comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
in mortuoꝵ quis tam stultus ut colat. Si in ab¬
sentium. colendi ergo non sunt. si nec uident quae
facimus. nec audiunt quae precamur. Si autem di
absentes eẽ non possunt. quoniam diuini sunt in
quacunq mundi parte fuerint. uident et audiunt uni¬
uersa. suꝑuacua ergo sunt simulachra illis ubique
praesentibus. cum satis sit audientium nomina preci¬
bus aduocare. At enim praesentes non nisi ad ima¬
hines suas adsunt. Ita plane quemadmodum uulg
existimat. mortuoꝵ animas circa tumulos. et cor¬
poꝵ suoꝵ reliquias oberrare. Sed tamen postꝗͣ deꝰ
ille praesto eẽ coepit. iam simulachro eius opus non
ẽ. Quaero enim si quis imaginem hominis peregre cõ¬
stituti contempletur saepius. et ex ea solatium capiat.
absentis. num idem sanus eẽ uideatur si eo reuerso
atq praesente in contem planda imagine perseueret
eaq potius ꝗͣ ipsius hominis aspectu frui uelit: Mi¬

Expanded text:
in mortuorum, quis tam stultus ut colat? si in abin mortuorum, quis tam stultus ut colat? si in absentium, colendi ergo non sunt, si nec uident quae facimus nec audiunt quae precamur. si autem dii absentes esse non possunt, qui quoniam diuini sunt, in quacumque parte mundi fuerint, uident et audiunt uniuersa, superuacua sunt ergo simulacra illis ubique praesentibus, cum satis sit audientium nomina precibus aduocare. at enim praesentes non nisi ad imagines suas adsunt. ita plane: quemadmodum uulgus existimat mortuorum animas circa tumulos et corporum suorum reliquias oberrare. set tamen postquam deus ille praesto esse coepit, iam simulacro eius opus non est. quaero enim, si quis imaginem hominis peregre constituti contempletur saepius, ut ex ea solacium capiat absentis, num idem sanus esse uideatur, si eo reuerso atque praesente in contemplanda imagine perseueret eaque potius quam ipsius hominis aspectu frui uelit? mi
Abbreviated transcription (Latin):
soloq defigunt. ac timent opera digitoꝵ suoꝵ qͣsi
uero quicquam eẽ possit artifice suo maiꝰ. Quae
igitur amentia ẽ aut ea fingere quae ipsi postino¬
dum timeant. aut timere quae fingerint. Non
ipsa inquiunt timemus.sed eos ad quor ima¬
ginem ficta. et quoꝵ nominibus consecrata sunt
Nempe ideo timetis. quod eos in caelo eẽ arbitramini
neq enim si du sunt aliter fieri potest. Cur igit᷑
oculos non in caelum tollitis.et aduocatis eoꝵ nomi¬
nibus in aperto sacrificia celebratis. Cur ad parie¬
tes et ligna et lapides potissimum ꝗͣ illo spectetis
ubi eos esse credatis: Quid sibi templa. quid arae
uolunt: quid deniq ipsa simulacbra quae aut mor¬
tuoꝵ aut absentium monumenta sunt: Nam omni¬
no fingendaꝵ similitudinum ratio iderreo ab homi¬
nibus inuenta est ut posset eoꝵ memoria retineri
qui uel morte subtracti uel absentia fuerant sȩpa¬
ti. Deos igitur in quoꝵ numero reponemus. Si

Expanded text:
soloque defigunt ac timent opera digitorum suorum, quasi soloque defigunt ac timent opera digitorum suorum, quasi uero quicquam esse possit artifice suo maius. Quae igitur amentia est aut ea fingere quae ipsi postmodum timeant aut timere quae finxerint? \'non ipsa\' inquiunt \'timemus, sed eos ad quorum imaginem ficta et quorum nominibus consecrata sunt.\' nempe ideo timetis, quod eos in caelo esse arbitramini: neque enim, si dii sunt, aliter fieri potest. cur igitur oculos non in caelum tollitis et aduocatis eorum nominibus in aperto sacrificia celebratis? cur ad parietes et ligna et lapides potissimum quam illo spectetis, ubi eos esse credatis? quid sibi templa, quid arae uolunt, quid denique ipsa simulacra, quae aut mortuorum aut absentium monumenta sunt? nam omnino fingendarum similitudinum ratio idcirco ab hominibus inuenta est, ut posset eorum memoria retineri qui uel morte subtracti uel absentia fuerant separati. deos igitur in quorum numero reponemus? si
Abbreviated transcription (Latin):
quod sursum spectet. losi ergo sibi renuntiant seq
hominum nomine abdicant. qui non sursum aspici.¬
unt. sed deorsum nisi forte id ipsum quod recti sumꝰ
sine causa homini attributum putant. Spectare nos
caelum deus uoluit non utiq frustra. Nam et aues
et ex mutis pene omnia caelum uident. Sed nobis ꝓ¬
prie datum ẽ caelum rigidis ac stantibus intueri ut re¬
ligionem ibi quaeramus. ut deum cuius sedes illa est
quoniam oculis non possumus animo contemplemur
quod profecto non facit qui aes aut iapidem quae
sunt terra ueneratur. Est autem prauissimum cum
ratio corporis recta sit quod ẽ temporale ipsum uo
animum qui sit.eternus humilem fieri cum figura
et status nihil aliud significent nisi mentem homi¬
nis eo spectare oportere quo uultum et animum
tam rectum eẽ debere ꝗͣ corpus. ut id cui domina¬
ri debet imitetur Uerum homines et nominis ⁊¬
sui. et rationis obliti. oculos suos ab alto denciũt

Expanded text:
quod sursum spectet. ipsi ergo sibi renuntiant seque quod sursum spectet. ipsi ergo sibi renuntiant seque hominum nomine abdicant qui non sursum aspiciunt, sed deorsum: nisi forte id ipsum quod recti sumus sine causa homini adtributum putant. spectare nos caelum deus uoluit utique non frustra. nam et aues et ex mutis paene omnia caelum uident, sed nobis proprie datum est caelum rigidis ac stantibus intueri, ut religionem ibi quaeramus, ut deum, cuius illa sedes est, quoniam oculis non possumus, animo contemplemur: quod profecto non facit qui aes aut lapidem, quae sunt terrena, ueneratur. est autem prauissimum, cum ratio corporis recta sit, quod est temporale, ipsum uero animum, qui sit aeternus, humilem fieri, cum figura et status nihil aliut significet nisi mentem hominis eo spectare oportere quo uultum, et animum tam rectum esse debere quam corpus, ut id cui dominari debet imitetur. uerum homines et nominis sui et rationis obliti oculos suos ab alto deiciunt
Abbreviated transcription (Latin):
ueritatis sit semper inimica.quae humanis erroribus
gaudeat. cui unum ac perpetuum sit opus effundere
tenebras et hominum caecare mentes ne lucem uideãt
ne deniq in caelum aspiciant ac naturam corporis sui
seruent : Nam cum caeteri animantes pronis corpori¬
bus in humum spectent. quia rationem ac sapientiam
non acceperunt. nobis autem status rectus. sublimis
uultus ab artifice deo datus sit. apparet istas religio¬
nes deoꝵ non eẽ rationis humanae quia curuant cae¬
leste animal ad ueneranda terrena. Parens enĩ noster
unus et solus cum fingeret hominem idest animal
intelligens et rationis capax. eum uero ex humo sub¬
leuatum ad contemplationem sui artisicis erexit. Qđ
optime ingeniosus poeta signauit. Pronaq cum spe¬
ctent animalia caetera terram. Os homini sublime de¬
dit caelumq uidere Iussit et erectos ad sidera tolle¬
re uultus. hĩc utiq apsꝑcorop graeci appellauerũt.

