium orientis occidObeliscum Mespres rex Aegypti primus fecisse fertur tali ex causa. Cum quo
Abbreviated transcription (Latin):
titium celebrationib instituti sunt. Unde
& qui eos spectant demonum cultibus
in seruire uidentui. Nam res equestris
antea simplex agebatur. & utiq cominu¬
nis usus reatus non erat. S cum ad ludos
coatus ẽ naturalis ustis. ad demonioꝵ
culttim translatus ẽ. Itaq castori & pollu¬
ci deputantiq. he species. quib equos
amercurio distributos hẏstorie docent.
equi sunt consecrati. & ipsi quadrigis pre¬
sunt. Circenses aut̾ lud ideo dicti. uel a cir¬
cumenndo. uel qͦdiibi minc metȩ sunt olim
gladii ponebant᷑. qͦs quadrige circiubant.
inde dicti circenses. ab ensib circa quos
currebant. Siquidem & in littore circa ripas
fliminum currus agitantes gladios in lit¬
tore inripe lictore ponebant. & erat artis
equos circa ꝑicula torquere. Inde & circen¬
ses dictiputantur. quasi circum ense.
medio spacio & effigies defastigio edis einicat.
qͦd ñ putauerunt subtecto conseerandũ.

Expanded text:
tilium celebrationibus instituti sunt. Unde tilium celebrationibus instituti sunt. Unde et qui eos spectant daemonum cultibus inservire videntur. Nam res equestris antea simplex agebatur, et utique communis usus reatus non erat, sed cum ad ludos coactus est naturalis usus, ad daemoniorum cultum translatus est. 2. Itaque et Castori et Polluci deputantur hae species, quibus equos a Mercurio distributos Stesichorus docet; equi sunt consecrati, et ipsi quadrigis praesunt. 3. Circenses autem ludi ideo dicti, vel a circumeundo, vel quod ubi nunc metae sunt; olim gladii ponebantur, quos quadrigae circuibant, et inde dicti circenses, ab ensibus circa quos currebant. Siquidem in littore circa ripas fluminum currus agitantes, gladios in ordine in ripae littore ponebant, et erat artis equum circa pericula torquere. Inde et circenses dicti putantur, quasi circum enses.medio spatio et effigies de fastigio aedis emicat, quod non putaverint sub tecto consecrandum,
Abbreviated transcription (Latin):
tione. uel apotui palem id ẽ a motu rumne
fortis nominatam dicunt. scilicet quod
mluctando cum medios arripiant fere
quatiant. idq apud g̾cos paliii uocatuii.
Quidam opinant᷑ artẽ luctandi ursoꝵ
contentione monstratam. Namq iuter
cȩt̾as feras eos solos & erigi congressos.
& sub sidere celerit̾ & reuerti: & modo
manib temptare inuicem mͦ complexu.
abigere sese more luctantium. de agone
uocant. a frequentia qua celebrant᷑.
Siquidem & omnẽ cȩtum atq conuentũ
agonadici. Alii qͦd incirculis & quasi ago¬
mis idẽ sine angulo locis sederent. nun¬
cupatos agonas putant. de generibus
fuere immensitas uirium. cursus
celeritas. sagitandi ꝑicia. standi patieu¬
tia. ad citharamquoq uel tibias in cedendi
gestus. de morib quoq. de forma cantandi
modulatione. terrestris quoq belli. &
naualis p̃lii. ꝑpetiendoꝵ q suppliciorum
udi circenses sacroꝵ causa deoꝵ ac gen¬

Expanded text:
tione, vel apo tu pallin, id est a motu ruine tione, vel apo tu pallin, id est a motu ruine fortis nominatam dicunt, scilicet quod in luctando, cum medios arripiant, fere quatiant; idque apud Grecos pallin vocatur. Quidam opinantur artem luctandi ursorum contentione monstratam. Namque inter ceteras feras, eos solos et subsidere celeriter ac reverti, et modo manibus temtare invicem, modo conplexu abigere sese more luctantium. De agone vocant, a frequentia qua celebrabantur. Siquidem et omnem coetum atque conventum agona dici; ali quod in circulis et quasi agoniis, id est sine angulo locis, ederentur nuncupatos agonas putant. De generibus fuere, immensitas virium, cursus celeritas, sagittandi peritia, standi patientia; ad citharam quoque, vel tibias incedendi gestus; de moribus quoque, de forma, de cantandi modulatione, terrestris quoque belli, et navalis praelii, perpetiendorumque suppliciorum udi circenses sacrorum causa, ac deorum gen
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓstratus ex ammatus ẽ quidam cursor.
Qua re ex consilii decreto. tunc archon ippo¬
menes ut nudi deinceps om̃s exercitarent᷑
ꝑmisit. Ex illo giminsium dictum quod
latantum uerecunda operiuntur.
nicorum quinq. id ẽ. saltus. cursus.
iactus. untus. atq luctatio. Unde ferunt
quendam regem tot filios ad olesceutes ha¬
bentem. totidem generib de regno iussisse
contendere. de saltu. xix¬
altus dictus. quasi exilire inaitum.
Est enim saltus altius exilire. uel
longuis. de cursui. xx.¬
ursus a uelocitate cruriun uocatus.
Est enim cunsus celeritas pedum.
unde &piscatorum rete iaculum dicitur
Huic arti usus est arreptos lapides ꝓcul fe¬
rire. hastas pondere librato iacere. sagit¬
irtus est immensitas uirium. in la
complexu uocata. quibus comininus
certantes innituntui. qui g̾ca appellati¬
one athlete uocantur. de palestra. xxiiii¬
ocus aut̃ luctationis palestra dicitur.
Palestram aut̾ uel apotr palesi id ẽ alucła¬

