comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
obordone p̃oio eucharistie sacͣret mistiᷤ¬
ũ: corã sac̾dotali ł leuitico rhoro gẽma de celo
ĩ calicẽ descẽdit a dño int̾ manꝰ põtificis cõmix¬
tionẽ corꝑis ⁊ sangͥnis xͥcelebrãtis. Que scilt
gẽma fulgẽte raedio pulchrima diutius
senonis cõseruata: regia iubẽte potẽcia ĩt̾
reliqͤ scõꝵ pignora palatiũ ẽ deportata. Hĩc

Expanded text:
ob Ordone praedio eucharistiae sacraret misterium, coram sacerdotali vel levitico choro gemma de caelo in calice descendit a Domino inter manus pontificis, commixtionem corporis et sanguinis Domini celebrantis; quae scilicet gemma radio fulgente pulcherrima diutius Senonas conservata, regia iubente potentia, inter reliqua sanctorum pignora palatio est deportata. Hinc
Abbreviated transcription (Latin):
tie carnis rebellionẽ domare ĩopie afflictoꝵ
sudare. mũdũ d ẽpne̾. Ac toto m̃tis deuidio¬
ad aulã ꝑadisi anhelare. s ⁊ c̃ fama illiꝰ
longe lateq ꝑcurreret. ⁊ amor ĩ bonoꝵ p̃cor¬
iliis glomeratꝰ succrescẽt mox ũ pp artem¬
uis senonis defũctꝰ ẽ. ut iã dc̃e ciuitatis ca-¬

Expanded text:
tiae carnis rebellionem domare, oratu assiduo sasudare, mundum contempnere ac toto desiderio aulam paradisi anhelare; sed cum fama illius longe lateque percurreret et amor in bonorum praecordiis glomerate succresceret, mox ut papa Artemius Senonas diem functus est, ut iam dictae civitatis ca
Abbreviated transcription (Latin):
reflexa cducit᷑. Prophana dũ succẽdẽt ab
ede flãmã repulit qͦ extĩcta st̃ ĩcẽdia ymb̾
uit p̃sẽtia. Hic ore de ꝑalisi curat puellã debi¬
lẽ morbi ꝙ rasit fomitẽ sac̾ liqͦrs ungui¬
ne. Pacẽ leꝑso dãs uiro sordes fugauit
ulcerũ ⁊ qͦlauaret morbidũ iordanis ẽ ĩ os¬
cło. Idẽ ꝑ orbẽ cognitꝰ ĩgrĩetib miracłis
possessor almi sp̃e ñ regnat᷑ ĩ celestib Sit

Expanded text:
na dum succenderet In aera flammam repulit, Quo exstincta sunt incendia Imbris fuit praesentia. Humore de paralysi Curat puellam debilem, Morbique rasit tomitem Sancti liquoris unguine. Pacem leproso dans viro Sordes fugavit ulcerum, Et quod lavaret morbidum Jordanis est in osculo. His et per orbem cognitis Ingentibus miraculis, Possessor alti Spiritus Nunc regnat i
Abbreviated transcription (Latin):
designent. Oriensenĩsl inprimolatere sex horis notauit occidens alias sex insinis¬
tro litero latere percurrit. Legitur&ũ horas si cõparari. debere primã sexta: septima
& duo decima. unospaitio mensuraq disponendis. Secunda quinta octaua &undecima
demodo. & mensuris horarũ cõparatio. quãplixitatiscausa pretereundã. aestimaui qũo hȩc
diligentia. ad paucos prudentes pertin&. Namom̃s fere sic̃ supra memoratũ ÷ quo¬
tasit solũ reqͥr̃: Quantũ ergo adpriuatũ usuexpectat necessaria. huic libello ordina

Expanded text:
designent. Oriens enim sol in primo latere sex horas notabit, occidens alias sex in sinisdesignent. Oriens enim sol in primo latere sex horas notabit, occidens alias sex in sinistro latere percurret. Legitur etiam horas sic comparari debere: primam, sextam, septimam et duodecimam uno spatio mensuraque disponendas; secundam, quintam, octauam et undecimam de modo et mensuris horarum comparatio, quam prolixitatis causa praetereundam aestimaui, quoniam haec diligentia ad paucos prudentes pertinet. Nam omnes fere, sicut supra memoratum est, quota sit solum requirunt. Quantum ergo ad priuatum usum spectat, necessaria huic libello ordina
Abbreviated transcription (Latin):
Acqui noctuli tẽporemediũ circulũ sequitur. Aestiuo tẽpore ꝑmaiorȩscirculi spatia
gradi&ur. Sed ncerror in construendo horologio cuiquãuideat. libero loco alto uel plano
sicponatur utangulos huius quioccidebas horas notauit contra ȩqui nocticlẽ uernum
spect&. undesol pono Nł ap̃ oriatur. fit&ã uno horologio duplex eligantie subtilitas
Namdextra acsinistra. extrinsecus in laterib eiusquine lineȩ directȩ notant᷑ &tternȩ
pastescirculorũ aequaluint̃ uallo sicfiant utuni ꝓximasit angulus posteriorib ubistilli
ponent᷑ quiũ bra sua. horã design& alter mediãplanitiem detineat. testia ꝓpe hora
contingat: hasenĩ pastescirculũ hiemeuere estite sicutinterius griomonis umbra
sequit᷑. in angulisergo posteriorib stillos modice obliquosfiges quiumbrasiu horas

Expanded text:
aequinoctiali tempore medium circulum sequetur, aestiuo tempore per maioris circuli spatia aequinoctiali tempore medium circulum sequetur, aestiuo tempore per maioris circuli spatia gradietur. Sed ne error in construendo horologio cuiquam uideatur, libero loco alto uel plano sic ponatur ut angulus huius qui occiduas horas notabit contra aequinoctialem uernum spectet, unde sol nono Kal. apriles oriatur. Fit etiam in uno horologio duplex elegantiae subtilitas. Nam dextra ac sinistra extrinsecus in lateribus eius quinae lineae directae notantur, et ternae partes circulorum aequali interuallo sic fiunt ut una proxima sit angulis posterioribus, ubi stili ponentur qui umbra sua horas designent, altera mediam planitiem detineat, tertia prope oram contingat. Has enim partes circulorum hieme, uere et aestate, sic ut interius, gnomonis umbra sequitur. In angulis ergo posterioribus stilos modice obliquos figes qui umbra sua horas
Abbreviated transcription (Latin):
similimodo delapide ueldem ormoreuno quattuor pastib susũ latiorib: in fraen¬
gusti s orib componet᷑ itautibante &at̾go latiores pastes habeat sed frons
aliquantũ ꝓmineat atq ũbr̃ facunt maiorẽ. subac frontes rotunditas ad circinũ notatur
Quaȩcauata introrasu semicrclio facutscema. in haccauatura trescirculifiunt unusꝓpe sũ¬
mitatẽ horologii alius ꝑmediã cauaturã. tercius ꝓpehorã sign&ur . aminore ergo circule
usq ad maiorẽ circulũ horalẽunũ & decẽ lincȩ directȩ equali partione ducant᷑. qua horas
demonstrent. Permediũ uero semior cliũ supraminore circulũ planitia aequalis subtiliori
grassitudinefut. Vtaperta rotunditatẽ digitali facilius solis radius infusus ꝑnumeros
linearũ horas demonstr&. hiemi sergo tẽpore ꝑminorẽ circulũ horarũ numeros seruaũ