Expanded text:
ueritati sit semper inimica, quae humanis erroribus ueritati sit semper inimica, quae humanis erroribus gaudeat, cui unum ac perpetuum sit opus offundere tenebras et hominum caecare mentes, ne lucem uideant, ne denique in caelum aspiciant ac naturam corporis sui seruent? nam cum ceterae animantes pronis corporibus in humum spectent, quia rationem ac sapientiam non acceperunt, nobis autem status rectus, sublimis uultus ab artifice deo datus sit, apparet istas religiones deorum non esse rationis humanae, quia curuant caeleste animal ad ueneranda terrena. parens enim noster ille unus et solus cum fingeret hominem id est animal intellegens et rationis capax, eum uero ex humo subleuatum ad contemplationem sui artificis erexit. quod optime ingeniosus poeta signauit: pronaque cum spectent animalia cetera terram, os homini sublime dedit caelumque uidere iussit et erectos ad sidera tollere uultus. hinc utique ἄνθρωπον Graeci appellauerunt,
Abbreviated transcription (Latin):
bus longa sicertas denegauit. si saeua tempestas. si grã¬
do ingruit. ad deum confugitur. a deo petitur auxi¬
lium deus ut subueniat oratur. Si quis in mari
uento seuiente iactatur hunc inuocant.Si quis aliꝗͣ
ui afflictatur hunc potius implorat.Siquis ad ex¬
tremam mendicandi necessitatem deductus uictum
precibus exposcit. deum solum obtestatur. per eius
diuinum atq unicum nomen hominum sibi mise¬
ricordiam quaerit. Nunꝗͣ igitur dei meminerunt n
dum in malis sunt. Postꝗͣ metus deseruit. et pericula
recesserunt tum uero alacres ad deoꝵ templa concur¬
runt his libant his sacrificant. hos coronant. deo
autem quem in ipsa necessitate implorauerant. ne
uerbo quidem grãs agunt. adeo ex reꝵ ꝓsperitate lu¬
xuria. ex luxuria uero ut uitia omnia. sic impietas
aduersus deum nascitur. Quanam istud ex caula fie¬
ri putemus. nisi eẽ aliquam peruersam potestatẽ quae

Expanded text:
bus longa siccitas denegauit, si saeua tempestas, si granbus longa siccitas denegauit, si saeua tempestas, si grando ingruit., ad deum confugitur, a deo petitur auxilium, deus ut subueniat oratur. si quis in mari uento saeuiente iactatur, hunc inuocat, si quis aliqua ui adflictatur, hunc potius inplorat, si quis ad extremam mendicandi necessitatem deductus uictum precibus exposcit, deum solum obtestatur, per eius diuinum atque unicum nomen hominum sibi misericordiam quaerit. numquam igitur dei meminerunt, nisi dum in malis sunt: postquam metus deseruit et pericula recesserunt, tum uero alacres ad deorum templa concurrunt, his libant, his sacrificant, hos coronant. deo autem quem in ipsa necessitate implorauerant, ne uerbo quidem gratias agunt. adeo ex rerum prosperitate luxuria, ex luxuria uero ut uitia omnia sic inpietas aduersus deum nascitur. quanam istut ex causa fieri putemus nisi esse aliquam peruersam potestatem, quae
Abbreviated transcription (Latin):
rant. terrenos autem sepultosq in terra ei qui fundator
ipsius terrae fuit. Et tamen huic impietati hominum
posset uenia concedi si omnino ab ignorantia diuini no¬
minis ueniret hic error. Cum uero ipsos deoꝵ cultores
saepe uideamus deum summum et confiteri et praedi¬
care. quam sibi ueniam sperare possint impietatis suae
qui non agnoscunt cultum eius quem prorsus ignora¬
ri ab homine fas non ẽ. Nam et cum uirant. et cum
optant. et cum gratias agunt non iouem aut deos
multos. sed deum nominant. adeo ueritas ipsa cogẽ¬
te natura etiam ab inuits pectoribus erumpit. qđ
quidem non faciunt in prosperis rebus. Nam tum
maxime deus ex memoria hominum elabitur cum
beneficus eius fruentes honorem dare diuinae indul¬
gentiae debent. At uero si qua necessitas grauis pres¬
serit tunc deum recordantur. Si belli terror infremu¬
it. si morboꝵ pestifera uis incubuit. si alimenta frugi¬

Expanded text:
rant, terrenos autem sepultosque in terra ei qui fundator rant, terrenos autem sepultosque in terra ei qui fundator ipsius terrae fuit. et tamen huic inpietati hominum posset uenia concedi, si omnino ab ignorantia diuini nominis ueniret hic error. cum uero ipsos deorum cultores saepe uideamus deum summum et confiteri et praedicare, quam sibi ueniam sperare possint inpietatis suae qui non adgnoscunt cultum eius, quem prorsus ignorari ab homine fas non est? nam et cum iurant et cum optant et cum gratias agunt, non Iouem aut deos multos, sed deum nominant: adeo ueritas ipsa cogente natura etiam ab inuitis pectoribus erumpit. quod quidem non faciunt in prosperis rebus. nam tum maxime deus ex memoria hominum elabitur, cum beneficiis eius fruentes honorem dare diuinae indulgentiae debent. at uero si qua necessitas grauis presserit, tunc deum recordantur: si belli terror infremuit, si morborum pestifera uis incubuit, si alimenta frugi
Abbreviated transcription (Latin):
bidinibus addiciunt. et dum licere sibi putant hau¬
riendis uoluptatibus sitenter incumbunt.per qͣs
imprudentes in laqueos mortis incurrunt. Igno¬
rant enim quae sit hominis ratio. quam si tenere
uellent. in primis deum suum agnoscerent. uirtutẽ
iustitiamq sequerentur: terrenis figmentis animas
suas non substernerent. mortiferas libidinum sua¬
uitates non appeterent. deniq seipsos magni aesti¬
marent. atq intelligerent. plus eẽ in homine ꝗͣ uidet᷑.
cuius uim condicionemq non aliter posse retineri nͥ
cultum ueri parentis sui deposita prauitate suscepe¬
rint. Equidem sicut oportet de summa reꝵ sapenu¬
mero cogitans admirari soleo maiestatem dei singu¬
laris quae continet regitq omnia in tantam uenisse
obliuionem ut quae sola debeat coli sola potissimũ
negligatur. homines autem ipsos ad tantam caecita¬
tem eẽ deductos ut uero ac uiuo deo mortuos praefe¬