Expanded text:
prostratus exanimatus est quidam cursor. prostratus exanimatus est quidam cursor. Quare ex consilii decreto tunc archon Hippomenes ut nudi deinceps omnes exercitarentur permisit. Ex illo gymnasium dictum, quodla tantum verecunda operiuntur. a gymnicorum quinque: id est saltus, cursus, iactus, virtus atque luctatio. Unde ferunt quendam regem tot filios adolescentes habentem totidem generibus de regno iussisse contendere. § 19 De saltu. Saltus dictus quasi exilire in altum: est enim saltus altius exilire vel longius. § 20 De cursu. Cursus a velocitate crurum vocatur; est enim cursus celeritas pedum. et piscatorium rete iaculum dicitur. Huic arti usus est arreptos lapides procul ferire, hastas pondere librato iacere, sagitirtus est inmensitas virium in laboconplexu vocata, quibus comminus certantes innitent, qui Graeca appellatione athletae vocantur. De palaestra . Locus autem luctaPalestram autem vel apo tis palesi, id est a lucta
Abbreviated transcription (Latin):
gionis nomine instituerunt. Inde romani
accersitos artifices inuituati siit: & inde lu¬
diales uocati sunt. Uarro aut̾ dicit. ludos
a luso uocatos. qͦd iiuenes ꝑdies festos sole¬
bant ludi exultatione ppłm delectare. Un¬
de & eum lusum iuuenum & dieb festis
& templis & religionib reputant. Nicħ
iam de causa uocabuli. dum rei causa ido¬
latria sit. Unde & ꝓmiscueludi lib̾alia
uocabantui: ob honorẽ liberi patͥs. Obhoc
despicienda ẽ origiins macula. ne bonum
estimes quod inicium a malo accepit. Ludꝰ
aut̃ aut gminicꝰ ẽ. aut circensis. aut gla¬
diatorius. aut scemcꝰ. de ludo giinico. xuii¬
mnicus ludꝰ ẽ. uelocitatis aͤuirium
gła. cuiꝰ locus giminasium dr: ubi ex¬
ercentur athlete. & cursoꝵ uelocitas comꝓ¬
batur. Hinc accidit ut omnium ꝓpe arti¬
um exercitia: gim nasia dicantui: Aute
enim in locis certantes cincti erant ne nu¬
darentur. post relaxato cingulo repente

Expanded text:
gionis nomine instituerunt. Inde Romani gionis nomine instituerunt. Inde Romani arcessitos artifices mutuati sunt; et inde ludi a Lydis vocati sunt. Varro autem dicit ludos a luso vocatos, quod iuvenes per dies festos solebant ludi exultatione populum delectare. Unde et eum lusum iuvenum et diebus festis et templis et religionibus reputant. Nihil iam de causa vocabuli, dum rei causa idolatria sit. Unde et promiscue ludi Liberalia vocabantur, ob honorem Liberi patris. Ob hoc dispicienda est originis macula, ne bonum aestimes quod initium a malo accepit. Ludus autem aut gymnicus est, aut circensis, aut gladiatorius, aut scenicus. § 17 De ludo gymnico. Gymnicus est velocitatis aut virium gloria: cuius locus gymnasium dicitur, ubi exercentur athlete et cursorum velocitas combatur. Hinc accidit ut omnium prope artium exercitia gymnasia dicantur. Ante enim in locis certantes cincti erant, ne nudarentur: post relaxato cingulo repente
Abbreviated transcription (Latin):
rebit. Non enim potest iusticia cum scele¬
c rato habere societatẽ. Duio sunt autem
genera testrum. aut dicendo id quod uide¬
runt: aut ꝓferendo id quod audierunt.
Duob aut̃ modis testes delinquunt. cum
aut falsa ꝓuunt. aut uera silentio obteginnt.
Testis uͦ falsidicꝰ: trib est ꝑsonis obnixiis.
Primum dõ. quem peierando contempuit.
Sequent̾ uidici. quem mentiendo fallit.
Postremo inuocenti: quem falso destimo¬
pectacula ut oppinor generalit̾ nomi¬
nantur uoluptates. quȩ ñ ꝑsemet¬
ipsas inquiuant. s ꝑ ea quȩ illie geruie᷑¬
Dicta aut̃ spectacula. eo quod hominibus
publica ibi p̃beatur inspectio. Hȩc o ludi¬
cra nuncupata. quod in ludis gerant᷑ aut
inscenis. Ludoꝵ origo sicut traditur. lidios
ex asia transuenas in etruria consedisse du¬
ce tirreno qui fr̃i suo concesserat regnũ.
Contentione gͥ mnetruria int̾ cet̾os rittis
suꝑstitionum suarum. spectacula qͦq reli¬

