comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
scĩs angłis ꝑman̾et. Subiec̃ aut̃ inditium quasi
quęsissemus uñ ostñdatur q̃ in u̾tate ñ stet̾it.
atq ait. Quia ñ ẽ u̾itas in eo. Esset aut̃ in eo. si
in illa stetisset. Locutione aut̃ dictum ẽ minus
usitata. Sic enim uidet᷑ sonare inu̾itate ñ stetit.
qr u̾itas ñ ẽ ĩ eo. tãꝙͣ ea sit causa ut in u̾itate ñ stet̾it
qͥ in eo u̾itaᷤᷤ ñ sit. c̃ potiꝰ ea sit causa ũ ĩ eo uͥtaᷤ ñ sit. q̃
in u̾itate ñ stetit. Ista locutio ẽ ⁊ ĩ psalmo. Ego .c.q.
audisti me ds qm̃ clamaui. S cum dixiss ego cla¬
maui. tanqͣm ab eo quereret᷑ unde se clamasse mõ¬
straret. ab effectu exauditionis dĩ clamoris sui osfn¬
dit affectum. tanꝗͣ dic̾ẽt. hinc ostendo clamasse
ab initio dbłs peccat. nõ intelligunt si nat᷑ale est
nullomͦ eẽ peccatum. S quid respondet᷑ ꝓpħicis
testimoniis. siue qd̾ ysayas subfigurata ꝑsona
pͥncipis babiloniȩ dbłm notans. quomͦ cecidit

Expanded text:
s non est in eo. Subiecit autem indicium, quasi quaesissemus, unde ostendatur, quod in ueritate non steterit, adque ait: Quia non est ueritas in eo. Esset autem in eo, si in illa stetisset. Locutione autem dictum est minus usitata. Sic enim uidetur sonare: In ueritate non stetit, quia ueritas non est in eo, tamquam ea sit causa, ut in ueritate non steterit, quod in eo ueritas non sit; cum potius ea sit causa, ut in eo ueritas non sit, quod in ueritate non stetit. Ista locutio est et in psalmo: Ego clamauaudisti me Deus, quoniam clamaui. Sed cum dixisset: \'Ego clamaui, tamquam ab eo quaereretur, unde se clamasse monstraret, ab effectu exauditionis Dei clamoris sui ostendit affectum; tamquam diceret: \'Hinc ostendo clamasse Ab initio diabolus peccat ; non intelligunt, si naturale est, nullo modo esse peccatum. Sed quid respondetur propheticis testimoniis, sive quod Isaias ait, sub figurata persona principis Babyloniae diabolum notans, Quomodo cecidit
Abbreviated transcription (Latin):
tal semꝑ in cęł ẽ. id est de angłis scĩs dõ coheren¬
tibus. qui nec fuerunt ũqͣm nec futuri s̃ deser¬
tores. int̾ quos ⁊ illos qui ęt̾nam lucem deserent
tenebre facti sunt dm̃ pͥmitus diuisisse iam di¬
ximus. illo adiuuante qd̾ cȩpimus ut possumꝰ

Expanded text:
talis semper in caelis est, id est de angelis sanctis Deo cohaerentalis semper in caelis est, id est de angelis sanctis Deo cohaerentibus, qui nec fuerunt umquam nec futuri sunt desertores, inter quos et illos, qui aeternam lucem deserentes tenebrae facti sunt, Deum primitus diuisisse iam diximus, illo adiuuante quod coepimus ut possumus
Abbreviated transcription (Latin):
litate ciurentes. quasi quedã eiꝰ alibi ampliꝰ alibi
minus imp̾ssa uestigia colligamꝰ. In nob̾ aut̃ ipsis
eiꝰ ymaginẽ contuentes. tãqͣm minor ille exgłicus
filius ad nos metipsos reu̾si surgamꝰ. ⁊ ad illũ eamꝰ
a quo peccando recesseramus. Ibi eẽ nr̃m non he¬
rem. ibi amare nr̃m ñ habebit offensionẽ. Nunc
aut̃ tria ista nr̃a qͣmuis certa teneamus nec aliis
ea credamis testibꝰ. s nos ipsi p̾sentia sentiamus.
atq int̾iore u̾acissimo c̾namꝰ aspectu. tam̃ qͣmdu
futura uł utrum numqͣm de futura.⁊ quo si male
quo aut̃ si bñ agant᷑ ꝑuentura sint. qm̃ ꝑ nos
ipsos nosse non possumus. alios hinc testes uł que¬
rimus. uł habemus. de quoꝵ fide cur nulla debes
eẽ dubitacio. ñ iste ẽ s posterior erit diligentius
disserendi locus. In hoc aut̃ libro de ciuitate dĩ
quȩ non ꝑegͥnat᷑ in hꝰ uite mortalitate. s ĩmor¬

Expanded text:
litate currentes, quasi quaedam ejus alibi magis, alibi litate currentes, quasi quaedam ejus alibi magis, alibi minus impressa vestigia colligamus; in nobis autem ipsis ejus imaginem contuentes, tanquam minor ille evangelicus filius ad nosmetipsos reversi surgamus , ut ad illum redeamus, a quo peccando recesseramus. Ibi esse nostrum non haberem, ibi amare nostrum non habebit offensionem. Nunc autem ista tria nostra quamvis certa teneamus, nec aliis ea credamus testibus, sed nos ipsi praesentia sentiamus, atque interiore veracissimo cernamus aspectu, tamen quamdiu futura, vel utrum nunquam defutura, et quo si bene, quo autem si male agantur, perventura sint, quoniam per nos ipsos nosse non possumus, alios hinc testes vel quaerimus, vel habemus; de quorum fide cur nulla debeat esse dubitatio, non est iste, sed posterior erit diligentius disserendi locus. In hoc autem libro de civitate Dei, quae non peregrinatur in huius uitae mortalitate, sed inmor
Abbreviated transcription (Latin):
ħ cũ eẽt nob̾ bñ nicħ aliud quereremꝰ. Itẽ si ar¬
bores eẽmꝰ. nicħ qͥde sentientẽ motũ amare pos¬
semus. Uerũtam̃ id quasi appͤtere uid̾em᷑. quo
feratiꝰ eẽmus ubiq fructuose. Si eẽmus lapides.
aut fl uctꝰ. aut uẽtꝰ. aut flamina. uł quid eiꝰ modi
sine ullo quidẽ sensu atq uita. non tñ nob deeẽt
quasi quidã nr̃oꝵ locoꝵ atq ordinis appetitꝰ. Nam
ułut amores am̃oꝵ moles corpoꝵ. mom̃ta sunt
ponderũ. siue deorsum gͣuitate siue sursũ leuitate
nitant᷑. Ita enĩ corpꝰ pond̾e. sic̃ am̃s amore fert᷑.
ritas. estq ipsa ęt̾na ⁊ u̾a ⁊ cara tͥnitas neq cõfusa
neq separata. in his quidẽ rebꝰ quȩ infra nos sunt.
qm̃ ⁊ ipsa nec aliquomꝰ eẽnt. nec aliqͣ sp̃ẽ ꝯtin̾ent᷑.
nec aliquẽ ordinem uł appetẽt uł ten̾ent nisi ab il
facta eẽnt qui summȩ ẽ. qui sũme sapiens. qui
sũme bonus ẽ. taqͣm ꝑ omĩa quȩ fec̃ mirabili stabi