Expanded text:
bidinibus addicunt et dum licere sibi putant, haubidinibus addicunt et dum licere sibi putant, hauriendis uoluptatibus sitienter incumbunt, per quas inprudentes in laqueos mortis incurrant. ignorant enim quae sit hominis ratio: quam si tenere uellent, in primis dominum suum agnoscerent, uirtutem iustitiamque sequerentur, terrenis figmentis animas suas non substernerent, mortiferas libidinum suauitates non adpeterent, denique se ipsos magni aestimarent atque intellegerent plus esse in homine quam uidetur: cuius uim condicionemque non aliter posse retineri, nisi cultum ueri parentis sui deposita prauitate susceperint. equidem sicut oportet de summa rerum saepenumero cogitans admirari soleo, maiestatem dei singularis quae continet regitque omnia in tantam uenisse obliuionem, ut quae sola debeat coli, sola potissimum neclegatur, homines autem ipsos ad tantam caecitatem esse deductos, ut uero ac uiuo deo mortuos praefe
Abbreviated transcription (Latin):
UANOUAM PRIMO LIBRO
religiones deoꝵ falsas esse
monstrauerim quod ii quoꝵ
uarios dissimilesque cultus
per uniuersam terram consen¬
sus hominum stulta persuasio¬
ne suscepit mortales fuerint.
functiq uita diuinae necessitati morte concesserint. tñ
ne qua dubitatio relinquatur: hic secundus liber fõ¬
tem ipsum patefaciet erroꝵ causasq omnis explicabit.
quibus decepti homines et primitus deos esse credide¬
rint. et postmodum inueterata persuasione in susce¬
ptis prauissime religionibus perseuerauerint. Ee¬
tate detecta singularis dei asserere maiestatem suscipi
ens utilius et. maius officium reuocandi homines a pra¬
uis itineribus et. in gratiam secum ipsos reducendi. ne
se ut quidam philosophi faciunt tantopere despiciant.
neue se infirmos et superuacuos et. nihili. et frustra ⁊¬
omnino natos putent. Quae opinio plerosq ad uitia:
compellit. Nam dum existimant nulli deo nos esse
cune. aut post mortem nihil eẽ futuros. totos se li¬

Expanded text:
uamquam primo libro religiones deorum falsas esse monstraverim; quod ii, quorum varios dissimilesque cultus per universam terram consensus hominum stulta persuasione suscepit, mortales fuerint, functique vita, divinae necessitati morte concesserint; tamen ne qua dubitatio relinquatur, hic secundus liber fontem ipsum patefaciet errorum, causasque omnes explicabit, quibus decepti homines, et primitus deos esse crediderint, et postmodum inveterata persuasione in susceptis pravissime Religionibus perseveraverint. Getate detecta, singularis Dei asens utilius et maius officium reuocandi homines a prauis itineribus et in gratiam secum ipsos reducendi, ne se, ut quidam philosophi faciunt, tanto opere despiciant neue se infirmos et superuacuos et nihili et frustra omnino natos putent, quae opinio plerosque ad uitia compellit. nani dum existimant nulli deo esse nos curae aut post mortem nihil futuros, totos se li
Abbreviated transcription (Latin):
terrae cum ad destruendam immensam uirium tyrannidem
humanae opes defecerint. siquidem capto mundo cum ma¬
gnis latronum exercitibus incubabit diuino auxilio tata
illa calamitas in digebit. Commotus igitur deus. et ꝑiculo
ancipiti. et miseranda comploratione iustoꝵ mittet ꝓtinus
liberatorem. Tunc aperietur caelum medium intempesta et

Expanded text:
terrae, cum ad destruendam immensarum virium tyrannidem humanae opes defecerint, siquidem capto mundo cum magnis latronum exercitibus incubabit, divino auxilio tanta illa calamitas indigebit. Commotus igitur Deus et periculo ancipiti, et miseranda comploratione justorum, mittet protinus liberatorem. Tunc aperietur coelum medium intempesta et
Abbreviated transcription (Latin):
appellatione dignatus ẽ. patria scilicet uirtute ac maie¬
state pollentem. Esse autem summi dei filium qui sit po¬
testate maxima praeditus. non tantum congruentes in
unum uoces ꝓph̃aꝵ. sed etiam trismegisti praedicato. et si¬
byllaꝵ uaticinia demonstrant. hermes in eo libro qui Noros

Expanded text:
appellatione dignatus est, patria scilicet virtute ac majeappellatione dignatus est, patria scilicet virtute ac majestate pollentem. Esse autem summi Dei Filium, qui sit potestate maxima praeditus, non tantum congruentes in unum voces Prophetarum, sed etiam Trismegisti praedicatio, et Sibyllarum vaticinia demonstrant. Hermes in eo libro, qui ὁ λόγος
Abbreviated transcription (Latin):
et ex iudaicis. et ex graecis romanisq historiis colligatur.
etiam singuloꝵ ꝓphetai tpr̃a colligi possunt. quoꝵ sane
ultimus ⁊accharias fuit. quem constat sub dario rege
scđo anno regni eius oct auo mense cecinisse. adeo antiꝗ¬
ores etiam graecis seriptoribus prophete reperiuntur. Qua
omnia eo profero ut errorem suum sentiant qui scriptu¬
ram sanctam coarguere nituntur tanꝗͣ nouam et recens
fictam ignorantes ex quo fonte religionis sancte origo
manauerit. Quod siquis collectis ꝑspeetsq temporibus
fundamentum doctrinae salubriter iecerit. et ueritatem
penitus comprehendet. et errorem cognita ueritate depo¬
net. Deus igiuir machinator constitutorq renx. sicut in¬
scdo libro diximus anteꝗͣ praeclarum hoc opus mundi ado¬
riretur. sanctum et incorruptibilem et irreprehensibilem
spiritum genuit. quem filum nuncuparet. et ꝗͣuis alios
dicimus. hunc tñ solum primogenitum diuini nominis