Expanded text:
rebit. Non enim potest justitia cum scelerebit. Non enim potest justitia cum scelerato habere societatem. 391 10. Duo sunt autem genera testium: aut dicendo id quod viderunt, aut proferendo id quod audierunt. Duobus autem modis testes delinquunt, cum aut falsa promunt, aut vera silentio obtegunt.Testis falsidicus tribus est personis obnoxius. Primum Deo, quem perjurando contemnit; secundo judici, quem mentiendo fallit; postremo innocenti quem falso testimopectacula ut opinor generaliter nominantur voluptates, que non per semetipsas inquinant, sed per ea que illic geruntDicta autem spectacula, eo quod hominibus publica ibi pcra nuncupata, quod in ludis gerantur aut in cenis. Ludorum origo sic traditur: Lydios ex Asia transvenas in Etruria consedisse duce Tyrreno, qui fratri suo cesserat regni contentione. Igitur in Etruria inter ceteros ritus superstitionum suarum spectacula quoque reli
Abbreviated transcription (Latin):
Argumentum nunqͣm testib nunqͣm tabu¬
lis dat ꝓbationem. s sola inuestigatione
inuenit ueritatem. Unde & dictum argum̃¬
tum. id ẽ argutum inuentum. Pbatio aut̾.
testib & fide tabularum constat. In ouie
aut̃ iudicium sex ꝑsone queruntui. uidex.
accrisator. reus. & testes tres. Iudex dictus.
quasi ius dicens ppło. siue quod iure disceptet.
Iure aut̃ disceptare ẽ: iuste iudicare. Nou
uocatur: quasi ad causator. quia ad causam
uocat eum quẽ appellat. Reus are qua peti¬
tur uuncupatus. quia qmuis sceleris con¬
dicebant᷑. eo qͦd suꝑstatum cause ꝓfereban¬
tur: nunc parte ablata nominis testes
nocantur. Testis aut̾ considerat᷑ conditione
natura: &uita. Conditione: siliber non
seruus. Nam sepe seruus metu dominantis.
testimoninu supprimit ueritatis. Nat᷑a
si iir ñ femina. Nam uaria & inucabilis¬
ẽ semꝑ femina. uita: si inuocens & integer
actu. Namsi uita bona defuerit: fide ca¬

Expanded text:
Argumentum numquam testibus, numquam tabuArgumentum numquam testibus, numquam tabulis dat probationem, sed sola investigatione invenit veritatem; unde et dictum argumentum, id est argutum inventum. Probatio autem testibus et fide tabularum constat. In omne autem iudicium sex personae quaeruntur: iudex, accusator, reus et tres testes. Iudex dictus quasi ius dicens populo, sive quod iure disceptet. Iure autem disceptare est iuste iudicare: non vocatus, quasi adcausator, quia ad causam vocat eum quem appellat. Reus a re quam petitur nuncupatus, quia quamvis sceleris condicebantur, eo quod super statum causae proferebantur. Nunc, parte ablata nominis, testes vocantur. 9. Testis autem consideratur: conditione, natura et vita. Conditione, si liber, non servus. Nam saepe servus metu dominantis testimonium supprimit veritatis. Natura, si vir, non femina. Nam varium et mutabile semper femina. Vita, si innocens, et integer actu. Nam si vita bona defuerit, fide ca
Abbreviated transcription (Latin):
ctoriȩ. Constat aut̃ forus cansa. lege. & iu¬
dicio. Carisa uocata: a casiquo euenit. fst
enim mat̾ia & origo negotii. necdum discus¬
siomis ex amine pactefacta: quȩ dum ꝓpo¬
nitur cauisa ẽ: dum discutitui. iudiciũ::
dum finitur iusticia ẽ. Uocatur aut̃ uicdi¬
cium. quas uiris dictio. & iusticia quasi
iuris status. Iudicium aut̃. pͥus in quisitio
nocabat᷑. Vnde & auctores iudicioꝵ & p̃po¬
sitos. questores uel quesitores uocamus.
Negocium multa significat. mͦ auctum
rei alicuius. cui contrarium ẽ ocium. nͦ
auc̾tionem causȩ quod ẽ iurgium litis.
Udictum negocium quasi nec ocium. id est
siune ocio. Negocium aut̃ in causis. negotia¬
tio in commnertiis dr ubi aliquid datui.
ut maiora lucrentrii. Iurgium dictum.
quasi uiris garrium: eo quod hi qui causã
dicunt uire disceptent. Lis a contentione
lumitis prins nomen sumpsit. dequa uirgiliꝰ.
Lues erat positus litem ut discerneret agri.
Causa aut argumento aut ꝓbatioue constat.

