comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
Qunus pꝰ diluinũ inter hoĩes
nemroch filius chus. noua ĩperii
cupiditate tirannidem arpuit: te¬
gnauitq inlabilonia. que ab eod̾
idem confuse sunt lingue: babel ap¬
pllata est ꝙ int̾pretatur confusio. Cꝰ
edificande turas: idem nem roth ex¬
titit auctor. Quiq ꝓ eo qd̾ natura
are contendit: ñ incongrue diabo¬
lo comparatur. qui cogitatc̃e cordis
sui in tumescens: si per sidera ex alta¬
gelorum deo se coequare disponens.
dumdicit. ascendam super altitudi¬
nem nubium: et ero similis altis¬
suno. Qd̾ autem dicitur uenator:
quid significatur hoc nomine nͥ aĩa
homines ad morteme auitio ei sr̃¬
bia huius mũcdi ẽ. uł impia dogmͣta
hr̃ticorumr qui postꝙ̃ moti sunt ab
oriente .i. aueto lumine recessert.
et uenerunt in campũ sennaar qͥ
interpretatur excufio dentiũ statĩ¬
aduersus deun impietatis suçedi¬
ficant turrem ÷ ac degniatum suꝑ¬
biam uefaro ausu confingunt: uo¬
lentes curiositate non licita. ip̃iꝯ

Expanded text:
us post diluvium inter homines Nemrod filius Chus nova imperii cupiditate tyrannidem arripuit, regnavitque in Babylonia, quae ab eo quod ibidem confusae sunt linguae, Babel appellata est, quod interpretatur confusio. Cujus aedificandae turris idem Nemrod exstitit auctor; quique pro eo quod ultra are contendit, non incongrue diabolo comparatur, qui, cogitatione cordis sui intumescens, super sidera se exaltagelorum Deo se codum dicit: Ascendam super altitudinem nubium, et ero similis Altissimo. 2. Quod autem dicitur venator, quid significatur hoc nomine, nisi tehomines ad mortem? Turris ejus superbia hujus mundi est, vel impia dogmata haereticorum, qui postquam moti sunt ab Oriente, id est, a vero lumine recesserunt, et venerunt in campum Sennaar, qui interpretatur excussio dentium, statiadversus Deum impietatis suae aedificant turrim, ac dogmata superbiae nefario ausu confingunt, volentes curiositate non licita ipsius
Abbreviated transcription (Latin):
mordia ⁊ pacem petturbare scõrũ. S
et oms qui xͥauo lirabulo gliantur
et ꝑdice uiuũt: ip̃iꝯ figuram gesta¬
re uidentur. Passionem quippe x q̃
tuẽ: ⁊ annũciant bene ꝓfitendo: ⁊ in¬
ale agedo echonorant. de talib enĩ
scriptumẽ. Ascuctib eorum cognore¬
tis eos. Ideo ⁊ cham unfilio suo male¬
dicto est : tanqͣm ex frctu suo .i. ĩ oꝑe
suo. Mĩ conuenient̾ ⁊ ip̃e filius eius
cͥanahan: int̾pretatur motꝰ eoru.¬

Expanded text:
mordia, et pacem perturbare sanctorum. Sed et omnes qui Christiano vocabulo gloriantur et perdite vivunt, ipsius figuram gestare videntur. Passionem quippe Christa est, et annuntiant bene profitendo, et male agendo exhonorant. De talibus ergo dictum est: Ex fructibus eorum cognoscetis eos . Ideo et Cham in filio suo maledictus est, tanquam in fructu suo, id est, in opere suo. Unde convenienter et ipse filius ejus Chanaan int
Abbreviated transcription (Latin):
itum. Siquidem et uidimus iuxta
noe pr̃ĩs ꝓphetica benedictõe in ta¬
bernaculo sem transisse habitation¬
em iafet: hoc ẽ in domo legis ⁊ ꝓpha¬
rum eccłiam pociuis iustificari. mino¬
rem quidem tẽporium euo: s gre sẽ
ge maiorem. Cham porio qui int̾pre¬
tatur callidus. medius filius tanꝙͣ
ab utroq discretus. nec in pͥmiciis
ifrlitarum. nec in plenitudine gẽ¬
tium ꝑmanẽs: significat ñ solum
indeorum s hr̾ticoru gen̾ciũ calli¬
dum. nec sp̃u sapientie s impacien

Expanded text:
itaturus: siquidem et videmus juxta Noe patris propheticam benedictionem, in tabernaculo Sem transisse habitationem Japhet, hoc est, in domo legis et prophetarum, Ecclesiam potius justificari, minorem quidem temporum aevo, sed gratiae lege majorem. Cham porro qui interpretatur callidus, medius filius tanquam ab utroque discretus, nec in primitiis Israelitarum, nec in plenitudine gentium permanens, significat non solum Judaeorum, sed haereticorum genus callidum, non spiritu sa
Abbreviated transcription (Latin):
õstris multisq pp̾ eam malis af¬
flictus. uͥ ẽẽ eiꝯ diuinitus uxorem
dieit. confestun illesam cũ honore
restituit. hoc itaq cum de abime¬
lech dicere ceperimꝰ: exponemus
Reuerso igitur abraham exegip
illius filius interram sedomorũ
salua cantate discessit: uitansi¬

Expanded text:
onstris, multisque propter eam malis afonstris, multisque propter eam malis afflictus, ubi esse ejus divinitus uxorem didicit, confestim illaesum cum honore restituit. Hoc itaque, cum de Abimelech dicere coeperimus, exponemusReverso igitur Abraham ex Aegyfilius ab illo in terram Sodomorum, salva charitate, discessit. Divi
Abbreviated transcription (Latin):
Ut ei renunciantes possimus ĩ po¬
pulo dei cdilatari. ⁊iniuu celestis
repromissionis oĩũ: cum tempꝰ ad¬
uenetit introduci. Due aũt repro¬
missiones abrahe dantur : una ꝑ
qͣm terra chanaan possessurũ sem̃
eius ꝓmittitur du dic̃ ds. uade ĩ
tr̃am quam demõstrabo tͥ: faciã¬
q te in gentem magnã: alia uͦ
loge prestanti or est. ñ decarnͣli
oz de sp̃uali semine ꝑ qd̾ paterẽ
non unius gentis isrłitice: Get
omniũ gentui que fideieiꝰ ues¬
tigia consecuntur: qd̾ ꝓmittice¬
pit his u̾b̾. Et benedicent᷑ inte
iuilse cogmtiones terre. Egres¬
sꝯ autem abraham de cͥana uei̾t
ad sichem. acceptoq secundo ora¬
culo de promissione terre ip̃iꝯ edi¬
ficauit altare : ⁊ profectus inte ha¬
bitauit in heremo. atq inde fams
inopia expulsꝯ deccendit in egipt¬
ũ: ubi uxorem suam dix̾ ẽẽ sororẽ.
nec mentitus: qr ꝓpinqͣ̃ erat sang¬
uine quã tñ pharao rex egypti uo¬
lens acciꝑe: grauissimis tritus in¬

Expanded text:
ut ei renuntiantes, possimus in populo Dei dilatari, et in terram coelestis repromissionis cum tempus advenerit introduci. Duae autem promissiones Abrahae dantur: una, per quam terram Chanaan possessurum semen ejus promittitur, dum dicit Deus: Vade in terram quam demonstrabo tibi, faciamque te in gentem magnam. Alia vero longe praestantior est, non de carnali, sed de spirituali semine, per quod pater est non unius gentis Israeliticae, sed omnium gentium quae fidei ejus vestigia consequuntur, quod promitti coepit his verbis: Et benedicentur in te universae cognationes terrae. 4. Egressus autem Abraham de Carra venit ad Sichem, acceptoque secundo oraculo de promissione terrae ipsius, aedificavit altare. Et profectus inde habitavit in eremo, atque inde, famis inopia expulsus, descendit in Aegyptum, ubi uxorem suam dixit esse sororem. Nec mentibus, quia propinqua erat sanguine. 5. Quam tamen Pharao rex Aegypti volens accipere, gravissimis territus m
Abbreviated transcription (Latin):
sententiam dampnatõis excipiũt.
S ⁊ plebx uidea que lñm crucifixit:
⁊̃ in filiis penam dampnatõis sue
trausmisit. Dixerunt eĩ. Sanguis
eius suꝑ nos. ⁊ super filig nrõs. Bene¬
dictis igitur duob filiis noe. atq u¬
no corum medio maledc̃o ⁊ dein ceps
generatões eorum texuntur: ex qͥ¬