Expanded text:
 cum esset nobis bene, nihil aliud quaereremus. Item si arbores essemus, nihil quidem sentiente motu amare possemus, verumtamen id quasi appetere videremur, quo feracius essemus uberiusque fructuosae. Si essemus lapides, aut fluctus, aut ventus, aut flamma, vel quid ejusmodi, sine ullo quidem sensu atque vita, non tamen nobis deesset quasi quidam nostrorum locorum atque ordinis appetitus. Nam velut amores corporum momenta sunt ponderum, sive deorsum gravitate, sive sursum levitate nitantur. Ita enim corpus pondere, sicut animus amore fertur,ritas, estque ipse aeterna et uera et cara trinitas neque confusa neque separata: in his quidem rebus, quae infra nos sunt, quoniam et ipsa nec aliquo modo essent nec aliqua specie continerentur nec aliquem ordinem uel adpeterent uel tenerent, nisi ab illo facta essent, qui summe est, qui summe sapiens est, qui summe bonus est, tamquam per omnia, quae fecit mirab
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ diuisit ds̃ int̾ lucem ⁊ tenebras. ⁊ uocauit ds̃
lucẽ diẽ.⁊ tenebras uocauit noctẽ. Solus qͥppe
ille ista discñe potuit. qui potuit etiam pͥus¬
qͣm cad̾ent p̾scire casuros. ⁊ pͥuatos lumine u̾itatiᷤᷤ
in denebrosa suꝑbia mansuros. Nam int̾ istum
nob̾ notissimum diẽ ⁊ noctẽ .i. int̾ hanc lucem ⁊
has tenebras uulgatissimas sensibꝰ nr̃is. lumina¬
ria cęli ut diuid̾ent ymꝑaũ. Fiant inquit lumi¬
naria infirmanĩto cęli. ut luceant suꝑ t̾ram. ⁊ di¬
uidant int̾ diem ⁊ noctẽ. Et paulopost. & fecit
inquit ds duo luminaria magna. luminare maiꝰ
in pͥncipio diei ⁊ luminare minus in pͥncipio noc¬
tis. ⁊ stellas. & posuit illa ds̃ in firmam̃to cęli
⁊ tenebras. Int̾ illam u̾o lucem quȩ sc̃a societas¬

Expanded text:
Et diuisit Deus inter lucem et tenebras; et uocauit Deus Et diuisit Deus inter lucem et tenebras; et uocauit Deus lucem diem et tenebras uocauit noctem. Solus quippe ille ista discernere potuit, qui potuit etiam priusquam caderent praescire casuros et priuatos lumine ueritatis in tenebrosa superbia remansuros. Nam inter istum nobis notissimum diem et noctem, id est inter hanc lucem et has tenebras, uulgatissima sensibus nostris luminaria caeli ut diuiderent imperauit: Fiant, inquit, luminaria in firmamento caeli, ut luceant super terram et diuidant inter diem et noctem; et paulo post: Et fecit, inquit, Deus duo luminaria magna, lumiin principia diei, et luminare minus in principia noctis; et stellas: et posuit illa Deus in firmamento coeli, et tenebras . Int
Abbreviated transcription (Latin):
nis pulcͥtudinẽ reddunt. ita quadã ñ u̾boꝵ s
do componit᷑. Aꝑtissime hoc positum ẽ in libro¬
eccłiastico isto mͦ. Contͣ malum bonum ẽ. ⁊ contͣ
mortẽ uita. sic̃ contͣ pnĩ pecc̃or⁊⁊ sic intuere ĩ oĩã
oꝑa altissimi. bina. bina. unũ contra uniĩ. Quã¬
sit utilis. quod plures sententias u̾itatis parit. ⁊
in lucẽ noticiȩ ꝓduc̃. dĩ alius eum sic aliꝰ sic intel¬
ligit. ita tamen ut quod in obscuro loco intelligi¬
tur. uł attestatione reꝵ manifestarũ uł aliis lo¬
cis minime dubiis asserat᷑. siue cum multa tctã¬
tur ad id quoq ꝑueniat᷑ quod sensit ille qui scͥp¬
sit. siue id lateat s ex occasione tractande ꝓfunde
obscuritatis alia quedam u̾a dicant᷑. ñ mͥ uidet᷑
ab oꝑibꝰ dĩ absurda sentencia. si cum luxe illa
pͥma facta ẽ. angłi creati intelligant᷑. ⁊ int̾ scõs
angłos ⁊ inmundos fuisse discretũ uͥ dictum ẽ.

Expanded text:
nis pulchritudinem reddunt; ita quadam, non verborunis pulchritudinem reddunt; ita quadam, non verborudo componitur. Aecclesiastico isto modo: Contra malum bonum est et contra mortem uita; sic contra pium peccator. Et sic intuere in omnia opera Altissimi, bina bina, unum contra unum. CAsit utilis, quod plures sententias ueritatis parit et in lucem notitiae producit, dum alius eum sic, alius sic intellegit ita tamen ut, quod in obscuro loco intellegitur, uel adtestatione rerum manifestarum uel aliis locis minime dubiis adseratur: siue, cum multa tractantur, ad id quoque perueniatur, quod sensit ille qui scripsit, siue id lateat, sed ex occasione tractandae profundae obscuritatis alia quaedam uera dicantur: non mihi uidetur ab operibus Dei absurda sententia, si, cum lux prima illa facta est, angeli creati intelleguntur, inter sanctos angelos et inmundos fuisse discretum, ubi dictum est:
Abbreviated transcription (Latin):
non aico angłoꝵ s uł hominũ erearet. que
lum fut̾um c̃ȩ p̾seus. nisi parit̾ noss quibꝰ
honorum usibꝰ comodaret. atq ita ordinẽ scłoꝵ
tiqͣm pulcherrimum carm̃ ex quibꝰdã quasi an¬
athetis honestaret. Antitheta enĩ quȩ appellat᷑.
p ornam̃tis elocutionis s̃ decentissima. quȩ latinȩ
ut appellent᷑. opposita uł quod exp̾ssuis dr̃ contͣ¬
posita. Non ẽ apud nos huiꝰ uocabuli consuetu
do. cum tamen eisdem ornamentis locutionis: ⁊̃
antithetis ⁊ paulus apłs in scda ad corintios epła
ilum locum suaint̾ explicat. uͥ dic̃. ꝑ arma niᷤᷤ¬
tem. ꝑ infamia ⁊ bonam famam. ut seductores et
ueraces. Ut qui ignoramur.⁊ cognoscimꝰ. quasi
morientes. ⁊ ecce uiuimus. Ut coerciti. ⁊ mortifica¬
ti. ut tristes semꝑ aut̃ gaudentes. Sic̃ egen młtoᷤᷤ
aut̃ ditantes. tamqͣm nicħ hñtes. ⁊ omĩa possi¬
dentes. Sic̃ gͦ ista contͣria contͣ apposita. sermo¬

Expanded text:
non dico angelorum, sed uel hominum crearet, quem malum futurum esse praescisset, nisi pariter nosset quibus eos bonorum usibus commodaret adque ita ordinem saeculorum tamquam pulcherrimum carmen etiam ex quibusdam quasi antithetis honestaret. Antitheta enim quae appellantur in ornamentis elocutionis sunt decentissima, quae Latine uel appellentur obposita, uel, quod expressius dicitur, contraposita. Non do, cum tamen eisdem ornamentis locutionis etiam antithetis et Paulus apostolus in secunda ad Corinthios Epistola, illum locum suaviter explicat, ubi dicit: Per arma justem, per infamiam et bonam famam; ut seductores et ueraces, ut qui ignoramur et cognoscimur, quasi morientes et ecce uiuimus. ut coerciti et non mortificati, ut tristes semper autem gaudentes, sicut egeni multos autem ditantes, tamquam nihil habentes et omnia possidentes.
Abbreviated transcription (Latin):
qd̃ ȩtiam qͥdam qui unũ nob̾cum credunt omĩi
rerũ eẽ pͥncipium. nullãq nat᷑am quȩ nõ ẽ qd̾ ds̃
ẽ. nͥ ab illo conditore ẽẽ posse. noluer̃ tñ istã causã
fabricandi mundi tam bonã ac simplicẽ bene ac
simplicit̾ crede. ut d̾s bonus cond̾et bona. ⁊ eẽnt pꝰ
d̾m quȩ non ȩẽnt qd̾ ds ẽ. bona tam̃ quȩ ñ fac̾et
nͥ bonus ds̃. s amãs dicunt non quidẽ partes dĩ
s. factas a dõ peccasse a conditore recedendo. ⁊ diu̾siᷤ
sa corpora qͣsi uincła meruisse.⁊ hc̃ ẽẽ mundũ. eãq
causam mundi fuisse faciendi nõ ut condent᷑ bona.
s ut mala cohib̾ent᷑. Hinc origenes uire culpat᷑.
pus. hoc sensit. ħ scͥpsit. uͥ plus qͣm dici pot̾ miror
hominem in eccłiasticis lit̾tis tam doctum. ⁊ ex̾ci¬
tatum non attendisse pͥmum. qͣm ħ eẽt ꝯtrarium
sẽpture hꝰ tante auctoritatis intentioni. quȩ ꝑ oĩa
oꝑa dĩ subiungens ⁊ uidit ds̃ qr bonum ẽ. cõpletisq