Expanded text:
simili modo de lapide uel de marmore uno, quattuor partibus susum latioribus, infra ansimili modo de lapide uel de marmore uno, quattuor partibus susum latioribus, infra angustioribus, componatur ita ut ab ante et a tergo latiores partes habeat, sed frons aliquantum promineat atque umbram faciat maiorem. Sub hac fronte rotunditas ad circinum notetur quae cauata introrsus hemicyclion faciat schema. In hac cauatura tres circuli fiant: unus prope summitatem horologii, alius per mediam cauaturam, tertius prope oram signetur. A minore ergo circulo usque ad maiorem circulum horalem una et X lineae directae aequali partitione ducantur quae horas demonstrent. Per medium uero hemicyclium supra minorem circulum planitia aequalis subtiliori crassitudine fiat, ut aperta rotunditate digitali facilius solis radius infusus per numeros linearum horas demonstret. Hiemis ergo tempore per minorem circulum horarum numeros seruabit,
Abbreviated transcription (Latin):
uinctis equalit̃ ante &extensis tabulis in angulo sũmo iuncturȩ circinũ figes &angulo ꝓxci¬
mũ circulũ facies a quoprimũ lince horarũ pastite equalit̃ notant᷑. Itẽ aliũ maiore
circulũ ab eodem puncto angulari facies quiꝓpehorarũ tabularũ at tingat ad quem
aestiuis temporib griomonis umbraperuenit. Subtilita sergo disparim̃ sure despati¬
ohorarũ expectandi ñ ÷ quando aliudmaius & aliud minus horologiũ pones solitũ
uideat᷑ & norãplius peneabomnib: nisi quota sit solũ inquirifestin&r gnomora
taq inangulossũmo iupcture paululũ inclinisponit᷑ quiur. lrasua horas design&
Constitues autem horo logii partẽ quadecimã horã nota ut contraorientẽ ȩ quinostialẽ
sicut deexemplis multifarucognoscitur: Horologiũ autẽ qđ demierelion appellat᷑

Expanded text:
iunctis aequaliter ante et extensis tabulis, in angulo summo iuncturae circinum figes et angulo proxiiunctis aequaliter ante et extensis tabulis, in angulo summo iuncturae circinum figes et angulo proximum circulum facies, a quo primum lineae horarum partitae aequaliter notantur. Item alium maiorem circulum ab eodem puncto angulari facies qui prope oram tabularum attingat, ad quem aestiuis temporibus gnomonis umbra peruenit. Subtilitas ergo disparis mensurae de spatio horarum expectanda non est, quando aliud maius et aliud minus horologium poni solitum uideatur, et non amplius paene ab omnibus nisi quota sit solum inquiri festinetur. Gnomon itaque in angulo summo iuncturae paululum inclinis ponetur, qui umbra sua horas designet. Constitues autem horologii partem qua decimam horam notabit contra orientem aequinoctialem, sicut de exemplis multifariam cognoscitur. Horologium autem quod hemicyclion appellatur
Abbreviated transcription (Latin):
ruam ultromiscentes qđ grecistaen siuerationib uocant. inficiunt indicicolorem
Quid&ur sine qlanihil utilit̃ fieri potest hoc modoerit disponenda. sumantur
itaque tresregulȩ itaut duaesint pedib binis. & tertia habeat pedesduos uncus .x. ac
regule equili grassitudine cõpositȩ exetremisacuminib iungant᷑. scema facientes
trigoni sic fi&periti norma cõposita. DEHOROLOGII INSTITVTIONE
ultiuiriq generisunt horologiorũ sed peligni &emicydi magis aꝑta & sequenda ratio
ui d&uur pelignũ enĩ horo logiũ dr̃ qđ e x duab tabulis marmoreis ł lapideis superi¬
orepaste latiorib inferiore angustiorib cõponitur. sedhaectabula equali mensura
fiuNt & quinis lineis directis notantur utangulũ facut quisextã horam signauit
Semisergo ante primã & semis postundecima supplebuNT XII Numeros horarũ. sed

Expanded text:
ariam uitro miscentes, quod Graeci ἴσατιν sine rationibus uocant, efficiunt Indici coloremariam uitro miscentes, quod Graeci ἴσατιν sine rationibus uocant, efficiunt Indici coloremur, sine qua nihil utiliter fieri potest, hoc modo erit disponenda. Sumantur itaque tres regulae ita ut duae sint pedibus binis et tertia habeat pedes duo uncias X, ac regulae aequali crassitudine compositae extremis cacuminibus iungantur schema facientes trigoni. Sic fiet perite norma composita. XXIX De horologii institutione Multa uariaque genera sunt horologiorum, sed pelecini et hemicyclii magis aperta et sequenda ratio uidetur. Pelecinum enim horologium dicitur quod ex duabus tabulis marmoreis uel lapideis, superiore parte latioribus, inferiore angustioribus, componitur; sed haec tabulae aequali mensura fiunt et quinis lineis directis notantur, ut angulum faciant qui sextam horam signabit. Semis ergo ante primam et semis post undecimam supplebunt XII numeros horarum. Sed
Abbreviated transcription (Latin):
colori remittunt. quib collectis purpureis colortẽperitͥ Ideo aũ ostrũ est
appellatũ qđ extestes humore lic&ur. quicito ex̃ silsugine inherescit: Nisitẽ¬
patur humor melle circũ fusus habettur. fiunt&sũ purpurei colo Yres infecta
creta rubra radices. similiter exflorib alii colores inficiuntur. Itaq pictures cũ uoluerent
silaticũ imitari: Violã aridã inuaso cũ aquaadignẽ adponunt̃. utferueat & decocta in linteo¬
lo exprimunt. & in mortirio cũ creta c̃ter̃ & faciunt silisit tici colorẽ. eademratione uaccini¬
ũ cũ lacte tẽptraintes purporeã faciunt legantẽ qui nom possint crisocollec ꝓpt̃ caritatẽ
utiherbȩ queluterr appellat᷑. sucũ ceroleũ inficiunt. &utuntur uiridissimocolore
aecautẽ infectiua appellant᷑ ꝓpterinopiam colores similimodo cretaformasam siueangu¬

