comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
si ñgulorũ lapsu ortuq siliorũ: Morsquippeut
dicit ñ hominũ singulorũ sed unũs ae poena ẽ
ciuitatis que a poena plerũq singulos uindi¬
cant unde merito quaerit̃ utrũ rectefece¬
rint . sagunt ini quando uniuersam ciuitatẽ
iuã interire maluer quam fide frangere quacũ
sipsa romana republica tenebant̃ in quo suo facto
laudant̃ ab omnib: terrenae rei publicao
ciuib: Sed quomodo huic disputatiori possent
mensaro boedire non uideo ubi dr. nullil suscipiendũ
ẽẽ bellum. nisi aut ꝓfide. aut prosalute: nec dicit᷑.
si inunũ simul periculũ Ita duo ista concurre¬
rint : ut teneri alterũ sine alterius amissione
ñ possit. quidsit potius eligendũ. Profecto enĩ
saguntini sis alutẽ eligerent. fides eis fuerat
neglegenda si fides tenenda a mittendautiq deseren
salus: sic̃factũ ẽ: Salus aũt ciuitatis dĩ talis ẽ.
ut cũ fide acꝑfidẽ teneri uel potius adquiri possito

Expanded text:
singulorum lapsu ortuque foliorum. Mors quippe, ut singulorum lapsu ortuque foliorum. Mors quippe, ut dicit, non hominum singulorum, sed uniuersae poena est ciuitatis, quae a poena plerumque singulos uindicat. Unde merito quaeritur, utrum recte fecerint Saguntini, quando uniuersam ciuitatem suam interire maluerunt quam fidem frangere, qua cum ipsa Romana re publica tenebantur; in quo suo facto laudantur ab omnibus terrenae rei publicae ciuibus. Sed quo modo huic disputationi possent oboedire, non uideo. ubi dicitur nullum suscipiendum esse bellum nisi aut pro fide aut pro salute, nec dicitur, si in unum simul periculum ita duo ista concurrerint, ut teneri alterum sine alterius amissione non possit, quid sit potius eligendum. Profecto enim Saguntini si salutem eligerent, fides eis fuerat deserenda: si fides tenenda, amittenda utique salus, sicut factum est. Salus, autem ciuitatis Dei talis est, ut cum fide ac per fidem teneri uel potius adquiri possit;
Abbreviated transcription (Latin):
psalute : uł quã intellegi salutẽ uelit. alio loco
demonstrans sed his poenis in quit quas etiã stultis ꝑ¬
simisentiunt egestate. exilio uinclis uerberib:¬
elabunt̃ saepe priuati. oblata mortis celeritate:
ciuitatib: aũt mors ipsa poena ẽ : qua e uidetur
a poena singulos uindicare. Debet enĩ constituta
sic ẽẽ ciuitas ut aeterna sit : itaq: nullus interit᷑
ẽ rei p̃ublice naturalis ut hominis. in quo mors
non modo nec essariaẽ uerũ etiã optanda ꝑsaepe:
fiuitas aut cũ tollit̃ delet᷑ extinguit᷑. Simile est
quođã modo ut parua magnis conferam̃ acsi
omnis mundus intereat et concidat: Nocideo
dix̃ cicero : qui amundũ ñ interiturũ cũplato¬
nicis sentit: C̃statergo eum proea salute uolu¬
isse bellũ suscipi aciuitate quiasit utmaneat
hic ciuitas: sic̃ dic̃aet̃na: quauis morientib emas¬
centib singulissi c̃ ꝑ ennis ẽ. opacitas olȩȩ uel
lauri : at: huiusmodi ceterarum arborum:

Expanded text:
salute, vel intelligi quam salutem velit, alio loco demonstrans, Sed his poenis, inquit, quas etiam stultissimi sentiunt, egestate, exsilio, vinculis, verberibelabuntur saepe privati, oblata mortis celeritate. Civitatibus autem mors ipsa poena est, quae videtur a poena singulos vindicare. Debet enim constituta sic esse civitas, ut aeterna sit. Itaque nullus interitus est reipublicae naturalis, ut hominis, in quo mors non modo necessaria est, verum etiam optanda persaepe. Ciuitas autem cum tollitur, deletur, exstinguitur: simile est quodam modo, ut parua magnis conferamus, ac si omnis hic mundus intereat et concidat.\' Hoc ideo dixit Cicero, quia mundum non interiturum cum Platonicis sentit. Constat ergo eum pro ea salute uoluisse bellum suscipi a ciuitate, qua fit ut maneat hic ciuitas, sicut dicit, aeterna, quamuis morientibus et nascentibus singulis. sicut perennis est opacitas oleae uel lauri adque huius modi ceterarum arborum
Abbreviated transcription (Latin):
tinguer& aueteris: terrena felicitate quae plerũ¬
q dictur & malis : in grauastis inquit suꝑ me ũ apes fugi¬
ba ur̃a dic̃ dñs et dixistis in quo detraximus dete
Dixistis uanus ẽ omnis ꝗ seruit dõ & quid plus ÷

Expanded text:
tingueret a ueteris terrena felicitate, quae plerudatur et malis: Ingrauastis, inquit, super me uerba udicit Dominus, et dixistis: In quo detraximus de te? Dixistis: Vanus est omnis, qui seruit Deo, et quid plus
Abbreviated transcription (Latin):
etiususcapitsme conturbabant me: Etaccessi
inquit adunũ destantibus: etueritatẽ quaerebã
abeodeomnibus his & dix mihiuerita¬
tem: Deinde quid audierit ab illo aquo deomnib:
his quesiuit tã qua eo sibi exponente sicloquitur
Ha bestie magne quattuor: quat tuor regna¬
surgent interra qua auferentur. et accipientregnũ l

Expanded text:
et uisus capitis mei conturbabant me. Et accessi, et uisus capitis mei conturbabant me. Et accessi, inquit, ad unum de stantibus, et ueritatem quaerebam ab eo de omnibus his, et dixit mihi ueritatem. Deinde, quid audierit ab illo, a quo de omnibus his quaesiuit, tamquam eo sibi exponente sic loquitur: Hae bestiae magnae quattuor quattuor regnasurgent in terra, quae auferentur, et accipient regnum
Abbreviated transcription (Latin):
ternatransibunt. In poenis autẽ maloꝵ
et in &tinguibilis ignis & uiua cissimus
uertmis. ab aliis atq aliis. alitteratq:
alit̾ ẽ &positus.: Alii quippe utrũq
adcorpus alii utrumq: ad animũ
retulerunt: Aliaꝓprie ad corp̃
igne tropice ad animũ urmem. qđ eẽ credibilius ui¬
decur: Sed nunc dehac differentia ñ est temporis
disputare : Deiudicio nãq: ultimo quo si& diremp¬
tiobonorũ & malorum hoc uolum̃ implere susce¬
pimꝰ: Deꝓpsis uero p̃mus et poenis alia sdiligen¬
tius disserendũ est Danihel dehioc ultimo iudi
cio sic proph&at ut antichr istũ quoq prius uentu¬
cat narrationẽ suam Cũ enĩ uisione ꝓpheica
quattuos bestias significantes quattuor regna ui¬
diss& ipsumq: quartũ a quodã rege superatum.
qui antichr istus agnoscitur: et post hae aet̾nũ
regnũ filii hominisqui intellegitur xp̃s. Hor¬
ruit inquit sp̃s m̃s. ergo danihel in habitudine mea:

Expanded text:
terna transibunt. In poenis autem malorum terna transibunt. In poenis autem malorum et inexstinguibilis ignis et uiuacissimus uermis ab aliis adque aliis aliter adque aliter est expositus. Alii quippe utrumque ad corpus, alii utrumque ad animum rettulerunt; alii proprie ad corpus ignem, tropice ad animum uermem, quod esse credibilius uidetur. Sed nunc de hac differentia non est temporis disputare. De iudicio namque ultimo, quo fiet diremtio bonorum et malorum, hoc uolumen inplere suscepimus; de ipsis uero praemiis et poenis alias diligentius disserendum est. CAPUT XXIcio sic prophetat, ut Antichristum quoque prius uentucat narrationem suam. Cum enim uisione prophetica quattuor bestias significantes quattuor regna uidisset, ipsumque quartum a quodam rege superatum, qui Antichristus agnoscitur, et post haec aeternum regnum filii hominis, qui intellegitur Christus: Horruit, inquit, spiritus meus, ego Daniel, in habitudine mea,
Abbreviated transcription (Latin):
scientia : qua eos cognituri s̃ boni quia id qđ
xtraẽ cognituri sunt Quenĩ erunt in poẽ¬
nisquid agatur intus ingaudio dr̃i nescient.
qui uero erunt in illo gaudio quid agatur¬
b foris in illis tenebris &terioribus scient : ideo
dictũ ẽ egredientur: quia eos etiã quiforis
abeiserunt: utiq ñ latebunt. Sienĩ hax
ꝓph&e nondũ facta nosse potuer ꝑ hoc quõd
erat ds̃ quantulũ cũqua in eoꝵ mortaliũ
m̃tibus: quo modo immortales seĩ iam facta
tunc nescient: cũ ds̃ erit omnia in omnib
Stabit ergo in illa beatitudine scõrũ sem̃ & nom̃:
Sem̃scilicet. de quo iohannes ait. Etsem̃ eius in
ipsoman& Nom̃ uero dequo ꝑhunc esa iã
dictũ ẽ: Nom̃ aet̃nũ dabo eis : erit eiseim
sis &m̃se: et sabbatũ & sabbato : tamquam
luna &luna: et requies &requie: Quorum
utrũq ipsierunt. cũ & his umbris ueterib:
ettẽporalibus in illa lumina noua ac sempi¬

Expanded text:
scientia, qua eos cognituri sunt, boni, quia id quod scientia, qua eos cognituri sunt, boni, quia id quod extra est cognituri sunt. Qui enim erunt in poenis, quid agatur intus in gaudio Domini nescient; qui uero erunt in illo gaudio, quid agatur foris in illis tenebris exterioribus scient. Ideo dictum est: Egredientur, quia eos etiam qui foris ab eis erunt utique non latebunt. Si enim haec prophetae nondum facta nosse potuerunt per hoc, quod erat Deus, quantulumcumque erat, in eorum mortalium mentibus: quo modo inmortales sancti iam facta tunc nescient, cum Deus erit omnia in omnibus? Stabit ergo in illa beatitudine sanctorum semen in nomen; semen scilicet de quo Iohannes ait: Et semen eius in ipso manet; nomen uero de quo per hunc Esaiam dictum est: Nomen aeternum dabo eis Erit eis et mensis ex mense et sabbatum ex sabbato, tamquam luna ex luna et requies ex requie, quorum utrumque ipsi erunt cum ex his umbris ueteribus et temporalibus in illa lumina noua ac sempi
Abbreviated transcription (Latin):
potiore p̃sertim dequo femina factaẽ utq
sexus accipitur. uerũ quo da drẽ maxime
ꝑtinet cũ et inbonas dicit᷑: ueniet omnis
caro quia ex omni gener hominaũ
populus ille constabit
Non enĩ om̃s
homines ibi
erunt. quando
in poenis plures
erunt: Sedꝰ
ut dicere¬
cõeperã cũ rxinbonis caro & inmalis mebra uł
cadauera nominantur: ꝓfecto postresurratio¬
nẽ carniscuius fides hisrerũ uocabulis omnino
firmatur. illud quoboni & malisius finibus
dirim̃tur. futur ũ eẽ iudiciũ declaratur.
g ed quo modo egredientur boni aduidendas
poenas malerũ  Num quid corporis motu
conspiciant praesentia corporali: absit.
Sedegredientur ꝑscientiã. Hoc enĩ uerbo
significatũ ẽ eos qui crutiabuntur &tra futu¬
ros. Propt̃ quod & dñs ealoca tenebrasꝙ
teriores uocat Quibus contrarius ẽ ille in¬
gressus dequo dr̃. seruobono : intra ingaudiũ
di utsciantur: sed ad illos potius uelut egredi

Expanded text:
potiore, praesertim de quo femina facta est, uterque potiore, praesertim de quo femina facta est, uterque sexus accipitur. Verum, quod ad rem maxime pertinet, cum et in bonis dicitur: Veniet omnis caro, quia ex omni genere hominum populus ille constabit non enim omnes homines ibi erunt, quando in poenis plures erunt, — sed, ut diceroeperam, cum et in bonis caro et in malis membra uel cadauera nominantur: profecto post resurrectionem carnis, cuius fides his rerum uocabulis omnino firmatur, illud, quo boni et mali suis finibus dirimentur, futurum esse iudicium declaratur.ed quo modo egredientur boni ad uidendas poenas malorum? Numquid corporis motu conspiciant praesentia corporali? Absit; sed egredientur per scientiam. Hoc enim uerbo significatum est eos qui cruciabuntur extra futuros. Propter quod et Dominus ea loca tenebras exteriores uocat, quibus contrarius est ille ingressus, de quo dicitur seruo bono: Intra in gaudium di, ut sciantur, sed ad illos potius uelut egredi
Abbreviated transcription (Latin):
debunt membra hominũ qui p̃uaricatisunt
in me: uermis eorũ ñ moriet᷑: &igniseorum
non extiguet᷑ et erunt uisui omni carnis
Adhoc iste ꝓpheta terminauit librũ ad quod
terminabitur sȩculum. Quidã sane non in¬
t̃p̃tatis̃ membra hominũ: sed cadauera
uirorũ. Perca dauera significantes euidentẽ :¬
corporũ poenam. quãuis cadauernisi caro qͦ¬
exanimis non soleat nuncupari. Illa uero ani¬
mata erunt corpora alio quin nulla poter̃
sentire tormenta : nisi forte sft quia
mortuorũ erunt corpora idestreorum
qui in secundã mortẽ cadent. ideo non absur¬
de &iã cadauera dicipossunt. Unde est &
illud quod ab eodẽ ꝓph&a dictũ iam supra
posui terrauero impior:ũ cad&. Quis autẽ
non uideat accadendo esse appellata cada¬
uera÷ Uirorũ aũt ꝓg̾eo posuisse illos int¬
pretes. quodẽ hominũ manifestũ ẽ: Neque
enĩ quisquã dicturus ẽ prȩuaricatrices
feminas in illo supplicio non futuras. sedex