Expanded text:
damnationis excipiunt. Sicut et plebs Judaea, quae Dominum crucifixit, etiam in filiis poenam damnationis suae transmisit. Dixerunt enim: Sanguis ejus super nos et super filios nostros . 14. Benedictis igitur duobus filiis Noe, atque uno eorum medio maledicto, deinceps generationes eorum texuntur, ex q
Abbreviated transcription (Latin):
mahel. ⁊ inauia hel gen̾matus ahel.
⁊ matusa hel genint lameth. qͥ accep̃
duas uxores. nomẽ uni adda: nomẽ
scde sella. Notandũ autẽ ꝙ inꝓge
natim expͥmitur: nͥ tantũ inꝓgenie
cha̾nfemina cominemoratur. quo
significat᷑ terrenam ciuitatẽ usq ĩn
in finem sui carnales habitiam ge¬
neratões: que mariũ ac feminaruz
Ix̃ quoq lamech uxoribꝰ suis.
Audite u̾ba mea. ⁊ abscultate
meum : adolescẽtulum in liuore m̾o:
Sepcies uindicabitur decha̾m: de la¬
mech septuagiessepcies. Iam alibi.
secundum historiam dictũ ẽ. eo qd̾ ab
lamech. idest tocius nundi sanguĩs
xͥ effusione solutum ẽ. siquidem ⁊ in
apło. non solum sepcies: S ⁊̃ septua¬
gies sepcies. si penituerit fri remutẽ

Expanded text:
iahel genuit Mathusael, et Mathusael genuit Lamech. Qui accepit duas uxores; nomen uni Ada, et nomen secundae Sella. Notandum autem quod in natim exprimitur, sed tantum in progenie Cain femina commemoratur. Quo signiin finem sui carnales habituram generationes, quae maritorum ac feminarum Dixitque Lamech uxoribusauscultate meum, et adolescentulum in livore meo, septies vindicabitur de Cain, de Lamech septuagies septies. Jam alibi secundum historiam dictum est, eo quod ab ALamech, id est, totius mundi sanguinis Christi effusione solutum est. 24. Siquidem et in apostolo: Non solum septies, sed etiam septuagies septies, si poenituerit, fratri remi
Abbreviated transcription (Latin):
ebriatus ẽ dumpassꝰ ẽ. midatꝰ est
dum ciucifixꝰ est. in domo sua .i. ĩ gẽ¬
te sua. ⁊ ini domesticis sanguinis sui.
utiq uidĩs. Tunc enim nudata elt
mortalitas carius eius. uideis scãda¬
lum. gentib stulticia: ip̃is aũt uoca¬
tis uideis et gentib tanqͣm sem. ⁊ ia

Expanded text:
ebriatus est, dum passus est; nudatus est, dum crucifixus est; in domo sua, id est, in gente sua, et in domesticis sanguinis sui, utique Judaeis. 2. Tunc enim nudata est infirmitas carnis ejus, Judaeis scandalum, gentibus autem stultitia, ipsis autem vocatis Judaeis, et gen
Abbreviated transcription (Latin):
ut paulꝯ dicit. Non estis peregrum
mestici dei. ed ifficati supra fundamiꝰ¬
tum. beneclictus inquit dominꝰ ds̃ sẽ:
sit canalan puer illiꝯ. Dilatet d̾s
iaphet: ⁊ habitet in tabernaculis
sem. hic sem maior natu ip̃e ẽ ex qͣ

Expanded text:
ur iam, inquit, non estis peregrini mestici dei superaedificati supra fundamum . Benedictus, inquit, Deus Sem; sit Chanaan puer illius. Dilatet Deus Japheth, et habitet in tabernaculis Sem. Hic Sem major natu ipse est, ex quo
Abbreviated transcription (Latin):
rens etate deccrinã euangelicã cõ¬
secrauit: contestans legem nõ de
uenisse soluere s adimplere. Legis
autem cor in decem pr̃eptis agnqrit᷑.
unde decies trecẽnio arche longitudo
ꝑficitur: unde et ip̃e noe ab adam
decimus computatur. Q̾ sexies lo¬
ga ad latitudinem suani: humãi
apparuit. Corporis enm logitudo
auertice usq ad uestigia sexies tã¬
tum ht̃: quam latitudͦnẽ que ẽ ab
uno latere ad alterũ latus. ⁊ decies
tantum qͣm altituto: auus alcitudinis
mensura est in latere a dorso ad uẽtrẽ.
ułut suacentem hominẽ meciario
supinũ seuꝓnum. sexies tantum lõgi¬
tudino ẽ acapite usq ad pedes: quã
latus adextera in sinistram uł asis¬
tra in dexteram:. ⁊ decies qͣm latꝰ at̾¬
ra. unde frã est archa trecentorum cu¬
bitorum in longitudine.⁊ quinq̃
dine. Item qd eadem archa collectaĩ
unum cubitum desuper consinnat᷑.
sublimatur et ꝑficit᷑. uñ dicit᷑ in eu¬
angłio. Qͥ mecum non colligit: spar¬

Expanded text:
rens, doctrinam evangelicam consecravit, contestans legem non se venisse solvere, sed adimplere . Lex autem in decem praeceptis agnoscitur, unde decies tricenis arcae longitudo perficitur. Unde et ipse Noe ab Adam decimus computatur, quod sexies longa ad latitudinem suam, et decieapparuit. Corporis enim longitudo, quae a vertice usque ad vestigium sexies tantum habet quam latitudo, quae est ab uno latere ad alterum latus, et decies tantum quantum latitudo. Cujus latitudinis mensura est in latere a dorso ad ventrem, velut si jacentem hominem metiaris supinum, seu pronum, sexies tantum longitudinis est a capite usque ad pedes, quam latus a dextera in sinistram, vel a sinistra in dexteram, et decies quam altus a terra. Unde facta est arca trecentorum in longitudine cubitorumdine . Item quod eadem arca collecta in unum cubitum desuper consummatur sublimatur et perficitur. Unde dicitur in Evangelio: Qui mecum non colligit, spar
Abbreviated transcription (Latin):
cuius oꝑa uidentes ẽẽ deo accepta
doluerunt. Itaq post ħ cociditur⁊
abel minor natu: a frẽ m̃iore natu.
tu: appło iudeorum maiore natu.
Ille in campo iste in caluarie loco.
Int̾rogat deus cham̾ non tanꝙͣ⁊
ignam eum a quo discat. oz tan¬
quam iutex reum quẽ puniat: et
cire se : nec euis se ẽẽ custol ẽ. usq
nunc quid nb̃ respondent udei : c̃¬
respondent. fallax enin cain igno¬
ratio: iudeorum est fła negatio. Es
Quid fecistie uox sanguinio frats
tui clamat adme de terra. Sic ar¬
guit inscripturis scĩs uox cliuina in¬
deos. habet eniin magnã uoce xͥ ai
guio interra: cum eo accepto ab õĩ¬
bus gentib pendetur amẽ. hec ẽ
ipe exprimit ex ore fidelium. eodẽ
Sauguine redemptorunidix̃ ds ad