Expanded text:
coloris remittunt, quibus collectis purpureus color temperatur. Ideo autem ostrum est coloris remittunt, quibus collectis purpureus color temperatur. Ideo autem ostrum est appellatum quod ex testis umor elicitur. Qui cito ex salsugine inarescit, nisi temperatus umor melle circumfusus habeatur. Fiunt etiam purpurei colores infecta creta rubiae radice. Similiter ex floribus alii colores inficiuntur. Itaque pictores, cum uoluerint sil Atticum imitari, uiolam aridam in uaso cum aqua ad ignem adponunt, ut ferueat, et decoctam in linteolo exprimunt et in mortario cum creta conterunt et faciunt silis Attici colorem. Eadem ratione uaccinium cum lacte temperantes purpuram faciunt elegantem. Qui non possunt chrysocolla propter caritatem uti herbae quae lutear appellatur sucum caeruleo inficiunt et utuntur uiridissimo colore; haec autem infectiua appellatur. Propter inopiam coloris simili modo cretam Selinusiam siue anul
Abbreviated transcription (Latin):
imitabunt᷑. sed sarm̃ tauue nigriores siinoptimo uino mersa arderent. & poster exusta
fuerint ad ditoglutino imitata indici suauitate monstrabuft. Vstauero queplurimũ
acerrimo perfuso extinguntur &reddunt purporeũ colorẽ. Cerussi tẽ peratio¬
nes alexandrie primosunt inuentȩ. Nuncautẽ puteolis exarenȩ puluere &in¬
troflore temperat᷑ sed cibriũ adustũ russa quãnr̃ĩ a frugrũ uocant sicerit conficien¬
da sirm̃ tauitiosi mineȩ infuso aceto indoleo c̃ficit᷑ suꝑ tabulȩ palũ bȩ deponantur
&doliũ ludit᷑ explurib m̃surib: transactis aperiat᷑. & cerosa infor nace coquatur
quaemutato colore meliore effici& sandaraca. Mustrũ autẽ qđ ꝓcolore purpure tẽ¬
peratur plurimis locis nascitur sed optimũ insolacipro &ceterisquae ꝓximȩ sub
solis cursu habent᷑. Concula itaq cũ circũcisa ferro fuerint lacrimis purpurei

Expanded text:
imitabuntur. Sed sarmenta uuae nigrioris, si in optimo uino mersa aruerint et postea exusta imitabuntur. Sed sarmenta uuae nigrioris, si in optimo uino mersa aruerint et postea exusta fuerint, addito glutino imitata Indici suauitatem monstrabunt. Vsta uero, quae plurimum acerrimo perfuso extinguuntur et reddunt purpureum colorem. Caerulei temperationes Alexandriae primo sunt inuentae; nunc autem Puteolis ex harenae puluere et nitri flore temperatur; sed Cyprium adustum . Cerussa quam nostri afrugum uocant sic erit conficienda. Sarmenta uitiosa mineae infuso aceto in dolio coiciantur: super tabulae plumbeae deponantur et dolium cludatur; et pluribus mensibus transactis aperiatur. Et cerussa si in fomace coquatur, quae mutato colore meliorem efficiet sandaracam. Ostrum autem, quod pro colore purpurae temperatur, plurimis locis nascitur, sed optimum insula Cypro et ceteris quae proxime sub solis cursu habentur. Conchylia itaque, cum circumcisa ferro fuerint, lacrimas purpurei
Abbreviated transcription (Latin):
la amacedoniauenit. fodiat᷑ autẽ e& m&allis aeraris argentũ & indicũ ab ipsis ostendit᷑
quib: in locis nascitur. A tram̃tiuero cõpositio sicerit obseruanda quae non solũ adusũ
piturȩ necessaria uid&ur. sed &ium adcoti dianas scripturas lacusculus curua camarastruitͥ
Nuiefornacula sic componit᷑ ut tares in lacusculo habeat qui fumus possit intrare. Taede
in eindem fornacem incendant᷑. suꝑtedas ardentes risina mittatur. ut omnẽ fumũ
& fuliginẽ ꝑ nares in lacusculũ exprimat. postea fuliginẽ diligenter conteris. &
aquã ad modũ mittes. &itram̃tũ facies nitidũ. Picture suitẽ glutinũ miscent &nitidi¬
us cẽ uideat᷑. sed adceleritatẽ operis &iam thedarũ carbonescũglutino ad tritipari&ibus
prestabuNt atramentis suauitatẽ: Necminus sarm̃ta exusta & contrita atram̃ticolorẽ

Expanded text:
la a Macedonia uenit; foditur autem ex metallis aerariis. Armenium et Indicum ab ipsis ostenditur la a Macedonia uenit; foditur autem ex metallis aerariis. Armenium et Indicum ab ipsis ostenditur quibus in locis nascitur. Atramenti uero compositio sic erit obseruanda, quae non solum ad usum picturae necessaria uidetur sed etiam ad cotidianas scripturas. Lacusculus curua camera struatur. Huic fornacula sic componitur ut nares in lacusculo habeat, qua fumus possit intrare. Taedae in eadem fornace incendantur; super taedas ardentes resina mittatur, ut omnem fumum et fuliginem per nares in lacusculum exprimat. Postea fuliginem diligenter conteres et aquam ad modum mittes et atramentum facies nitidum. Pictores autem glutinum miscent, ut nitidius esse uideatur. Sed ad celeritatem operis etiam taedarum carbones cum glutino attriti parietibus praestabunt atramenti suauitatem, nec minus sarmenta exusta et contrita atramenti colorem
Abbreviated transcription (Latin):
natura has admirationes hab& glebe itaq cũ ex metallis primũ excidunł argenti
uiuiguttas exprimunt qua sartificis ad pluresusus colligunt. Neq enĩ argentum
neq aes sine his inaurari potest:I Nã confusȩ in unũ ita utquat tuor sestariorũ m̃su¬
rã habeant. Centũ librarũ pondusefficient. supracuius liquorẽ centenariũ saxci ponã
si posueris sustinebit. scripulũ auri suꝑsi posueris in liquoredescendit. Vnde intelleges
primis udiquorargenti expres suseman& &aurũ solidũ intrinsetus remaneat. Uerum
ꝓbatio minii. siceritobseriunda in lamna ferrea mittat᷑ & suꝑ ignẽ ponit᷑ tãdiu donc
lamina rubescat. Tuncretractũ refrigescat. sicolorẽ non mutauerit optimũ erit. si
mutauerit uitiatũ erit. Coloresaũ om̃s calcis mixtione corrũpimanifestũ est. Crisicu¬

Expanded text:
natura has admirationes habet. Glebae itaque, cum ex metallis primum exciduntur, argenti natura has admirationes habet. Glebae itaque, cum ex metallis primum exciduntur, argenti uiui guttas exprimunt, quas artifices ad plures usus colligunt. Neque enim argentum neque aes sine his inaurari potest. Nam confusae in unum ita ut quattuor sextariorum mensuram habeant, centum librarum pondus efficient. Supra cuius liquorem centenarium saxi pondus, si posueris, sustinebit; scripulum auri, super si posueris, in liquore descendet. Vnde intelleges primes, ut liquor argenti expressus emanet et aurum solidum intrinsecus remaneat. Verum probatio minii sic erit obseruanda. In lamina ferrea mittatur et super ignem ponatur tamdiu donec lamina rubescat; tunc retractum refrigescat. Si colorem non mutauerit, optimum erit; si mutauerit, uitiatum erit. Colores autem omnes calcis mixtione corrumpi manifestum est. Chrysocol
Abbreviated transcription (Latin):
dine unciarũ UI. ad rigulã exequata planities reddit speciem pigra pauimenti. hie me
ergo non recipit frigus & menistrus lic& nudispedib ui poredelectauit sic enĩerit
olores uero aliicertis locis ꝓcreant᷑ aliis ex cõmixtionib: cõponuntur. IcoloRuͦ¬
Rubrice itaq: multis locis generantur sed optimem ponto & in his pania nascuntur
Paratoniũ exipsoloco unde fodit᷑ hab& nomen. Fadem ratione & melenũ qđ eius meg¬
talli ꝑinsulas cicladas melo dr̃.. Creta uiridis plurib locis nascit᷑. sed optima in creui
inuenta: Auripimentũ quosarsenicon greccappellat᷑ inpontonascit᷑ sandraca
plurimis locis generatur. sedoptima in ponto &iux taflum̃ x ppaniũ Minu autẽ
natura primũ agrecis efesiorũ soloreperta memoratur: deinceps in his pania. Cuius