Expanded text:
e. Constat autem forus causa, lege et iudice. Causa vocata a casu quo evenit. Est enim materia et origo negotii, necdum discussionis examine patefacta; quae dum praeponitur causa est, dum discutitur iudicium est, dum finitur, iustitia. Vocatum autem iudicium quasi iurisdictio, et iustitia quasi iuris status. Iudicium autem prius inquisitio vocabatur; unde et actores iudiciorum et praepositos quaestores vel quaesitores vocamus. Negotium multa significat: modo actum rei alicuius, cui contrarium est otium; modo actionem causae, quod est iurgium litis. Et dictum negotium quasi nec otium, id est sine otio. Negotium autem in causis, negotiatio in commerciis dicitur, ubi aliquid datur ut maiora lucrentur. Iurgium dictum quasi iuris garrium, eo quod hi qui causam dicunt iure disceptent. Lis a contentione limitis prius nomen sumpsit. De qua VergiliusAen. 12, 898: Limes erat positus, litem ut discerneret agri. Causa aut argumento aut probatione constat.
Abbreviated transcription (Latin):
ueptuno tridentis causa. de secutorib .Lx.¬
ecutor abin sequendo retiarium dictus.
Gestabat enim cuspidem. & massam
plumbeam quȩ adu̾sarii iaculum impe¬
diret: ut auteqm ille feriret. rete iste exu¬
peraret. Hec armatura sacrata erat uulca¬
no. Ignis enini semꝑ insequitur. ideoq cum
retiario componebatur. quia ignis & aqua
a queatorum pugna erat. fugientes in
ludo homines in iecto laqueo impeditos
consecutosq ꝓstrare. amictos umbone¬
pelliceo. de ueletibus. luii¬
ele tum pugna erat. ut ultra citraq
tela obiectarent. Erat enu eoꝵ ua¬
ria pugna. & spectantib gratior qͦm reliqua.
Ueletes aut̃ nuncupatos. siuie a uolitatione
siue a ciuitate etruscorum quȩ ueletes

Expanded text:
Neptuno tridentis causa. De secutoribus . SNeptuno tridentis causa. De secutoribus . Secutor ab insequendo retiarium dictus. Gestabat enim cuspidem et massam plumbeam, quae adversarii iaculum inpediret, ut antequam ille feriret rete, iste exsuperaret. Haec armatura sacrata erat no, ignis enim semper insequitur: ideoque cum retiario componebatur, quia ignis et aqua aqueatorum pugna erat, fugientes in ludo homines, iniecto laqueo impeditos consecutosqpellicio. § 57 De velitibus. Velitum pugna erat ut ultro citroque tela obiectarent. Erat enim eorum varia pugna et spectantibus gratior quam reliqua: velites autem nuncupatos sive a volitatione, sive a civitate Etruscorum quae Veles
Abbreviated transcription (Latin):
motu condiscant. & mͦ int̾ se aut gladiis
aut pugnis certantes. mͦ contra bestias in¬
cedentes ubi ũ odio s p̃mio illecti subeunt
ferale certamen. Amphiteatrum aut̃ dictũ
qͦd ex duob theatris sit factum. Nam am¬
phiceatrum rotundum ẽ : theatrum uͦ ex
medio amphitheatro ẽ. semi circul figurã
habens. de ludo equestri. Liii.
tis alt̾ ab occidentis ꝓcecdebant inalbis equis.
cumi aureis galeis. minorib & habilioribus
armis: sicq atroci ꝑseuerantia ꝓuirtute
sua iuiebant pugnam. dunicantes quo¬
usq alt̾ in alteruis morte ꝓsiliret: ut habe¬
ret qui caderet casum. głam qui ꝑimeret:
quȩ armatura pugnabat marti duelli causa.
etiarius abarina de retiariis. Liiii.¬
ture genere ingladiatorio ludo contͣ
alterum pugnantem ferebat occulte rece
quod iaculum appellatui. ut ad u̾sarium
cuspide insistente oꝑiret. implicitumq ui¬
rib suꝑaret: quȩ armatura pugnabat