Expanded text:
cujus opera videntes accepta Deo esse, doluerunt. 5. Itaque post haec occiditur Abel minor natu a fratre Cain majore natu. tu a populo Judaeorum majore natu, ille in campo, iste in Calvariae loco. 6. Interrogat Deus Cain, non tanquam ignarus eum a quo discat, sed tanquam judex reum quem puniat, et cire se, nec ejus se esse custodem. Usque nunc quid nobis respondent Judaei, crespondent. Fallax enim Cain ignoratio Judaeorum est falsa negatio. EssQuid fecisti? Vox sanguinis fratris tui clamat ad me de terra. Sic arguit in Scripturis sanctis vox divina Judaeos; habet enim magnam vocem Christi sanguis in terra cum, eo accepto, ab omnibus gentibus respondetur amen. Haec est ipse exprimit ex ore fidelium eodem sanguine redemptorum: Dicit Deus ad
Abbreviated transcription (Latin):
interra. Igritur omnio quimuene¬
rit me: cocidet me. uere in de uagn¬
et profugꝯ gemit et tremit. nei
tegno ⁊̃ terreno plito ista uisibili
morte occidatur. Hanc dic̃ maiorẽ
cãm qͣm illam ꝙ ei terra nr̃a ñ dat
untutem suam: ne sp̃ualit̾ moriat᷑.
Carnaliter enim sapit. ⁊ abexondit᷑
a faciedei .i. iratum hab̾e̾ dm̃ grauei
⁊ cccidatur. Camalit̾ eĩ sapit tanꝙͣ
oꝑans terram: cuius uirtutẽ ñ accep̃.
Saꝑe autem secundum catnez mors
ẽ. quam ñ intelligens ille amissoreg¬
no gemit. et corpor alem mortẽ trem¬
ita fiet: s om̃is qui ecciderit cͥam sep
lerunt septemuindr̃as exsoluet: idẽ
nõ sic quomͦ dicis nũc corporalimor¬
te interibit genus impium carua¬
liumuideoruz. Quicũq enimec ita
auferet ab eis .uiiͦ. uindcãs quib al¬
ligati sunt pp̃ reatum eocisi xp̃i: ut
hec tempore qd septenario dierũ nu¬
mero uoluitur. magis qr ñ int̾it gẽs
uidea satis appareat fidelib xͥanis:¬

Expanded text:
terram; et erit, omnis qui invenerit me, occidet me. Vere inde gemit et tremit, ne regno etiam terreno perdito, ista visibili morte occidatur. Hanc dicit majorem causam, quam illam quod ei terra non dat virtutem suam, ne spiritualiter moriatur. Carnaliter enim sapit, et abscondi a facie Dei, id est, iratum habere Deum, grave et occidatur. Carnaliter sapit tanquam operans terram, cujus virtutem non accipit. Sapere autem secundum carnem, mors est . Quam ille non intelligens, amisso regno gemit, et corporalem mortem treminquit; sed omnis qui occiderit Cain, seCain septem vindictas exsolvet, id est non sic quomodo dicis, non corporali morte interibit genus impium carnalium Judaeorum: quicunque enim eos ita auferet ab eis septem vindictas quibus alligati sunt propter reatum occisi Christi, ut  tempore, quod septenario dierum numero uoluitur, magis quia non interit gens Iudaea satis appareat fidelibus
Abbreviated transcription (Latin):
figurat᷑. ergo ut br euiꝯ dicam. abel.
luctue. seth. resurrecto. henes homo:
qr post luctum resurrecto. de resiurec¬
tc̃e homo iuuocans dĩ deum. Itẽ en¬
es genuit cͥainan. Chainan autez
genint malaleel. Malaleel genu¬
it iared. Iared genuit encch: hic ãt
encch. septuus ab adam qui plac¬
uit deo ⁊ translatus ẽ. septimã reqͥ¬
em siginficat ad quam transfertur
omimio qui tanqͣn sexta die.idẽ sex¬
ta etate seculi perxͥ aduentũ form̃t᷑.¬

Expanded text:
figuratur. Ergo, ut brevius dicam, Abel luctus, Seth resurrectio, Enos homo, quia post luctum resurrectio, de resurrectione homo invocans Deum. Item Enos genuit Cainan. Cainan autem genuit Malaleel. Malaleel genuit Jared. Jared genuit Henoch . Hic autem Henoch septimus ab Adam, qui placuit Deo, et translatus est, septimam requiem significat, ad quam tromnis, qui tamquam sexto die sexta aetate saeculi Christi aduentu format
Abbreviated transcription (Latin):
ueat. Nunc uero ⁊ iudei ⁊ om̃s quidi¬
u̾sis errorib contumaces sunt re¬
sistendo ueritati exeunt a facie dei:
idest amisericordia diłctõnis ei ꝯ uł
aparticipatẽe lucis eiꝰ: ⁊ habitant pro¬
fuginterra cõmotionis .i. inper¬
turbatc̾e carnali contra iccunditatẽ
dei hoc ẽ contra eden: qd̃ int̾p̾tatur e¬
epulatio. uͥ ẽ plantatuo panadisꝯ.i
Cognouit autem cha̾m uxorẽ suaz.
uitatẽ. Quid ergo oͥ ꝑ figurã uult
qd̃ impiorum ꝓienies ciuitatẽ in
ip̃a mundi origine cõstruxit: nͥ qd̾
noueris impios in hac uita ẽe funda¬
uis hic pariat ciues inquib pere¬
grinatur: donec regni eiꝯ tempo ad¬
ueniat. Edifficauit autemeam ex
nomine filii sui enes. Iste filiꝯ encs ĩ
terrestris ihrłm que interpretat᷑ pꝰ¬
sessio. significat istam ciuitatẽ et ini¬
cium ⁊ finem habere terrenu: uͥ nicħ
ploqͣm qd̾ cernitur sꝑatur. Porroi

Expanded text:
e . Nunc ergo et Judaei, et omnes qui diversis erroribus contumaces sunt, resistendo veritati exeunt a facie Dei, id est, a misericordia dilectionis ejus, vel a participatione lucis ejus, et habitant profugi in terra commotionis, id est, in perturbatione carnali, contra jucunditatem Dei, hoc est contra Eden, quod interpretatur epulatio, id est, plantatus paradisus. Cognovit antem Cain uxorem suam, unt? Quid ergo sibi per figuram vult, quod impiorum progenies civitatem in ipsa mundi origine construxit, nisi quod noveris impios in hac vita esse fundacivitas, quamvis hic pariat cives in quibus peregrinatur, donec regni ejus tempus adveniat. Et vocavit eam ex nomine filii sui Enoch. Iste filius in terrestris Jerusalem, quod interpretatur possessio, significat istam civitatem, et initium et finem habere terrenum ubi nihil plusquam quod cernitur speratur. Ini
Abbreviated transcription (Latin):
terra: tranfferentur sci in uitã ꝑpetue¬
et ĩmortalitatis. Qd̾ aũt ꝑ sech ab adã
usq ad noc denariꝰ numerꝰ in suui¬
atur complementũ mandatorum ĩ
eccłia operib figurat᷑. Cuinumergĩ
adiciuntur tres filii noe: medio repro¬
bato duodenanꝯ consũmͣt᷑: qui in patͥ¬
archaru apłorumq numero iusig¬
nis habetur pp̃ septenarii partes. al¬
t̾a per alteram multiplicata. Nam
ter quat̾ni. uł quat̾ terni: ip̃m fa¬
cha̾n in undenario numiero finitur:
transgressio mandatorũ. Giũ pcc̾m
ostenditur. nam dum lauiech septi¬
nius ab adam inuẽĩat᷑ scriptꝰ⁊ addũ¬
tur ei tres filii et una filia. ut undenͣ¬
riꝯ numemꝰ compleat᷑: per qd̾ demõs¬
tratur peccatũ. Nam ⁊ ip̃e num̾ꝯ a
femina clanditur. a quo sexumiciũ
peccati comissum ẽ. ꝑ qd̃ omneo mo¬
rim̃: scilicet ut uoluptas caruis que