Expanded text:
et ex Iudaicis et ex Graecis Romanisque historiis colligatur, et ex Iudaicis et ex Graecis Romanisque historiis colligatur, etiam singulorum prophetarum tempora colligi possunt; quorum sane ultimus Zacharias fuit, quem constat sub Dario rege, secundo anno regni eius octauo mense cecinisse. adeo antiquiores etiam Graecis scriptoribus prophetae reperiuntur. quae omnia eo profero, ut errorem suum sentiant qui scripturam sacram coarguere nituntur tamquam nouam et recens fictam, ignorantes ex quo fonte religionis sanctae origo manauerit. quodsi quis collectis perspectisque temporibus fundamentum doctrinae salubriter iecerit, et ueritatem penitus conprehendet et errorem cognita ueritate deponet. Deus igisecundo libro diximus, antequam praeclarum hoc opus mundi adoriretur, sanctum et incorruptibilem spiritam genuit, quem Filium nuncuparet. Et quamvis alios dicimus, hunc tamen solum primogenitum divini nominis
Abbreviated transcription (Latin):
ut sciat et quae futura praedixerint. et post quot annos
praedicta completa sint. Nec difficultas in his colligendis
in est ulla. Testan sunt enim sub quo quisq rege diuini
spiritus fuerit passus instinctum. multiq scriptos libros
de temporibus ediderunt initium facientes a propheta
moyse. qui troianum bellum septingentos fere annos an¬
tecessit. Is autem cum perannos quadraginta populum
rexisset. successorem habuit iesum qui septem et uigum
annis tenuit principatum. Exinde sub uidicibus fuerũt
ꝑ annos trecentos septuaginta. Tum mutato statu reges
habere coeperunt. quibus imperium tenentibus per annos
quadringentos quinquaginta usq ad sedechiae regnum ⁊
oppugnati a rege babilonio. captiq uidei duiturnum ser¬
uitium ꝑtulerunt donec septuagesimo post anno eyrus
qui ꝑ iddem tempus in persas suscepit imperium quo romae
tarquinus superbus. Quare cum omnis tempor series

Expanded text:
ut sciat et quae futura praedixerint et post quot annos ut sciat et quae futura praedixerint et post quot annos praedicta conpleta sint. nec difficultas in his colligendis inest ulla. testati sunt enim sub quo quisque rege diuini spiritus fuerit passus instinctum, multique scriptores libros de temporibus ediderunt initium faMoyse, qui trojanum bellum septingentis fere annis antecessit. Is autem, cum per annos quadraginta populum rexisset, successorem habuit Jesum, qui septem et viginti annis tenuit principatum. Exinde sub Judicibus fuerunt per annos trecentos septuaginta. Tum mutato statu, reges habere coeperunt: quibus imperium tenentibus per annos quadringentos quinquaginta usque ad Sedechiae regnum, oppugnati a rege Babylonio, captique Judaei, diuturnum servitium pertulerunt; donec septuagqui per idem tempus in Persas suscepit imTarquinius Superbus. quare cum omnis temporum series
Abbreviated transcription (Latin):
petuam potestatem. quem qui non adorat. et insipiens seru
ẽ. qui dominum suum aut fugiat. aut nesciat. et impius filiꝰ
qui suum uerum patrem uel oderit. uel ignoret. Nunc qm̃
docui sapientiam et religionem non posse diduci. suꝑest ut
de ipsa religione ac sapientia disseramus. Sentio quidem
ꝗͣ sit difficilis de rebus celestibus disputatio. Sed tamen
audendum est. ut illustrata ueritas pateat. mulnq ab erro¬
re atq interitu liberentur: qui eam sub uelamine. stultinae
latentem aspernantur: ac respuunt. Sed prius ꝗͣ incipiã
de deo et operibus eius dicere. pauca mihi de prophetis añ
dicenda sunt. quoꝵ testimonus nunc uti necesse ẽ. quod
in prioribus libris ne facerem temperaui. Ante omnia
qui ueritatem studet comprehendere non modo intelligen¬
dis prophetaꝵ uocibus animum debet intendere. sed etiã
tpr̃a perquae quisq illoꝵ fuerit. diligentissime inquitere

Expanded text:
erpetuam potestatem: quem qui non adorat, et insipiens seruus erpetuam potestatem: quem qui non adorat, et insipiens seruus est, qui dominum suum aut fugiat aut nesciat, et inpius filius, qui suum uerum patrem uel oderit uel ignoret. Nunc, quoniam docui sapientiam et religionem non posse diduci, superest ut de ipsa religione ac sapientia disseramus. sentio quidem quam sit difficilis de rebus caelestibus disputatio, sed tamen audendum est, ut inlustrata ueritas pateat multique ab errore atque interitu liberentur, qui eam sub uelamine stultitiae latentem aspernantur ac respuunt. sed priusquam incipiam de deo et operibus eius dicere, pauca mihi de prophetis ante dicenda sunt, quorum testimoniis nunc uti necesse est: quod in prioribus libris ne facerem temperaui. ante omnia qui ueritatem studet conprehendere, non modo intellegendis prophetarum uocibus animum debet intendere, sed etiam tempora per quae quisque illorum fuerit diligentissime requirere,
Abbreviated transcription (Latin):
ut supra ostendi. sed etiam ratio declarat. quia neque
fitum eẽ a dus hominem traditur. neq deos ipsos antece¬
dere originem hominis inuenitur. Siquidem fuisse in ter¬
ra homines anteꝗͣ uulcanus. et liber et apollo. et ipse iup¬
piter nasceretur apparet. Sed neq saturno fictio hominis.
neq caelo patri eius assignari solet. Quod si nullus eorꝵ
qui coluntur. formasse a principio atq institiusse hoĩem
traditur: nullus igitur ex his pater hominis nuncupari po¬
test. Ita ne deos quidem ergo fas non ẽ ueneran eos a ꝗbꝰ
non sit homo generatus. quia neq a multis generari põt.
U nus igitur ac solus coli debet. qui iouem qui saturnum.
qui caelum ipsum terramq antecessit. Is enim necesse ẽ
hominem figurauerit. qui ante hominem caelum terramor
ꝑfecit. Solus pater uocandus est qui creauit. Solus dñs
nuncupandus qui regit. qui habet uita& ac necis ueram et ꝑ¬