Expanded text:
motu condiscant, et modo inter se aut gladiis motu condiscant, et modo inter se aut gladiis aut pugnis certantes, modo contra bestias incedentes, ubi non odio, sed praemio illecti subeunt ferale certamen. 2. Amphitheatrum dictum, quod ex duobus theatris sit factum. Nam amphitheatrum rotundum est, theatrum vero ex medio amphitheatro est, semicirculi figuram habens. 407 CAPUT LIII. De ludo equestri. 1. ter a porta occidentis, procedebant in albis equis cum aureis galeis minoribus et habilioribus armis, sicque atroci perseverantia pro virtute sua inibant pugnam, dimicantes quousque alter in alterius mortem prosiliret, ut haberet qui caderet casum, gloriam qui perimeret: qua armatura pugnabant Marti duelli causa. Retiarius ab arius ab armaturae genere. In gladiatorio ludo contra alterum pugnantem ferebat occulte rete, quod iaculum appellatur, ut adversarium cuspide insistente operiret, inplicitumque viribus superaret. Quae armatura pugnabat
Abbreviated transcription (Latin):
triones. siue qͦd abistria id genꝰ sit adductũ:
siue quod ꝑplexas hystoriis fabulas expri¬
uni sunt dicti. g̾ca appellatione. quod
rerum humanarum si ut imitatores.
Nam habebant suum auctorem qui ance¬
quam ininum agerent fabulam prouun¬
ciarent. Nam fabule ita componebantur
apoetis. ut apissime essent motui corporis.
quem eneas mnitaliami secum adduxit:
quiq priuio doruit romanos adolescentes
nobiles saltare. Quid quo patrocinio agat᷑. Li
st plane in artib scemicis liberi & uenĩs
patrocinium. quȩ ꝓpria & pͥuata sunt
scene degestu & corporis fluxu. Nam mollici¬
em libero & ueneri immolabant: illi ꝑ sex¬
um. illi ꝑfluxum. dissoluti. Que uͦ ibi uocib
& modis & organis. & liris transigiuitur. apol¬
liues & musas & iineruas & mercurios.
patronos habent. Quod specta culum xp̃ĩa¬
ne odire debes: quoꝵ odisti actores. de ludo¬
locus ẽ spectacul ubi pugnant gladia

Expanded text:
triones, sive quod ab Istria id genus sit adductum, triones, sive quod ab Istria id genus sit adductum, sive quod perplexas historiis fabulas expriimis. 1. Mimi sunt dicti Graeca appellatione, quod rerum humanarum sint imitatores. Nam habebant suum auctorem, qui antequam mimum agerent, fabulam pronuntiaret. Nam fabulae ita componebantur a poetis, ut aptissimae essent motui corporis. quem Aeneas in Italiam secum adduxit, quique primo docuit Romanos adolescentenobiles saltare. Quid quo patrono agatur . Et est plane in artibus scenicis Liberi et Veneris patrocinium, quae privata et propria sunt scenae, de gestu et corporis fluxu. Nam mollitiam Libero et Veneri inmolabant, illi per sexum, illi per luxum dissoluti: quae vero ibi vocibus et modis et organis et lyris transiguntur, Apollines et Musas et Minervas et Mercurios patronos habent. Quod spectaculum, Christiane, odere debes, quorum odisti auctores. De alocus est spectaculi ubi pugnant gladiat
Abbreviated transcription (Latin):
nes & minii. Dicta aut̃ scena g̾ra appellatio¬
ne. eoquod inspeciem domus erat instrucł
unde & apuid hebreos tab̾na culoꝵ dedicatio. a
silitudine domicilioꝵ scenophegia appella¬
batur. de orcistra. xl.iiii.¬
rcistra aut̃ pulpitus erat sceue. ubi sal¬
tator aggere posset: auit duo int̾ se dispu¬
tare. Ibi enu poete. comedi. & tragedi.
ad certamen conscendebant. hisq canenti¬
b alii gestus edebant. de tragedis. alu.
fficia scenica tragedi. comedi. teineliq
histriones. minii. & saltatores. Cragedi
leratoꝵ regum. luctuoso carmine spec¬
acta dictis aut gestu cantabant. atq
stupra uirginum & amores mneretricum
emelici autem erant musici scenici.
qui morganis. & liris. & cicharis p̾ci¬
nebant: & dicti temelici qͦd olun in orcistra
ystriones sunt qui muliebri indum̃to
gestus impudicarum feminaruni expͥ¬
mebant. Hi aut̃ saltando etiam hystorias
ores gestas demonstrabant. Dicti aut̃ hys¬