Expanded text:
dine unciarum VI. Ad regulam exaequata planities reddit speciem nigri pauimenti. Hieme dine unciarum VI. Ad regulam exaequata planities reddit speciem nigri pauimenti. Hieme ergo non recipit frigus et ministros licet nudis pedibus uapore delectabit. Sic enim erit e generibus colorum Colores uero alii certis locis procreantur, alii ex commixtionibus componuntur. Rubricae itaque multis locis generantur, sed optimae in Ponto et in Hispania nascuntur. Paraetonium ex ipso loco unde foditur habet nomen. Eadem ratione et Melinum, quod eius metallum per insulas Cycladas Melo dicitur esse. Creta uiridis pluribus locis nascitur, sed optima in creta inuenta. Auripigmentum, quod ἀρσενικόν graece appellatur, in Ponto nascitur. Sandaraca plurimis locis generatur, sed optima in Ponto et iuxta flumen Hypanim. Minii autem natura primum a Graecis Ephesiorum solo reperta memoratur, deinceps in Hispania. Cuius
Abbreviated transcription (Latin):
ari&es uero humidis locis sicer̃ solidandi si ꝑ p&uus humor manau̾it. trib: pedib:¬
qua collectus umor sineuitio pari&es exeat. suautẽ a ffluens humor abundauit. tegulas
bipedales ex eapaste quahumor in riguuserũ p& diligent̃ pecab. neuis humoris ad pari&em
transeat. Ex altera paste quastructure iungent᷑ tigula calce liquida lin&ur. ut facilius
operi adhereri possit. TRICLINIA HIBERNA MINORIB PICTVRIS IE ORNANDA
ricliniahiberna p̃ conuenit grandib picturis ornari. Quo hibernis tẽporib frequent
luminecercorũ autlucernarũ fumanteobsoliscuNt. propterea & camere corũ plane fi¬
XXUI uNt ut detersa fulgine statim inluminat᷑ splendor appareat. PAVIMTA UT IN HIE ME
duob pedib fistucato solo inducatur autrudus aut testitiũ pauimento deinde congestis
sed calcatis spisse carbonib inducat᷑ &sablone & fauilla &calcẽ e&taimpense crassitu¬

Expanded text:
Parietes uero umidis locis sic erunt solidandi. Si perpetuus umor manabit, tribus pedibuParietes uero umidis locis sic erunt solidandi. Si perpetuus umor manabit, tribus pedibuqua collectus umor sine uitio parietis exeat. Si autem affluens umor abundabit, tegulas bipedales ex ea parte qua umor inriguus erumpet diligenter picabis, ne uis umoris ad parietem transeat. Ex altera parte qua structurae iungentur, tegula calce liquida linietur. ut facilius operi adhaerere possit. XXV Triclinia hiberna minoribus picturis esse ornanda Triclinia hiberna non conuenit grandibus picturis ornari, quoniam hibernis temporibus frequenti lumine cereorum aut lucernarum fumante obsolescunt. Propterea et camerae eorum planae fiunt, ut detersa fuligine statim inluminatus splendor appareat. XXVI Pauimenta ut in hieme tduobus pedibus, fistucato solo inducatur aut rudus aut testaceum pauimentum, deinde congestis et calcatis spisse carbonibus inducatur ex sabulone et fauilla et calce mixta impensa crassitu
Abbreviated transcription (Latin):
trullizationessuNt subigendȩ. sed ipsaspecies sicpareur utante inductiones tã diu
subigantur. uirotrũ exeamundũ leu&ur in arescente inductione: Alterũ corium
subtilius inducat᷑ ut marmoris &candoris politionib fundata soliditas. pitidũ culture faciat
decorẽ: Om̃aergo quediligenti studio cõponunt᷑. neq u&ustatib obsoliscunt
neq cõpurgari cõeperint gratiã coloris amittuNt. humidienĩ pari&es cũ picturis ornant
desudescent &opere oblegat᷑ colorelui non potest: DEOPERE CORONARIO
peri subtilior impensa necessaria÷ utampliusfricata molliusnitorẽ gratrefaciat
Obseruandũ tam̃erit negi psũ impense adiungant᷑. siticulosienĩ materia dũcito
arescit uicinã coronariũ opuspolitionib: pari&ũ & camerũ super inducitur nam
corrumpit. DEPARIETIBUS CIMTICIS HUMIDIS LOCIS SOLIDANIS

Expanded text:
trullizationes sunt subigendae. Sed ipsa species sic paretur ut ante inductiones tamdiu trullizationes sunt subigendae. Sed ipsa species sic paretur ut ante inductiones tamdiu subigatur ut rutrum ex ea mundum leuetur. Inarescente inductione, alterum corium subtilius inducatur, ut marmoris candore et politionibus fundata soliditas nitidum culturae faciat decorem. Omnia ergo quae diligenti studio componuntur neque uetustatibus obsolescunt neque, cum purgari coeperint, gratiam coloris amittunt. Vmidi enim parietes, cum picturis ornantur, desudescunt et operi obligatus color elui non potest. XXIII De opere coronario Operi coronario subtilior impensa necessaria est, ut amplius fricata melius nitorem gratum faciat. Obseruandum tamen erit ne gypsum impensae adiungatur. Siticulosa enim materia, dum cito arescit, uicinum coronarium opus, politionibus parietum et camerarum cum superinducitur, nam corrumpit. XXIV De parietibus caementiciis umidis locis solidandis
Abbreviated transcription (Latin):
flexiducant᷑. postea primamanũ inducat᷑ impensa pumice trulliz&ur . ut rañna
sublig& deindeharena &calcedirigat᷑. Tertio marmor tusũ supercalceinducat᷑ & poliat᷑
sic &nitorẽ gram̃ &uirtutẽ solid̃ facies. Si quidautẽ urbanus cameris ad dereuolueris. fasco¬
culos decmnna facies &laquearis operis ł delicatȩ utarquatiles camere exemplis uteres
depolationis: PARietum ciMEΝTICIoRuM
Sari&es unocoriotenui. & alio grossiori fuerint inducti & politi. macritate impense cito
corrũpent᷑. Exemplũ huius exhispeculis sumeredebemus. Quorũ tenus lamine falsa¬
sed deformes exprimunT imagines solidȩautẽ laminȩ ueras & suepulchritudinis formas
designant Primaergo inductione &t trullizata cũ arescere coeperit. Iterũ act̃tio
ludicationes dirigantur. cũ trib coriisopus fuerit depuratũ tuncex marmore granio