Expanded text:
i in vitam perpetuae immortalitatis. Quod autem per Seth ab Adam usque ad Noe denarius numerus insinuatur, complementum mandatorum in Ecclesiae operibus 285 figuratur, cui numero si adjiciantur tres filii Noe, medio reprobato, duodenarius consummatur, qui in patriarcharum apostolorumque numero insignis habetur propter septenarii partes, altera per alteram multiplicatis. Nam ter quaterni, vel quater terni ipsum faCain undenario numero finitur, transgressio mandatorum, sive peccatum ostenditur. Nam dum Lamech septimus ab Adam reperiatur scriptus, adduntur ei tres filii, et una filia, ut undenarius numerus compleatur, per quod demonstratur peccatum. 30. Nam et ipse numerus femina clauditur, a quo sexu initium peccati commissum est, per quod omnes morimur, scilicet ut voluptas carnis, quae
Abbreviated transcription (Latin):
niu assẽnsionis ecclie ⁊ ut ⁊nqs ho¬
noremus ꝑ sacram̃tũ qd̾ iumciãt il¬
li per litteram e Post hec benedicũt᷑
duo illi quinuditatẽ pr̃io honoraue
benedictc̾e iaphet: In ppłin eĩ gẽci¬

Expanded text:
nium assertionis Ecclesiae, ut nos honium assertionis Ecclesiae, ut nos honoremus per sacramentum quod nuntiant illi per litteram? Post haec benedicuntur duo illi qui nuditatem patris honoravebenedictione Japhet? In populo enim genti
Abbreviated transcription (Latin):
temfidei. a tͥgͥo portantes. sacram̃tu
scientes unde sint nͣti. Quamnu
duo populi ex cirrumcisione ⁊ p̃putio
credentes. cognita nuditate prĩs qͣ
sign ficabatur passio salutario: su¬
mentes uestimentum posuerũt
super dorsa sua. et intrantes auersi
operuerunt nditatẽ pr̃ĩs: nec ui¬
derunt qd uerendo texetũt. Q uodã
enim mõ passionemxͥ uelamento te¬
q inisterii rrem recblentes uideorum
detraccion em operius. uestunen¬
tum enum significat sacuamẽtu:
dorsa memoriam pret̾itorum ⁊ qr pas¬
sionem xp̃i transactam celebrat ec¬
clesia: non adhuc prospectat futurã.
primatũ apłorum tenuit. nec ulti¬
mus ingentibꝰ credidit: uidit nu¬
ditatem prĩs. qr consensit in nece
foras frib. Peun quippe manifes¬
tum est. et quodãmo publicatũ qd̾
erat inpphecia secretu : ideoq fit ẜ¬
uus fratrum suoru. Qͥd ẽ eĩ aliud
hedie gensip̃a. nͥ q̃dam scrimꝰ xͥ auoꝵ¬
banilans legem ⁊ ppħas ad testimo¬

Expanded text:
tem fidei a tergo portantes, sacramentumscientes unde sint nati. 4. Quam nu tanquam duo populi ex circumcisione et praeputio credentsignificabatur passio Salvatoris, sumentes vestimentum posuerunt super dorsa sua, et intrantes aversi operuerunt nuditatem patris, nec viderunt quod verenda texerunt . Quodam enim modo passionem Christi velamento tesque mysterii rationem reddentes, Judaeorum detractionem operimus. Vestimentum enim significat sacramentum, dorsa memoriam praeteritorum, quia passionem transactam Christi celebrat Ecclesia, non adhuc prospectat futuram: primatum Apostolorum tenuit, nec ultimus in gentibus credidit. Vidit nuditatem patris , quia consensit in nece foras fratribus. per eum quippe manifestatum est et quodam modo publicatum quod erat in prophetia secretum; ideoque fit seruus fratrum suorum. quid est enim aliud hodieque gens ipsa nisi quaedam scrinialans legem et prophetas, ad testimo
Abbreviated transcription (Latin):
ram.⁊ non adicies uirtutẽ suam
dare tibi. Unde non ẽ necesse ean¬
dem terram intelligere oꝑari cam.
q̃ aperuit & acciꝑe sanguinẽ fra¬
tris de mauueiis: oz ideo maled¬
ictus intelligitur ab hac terra. u¬
ñ adiciet uirrute suamdare illi
idest ideo ppłm undeorum inaledic
tenam circucisionẽ. t̾renũ sabbap¬
iIIII. terrenum azimũ. treuũ pascha:
qr omnis tr̾ena oꝑatio habet cocul¬
tam uircutez intelligende gr̃e xp̃i.¬
perdurantibꝰ: qr innouo testõ reu¬
elata est. Cum oꝑatus suerio ter¬
ram: ñ dabit tibi fiuetus suos. In
ip̃a enim cerra quam xp̃e portauit.¬
.i. in euo carne: ip̃i oꝑati sunt salu¬
temnr̃am. crucifigendo xp̃m: quii
mortuus ẽ ꝓpt̾ delicta nr̃a. Nec tñ¬
eis dedit eadem terra uirtutẽ su¬
am: quia iustificati sunt uircute
resurrectiõi eius. qui resurrexit
ꝓpt̾ iustificationem nr̃am. qr ⁊ si
aucifrrꝰ est ex infirnitate carnis:¬
sz uiuit ex uirtute dei. hec ẽ ergo

Expanded text:
ram et non adiciet uirtutem suam dare tibi. unde non est necesse eandem terram intellegere operari Cain, quae aperuit os accipere sanguinem fratris de manu eius; sed ideo maledictus intellegitur ab hac terra, non adiciet uirtutem suam dare illi; id est, ideo populum Iudaeorum maledictrenam circumcisionem, terrenum sabbatum, terrenum azymum, terrenum pascha. quae omnis terrena operatio habet occultam uirtutem intellegendae gratiperdurantibus, quia Novo Testamento revelata est. 11. Cum operatus fueris terram, non dabit tibi fructus suos; in ipsa enim terra quam Christus portavitcarne, ipsi operati sunt salutem nostram crucifigendo Christum, qui mortuus est propter delicta nostra. nec eis dedit eadem terra uirtutem suam, quia non iustificati sunt uirtute resurrectionis eius, qui resurrexit propter iustificationem nostram; quia etsi crucifixus est ex infirmitate, sed uiuit in u
Abbreviated transcription (Latin):
aꝑto manauit. Qd inferiora arche bi¬
chamerata ac tricamerata cõstruunt᷑.
sic ex omnib gentibꝰ itł biꝑtitã mł¬
⁊ spucium: uł tripertitam pp̾ filios
noe. quoru progenie repletꝰ ẽ orb̾.
Et ideo arche inferiora ista dẽa sũt:
q in hac terrena uita est diu̾sitas
gentiuz. In sinumo aũt omnes ini
unum consinam᷑. et ñ ẽ ista uarie¬
tas qr omnia ⁊ ĩ om̃ib xp̃c ẽ: tãqͣm¬
nos mnuno cubito de suser celesti u¬
uitate consimuas. Qd̾ cuncta aĩa¬
lium genera includunt᷑ in archa. si¬
gnificaturqr ex ommibꝰ gentib et
nationib congregatõ fit in eccłia.