Expanded text:
debunt membra hominum, qui praeuaricati sunt debunt membra hominum, qui praeuaricati sunt in me. Vermis eorum non morietur, et ignis eorum non exstinguetur. et erunt uisui omni carni. Ad hoc iste propheta terminauit librum, ad quod terminabitur saeculum. Quidam sane non interpretati sunt: Membra hominum, sed cadauera uirorum, per cadauera significantes euidentem corporum poenam; quamuis cadauer nisi caro exanimis non soleat nuncupari, illa uero animata erunt corpora, alioquin nulla poterunt sentire tormenta; nisi forte, quia mortuorum erunt corpora, id est eorum, qui in secundam mortem cadent, ideo non absurde etiam cadauera dici possunt. Unde est et illud, quod ab eodem propheta dictum iam supra posui: Terra uero inpiorum cadet. Quis autem non uideat a cadendo esse appellata cadauera? Virorum autem pro eo posuisse illos interpretes, quod est hominum\\ manifestum est. Neque enim quisquam dicturus est praeuaricatrices feminas in illo supplicio non futuras; sed ex
Abbreviated transcription (Latin):
Qodubiq iã fec̃ ecła. Et ꝓmisit ab ipsisser
accepturũ sibi sacerdo tesedeuitas quod nilil¬
õminus fieri nunc iudemus Non enĩ etgenere
carnis & sangninis sic̃ erat primũ secundũ
ordinẽ aaron: sed sicat oportebat intesta¬
mento nouo ubi secundũ ordinẽ melch se dechi
summus sacerdos ẽ xp̃s. Procuiusq merito
quodin eũ diuinagia contuleri
sacerdot es e leuitas eliginunc udetars
qui nonisto nomine quod sepe assecunt
indigni sedea quaenunc ẽ honis
m aliiq cõmunis scitate pensandisant
miseratione dixisset promisit & sines ad quos
ꝑultimũ uidiciũ factabonorũmalorũq dis¬
cretione ueniet᷑ dicens ꝑprophetã: uł dedño
dicens ipsȩ ꝓpheta. quomodo enĩ cȩlũnouũ
et terra noua manebit corã medicit dñs
mensis exmense : & sabbatũ ex̧sabbato:
ueniet omnis caro inconspectumeo ado¬
rare in hierusalẽ dix̃ dñs. Ete gredient̃ ẽtui¬

Expanded text:
quod ubique jam facit Ecclesia; et promisit ab ipsis se quod ubique jam facit Ecclesia; et promisit ab ipsis se accepturum sibi Sacerdotes et Levitas; quod nihilominus fieri nunc videmus. Non enim ex genere carnis et sanguinis, sicut erat primum secundum ordinem Aaron; sed, sicut oportebat in testamento nouo, ubi secundum ordinem Melchisedech summus sacerdos est Christus, pro cuiusque merito, quod in eum gratia diuina contulerit, sacerdotes et Leuitas eligi nunc uidemus; qui non isto nomine, quod saepe adsequuntur indigni, sed ea, quae non est bonis malisque communis, sanctitate pensandi sunt. miseratione dixisset, promisit et fines, ad quos per ultimum iudicium facta bonorum malorumque discretione uenietur, dicens per prophetam, uel de Domino dicens ipse propheta: Quo modo enim caelum nouum et terra noua manebit coram me, dicit Dommensis ex mense et sabbatum ex sabbato. Veniet omnis caro in conspectu meo adorare in Hierusalem! dixit Dominus; et egredientur et ui
Abbreviated transcription (Latin):
saluatoris aduentu usque adultimũ iudiciũ
dequo nunc aginius ꝑducens finiensq sermo¬
nẽ Narrat namq dñm dicere sefuur¬
seuenire ut congreg& om̃s gentes. easq uentu¬
in eũ etemissur ũ &illis saluatos ingentes
diũsas: et in longin quas insulas quae noti
et adnuntiaturos glãm eĩ ingentib: etad¬
ducturos fr̃s istorũ quib: loquebat᷑ idest
infide subđõpatre sr̃s hisahelitarum
electorũ Adducturos aũt ex omnib gen¬
tib munũs dño iniumentis etin uehiculis
Quaeuimenta & uehi cula bene intellegunt᷑
adutoria esse diuina ꝑ ciuusq generis
ministeria dĩ uel angeliea uł humana.
inscam eiuitatẽ huerusalẽ: qua enunc insc̃is
fidelib ẽ diffusa ꝑtexras ubi eñ diuinitus
adiuuant᷑ ibi credunt et ubi credunt
ibi ueniunt. Comparauit aũt illos dñs
tã quã ꝑsimilitudinẽ silus isrł. offerentib
eisuas hostias cumpsalmis in domo eius

Expanded text:
Saluatoris aduentu usque ad ultimum iudicium, Saluatoris aduentu usque ad ultimum iudicium, de quo nunc agimus, perducens finiensque sermonem. Narrat namque Dominum dicere se uenire, ut congreget omnes gentes, easque uentuin eum: et emissurum ex illis saluatos in gentes diuersas et in longinquas insulas, quae non et adnuntiaturos gloriam eius in gentibus et adducturos fratres istorum, quibus loquebatur, id est in fide sub Deo Patre fratres Israelitarum electorum; adducturos autem ex omnibus gentibus munus Domino in iumentis et uehiculis quae iumenta et uadjutoria esse divina, per cujusque generis ministeria Dei, vel angelica, vel humana, in civitatem sanctam Jerusalem, quae nunc in sanctis fidelibus est diffusa per terras. Ubi enim divinitus adjuvantur, ibi credunt; et ubi credunt, ibi veniunt. Comparavit autem illos Dominus, tanquam per similitudinem, filiis Israel offerentibus ei suas hostias cum psalmis in domo ejus;
Abbreviated transcription (Latin):
manebit sp̃s meus in hominib: istis qm̃ caro
sunt .: Quoduero hic positũ ẽ. multi uulne¬
rati erunt adño : isto fiat uulnere mors
secunda Potest quidẽ & igniset gladius et
uulnus accipimbono: Nã etignẽ dñs uelle se
dix̃ mittere in mundũ etiuse s illis linguae
ueni inquit idem dñs pacẽ mittere interram
sed gladiũ. Et sermonẽ dĩ dicit seriptura
gladiũ bis accutũ: ꝓpt̃ aciẽ geminã. testam̃¬
torum duorum.: Etincantico canticor ũ
caritate sedicit scã ecła uulneratã. uelud
amoris imp&u sagit tatã: sed hic cũ legims
ł audimus ultorẽ dñm ee uenturum
quẽ ad modũ h&c intellegenda sint clarũ
ẽ Deinde breuiter commemoratis es qui
ꝑhoc iudiciũ consumm̃tur. subfigura ab&
in lage uetere u&itorum a quib: se ñ abstinue¬
runt p&catores impiosq significans. recapitu¬
lat ab initio gratiã noui testa m̃ti : a primo