Expanded text:
ut supra ostendi , sed etiam ratio declarat: quia neque ut supra ostendi , sed etiam ratio declarat: quia neque fictum esse a diis hominem traditur, neque deos ipsos antecedere originem hominis invenitur; siquidem fuisse in terra homines, antequam Vulcanus, et Liber, et Apollo, et ipse Jupiter nascerentur, apparet. Sed neque Saturno fictio hominis, neque Coelo patri ejus assignari solet. Quod si nullus eorum, qui coluntur, formasse a principio atque instituisse hominem traditur; nullus igitur ex his pater hominis nuncupari potest, ita ne Deus quidem. Ergo fas non est venerari eos a quibus non sit homo generatus; quia neque a multis generari potest. Unus igitur ac solus coli debet, qui Jovem, qui Saturnum, qui Coelum ipsum, terramque anthominem figurauerit, qui ante hominem caelum terramque perfecit. solus pater uocandus est qui creauit, solus dominus nuncupandus qui regit, qui habet uitae ac necis ueram et p
Abbreviated transcription (Latin):
sequuntur. et fuginui impunitatem ita neq ph̃i umnmor¬
talitatem accipient. quae est regni caelestis haereditas id
est summum bonum. quod illi mazcime quaerunt. neq cul¬
tores deoꝵ poenam sempiternae mortis effugient. quae est
anim aduersio ueri domini aduersus fugitiuos suae maiesta¬
tis ac nominis. Deum uero eẽ patrem eundemq dominũ
utriq ignorauerunt tam deoꝵx cultores. ꝗͣ ipsi sapientae
ꝓfessores. qui aut nihil omnino colendum putauerunt. aut¬
religiones falsas approbauerunt. aut etiam si ium potesta¬
temq summi dei intellexerunt. ut plato. qui ait unum eẽ
fabricatorem mundi deum et.M.tullius. qui fatetur ho¬
minem praeclara quadam conditione a summo deo esse ge¬
neratum. iñ ei debitum culrum tanqͣ summo parri non rea¬
diderunt. quod erat consequens ac necessarium. Deos at̃
neq patres. neq dominos eẽ posse. non tantum multitudo

Expanded text:
secuntur et fugitiui inpunitatem, ita neque philosophi inmorsecuntur et fugitiui inpunitatem, ita neque philosophi inmortalitatem accipient, quae est regni caelestis hereditas, id est summum bonum, quod illi maxime quaerunt, neque cultores deorum poenam sempiternae mortis effugient, quae est animaduersio ueri domini aduersus fugitiuos suae maiestatis ac nominis. deum uero esse patrem eundemque dominum utrique ignorauerunt, tam cultores deorum quam ipsi sapientiae professores, quireligiones falsas approbaverunt, aut, etiamsi vim potestatemque summi Dei intellexerunt, ut Plato, qui ait unum esse fabricatorem mundi Deum, et M. Tullius, qui fatetur hominem praeclara quadam conditione a summo Deo esse generatum; tamen ei debitum cultum tamquam summo patri non reddiderunt, quod erat consequens ac necessarium. Deos autem neque patres, neque dominos esse posse, non tantum multitudo,
Abbreviated transcription (Latin):
patris et domini et amare eum debemus. quia filii sumus
et timere. quia serui. Non potest igitur nec religio a sapien¬
tia separari. nec sapientia a religione secerni. quia idem
deus est. quia et intelligi debet. quod est sapientiae et ho¬
norari quod est religionis. Sed sapientia praecedit. reli¬
gio sequitur. quia prius est deum cole scire. consequens
colere. Ita in duobus nominibus una uis est ꝗͣuis diuersa
eẽ uideantur. Alterum enim positum est in sensu. alteꝵ
in actu. sed tñ similia sunt duobus riuis ex uno fonte
manantibus. Fons autem sapientiae et religionis deus est
a quo hi duo riui si aberrauerint arescant necesse ẽ. quẽ
qui nesciunt. nec sapientes eẽ possunt. nec religiosi. Sic fit
ut pħi et qui deos colunt. similes sint aut filus abdicatis.
aut serus fuginuis. quia neq illi patrem quaerunt. neq
hi dominum. et sicut abdicati haereditatem patris non as¬

Expanded text:
patris, epatris, eet timere, quia serui. non potest igitur nec religio a sapientia separari nec sapientia a religione secerni, quia idem deus est qui et intellegi debet, quod est sapientiae, et honorari, quod est religionis. sed sapientia praecedit, religio sequitur, quia prius est deum scire, consequens colere. ita in duobus nominibus una uis est, quamuis diuersa esse uideantur: alterum enim positum est in sensu, alterum in actu; sed tamen similia sunt duobus riuis ex uno fonte manantibus. fons autem sapientiae et religionis deus est, a quo hi duo riui si aberrauerint, arescant necesse est: quem qui nesciunt, nec sapientes esse possunt nec religiosi. sic fit ut et philosophi et qui deos colunt similes sint aut filiis abdicatis aut seruis fugitiuis, quia neque illi patrem quaerunt neque hi dominum. et sicut abdicati hereditatem patris non ad
Abbreviated transcription (Latin):
nes multoꝵ deoex. si quidem nec patres multi esse possunt
nec domini. Deos autem et patres et dominos nuncupari
necesse est. Teneri ergo ueritas non potest ubi homo idem
multis parribus dominisq subiectus est. ubi animus in
multa dispersus huc atq illuc diuagatur nec habere ullã
firmitatem põt. quando certo et stabili domicilio caret re¬
ligio. Cultus igitur deoꝵx ueri esse non possunt eodem
modo quo matrimonium dici non potest ubi mulier una
multos uiros habet. sed haec aut meretrix. aut adultera no¬
minabitur. A qua enim pudor castitas.fides abest. uirtu¬
te careat est necesse. Sic et religio deoꝵ impudica ẽ. et in¬
certa quia fide caret. quia honos ille instabilis et incertus
ter se coniuncta sint sapientia et religio. sapientia spectat
debent. et honorare. sic hi dominum colere ac ueren. Deus
autem qui unus ẽ. quoniam utranque ꝑsonam sustinet &¬

Expanded text:
nes multorum deorum, siquidem nec patres multi possunt esse nes multorum deorum, siquidem nec patres multi possunt esse nec domini, deos autem et patres et dominos nuncupari necesse est. teneri ergo ueritas non potest ubi homo idem multis patribus dominisque subiectus est, ubi animus in multa dispersus huc atque illuc diuagatur, nec habere ullam firmitatem . Cultus igitur deorum veri esse non possunt, eodem modo, quo matrimonium dici non potest, ubi mulier una multos viros habet sed haec aut meretrix, aut adultera nominabitur; a qua enim pudor, castitas, fides abest, virtute careat necesse est. Sic et religio deorum impudica est incesta, quia fide caret, quia honos ille instabilis et incertus, ter se conjuncta sint sapientia et religio: sapientia spectat debent et honorare, sic hi dominum colere ac vereri. Deus autem, qui unus est, quoniam utramque personam sustinet, et
Abbreviated transcription (Latin):
Quis enim filios poterat educare nisi habeat in eos domini
potestatem: Nec immerito paterfamilias dicitur licet tm̃
filios habeat. uidelicet nomen serui complectitur etam ser¬
uos. quia familia sequitur. et nomen familiae complectit᷑
etiam filios. quia pater antecedit. Unde apparet eundem
ipsum et patrem esse seruoꝵ et dominum filioꝵ. Deniq
et filius manu emittitur tanꝗͣ seruus. et seruus liberatus
patroni nomen accipit tanꝗͣ filius. Quod si propterea pa¬
terfamilias nominatur ut appareat eum duplici potãte
praeditum. quia et indulgere debet qua pater est. et coer¬
cere qua dominus. ergo idem seruus est: qui et filius. idẽ
dominus qui et pater. Sicut igitur nature necessitate
non potest nisi unus pater eẽ. ita et dominus nisi unus.
Quid enim faciet seruus. si multi domini diuersa imperaue¬
rint: Ergo contra rationem contraq naturam sunt religio¬