Expanded text:
aperto manauit. quod inferiora arcae bicamerata et tricamerata construuntur: sicut ex omnibus gentibus uel bipertitam muet praeputium, uel tripertitam propter tres filios Noe, quorum progenie repletus est orbis. et ideo arcae inferiora ista dicta sunt, quia in hac terrena uita est diuersitas gentium, in summo autem omnes in unum consummamur. et non est ista uarietas: quia omnia et in omnos in uno cubito desuper coelesti unitate consummans. Quod cuncta animalium genera includuntur in arca, significat quia ex omnibus gentibus et nationibus congregatio fit in Ecclesia.
Abbreviated transcription (Latin):
O suit dominus in signum cha̾m:
ut ñ eum interfic̾et om̃is qui ĩ¬
ueiiret eũ. hec reuera mirabile est:
quemadinodum omnes gentes q̃
arõmanis subiugate sunt. in ritu
romanorum sacrorum trausieruit. eo¬
perint: gens autemuidea siũ sub pa¬
gams regibꝰ siue sub xͥame uon
amiserit hec signum legis ⁊ cireuz¬
cisionis sue quo a cet̾is gentibꝯ pop¬
ulisq distinguitur. o ⁊ omnis impe¬
rator uł rex qui eqs in regno suo i̾uẽit.
tium comunione discreti. nisi quic̃q
eorũ ad xp̃m transierit. ut iamñ in¬
ueniatur cahin nec exeat a facie dei.
nec habitet in terra naid. Exiit ergo
afacie dñi. ⁊ habitauit interra naid:
qd̃ dicitur int̾p̃tatũ cõmocio. Siue in¬
stabilio ⁊ fluctuans. ⁊ sedis incette.
Contra qd̾ malum deus rogut᷑ ĩ pral¬
mo. Ne deceris ĩmotũ pedes meg. ⁊
manus pec̾orum nõ moueat me. ⁊¬

Expanded text:
osuit Dominus Cain signum, ut non eum interficeret omnis qui invenisset eum . Hoc revera mirabile est, quemadmodum omnes gentes, quae a Romanis subjugatae sunt, in ritu Romanorum sacrorum transierint, eaperint, gens autem Iudaea siue sub paganis regibus siue sub christianis non amiserit signum legis suae, quo a ceteris gentibus populisque distinguitur; et omnis imperator uel rex, qui eos, in regno suo inuenit, tium communione discreti, nisi quicumque eorum ad Christum transierit, ut iam non inueniatur Cain nec exeat a facie dei nec habitet in terra Naim, a facie Domini, et habitavit in terra Naid, quod dicitur interpretatum commotio, sive instabilis et fluctuans et sedis incertae, contra quod malum Deus rogatus in psalmo, Ne dederis in motu pedes meos, et manus peccatorum non moveant me
Abbreviated transcription (Latin):
ecce quis ñ uideat quis si agnegdat.
in totam terrum quacumq disper¬
so ẽ ille ppłs. quomedo sit uagꝯ in
gentib ⁊ profugus abihrlin. quo¬
mͦ gemat merore amissi regni. ⁊ tre¬
mat terrore sub innumerabilibꝰ
dicens. Maior est miqui tas mea:
qͣmut ueniam merear. Ecce eicis
me helie a facie terre. ⁊ a facie tua

Expanded text:
at, quis non agnoscat in tota terra, quacumque dispersus est ille populus, quomodo sit vagus in gentibus et profugus ab Jerusalem: quomodo gemat moerore amissi regni, et tremat tremore sub innumerabilibus dicens, Major est iniquitas mea quam ut veniam merear. Ecce ejicis me hodie a facie
Abbreviated transcription (Latin):
tur arche ligna intrursecus ⁊ extrinsecꝰ
Ut in compageunitatis significet᷑ tol¬
erantia karitatio: ne scandalis eccłi¬
am temptantib siũ abhis qui intus¬
ount. ꝯie ab eis qui foris sunt ce¬
dat fraterna iuncturaet soluatur uĩ¬
culum pacis. Est enmbitumẽ feru¬
entissimũ ⁊ uiolentissuũ glutẽ: sig¬
inficans diletionio ardores. iumm̃s¬
ne fortitudinis. ad tenentã scrietu
tem spũalem omnia tolerãtẽ. Mar
cha trecgentis cubitiss longua ẽ ut sex¬
ies quinqͣginta compleant᷑. sic̃ sex
etatib omine huius seculi tempꝰ ex¬
tit p̾dicari: inquinq per. ꝓpħiam pre¬
nunciatus: in sexta per euangeliuz.
diffamatus. Not̃ quidem᷑ in hiistre¬
centis cubitis signũ lignipissionis
ostendi. Ip̃m ei litt̾e nunerꝰ crucis de¬

Expanded text:
tur arcae ligna intrinsecus et extrinsecus: ut in conpage unitatis significetur tolerantia caritatis, ne scandalis ecclesiam temptantibus siue ab eis, qui intus, siue ab eis, qui foris sunt, cedat fraterna iunctura et soluatur uinculum pacis. est enim bitumen feruentissimum et uiolentissimum gluten significans dilectionis ardorem ui magna fortitem spiritualem omnia tolerantem. 5. Quod arca trecentis cubitis longa est, ut sexies quinquaginta compleantur, sicut sex aetatibus omne hujus saeculi tempus extit praedicari, in quinque per prophetiam praenuntiatus, in sexta per Evangelium diffamatus, potest quidem et in his trecentis cubitis signum ligni passionis ostendi. Ipsius enim litterae T numerus crucis de
Abbreviated transcription (Latin):
Natiuitates cluorũ filioruzadam:
similitudinẽ habent cluorumppło¬
rum qui erant diuersis temporib
ad fitem uenturi. pari opere ⁊ dissim¬
ili caritate ante deũ. fuit aũt abel
pastor ouium: ⁊ cain agricola. S
dic̃ cͥaͣm sacrificiu ex terre fructibꝰ
reprobatur. abel autem sacrificiu
ex ouib ⁊ earum adipe suscipit᷑. ita
noui testa menti fites ex ĩnocentie¬
gra deum laudans.uetis testameti
terrems oꝑibz ante ponieur. ixit
tea uitei recte illa fecerunt: in eo
tamen infidelitatis rei sunt. qr xͦ
dicenti. quiesce. sub te erit appetitꝰ
eiꝰ. ⁊ tu dominabetis illiꝯ: ad se cõ¬
utiss peccatum suum. oibi hoc trib¬
uens ⁊ confitẽs deo. ac sic ad uitus
indulgentie grã. ipẽ pec̾o suo dĩa¬
retur: nou illo sͥ dominãte ẜius
peci frem cccit̾et inucrentẽ. Sic et

Expanded text:
 duorum filiorum Adam similitudinem habent duorum populorum, qui erant diversis temporibus ad fidem venturi, pari opere, et dissimili charitate ante Deum. Fuit autem Abel pastor ovium, et Cain agricola. 2. Sed sicut Cain sacrificium ex terrae fructibus reprobatur, Abel autem sacrificium ex ouibus et earum adipe suscipitur, ita noui testamenti fides ex innocentiiae deum laudans ueteris testamenti terrenis operibus anteponitur, quia daei antea recte illa fecerunt, in eo tamen infidelitatis rei sunt, quia, dicenti: Quiesce, sub te erit appetitus ejus, et dominaberis tu illius, ad se convertisset peccatum suum sibi hoc tribuens, et confidens in Deo; ac sic adjutus per indulgentiae gratiam, ipse peccato suo dominaretur, non illo sibi dominante, servus peccati fratrem occide
Abbreviated transcription (Latin):
ammab ur̃is. Solus iustus inuẽi¬
tur nce. in illa gente: cui septem ho¬
mines donantur pp̾ iusticiam sua.
¶ Solus xp̃c iustus est atq perfectꝰ:
cui septem eccłie pp̃septemplicez sp̃o
illuminantem in una eccłia ecdonã¬
eratur: lignum quippe et aqua. crucẽ
designat et baptisma. Sicut eĩ ille cũ
onem sanatur. Archam instrux uoe de
lignio nõ putrescentib: eccłia cõstru¬
tur axͦ ex hominib in sempit̾num uic