Expanded text:
permanebit spiritus meus in hominibus istis, quoniam caro permanebit spiritus meus in hominibus istis, quoniam caro sunt. Quod uero hic positum est: Multi uulnerati erunt a Domino, isto fiet uulnere mors secunda. Potest quidem et ignis et gladius et uulnus accipi in bono. Nam et ignem Dominus uelle se dixit mittere in mundum, et uisae sunt illis linguae ueni, inquit idem Dominus, pacem mittere in terram, sed gladium, et sermonem Dei dicit scriptura gladium bis acutum propter aciem geminam testamentorum duorum, et in cantico canticorum caritate se dicit sancta ecclesia uulneratam, uelut amoris inpetu sagittatam. Sed hic cum legimus uel audimus ultorem Dominum esse uenturum, quem ad modum haec intellegenda sint, clarum est. Deinde breuiter commemoratis eis, qui per hoc iudicium consumentur, sub figura ciborum in lege uetere uetitorum, a quibus se non abstinuerunt, peccatores inpiosque significans recapitulat ab initio gratiam noui testamenti a primo
Abbreviated transcription (Latin):
inquit contumacib siue utait alius int̃ pres inare¬
dalis: A&tunc cominabitur: sed que nunc di¬
cuntur minacit tunc efficacit̃ imꝑlebunture sec¬
c etũ dñs inquit utignis uenia. ec i tempefts¬
tã stuastationẽ in flamma ignis. Inigne enĩ
dm̃ iudicabitur omis terra: et ingladio eius
om̃ scaro multi uulnerati eruntꝰ achĩo. Siue
igne siue tẽpestate siue gladio: poenã udicii
significat. Quando quidẽ ipsũ dm̃ quasi do¬
ignẽ dic̃ esse uenturũ eisꝓf&cto quibus poena¬
liserit eius aduentus.: Currus uero eius
nã pluraliter dicta sunt angelica ministeria
non inconuenienter accipimus. Quod autẽ
at omnẽ terram & omnẽ carnẽ in ẽĩ igne &
gladio iudicari non &iam hic spiritales in¬
tellegamus & scõs sdt᷑renos atque carnales
dequalibus dictũ ẽ Quiterrena sapiunt &
saperẽ secundũ carnẽ mors ẽ Et quale som¬
no caro appellantur adño ubidicit᷑: Nonꝑ

Expanded text:
inquit. contumacibus, siue, ut ait alius interpres, increinquit. contumacibus, siue, ut ait alius interpres, incredulis. Nec tunc comminabitur, sed quae nunc dicuntur minaciter, tunc efficaciter inplebuntur. Ecce enim Dominus, inquit, ut ignis ueniet et ut tempestam et interitum flammae ignis. in igne enim Domini iudicabitur omnis terra et in gladio eius omnis caro; multi uulnerati erunt a Domino. Siue igne, siue tempestate, siue gladio poenam iudicii significat: quando quidem ipsum Dominum quasi ignem dicit esse uenturum, eis profecto quibus poenalis erit eius aduentus. Currus uero eius nam pluraliter dicti sunt angelica ministeria non inconuenienter accipimus. Quod autem ait omnem terram et omnem carnem in eius igne et gladio iudicari, non etiam hic spiritales intellegamus et sanctos, sed terrenos adque carnales, de qualibus dictum est: Qui terrena sapiunt. et: Sapere secundum carnem mors est; et quales omnino caro appellantur a Domino, ubi dicit: Non
Abbreviated transcription (Latin):
& exultationẽ inuenient inea: Ec̃ ego faciã hre¬
rusał exultationẽ. & populũ meũ laetitiam
Et exultabo inhyerusał & letabor inpopulo
meo : & ultra ñ audiet᷑ in illa uox fletus : & ce¬
tera : quaequidam adilloscamnales mille annos
referre conant᷑. Locutiones enĩ tropicȩ ꝓpriis
ꝓpheticomore miscent᷑ : ut ad intellectũ spiri¬
talem intentio sobriacũ quodam utili ac salu¬
bri labore ꝑueniat: pigritia uero carnalis
tis contenta litterȩ suꝑ ficiȩ. nihil putat in¬
terius requirendũ : Haec deꝓpheticis uerb̵quȩ
ante istũ locũ scripta s̃ satis dixerim In hocaũ
loco unde ad illa digressi sumꝰ: cũ dixisset & ossa
ura ut berba exorient᷑ ut resurreotionẽ carnis
quidem: sed tam̃ bonoꝵ senunc cõmemorare
monstraret adiunx̃.: Et cognoscetur manus.
dñi colentibus eñ: Qud ẽ hoc nisi manus dis¬
tinguentisculto ressuos a contẽptorib sls
deqͤuibus sequentia contexens: Etcõminabitur

Expanded text:
ent in ea. ecce ego faciam Hierusalem exsultationem et populum meum laetitiam; et exsultabo in Hierusalem et laetabor in populo meo, et ultra non audietur in illa uox fletus. tera, quae quidam ad illos carnales mille annos referre conantur. Locutiones enim tropicae propriis prophetico more miscentur, ut ad intellectum spiritalem intentio sobria cum quodam utili ac salubri labore perueniat; pigritia uero carnalis tis contenta litterae superficie, nihil putat interius requirendum. Haec de propheticis verbis, quae ante istum locum scripta sunt, satis dixerim. In hoc autem loco, unde ad illa digressi sumus, cum dixisset, Et ossa uestra ut herba exorientur, ut resurrectionem carnis quidem, sed tamen bonorum se nunc commemorare monstraret, adiunxit: Et cognoscetur manus Domini colentibus eum. Quid est hoc nisi manus distinguentis cultores suos a contemtoribus suis? De quibus sequentia contexens: Et comminabitur,
Abbreviated transcription (Latin):
Obi resurrectionẽ corporũ strinx̃ uelut quod
non dixerat reddens. Neq enĩ cũ uiderimꝰ fiet:
sedcũ fuerit factã uidebinus. Nã et decaelo nouo
ac tranoua iam supradixorat : dũ ea quae scis ꝓ¬
mittunt᷑ infine sepe ac multi formit̃ diceret:
Erit inquit caelũ nouũ & t̾ra noua & ñẽr̃ memores

Expanded text:
bi resurrectionem corporum strinxit, uelut quod non dixerat reddens; neque enim cum uiderimus fiet. sed cum fuerit facta uidebimus. Nam et de caelo nouo ac terra noua iam supra dixerat, dum ea, quae sanctis promittuntur in fine, saepe ac multiformiter diceret. Erit, inquit, caelum nouu
Abbreviated transcription (Latin):
tabilib corͣtibilib q naturubonis: Tam̃ ipsorũ
quoq testimonio uitiorũ: Sienĩ bonaenẽnt:
eis uitia nocereñ possent: Nam quideis nocendo
faciunt : nisi adimunt integritatẽ. pulchritu¬
dinẽ salutẽ uirtutẽ : Et quic quid boninaturae
ꝑuitiũ detrahi siueminui consucuit: Quodsi
omnino desitnihil bonia dimendo ñ nocet ac
ꝑhoc nec uitiũ ẽ.: Nam ẽẽ uitiũ et non nocere
n pote unde colligit᷑ quãiis ñpossit uitiũ nocere:
in cõmutabilibono. nontamer posse nocere. nisi
bono ꝗa ñ ine . nisi ubi nocet : Hoc etiã istomodo
dicipotẽ : uitiũ eẽ: nec in summoposse bono nebs¬
nisi in aliquobono: Sola ergobona alicubi ẽe
possunt: solamala nusquam : Om̃naturae
etiam illae quae exmalę uoluntatis initio u
tiatae sunt: In quantũ uitiosaes malae sunt