Expanded text:
flexi ducantur. Postea primo manu inducatur impensa pumicea et trullizetur, ut canna flexi ducantur. Postea primo manu inducatur impensa pumicea et trullizetur, ut canna subligetur; deinde harena et calce dirigatur; tertio marmor tusum super calce inducatur et poliatur. Sic et nitorem gratum et uirtutem solidam facies. Si quid autem urbanius cameris addere uolueris, fasciculos de canna facies et laquearis operis uel delicatae aut arcuatilis camerae exemplis uteris. XXII De politionibus parietum caementiciorum Parietes uno corio tenui et alio grossiori si fuerint inducti et politi, macritate impensae cito corrumpentur. Exemplum huius ex his speculis sumere debemus: quorum tenues laminae falsas et deformes exprimunt imagines, solidae autem laminae ueras et suae pulchritudinis formas designant. Prima ergo inductione trullizata, cum arescere coeperit, iterum ac tertio loricationes dirigantur. Cum tribus coriis opus fuerit deformatum, tunc ex marmore granio
Abbreviated transcription (Latin):
sifuerit dũ siccestere coeperit calculit repant. & inutiles rimȩ operi efficientur
nde ꝓxima extincta inopus albariũ mittere nono port& DECAMERIS: CANNSICIS
Ca  mere ergocinnicit sicer̃ qđ ponende asseris abstinei adlincĩ aut regulam
aqualiter dirigantur. neplus habeant grossitudines qũ digitos tres. hocintersesq: pedilimen¬
sura diuisos ordinib & catenis ad contignationẽ suspendes łtaut bineꝑtice graciliores intereos
simissiles ficunt tumices legaturas. Catinȩ autẽ parent᷑ autdeiuni pero autoliua autbuxo
autcu presso camere ex arundine greca ł palestri ł grossiori rasa & contusa sic contexintur
uthis circuli quales ad modũ grossitudines & longitudines antelegentur qui possint ae qualem
uitor eostendere ut siquã coltiorẽ gratiã emutare uolueris fasciculi molliores cannȩ facilius

Expanded text:
si fuerit, dum siccescere coeperit, calculi crepant et inutiles rimae operi efficientur. si fuerit, dum siccescere coeperit, calculi crepant et inutiles rimae operi efficientur. Vnde proxime extinctam in opus albarium mittere non oportet. XXI De cameris canniciis Camerae ergo canniciae sic erunt disponendae. Asseres abiegnei ad lineam aut regulam aequaliter dirigantur; ne plus habeant grossitudinis quam digitos tres. Hos inter se sesquipedali mensura diuisos ordinabis et catenis ad contignationem suspendes ita ut binae perticae graciliores inter eos sint missae et faciant tomices ligaturas. Catenae autem parentur aut de iunipero aut oliua aut buxo aut cupresso. Camerae ex harundine Graeca uel palustri uel grossiori rasa et contusa sic contexantur ut fasciculi aequalis admodum grossitudinis et longitudinis ante ligentur, qui possint aequalem nitorem ostendere, aut, si quam cultiorem gratiam emutare uolueris, fasciculi mollioris cannae facilius
Abbreviated transcription (Latin):
lier̃ implebis & siciunctas suprarudũ cõpones: ut margines tegularũ cũcalce cõpre¬
hen derepossint: quȩ rescũ siccauerit quasiunũ corpis fac̃ &nullũ humorẽ adinfe¬
rora admitt&. Posteanudeũ sexdigitorũ nduces & frequent̃ fricabis nesc tas faciat.
&tesserã duorũ aut triũ digitorũ latã supra imprimis. Aut tabulas quĩ mugnas eũq
marmoreas ut nullomodo fabricauitiari possit. Si quisautẽ diligentius facereuol&
omnibannis antehiemẽ iuncturas axũ fecib ꝑungufacut testatia spicata. & tibustina
Parimodo fricaturis & politionib exerceant᷑: DECALCE ꝓBANDA OPERI ALBARIO
palbario opericalcẽ si çꝓbaredebebis. Infossũc alcẽ que multo ante tẽpore fuerit
maceratadeascia quasilignũ dolabis. &aciem sinusquã impigeres atq adhȩrens ascia
uiscusa uidebitur. optimaerit operialhario. Recensent᷑ extincta & calculosa

Expanded text:
li erunt implebis et sic iunctas supra rudus compones ut margines tegularum cum calce compreli erunt implebis et sic iunctas supra rudus compones ut margines tegularum cum calce comprehendere possint. Quae res, cum siccauerit, quasi unum corpus facit et nullum umorem ad inferiora admittet. Postea nucleum sex digitorum induces et frequenter fricabis, ne setas faciat, et tesseram duorum aut trium digitorum latam supra imprimes aut tabulas quammagnascumque marmoreas, ut nullo modo fabrica uitiari possit. Si quis autem diligentius facere uolet, omnibus annis ante hiemem iuncturas saxorum faecibus perungui faciat. Testacea spicata et Tiburtina pari modo fricaturis et politionibus exerceantur. XX De calce probanda operi albario In albario opere calcem sic probare debebis. In fossa calcem, quae multo ante tempore fuerit macerata, de ascia quasi lignum dolabis, et aciem si nusquam impegeris atque adhaerens asciae uiscosa uidebitur, optima erit operi albario. Recenter extincta et calculosa
Abbreviated transcription (Latin):
int̃seconuenunt. tuncerit ꝑfectafricatura. Qđsifacultas nonerit unde suꝑ figantur pe
autlacunȩ autcumulisint adregulãfricatura extendat᷑ & supͥ muirmor tunsum incernat᷑¬
autharenacũcalce indilcta poliat᷑. subdiuomaxime uitanda suNT FINIT¬
pauim̃ta quo frigore & humore sepecorrũpunt᷑. sed sinecessitas autuoluntas facere
hortat᷑. hancoperis subtilitatẽ seruibis. Missas in ordinẽ tabulas & alus intrans uersu
sicutsupꝰ monstratũ ÷ adtignationẽ configes. & paleã autfilicẽ suꝑ equalit̾ sternens. &lu¬
dcib desaxo quimunũ possit implere. Suꝑrudus pedancũ induces & uestib ligneis
frequent̃ densib & antequã rudus siccis cattegulas quadratas bipedales que ꝑomnia
latera canaliculos haben digitales calceuiua. ex oleo tẽperata frontis tegularũ quacanalicu¬