Expanded text:
ris . Solus justus invenitur Noe in illa gente, cui septem homines donantur propter justitiam suam. 2. Solus Christus justus est atque perfectus, cui septem Ecclesiae propter septemplicem spiritum illuminantem in unam Ecclesiam condonaneratur; lignum quippe et aqua crucem designat et baptisma. Sicut enim ille cum onem sanatur. Arcam instruxit Noe de lignis non putrescentibus, Ecclesia construitur a Christo ex hominibus in sempiternum vi
Abbreviated transcription (Latin):
et dolores temporalium curarũ qͣi
spinas et tribulos. Sic tũ dimittit᷑
a paracliso beatitudinis: ut oꝑetur
terram .i. ut in corpore isto laboret.
et collocet sͥ metitu redeundi ad ui¬
tam beatam: que paradisi nomine
significatur. possitq aliqñ man¬
um porrig̾e ad arboreminte: ⁊ uiu¬
ere inet̾auz. Manus aũt porrec¬
tio bene significat crucem uł cruci
atumpenitẽtie: ꝑ qͣm uita et̾na re¬
cuperatur. Accipit etiam tunicas
pelliceas diuino iudicio. qͦ nõĩne
corporis mortalitas significatur
inhystoria: in allegoria ãt de carna¬
lib sensib abstracte uoluptates q̃
carnalit uiuentez diuina lege cõ̾se¬
ad deun auerterit: ꝑ flamineã fra¬
meai .i. per temporales tribulatoes
peccata oua agngrentes ⁊ gemẽ¬
do. et per cherubin .i. per plenitu¬
dinem scientie qd̾ ẽcaritas : ꝑ ueĩ¬
uerratilis posita ad custediendam
uiam ligniuite: temporales peneĩ¬
tlłiguntui. Nemo eĩ pot̾ ꝑuenire

Expanded text:
et dolores temporalium curarum, quasi et dolores temporalium curarum, quasi spinas ea paradiso beatitudinis ut operetur terram, id est ut in corpore isto laboret et collocet sibi meritum redeundi ad vitam beatam, quae paradisi nomine significatur, possitque manum porrigere ad arborem vitae et vivere in aeternum. Manus autem porrectio bene signifatum poenitentiae, per quem vita aeterna recuperatur. Accipit etiam tunicam pelliceam divino judicio, quo nomine corporis mortalitas significatur in historia: in allegoria autem a carnalibus sensibus abstractae voluptates, quae carnaliter viventem divina lege consead Deum convertitur per flammeam frameam, id est, per temporales tribulationes, peccata sua agnoscendo et gemendo, et per cherubim, id est, per plenitudinem scientiae, quod est charitas, perveniversatilis, posita ad custodiendam viam ligni vitae, temporales poenae intelliguntur. Nemo enim potest pervenire
Abbreviated transcription (Latin):
atep ita ꝓ meliorẽ consuetudinem
pant bonumopꝰ qi filios : Qd̾ uero
adiecit. ⁊ conuersiotua et uirũ tuu̾
et ip̃e dominabitur tui. hoc si gͥficͣt
ꝙ illa camalis uoluntas q̃ cum
dolore reluctauerat ut faceret cõ¬
suetudinem bõam. iam ip̃is eru¬
dita dolorib cautior fit : ⁊ ne cor¬
ruat obtemꝑat rõnem. ⁊ libenter
ta ⁊ mat̾ uiuorũ: que de iuri latere
fc̃a ẽ.⁊dicit dominus ĩ euãgelio.
Si quis ñ maducau̾it meam carni
enet biberit meum sanguinẽ: nĩ
habebit in se uitam. ⁊ om̃ia que de
illo intelliguntur enueleatim mir¬
nutatinq tractanda: xp̃m ⁊ eccli¬
am proloquuntur. siũ in bonos xͥ¬
anos siue in malq. neq frustra di¬
cit apłs. adam quiẽ forma futĩ: ut
illud. relinquet homo pr̃em ⁊ma¬
uero per sententiam que ĩuirũ re¬
ffert᷑. rõ nr̃a arguit̾: que et ouper
peccati cr̾cupiscentia seclucta. ⁊ apa¬
rudiso beatitudinio remota. habet
maledictc̃es terrene oꝑatõnis. hab

Expanded text:
consuetudinem parit bonum opus, quasi filios. 9. Quod vero adjecit: Et conversio tua ad virum tuum, et ipse dominabitur tui: hoc significat, quod illa carnalis voluntas, quae cum dolore reluctaverat, ut faceret consuetudinem bonam, jam ipsis erudita doloribus, cautior fit, et ne corruat, obtemperat rationi, et libenter ta, mater uiuorum, quae de uiri sui latere facta est: et dicit dominus in euangelio: si quis non manducauerit carnem meam et biberit sanguinem meum, non habebit in se uitam. et omnia, quae illic intelleguntur, enucleate minutatimque tractanda Christum et ecclesiam praeloquuntur siue in bonis christianis siue in malis. neque enim frustra dixit apostolus: Adam, qui est forma futuri, et illud: relinquet homo patrem et mavero per sententiam, quae in virum infertur, ratio nostra arguitur, quae et super peccati concupiscentia seducta, a paradiso beatitudinis remota, habet maledictiones terrenae operationis, habet
Abbreviated transcription (Latin):
uii. de manu pecutorio noletis
ẽẽ sub gra set sub lege: ut eẽt ab ecc̃a
malecactus .i. ut ostende̾t eum ec¬
clesia maledictum: testificante a¬
postolo. Quicũq enim sub oꝑibꝰ
legis sunt: sub maledicco legis st̃.¬

Expanded text:
um de manu persecutoris, nolentis esse sub gratia, sed sub lege, ut esset ab Ecclesia maledictus, id est, ut ostenderet eum Ecclesia maledictum, testificante Apostolo: Quicunque enim ex operibus legis sunt, sub maledicto legis s
Abbreviated transcription (Latin):
es ĩ penitẽtiam: tunc ad se conu̾te
domine miserere mei: saua aĩam in¬
du ẽet adhuc meorum mortali coͣ¬
pore.per spem gracie liberi dominarẽ¬
tur. Nunc autẽ ignorantes d̾iuisti¬
ciam ⁊ suam uolẽtes cõstituere: ela¬
ti sunt de oꝑibꝰ legio ñ humiliati
de peccatis siuo non quieu̾ũt. eet

Expanded text:
es ad poenitentiam, tunc ad se converterDomine, miserere mei: sana animam mdiu esset adhuc in eorum mortali corpore, per spem gratiae liberi dominarentur. Nunc autem ignorantes Dei justitiam, et suam volentes constituere , elati de operibus Legis, non humiliati de peccatis suis, non quieverunt: et
Abbreviated transcription (Latin):
Am dehinc p̾ceptum qd̾ accep̾
figuralit̾ ⁊ p̃c nos accepinuis
In illo: qr unu squisq r̾anus non
illi. Ex omni ligno paradisi comede:
comedas. Precipitur ẽi nob̾: ut
fiuamur omni ligno paradisi: quo
significantur sp̃uales delicie. fructꝰ

Expanded text:
am dehinc praeceptum quod accepit figuraliter Christus, nos accepimus in illo, quia unusquisque Christianus non illi: Ex omni ligno paradisi comede. comedas. Praecipitur enim nobis ut fruamur omni ligno paradisi, quo significantur spirituales deliciae. Fructus
Abbreviated transcription (Latin):
que erant in eccłia ꝓfutura. Quã¬
obrem relinquet homo patrem¬
ꝯurmi et matrem suam. ⁊ adherebit
urori sue: ⁊ erunt duo incarne una.
historiam completũ ẽ in adam.per
ꝓpheciã significatur inxp̃o. quire¬
liquit patrez cum dicit. Ego a tei
exiuret ueni inmũdũ. qui cũ ĩ for¬
ma dei eẽt: ñ rapina arbitratꝯ est
ẽe se equalem deo. Neliquit et ma
illi erat mater ex semine dauid se¬
cuudum camẽ et adhecebit uxori