Expanded text:
quod etiam quidam, qui unum nobiscum credunt omnium rerum esse principium, ullamque naturam, quae non est quod Deus est, nisi ab illo conditore esse non posse; noluerunt tamen istam causam fabricandi mundi tam bonam ac simplicem bene ac simpliciter credere, ut Deus bonus conderet bona, et essent post Deum quae non essent quod est Deus, bona tamen quae non faceret nisi bonus Deus. Sed animas dicunt, non quidem partes Dei, sed factas a Deo, peccasse a Conditore recedendo; et diversis rsa •orpora quasi uincula meruisse; et hunc esse mundum eamque causam mundi fuisse faciendi, non ut conderentur bona, sed ut mala cohiberentur. hinc Origenes iure culpatur;  principiis, hoc sensit, hoc scripsit. ubi plus quam dici potest miror hominem in ecclesiasticis litteris tam doctum et exercitatum non attendisse primum quam hoc esset contrarium scripturae huius tantae auctoritatis intentioni, quae per omnia opera dei subiungens
Abbreviated transcription (Latin):
blandiat᷑ expetat. S tantũ ualet in nat᷑is rõnabi¬
luis qd̃dam ułuti pondꝰ uoluntatis ⁊ amoris. ut
cũ ordine nat᷑e angłi hominibꝰ tñ lege iusticiȩ bi¬
ni homines mał angłis p̾ferant᷑. Propt̾ nat᷑amgͥ

Expanded text:
blandiatur expectat. Sed tantum ualet in naturis rationaliblandiatur expectat. Sed tantum ualet in naturis rationalibus quoddam ueluti pondus uoluntatis et amoris, ut, cum ordine naturae angeli hominibus, tamen lege iustitiae boni homines malis angelis praeferantur. CAPUT XVII.
Abbreviated transcription (Latin):
in his quȩ sentiunt p̃ponunt᷑ intelligentia nõ
intelligentibꝰ sic̃ homines peccoribꝰ. ⁊ in his quȩ
intelligunt p̃ponunt᷑ inmortalia mortalibꝰ. sic̃ angi
hominibꝰ. s ita p̃ponunt᷑ nate ordine. Est at aliꝰ ati
sensu carentia quibꝰdã sentientibꝰ p̃ponamus intatũ
ut si potestas ȩẽt ea ꝓrsꝰ de nat᷑a reꝵz auferre uellemꝰ
siue quẽ in ea locum habeant ignorantes. sine giã
seiamꝰ nr̃is ea cõmodis pꝰ ponentes. Quis enĩ nn
domui suȩ panẽ hr̃e qͣm mures nũmos qͣm pils
malit: S quid mirũ cum in ipsoꝵ etiã homini
estimatione quoꝵ certȩ nat᷑a tantȩ ẽ dignitatis.
pleꝵq caruis cõparet᷑ equus qͣm seruus. gẽma
qͣm famła. ita lib̾tate uidicandi płimũ distat ñ
consid̾antis. a necessitate indigentis seu uolupti¬
te cupientis. cum ista quid ꝑse ipsum in reꝵ gͣb̃
quid expectat cogitet.⁊ inhis quid ueꝵ ẽ luci mi
appareat. uoluptas u̾o quid iocundũ corꝑis sensibꝰ

Expanded text:
nuntur intellegentia non intellegentibus, sicut homines pecoribus; et in his, quae intellegunt, praeponuntur inmortalia mortalibus, sicut angeli hominibus. Sed ita praeponuntur naturae ordine; est autem alius sensu carentia quibusdam sentientibus praeponamus, in tantum, ut si potestas esset ea prorsus de natura rerum auferre uellemus, siue quem in ea locum habeant ignorantes. siue etiamsi sciamus nostris ea commodis postponentes. Quis enim non domi suae panem habere quam m etiam hominum aestimatione, quorum certe natura tantae est dignitatis, plerumque carius conparetur equus quam seruus, gemma quam famula? Ita libertate iudicandi plurimum distat ratio considerantis a necessitate indigentis seu uoluptate cupientis, cum ista quid per se ipsum in rerum quid expetat cogitat, et ista quid uerum luci mentis appareat. uoluptas uero quid iucundum corporis sensibus
Abbreviated transcription (Latin):
a luce iusticiȩ teterimas m̃tes. ipse diuidere potuit.
cui etiam fut᷑um non nature s uoluntatis malũ.
occultum atq incertum ȩẽ non potuit. Deniq¬
nec illud ẽ p̾t̾eundum silentio. qd̾ uͥ dix̃ d̃s fiat
lux. ⁊ facta ẽ lux. continuo subiunctũ ẽ ⁊ uidit
d̾s lucem quia bona ẽ. non postea qͣm seꝑauit it᷑
lucem ⁊ tenebras. ⁊ uocauit lucẽ diẽ. ⁊ tenebras
noctẽ. ne simul cum luce ętiam talibꝰ tenebris
testimoniũ placiti sui ꝑhibuisse uid̾et᷑. Nam ubi
tenebre inculpabiles sunt. int̾ quas ⁊ istã lucẽ
his ocłis conspicuam luminaria cęli diuidunt.
ñ ante s pꝰ infert᷑. ⁊ uidit ds̃ quia bonum ẽ. Posuit
illa inquit in firmam̃to cęli luce̾ suꝑ t̾ram⁊ ⁊ p̃eẽ
diei ⁊ nocti: ⁊ separare int̾ lucẽ ⁊ tenebras. ⁊ uidit
ds̃ quia bonum ẽ. Utrumq placuit. q utrũq
sine pec̃c̃o ẽ. Ibi aut̃ dixẽ ds̃ fiat lux ⁊ facta ẽ luxe.

Expanded text:
a luce iustitiae taeterrimas mentes, ipse diuidere potuit, cui etiam futurum non naturae, sed uoluntatis malum occultum aut incertum esse non potuit. nec illud est praetereundum silentio, quod, ubi dixit Deus: Fiat lux, et facta est lux, continuo subiunctum est: Et uidit Deus lucem quia bona est; non postea quam separauit inter lucem et tenebras et uocauit lucem diem et tenebras noctem, ne simul cum luce etiam talibus tenebris testimonium placiti sui perhibuisse uideretur. Nam ubi tenebrae inculpabiles sunt, inter quas et lucem istam his oculis conspicuam luminaria caeli diuidunt, non ante, sed post infertur: Et uidit Deus quia bonum est. Posuit illa, inquit, in firmamento caeli lucere super terram et praeesse diei et nocti et separare inter lucem et tenebras. Et uidit Deus quia bonum est. Utrumque placuit, quia utrumque sine peccato est. Ubi aut
Abbreviated transcription (Latin):
in quibꝰ ⁊ mane ⁊ uesꝑa nominant᷑. donec omĩa
quȩ his diebꝰ ds fec̃ seato ꝑficiant᷑ die. septimoq
in magno misterio dĩ uacatio cõm̃detur. Qui die ᷤᷤ
cuiꝰ modi sint aut ꝑ difficile nob̾ aut etiã impoᷤᷤ¬
sibile ẽ cogitare qͣntomagis dicẽ : uidemꝰ quippe
istos dies notos nõ hr̃e uesꝑam nͥ d soł occasu.
nec mane nisi de soł exortu. Illoꝵ aut̃ pͥores treᷤᷤ
dies sine sole ꝑ acti sunt. qui die qͣrto factus re¬
fert᷑. & pͥmitꝰ quidẽ lux uerbo dĩ facta atq int̾
ipsam ⁊ tenebras ds separasse nairat᷑. ⁊ eandem
lucẽ uocasse diẽ. tenebras aut̃ noctẽ. S quał illa
sit lux. ⁊ quo alt̾nante motu qualẽq uesꝑam ⁊
mane fecerit. remotũ ẽ a sensibꝰ nr̃is nec ita ut ẽ
ribꝰ mundi partibꝰ longe a conspectibꝰ nr̃is. uñ
ficata ẽ sc̃a ciuitas in sc̃ĩs angłis ⁊ sp̃ibꝰ bĩs.
de qua dic̃ apłs. Quȩ sursum ẽ iħrłm mat̾ nr̃a¬

