comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
quid sit qd̾ dictũ ẽ ut oꝑaret᷑ & custodiret.
Quid oꝑaret᷑. uł quid custodiret: Nunqͥd
forte agriculturã dñs uoluit oꝑari pri¬
mum hominẽ: An non ẽ credibile qd̃
eum ante peccatũ dampnauerit ad labo¬
rẽ: Ita sane arbitrem̃ nisi uideamꝰ cuo
tanta uoluptate animi agͥcolare qͦsdam:
ut eis magna pena sit inde ad aliud auo¬
cari. Quicqͥd gͦ deliciarũ ht̃ agͥcultã. cõ
utiq longe ampluis erat: qñ nichil
accidebat adu̾si uł t̾ra uł cȩlo. Non enĩ
erat laboris afflictio. s exhilaratio uo¬
luntatis. c̃ ea que ds̃ cretuerat huma¬
ni orpis aduitorio letiꝰ ueratiꝰss ꝓueni¬
rẽt. unde creator ipse uberiꝰ laudaret᷑
qui anime incorꝑe animali ꝯstitute ra¬
tionẽ dedisset oꝑandi. ac facultatẽ: qͣn¬
tum aĩo uolenti satis eẽt. ñ qͣntũ inui¬
tũ indigentia corꝑis cog̾et. Qd̃ enĩ maiꝰ
mirabiliꝰq sꝑectacłm ẽ: aut ubi magis

Expanded text:
quid sit, quod dictum est: ut operaretur et custodiret. quid sit, quod dictum est: ut operaretur et custodiret. quid operaretur uel quid custodiret? numquid forte agriculturam dominus uoluit operari primum hominem? an non est credibile, quod eum ante peccatum damnauerit ad laborem? ita sane arbitraremur, nisi uideremus cum tanta uoluptate animi agricolari quosdam, ut eis magna poena sit inde in aliud auocari. quidquid ergo deliciarum habet agricultura, tunc utique longe amplius erat, quando nihil accidebat aduersi uel terrae uel caelo. non enim erat laboris adflictio, sed exhilaratio uoluntatis, cum ea, quae deus creauerat, humani operis adiutorio laetius feraciusque prouenirent: unde creator ipse uberius laudaretur, qui animae in corpore animali constitutae rationem dedisset operandi ac facultatem, quantum animo uolenti satis esset, non quantum inuitum indigentia corporis cogeret. Quod enim maius mirabiliusque spectaculum est aut ubi magis
Abbreviated transcription (Latin):
fontes noti eẽ dñr. alicubi isse sub tͥris
et post tractus ꝓhxarũ regionũ locis
aliis crupisse. ubi tanqͣm in siuis fontibꝰ
nota eẽ ꝑhibent᷑: Nam hoc solere non¬
nullas aqͣs facere qͥs ignorat: S ibi hoc
sett᷑ ubi non diu sub t̾ras currt̃. Exibat
gͥ siumen de eden. id est de loco delicarũ
et irrigabat ꝑadisũ. id est ligna omnia
pulchra atq fructuosa. q̃ omnẽ t̾ram re¬
gionis illiꝰ opacabant. Et sũpsit ds hõiẽ
dicens. Ab omni ligno qd ẽ inꝑadiso
esea ȩdes. de ligno aũ cognoscendi bonũ
⁊ malũ. ñ manducabitis de illo. Qua ã
die ederitis ab eo: morte moriemini. Cuo
suꝑus breuit̾ dixerit dm̃ plantasse para¬
disum. ⁊ ꝯstituisse ibi hominẽ quẽ fupre¬
rat: recapitulauit. ut narraret qͦmͦ sit
paradisus constitutus. Nc̃ gͦ & illud re¬
capitulando cõmemorauit: qͦmͦ ibi ds̃ po¬
suerit hominẽ quẽ fec̃. Uideamus itaq

Expanded text:
fontes noti esse dicuntur, alicubi isse sub terras fontes noti esse dicuntur, alicubi isse sub terras et post tractus prolixarum regionum locis aliis erupisse, ubi tamquam in suis fontibus nota esse perhibentur. nam hoc solere nonnullas aquas facere quis ignorat? sed ibi hoc scitur,. ubi non diu sub terris currunt. exibat ergo flumen de Eden, id est de loco deliciarum, et inrigabat paradisum, id est ligna omnia pulchra atque fructuosa, quae omnem terram regionis illius opacabant. Et sumsit dominus deudicens: ab omni ligno quod est in paradiso escae edes; de ligno autem cognoscendi bonum et malum non manducabitis de illo. qua die autem ederitis ab eo, morte moriemini. cum superius breuiter dixerit deum plantasse paradisum et constituisse ibi hominem, quem finxerat, recapitulauit, ut narraret, quomodo sit paradisus constitutus. nunc ergo et illud recapitulando commemorauit, quomodo ibi deus posuerit hominem, quem fecit. uideamus itaque,
Abbreviated transcription (Latin):
tenuert̃. nos admoneri oportet cȩta qͦ pͥ
mitꝰ ad ꝓpͥetatẽ litt̾e acciꝑe. ñ ineis figu¬
ratã locutionẽ putare: s res ipsas que ita
et plane uideat eẽ ꝑ abolam. locutione¬
q illam totã eẽ figͤatã: Herũ due ciuita¬
tes que ibi nominate st̃: hodieq in locis
ꝓpͥis demonstrant᷑. S hoc modo accuiꝑeoꝰ
et quatuor hȩc flumina. si cȩt̾a q̃ de pa¬
radiso narrant᷑: ñ ꝓpͥe s figurate acciuꝑe
ulla necessitas cogeret. Et nũc cũ pͥmit̾
ꝓpͥe res ipsas intelligere ratio nulla ꝓhi¬
beat.cur ñ potiꝰ auctoritatẽ scͥpt᷑e simpli¬
citer seqͥm᷑ in narratione rerũ gestarum
res uere gestas pͥus intelligentes. cũ demũ
quicqͥd aliud significant ꝑserutantes:
incognitos. ⁊ido ñ posse accipi ad literã
qd̾ ex uno ꝑadisi flumine diuiduntur.
cũ potius credendũ sit.qm̃ locus ipse pa¬
disi a cognitione hominũ ẽ remotisioꝰ

Expanded text:
tenuerunt — nos admoneri oportet cetera quoque tenuerunt — nos admoneri oportet cetera quoque primitus ad proprietatem litterae accipere, non in eis figuratam locutionem putare, sed res ipsas, quae ita et plane uideat esse parabolam locutionemque illam totam esse figuratam? uerum duae ciuitates, quae ibi nominatae sunt, hodieque in locis propriis demonstrantur. sed hoc modo acciperemus et quattuor haec flumina, si cetera, quae de paradiso narrantur, non proprie sed figurate accipere ulla necessitas cogeret; at nunc, cum primitus proprie res ipsas intellegere ratio nulla prohibeat, cur non potius auctoritatem scripturae simpliciter sequimur in narratione rerum gestarum res uere gestas prius intellegentes, tum demum quidquid aliud significant perscrutantes? incognitos et ideo non posse accipi ad litteram, quod ex uno paradisi lumine diuiduntur? cum potius credendum sit, quoniam locus ipse paradisi a cognitione hominum est remotissim
Abbreviated transcription (Latin):
que illo contͣ uetitũ tacto fuerat secu¬
tura. Flumen autẽ exiit de eden qđ irri¬
gabat paradisũ. ⁊ inde diuisũ ẽ in .iiͦiͬ.
it totam t̾ram euilath. ubi ẽ aurũ. Au¬
rum aũ t̾re illius boñ. ẽ. Ibi ẽ carbun¬
culus. ⁊ lapis prassinus. Et nom̃ flu¬
mini scđo: seon. hoc ẽ qd̾ circuit totã
t̾ram ethiopie. Flumen aũ tercii: ty¬
gris. hoc qd̾ fluit cont̃ assirios. Flumen
aũ qͣrtum: eufrates. De his aũ flumini¬
bus. quid ampliꝰ satagam affirmare qd̾
uera sint flumina nec figãte dicta q̃
ñ fint qĩ tantũmͦ aliqͥd nomina ipsa
significerit. cũ ⁊ regionib ꝑ qͣs fluins
notissima sint :i õib fere gen̾tibꝰ diffama¬
ta Inĩmo ex his qm̃ ꝯstat ea ꝓrs ẽẽĩ¬
duobꝰ eoꝵ noĩa uetͦstas mutauit. sic̃ cibe
qͥppe est qui nunc dr uilus. Fison
aũ ille dicebatur quẽ nc̃ gangẽ appellãt
duo uͦ cȩt̾a tigris ⁊ eufrates antiq̃ ⁊̃ noĩa