Expanded text:
nes et mimi. Dicta autem scena Graeca appellationes et mimi. Dicta autem scena Graeca appellatione, eo quod in speciem domus erat instructa. Unde et apud Hebraeos tabernaculorum dedicatio a similitudine domiciliorum σκενοπήγια appellabantur. § 44 De orchestra. Orchestra autem pulpitus erat scenae, ubi saltator agere posset, aut duo inter se disputare. Ibi enim poetae comoedi et tragoedi ad certamen conscendebant, hisque canentibus alii gestus edebant. Officia fficia scenica: tragoedi, comoedi, thymelici, histriones, mimi, et saltatores. CAPUT XLleratorum regum luctuoso carmine, specacta dictis atque gestu cantabant, atque stupra virginum et amores meretricum melicis. 1. Thymelici autem erant musici scenici, qui in organis, et lyris, et citharis, praecinebant. Et dicti thymelici, quod olim in orchestra histrionibus. 1. Histriones sunt qui muliebri indumento gestus impudicarum feminarum exprimebant: ii autem saltando etiam historias et res gestas demonstrabant. Dicti autem his
Abbreviated transcription (Latin):
Theat um aut̃ est quo scena includit᷑ semi¬
circuli figuram hñs: in quo stautes om̃s in¬
spiciunt. cuiꝰ forma pͥmum rocunda erat
sicut & amphiteatri. postea ex medio amphi
theatro theatrun factum ẽ. Theatrum auc̃
ab spectando uominatum. apotes theorias:
quod in eo ppłs stans desuꝑ atq spectans
ludos contemplaret᷑. Idem uͦ theatrum idẽ
& ꝓstibulum. eo quod pt duos ludes exactos
meretrices ibi ꝓsternerent᷑. Idem & lupanar
uocatum. ab eisdem meretricib. quȩ ꝓpter
uulgati corporis lenitatem lupȩ nuncupa¬
bant᷑. Nam lupȩ meretrices sunt. arapacitat¬
uocate. qͦd ad se rapiant iseros & app̃hendatt
Lu panaria enim apaganis constituta sunt.
ut pudor mulierum infelicium ibi publica¬
retui: & ludibrio haberentur tam hi qui fa¬
cerent quam quȩ pacerentur. de scena. xl¬
cena aut̃ erat locus infra theatrum
in modum domus instructa cũ pulpid
qui pulpitus orcistra uocabatur: ub i canca¬
bant comici. tragech. atq saltabant histrio¬

Expanded text:
Theatrum est, quo scena includitur, semicirculi figuram habens, in quo stantes omnes inspiciunt. Cujus forma primum rotunda erat sicut amphitheatrum: postea ex medio amptheatro theatrum factum est. Theatrum autem a spectando nominatum apo tis theoreas, quod in eo populus stans desuper, atque spectans, ludos contemplaretur. Idem vero theatrum, idem et prostibulum; eo quod post ludos exactos meretrices ibi prosternerentur. Idem et lupanar vocatum ab eisdem meretricibus, que propter vulgati corporis levitatem lupe nuncupabantur: nam lupe meretrices sunt vocate a rapacitate, quod ad se rapiant miseros et apprehendant. Lupanaria enim a paganis constitut pudor mulierum infelicium ibi publicaretur, et ludibrio haberentur tam hi qui facerent quam qui paterentur. § 43 De scena. Scena autem erat locus infra theatrum in modum domus instructa cum pulpito, qui pulpitus orchestra vocabatur; ubi cantabant comici, tragici, atque saltabant histrio
Abbreviated transcription (Latin):
militaris. de Loricis. xiii¬
orica uocata: eo qͦd loris careat. Solis
enim circulis ferreis conterta ẽ. Squama ẽ
lorica ferrea. ex laminis ferreis. aut ȩreis
concathenata. in modum squane piscis.
& exipso splendore squamarun ce suil¬
tudine nuncupata. Deciliciis aut̃ & poli¬
untur lorice & tegiuntur: degaleis .xiiii.
Cassis de laminina ẽ: galea decorio. Nã
galeros: cornum dr. Cassidem aucẽ
atuscis nominatam. Illi enim galeam cas¬
sun nominant: credo a caꝑ ite. Apex est
quod in sumina galea eminet. quo figitꝰ
crista. qmͣ g̾ci conum uocant. Nlam conꝰ:
curuatura quȩ ingalea ꝓminet. suꝑ qͣm
criste sunt: de forõ. xu.¬