Expanded text:
quis enim poterit filios educare, nisi habeat in eos domini quis enim poterit filios educare, nisi habeat in eos domini potestatem? nec inmerito pater familias dicitur, licet tantum filios habeat: uidelicet nomen patris conplectitur etiam seruos, quia \'familias\' sequitur, et nomen familiae conplectitur etiam filios, quia \'pater\' antecedit. unde apparet eundem ipsum et patrem esse seruorum et dominum filiorum. denique et filius manu emittitur tamquam seruus et seruus liberatus patroni nomen accipit tamquam filius. quodsi propterea pater familias nominatur, ut appareat eum duplici potestate praeditum, quia et indulgere debet, quia pater est, et cohercere, quia dominus, ergo idem seruus est qui et filius, idem dominus qui et pater. sicut igitur naturae necessitate non potest esse nisi unus pater, ita nec dominus nisi unus. quid enim faciet seruus, si multi domini diuersa imperauerint? -ergo contra rationem contraque naturam sunt religio
Abbreviated transcription (Latin):
nis. et quod antiquior est homine. et quod uitam salutẽ.
uictum praestat ut pater. Itaq et iuppiter a precantibus
pater uocatur. et saturnus. et ianus. et liber. et caeter dein¬
ceps. quod lucilius in deoꝵ concilio derridet uti nemo sit
nostrum quin aut pater optimus diuum aut neptunus pa-¬
ter. liber. saturnus. pater mars. ianus. quirinus pater. sic &
hoc dicatur ad unum. Quod si natura non patitur ut sint.
unius hominis multi patres. exx uno enim procreatur ergo
etiam deos multos colere contra naturam ẽ. contraq pieta¬
tem. Unus igitur colendus est. qui põt uere pater nominari
idem etiam dominus sit necesse est quia sicut põt indulge¬
re ita enam coercere. Pater ideo appellandus est quia nob
multa et magna largitur: dominus id eo quia castigandi
ac puniendi habet maximam potestatem. Dominum uõ
cundem eẽ qui sit pater etiam uiris ciulis ranio demonstra

Expanded text:
nis, quod et antiquior est homine et quod uitam salutem nis, quod et antiquior est homine et quod uitam salutem uictum praestat ut pater. itaque et Iuppiter a precantibus pater uocatur et Saturnus et Ianus et Liber et ceteri deinceps: quod Lucilius in deorum concilio inridet: ut nemo sit nostrum, quin aut pater optimus diuum aut Neptunus pater, Liber, Saturnus pater, Mars, Ianus, Quirinus pater siet ac dicatur ad unum. quodsi natura non patitur ut sint unius hominis multi patres — ex uno enim procreatur —, ergo etiam deos multos colere contra naturam est contraque pietatem. unus igitur colendus est, qui potest uere pater nominari: idem etiam dominus sit necesse est, quia sicut potest indulgere, ita etiam cohercere. pater ideo appellandus est, quia nobis multa et magna largitur, dominus ideo, quia castigandi ac puniendi habet maximam potestatem. dominum uero eundem esse qui sit pater etiam iuris ciuilis ratio demonstrat.
Abbreviated transcription (Latin):
refertur. deniq udem sunt doctores sapienuae qui et dei
sacerdotes. Nec timeat quenquam quia et saepe factum
est. et fieri potest ut phs aliquis deoꝵ suscipiat sacerdor¬
um. quod cum fit. non tamen coniungitur pħia cum religi¬
one. Sed et phia inter sacra cessabit. et religio quando
pħia tractabitur. Illa enim religio muta est: non tantum
quia mutoꝵ est. sed quia ritus eius in manu et in digitis
est. non in corde aut in lingua. sicut nostra quae uera est
Idcirco et in sapientia religio et in religione sapientia est.
Ergo quia non põt segregari quia sapere nibil alud est ni¬
si deum uerum iustis et pus cultibus honorare. multoꝵ ãt̃
deoꝵ cultus non eẽ secundum naturam etiam hoc argumẽ¬
to colligi et comprehendi põt. omnem deum qui ab homine
colitur: necesse est inter solennes ritus et precationes patrẽ
nuncupari. non tantum honoris gratia. uerumetiam rato¬

Expanded text:
refertur; denique iidem sunt doctores sapientiae, qui et Dei refertur; denique iidem sunt doctores sapientiae, qui et Dei saceest et fieri potest, ut philosophus aliquis deorum suscipiat sacerdotium: quod cum fit, non tamen coniungitur philosophia cum religione, sed et philosophia inter sacra cessabit, et religio, quando philosophia tractabitur. illa enim religio muta est, non tantum quia mutorum est, sed quia ritus eius in manu et in digitis est, non in corde aut in lingua, sicut nostra, quae uera est. idcirco et in sapientia religio et in religione sapientia est. ergo non potest segregari, quia sapere nihil aliut est nisi deum uerum iustis ac piis cultibus honorare. multorum autem deorum cultum non esse secundum naturam etiam hoc argumento colligi et conprehendi potest: omnem deum qui ab homine colitur necesse est inter sollemnes ritus et precationes patrem nuncupari, non tantum honoris gratia, uerum etiam ratio
Abbreviated transcription (Latin):
referri. et honorem dari. Nec constare homini pietatis ratio
põt si caelestibus beneficus extiterit ingratus. quod non est
utq sapientis. Quoniam igitur ut dixi ph̃ia et religio deo¬
rum disiuncta sunt. longeq discreta. Siquidem alii sunt pro¬
fessores sapientiae.per quos utq ad deos non aditur alii reli¬
giones antistites per quos sapere non discitur: apparet nec
illam eẽ ueram sapientiam nec hanc religionem. Idcirco nec
phia potuit. ueritatem comprehendere: nec religio deorum
ranonem sui qua caret reddere. Ubi autem sapientia cũ
religione inseparabili nexu cohaeret. utrunq: eẽ uerum ne
cesse est. quia et in colendo sapere debemus. idest scire ꝗd
nobis et quomodo sit colendum. et in sapiendo colere. idẽ
re et actu quod scierimus implere. Ubi ergo sapientia cũ
religione coniungitur: Ibi scilicet ubi deus colitur unus
ubi uita et actus omnis ad unum caput. et ad unam sũmã