Expanded text:
quae illo contra uetitum tacto fuerat secuquae illo contra uetitum tacto fuerat secutura. Flumen autem exiit de Eden, quod inrigabat paradisum, et inde diuisum est in quattuor otam terram Evilath, ubi est aurum: aurum autem terrae illius bonum, et ibi est carbunculus, et lapis prasinus. Et nomen flumini secundo Geon; hoc est quod circuit totam terram Aethiopiae. Flumen autem tertium Tigris; hoc est quod fluit contra Assyrios. Flumen autem quartum Euphrates. De his autem fluminibus quid amplius satagam confirmare quod vera sint flumina, nec figurate dicta quae non sint, quasi tantummodo aliquid nomina ipsa significent, cum et regionibus per quas fluunt notissima sint, et omnibus fere gentibus diffamata? Quinimo ex his, quoniam constat ea prduobus eorum nomina uetustas mutauit, sicut Tibequippe ipse est, qui nunc dicitur Nilus; Phison autem ille dicebatur, quem nunc Gangen appellant; duo uero cetera, Tigris et Euphrates, antiqua etiam nomina
Abbreviated transcription (Latin):
t̾ra om̃s bestias agri.⁊ om̃ia uolatilia
cel uideat duob modis ȩẽ intelligen¬
dũ. Aut tacuisse nũc unde fuxerit uo¬
latilia celi. q ⁊ tacitũ posset occurrere.
ut ñ de t̾ra utrũq accipiat᷑ dm̃ finxisse.
s tantũmꝰ bestias agri. ut uolatilia cęli
iniã tacente scͥpt᷑a intelligamꝰ unde fin¬
aerit. uelut qui sciamꝰ in pͥma causaliũ.
rationũ conditione ex aqͥs ea eẽ ꝓducta.
aut t̾rã uniu̾salit̾ sic appellatã simul

Expanded text:
terra omnes bestias agri et omnia uolatilia caeli, uideat duobus modis esse intellegendum: aut tacuisse nunc, unde finxerit uolatilia caeli, quia et tacitum posset occurrere, ut non de terra utrumque accipiatur deum finxisse, sed tantummodo bestias agri, ut uolatilia caeli etiam tacente scriptura intellegamus unde finxerit, uelut qui sciamus in prima causalium rationum conditione ex aquis ea esse producta; aut terram uniuersaliter sic appellatam simul
Abbreviated transcription (Latin):
uocauit adã animã uiuã: hoc ẽ nom̃
eiꝰ.Et uocauit adã nomina om̃ib pet¬
rib ⁊ om̃ib uolatilib cęli. ⁊ om̃ib be¬
stiis agri. Ipsi aũ adã ñ ẽ inuentꝰ adu¬
tor simił ei. Et inmisit ds̃ extasim madĩ
et obdormiuit. Et accep̃ unã costarũ eꝰ
⁊ adimpleuit carnẽ in loco eiꝰ. Ꝙ edifie¬
uit dñs ds eostam ꝙͣ accep̃ de adã minu
lierẽ. ⁊ addux̃ eã ad adã. Et dix̃ adã hoe
nẽ os ex ossib meis: ⁊ caro de carne mel
Hec uocabit᷑ mulier. qm̃ ex uiro suo sui¬
ꝑta ẽ. Et ꝓpt̾ hoc relinquet homo patĩ
⁊ matrẽ .⁊ conglutinabit᷑ uxori sue &¬

Expanded text:
iuam, hoc est nomen eius. et uocauit Adam nomina omnibus pecoribus et omnibus uolatilibus caeli et omnibus bestiis agri. ipsi autem Adam non est inuentus adiutor similis ei et inmisit deus extasin in Adam, et obdormiuit. et accepit unam costarum eius et adinpleuit carnem in locum eius. et aedificauit dominus deus costam, quam accepit de Adauxit eam ad Adam. et dixit Adam: hoc nunc os ex ossibus meis et caro de carne mea; haec uocabitur mulier, quoniam ex uiro suo sumta est. et propter hoc relinquet homo patrem et matrem et conglutinabitur ad
Abbreviated transcription (Latin):
lon itaq arbitror dubitandũ hoc alicuiꝰ
ꝓpħice significationis grã factũ. s tam̃
factum. Neq hoc oꝑe suscepimꝰ. ꝓpħica e
niginata ꝑscrutari. s rerũ gestarũ fidem
ad ꝓpͥetatẽ historie ꝯm̃dare. Ust qd̾ inpossibi¬
le uideri uanis. ac incredulis potest. aut
ipsi auctoritati scẽ scͥꝑptẽ uelut testificatio¬
ne contͣria repugnare. id ꝓ meis uirib
qͣntũ ds adiuuat disserendo demonstrẽ.
neq inpossibile ẽ neq oitriui Qd̾ autẽ
possibile qͥdẽ apparet. nec h̃t ullam spẽm re¬

Expanded text:
non itaque arbitror dubitandum hoc alicuius non itaque arbitror dubitandum hoc alicuius propheticae significationis gratia factum, sed tamen factum. Neque hoc opere suscepimus propheari, sed rerum gestarum fidem ad proprietatem historiae commendare, ut quod impossibile videri vanis atque incredulis potest, aut ipsi auctoritati sanctae Scripturae velut testificatione contraria repugnare, id pro meis viribus, quantum Deus adjuvat, disserendo demonstrem, neque impossibile esse, neque contrarium; quod autem possibile quidem apparet, nec habet ullam speciem re
Abbreviated transcription (Latin):
ip̃sis paulatĩ ⁊ multo ciciꝰ qͣm piscib si hoc
factũ nonȩẽt. posset nomina in ponere:
quid fuit cause nisi rõ aliqͥd significandi. qd̃
ad p̃nuntiationẽ fut᷑oꝵ ualeret: Cui rei
maxime ordo narrationis huiꝰ ĩuigilat.
Deinde nunqͥd ignorabat d̾s nicħ tale se cre¬
asse in naturis ammaliũ. qd̃ simile adiuto¬
riũ eẽ posset homini: Fn opus erat ut hoc
etiam ipse homo cognosceret. ⁊ eo cõm̃da¬
tiorẽ hr̃et uxorẽ suã qd̃ in om̃ carne cre¬
ata sub celo. ⁊ de hoc aere sic̃ ipse iuuente
nicħ eiꝰ simile inuen̾it: Mirũ si hoc scire
ñ posset nͥ om̃ib ad se adductis atq ꝑspe¬
ctis. Si enĩ do credebat. posset hoc illieo mͦ
ꝓfecto neq hoc scire potat utrũ ad cum
omnia ille cui ñ credebat adduxerit. anfor¬
te in aliqͥb ab illo remotiorib t̾re partibꝰ
aliqͣ ei similia q̃ ñ demonstrasset absꝯd̾it.