Expanded text:
tabilibus corruptibilibusque naturis, bonis tamen ipsorum tabilibus corruptibilibusque naturis, bonis tamen ipsorum quoque testimonio uitiorum. Si enim bonae non essent, eis uitia nocere non possent. Nam quid eis nocendo faciunt, nisi adimunt integritatem pulchritudinem, salutem uirtutem et quidquid boni naturae per uitium detrahi siue minui consueuit? Quod si omnino desit, nihil boni adimendo non nocet ac per hoc nec uitium est. Nam esse uitium et non nocere non potest. Unde colligitur, quamuis non possit uitium nocere incommutabili bono, non tamen posse nocere nisi bono, quia non inest, nisi ubi nocet. Hoc etiam isto modo dici potest, uitium esse nec in summo posse bono nenisi in alautem mala nusquam. Quoniam naturae etiam vitiatae sunt, in quantum vitiatae sunt, malae sunt;
Abbreviated transcription (Latin):
Sicut enĩ ab eo quodẽ sapere uocat̃sapientia si çabeo
quod ẽ eẽ uocat̃ essentia: nouo quidẽ nomine quo
usi ueterss non sunt latuni sermonis auctores. sediã
nris tẽporib usitato ne deesset etiã linguae niãe
quod graeci appellant usian rioc enĩ uerbũ uebi
omnium quali ũcuq essentiarũ essentia nulla con¬
tura sedititi is aduer sant᷑ et imperio. nlal ei ualants
nocore sed sibi hnimicieñi s: resistendi uoluntatisp
appellant inimicinonẽ dõ sedipsismalũ Neq hoc
obaliudnisi quia corrũpit in eis natura ebonum.
contrariũ ebono: Quis aut neget dm̃ summebonũs
Vitiũ ergo contrariũ ẽ do tãquã malũbo no
Porro aut bonue. et natura quãuitiat unde &huicbono
utiq contrariũe. sed dõ tantũ modo tã quãbono
malũ Naturae uero quãuitiati tantũ malũ sedͥ
etiã noxiũ: Nulla quippe mala dõ noxia sed mu¬

Expanded text:
sicut enim ab eo, quod est sapere, uocatur sapientia, sic ab eo, sicut enim ab eo, quod est sapere, uocatur sapientia, sic ab eo, quod est esse, uocatur essentia, nouo quidem nomine, quo usi ueteres non sunt Latini sermonis auctores, sed iam nostris temporibus usitato, ne deesset etiam linguae nostrae, quod Graeci appellant coatav; hoc enim uerbum e uerbo omnium qualiumcumque essentiarum, essentia nulla contura, sed uitiis aduersantur eius imperio, nihil ei ualentes nocere, sed sibi. Inimici enim sunt resistendi uoluntate, nappellantur inimici, non est Deo, sed ipsis malum, neque hoc ob aliud, nisi quia corrumpit in eis naturae bonum. contrarium est bono. Quis autem neget Deum summe bonum? Vitium ergo contrarium est Deo, tamquam malum bono. Porro autem bonum est et natura quam uitiat; unde et huic bono utique contrarium est; sed Deo tantummodo tamquam bono malum, naturae uero, quam uitiat, non tantum malum, sed etiam noxium. Nulla quippe mala Deo noxia sed mu
Abbreviated transcription (Latin):
reat conuenire. Quã porromagasit laus adherer
do uteiuuant indesapiat. illo gaudeat s tantoq bonos
sine morte sine errore : sine molestia ꝑfruat᷑ ꝗs digie
cogitare possit aut eloqui: Quaꝓpt̃ etiã uitiom abrũ
angelorũ quo non ad haerent đõ. qm̃om neuitiũ nati
nocet satis manis estat̃ dm̃ tambonã eorũ creasse natura:
de angelis apostaticis loquimur ex istimet cosabã uedue
exalio principio habere potius senaturõ nec eorũni¬
turae a uotoremdan. Cuius erroris impietate anto
quisq carebit expeditius et facilius: quanto ꝑspicacus
intellegere potuerit. qđ ꝑ angelũ ds̃ dixit quando
morsen mittebat ad filios ihł: egosum qusunoꝰ eueñ
dc̃ sum ma essentia sit : hocẽ. sum mesit. etdeo inmu
tabilis sit. reb: quas exnihilo creauit ẽẽdedit: sed non
sum me eẽ ficutẽ ipse e alus deditcẽ amplius: alis
minus : atq itanaturas essenti arũ gradib: ordinaut.

Expanded text:
reat conuenire. Quam porro magna sit laus adhaerere reat conuenire. Quam porro magna sit laus adhaerere Deo, ut ei uiuat, inde sapiat, illo gaudeat tantoque bono sine morte sine errore sine molestia perfruatur, quis digne cogitare possit aut eloqui? Quapropter etiam uitio malorum angelorum, quo non adhaerent Deo, quoniam omne uitium naturae nocet, satis manifestatur Deum tam bonam eorum creasse naturam, de angelis apostaticis loquimur, existimet eos aliam velut ex alio principio habere potuisse naturam, nec eorum naturae auctorem Deum. Cujus erroris impietate tanto quisque carebit expeditius et facilius, quanto perspicacius intelligere potuerit, quod per angelum dixit Deus, quando Moysen mittebat ad filios Israel: Ego sum, qui sum . Cum enim Deus summa essentia sit, hoc est summe sit, ettabilis sit: rebus, quas ex nihilo creauit, esse dedit, Sed non summe esse, sicut est ipse; et aliis dedit esse amplius, aliis minus, adque ita naturas essentiarum gradibus ordinauit
Abbreviated transcription (Latin):
meliorẽ natura sentiens. et cũ dolet. quã lapisqui
dolere nullo modo potẽ: Itarationals natura
praestantior etiã miscra qua illa quaerationis
uel sensus ẽ expers. eti deo in eã ñ cadit miscria
quodetiita sit hiuicnaturȩ quae intanta excellen¬
tia creata ẽ: ulicot sit ipsamutabuis in herendo
tam̃ in cõmutabili bono idẽ sũ modo: beatitudinẽ
consequat᷑ Nec expleat in digentiã suã nisiutiq
beata sit eiq explendae ñ sufficiat : nisi ds
domnatura differtista seduitio: Quo tam̃ etia uiti : a
magna multũ q laudabilis ostendit ipsanatura Eus
enĩ recte uituperat̃ itix ꝓculdubio natura laudat᷑
recta uitu uitu peratio e: quodillo dehonestatur nu
aurium dr surditas : ad earũ natura ꝑtinere de monstau
auditus lta cũ uitiũ era eaturae angelicaođt quonon ad¬
heret dõ hunc aꝑtissime declarat᷑ ẽi naturae ut edo ndi¬