Expanded text:
tura. Quamobrem relinquet homo patrem et matrem, et adhaerebit uxori suae; et erunt duo in carne una. historiam completum est in Adam, per prophetiam significatur in Christo, qui reliquit Patrem, cum dicit: Ego a Patre exivi, et veni in mundum . Qui cum in forma Dei esset, non rapinam arbitratus est esse se aequalem Deo . Reliquit et matrentem, quae illi erat mater ex semine David secundum carnem, et adhaesit uxori
Abbreviated transcription (Latin):
cumq ad dornuss: tulit unã de
costis eiꝰ: et edifficauit costã quã tu¬
lerat de a dam iumulierez. Dormit
adam: ⁊ fit illi mulier de latere. pa¬
titur xp̃e incruce. pungitur latus lã¬
cea. ⁊ profluunt sa cramenta sangui¬
nis. ex quib formetur eccłia. hãc
dormitionem cantat ꝓpha dicens.
Ego dornuu ⁊ quieui ⁊ resurrexi:
qũ dominus sciscitauit me. Seqͥt᷑
Et posuit carnempro ea. Sic et xp̃e
carnem suam moriendo posut in
patibulo crucis pro eccła. Bixit qͦ
les et fortissimi intemptatõib. Si¬
ue minus petfcĩ: utriq unii corpo
xͥ sunt et una eccłia. hec uccabitur
uiragoqm̃ de iuro sũptas̾ sic et

Expanded text:
mque obdormisset, tulit unam de costis ejus, et aedificavit costam, quam tulerat 271 de Adam, in mulierem. Dormit Adam, et fit illi mulier de latere. Patitur Christus in cruce, pungitur latus lancea, et profluunt sacramenta sanguinis, ex quibus formetur Ecclesia. Hanc dormitionem cantat Propheta, dicens: Ego dormivi, et quievi, et resurrexi, quoniam Dominus suscitavit me . 9. Sequitur: Et posuit carnem pro ea. Sic Christus carnem suam moriendo posuit in patibulo crucis pro Ecclesia. Dixitqules et fortissimi in tentationibus, sive minus perfecti, utrique unum corpus Christi sunt, et una Ecclesia. Haec vocabitur virago, quoniam de viro sumpta est. Sic et
Abbreviated transcription (Latin):
hic in sp̃nuiuificante. Et sicut ĩ illo
die fit anima uiua: Sic misto seculo
uitam desiderantes et̾uam. Et oic̃ ĩ
llo sexto die serpentinz et ferarum g̾e¬
nera terra prelux: ita ⁊ in hac sexta e¬
etate scłi gentes uitam appetẽtes et̾nã.
eccłia generauit. Quem ⁊ sensum:
uao petro ostensum manifestauit.i
masculuo ⁊ femina: sie mista seculi
erate manifestatur xp̃e̾ eccłia. Et sic̃
ibi p̃ponitur homo ĩ die illa peccorib
nib ut ab eo regantur ⁊ uł carnali
cccupiscentie dediti sic̃ peccora. uł t̾re¬
na curigitate obscuritati qͣi spentes:
uł elati supbia qͣi aues. Et sic̃ i illo¬
die pascitur homo ⁊ amialia q̃ cũ
illo sunt herbis seminalib et lign¬
io fiucciferis. ⁊ herb̾ uiridib: sic in¬
ista etate sp̃ualis homo quibonus

Expanded text:
hic in spiritum vivificantem. Et sicut in illa hic in spiritum vivificantem. Et sicut in illa die fit anima viva, sic et in isto saeculo vitam desiderantes aeternam. Et sicut in illa sexta die serpentium et ferarum genera terra produxit, ita et in hac sexta aetate saeculi gentes vitam appetentes aeternam Ecclesia generavit, quem etiam sensum vas Petro ostensum manifestavit. masculus et femina, sic in ista saeculi aetate manifestanitur homo in die illa pecoribus,nibus, ut ab eo regantur, vel carnali concupiscentiae dediti, sicuti pecora, vel terrenavel elati superbia quasi aves. Et sicut in illodie pascitur homo et animalia, quae cum illo sunt herbis seminalibus, et lignis fructiferis, et herbis virentibus, sic ista aetate spiritualis homo, qui bonus
Abbreviated transcription (Latin):
pp̃ iugorem uite: herba ꝓpt̾ eante
uicam numꝙͣ marcerẽtẽ. Deinde
qd̃ a delidit añꝙͣ ee̾t super terra: in¬
telligitur ante qͣm aĩa peccaret. Ter¬
reniss eĩ cupiditatib sordidata: tã¬
quam super terram natat. uł ouper
tũam recte ẽẽ dicitur. Unde et adiecit
Nõdũ eĩ pluerat deus ouper terra.
dimi mibibꝰ scriptumarũ pluuiã doc¬
tͥne dominus ad aĩaz irrigandã cõ¬
cesserat: ñ dum pp̾ hominẽ quiẽ
terra dominus nr̃ nubilũ caris.
gelii largissimũ infudit. Qo uero
oubiunxit. ⁊ homo ñ erat quiopa¬
retur terra: qr nullꝯ homo oꝑatꝰ ẽ
in uirginem. uude nato ẽ xp̃x̃. Ipeẽ
eĩ lapis demonte abcisus sine ma¬
nib: idest abq coitu ⁊ hiunano se¬
mine de uirginali utero qiͣ de mo̾te

Expanded text:
em vitam nunquam marcescentem. Deinde quod addidit, antequam esset super terram, intelligitur antequam anima peccaret. Terrenis enim cupiditatibus sordidata, tanquam super terram nata, vel super terram esse, recte dicitur. 17. Unde et adjecit: Nondum enim pluerat Dominus Deus super: terram, Scripturarum pluviam doctrinae Dominus ad animam irrigandam concesserat; nondum propter hominem, qui est terra, Dominus noster nubilum carnis gelii largissimum infudit. Quod vero subjunxit: Et homo non erat qui operaretur terram: quia nullus homo operatus est in virgiim lapis de monte abscisus sine manibus, id est, absque coitu et humano semine, de virginali utero, quasi de monte
Abbreviated transcription (Latin):
domiuꝰ dixit ego ẜuabam eqs iu nõie
tuo: quos dedistimͥ custediui. Dixit
quoꝙ deus. Non ẽ bonũ ẽẽ hominẽ
polum. Arguantur heretici: qui xp̃o
solum hominẽ putant. ⁊ ñ ⁊̃ deum. fa¬
ciamus ei adiutorium simile oͥ: qr ĩ
ip̃o homine suscepto. eccłia d̾o copu¬
lata ẽ. Appllauit aut adam uoĩbus
suis cincta animantia ⁊ uolatilia
xͫ nomen erant accepture qd̾ prius
non habuerant. Sicut scriptunẽ.
Et uccabo seruos meos nomine alio.
A deuero ñ inueniebatur aduitor
oimuilis eius. utiq quĩ qͣnus fide¬
lio aut iustus sit quisqz. xp̃o tamen¬
equariquis enim inquit moyses i¬
oinuł tibi iicliis domine: Nã et
dd̾. ait speciosꝰ forma prefiliis hoĩ¬
num. Nemo enim poterat amorte:
genus huma num liberare. ⁊ ip̃az in¬