Expanded text:
referri, et honorem dari: nec constare homini ratio pietatis referri, et honorem dari: nec constare homini ratio pietatis potest, si coelestibus beneficiis extiterit ingratus; quod non est utique sapientis. Quoniam igitur, ut dixi, philosophia et religio deorum disjuncta sunt, longeque discreta, si quidem alii sunt professores sapientiae, per quos utique ad deos non aditur, alii religionis antistites, per quos sapere non discitur; apparet, nec illam esse veram sapientiam, nec hanc religionem. Idcirco nec philosophia potuit veritatem comprehendere, nec religio deorum rationem sui, qua caret, reddere. Ubi autem sapientia cum religione inseparabili nexu cohaeret, utrumque verum esse necesse est; quia et in colendo sapere debemus, id est scire, quid nobis et quomodo sit colendum, et in sapiendo colere, id est re et actu, quod scierimus, implere. Ubi ergo sapientia cum religione conjungitur? Ibi scilicet, ubi Deus colitur unus; ubi vita et actus omnis ad unum caput et ad unam summam
Abbreviated transcription (Latin):
ingratoq populo ablatam caeteris nationibus reuelaret. Qua
dere in hoc libro aggrediar disputare. si prius ostendero sa¬
pientiam cum religione sic cohaerere. ut duelli utrunq non
possit. deoꝵ cultus ut in priore libro docui non habuisse sa¬
pientiam. non modo quia diuinum animal hominem terrenis
fragilibusq susternit. Sed quia nihil ibi disseritur quod pro¬
ficiat ad mores excolendos uitamq formandam. nec habet
inquisitionem aliquam ueritatis. sed tantum modo ritum co-¬
lendi. qui non officio mentis. sed ministerio corporis constat.
et ideo non est. illa uera religio uidicanda. quia nullis usti¬
tiae uirturisq praeceptis erudit. efficitq meliores. Ita pħia
quia nullam religionem. idest summam pietatem non habet.
non est uera sapientia. Nam si diuinitas quae gubernat hũc
mundum in credibili beneficentia genus hominum sustentat.
et quasi paterna indulgentia fouet. uult profecto sibi grãm

Expanded text:
ingratoque populo ablatam. exteris nationibus reuelaret. qua ingratoque populo ablatam. exteris nationibus reuelaret. qua de re in hoc libro adgrediar disputare, si prius ostendero sapientiam cum religione sic cohaerere, ut diuelli utrumque non possit. Deorum cultus, ut in primo libro docui, non habet sapiefragilibusque substernit, sed quia nihil ibi disseritur, quod proficiat ad mores excolendos vitamque formandam: nec habet inquisitionem aliquam veritatis, sed tantummodo ritum colendi, qui non officio mentis, sed ministerio corporis constat. Et ideo non est illa religio vera judicanda; quia nullis justitiae virtutisque praeceptis erudit efficitque meliores. Ita philosophia, quia veram religionem, id est summam pietatem non habet, non est vera sapientia. Nam si divinitas, quae gubernat hunc mundum, incredibili beneficentia genus hominum sustentat, et quasi paterna indulgentia fovet, vult profecto gratiam sibi
Abbreviated transcription (Latin):
quaesierunt: Qui quoniam peragratis et exploratis omnibus
nusꝗͣullam sapientiam comprehenderunt. et alicubi eẽ illam
necesse est. apparet ibi potissimum eẽ quaerendam ubi stultitiae
titulus apparet. cuius uelamento deus. ne archanum sui diui¬
ni operis in propatulo esset. thesaurum sapientiae ac ueritatis
abscondit. Unde equidem soleo mirari. quod cum pythago¬
ras. et postea plato amore indagandae ueritatis incensi ad e¬
gyptios et magos. et persas usq penetrassent. ut eaꝵ gentium
ritus et sacra cognoscerent. Suspicabantur enim sapientiam
in religione uersari. ad uideos tantum non accesserunt. penes
quos tunc solos erat. et quo facilius ire potuissent. Sed auer¬
sos eẽ arbitror diuina prouidentia ne scire possent. ueritatem
quia nondum fas erat. alienigenis hominibus religionem dei
ueri iustitiamq notescere. Statuerat enim deus appropinquã¬
te ultimo tpre ducem magnum caelitus mutere qui eam pfido

Expanded text:
quaesierunt? qui quoniam peragratis et exploratis omnibus quaesierunt? qui quoniam peragratis et exploratis omnibus nusquam ullam sapientiam conprehenderunt et alicubi esse illam necesse est, apparet ibi potissimum esse quaerendam ubi stultitiae titulus apparet: cuius uelamento deus, ne arcanum sui diuini operis in propatulo esset, thensaurum sapientiae ac ueritatis abscondit. unde equidem soleo mirari, quod cum Pythagoras et postea Plato amore indagandae ueritatis incensi ad Aegyptios et Magos et Persas usque penetrassent, ut earum gentium ritus et sacra cognoscerent — suspicabantur enim sapientiam in religione uersari —, ad Iudaeos tantum non accesserint, penes quos tunc solos erat et quo facilius ire potuissent. sed auersos esse arbitror diuina prouidentia, ne scire possent ueritatem, quia nondum fas erat alienigenis hominibus religionem dei ueri iustitiamque notescere. statuerat enim deus adpropinquante ultimo tempore ducem magnum caelitus mittere, qui eam perfido
Abbreviated transcription (Latin):
N am post illorum septem sapientium gloriam incredibile ẽ qͣto
studio inquirendae ueritatis graecia omnis exarserit. Ac prims
mere sapientium sibi nomen asciuerant. erroris stultiti aeque
damnarunt. et se quoq ipsos ignorantiae. quam quidem non
diffitebantur. Nam ubicunq reꝵ natura ingenus eoꝵ quasi
manus opposuerat. ne rationem possent aliquam reddere. te¬
stificari solebãt nihil scire se. nihil cernere. Unde multo sapi¬
entiores inueniuntur. qui se aliqua ex parte uiderunt. ꝗͣ qui
illi se saꝑe crediderant. Quare si neq illi fuere sapientes. qui
appellati. neq posteriores. qui non dubitauerunt insipientiam
confiteri. quid superest nisi ut alibi sit quaerenda sapientia qr
non est ubi quaerebatur inuenta: Quid autem putemus fuisse
causae cur tot ingenus. totq temporibus summo studio ac labo¬
re quaesita non reperiretur nisi quod eam phi extra fines suos