Expanded text:
melior est natura sentiens et cum dolet quam lapis qui melior est natura sentiens et cum dolet quam lapis qui dolere nullo modo potest: ita rationalis natura praestantior etiam misera, quam illa quae rationis uel sensus est expers, et ideo in eam non cadit miseria. Quod cum ita sit, huic naturae, quae in tanta excellentia creata est, ut, licet sit ipsa mutabilis, inhaerendo tamen incommutabili bono, id est summo Deo, beatitudinem consequatur, nec expleat indigentiam suam nisi utique beata sit, eique explendae non sufficiat nisi Deus, Deo, non natura differt ista, sed uitio; quo tamen etiam uitio ualde magna multumque laudabilis ostenditur ipsa natura. Cuius enim recte uituperatur uitium, procul dubio natura laudatur. Nam recta uitii uituperatio est, quod illo dehonestatur natura tium aurium dicitur surditas, ad earum naturam pertinere demonstratur auditus: ita, cum uitium creaturae angelicae dicitur, quo non adhaeret Deo, hinc apertissime declaratur, eius naturae ut Deo adhae
Abbreviated transcription (Latin):
quia ñ adlierent dõ. ñẽ. creaturȩ rationalis ł intellectu¬
alis bonũ quobeata sit nisi ds̃. Ita quãuis nomnis
beata posit ẽẽ creatura neq erĩ hocmunus adi¬
pis cunt᷑ aut capiunt. fereligna. saxa: et siquid huius
modiẽ. Ea tam̃ quae potẽ : ⁊̃ ex seipsapotẽ ꝗa ex nihilo
creatae : sedexillo a quo creata ẽ : Noc enĩ adeptobenta¬
quo amisso misera ẽ . Ille uero qui ñ alio sedseipsobono
Dicimus itaq immutabi lebonũ ñ ẽe : nisi unũ uerũ
beatũ dm̃ eauero quaefecit bona quide ee qđ ab illo:
tam̃ ea mutabili abona quae adberere possubeata sint
inmũtabilibono: quodusq adeo bonũ eorõ ẽ ut si ne
illo misera eẽ necessesit: Nec ideo cetera in hacere¬
a tura eun ũsitate melioras. quiamiser a ẽe ñ possunt:
Neq: enĩ cetera membra corporis nrsideo dicendõ
e. oculus eẽ meliora quia ceca eẽ ñ poss̃ sicut aũt

Expanded text:
Quia non adhaerent Deo: non est creaturae rationalis uel intellectuQuia non adhaerent Deo: non est creaturae rationalis uel intellectualis bonum, quo beata sit, nisi Deus. Ita quamuis non omnis beata possit esse creatura neque enim hoc munus adipiscuntur aut capiunt ferae ligna saxa et si quid huius modi est, ea tamen, quae potest, non ex se ipsa potest, quia ex nihilo creata est, sed ex illo, a quo creata est. Hoc enim adepto beataquo amisso misera est. Ille uero qui non alio, sed se ipso bono Dicimus itaque incommutabile bonum non esse nisi unum uerum beatum Deum; ea uero, quae fecit, bona quidem esse, quod ab illo, tamen ea mutabilia bona, quae adhaerere possunt, ut beata sint, inmutabili bono, quod usque adeo bonum eorum est, ut sine illo misera esse necesse sit. Nec ideo cetera in hac creaturae uniuersitate meliora sunt, quia misera esse non possunt; neque enim cetera membra corporis nostri ideo dicendum est oculis esse meliora, quia caeca esse non possunt. Sicut autem
Abbreviated transcription (Latin):
omniũ substantiarũ bonus auctor. a conditor : utrosq:¬
ircauerit sed uoluntatib et cupiditatib extitisse du¬
bitare fas nono : dũ ali constanter in cõmuniomiubus
bono edipse illis ds ẽ atq ineĩ acteornitate ueritaio:¬
etcaritate ꝑ sistunt. Alii sua potostate potius delectiti
uelut bonũ suũ sibi ipsieẽnt asuperiore cõniuniom¬
nũbeatisi cobono ad ꝓpria defluxos. Et liabentes
elationes fastũ : ꝓ excelsissima ae ternitate uaiu¬
tatis astutiã: ꝓcertissima ueritate studia partiũ
proindiui dua caritate. suꝑbisfalla cis. inuidieffectis
beatitu dinisigit̃ illorũ causa ẽ adhaereredo. Sritiũ angliuȩ rt¬
quocircaistorum nuseriae cansa ey contrario ẽ inte laturo ũ adherere¬
legenda quod ẽ ñ adhereredo: Quã obrem sicũquȩ¬
rit̃ quare illibeatis̃ int recte respondeturꝗadõ adhe¬
rent. & cũ querit̃ curisti sint miseri: recterespondetur:

Expanded text:
omnium substantiarum bonus auctor et conditor utrosquomnium substantiarum bonus auctor et conditor utrosqureauerit, sed uoluntatibus et cupiditatibus extitisse dubitare fas non est. dum alii constanter in communi omnibus bono, quod ipse illis Deus est, adque in eius aeternitate ueritate caritate persistunt; alii sua potestate potius delectati, uelut bonum suum sibi ipsi essent, a superiore communi omnium beatifico bono  ad propria defluxerunt et habentes elationis fastum pro excelsissima aeternitate, uanitatis astutiam pro certissima ueritate. studia partium pro indiuidua caritate superbi fallaces inuidi effecti sunt. Beatitudinis igitur illorum causa est adhaerere Deo; quocirca istorum miseriae causa ex contrario est intellegenda, quod est non adhaerere Deo. Quam ob rem si, cum quaeritur, quare illi beati sint, recte respondetur: Quia Deo adhaerent; et cum quaeritur, quur isti sint miseri, recte respondetur:
Abbreviated transcription (Latin):
angelorũ: In quib: squaeda epordia duarũetia in rebus
humanis ciuitatũ deꝗb deinceps dicere institui: quantũ
satisẽe ui sũ ẽ disputauimꝰ hunc quoq librũ aliquando laudamꝰ:¬
Ante quã deinstituone homius dicã ubi duarũ
Aciuitatũ quantũ adrationalem mortaliũ genus
attinet apparebit ex ortus. sicut superiore libro appa¬
ruisem angelis iam uidet̃ : prius muhi quaeda deqpsu
angelis uideo eẽ dicenda ꝗb. demonstret quantra nob
potẽ quã non in conueniens neq in congrua dicitur
ẽe hominib angelisq societas uinquattuor duac
scilicet angeloruitotidẽq hominũ sed duae potius
ciuitates. hocẽ societates merito ẽe dicant̃ : unain nob̵
altera inmalis ñ solũ angelis. uerũ etiã hominibus
constitutae : Angelorũ bonorũ et malorũ ant̃secon¬
trariaos appetitus ñ naturis erincipusq: diuersis cũds