Expanded text:
Dominus dixit: Ego servabam eos in nomine Dominus dixit: Ego servabam eos in nomine tuquoque Deus: Non est bonum hominem esse solum. Arguantur haeretici, qui Christum solum hominem putant, et non etiam Deum. Faciamus ei adjutorium simile sui. Quia in ipso homine suscepto, Ecclesia Deo copulata est. Appellavitque Adam nominibus suis cuncta animantia et universa t per Christum nomen erant accepturae quod prius non habuerant, sicut scriptum est: Et vocabo servos meos nomine alio. Adam vero non inveniebatur adjutor similis ejus; utique quamvis fidelis aut justus sit quisqest. Quis enim, inquit Moyses, similis tibi in diis, Domine ? nam et David ait: Speciosus forma prae filiis hominum . Nemo enim poterat a morte genus humanum liberare, et ipsam m
Abbreviated transcription (Latin):
Plantan̾at aũt dominꝰ ds paradis¬
ũ uoluptatis aprincipio. Paradisꝯ
eccł̾ia est. Sic enim de illa ẽ legitur
in canticis canticorui. ortus coolusꝰ
imagniez portat xͥ de patemo fonte
fluentio. quiirrigat eccłiam suamꝰ
u̾bo p̃dicationis. ⁊ dono baptisiui.
De quo bene ꝑ ꝓpħam clicitur. Dñs
interrã sicientez. Quatuor autemi
paradisi flumina: quatuor sunt eu¬
angelia ad p̾licatione u cũctis gẽ¬
tib missa. ligna fructifera: om̃s
cancti sunt. fructiꝰ sunt eorũ: oꝑa
eorum. lignũ uite. sc̃s sc̃orũ: utiq
rp̃c. ad quem quisq oiporrexerit
manu uiuet inetetnũ. Lignum
uite.n scientie boni ⁊ mali: ꝓpriuzẽ
uoluntatis arbitiiũ. qd imedio
um uł malum. De quo qui relicͤa dĩ
gr̃a gustauerit: morte moriet᷑. Tu¬
paradisũ. Assumpsit deus camẽ: et
fcus ẽ caput eccłie. ut oparet᷑ et custo¬
diret illum: idest ut uoluntatez pa¬
cris ex omnib gentib eccłia adin¬
pleret.⁊ atq adimpleretur ẜino quẽ

Expanded text:
Plantaverat autem Dominus Deus paradisum voluptatis a principio. Paradisus Ecclesia est, sic enim de illa legitur in Canticis canticorum: Hortus conclusus imaginem portat Christi de paterno fonte fluentis, qui irrigat Ecclesiam suam verbo praedicationis et dono baptismi. De quo bene per prophetam dicitur: Dominus in terram sitientem. Quatuor autem paradisi flumina, quatuor sunt Evangelia, ad praedicationem in cunctis gentibus missa. Ligna fructifera, omnes sancti sunt: fructus eorum, opera eorum. Lignum vitae Sanctus sanctorum, utique Christus ad quem quisque si porrexerit manum, vivet in aeternum. Lignum autem scientiae boni et mali, proprium est voluntatis arbitrium, quod in medio um et malum; de quo, qui, relicta Dei gratia gustaverit, morte morietur. Tuptatis. Assumpsit Deus carnem, et factus est caput Ecclesiae. Ut operaretur et custodiret illum; id est, ut voluntatem Patris ex omnibus gentibus Ecclesiam adimpleret, atque ut impleretur sermo quem
Abbreviated transcription (Latin):
ut multa c̾elat que mellig̾e nond̾ pt̃.
ramen egdem cibos omnes hñt. hu¬
iis autem etatis qĩ uespera: utinã
nos iuueniat. Illa est enim: de qua do¬
minus dicit. Putas ueniens filiꝯ
hominis ĩuẽĩet fidem super terra:
Ost istamuesꝑam fiet mane:
qñ ipe dominꝰ in claritate uẽ¬
tum ẽ. Tunc requiescunt cum xp̃o:
ab omnib operib suis: hi quibus
ancelis est. Tales enim faciunt oꝑa
bra ualde. Post talia enimopa sperã¬
da ẽ requies in die septimo: qui ues¬
ꝑam non habet. Sequitur huicrec¬
apitulatio uiũse codite creature.

Expanded text:
ut multa credat quae intelligere necdum potest; tamen eosdem cibos omnes habent. Hujus autem aetatis quasi vespera utinam nos non inveniat. Illa est enim de qua Dominus dicit: Putas, veniens Filius hominis inveniet fidem super terram ? Post istam vesperam fiet mane, cum ipse Dominus in charitate venturus est. Tunc requiescent cum Christo ab omnibus operibus suis, hi quibus ter, qui in coelis est . Tales enim faciunt opera bona valde. Post talia enim opera speranda est requies in die septimo qui vesperam non habet. Sequitur hinc recapitulatio universae conditae creaturae.
Abbreviated transcription (Latin):
creature uisibiles disponunt᷑. ad¬
ministrantu. atq existunt. Set
quit oͥ uult qd̃ iunc nominato ce¬
lo et terra. a diecit uirgultũ agri⁊
herbamregionis. ⁊ tacuit cet̾a que
sunt in celo et interra uł ⁊̃ inma

Expanded text:
creaturae visibiles disponuntur, administrantur atque existunt. Sed quid sibi vult, quod nunc nominato coelo et terra, adjecit virgultum agri et herbam regionis, et tacuit caetera quae sunt in coelo et in terra
Abbreviated transcription (Latin):
operi.cedet industrie et labori. li¬
bito quippe carnis:sepe laborei¬
uiucitur. Corpꝯ eĩ labore fatiga¬
tum: minus delectat᷑ flagiciu.
Quapp̃ precaue ociũ. ñ diligas oci¬
tiga corpꝰ laborib ÷ excerce oꝑis

Expanded text:
operi, cedit industriae, et labori, lioperi, cedit industriae, et labori, libidinem quippe carnis saepe labor evincit, corpus enim labore fatigatum minus delectatur flagitio. 19. Quapropter praecave otium, non diligas otitiga corpus laboribus, exerce operis
Abbreviated transcription (Latin):
augetur flammna. Oculiquoq pͥ¬
ma tela libiclinis: uisio. primacõ¬
cupiscẽtia munris. Mens eĩ ꝑ ocu¬
los capitur. aspectus namq amoris
iacula mittit. crrupiscendi fom̃ta¬
am iitrit. aspectus inentemillicit.¬
tillat. cor uulnerat. Subtra he gͥ
uisum: reprime oculos apetulãtia.
as. nullam hoc ammo attẽtas. ut
crcupiscas. Tolle occasionem pocĩ:
aufer materiam delinquendi. Si
uis ẽẽ a foricatione tutus: esto
corpore et uisione discreto. Corpe
quippe seiunctus: a peccati intẽtiõe
discedis. Cura ẜpentem aũt posi¬
tus: non eris diu illesus. Añ ign¬
en consistens ⁊ ⁊ si ferreus ois
aliquando dissolueris. ꝓximus
periculo: di tutus non eris. Per
assiduitatẽ. citopecrat homo. Sepe
familiaritas implicaͬt: sepe oocas¬
io peccandi. uoluntatem facit: se¬
pe ques uoluptas non potuit. ass¬
ruria cito subripit. uacantẽ: lux¬
uria cito poccupat. Grauius libi¬
do urit: quem cciosum inuer̾it.

Expanded text:
augetur flamma. 16. Oculi quoque priaugetur flamma. 16. Oculi quoque prima tela libidinis; visio prima concupiscentia mulieris, mens enim per oculos capitur. Aspectus namque amoris jacula mittit, concupiscentm nutrit aspectus; mentem illicitillat, cor vulnerat. Subtrahe igitur visum, reprime oculos a petulantia, ; nullam hoc animo inspicias, ut concupiscas; tolle occasionem peccandi, aufer materiam delinquendi. 17. Si vis esse a fornicatione tutus, esto corpore et visione discretus, corpore quippe sejunctus a peccati intentione discedis. Circa serpentem autem non eris diu illaesus; ante ignem consistens, etsi ferreus sis, aliquando dissolveris; proximus periculo diu tutus non eris, per assiduitatem cito peccat homo. 18. Saepe familiaritas implicuit multos. Saepe occasio peccandi voluntatem facit. Saepe, quos voluntas non potuit, assiluxuria subripit. Vacantem luxuria cito praeoccupat. Gravius libido urit quem otiosum invenerit.