Expanded text:
a nominantur, donec omnia quae his diebus fecit deus sexto perficiantur die septimoque in magno mysterio dei uacatio commendetur: qui dies cuius modi sint aut perdifficile nobis aut impossibile est cogitare, quanto magis dicere. Videmus quippe istos dies notos non habere uesperam nisi de solis occasu nec mane nisi de solis exortu; illorum autem priorum tres dies sine sole peracti sunt. qui die quarto factus refertur. et primitus quidem lux dei uerbo facta atque inter ipsam et tenebras deus separasse narratur et eandem lucem uecasse diem, tenebras autem noctem. sed qualis illa sit lux et quo alternante motu qualemque uesperam et mane fecerit, remotum est a sensibus nostris nec ita ut estribus mundi partibus longe a conspectibus nostris sificata est sancta ciuitas in sanctis angelis et spiritibus beatis, de qua dicit apostolus: quae sursum e
Abbreviated transcription (Latin):
ita sint. nullomͦ quidẽ scđm spatium aliquod
t̃pris pͥꝰ erant sp̃c illi tenebre quos angłas dicimꝰ
s simul ut facti sunt lux facti sunt. nõ tñ tm̃ ita
nati ut sapient̾ beateq uiuerent. Ab hac illumi¬
natione au̾si quidã angłi. non optinuerunt excel¬
lentiam sapientis beateq uitȩ. quȩ ꝓculdubio ñ
nisi et̾na ẽ ęt̾nitatisq suȩ ceta atq secura. s ra¬
tionabilẽ uitam licet insipientẽ sic hñt ut eã
non possint amitt̾e nec si uelint. Quatenꝰ aut̃
añ qͣm peccassent illiꝰ sapĩȩ fuerint participes
definire quis pot̾: in eiꝰ tñ participacione eqͣles
fuisse istos illis qui ꝓpt̾ea u̾e pleneq bĩ s̃ qm̃ nei¬
qͣm de suȩ bitudinis ȩt̾nitate fallunt᷑ qͦmͦ dicturi
sumus. quandoqͥdẽ si eqͣles in ea fuissent. etiã isti
in eius ȩt̾nitate manfissent parit̾ bĩ. quia parit̃
certi : neq enim sic̃ uita qͣndiucũq fuerit. ita
ȩt̾na uita ueracit̾ dici pot̾it. si finem habitura

Expanded text:
ita sint, nullo modo quidem secundum spatium aliquod temporis prius erant spiritus illi tenebrae, quos angelos dicimus; sed simul ut facti sunt, lux facti sunt; non tamen tantumnati, ut sapienter beateque uiuerent. Ab hac inluminatione auersi quidam angeli non obtinuerunt excellentiam sapientis beataeque uitae. quae procul dubio non nisi aeterna est aeternitatisque suae certa adque secura; sed rationalem uitam licet insipientem sic habent, ut eam non possint amittere, nec si uelint. Quatenus autem, antequam peccassent, illius sapientiae fuerint participes, definire quis potest? In eius tamen participatione aequales fuisse istos illis, qui propterea uere pleneque beati sunm de suae beatitudinis aeternitate falluntur, quo modo dicturi sumus? quando quidem si aequales in ea fuissent, etiam isti in eius aeternitate mansissent pariter beati, quia pariter certi. Neque enim sicut uita, quamdiucumque fuerit, ita aeterna uita ueraciter dici poterit, si finem habitura
Abbreviated transcription (Latin):
omia unus ẽ. Neq enĩ multȩ s una sapientia
ẽ. in qua sunt infinita quedã. atq infiniti thesau¬
ri reꝵ intelligibilium. in quibꝰ sunt om̃s inuisi¬
biles atq incomutabiles rationes reꝵ ętiã uisibi¬
lium ⁊ mutabiliũ quę ꝑ ipsam facte sunt. qm̃ ads̃
ñ aliqͥd nesciens fec̃. quod nec de quolib homine
artificȩ recte dici pot̾. Porro si sciens fec̃ omia. en
utiq fec̃ quę nouerat. Ex quo occiurit amo qͥdda
mirũ s tñ ueꝵ. quod iste mundus nob̾ notꝰ &̃¬

Expanded text:
omnia unus est. Neque enim multae, sed una sapientia est, in qua sunt infiniti quidam eique finiti thensauri rerum intellegibilium, in quibus sunt omnes inuisibiles adque incommutabiles rationes rerum etiam uisibilium et mutabilium, quae. per ipsam factae sunt. Quoniam Deus non aliquid nesciens fecit, quod nec de quolibet homine artifice recte dici potest; porro si sciens fecit omnia, ea utique fecit quae nouerat. Ex quo occurrit animo quiddam mirum, sed tamen uerum, quod iste mundus nobis not
Abbreviated transcription (Latin):
de adbło in eugłio. ille homicida erat ab initio in
u̾itate ñ stetit. sic eẽ accipiendũ. ut non solũ homi¬
cida fuerit ab mitio idest ininitio humani gen̾is
ex quo utiq homo factus ẽ. quẽ decipiendo posset
occid̾e. ueꝵ etiã ab initio suȩ conditiõis in u̾itate

Expanded text:
de diabolo in Evangelio, Ille homicida erat ab initio, et in de diabolo in Evangelio, Ille homicida erat ab initio, et in veritate non stetit ; sic esse accipiendum, ut non solum homicida fuerit ab initio, id est initio humani generis, ex quo utique homo factus est, quem decipiendo posset occidere: verum etiam ab initio suae conditionis in veritate
Abbreviated transcription (Latin):
qͣ nos d̾ illis ꝑ scͥpt᷑as scãs nosse potumꝰ. Quis enĩ
catholicꝰ xͥanus ignorat nullũ nouĩ dbłm ex bonis
angłis ult̾uis fut᷑um sic̃ nec istum in societatẽ bonoꝵ
angłoꝵ ult̾iꝰ redit᷑um : Ueritas quippe in euugłio
scĩs fidelibꝰq ꝓmittit. q̃ erunt eqͣles angłis dĩ. qͥbꝰ
ȩtiã ꝓmittit᷑. qd̾ ibunt in uitã ęt̾nã. Pomo aut̃
si nos certi sumꝰ nũqͣm ex illa inmortali felicitate
casuros. illi u̾o si certi non sunt. iam potiores in gqͣ¬
les eis erimus. S q neqͣqͣm u̾itas fallit. ⁊ eqͣles eis
erimꝰ. ꝓfecto & ipsi certi sunt suę felicitatis ęt̾nę.
cꝰ illi aliq̃no certi ñ fuerunt. Nõ enĩ erat eoꝵ ęt̾na
felicitas cꝰ certi ȩẽt. quȩ finẽ fuerat habit᷑a. Restat
istoꝵ riunam illis certa scientia suȩ sempit̾nȩ feli¬
citatis accesserit. nisi forte quis dicat id qd dñs ait