Expanded text:
militaris.' § 13 De loricis. Lmilitaris.' § 13 De loricis. Lorica vocata eo quod loris careat; solis enim circulis ferreis contexta est. Squama est lorica ferrea ex lamminis ferreis aut aereis concatenata in modum squamae piscis, et ex ipso splendore squanarum et similitudine nuncupata. De ciliciis autem et poliuntur loricae et teguntur. § 14 De galeis. Cassis de lammina est, galea de coreo. Nam galeros coreum dicitur. Cassidam autem a Tuscis nominatam: illi enim galeam cassim nominant, credo a capite. Apex est quod in summa galea eminet, quo figitur crista; quam Graeci κῶνον vocant. Nam conus est curvatura quae in galea prominet, super quam cristae sunt.
Abbreviated transcription (Latin):
lis fit. quo murus ꝑfoditur. ex quo & appel¬
latur quasi inurusculus. de clipeis. xi.¬
lipeus ẽ scutus maior. dictus ab eo quod
clipet id ẽ celet corpus. periculisq sub
defensione abhastis & iaculis corpꝰ munit.
Clipeus aut̃ peditum ẽ: scutum equitum.
Scutum appellatum. eo qͦd a se excutiat teloꝵ
ictus. Ut enim telis resistatui. clipeus aute¬
fertui. Umbo scuti pars media est: quasi tm¬
parte recisum: quaq uoces oculis angulitꝰ
omins abest. Pelta scutum breinissimum
in modum lune mediȩ. de quib meminit¬
lib̾ regum. Fecit rex salomon ducenta seri¬
ta de auro puro. & trecentas pettas. exauro
ꝑrato. S cetra scutum lorenm sine ligno qͦ¬
utiuit᷑ afri & mnauri. de quo poeta. Leuani
scetra tegit. Parma leuia arma. quasi par
uum clipeum. Dicitur aut̃ & testudo scutũ
nam in modum testudinis fit. Clipeus est
& testudo scutoꝵ conerio. curuata intesta¬
anus modum. Namq marmoꝵ generib

Expanded text:
lis fit, quo murus perfoditur; ex quo et appellis fit, quo murus perfoditur; ex quo et appellatus, quasi murusculus. § 12 De clypeis. Clipeus est scutus maior, dictus ab eo quod clipet, id est celet, corpus periculisque subddefensione ab hastis et iaculis corpus munit. Clypeus autem peditum est, scutus equitum. Scutum appellatum eo quod a se excutiat telorum ictum. Ut enim telis resistatur, clipeus antefertur. Umbo scuti pars media est, quasi umparte recisum: quaque notes oculis, angulus omnis abest. Peltum scutum brevissimum in modum lunae mediae. De quibliber Regum: Fecit rex Salomon ducenta scuta de auro puro, et trecentas peltas ex auro probato. 5. Cetra scutum loreutuntur Afri et Mauri. De quo poetaVirg. Aen. 7, 732: Laevas cetra tegit. Parma levia arma, quasi parva, non clypeum. Dicitur autem et testudo scutum, nam in modum testudinis fit clypeus. Est et testudo scutorum conexio curvata in testudinis modum. Namque in armorum generibus
Abbreviated transcription (Latin):
Balista genus tormenti. ab emittendo laciua
dicta. Bali enim g̾ce emittere dr. Torquet᷑
enum uerbere neruoꝵ. & magna ui iacit. aut
hastas aut saxa. Iude & fundibalus. quasi
fundens & emittens. Contra balistam te¬
studo ualet. Series enim fit armorum. uin¬
bouib int̾ se colligatis. de ariete.xi¬
rietis nomen species dedit. eo qͦd cumun¬
petu impiugit murum. in modum aie¬
tũm pugnantium. Ualide enim ac nodose
arboris caput ferro uestitui: eaq suspensa
funib multoꝵ manu ad murum impellit᷑.
deinde retrorsum ducta maiori impetu de¬
stinatur. sicq crebris ictib concussum muri
latus cedit. cauatumq irrumpit. ac fenes¬
traui facit. Contra impulsum arietis reme¬
dium ẽ saccus paleis plenus. & in eum locũ
demissus quo aries ꝑcutit. Laxo enum saccoꝵ
suui. ictus arietis illisus mollitui. Duriora
enim molliorib facilius cedunt. Plutei sunt
crates corio crudo intexte. quȩ moꝑe faciendo
hosti obicuntur. Musculus cumculo sun¬