Expanded text:
nam post illorum septem sapientium gloriam incredibile est, quanto nam post illorum septem sapientium gloriam incredibile est, quanto studio inquirendae ueritatis Graecia omnis exarserit. ac primum mere sapientium sibi nomen asciue- rant, erroris stultitiaeque damnarunt et se quoque ipsos igno- . rantiae, quam qudiffitebantur. Nam ubicumque rerum natura ingeniis eorum quasi manus opposuerat, ne rationem possent aliquam reddere, testificari solebant, nihil scire se, nihil cernere. Unde multo sapientiores inueniuntur qui se 20 insipientes esse aliqua ex parte uiderunt quam illi qui se sapere crediderant. Quare si neque illi fuere sapientes qui sunt appellati neque posteriores qui non dubitauerunt insipientiam confiteri, quid superest nisi ut alibi sit quaerenda sapientia, quia non est ubi quaerebatur inuenta? quid autem putemus fuisse causae cur tot ingeniis totque temporibus summo studio ac labore quaesita non reperiretur, nisi quod eam philosophi extra fines suos
Abbreviated transcription (Latin):
omnes erant. Utinamq nomen illud aliquando publicum ꝗͣ¬
uis ad paucos redactum tamen iuim suam retineret. Possent
enim fortasse pauci illi. uel ingenio. uel auctoritate. uel assi¬
dius hortamentis liberare populum uitus et erroribus. Sed
adeo in totum sapientia occiderat. ut ex ipsa nominis arrogã¬
tia nullum eoꝵ qui uocarentur appareat fuisse sapientem ⁊
turalibus quaerere ac disputare sunt ausi sapientes haberi ap¬
pellariq meruerunt. O miserum calamitosumq saeculum qͦ
per orbem totum septem soli fuerunt qui hominum uocabulo
cierentur. Nemo enim potest uire dici homo. nisi qui sapiens
est. Sed si caeteri omnes. praeter ipsos stulti fuerunt. ne illi
quidem sapientes. quia nemo esse sapiens uere udicio stulto¬
rum põt. adeo ab us abfuit sapientia ut ne postea quidem
increscente doctrina. et multis magnisq ingenis in id ipsum
semper intentis. non potuerit perfici ueritas ac comprehendi.

Expanded text:
omnes erant: utinamque nomen illut aliquando publicum quamomnes erant: utinamque nomen illut aliquando publicum quamuis ad paucos redactum tamen uim suam retineret. possent enim fortasse pauci illi uel ingenio uel auctoritate uel adsiduis hortamentis liberare populum uitiis et erroribus. sed adeo in totum sapientia occiderat, ut ex ipsa nominis adrogantia nullum eorum qui uocarentur appareat fuisse sapientem. eturalibus quaerere ac disputare sunt ausi, sapientes haberi appellarique meruerunt. o miserum calamitosumque saeculum, quo per orbem totum septem soli fuerunt qui hominum uocabulo cierentur! nemo enim potest iure dici homo nisi qui sapiens est. sed si ceteri omnes praeter ipsos stulti fuerunt, ne illi quidem sapientes, quia nemo sapiens esse uere iudicio stultorum potest. adeo ab iis afuit sapientia, ut ne postea quidem increscente doctrina et multis magnisque ingeniis in id ipsum semper intentis potuerit perfici ac ueritas conprehendi.
Abbreviated transcription (Latin):
cum dus et cum bonis corporalibus quaesierunt. quia morti cor¬
pus omne subiectum est. Insecuta est igitur huuismodi religio¬
nis iniustitia et impietas sicuti fuerat necesse. Desierunt eteĩ
uultus suos in caelum tollere: sed deorsum mentes hominum de¬
pressae. terrenis ut religionibus. sic etiam bonis inhaerebant. Se¬
cutum est discidium generis humani et fraus et nefas omne.
quia spretis aeternis atq incorruptis bonis. quae sola debent ab
homine concupisci temporalia et breuia maluerunt. maiorq
hominibus ad malum fides fuit. qui prauum recto. quia prae¬
sentius fuerat. praetulerunt. Sic humanam uitam prioribus
saeculis in clarissima luce uersatam caligo ac tenebrae compre¬
henderunt. et quod huic prauitati congruens erat. postꝗͣ subla¬
ta sapientia est tunc demum sibi homines sapientium nomen
uindicare coeperunt. Tunc autem nemo sapiens uocabatur. cũ

Expanded text:
cum diis et cum bonis corporalibus quaesierunt, quia morti corcum diis et cum bonis corporalibus quaesierunt, quia morti corpus omne subiectum est. insecuta est igitur huiusmodi religiones iniustitia et inpietas, sicuti fuerat necesse. desierunt etenim uultus suos in caelum tollere, sed deorsum mentes hominum depressae terrenis ut religionibus, sic etiam bonis inhaerebant. secutum est discidium generis humani et fraus et nefas omne, quia spretis aeternis atque incorruptis bonis, quae sola debent ab homine concupisci, temporalia et breuia maluerunt maiorque hominibus ad malum fides fuit, qui prauum recto, quia praesentius fuerat, praetulerunt. sic humanam uitam prioribus saeculis in clarissima luce uersatam caligo ac tenebrae conprehenderunt: et quod huic prauitati congruens erat, postquam sublata sapientia est, tunc demum sibi homines sapientium nomen uindicare coeperunt. tum autem nemo sapiens uocabatur, cum
Abbreviated transcription (Latin):
OGITANTIMIHI ET CUM
animo meo saepe reputanti prio¬
rem illum generis humani statũ
et mirum pariter et indignum
uideri solet quod unius saeculi
Istultitia religiones uarias susci¬
pientis. deosque multos esse credentis in tantam subito
ignorationem sui uentum est. ut ablata ex oculis uerita¬
te. neque religio dei ueri. neque humanitatis ratio tene¬
retur. hominibus non in caelo summum bonum quaeren¬
tibus. sed in terra. Quam ob causam profecto saeculorũ
ueterum mutata felicitas est. Coeperunt enim relicto pa¬
rente et constitutore omnium deo insensibilia digitorum
suorum figmenta uenerari. Quae prauitas quid effecerit.
aut quid malorum attulerit. res ipsa declarat. Auersi não
a summo bono. quod ideo beatum ac sempiternum est. quia
uideri. tangi comprehendi non potest. ut a uirturibus e bo¬
no congruentibus. quae sunt aeque immortales ad hos corru¬
ptos et fragiles deos lapsi et studentes rebus quibus solum
corpus ornatur alitur delectatur mortem sibi perpetuam

Expanded text:
ogitanti mihi et cum animo meo saepe reputanti priorem illum generis humani statum et mirum pariter et indignum uideri solet, quod unius saeculi stultitia religiones uarias suscipientis deosque multos esse credentis in tantam subito ignorationem sui uentum est, ut ablata ex oculis ueritate neque religio dei ueri neque humanitatis ratio teneretur, hominibus non in caelo summum bonum quaerentibus, sed in terra. quam ob causam profecto saeculorum ueterum mutata felicitas est. coeperunt. enim relicto parente et constitutore omnium deo insensibilia digitorum suorum figmenta uenerari. quae prauitas quid effecerit aut quid malorum adtulerit, res ipsa declarat. auersi namque a summo bono, quod ideo beatum ac sempiternum est, quia uideri tangi conprehendi non potest, et a uirtutibus ei bono congruentibus, quae sunt aeque inmortales, ad hos corruptos et fragiles deos lapsi et studentes iis rebus quibus solum corpus ornatur alitur delectatur, mortem sibi perpetuam