Expanded text:
quod nos de illis per scripturas sanctas nosse potuimus. Quis enim quod nos de illis per scripturas sanctas nosse potuimus. Quis enim catholicus Christianus ignorat nullum nouum diabolum ex bonis angelis ulterius futurum, sicut nec istum in societatem bonorum angelorum ulterius rediturum? Veritas quippe in euangelio sanctis fidelibusque promittit, quod erunt aequales angelis Dei; quibus etiam promittitur, quod ibunt in uitam aeternam. Porro autem si nos certi sumus numquam nos ex illa inmortali felicitate casuros, illi uero si certi non sunt, iam potiores, non aequales eis erimus. Sed quia nequaquam Veritas fallit et aequales eis erimus, profecto etiam ipsi certi sunt suae felicitatis aeternae. Cuius illi alii quia certi non fuerunt non enim erat eorum aeterna felicitas cuius certi essent, quae finem fuerat habitura, restat, istorum ruinam illis certa scientia suae sempiternae felicitatis accesserit. Nisi forte quis dicat, id quod Dominus ait
Abbreviated transcription (Latin):
incõmutabili q̃ ds̃ ẽ sine ulla molestia ꝑfruat᷑. ⁊ in
eo se in ȩt̾num eẽ mansurã nec ulla dubitacione
eunetet᷑. nec ullo enore fallat᷑. Hanc hr̃e angłos lu¬
cis pia fide credimus. hanc nec añqͣm cad̾ent ha¬
biuisse angłos pccõres cui sua pͣuitate illa luce pͥ¬
uati sunt conseq̃nti ratione colligimus. habuis
pec̃m ꝓfecto credendi sunt. Aut si duriĩ uidetur
cio facti sunt angłi. alios cred̾̃e ita factos ut ñ
adipent p̾seientia uł ꝑseu̾antiȩ uł easus sui. alio
iossita ut u̾itate c̾tisima et̾nitatẽ suȩ bitudini
nossent. ẜ equał felicitatis om̃s ab untio ereatis̃.
i ita fuerunt donec isti qui nẽ mali s̃ ab illo
bonitatis lumine sua uoluntate cecidissent. ꝓcul
dubio młto ẽ duriꝰ nẽ putare angłos scõs ęt̾nitatȩ
suȩ bĩtudinis incertos.⁊ ipsos de semetipsos ignorare.

Expanded text:
incommutabili, quod Deus est, sine ulla molestia perfruatur et in incommutabili, quod Deus est, sine ulla molestia perfruatur et in eo se in aeternum esse mansurum nec ulla dubitatione cunctetur nec ullo errore fallatur. Hanc habere angelos lucis pia fide credimus; hanc nec antequam caderent habuisse angelos peccatores, qui sua prauitate illa luce priuati sunt, consequenti ratione colligimus; habuisserunt ante peccatum, profecto credendi sunt. Aut si durum uidetur, quando facti sunt angeli, alios credere ita factos ut non acciperent praescientiam uel perseuerantiae uel casus sui, alios autem ita ut ueritate certissima aeternitatem suae beatitudinis nossent, sed aequalis felicitatis omnes ab initio creati sunt, et ita fuerunt, donec isti, qui nunc mali sunt, ab illo bonitatis lumine sua uoluntate cecidissent: procul dubio multo est durius nunc putare angelos sanctos aeternae suae beatitudinis incertos, et ipsos de semet ipsis ignorare,
Abbreviated transcription (Latin):
pie cum spe fut᷑e ĩmortalitatis hanc uitam ducẽ
sine cͥmine uastante conscientiam facile impetͣnteᷤᷤ
pecc̃is huiꝰ infirmitatis diuinã miscdia: Qui lic
de suȩ ꝑseu̾antiȩ p̃mio c̾ti sint. de ipsa tñ ꝑseu̾an¬
tia sua sua reꝑuint᷑ incerti. Iuis enim homiũ
se in actione ꝓnectuq iusticie ꝑsen̾at᷑um usq in
finem sciat nisi aliqua reuelatione ab illo fiat certꝰ.
qui de hac re iusto latentiq uidicio ñ õs instruit. s
neminẽ fallit: Quantũ itaq ꝑtinet ad delectatio¬
nem p̾sentis boni beatior erat pͥmus homo in para¬
diso. qͣm quilib uistꝰ in hac infirmitate mortali. qͣn¬
tum aut̃ ad spem futuri beatior quilib in cuiꝰ lib
cruciatibꝰ corꝑis. cui non opinione s certa u̾itate
manifestũ ẽ. sine fine se habit᷑um omĩ molestia ca¬
rentem societatẽ angłoꝵ participatione sũmi dĩ.
qͣm erat ille homo sui casus incertꝰ in magna illa

Expanded text:
pie cum spe futurae inmortalitatis hanc uitam ducere pie cum spe futurae inmortalitatis hanc uitam ducere sine crimine uastante conscientiam, facile inpetrantes peccatis huius infirmitatis diuinam misericordiam. Qui licet de suae perseuerantiae praemio certi sint, de ipsa tamen perseuerantia sua reperiuntur incerti. Quis enim hominum se in actione prouectuque iustitiae perseueraturum usque in finem sciat, nisi aliqua reuelatione ab illo fiat certus, qui de hac re iusto latentique iudicio non omnes instruit, sed neminem fallit? Quantum itaque pertinet ad delectationem praesentis boni, beatior erat primus homo in paradiso, quam quilibet iustus in hac infirmitate mortali; quantum autem ad spem futuri, beatior quilibet in quibuslibet cruciatibus corporis, cui non opinione, sed certa ueritate manifestum est, sine fine se habiturum omni molestia carentem societatem angelorum in participatione summi Dei, quam erat ille homo sui casus incertus in magna illa
Abbreviated transcription (Latin):
non et̾na. siue ro scirent suie nescientes aliud
putarent. quia scientes timor nescientes etroi
bõs ẽẽ utiq non sinebat. Si aut̃ ħ ita nesciebs
ut falsis incerti suȩ ñ fiderẽt. s utriĩ sempit̾nĩ
an quoq finem habit᷑um ȩẽt bonum suuĩ innas
partem firma assensione ferrent᷑. ipsa de tanta
felicitate cunctatio. etiã bẽ uitȩ plenitudinẽ
qͣm in sc̃is angłis ẽẽ credimus non habebat. Na
enim bẽ uite uocabulum ita contͣhimus ad
quasdam significationis angustias. ut solu dm
auaniis beatum. qui tñ uere ita beatꝰ e. ut maior
Utubs eȩ non possit. In cuiꝰ comparatione q an¬
do rationalẽ uł intellectualẽ c̾aturã. bõs nuncu¬
pandos putamꝰ. Quis enĩ pͥmos illos homines
in paradiso negare audeat bõs fuisse añ pecẽm.
qͣnuis sua bĩtudo qͣm diut᷑na uł utrũ coȩt̾na
at incertos. eẽt aut̃ ęt̾na nͥ peccassent. cũ hodie
ñ impudent̾ bõs uocemus quos uidemꝰ iustȩ ac

Expanded text:
non aeterna, siue id scirent, siue nescientes aliud putarent; quia scientes timor, nescientes error beatos esse utique non sinebat. Si autem hoc ita nesciebant, ut falsis incertisue non fiderent, sed utrum sempiternum an quandoque finem habiturum esset bonum suum, in neutram partem firma adsensione ferrentur: ipsa de tanta felicitate cunctatio eam beatae uitae plenitudinem, quam in sanctis angelis esse credimus, non habebat. Neque enim beatae uitae uocabulum ita contrahimus ad quasdam significationis angustias, ut solum Deum dicamus beatum; qui tamen uere ita beatus est, ut maior beatitudo esse non possit, in cuius conparatione, ad rationalem uel intellectualem creaturam, beatos nuncupandos putamus. Quis enim primos illos homines in paradiso negare audeat beatos fuisse ante peccatum, quamuis sua beatitudo quam diuturna uel utrum aeterna esset incertos esset autem aeterna, nisi peccassent, cum hodie non inpudenter beatos uocemus, quos uidemus iuste ac
Abbreviated transcription (Latin):
compet̾ẽt ẽȩ cum dõ. Qua ꝓpt̾ ętiã uoluntas nill.
gͣnde testimoniũ ẽ nat᷑e bonȩ. S ds̃ sic̃ nat᷑a bi¬
narũ optimus creator ẽ ita malaꝵ uoluntatum
iustissimꝰ ordinator. ut cum ille male utunt᷑ uan
bonis. ipse bene utatur ȩtiã uoluntatibꝰ mali
Itaq fec ut abłs institutione illius bonus. uols¬
tate sua malus in inferioribꝰ ordinatꝰ illus e
future malignitatis eiꝰ ñ erat utiq ignar. hẜ
udebat quȩ bona de malo eiꝰ eẽt ipse fadias
ꝓpt̾ea psalmus ait. dracho hic quem finrids
bonitatem bonũ. iam ꝓ suam p̾seientiq̃ ꝓals¬