Expanded text:
inter se conueniant; tunc erit perfecta fricatura. Quodsi facultas non erit unde superfigatur, ne inter se conueniant; tunc erit perfecta fricatura. Quodsi facultas non erit unde superfigatur, ne aut lacunae aut cumuli sint, ad regulam fricatura extendatur et supra marmor tunsum incernataut harena cum calce inducta poliatur. Sub diuo maxime uitanda sunt pauimenta, quoniam frigore et umore saepe corrumpuntur. Sed si necessitas aut uoluntas facere hortatur, hanc operis subtilitatem seruabis. Missas in ordinem tabulas et alias in transuersum, sicut supra monstratum est, ad contignationem configes et paleam aut filicem super aequaliter sternes et loricabis de saxo qui manum possit implere. Super rudus pedaneum induces et uectibus ligneis frequenter densabis et, antequam rudus siccescat, tegulas quadratas bipedales quae per omnia latera canaliculos habent digitales. Calce uiua ex oleo temperata frontes tegularum qua canalicu
Abbreviated transcription (Latin):
& primũ indirecto iactatis axib sequentib in transuerso stratis binis clauis crebro ad con¬
tignationẽ c̃fixis utilit̃ operi subicient᷑ Decerro autfago seufarni coaxationes autad
uctustatẽ: poter̃ perminere. lictitis in ordinẽ & cõpositis axibi filix autpalet. Dequaliter
suꝑsternant᷑ utcalcis humor adaxesꝑuenine nom possit. Tuncinsuꝑ statuminent᷑ saxo
neminori quã quimanu possit implerestatuminib ruderi seunouo siue rediuiuo adduas
pastes unacalcis misceatur. Rudus : maioreslapides contusi cũcalcemiaeti. In pensacras¬
sior inducidebebit: Neminuscrassitudine digitosvi. Exacto pauim̃to ad regulã eelibel¬
lã supra impensa testacia mollior inducat᷑ & sicc&tũ autmeermor sectile aut tessere
aut scutola aut irigona autfusuper imponant᷑ &usq eofric&ur utiunctunȩ łanguli

Expanded text:
et primum in directo iactatis axibus, sequentibus in transuerso stratis, binis clauis crebro ad conet primum in directo iactatis axibus, sequentibus in transuerso stratis, binis clauis crebro ad contignationem confixis, utiliter operi subicientur. De cerro aut fago seu farno coaxationes haut ad uetustatem poterunt permanere, lactatis in ordinem et compositis axibus, filix aut paleae aequaliter supersternantur, ut calcis umor ad axes peruenire non possit. Tunc insuper statuminetur saxo ne minori quam qui manum possit implere. Statuminibus inducto ruderi seu nouo siue rediuiuo ad duas partes una calcis misceatur. Rudus est maiores lapides contusi cum calce mixti; impensa crassior induci debebit ne minus crassitudine digitos VI. Exacto pauimento ad regulam et libellam, supra impensa testacea mollior inducatur et siccet. Tum aut marmor sectile aut tesserae aut scutulae aut trigona aut faui superimponantur et usque eo fricetur ut iuncturae uel anguli
Abbreviated transcription (Latin):
tam̃ &diligentiȩ &utilitatis ratiouid&ur. siduplices balnearũ camerȩfiant. Inferior
cem̃ticia. & superiorsus pensa. int̃dua senĩ cameras humoretentꝰ: nũ quã uitiabit con¬
& uectib: linꝰ neis contusũ calc&ur. supraim pensa testatia crassior inducatur.
& iterũ uectib contusit esolid&. Tertionuleus id÷ impensa mollior inducat᷑ & po¬
litionib: insistat nerimas in utiles operi relinquat᷑: DEPAUIMENTIS SUPRA
CON IGNATIONEM FACIENDIS
ncontignationib diligenter respiciendũ ÷. ut equalitas solidirigat᷑. Itẽ danda est
Iopera neaxes quercei cũ esculi cõmisceant᷑ Nam quercus cũ accepto umore sicciscere
coeperit. arcuat᷑ &rimas inutilesoperieffici&. Esculus diligent̃ cõposita ad ꝑp&uitatẽ
opcrisdurabit. Verũ sunopia loci esculus defuerit. in tenuissimos axes quercus sec&ur

Expanded text:
tamen et diligentiae et utilitatis ratio uidetur, si duplices balnearum camerae fiant, inferior tamen et diligentiae et utilitatis ratio uidetur, si duplices balnearum camerae fiant, inferior caementicia et superior suspensa; inter duas enim cameras umor retentus numquam uitiabit cont uectibus ligneis contusum calcetur. Supra impensa testacea crassior inducatur et iterum uectibus contusa solidetur. Tertio nucleus, id est impensa mollior, inducatur et politionibus insistas, ne rimas inutiles operi relinquat. XIX De pauimentis supra contignationem faciendis In contignationibus diligenter respiciendum est ut aequalitas soli dirigatur. Item danda est opera ne axes quercei cum aesculis commisceantur. Nam quercus, cum accepto umore siccescere coeperit, arcuatur et limas inutiles operi efficiet, aesculus diligenter composite ad perpetuitatem durabit. Verum si inopia loci aesculus defuerit, in tenuissimos axes quercus secetur
Abbreviated transcription (Latin):
in septentrione ł aquilone constitiuant᷑. &abeadẽ pastemaxime lum̃ fenestris admittat᷑:
Vt sa lubriorẽ & corporibus iocundiorẽ gratũ prest&. inuilla rustica balneũ culine con¬
iungatur. ut facilius arusticis ministeriũ exhiberi possit. DECAMERIS BALNEARV
amere structiles fortioreser̃ figulineautẽ ad contignationẽ suspendantur
ita ut catenis anchoratis fixe tegulas ł paliola quaȩ camerã circinent sustinent
Fadẽ ratione & planas cameras facies. Vtilius autẽ qđ pon&ur si regulae uel arcus
feriei fiuant. utuincisferreis ad contignationẽ suspendant᷑. itaut egalarũ iuncturȩ
suꝑregulas uelarcus recũbant. Superiore sergo iuncturȩ excapillo & argilla
subactalinant᷑. inferiorautẽ parsiunctunȩ que ad pauimentũ spectabit. primocalce
cũ testatẽperata trulli ⁊&ur. Deinde albario siuetectorio opere inducat᷑. Maior

Expanded text:
in septentrione uel aquilone constituantur, et ab eadem parte maxime lumen fenestris admittatur, in septentrione uel aquilone constituantur, et ab eadem parte maxime lumen fenestris admittatur, ut salubriorem et corporibus iocundiorem gratiam praestet. In uilla rustica balneum culinae coniungatur, ut facilius a rusticis ministerium exhiberi possit. XVII De cameris balnearum Camerae structiles fortiores erunt. Figulinae autem ad contignationem suspendantur, ita ut catenis ancoratis fixas tegulas uel paliola quae cameram circinent sustineant. Eadem ratione et planas cameras facies. Vtilius autem disponetur, si regulae uel arcus ferrei fiant et uncis ferreis ad contignationem suspendantur, ita ut tegularum iuncturae super regulas uel arcus recumbant. Superiores ergo iuncturae ex capillo et argilla subacta linantur. Inferior autem pars iuncturae, quae ad pauimentum spectabit, primo calce cum testa temperata trullizetur, deinde albario siue tectorio opere inducatur. Maior
Abbreviated transcription (Latin):
calidarũ cellarũ ita sunt faciendȩ ut primũ area sesq pedilib tegulis consternatur
inclinata ad fornacẽ. utpilamissa introresistere non possit: sedredeat ad prefurni¬
ũ flã maenĩ sursum adsur gens calores eius efficitcellas. supraq laterculis besalib ud
rotundus pilȩ instruant᷑ excapilo &arꝑilla subacta. in priuato pedib binis semis
inbublicot̃nis: Tegulebipedales suꝑ constituant᷑. quae pauim̃tũ dirigant. plã beũ
uas qđ patenã aereã hab& supra fornace conloccur : alterũ frigidariũ secus
utquantũ calda excoinsolio admit tat᷑. tantũ frigidȩ refundit᷑ Magnitudi¬
nes autẽ balnearũ ꝓ hominũ copia autuoluntatis gratu ficri debebunt
dũ modocellȩ sicdisponantur ut quanta longitudo fuerit. tertia adẽpta latitudo qđ ponait᷑