Expanded text:
ipsis paulatim et multo citius quam piscibus, si hoc ipsis paulatim et multo citius quam piscibus, si hoc factum non esset, posset nomina inponere, quid fuit causae, nisi ratio aliquid significandi, quod ad praenuntiationem futurorum ualeret? cui rei maxime ordo narrationis huius inuigilat. Deinde, numquid ignorabat deus nihil tale se creasse in naturis animalium, quod simile adiutorium posset esse homini? an opus erat, ut hoc etiam homo ipse cognosceret et eo commendatiorem haberet mulierem suam, quod in omni carne creata sub caelo et de hoc aere sicut ipse uiuente nihil eius simile inuenerit? mirum, si hoc scire non posset nisi omnibus ad se adductis atque perspectis. si enim deo credebat, posset hoc illi eo moprofecto neque hoc scire poterat, utrum ad eum ille omnia, cui non credebat, adduxerit, an forte in aliquibus ab illo remotioribus terrae partibus aliqua ei similia, quae non demonstrasset, absconderit.
Abbreviated transcription (Latin):
olo.& que ñ uident᷑ s credunt᷑. ꝓ diu̾sitate
lĩguar gntiliũ diu̾siꝰ nõibapellant᷑. Unã
sane linguã pͥmitꝰ fuisse dicͥimꝰ. anteqͣm
suꝑbia turris illiꝰ pꝰ diluuiũ fabricate. in
diu̾sos signoꝵ sonos humanã diuideret
sotietatẽ. Quecũq aũ illa lingua fuerit.
qͥd attinet q̃rere: Illa certe tõ loq̃bat᷑ adã
⁊ in ea lingua si adhuc usq ꝑmanet ft̃
ille uoces articulate qͥb pͥmꝰ homo aĩalib
t̾restrib ⁊ uolatilib nomina inposuit.
Mongͥ ullomͦ credibile ẽ in eadẽ lingua
nomina pisciũ non ab homine s diui¬
nitus instituta que dõ docente homo
pꝰea disceret. Qd si ita ⁊̃ factũ ext̃: qͣre
ita factũ eẽt ꝓculdubio mistica significa¬
tio resonaret. S credendũ ẽ paulatĩ cogni¬
tis pisciũ gen̾ib nomina inposita. Tẽ aũ
cũ pecora ⁊ bestie ⁊ uolatilia ad hominem
aaducta sunt. ut eis ad se congregatis gene¬
ratĩq distinctis nomina inpon̾e̾t qͥb ctiã

Expanded text:
o et quae non uidentur, sed creduntur, pro diuersitate linguarum gentilium diuersis nominibus appellantur. unam sane linguam primitus fuisse didicimus, antequam superbia turris illius post diluuium fabricatae in diuersos signorum sonos humanam diuideret societatem, quaecumque autem illa lingua fuerit, quid adtinet quaerere? illa certe tunc loquebatur Adam et in ea lingua, si adhuc usque permanet, sunt istae uoces articulatae, quibus primus homo animalibus terrestribus et uolatilibus nomina inposuit.o modo credibile est in eadem lingua nomina piscium non ab homine, sed diuinitus instituta, quae deo docente homo postea disceret? quod si ita etiam factum esset, quare ita factum esset, procul dubio mystica significatio resonaret. sed credendum est paulatim cognitis piscium generibus nomina inposita; tunc autem, cum pecora et bestiae et uolatilia ad hominem adducta sunt, ut eis ad se congregatis generatimque distinctis nomina inponeret, quibus etiam
Abbreviated transcription (Latin):
qo subdita. eiꝰq executa iussionẽ nat᷑alib
motib de reb subiectis tanꝙͣ mat̾iẽ mini¬
strare. ut scđm illas pͥncipales in u̾bo dei ñ
creatas. uł scđ̃m illas in pͥmis sex dier̃ oꝑsbꝰ
causalit̾ creatas rõnes aliqͥd in tp̃r creetur.¬
more agͥcolandi uł medendi pot̾. Quale ita¬
q minist̾iũ dõ exhibuerint angłi in illa
mulieris formatione. qͥs audeat affirma¬
ie: Certissime tñ dixerim supplem̃tũ il¬
lud carnis in coste loc̃. ipsiꝰq femine corpꝰ

Expanded text:
deo subdita eiusque executa iussionem naturalibus deo subdita eiusque executa iussionem naturalibus motibus de rebus subiectis tamquam materiem ministrare, ut secundum illas principales in uerbo dei non creatas uel secundum illas in primis sex dierum operibus causaliter creatas rationes aliquid tmore agricolandi vel medendi potest. Quale itaque ministerium Deo exhibuerint Angeli in illa mulieris formatione, quis audeat affirmare? Certissime tamen dixerim, supplementum illud carnis in costae locum, ipsiusque feminae corpus
Abbreviated transcription (Latin):
filiud in auras ꝓmoueat. qͦ robur nutriat.
ramosq diffundat: s illius qͥ dat incre¬
m̃tum. Medicꝰ ⁊̃ egro corꝑi alim̃tũ adhi¬
bet. ⁊ uuln̾ato medicam̃tũ. ꝑrimũ ñ
de reb qs creaũ s qͣs c̾auit oꝑe creatoris ĩ¬
uenit. Deinde cibũ uł potũ p̃parare potu¬
it ⁊ ministrare. emplasttũ formare et
medicam̃ta illita apponere. nũ ȩtiã exhiᷤ
q̃ adhibet oꝑari ⁊ creare uires uł carnẽ
potist: Nat᷑a id agit int̾iore motu nob̾¬
q occultissimo. Cui tam̃ si ds subtrahat
oꝑationẽ intimã qua eã substituit ⁊
fact.: gtinuo tanqͣm ertincta milla re¬
manebit. Quaꝑpter cũ d̾s uniu̾sam crea¬
turã suã biꝑtito qͦdã mͦ oꝑe ꝓuidentie de
qͦ in suꝑiore libro locuti sumꝰ. ⁊ in natura¬
lib ⁊ in uoluntariis motib administret:
creare nat᷑am tã nullus angłs potest. qͣm
nec se ipsũ. Uoluntas uͦ angłica obedient᷑

Expanded text:
aliud in auras promoueat, quo robur nutriat aliud in auras promoueat, quo robur nutriat ramosque diffundat, sed illius, qui dat incrementum. medicus etiam aegro corpori alimentum adhibet et uulnerato medicamentum: primum non de rebus, quas creauit, sed quas creatas opere creatoris inuenit; deinde cibum uel potum praeparare potuit et ministrare, emplastrum formare et medicamento inlitum adponere. num etiam ex his, quae adhibet, operari et creare uires uel carnem potest? natura id agit interiore motu nobisque occultissimo. cui tamen si deus subtrahat operationem intimam, qua eam substituit et facit, continuo tamquam extincta nulla remanebit. Quapropter cum deus uniuersam creaturam suam bipertito quodam modo opere prouidentiae, de quo in superiore libro locuti sumus, et in naturalibus et in uoluntariis motibus administret, creare naturam tam nullus angelus potest quam nec se ipsum. uoluntas uero angelica oboedienter
Abbreviated transcription (Latin):
s a quo uniu̾sa nat̾a subsistit ut ne illuo
quidẽ carnis supplem̃tũ in corꝑe uiri. qd̾ in
llꝰ coste successit locũ ab angłis factũ esse
cediderim. sic̃ nec ipsũ hominẽ de t̾ra pul¬
uere. Non quod nulla sit angłoꝵ oꝑa ut
ereatores segetũ atq arboꝵ dicimꝰ. Non enĩ qͥ
plantat ẽ aliqͥd. neq qͥ rigat: s qͥ inerem̃tũ
dat ãs. Fdhoc increm̃tũ ꝑtinet exiã in corꝑe
humano quod osse dempto locus carne fup¬
pletus ẽ. illo scilicet oꝑe dei qͦ nat᷑as substi¬
cuit ut sint. qͦ ipsos qͦ angl̃os creauit. Opꝰ
itaq agͥcole ẽ ut aqͣm ducat cũ rigat. non
aũ opꝰ eiꝰ ẽ ut aqͣ ꝑ decliuia ꝓlabat᷑. s illiꝰ
qͥ om̃ia in m̾sura ⁊ numero ⁊ pondere
disposuit. Item opꝰ agͥcole est: ut surcłs
auellat᷑ ex arbore. t̃req mandet᷑. At ñ eius
opus ẽ ut succũ inbibat ut germ̃ emittat.
ut aliud eiꝰ solo figit. qͦ radicẽ stabiliat.