Expanded text:
m Deo. Quapropter etiam uoluntas mala grande testimonium est naturae bonae. Sed Deus sicut naturarum bonarum optimus creator est, ita malarum uoluntatum iustissimus ordinator, ut, cum illae male utuntur naturis bonis, ipse bene utatur etiam uoluntatibus malis. Itaque fecit, ut diabolus institutione illius bonus, uoluntate sua malus, in inferioribus ordinatus inludefuturae malignitatis eius non erat utique ignarus et praeuidebat quae bona de malo eius esset ipse facturus: propterea psalmus ait: Draco hic, quem finxisti et per suam bonitatem bonum, iam per suam praescientia
Abbreviated transcription (Latin):
teriora tp̃ra ꝑ infinitum retͦ p̃atuĩ p̾t̾issent. nec
fuisset aliq̃ differentia uñ tp̃s tp̃ri eligendo p̾pon̾et᷑.
Q d̃ si dicunt inanes ẽẽ hominũ cogitationes quibꝰ m¬
finita ẏmaginant᷑ loca. eum locus nullꝰ sit pt̾ mũ¬
dum. respondet᷑ eis istomͦ inanit̾ homines cogitare
p̾t̾ita tp̃ra uacationis dĩ. cum tempꝰ nullũ sit ante
aut nulla ẽ mutacio. quis nõ uideat q̃ tp̃ra ñ fuis¬
sent nͥ creat᷑a fieret. quȩ aliquid aliqua motione
mutaret. cuiꝰ motionis ⁊ mutationis cũ aliud atq
aliut quȩ simul ẽẽ ñ possunt cedit atq succedit. in
tempoꝵ spatia mundũ ereasse nõ iideo. nͥ dicatur
ante mundũ iã aliqͣm fuisse ereatam cuiꝰ motibꝰ
tp̃ra cuciurer. Porro si litt̾e sacrȩ maximeq ueraces
ita dicuntur in pͥncipio fecisse dm̃ cęlũ ⁊ t̾ram. ut
nichil antea fuisse intelligatur. qr ħ potuis in pͥnei¬

Expanded text:
teriora tempora per infinitum retro spatium praeterissent nec teriora tempora per infinitum retro spatium praeterissent nec fuisset aliqua differentia, unde tempus tempori eligendo praeponeretur. Quod si dicunt inanes esse hominum cogitationes, quibus infinita imaginantur loca, cum locus nullus sit praeter mundum, respondetur eis isto modo: inaniter homines cogitare praeterita tempora uacationis Dei, cum tempus nullum sit ante autem nulla mutatio est: quis non uideat, quod tempora non fuissent, nisi creatura fieret, quae aliquid aliqua motione mutaret, cuius motionis et mutationis cum aliud adque aliud, quae simul esse non possunt, cedit adque succedit, in temporum spatia mundum creasse non uideo, nisi dicatur ante mundum iam aliquam fuisse creaturam, cuius motibus tempora currerent. Porro si litterae sacrae maximeque ueraces ita dicunt, in principio fecisse Deum caelum et terram, ut nihil antea fecisse intellegatur, quia hoc potius in p
Abbreviated transcription (Latin):
spatiis absentẽ eẽ dicturi sunt. ⁊ uno tantũ atq in
comparatione illiꝰ infinitatis tam exiguo loco in qͦ
mundus ẽ occupata: Nõ opinor eos inhȩc uaniloqͥa
ꝓgressuros. Cum gͥ unũ mundum ingenti quidem
mole corporea finitum. ⁊ loco suo det̾minatũ ⁊ oꝑante
dõ factum ẽẽ dicant. q̃ respond̾ent d infinitis eatͣ
mundũ locis cur in eis ab oꝑe ds̃ cesset. ħ sͥ respon¬
deant de infinitis ante mundũ tp̃ribꝰ cur in eis ab
oꝑe ds cessau̾it. & sic ñ ẽ consequens ut fortuitu
potius qͣm ratione diuina ds non alio s isto in quo
ẽ loco mundum constituerit. cum parit̾ infinitis
uͥq patentibꝰ nullo excellentiore m̾ito poss hic eligi
qͣmus eandẽ diuinam rationẽ qua id factũ ẽ. nulla
possit humana comp̾hende. ita ñ ẽ consequens ut
dõ aliquid existimemꝰ accidisse fortuitũ. qd̃ illo potiꝰ
qͣm anteriore tp̃r condidit mundum. cum eqͣlit̾ an¬

Expanded text:
spatiis absentem esse dicturi sunt, et uno tantum, atque in spatiis absentem esse dicturi sunt, et uno tantum, atque in comparatione illius infinitatis tam exiguo loco, in quo mundus est, occupatam? Non opinor eos in haec vaniloquia progressuros. Cum igitur unum mundum ingenti quidem mole corporea, finitum tamen et loco suo determinatum, et operante Deo factum esse dicant: quod respondent de infinitis extra mundum locis, cur in eis ab opere Deus cesset; hoc sibi respondeant de infinitis ante mundum temporibus, cur in eis ab opere Deus cessaverit. Et sicut non est consequens ut fortuito potius quam ratione divina Deus, non alio, sed isto in quo est loco, mundum constubique patentibus nullo excellentiore merito posset hic eligi, quamuis eandem diuinam rationem, qua id factum est, nulla possit humana conprehendere: ita non est consequens, ut Deo aliquid existimemus accidisse fortuitum, quod illo potius quam anteriore tempore condidit mundum, cum aequaliter an
Abbreviated transcription (Latin):
moꝵ gigni asserit ⁊ resolui isti aut̃ oꝑe d̃ĩ facto ᷤᷤ
dicturi sunt si eum ꝑ int̾minabilẽ inm̾sitatẽ locoꝵ
extͣ mundum circũquaq patentiuĩ uacare noluer̃.
nec eosdem mundos qd̾ etiam de isto sentiunt ulla
causa posse dissolui: Cum his enim agimꝰ. qͥ ⁊ dm
incorporeum ⁊ omũi naturaꝵ quȩ ñ sunt qd̃ ipse
creatorem nob̾cum sentiunt. Alios aut̃ nimis in¬
dignũ ẽ ad istam disputationẽ religionis admitt̾ẽ.
maximȩ q̃ ap̃ eos qui multis modis sacroꝵ obse¬
quium deferendum pitant. isti philosophos cȩt̾oᷤ
nobilitate atq auctoritate uicer̃. non ob aliud
nisi qr longo qͥdem int̾uallo. uerumtam̃ reliquis
ꝓpinquiorẽs sunt ueritati. an forte substancia dĩ
qͣm nec incluount nec det̾minant nec discernunt
loco. s ȩtiam sic̃ de dõ sentire dignum ẽ fatent᷑ incor
porea p̾sentia uͥq totam. a tantis locoꝵ exctͣ mũdũ

Expanded text:
morum gigni adserit et resolui, isti autem opere Dei factos morum gigni adserit et resolui, isti autem opere Dei factos dicturi sunt, si eum per interminabilem inmensitatem locorum extra mundum circumquaque patentium uacare noluerint, nec eosdem mundos, quod etiam de isto sentiunt, ulla causa posse dissolui? Cum his enim agimus, qui et Deum incorporeum et omnium naturarum, quae non sunt quod ipse, creatorem nobiscum sentiunt; alios autem nimis indignum est ad istam disputationem religionis admittere, maxime quod aput eos, qui multis dis sacrorum obsequium deferendum putant, isti philosophos ceteros nobilitate adque auctoritate uicerunt, non ob aliud, nisi quia longo quidem interuallo, uerum tamen reliquis propinquiores sunt ueritati. An forte substantiam Dei, quam nec includunt nec determinant nec distendunt loco, sed eam, sicut de Deo porea praesentia ubique totam, a tantis locorum extra mundum
Abbreviated transcription (Latin):
ido semel exꝑtam miserias si ab eis fu̾it lib̾ata. nũ¬
qͣm miserã postea futuram. ñ utiq dubitabunt ħ
fieri manente incõmutabilitate consilii dĩ. Sicgꝰ
credant ⁊ mundum eac tp̃r fieri potuisse. nectñ
idõ dm in eo faciendo ȩt̾num consilium uolunta¬
temq mutasse. Deiñ uidendiũ ẽ. isti qui dm condi¬
torem mundi ẽẽ consentiunt.⁊ tam̃ quer̃ de mudi
tp̃r quid respondeamꝰ. quid ipsi respondeant de mũ¬
di loco. Ita enĩ querit᷑ cur potius tẽ ⁊ non antea
factꝰ sit. quẽadmodũ queri pot̾ cur hic potius
u̾e.⁊ non alibi. namsi funta spatia tp̃ris añ mun¬
dum cogitant in quibꝰ eis non uidet᷑ ds ab oꝑe ces¬
sare potusse. similit̾ cogitãt extͣ mundiĩ inifiita
spacia locoꝵ in quibꝰ si quisq dicat ñ potuisse ua¬
care oñpotentẽ. none consequens erit ut inmu-¬
merabiles mundos cũ epicureo sompniare cogat᷑.
ea tantũ differentia qd̾ eos ille fortuitis motibꝰ atho¬