Expanded text:
calidarum cellarum ita sunt faciendae ut primum area sesquipedalibus tegulis consternatur, calidarum cellarum ita sunt faciendae ut primum area sesquipedalibus tegulis consternatur, inclinata ad fornacem ut pila missa intro resistere non possit, sed redeat ad praefurnium. Flamma enim sursum adsurgens calidiores eius efficit cellas. Supraque laterculis besalibus uel rotundis pilae instruantur ex capillo et argilla subacta, in priuato pedibus binis semis, in publico ternis. Tegulae bipedales super constituantur, quae pauimentum dirigant. Plumbeum uas, quod patenam aeream habet, supra fornacem conlocetur, alterum simile frigidarium secus ut, quantum calidae ex eo in solio admittatur, tantum frigidae infundatur. Magnitudines autem balnearum pro hominum copia aut uoluntatis gratia fieri debebunt, dummodo cellae sic disponantur ut, quanta longitudo fuerit tertia dempta, latitudo disponatur;
Abbreviated transcription (Latin):
uerna autũ nalia ad orientẽ spectare debent. ut gratiorasint qđ his utisolitũ. Aesti¬
ua triclinia ad septentrionẽ spectare debent. qđ earegio praet̃ cetera frigidior est.
& solstituli tẽpore iocundã sanitatis uoluptatẽ corporib prestat. DEMSVRIS AEDIFICI¬
ricliniorũ &c̃clauiũ quantalatitudo & longitudofuerit inuno cõputata IORUM¬
m̃sura exeamedi&as altitudini tribuat᷑. Suutẽ exhedre auttr ci quadrati fuerint
media pars mensurȩ in altitudinẽ struantur Pina cothecȩ & plumariorũ officine¬
inpaste septentrionalisuNt̃ constituendȩ utcolores & purpure sincuitio reseruentur
Deuaporatis enĩ regionib: corruptele nascuNt᷑. DEFABRICA BALNEARVMA¬
Halncis locus eligendus contra occasũ hibernũ autpartẽ meridianã. ut soledec eden¬
te uapor&ur usq aduesperũ habeat qđ tẽpus ad lauandũ tributũ ÷. Suspensure

Expanded text:
uerna et autumnalia ad orientem spectare debent, ut gratiora sint quando his uti solitum est. Aestiuerna et autumnalia ad orientem spectare debent, ut gratiora sint quando his uti solitum est. Aestiua triclinia ad septentrionem spectare debent, quod ea regio praeter ceteras frigidior est t solstitiali tempore iocundam sanitatis uoluptatem corporibus praestat. Tricliniorum et conclauium quanta latitudo et longitudo fuerit in uno computata mensura, ex ea medietas altitudini tribuatur. Si autem exedrae aut oeci quadrati fuerint, media pars mensurae in altitudinem struaturin parte septentrionali sunt constituendae, ut colores et purpurae sine uitio reseruentur; de uaporatis enim regionibus corruptelae nascuntur. XV De mBalneis locus eligendus est contra occasum hibernum aut partem meridianam, ut sole decedente uaporem usque ad uesperum habeat, quod tempus ad lauandum tributum est. Suspensurae
Abbreviated transcription (Latin):
gelidiori frugestutius seruent᷑. uaporate enĩ regiones curculiones &ilu genera
bestiolarũ nutriuNt. quae fruges corrũ punt horrea fenilia pistrina ex trauillã sunt
constituenda ut abignis periculo uille s int tutiores. Si quiduero melius &nitidius
facere uolueris exempladeurbanis fabricis sumes. DEDISPOSITIONE OPERIS VRBANI
rbaniitaq operis gratiã iuminosã eẽ oport&. presertim cũ nulliuicini pari&es
impediant. Disponendũ erit tamen ante utcerta genera edificiorũ caeliregiones
tino lumine opus ÷. Nam soloccidens nonsolũ inluminat. sed ꝓximi caloris tepidas
facitregiones. Cubicula &bibliothecȩ ad orientẽ spectare debent. U sus enim
matutinũ postolat lum̃. Nam quaetũq loca frigida spectant᷑. u morem uideant᷑
quõ uentihumidi spirantes madidos flatus. omnia pallore corrũ punt. Triclinia

Expanded text:
gelidiori fruges tutius seruentur; uaporatae enim regiones curculiones et alia genera gelidiori fruges tutius seruentur; uaporatae enim regiones curculiones et alia genera bestiolarum nutriunt quae fruges corrumpunt. Horrea, fenilia, pistrina extra uillam sunt constituenda, ut ab ignis periculo uillae sint tutiores. Si quid uero melius et nitidius facere uolueris, exempla de urbanis fabricis sumes. XIV De dispositione operis urbani Vrbani itaque operis gratiam luminosam esse oportet, praesertim cum nulli uicini parietes impediant. Disponendum erit tamen ante ut certa genera aedificiorum caeli regiones oniam uespertino lumine opus est. Nam sol occidens non solum inluminat, sed pro ui caloris tepidas facit regiones. Cubicula et bibliothecae ad orientem spectare debent; usus enim matutinum postulat lumen. Nam quaecumque loca Africum spectant umore uitiantur, quoniam uenti umidi spirantes madidos flatus omnia pallore corrumpunt. Triclinia
Abbreviated transcription (Latin):
bubilia in partem meridianã itauta dortũ autad focũ boues expectent: Nitidi¬
oremenĩcultũ recipiuNt. siadlumen ad tendant. latitudo xvp̃edib qđ ponatur & in
singulis pari&b: VIIII. pedes relinquant᷑ Etquilia cardinis locis ordinent᷑ & obscu¬
riora funt: ut securiequi pabulent᷑. Ouila & caprilia ꝓmagnitu dine agri qđ ponant᷑
cellauinaria contra frigidissimas cali plagasconlocet᷑. Lum̃ fenestris aseptentrione
tribuatur. utundique frigidus aeruina incolomia seru& uapore enĩomnia cor¬
rũ puntur. Torculor huius inseptentrione ponat᷑. Cella autẽ olearis in meridie
constituenda ẽ fenestre. ab eadem paste tribuantur. Nefrigoreoleũ cũ sordibus
& suauitas saporispereat. Torcular huius inmeridie statuatur: Mignitudo pro
abundantia reifiat. Granaria ad septentrionẽ uelaquilonẽ spectent. utaere