Expanded text:
deus, a quo uniuersa natura sudeus, a quo uniuersa natura suquidem carnis supplementum in corpore viri, quod in illius costae successit locum, ab Angelis factum esse crediderim, sicut nec ipsum hominem de terrae pulvere: non quod nulla sit Angelorum opernec agricolas creatores segetum atque arborum dicimus. Non enim qui plantat est aliquid, neque qui rigat, sed qui incrementum dat Deus . Ad hoc incrementum pertinet etiam in corpore humano, quod osse dempto, locus carne suppletus est, illo scilicet opere Dei, quo naturas substituit ut sint, quo ipsos quoque Angelos creavit. 27. Opus itaque agricolae est ut aquam ducat cum rigat: non autem opus eius est, ut aqua per decliuia prolabatur, sed illius, qui omnia in mensura et numero et pondere disposuit. item opus agricolae est, ut surculus auellatur ex arbore terraeque mandetur; at non eius opus est, ut sucum inbibat et germen emittat, ut aliud eius solo figat, quo radicem stabiliat,
Abbreviated transcription (Latin):
et eis mirabilit̾ imꝑare potentia rationis
ñ corꝑis. cũ earũ appetitus ⁊ dolores captans
paulatĩq illectando. p̃m̃do. lan randoq
moderars agresti eas eruit ꝯsuetudine et
tanꝗ̃ humanis morib induit. qͣntomag̃
angłi hoc posst̃ qͥ uissione dei in ipsa ciꝰ
quã sempit̾ne intuent᷑ in ꝯmutabili ueri¬
tate ꝑspecta mouentes se ꝑ tẽpꝰ. ⁊ corꝑa sͥ
subdita ꝑ tẽpꝰ ⁊ locũ agilitate mirabili
uisa quib mouęntur: ⁊ appetitũ carnalis
indigentie ualent effic̾e̾ om̃i aĩe uiue. ut
qͦ eam uenire opꝰ ẽ nesciens adducatur:
am gͦ uideamꝰ ipsa mulieris formatio. q̃
mistice ȩtiã edificatiodicta ẽ quẽ admodũ
facta sit. Nata qͥppe mulieris creata ẽ : ꝙ̃¬
sine ullo doloris sensu a corꝑis ꝯpage aet¬
cta sit. Hȩc enĩ fortasse dicant᷑ potuis¬
sẽ ꝑ angłos fieri. formare aũ uł edificare
ostim ut mulier eẽt usq adeo ñ potuit nͥ

Expanded text:
et eis mirabiliter imperare potentia rationis, et eis mirabiliter imperare potentia rationis, non corporis, cum earum adpetitus et dolores captans paulatimque inlectando, premendo laxandoque moderans agresti eas exuit consuetudine et tamquam humanis moribus induit: quanto magis angeli hoc possunt, qui iussione dei in ipsa eius, quam sempiterne intuentur, incommutabili ueritate perspecta mouentes se per tempus et corpora sibi subdita per tempus et locum agilitate mirabili et uisa, quibus moueatur, et adpetitum carnalis indigentiae ualent efficere omni animae uiuae, ut quo eam uenire opus est nesciens adducatur! Iam ergo uideamus, ipsa mulieris formatio, quae mystice etiam aedificatio dicta est, quemadmodum facta sit. natura quippe mulieris creata est, quamsine ullo doloris sensu a corporis conpage detracta sit.haec enim fortasse dicantur potuisse per angelos fieri; formare autem uel aedificare costam, ut mulier esset, usque adeo non potuit nisi
Abbreviated transcription (Latin):
tͥnsecꝰ incorꝑalit̾ adiuuant᷑. uł potiꝰ fius
luis habeãt. sic̃ aluñtis agͥcult̾a medici¬
na. et q̃cũq &̃ adornatũ fiunt. ut ñsolũ
salue ac fecundiores. uerũ etiã decentiorꝰ
sint. Sp̃ualis aũ creata nat᷑a. si ꝑfecta ati¬

Expanded text:
 uel potius fiunt, lius habeant, sicut alimentis, agricultura, medicina et quaecumque etiam ad ornatum fiunt, ut non solum saluae ac fecundiores, uerum etiam decentiores sint. Spiritalis autem creata natura si perfecta at
Abbreviated transcription (Latin):
qd̾ dix̃ ds. Non ẽ bonũ eẽ hominẽ solũ.
faciamꝰ ei adiutoriũ scđ̾m ipsũ. Utruo
tẽꝑalit̾ uocib ac sillabis editis hoc dirit
ds. an ipsa rõ cõmemorata ẽ q̃ in u̾bo dĩ
pͥncipalit̾ etat. ut sic femina fieret qͣm
ds̃. fiat hoc aut illud qñ pͥmitꝰ omnia
condebant᷑. an forte in m̃te ipsius hõis
hoc dix̃ ds sic̃ loqͥt᷑ qͥbusdã serius suis ĩ
ipsis seruis suis. ex quo gene̾ seruoꝵ eius
erat ꝙ̃ ille qͥ dix̃. in psalmo. audiã quid lo¬
quatur in me dñs ds. an aliq̃ de hac re ip¬
sihomini. in ipso homine ꝑ angłm ẽ fac¬
ta reuelatio in similitudinib uocũ corꝑo¬
raliũ ꝗͣuis tacuerit scͥpt᷑a utrũ in sõꝑnis
an inextasi: ita enĩ fieri hȩc solent. an ali¬
qͦ alio mͦ sic reuelat᷑ ꝓpħis unde illud est.
⁊ dix̃ mͥ angłs qͥ loq̃bat᷑ inme. an ꝑ corꝑa¬

Expanded text:
s: non est bonum esse hominem solum; faciamus ei adiutorium secundum ipsum, utrum temporaliter uocibus ac syllabis editis hoc dixerit deus, an ipsa ratio commemorata est, quae in uerbo dei principaliter erat, ut sic femina fieret: quam deus: fiat" hoc aut illud, quando primitus omnia condebantur. an forte in mente ipsius hominis hoc dixit deus, sicut loquitur quibusdam semis suis in ipsis seruis suis? ex quo genere seruorum eius erat etiam ille, qui dixit in psalmo: audiam, quid loquetur in me dominus deus. an aliqua de hac re ipsi homini in ipso homine per angelum est facta reuelatio in similitudinibus uocum corporalium, quamuis tacuerit scriptura, utrum in somnis an in extasi? ita enim fieri haec solent. an aliquo alio modo sicut reuelatur prophetis? unde illud est: et dixit mihi angelus, qui loquebatur in me. an per cor
Abbreviated transcription (Latin):
si abcesserit maneat in absente qd̃ fec̃:
dõ sibi p̃sente illuminat᷑. absente aũ con¬
tinuo tenebrat᷑. a qͦ ñ locoꝵ int̾uallis.s
uoluntatis adu̾sione discedit᷑. Ille itaq¬
oꝑet᷑ hominẽ bonũ atq custodiat: qͥmi
cõmutabilit̾ bonus ẽ. Semꝑ ab illo fieri
seꝑꝙ ꝑfici debemꝰ in herentes ei. ⁊ in ea
conu̾sione q̃ ad illũ ẽ ꝑmanentes: de qͦ
dr. Michi aũ adherere do bonũ ẽ Et cui
dr. fortitudinẽ meam ad te custodiã. Ipliꝰ
enĩ sumꝰ figm̃tũ. ñ tantũ ad hoc ut hoies

Expanded text:
si abscesserit, maneat in abscedente quod fecit: si abscesserit, maneat in abscedente quod fecit: Deo sibi praesente illuminatur, absente autem continuo tenebratur; a quo non locorum intervallis, sed voluntatis aversione disceditoperetur hominem bonum atque custodiat, qui incommutabiliter bonus est. semper ab illo fieri semperque perfici debemus inhaerentes ei et in ea conuersione, quae ad illum est, permanentes, de quo dicitur: mihi autem adhaerere deo bonum est, et cui dicitur: fortitudinem meam ad te custodiam. ipsius enim su
Abbreviated transcription (Latin):
gͦ iam queramꝰ qͦmͦ istud dixit. s potius
intelligamꝰ qͥd dix̾it. Adutoriũ qͥppe ho¬
mini sc̃m ipsũ fuisse faciendũ et̾na ip¬
sa ueritas htͣ ꝑ qͣm creata sunt om̃ia. &
in illa hoc audit qui in ea potest cognos¬
cere quid qͣre creatũ sit. Si aũ q̃ritur ad
nichil aliud ꝓbabilit̾ occurrit. qͣm ꝓpt̾
filios ꝓcreandos sic̃ adutoriũ semini t̾ra
ẽ ut iurgultũ ex utroq nascat᷑. Hoc et¬