Expanded text:
angelorum, in quibus sunt quaedam exordia duarum etiam in rebus angelorum, in quibus sunt quaedam exordia duarum etiam in rebus humanis ciuitatum, de quibus deinceps dicere institui, quantum satis esse uisum est, disputauimus: hunc quoque librum aliquando claudamAntequam de institutione hominis dicam, ubi duarum ciuitatum, quantum ad rationalium mortalium genus adtinet. apparebit exortus, sicut superiore libro apparuisse in angelis iam uidetur: prius mihi quaedam de ipsis angelis uideo esse dicenda, quibus demonstretur, quantum a nobis potest, quam non inconueniens neque incongrua dicatur esse hominibus angelisque societas, ut non quattuor duae scilicet angelorum totidemque hominum, sed duae potius ciuitates, hoc est societates, merito esse dicantur, una in bonis, altera in malis non solum angelis, uerum etiam hominibus constitutae. Angelorum bonorum et malo rum inter se contrarios adpetitus non naturis principiisque diuersis, cum Deus
Abbreviated transcription (Latin):
mouent̃ etide o nom putant a quarũ fluuidã grauẽq:
naturã in superiorib mundilocis poruisse constitiu
Qui se cundurationes suas siipsi hominẽ facere
ponerent. Ibi enĩ sedesẽ phlegmatis secundũ dĩopꝰ
utiq aꝑtissime: Secundũ istorũ aũt coniecturã tam
absurde ut sihoc nescierimus & inhioc libro simliter
scriptũ eẽt qd dđs umorẽ fluuidũ et frigidũ. acꝑhoc
grauẽ in superiore omnib: ceteris humanicorporis
parte posuerit. Isti trutinatores elem̃tor ũ nequa¬
quã crederent : etsi auctoritati eiusđẽ scripturae sub¬
ditieent aliquid aliud es hoc intellegendũ ẽẽ conserent.
Sed qm̃ sidiligent̃ singula scutemus atq tractemꝰ quae
imllo diuino libro de constitutione mundi scripta s̃. et multa
dicenda eta pposito instituti operis longe digredienduẽ:
Iamq deduab istis diuersis intseatq: ẽtrariis societatib

Expanded text:
mouentur et ideo non putant aquarum fluuidam grauemque mouentur et ideo non putant aquarum fluuidam grauemque naturam in superioribus mundi locis potuisse constitui; qui secundum rationes suas, si ipsi hominem facere ponerent. Ibi enim sedes est phlegmatis, secundum Dei opus utique aptissime, secundum istorum autem coniecturam tam absurde, ut, si hoc nesciremus et in hoc libro similiter scriptum esset, quod Deus umorem fluuidum et frigidum ac per hoc grauem in superiore omnibus ceteris humani corporis parte posuerit, isti trutinatores elementorum nequaquam crederent, et si auctoritati eiusdem scripturae subditi essent, aliquid aliud ex hoc intellegendum esse censerent. Sed quoniam, si diligenter singula scrutemur adque tractemus, quae in illo diuino libro de constitutione mundi scripta sunt, et multa dicenda et a proposito instituti operis longe digrediendum est, iamque de duabus istis diuersis inter se adque contrariis societatibus
Abbreviated transcription (Latin):
putauerint a quarũ nomine significatos quodammolo
populos angelorũ . et hocẽẽ qđ dictũ ẽ: Fiat firmamtũ
in t̃aquã etaquã ut supra firmam̃tũ angeli intelle¬
gant̃ insra uero uel aquae istae uisibiles uel malorũ
angelorũ multitudo ł omniũ hominũ gentes. Quod
siitaẽ ñ illic apparet ubi facti sint angeli sedubi discreti:
Quã us etaquas ꝗd ꝑuer sissimȩ atq impiȩ uanitatis
ẽ. negent quidẽ factas adõ qm̃ nusquã scriptũ ẽ. dix̃
ds̃ fiant a quae : Quod possunt simili uanitate etiã det̾ra
dicere : nusquã enĩ legit᷑ dixit ds̃ fiat terra
Sedinquiunt scriptũe. In principio fecit dđscelu ȩttrã.
Illic ergo et aqua intellegenda ẽ. uno enĩ nomine
utrũq: conp̃hensũ ẽ. Nam ipsius ẽ mare sic̃ in
psalmo legit᷑ et ipsefecit illud et arida terra manus
eĩ finxerunt. Sedhi qui in nomine aquarũ super
caelossunt angeli intellegi uolunt ponderib: elem̃toꝵ

Expanded text:
putaverint aquarum nomine significatos quodammodo populos Angelorum; et hoc esse quod dictum est, Fiat firmamentum inter aquam et aquam : ut supra firmamentum Angeli intelligantur, infra vero vel aquae istae visibiles, vel malorum angelorum multitudo, vel omnium hominum gentes. Quod si ita est, non illic apparet ubi facti sunt Angeli, sed ubi discreti. Quamvis et aquas, quod perversissimae atque impiae vanitatis est, negent quidam factas a Deo, quoniam nusquam scriptum est, Dixit Deus, Fiant aquae. Quod possunt simili vanitate etiam de terra dicere: nusquam enim legitur, Dixit Deus, Fiat terra. Sed, inquiunt, scriptum est, In principio fecit Deus coelum et terram. Illic ergo et aqua intelligenda est: uno enim nomine utrumque comprehensum est. Nam ipsius est mare, sicut in Psalmo legitur, et ipse fecit illud, et aridam terram manus ejus finxerunt . Sed hi qui in nomine aquarum quae super coelos sunt, Angelos intelligi volunt, ponderibus elementorum
Abbreviated transcription (Latin):
trinã ldẽ aliunde discendo ꝑripere curaremus etus
amor a nob ꝓfectus. et ad nos relatus adbeate uiuendũ
sufficeret necbono alio quo erueremur illu indigere
Nunc uero qui a natura nr̃a uteẽt. dm̃ habet aactore
ꝓculdubio utuera sapiamus apsũ debemꝰ habere doc¬
torẽ. Ipsũ etiã utbeati simussuauitatis intimȩ lar¬
immo ualde longeq distantẽ : neq coaeterna. etqus
breuius totũ dr non ciusde substantiae cuius ds este
Tam̃ quia do nisulsit inteb abeo facti natura pr̃oporaues
imaginẽ di: hocẽ illiuis suninte trinitatis agnoscomas¬

Expanded text:
trina, id est aliunde discendo, percipere curaremus; et noster trina, id est aliunde discendo, percipere curaremus; et noster amor a nobis profectus, et ad nos relatus, ad beate vivendum sufficeret, nec bono alio quo frueremur ullo indigeret; nunc uero quia natura nostra, ut esset, Deum habet auctorem, procul dubio ut uera sapiamus ipsum debemus habere doctorem, ipsum etiam ut beati simus suauitatis intimae larimmo ualde longeque distantem, neque coaeternam et, quo breuius totum dicitur, non eiusdem substantiae, cuius Deus est, tamen qua Deo nihil sit in rebus ab eo factis natura propinquius, imaginem Dei, hoc est illius su
Abbreviated transcription (Latin):
Iria etiã s. qua einuno quo homine artisice spcetait᷑
ut aliquidefficiat natura. doctrina usu. Natura
ingenio. doctrina sciontia Vsus fructu diuidican¬
dusẽ. Nec ignoro qđ ꝓprie fructus fruentis: usus uten¬
tis sit: atqͥ inter ẽẽ uideat̃ quod ea refruidicinur quae
ñ ad aliud referenda nisi ꝑseipsa delectat. Vtiueross
eare quã ꝓpt̃ aliud quaerimus. unde tẽporalib in agisu d¬
dũ ẽ quã fruendũ : ut frui mereamur aeternis.: Nono
eoloquendimodo quẽ plus optinuit consuetudo et rruc
tib utimur. etusib fuimur. Nã et fructus iaypriae dicunt
agrorũ : quib utiq om̃s tẽporalit̃ utimur. Hoc ita qmore
usũ dixerim in his trib quaein homine spectanda c̃õmu¬
nurquȩ sunt. natura. doctrina. usus. Exhus ꝓpt̃ obtien¬
dã beatã uitã triꝑtia ut dixi. aphilo sopłis inuentuẽ
disciplina. naturalis. ꝓpt̃ naturã rationalis ꝓpĩdoc¬