Expanded text:
Bubilia in parte meridiana, ita ut ad ortum aut ad locum boues spectent: nitidiBubilia in parte meridiana, ita ut ad ortum aut ad locum boues spectent: nitidiorem enim cultum recipiunt, si ad lumen attendant. Latitudo XV pedibus disponatur et in singulis paribus VIII pedes relinquantur. Equilia calidis locis ordinentur et obscuriora fiant, ut securi equi pabulentur. Ouilia et caprilia pro magnitudine agri disponantur. Cella uinaria contra frigidissimas caeli plagas conlocetur; lumen fenestris a septentrione tribuatur, ut undique frigidus aer uina incolumia seruet: uapore enim omnia corrumpuntur. Torcular huius in septentrione ponatur. Cella autem olearis in meridie constituenda est; fenestrae ab eadem parte tribuantur, ne frigore oleum cum sordibus stringatur et suauitas saporis pereat. Torcular huius in meridie statuatur: magnitudo pro abundantia rei fiat. Granaria ad septentrionem uel aquilonem spectent, ut aere
Abbreviated transcription (Latin):
qđ in humore palationes spisse defixȩ structurã supra sefactã sincuitio seruant : V ln
&fraxinus in omniopere citoflectunt᷑ s&cũ aruerint rigidȩ s̃. Lentoris causa catenis
utiles Carpimus i nomni opere tractabił. &utilis inuenitur: Gupressus & pinus
admirandas habent uirtutes qđ noncito pondere curuant᷑: durant enĩ integrȩ semp
cethrussi umore non corrũ pat᷑ eandẽ hab& uirtutẽ. sed quomodo depino resina
decurrit sic &exea oleũ qđ cedria dr̃ si libri autelusa ex eo inungantur nũ quĩ tincis
autcarie soluent᷑. Multis itiq tẽplisꝓpt̃ &ernitatẽ exea lacunariosunt facta
Nã foliacius cupiesso similiu suNt: Nascitur maxime increta &ina frica & insyrie
regionib: Quȩcũq ergo expaste meridiana cedunt᷑ uti liores er̃. ex paste autem
septentrionali ꝓcerioressuNT arbores sedcito sedcito uitiant᷑: DEFABRICA VILLE

Expanded text:
quod in umore palationes spisse defixae structuram supra se factam sine uitio seruant. Vlmus et quod in umore palationes spisse defixae structuram supra se factam sine uitio seruant. Vlmus et fraxinus in omni opere cito flectuntur, sed cum aruerint, rigidae sum: lentoris causa catenis utiles. Carpinus in omni opere tractabilis et utilis inuenitur. Cupressus et pinus admirandas habent uirtutes, quod non cito pondere curuantur; durant enim integrae semper. Cedrus, si umore non corrumpatur, eandem habet uirtutem. Sed quomodo de pino resina decurrit, sic et ex ea oleum, quod cedria dicitur. Si libri aut clusa ex eo inungantur, numquam tineis aut carie soluentur. Multis itaque templis propter aeternitatem ex ea lacunaria sunt facta. Nam folia eius cupresso similia sunt. Nascitur maxime in Creta et in Africa et in Syriae regionibus. Quaecumque ergo ex parte meridiana caeduntur utiliores erunt: ex parte autem septentrionali proceriores sunt arbores, sed cito uitiantur. XIII De fabrica
Abbreviated transcription (Latin):
S ed gener arborũ. husinterseuires & differentus habent. Abiesergo hab&aeris plu¬
rimũ &ignis minimũ terrenihumoris merito p̃t÷ ponderosa & naturali rigore
uoncito flectitur apondere: Laricisuero materaa in omni fabrica maximis
hab& utilitates : Primo qđ exea ad fixȩ tabulȩ subgrunda ignis uiolentũ prohi¬
bent Neq eni flãmãrecipiut̃ Nequecarbonẽfaciurt̃ Larixuero a castello¬
laric no estdicta. Quertuf trenis saci&atib abundanis. paruũ habens humoris: cũ int̾renis
ꝑ pe&iũ cehib& utilitatẽ F agus qđe qualem hab& mixtionẽ humores &ignis in humore
cito marceseit siccislocis utilis ÷. populus alba &nigra salix &etilia ignis &acris hab&
sacisitẽ. in fabrica inutiles insculpturis gratȩ inueniunt : Alnus qui proximus aquae
uascitͥ tener&mollis materu extraaquã fabrice inutilis ÷. Sedhocmirũ in schab&

Expanded text:
Sed genera arborum has inter se uires et differentias habent. Abies ergo, habens aeris pluSed genera arborum has inter se uires et differentias habent. Abies ergo, habens aeris plurimum et ignis, minimum terreni et umoris, merito non est ponderosa et naturali rigore non cito flectitur a pondere. Laricis uero materia in omni fabrica maximas habet utilitates, primo quod ex ea adfixae tabulae sub grunda ignis uiolentiam prohibent; neque enim flammam recipiunt neque carbonem faciunt. Larix uero a castelloLaricino est dicta. Quercus terrenis satietatibus abundans, parum habens umoris, cum in terrenis perpetuam exhibet utilitatem. Fagus, quod aequalem habet mixtionem umoris et ignis. in umore cito marcescit, siccis locis utilis est. Populus alba et nigra, salix et tilia ignis et aeris habent satietatem; in fabrica inutiles, in sculpturis gratae inueniuntur. Alnus, quae proxima aquae nascitur, tenera et mollis materia extra aquam, fabricae inutilis est, sed hoc mirum in se habet,
Abbreviated transcription (Latin):
anT Nãsi recentes struturȩ & inductiones fucrint. & non antesiccauerint. cũ arescere
coeperint scissuris uetustatẽ operis corrũpent: In urbeautẽ proptermultitudinẽ
hominũ pari&escem̃ ticii altiusstruunt᷑. pelatius solimagnitudinem occupent
Meritoergolateritũ habere non potuit neponderecito corrupta fabrica laberetur
Latericiisergo pari&ib uitu que solent accidere nefunt : Hocmodoerit ꝓuidendũ
in sũmitate pari&ũ structura testace cũ prominentibus coronis altitudine sesqui¬
pedali exstruatur: Vt si corrupte tegulȩ autimbriceser̃. pari&es tam̃ solidi
permaneant: DEGENERIBUS ARBORUM ET UTILITATE CESIONIS
flare incipiant. utilit̃ cedit᷑ Priustam̃ usqadmedullã serib circũcisȩ. stan¬
tes int̃mit tant᷑. ut inutilis humordecurrat. & uenarũ raritis exsiccata solidecur

Expanded text:
ant. Nam si recentes structurae et inductiones fuerint et non ante siccauerint, cum arescere ant. Nam si recentes structurae et inductiones fuerint et non ante siccauerint, cum arescere coeperint, scissuris uenustatem operis corrumpent. In Vrbe autem propter multitudinem hominum parietes caementicii altius struuntur, ne latius soli magnitudinem occupent. Merito ergo latericiam habere non potuit, ne pondere cito corrupta fabrica laberetur. Latericiis ergo parietibus uitia quae solent accidere ne fiant, hoc modo erit prouidendum: in summitate parietum structura testacea cum prominentibus coronis altitudine sesquipedali exstruatur, ut, si corruptae tegulae aut imbrices erunt, parietes tamen solidi permaneant XII De generibus arborum et utilitate caesionis flare incipiant, utiliter caeditur. Prius tamen usque ad medullam securibus circumcisae stantes intermittantur, ut inutilis umor decurrat et uenarum raritas exsiccata solidetur.