Expanded text:
Balista genus tormenti ab emittendo iacula dicta; ballin enim grece, emittere dicitur; torquetur enim verbere nervorum et magna vi iacit, aut hastas, aut saxa. Inde et fundibalus, quasi fundens et emittens. Contra balistam testudo bonibus inter se conligatis. § 11 De ariete. Arieti nomen species dedit, eo quod cum inpetu inpingit murum in modum arietum pugnantium. Validae enim ac nodosae arboris caput ferro vestitur, eaque suspensa funibus multorum manu ad murum inpellitur, deinde retrorsum ducta maiori inpetu destinatur, sicque crebris ictibus concussum muri latus cedit cavatumque inrumpit ac fenestram facit. Contra inpulsum arietis remedium est saccus paleis plenus et in eum locum demissus quo aries percutit; laxo enim saccorum sinu ictus arietis inlisus mollitur. Duriora enim mollioribus facilius cedunt. Plutei sunt crates corio crudo intextae, quae in opere faciendo hosti obiciuntur. Musculus cuniculo simi
Abbreviated transcription (Latin):
ues. ab spicarun specie mincupate. Scorpio
est sagitta uencuata. arcu uel tormentis excus¬
sa. quȩ dum ad hominem uenerit. nirus qͦd
figit infundit: uude & scorpio nom̃ accepit.
retrum ubi funus defertui:. Quȩ iccirco ethi¬
mologiam conuuuuẽ habent. quia pharet᷑
mortem. feretrum mortium portat. Coriti
ꝓpric sunt arcuum techiȩ. sicut sagitarũ
pharetrȩ. Uagina appellatur. eo quod in eã
mucro uel gladius bauiletur. Techa ab eo
quod aliquid receptum tegat .c. lict̾a. ꝓ .g.
posita. Alii g̾co nomine techam nocari asse¬
runit. quod ibi reponatur aliquid. Inde &
bibliotecha libroꝵ repositio dicitui. Dolo¬
nes sunt uagine ligneȩ intra quas latet
ꝑugio. sub bacul specie. Dolones aut̃ a dolo
dicti sunt: qͦd fallaut & decipiant ferro. cũ
speciem p̃ferant ligni. Hos uulgͥ g̾co no¬
mine exos uocant. id ẽ acutos. Unide & apro
medicos acutus inorb oxea uocatur. Areus
uocatus. eo quod arceat adu̾sarium. Inde q

Expanded text:
ves, ab spicarum specie nuncupatae. Scorpio ves, ab spicarum specie nuncupatae. Scorpio est sagitta venenata arcu vel tormentis excussa, quae dum ad hominem venerit, virus, quo figit, infundit; unde et scorpio nomen accepit.retrum, ubi funus defertur. Quae idcirco etymologiam communem habent, quia pharetra mortem, feretrum mortuum portat. Coriti proprie sunt arcuum thecae, sicut sagittarum faretrae. Vagina appellata eo quod in ea mucro vel gladius baiuletur. Teca ab eo quod aliquid receptum tegat, C littera pro G posita. Alii Graeco nomine thecam vocari adserunt, quod ibi reponatur aliquid. Inde et bibliotheca librorum repositio dicitur. Dolones sunt vaginae ligneae, intra quas latet pugio sub baculi specie. Dolones autem a dolo dicti sunt, quod fallant et decipiant ferro, quum speciem praeferant ligni. Hos vulgus Graeco nomine oxos vocant, id est acutos. Unde et apud medicos acutus morbus ὀξεῖα vocatur. Arcus vocatus eo quod arceat adversarium. Inde et
Abbreviated transcription (Latin):
iugens torno factum. habens ferrum cubi¬
tale & rotũditatem de plumbo. in moduni
sperȩ. ipsa suminitate dr etiam & ignẽ
habere affixum. Hoc ant̾ telo pugnatur:
de turrib quas dici falas mamfestum ẽ. Iu¬
uenalis. Consulis ante falas delphinoꝵq co
a inuro muralis. Sane falaricam lucauus
sunt arma iaculoꝵ. atq teloꝵ a torquendo
nel emittendo nocata: de quib lucanus.
Sigua pares aquilas. & plla minantia pilis.
Ciuus singularis: pilum dr. Telum uocatur
ui dext̾a u̾sat. Proprie aut̃ telimi. a longi¬
tudine dictum. Unde & mustelum dicimꝰ
qͦd longior sit qͣm mus. Cuspis hastilis am̃ta¬
aut̃ cuspis. posterior pars haste est. de
ueloci ictu uocata. Penins enim fertur
quasi auis. ut celerit̾ mors ꝑcurrat ad homi¬
nem. His pͥmum cretenses usi sunt. quib
penne ut diximis ideo ad glutinantur.
ut ueloces sint & p̃uolent. Scaptes bidentes.¬
g̾̃tum ẽ. Spicula sunt sagitte uel lauceȩ bre¬

Expanded text:
ingens torno factum, habens ferrum cubiingens torno factum, habens ferrum cubitale et rotunditatem de plumbo in modum sphaerae. In ipsa summitate dicitur etiam et ignem habere adfixum. Hoc autem telo pugnatur de turribus, quas dici manifestum est. Iuvenalis6, 589: Consulis ante falas delphinorumque sicut a muro muralis. Sane falaricam Lucanus sunt arma iaculorum atque telorum a torquendo, vel emittendo, vocatae. De quibus Lucanus1, 7: Signa pares aquilas et pila minantia pilis. Cuius singulare pilum dicitur. Telum vocatur vi dextera versat. Proprie autem telum a longitudine dictum: unde et mustelam dicimus quod longior sit quam mus. Cuspis hastilis amentaautem cuspis posterior pars hastae est. § veloci ictu, vocata. Pinnis enim fertur, quasi avis, ut celeriter mors percurrat ad hominem. Has primum Cretenses usi sunt, quibus pinnae, ut diximus, ideo adglutinantur ut leves sint et pervolent. Scaptos. Spicula sunt sagittae vel lanceae bre