Expanded text:
ideo semel expertam miserias, si ab eis fuerit liberata, nunquam miseram postea futuram, non utique dubitabunt hoc fieri manente incommutabilitate consilii Dei. Si ergo credant et mundum ex tempore fieri potuisse, nec tamen ideo Deum in eo faciendo aeternum consilium voluntat loca. Deinde uidendum est, isti, qui Deum conditorem mundi esse consentiunt et tamen quaerunt de mundi tempore quid respondeamus, quid ipsi respondeant de mundi loco. Ita enim quaeritur, quur potius tunc et non antea factus sit, quem ad modum quaeri potest, quur hic potius ubi est et non alibi. Nam si infinita spatia temporis ante mundum cogitant, in quibus eis non uidetur Deus ab opere cessare potuisse, similiter. cogitent extra mundum infinita spatia locorum, in quibus si quisquam dicat non potuisse uacare Omnipotentem, nonne consequens erit, ut innumerabiles mundos cum Epicuro somniare cogantur ea tantum differentia, quod eos ille fortuitis motibus ato
Abbreviated transcription (Latin):
ẽ iusticiam recusanit. qͣm nͥ pia dõ subiecta uo¬
luntas hr̃e ñ poss. Huic sentenciȩ quis qͥs ad qͥescit.
non cum illis hereticis sapit idest manicheis:i si
quȩ aliȩ partes ita sentiunt. quod suã quandã
ꝓpͥam tãqͣm exadu̾so qͦdam pͥncipio abł̃s hat
nat᷑am mali. qui tanta uanitate desipiunt. ut
cum u̾ba ista eugłica in auctoritate nob̾cũ hañt.
nõ attendant ñ dixisse dñm aueritate alienꝰ fuit.
s in u̾itate ñ stetit. uͥ au̾itate lapsũ intelligi uo¬

Expanded text:
iustitiam recusauit, quam nisi pia Deoque subdita uoluntas habere non posset. Huic sententiae quisquis adquiescit, non cum illis haereticis sapit. id est Manichaeis, et si quae aliae pestes ita sentiunt, quod suam quandam propriam tamquam ex aduerso quodam principio diabolus habeat naturam mali; qui tanta uanitate desipiunt, ut, cum uerba ista euangelica in auctoritate nobiscum habeant, non adtendant non dixisse Dominum: A ueritate alienus fuit; sed: In ueritate non stetit
Abbreviated transcription (Latin):
modi testimoniis. quȩ om̃ia cõminorare nimis
longum ẽ. didicimꝰ eẽ. qͣndã ciuitatẽ di. euiꝰ ciue
eẽ concupimus illo amore. quẽ nob̾ eus conditor
inspirauit. huic conditori scę eiuitatis. ciues t̾rȩ¬
nȩ ciuitatis dõs suos p̾fer̃. ignorantes eũ eẽ dmĩ
eiꝰ incõmutabili om̃ĩbꝰq cõmum lucȩ pͥtati ⁊ ob
ħ ad qͣndam egena potestatẽ redacti. suas qͦdãmͦ
pͥuatas potentias consectant᷑. honoresq ditnoᷤ
⁊ rege nr̃o adiuuante respndimꝰ. Nuc u̾o quid a
me iam expectet᷑ agnoscens. mĩq ñ inmemoꝵ
debiti. de duaꝵ ciuitatũ t̾renȩ scił ⁊ cęlestis qͣs
inħ interim scło ꝑplexas quodãm᷑ diximꝰ iniui¬
cemq ꝑmixtas exortu ⁊ exeursu ⁊ debitis finibꝰ.
qͣntum ualuero disputare eiꝰ ipsiꝰ dm̃ ⁊ regis
nr̃i uͥq opitulatione fretꝰ aggrediar. pͥmũq dicã.
quẽ aomodũ exordia duaꝵ istaꝵ ciuitatũ in an¬

Expanded text:
iis, quae omnia commemorare nimis longum est, didicimus esse quandam ciuitatem Dei, cuius ciues esse concupiscimus illo amore, quem nobis illius conditor inspirauit. Huic conditori sanctae ciuitatis ciues terrenae ciuitatis deos suos praeferunt ignorantes eum esse Deum eius incommutabili omnibusque communi luce priuati et ob hoc ad quandam egenam potestatem redacti suas quodam modo priuatas potentias consectantur honoresque diuinos et rege nostro adiuuante respondimus. Nunc uero quid a me iam expectetur agnoscens meique non inmemor debiti de duarum ciuitatum, terrenae scilicet et caelestis, quas in hoc interim saeculo perplexas quodam modo diximus inuicemque permixtas, exortu et excursu et debitis finibus, quantum ualuero, disputare eius ipsius domini et regis nostri ubique opitulatione fretus adgrediar, primumque dicam, quem ad modum exordia duarum istarum ciuitatum in an
Abbreviated transcription (Latin):
tibili inseparabił incorruptibilitas sit. aluid ẽ tñ
nuncupat᷑. ⁊ id̾o etiã sic non ħ ẽ quod ht̃. Amã
quoq ipsa ętiam si semꝑ sit sapiens. sic̃ erit cũ
lib̾abitur in ęt̾num. participatione tñ incomu¬
tabilis sapĩę sapiens erit. quȩ non ẽ quod ipsa.
Neq enim si aer infusa luce nũqͣm deserat᷑. idõ ñ
aluid ẽ ipse aluid ẽ lux qua illuminat᷑. Neq ħ
ita dix̾im. quasi aer sit am̃a. q̃ putauer qͥdã
qui nõ potuer̃ incorporeã cogitare naturam.
S hñt hȩc ad illa & in magna disparilitate qͣn¬
dam similitudine. ut inconuenient̾ ñ dicat᷑ sic
illuminari am̃a incorporea luce incorporea sim¬
plicis sapĩȩ dĩ. sic̃ illuminat᷑ aeris corpꝰ luce cor¬
porea:⁊ sic aer tenebrescit luce desertus. nã nicħ
tenebre. qͣm aer carens luce. ita tenebresc̾e am̃ã.