Expanded text:
t deus, sed potius intellegamus quid dixerit. adiutorium quippe homini secundum ipsum fuisse faciendum aeterna ipsa ueritas habet, per quam creata sunt omnia; et in illa hoc audit, qui potest in ea cognoscere, quid quare creatum sit. Si autem quaeritur, ad nihil aliud probabiliter occurrit, quam propter filios procreandos, sicut adjutorium semini est in terra, ut virgultum ex utraque nascatur. Nec
Abbreviated transcription (Latin):
s ar̾et aesũpsit dñs ds hõiẽ quẽ fec̃ ⁊ po¬
suit eũ in ꝑadiso oꝑari eũ ut iustus eet.
gemꝰ: ut oꝑet᷑ ⁊ custodiat nos. Et ideo
strã untilitatẽ salutẽq seruimꝰ. Nam
si nob̾ indig̾et. eo ipso ñ uerꝰ dñs eẽt. cũ ꝑ
nos eiꝰ adiuuaret᷑ necessitas: sub qͣ et
ipse seruiret. Merito ille in psalmo:
meoꝵ ñ eges. Nec ita sentiendũ ẽ qd̵ di¬
ximus nos illi ad utilitatẽ salutẽq m̃ã
ctemꝰ qͣm eũ ipsũ qͥ sũma utilitas ⁊ salꝰ
nr̃a ẽ. Sic enĩ eũ gͣtis sc̃m illã uocẽ di

Expanded text:
 et sumsit dominus deus hominem, quem fecit, et posuit eum in paradiso operari eum, ut iustus esset, gemus, ut operetur et custodiat nos. et ideo em salutemque seruimus; nam si nobis indigeret, eo ipso non uerus dominus esset, cum per nos eius adiuuaretur necessitas, sub qua et ipse seruiret. merito ille in psalmo, meorum non eges. nec ita sentiendum est, quod diximus, nos illi ad utilitatem nostram salutemctemus quam eum ipsum, qui summa utilitas et salus nostra est; sic enim eum gratis secundum illam uocem di
Abbreviated transcription (Latin):
ñ ab illo sit. in uoluntatib aũ nulla bo¬
na sit. cui ñ p̃sit. nulla mala sit qͣ bene
uti ñ possit. S qr ñ om̃ib nat᷑is dedit
uoluntatis arbitriũ. ille aũ qͥb dedit
potentiores ac suꝑiores st̃. ille nat᷑e q̃¬

Expanded text:
non ab illo sit, in uoluntatibus autem nulla bonon ab illo sit, in uoluntatibus autem nulla bona sit cui non prosit, nulla mala sit qua bene uti non possit. sed quia non omnibus naturis dedit uoluntatis arbitrium, illae autem quibus dedit potentiores ac superiores sunt, illae nat
Abbreviated transcription (Latin):
corpꝰ ꝑ locũ. ⁊ qd ds̃ ñ ꝑ tẽpus motus mo¬
ueat creatam sp̃ualẽ ꝑ tẽpus. Qd̃ si de aĩa
qͥsq ñ uult hoc credere. qd̃ qͥdẽ sine dubio
ñsolũ crede̾t. uerũȩtiã intelliget si eam
posset sicuti ẽ incorꝑeã cogitare. cui
enĩ ñ facile occurrat qd ꝑ locũ ñ moue¬
consequers ẽ ut anima ꝑ locũ moueri
ñ putet᷑ si corpꝰ ñ eẽ credat᷑. s ut dicere
ceꝑam si de aĩa hoc qͥsq ñ uult credere:
ñ nimis urgendꝰ ẽ. Substantiã uͦ dĩ
nͥ credat nec ꝑ tẽpꝰ nec ꝑ locũ moueri:
ñdũ ꝑfecte incõmutabilẽ credit He¬
tũ qi om̃ino in cõmitabił ẽ illa natã
tͥnitatis. ⁊ ob hoc ita et̾na ut ei aliquid
coxt̾nũ eẽ ñ possit. ipsa apud se ipsam
et in se ipsa sine ullo tꝑͣr ac loco: mo¬
uet tam̃ ꝑ tẽpꝰ ⁊ locũ sibi subditã crea¬
turã. nat᷑as creans bonitate. uoluntateᷤᷤ
ordinans potestate. ut nat᷑is milla sit q̃

Expanded text:
corpus per locum et quod deus non per tempus motus moueat creaturam spiritalem per tempus. quodsi de anima quisque non uult hoc credere - quod quidem sine dubio non solum crederet, uerum etiam intellegeret, si eam posset, sicuti est, incorpoream cogitare. cui enim non facile occurrat, quod per locum non moueconsequens est, ut anima per locum moueri non putetur, si corpus non esse credatur coeperam, si de anima hoc quisque non vult credere, non nimis urgendus est. Substantiam vero Dei nisi credat nec per tempus nec per locum moveri, nondum perfecte incommutabilem credit. rum quia omnino incommutabilis est illa natura trinitatis et ob hoc ita aeterna, ut ei aliquid coaeternum esse non possit, ipsa apud se ipsam et in se ipsa sine ullo tempore ac loco, mouet tamen per tempus et locum sibi subditam creaturam, naturas creans bonitate, uoluntates ordinans potestate, ut in naturis nulla sit quae
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑ aliqͣm imꝑio subditã qͥtisse creat᷑am.
sic̃ in lbro p̃cedente tractauimꝰ. Nam
sic̃ lana. alias inferiore parte corꝑis sic̃ ori¬
calcũ. alias alit̾ atq alit̾. ñ tñ illas uisiones
hominib ꝑ substantiã q̃ ipse e. s ꝑ sibi
subdita q̃ creauit eũ p̃busse. ⁊ ꝑ simili¬
tudines formarũ uocũq corꝑaliũ qd̃ uo¬
luit ostendisse ac dixisse. certissimũ ẽ eis
qͥ substantiã tͥnitatis ĩcõmutabilit ȩt̃nã
nec ꝑ tempꝰ nec ꝑ locũ moueri. uł fide¬

Expanded text:
r aliquam imperio suo subditam dixisse creaturam, sicut in libro praecedente tractauimus. Namsicut lana, alias inferiore parte corporis sicut aurichalcum, alias aliter atque aliter; non tamen illas uisiones hominibus per substantiam, qua ipse est, sed per sibi subdita, quae creauit, eum praebuisse et per similitudines formarum uocumque corporalium quod uoluit ostendisse ac dixisse certissimum eat eis, qui substantiam trinitatis incommutabiliter aeternam nec per tempus nec per locum moueri et
Abbreviated transcription (Latin):
rit ꝓpter scłoꝵ ꝓpagationẽ. ut ꝓpter con¬
sũmata requiesceret. ꝓpt̾ inchoata usq
faued. Nc̃ tñ de anima qͣm ds inspira¬
uit homini sufflando in eiꝰ faciẽ: nrcħ
confirmo. nͥ qͥa ex dõ sic ẽ ut ñ sit substã¬
tia d̃i. ⁊ sit incorꝑea. Idest ñ sit corpꝰ. s sp̃s.
ñ de substantia dei genitꝰ. nec de substan
di ꝓcedens. s factus ado. Nec ita factus:
ut in eiꝰ nat̾am nat᷑a ulla corꝑis. uł irra¬
tionał anime uerteret᷑. ac ꝑ hoc de nichi¬
lo. Et qd̃ sit inmortał scd̾m q̃ndã uite¬
pot̾ uł det̾ior uł melior fieri. ut ñ in me¬
rito ⁊̃ mortał possit intelligi: q̃m uerã
inmortalitatẽ solus ille ht̃ de qͦ ꝓprie
dictũ ẽ. Qui solus ht̃ inmortalitatẽ. Ce¬
tera q̃ in hoc libro disceptando locutus
su: ad hoc ualeant legenti. ut aut noue¬
rit quẽ admodũ sine affirmandi teme¬
ritate q̃renda sint q̃ ñ aꝑte scͥpt᷑a loqͣr.
aut si ei querendi modꝰ iste ñ ꝑlacet:

Expanded text:
rum propagationem, ut propter consummata requiesceret, propter inchoata usquefaueo. Nunc tamen de anima, quam deus inspirauit homini sufflando in eius faciem, nihil confirmo, nisi quia ex deo sic est, ut non sit substantia dei et sit incorporea. id est non sit corpus, sed spiritus, non de substantia dei genitus nec de substantia dei procedens, sed factus a deo, nec ita factus, ut in eius naturam natura ulla corporis uel inrationalis animae uerteretur, ac per hoc de nihilo; et quod sit inmortalis secundum quendam uitpotest vel deterior vel melior fieri, non immerito etiam mortalis possit intelligi; quoniam veram immortalitatem solus ille habet, de quo proprie dictum est, Qui solus habet immortalitatem . Caetera quae in hoc libro disceptando locutus sum, ad hoc valeant legenti, ut aut noverit quemadmodum sine affirmandi temeritate quaerenda sint quae non aperte Scriptura loquitur; aut, si ei quaerendi modus iste non placet,
Abbreviated transcription (Latin):
iuuare & donare dignat᷑ opus diune ꝓ¬
uidentie biꝑtitũ qd̃ suꝑiꝰ cũ de agͥculta
loquerem᷑ tͣnsitaria qͣdam occasione ꝑstͥn¬
ximus. ut inde iã inciꝑet legentis animꝰ
hoc assuescere contueri qd̃ adiuuat plu¬
rimũ. ne qͥd indignũ de ipsa dei substã¬
tia sentiamꝰ. Dicimꝰ itaq ipsũ sũmũ ue¬
rũ unũ ac solũ dm̃i patrẽ. ⁊ filiũ. ⁊ sꝑ̾m¬

Expanded text:
 opus divinae providentiae bipartitum, quod superius cum de agricultura loqueremur, transitoria quadam occasione perstrinximus, ut inde jam inciperet legentis animus hoc assuescere contueri, quod adjuvat plurimum, ne quid indignum de ipsa Dei substantia sentiamus. Dicimus itaque ipsum summum, verum, unum ac solum Deum, Patrem et Filium, et S
Abbreviated transcription (Latin):
eo morte moriemini. An sciens qd ei
fãcturꝰ erat mulierẽ ita p̃cep̃ ordinatis¬
sime ut ꝑ uirũ p̾ceptũ dñi ad muli¬
erẽ ꝑueniret: Quã disciplinã in eccła
seruat apłs dicens. Siqͥd aũ disce u olt̃
domi uiros suos int̾rogẽt᷑. Itẽ q̃ri ini
quẽ fec̃ iã certe sensu ac m̃te p̾ditũ ut
audire ⁊ intellige̾ loquentẽ ualet. Neq
enĩ alit̾ p̃ceptũ posset acciꝑe qͦ tnͣsgressor¬

Expanded text:
eo, morte moriemini. an sciens, quod ei eo, morte moriemini. an sciens, quod ei facturus erat mulierem, ita praecepit ordinatissime, ut per uirum praeceptum domini ad feminam perueniret? quam disciplinam in ecclesia seruat apostolus dicens: si quid autem discere uolunt, domi uiros suos interrogent. Item quaeri poquem fecit, iam certe sensu ac mente praeditum, ut audire et intellegere loquentem ualeret. neque enim aliter praeceptum posset accipere,
Abbreviated transcription (Latin):
bitationis agnoscere. Nisi forte aliquẽ
mouet quẽ admodũ loqͥ potuerĩt. uł lo¬
quentẽ intellig̾e qͥ ñ didicerant. uł cres¬
cendo int̾ loq̃ntes: uł aliqͦ magist̾io:.
Quasi magnũ fuerit dõ loqui eos doc̾e
qͦs ita fecerat. ut hoc possent ꝙ̃ ab hoĩb
discere si eẽtit a quib Merito sane q̃rit᷑
utrũ hoc p̃ceptũ. uiro tantũ dederit ads̃.
an etiã femine. Seo ñdũ narratũ ẽ:
quẽadmodũ facta sit femina. fun for¬
te iã erat facta. s hoc quẽadmodũ ge¬
stũ sit qd̾ pͥus erat gestũ. pꝰea recapitu¬
lando narratũ est: Uerba enĩ scͥptẽ
sic se habent. Et p̃cepit dñs ds̃ ade:
dicens. Non dix̃ p̃cepit eis. Demde seqͥt᷑.
Ab om̃i ligno qd̃ ẽ in ꝑadiso ȩsce edes:
Non dix̃ edetis. Deinde adiungit. de ligno
aũ cognoscendi bonũ:⁊ malũ ñ man¬
ducabitis de illo. Iam hic tanꝗͣ ad am¬
bos pluralit̾ loqͥt. & pluralit̾ p̃ceptũ
t̾minat dicens. Qua die aũ ederitis ab

Expanded text:
si forte aliquem mouet, quemadmodum loqui potuerint uel loquentem intellegere, qui non didicerant uel crescendo inter loquentes uel aliquo magisterio; quasi magnum fuerit deo loqui eos docere, quos ita fecerat, ut hoc possent etiam ab hominibus discere, si essent a quibus. Merito sane quaeritur, utrum hoc praeceptum uiro tantum dederit deus an etiam feminae. sed nondum narratum est, quemadmodum facta est femina. an forte iam erat facta, sed hoc quemadmodum gestum sit quod prius erat gestum postea recapitulando narratum est? uerba enim scripturae sic se habent: et praecepit dominus deus Adae dicens; non dixit "praecepit eis". deinde sequitur: ab omni ligno quod est in paradiso escae edes; non dixit "edetis". deinde adiungit: de ligno autem cognoscendi bonum et malum non manducabitis de illo. iam hic tamquam ad ambos pluraliter loquitur et pluraliter praeceptum terminat dicens: qua die autem ederitis ab
Abbreviated transcription (Latin):
q̃ nũꝙͣ. exꝑti sumꝰ Nõne qi sentimꝰ qͥd
sit uiuere. ⁊ eiꝰ rei pͥuationẽ uocamꝰ mor¬
tẽ unde reditũ ad id qd̃ sentimꝰ resurre¬
ctionẽ appellamꝰ. & si qͦ alio nomine in
q̃cũq lingua id ipsum appellat᷑: Menti
utiq signũ insimiat in uoce loq̃ndo qͦ
sonante agnoseat. qd̾ ⁊̃ sine signo cogi¬
taret. Mirũ est enĩ quẽadmodũ reruo
qͣs ht̃ amissionẽ ⁊̃ inexꝑtã nat᷑a deuitet.
Quis enĩ pecora docuit deuitationẽ mor
iacere minitatꝰ: Qd̃ ex qͦdã tpͣr incipit.¬
htñ anteꝙͣ aliqͥd hmodi exꝑtus sit. Sic
cͦ illis pͥmis hõib iã uita erat dulcis qͣm
ꝓfecto amitt̾e deuitabãt. idq ipsũ qͥbꝰcũq
modis uł sonis significantẽ dm̃ intellige̾
pꝗterãt. Nec alit̾ eis posset ꝑsuaderi pec¬
i iucatũ. nͥ pͥus ꝑsuadet᷑ eos ex illo facto
⁊ ñ eẽ morit᷑os. id ẽ illud qd̃ habebant

Expanded text:
quam numquam experti sumus? nonne quia sentimus quid quam numquam experti sumus? nonne quia sentimus quid sit uiuere, eius rei priuationem uocamus mortem, unde reditum ad id quod sentimus resurrectionem appellamus? et si quo alio nomine in quacumque lingua id ipsum appellatur, menti utique signum insinuatur in uoce loquentium, quo sonante agnoscat quod etiam sine signo cogitaret. mirum est enim quemadmodum rerum, quas habet, amissionem etiam inexperta natura deuitet. quis enim pecora docuit deuitationem mortiacere minitatus? quod ex quodam tempore incipitn antequam aliquid huius modi expertus sit. sic ergo illis primis hominibus iam uita erat dulcis, quam profecto amittere deuitabant, idque ipsum quibuscumque modis uel sonis significantem deum intellegere poterant; nec aliter eis posset persuaderi peccatum, nisi prius persuaderetur eos ex illo facto non esse morituros, id est illud quod habebant
Abbreviated transcription (Latin):
inqͥunt intelligẽt hõ qd̃ ei dicebat᷑ li¬
gnũ dmoscentie boni ⁊ mali. qͣndo
ipsũ malũ qͥd eẽt oĩno nesciebat: Hoc qͥ
sapunt parũ. attendt̃ quẽ admodũ a con¬
aus notis sic pleraq intelligant᷑ ignota.
cur mlłuꝰ caliget auditor hoc a. qd̾ oĩo
ñ ẽ. nichil uocat᷑. Et has duas sillabas
nemo ñ intelligit qͥ latine audit & loqͥt᷑.
ar intuendo corꝑis plenitudinẽ pͥuati¬
onẽ eiꝰ canꝙͣ ꝯtͣriam qͥd dicat᷑ inane intel¬
ligimꝰ. Sic̃ audiendi sensu ñ solũ de uo¬
cib uerũ &̃ de silentio iudicamꝰ. Sic ex
uita q̃ inerat hõi posset eiꝰ cauere ꝯtͣriũ.
io ẽ uite pͥuationẽ q̃ mors uocat᷑. ⁊ ipsam
causã qua ꝑderet qd̃ amabat. id est qdli¬
bet factũ suũ qͦ fieret. ut amitt̾et uitã
qͥblibet sillab̾ appellaret᷑. quẽ admodũ la¬
tine cũ r peccatũ uł malũ. ut tanꝙͣ
signũ eiꝰ intelligẽt qd̾ m̃te discerneret:
Nos enĩ qͦmꝰ intelligimꝰ cũ dr resurrectio