Expanded text:
tibili inseparabilis incorruptibilitas sit, aliud est tamtibili inseparabilis incorruptibilitas sit, aliud est tamnuncupatur. Et ideo etiam sic non hoc est quod habet. Anima quoque ipsa, etiamsi semper sit sapiens, sicut erit cum liberabitur in aeternum, participatione tamen incommutabilis sapientiaNeque enim si aer infusa luce nunquam deseratur, ideo non aliud est ipse, aliud lux qua illuminatur. Neque hoc ita dixerim, quasi aer sit anima: quod putaverunt quidam, qui non potuerunt incorpoream cogitare naturam. Sed habent haec ad illa etiam in magna disparilitate quamdam similitudinem, ut non inconvenienter dicatur, sic illuminari animam incorpoream luce incorporea simplicis sapientiae Dei, sicut illuminatur aeris corpus luce corporea; et sicut aer tenebrescit ista luce desertus nam nihiltenebrae, quam aer carens luce, ita tenebrescere animam
Abbreviated transcription (Latin):
ht̃ qui. dẽ ipsius in corruptionis in amissibilẽ qͣlitatẽ.
s manente sub̾a corporali. nõ ħ ẽ quod ipsa incor¬
ruptio. Nam illa ętiam ꝑ singłas partes corporis
tota ẽ. nec alibi maior alibi minor. Neq enĩ ulla
pars ẽ incorruptior. qͣm alt̾a. Corpus u̾o ipsũ maiꝰ
ẽ in toto. qͣm in parte.⁊ cum alia pars ẽ in eo ampli
or. alia minor. non ea quȩ amplior ẽ incorruptior
qͣm ea que minor. Aliud ẽ itaq corpꝰ quod ñ uͥq
sui totum ẽ. alia incorruptio quȩ u̾q eiꝰ tota ẽ.
quia om̃is pars incorruptibił corꝑis. etiam cęt̾is
in ȩquał. ęqualit̾ incorrupta ẽ. Neq enĩ u̾bi gr̃a
qr digitus minor ẽ. qͣm tota manus. idõ incorrup¬
tibilior manus qͣm digitus. Ita cum sint inęqͣles
manus ⁊ digitꝰ. equal̃ ẽ tam̃ incorruptibilitas
manus ⁊ digiti. Ac ꝑ ħ qͣmuis acorpore incorrup¬

Expanded text:
habet quidem ipsius incorruptionis inamissibilem qualitatem, habet quidem ipsius incorruptionis inamissibilem qualitatem, sed manente substantia corporali non hoc est, quod ipsa incorruptio. Nam illa etiam per singulas partes corporis tota est nec alibi maior, alibi minor; neque enim ulla pars est incorruptior quam altera; corpus uero ipsum maius est in toto quam in parte; or, alia minor, non ea quae amplior est incorruptior quam ea quae minor. Aliud est itaque corpus, quod non ubique sui totum est, alia incorruptio, quae ubique eius tota est, quia omnis pars incorruptibilis corporis etiam ceteris inaequalis aequaliter incorrupta est. Neque enim uerbi gratia, quia digitus minor est quam tota manus, ideo incorruptibilior manus quam digitus. Ita cum sint inaequales manus et digitus, aequalis est tamen incorruptibilitas manus et digiti. Ac per hoc quamuis a corpore incorrup
Abbreviated transcription (Latin):
aliꝰ dixi ñ alicd. quia ⁊ ħ parit simpler parit᷑q in¬
cominutabile bonũ ẽ et coetĩnim. Et hec tͥnitas uinis
istam boni simplicẽ dicimꝰ. qr pat̾ in ea solus
dr̃. Nam utiq pat̾ ht̃ filium. nec tñ ipse filius.
⁊ filiꝰ ht̃ patrem. nec tñ ipse ẽ pat̾. In quo gͦ ad
hr̃e qd̃ uł possit amitt̾e. uł aliut sit hñs. aliud
qd̃ ht̃. sicut ⁊ uas aliquẽ liqͦrẽ aut corpꝰ colorẽ.
aut aer lucem. siue feruorẽ. aut am̃a sapĩam.
Nicħ enim hoꝵ ẽ. id qd̃ ht̃. Namneq uas liquor
ẽ. nec corpꝰ color. neq aer lux. siue feruor. neq
am̃a sapientia ẽ. Hinc est qd̾ etiam pͥuari pos¬
sunt rebꝰ quas hnit. ⁊ in alios habitꝰ uł qualita¬
tes uerti atq mutari. ut ⁊ uas euacuet᷑ humo¬
re quo plenim ẽ. ⁊ corpiis decoloret᷑. ⁊ aer tenebreᷤᷤ¬
cat. sue frigescat.⁊ am̃a desipiat. S sit corpus
incorruptibile. quale scis in resuirectione ꝓmittit᷑.

Expanded text:
pariter simplex pariterque incommutabile bonum est et coaeternum. Et haec trinitas unus oc naturam istam boni simplicem dicimus, quia Pater in ea solus dicitur. Nam utique Pater habet Filium, nec tamen ipse est Filius et Filius habet Patrem, nec tamen ipse est Pater. In quo ergo ad habere, quod uel possit amittere; uel aliud sit habens, aliud quod habet; sicut uas aliquem liquorem aut corpus colorem aut aer lucem siue feruorem aut anima sapientiam. Nihil enim horum est id quod habet; nam neque uas liquor est, nec corpus color, nec aer lux siue feruor, neque anima sapientia eat. Hinc est quod etiam priuari possunt rebus quas habent, et in alios habitus uel qualitates uerti adque mutari, ut et uas euacuetur umore quo plenum est, et corpus decoloretur et aer tenebrescat siue frigescat et anima desipiat. Sed etsi sit corpus incorruptibile, quale sanctis in resurrectione promittitur,
Abbreviated transcription (Latin):
in se ipso s in dõ. A quo si auertit᷑ angłs. fit inmũ¬
dus. sic̃ sunt om̃s qui uocant᷑ inmundi sp̃c. nec iã
luxc in dño. s in se ipsis tenebrȩ. pͥuati participa¬
cione lucis ȩt̾nȩ. Mali enim nulla natura ẽ. s
amissio boni mali nom̃ accepit. Est itaq bonũ so
lum simplex. ⁊ ob ħ solum incõmutabile. qͥ ẽ ds̃.
Ab ħ bono creata sunt omĩa bona. s ñ simplicia ⁊ ob
hoc mutabilia. Ereata sane inqͣm. ro ẽ facta nõ
genita. Qd̃ enĩ de simplici bono genitũ ẽ. parit̾
simplex ẽ. ⁊ ħ ẽ qd̾ illud de quo genitũ ẽ. Quȩ duo
patrem ⁊ filium dicimꝰ. ⁊ utrumq ħ cum sp̃u suo¬

Expanded text:
si auertitur angelus. fit inmundus; sicut sunt omnes, qui uocantur inmundi spiritus, nec iam lux in Domino, sed in se ipsis tenebrae, priuati participatione lucis aeternae. Mali enim nulla natura est; sed amissio boni mali nomen accepit. CAPUT X. De slum simplex, et ob hoc solum incommutabile, quod est Deus. Ab hoc bono creata sunt omnia bona, sed non simplicia, et ob hoc mutabilia. Creata sane, inquam, id est facta, non genita. Quod enim de simplici bono genitum est, pariter simplex est, et hoc est quod illud de quo genitum est; quae duo Patrem et Filium dicimus; et utrumque hoc cum Spiritu
Abbreviated transcription (Latin):
cum liber ipse ita sit exorsus. inpͥncipio creaiit
as celum ⁊ t̾ram. ut ante celum ⁊ t̾ram nicħ
aliud fecisse uideatur. Cum gͦ acelo ⁊ t̾ra ceꝑit.¬
at ipsa t̾ra qͣm pͥmit fec̃ sic̃ scͥptura ꝯseg̃nt̾ eloqͥt᷑
intusibił ⁊ incõposita ñdumq lucȩ facta utiq
tenebre fu̾int suꝑ abyssum. id est suꝑ qͣndã t̾re ⁊
aquȩ indistinctam confusionẽ. uͥ enim luxe nõ ẽ.
tenebre sint necesse ẽ. deinde omia creando dispo¬
sita sint. quȩ ꝑ sex dies consumata nairant᷑. quomͦ
indie septimo requieuit: Gpus aut̃ dĩ eẽ angloᷤ

Expanded text:
cum liber ipse ita sit exorsus: In principio fecit cum liber ipse ita sit exorsus: In principio fecit Deus caelum. et terram, ut ante caelum et terram nihil aliud fecisse uideatur. Cum ergo a caelo et terra c ipsa terra quam primitus fecit, sicut Scriptura consequentur eloquitur, invisibilis et incomposita, nondumque luce facta, utique tenebrae fuerint super abyssum, id est super quamdam terrae et aquae indistinctam confusionem ubi enim lux non est, tenebrae sint necesse est; deinde omnia creando disposita sint, quae per sex dies consummata narrantur: quomodo in die septimo requie