Expanded text:
intelilgeret homo quod ei dicebatur lignum dignoscentiae boniet mali, quando ipsum malum quid esset omnino nesciebat? Hoc qui sapiunt parum attendunt quemadmodum a contrariis notis sic pleraque intelligantur ignota, ntur nullus caliget auditor hoc enim quod omnino non est, nihil vocatur, et has duas syllabas nemo non intelligit qui Latine audit et loquitur dicitur, intuendo corporis plenitudinem, privatione ejus tanquam contraria quid dicatur inane intellegimus; sicut audiendi sensu non solum de uocibus uerum etiam de silentio iudicamus. sic ex uita, quae inerat homini, posset eius cauere contrarium, id est uitae priuationem, quae mors uocatur; et ipsam causam, qua perderet quod amabat, id est quodlibet factum suum, quo fieret ut amitteret uitam, quibuslibet syllabis appellaretur — quemadmodum latine cum dicitur peccatum uel malum — tamquam signos enim quomodo intellegimus cum dicitur I resurrectio,
Abbreviated transcription (Latin):
iħii. ĩ oꝑib bonis. q̃ p̃parauit as ut in ill
ambulemꝰ. Et alibi cũ aixisset. cũ timore
ꝙ tremore ur̃am ipsoꝵ salutẽ oꝑamini
ne sibi putarẽt tͥbuendũ tanqͣm ipsi
se facerẽt bonos ⁊ iustos: ꝯtinuo subies
Ds̃ enĩ ẽ qͥ oꝑat᷑ in uobis. Sũpsit gͦ dñi ds
hominẽ quẽ fec̃: ⁊ posuit eũ in ꝑadiso

Expanded text:
parauit deus, ut in illis ambulemus. et alibi cum dixisset: cum timore et tremore uestram ipsorum salutem operamini, ne sibi putarent tribuendum, tamquam ipsi se facerent iustos et bonos, continuo subiecit: deus enim est, qui operatur in uobis. sumsit ergo dominus deus hominem, quem f
Abbreviated transcription (Latin):
ri sic̃ ea que suꝑiꝰ uoliumꝰ ostendere. sic ⁊̃
que secunt᷑ de paradiso ꝑscrutem᷑. Plan¬
tauit gͦ d̾s paradisũ in deliciis. hoc est
enĩ in eden ad orientẽ: ⁊ posuit ibi homi¬
nẽ quẽ finxerãt. Sic enĩ scͥptũ ẽ. quia
sic factũ ẽ. Deimde recapitulat. ut hoc
ipsũ qd̵ breuit᷑ posuit ostendat quẽad¬
modũ factũ sit. Hoc ẽ quẽadmodũ para¬
disũ ds plantauerit. ⁊ illic hominẽ quẽ
fuyxat constituerit. Dic enĩ seqͣr Et eiec̃
achuc ac de t̾ra omne lignũ pulchrũ
ad aspectũ ⁊ bonũ ad escam. Non chait
⁊ etecit de t̾ra ds̃ aliud lignũ uł ceterum
lignũ. s eiec̃ inqͥt adhuc de t̾ra omne
lignũ pulchrũ ad aspectũ ⁊ bonũ ad es¬

Expanded text:
s uoluimus ostendere, sic etiam s uoluimus ostendere, sic etiam quae sequuntur de paradiso perscrutemur. Plantauit ergo deus paradisum in deliciis — hoc est enim in Eden — ad orientem et posuit ibi hominem, quem finxerat. sic enim scriptum est, quia sic factum est. deinde recapitulat, ut hoc ipsum, quod breuiter posuit, ostendat quemadmodum factum sit, hoc est quemadmodum paradisum deus plantauat, constituerit. Sic enim sequitur: Et ejecit adhuc Deus de terra omne lignum pulchrum ad aspectum, et bonum ad escam. Non dixit, Et ejecit de terra Deus aliud lignum vel caeterum lignum; sed, Ejecit, inquit, adhuc de terra omne lignum pulchrum ad aspectum, et bonum ad es
Abbreviated transcription (Latin):
nus iusionũ qͣmius interiꝰ fiat qͣm st̃ ea q̃
amimo ꝑ sensus corꝑis nuntiant᷑. tamen
ꝙ simile ẽ eis ita ut cũ fit discerni ab eis
aut om̃ino ñ possit. aut certe uix ⁊ raris¬
lime possit.: ⁊ qi exteriꝰ ẽ qͣm illud qd̃ in
ipsa incomitabili ueritate mens rõnaliᷤᷤ
⁊ intellectualis intuetur. eaq luce de
his om̃ib iudicat int̾ illa q̃ extͥnsecꝰ fi
unt arbitror eẽ dispitandũ. Creatura
secus adiuuat᷑ et̾nitate. ueritate. carita¬
te ereatoris. Extrinsecꝰ u̾o si adiuuari
dicenda ẽ: eo fortasse solo aduiuat᷑ qd̃ in¬
uicẽ uident.:⁊ de sua societate gaudẽt
indõ. ⁊ quod ꝑspectis &̃ in eis ipsis om¬
nib creaturis undiq gr̃as agit: laudat¬
q creatorẽ. Qd̃ aũ attinet ad creature
anglice actionẽ. ꝑ qͣm uniu̾sarũ rerũ
geni̾b maximeq humano ꝓuidentia
dĩ ꝓspicit᷑: ipsa extrinsecꝰ adiuuat.⁊
ꝑ illa uisa que similia st̃ corꝑalibus.

Expanded text:
nus uisionum, quamuis interius fiat quam sunt ea, quae animo per sensus corporis nuntiantur, tamen, quia simile est eis, ita ut, cum fit, discerni ab eis aut omnino non possit aut certe uix et rarissime possit, et quia exterius est quam illud, quod in ipsa incommutabili ueritate mens rationalis et intellectualis intuetur eaque luce de his omnibus iudicat, inter illa, quae extrinsecus fiunt, arbitror esse deputandum. creatura secus adiuuatur aeternitate, ueritate, caritate creatoris; extrinsecus uero si adiuuari dicenda est, eo fortasse solo adiuuatur, quod inuicem uident et de sua societate gaudent in deo et quod perspectis etiam eis ipsis omnibus creaturis undique gratias agit laudatque creatorem. quod autem adtinet ad creaturae angelicae actionem, per quam uniuersarum rerum generibus maximeqdei prospicitur, ipsa extrinsecus adiuuat et per illa uisa, quae similia sunt corporalibus,
Abbreviated transcription (Latin):
id est incorꝑib. Nam in se ipsis male
uoluntates hñt int̾iorẽ penã suã. eandẽ
ipsam iniqͥtatẽ suã. Ac ꝑ hoc sublum¬
bus angłis dõ subdite fruentib ⁊ do be¬
ate seruientib subdita ẽ om̃is nat᷑a cor¬
porea. om̃is irrationalis uita. om̃is uo¬
luntas. uł infirma uł pͣua. ut hoc de
subdictis. uł cũ subditis agãt: qd̃ nate
ordo poscit in om̃ib iubente illo cui si¬
iecta sc̃ om̃ia. ꝓinde illi in illo ueritatẽ
incõmutabilẽ uident. ⁊ scd̾m eã suas
dirigt̃ uoluntates. Fiunt qͦ illi partia¬
pes et̾nitatis. ueritatis. uoluntatis eius
gtiã tẽꝑalit̾ illo ñ tẽꝑalit̾ moto. Nec ita it
eiꝰ contẽplatione resiliãt aut defluant:
uentes se ꝑ tẽpus. corpꝰ aũ ꝑ tẽpꝰ ⁊ locũ
qͣntũ eoꝵ congruit actioni. Et idõ dbi
ut sine suo iussu. uł ꝑmissu nichil fa¬
ciant. Nata gͥ uniu̾sitatis corꝑał̃ nõ
adiuat᷑ exͥnsecꝰ corꝑalit̾. neq enĩ ẽ extra¬

Expanded text:
ae uoluntates habent interiorem poenam suam eandem ipsam iniquitatem suam. Ac per hoc sublimibus angelis deo subdite fruentibus et deo beate seruientibus subdita est omnis natura corporea, omnis inrationalis uita, omnis uoluntas uel infirma uel praua, ut hoc de subditis uel cum subditis agant, quod naturae ordo poscit in omnibus iubente illo, cui subiecta sunt omnia. proinde illi in illo ueritatem incommutabilem uident et secundum eam suas dirigunt uoluntates. fiunt ergo illi participes aeternitatis, ueritatis, . uoluntatis eius etiam temporaliter illo non temporaliter moto, nec ita, ut ab eius contemplatione resiliant aut defluant, uentes se per tempus, corpus autem per tempus et locum, quantum eorum congruit actioni. et ideo deusut sine suo iussu uel permissu nihil faciant. Natura igitur uniuersitatis corporalis non adiuuatur extrinsecus corporaliter. neque eni
Abbreviated transcription (Latin):
recte intelligi ñ pot̾. si nulla erat natã
ubi conderet᷑: Si enĩ ħ rõ in dõ erat ñ in
creat᷑a. ñdũ gͦ erat condita. Quomͦ gͦ die¬
tũ ẽ fec̃ d hominẽ ad imaginẽ dĩ: Si a̾
iã in creatã erat. hoc ẽ in his q̃ simul oĩa
creau̾at as. in q̃ creatã erat: Utrũ spuali
an corꝑali: Si sp̃uali agebat ne aliqͥd ĩ
corꝑib mundi seu cȩlestibꝰ. seu t̾restrib.
⁊in ea erat hoc uacans anteꝙͣ homo in
sua nat᷑a ꝓpͥa conderet᷑ sic̃ in ipso homine
iã ꝓpͥam ducente uitam latenter ocioseq

Expanded text:
recte intellegi non potest —, si nulla erat natura, ubi conderetur? Si enim haec ratio in deo erat, non in creatura, nondum ergo erat condita. quomodo ergo dictum est: fecit deus hominem ad imaginem dei? si autem iam in creatura erat, hoc est in his, quae simul omnia creauerat deus, in qua creatura erat? utrum spiritali, an corporali? si spiritali, agebatne aliquid in corporibus mundi, seu caelestibus seu terrestribus? et in ea erat hoc uacans antequam homo in sua natura propria conderetur, sicut. in ipso homine iam propriam ducente uitam latenter otioseque
Abbreviated transcription (Latin):
enĩ om̃ib diuine scͥpture cestimoniis ꝗͣ
eẽ ueracẽ nemo dubitat. nͥ infideł aut im¬
pius. ad illã sententiã ducti sumꝰ. ut dice¬
remꝰ dm̃ ab exordio scłi pͥmũ simł om̃ia
creasse. q̃dã conditis iã ipsis nat̾is: q̃dã p̾con¬
ditis causis. sic̃ ñ solũ p̃sentia. uerũ etiã
fut᷑a fec̃ om̃ia potens. ⁊ ab eis factis re¬
quieuit: ⁊ eoꝵ deinceps administratione
atq regimine crearet ⁊̃ ordines tẽpoꝵᷤ.

Expanded text:
enim omnibus divinae Scripturae testimoniis, quam esse veracem, nemo dubitat, nisi infidelis et impius. Ad illam sententiam ducti sumus, ut diceremus Deum ab exordio saeculi primum simul omnia creasse. Quaedam conditis jam ipsis naturis, quaedam praeconditis causis, sicut non solum praesentia, verum etiam futura fecit Omnipotens, et ab eis factis requievit, ut eorum deinceps administratione atque regimine crearet etiam ordines temporum
Abbreviated transcription (Latin):
ctant. nullã tñ inueniant rõnẽ unde
falsa eẽ ꝯuincant. Uerũ isti nr̃i qui fĩ¬
dẽ hñt his diuinis libris. ⁊ nolunt pa¬
radisũ ad ꝓpͥetatẽ lit̾e intelligi. locum
scilicet amenissimũ. fructuosis nemo¬
rib opacatũ. eundẽq magnũ. ⁊ magno
fonte fecundũ. cũ uideant nulla hu¬
mana oꝑa tot ac tanta uirecta silues¬
cere occulto oꝑe dei: miror quẽ ad mo¬
dũ credunt ipsũ homine̾ ita factũ
quẽ admodũ nunꝗͣ. uidert̃. Aut si ⁊

Expanded text:
ctant, nullam tamen inueniant rationem, unde ctant, nullam tamen inueniant rationem, unde falsa esse conuincant. uerum isti nostri, qui fidem habent his diuinis libris et nolunt paradisum ad proprietatem litterae intellegi, locum scilicet amoenissimum, fructuosis nemoribus opacatum eundemque magnum et magno fonte fecundum, cum uideant nulla humana opera tot ac tanta uirecta siluescere occulto opere dei, miror, quemadmodum credant ipsum hominem ita factum, quemadmodum numquam uiderunt. aut si
Abbreviated transcription (Latin):
Hic aũ ipsa insinuat᷑ institutio nat̾arũ.
Quib respondet᷑. S id̾o insolita ⁊ ipsa
qr pͥma. Nam qͥd tã sine exẽplo. ⁊ sine pa¬
ri facto in rerũ mundanarũ constituti¬
one ꝗͣ mundus: Numido credendũ ñ ÷
dm̃ fecisse mundũ. quia iã ñ fec̃ mundos :
Aut tĩ fecisse solem. qr iã ñ fec̃ soles: Et ħ
qͥdẽ ñ de paradiso. s de ipso homine ꝑ¬
motis debuit responderi. Nc̃ uͦ cũ ipsũ
sic credant a do factũ sic̃ alius nullꝰ fact᷑
ẽ. cur ꝑadisũ nolunt ita factũ credere.
quẽ admodũ nc̃ uidẽt siluas fieri: Ad
eos qͥppe loqͦr. qui auctoritatẽ harũ lit¬
te ꝑadisũ intelligi uolunt. Nã qͥ om̃i¬
no adu̾sant᷑ his litteris alias c̃ eis atq
alit̾ egimꝰ. Qͣiquã ⁊ hȩc in hoc ipso oꝑe
nr̃o qͣntũ ualemus ita defendamꝰ ad lit¬
terã. ut qui ñ ronabiliter moti ꝓpt̾ am¬
mũ ꝑuicacẽ uł he betẽ cred̾e̾ ista detrae¬

Expanded text:
hic autem ipsa insinuatur institutio naturarum. hic autem ipsa insinuatur institutio naturarum. quibus respondetur: sed ideo insolita et ipsa, quia prima. nam quid tam sine exemplo et sine pari facto in rerum mundanarum constitutione quam mundus? num ideo credendum non est deum fecisse mundum, quia iam non facit mundos, aut non fecisse solem, quia iam non facit soles? et hoc quidem non de paradiso, sed de ipso homine permotis debuit responderi; nunc uero, cum ipsum sic credant a deo factum, sicut alius nullus factus est, cur paradisum nolunt ita factum credere, quemadmodum nunc uident siluas fieri ? Ad eos quippe loquor, qui auctoritatem harum litte paradisum intellegi uolunt. nam qui omnino aduersantur his litteris, alias cum eis atque aliter egimus, quamquam et haec . in hoc ipso opere nostro, quantum ualemus, ita defendamus ad litteram, ut, qui non rationabiliter moti propter animum peruicacem uel hebetem credere ista detre