Expanded text:
Tria etiam sunt, quae in unoquoque homine artifice spectantur, Tria etiam sunt, quae in unoquoque homine artifice spectantur, ut aliquid efficiat: natura, doctrina, usus; natura ingenio, doctrina scientia, usus fructu diiudicandus est. Nec ignoro, quod proprie fructus fruentis, usus utentis sit, adque hoc interesse uideatur, quod ea re frui dicimur, quae nos non ad aliud referenda per se ipsa delectat; uti uero ea re, quam propter aliud quaerimus unde temporalibus magis utendum est, quam fruendum, ut frui mereamur aeternis; non sieo loquetibus utimur, et usibus fruimur. Nam et fructus jam proprie dicuntur agrorum, quibus utique omnes temporaliter utimur. Hoc itaque more usum dixerim in his tribus quae in homine spectanda commonui, quae sunt natura, doctrina, usus. Ex his propter obtinendam beatam vitam, tripartita, ut dixi, a philosophis inventa est disciplina; naturalis propter naturam, rationalis propter doc
Abbreviated transcription (Latin):
dispͣlinã triꝑtitã eẽ uoluer: Inmo triꝑtitã eẽ añi¬
aduertere potuerunt: neq enĩ ipsi instituerunt
utita esset : sedita ẽẽ potius inuenerunt: cuius
una pars appellaret̃ phirsica altera logica tertia
edluea: Quarũ nominalatina ianimultor ũ litteris
freasentatas ut naturalis rationialis moralisq uio carent̃
Quasetia mo et au olibrobreuit strinximꝰ ñ quo sit conse¬
quens uei sti in hus trib ali quidsecundũ dm detrinitate
cogitauerint quaus plato primusista ustributionẽ adhoc¬
repperisse et cõmendasse dicat̃ cuineq naturarũom
neq amorłs qd benebeateq uiuit̃ inspirator. Sed certe
cũ etdenatura rerum et deratione indigandae.¬
ueritatis et debonisine adquẽ cuncta qua ea gimus
referre debemus. diũ si diũsa sentiant : In his tam̃ rb
multi plex dis erepantia sit opinionũ: ẽẽ tam̃ aliquã na¬
turae causã scientiae tdrmã uuitȩ summã nemo cunctat᷑.

Expanded text:
disciplinam tripertitam esse uoluerunt, immo tripertitam esse animaduertere potuerunt neque enim ipsi instituerunt ut ita esset. sed ita esse potius inuenerunt, cuius una pars appellaretur physica, altera logica, tertia ethica quarum nomina Latina iam multorum litteris frequentata sunt, ut naturalis, rationalis moralisque uocarentur; quas etiam in octauo libro breuiter strinximus; non quo sit consequens, ut isti in his tribus aliquid secundum Deum de trinitate cogitauerint, quamuis Plato primus istam distributionem repperisse et commendasse dicatur, cui neque naturarumneque amoris, quo bene beateque vivitur, inspirator. Sed certe cum et de natura rerum, et de ratione indagandaeueritatis et de boni fine, ad quem cuncta quae agimus referre debemus, diuersi diuersa sentiant: in his tamen tribmultiplex discrepantia sit opinionum, esse tamen aliquam naturae causam, scientiae formam, uitae summam nemo cunctatur.
Abbreviated transcription (Latin):
erant suꝑ abesiũ mox ut trinitatis cõmemoratio
copleret̃ etsp̃s inquit cłi suꝑferebat suꝑaquã
horrentes: plures possit generare sententias : Dũtam̃
angelosscõs in sublirtub: sedib: : ñ quidẽ do coaet̃nos
sed tamen desua sempiterna et uera felicitate
securos etcertos ẽe nemo ambigat : Ad quorũso ae¬
tatẽ ꝑtinere paruulos docens dñs : non solũ llnqd
aiter̃ a equales diangelis dĩ: uerũ ipsi quoq angll
qua contẽplatione fruant᷑ ostendit ubiait. Gidete

Expanded text:
erant super abyssum: mox ut trinitatis commemoratio erant super abyssum: mox ut trinitatis commemoratio conpleretur: Et spiritus, inquit, dei superferebatur super aquam. abhorrentes plures possit generare sententias, dum tamen angelos sanctos in sublimibus sedibus non quidem Deo coaeternos, sed tamen de sua sempiterna et uera felicitate securos et certos esse nemo ambigat. Ad quorum societatem pertinere paruulos suos Dominus docens non solum illud ait: Erunt aequales angelis Dei; uerum ipsi quoque angeli qua contemp
Abbreviated transcription (Latin):
Atq illud quod dictũ ẽ in principio ñ ita dictũ
tã quã primũ hoc factũ ẽ. cũ antefecerit angelos:
Sed quia omnia insapientia fecit : quodõ uerbũ
eĩ et ipsũ scriptura principiũ nominauit. sic̃
ipse in euangelio iudȩis quaerentib quisesset
responditse eẽ principium: non et contrario
referã contentionẽ : maxime qui a hoc medelectat
plurimũ quod etiã in sum mo exordio sc̃i librige¬
neseos trinitas cõmendat̃ : quum enĩita dr̃ in¬
principio fec̃ds̃ cȩlũ et terrã ut pater fecisse intel¬
legat̃ infilio sicut attestat̃ psalmus ubilegit᷑ quã
magnificata sunt operatua dñe : om̃a in sapien¬
tia fecisti: conuenientissime paulo post cõme
ds primitus fecerit. uel quã molẽ materiam¬
ue futurae constructionis mundi celi etterrae
nomine nuncupa uerit subiciendo etaddendo.
Terra aut erat in uisibilis etin cõposita. et tenebrae

Expanded text:
atque illud quod dictum est, In principio, non ita dictum atque illud quod dictum est, In principio, non ita dictum tanquam primum hoc factum sit, cum ante fecerit Angelos; sed quia omnia in sapientia fecit, quod est Verbum ejus, et ipsum Scriptura principium nominavit; sicut ipse in Evangelio Judaeis quaerentibus quis esset, respondit se esse principium . non e contrario referam contentionem, maxime quia hoc me delectat plurimum, quod etiam in summo exordio sancti libri Geneseos Trinitas commendatur. Cum enim ita dicituprincipio fecit Deus coelum et terram, ut Pater fecisse intelligatur in Filio, sicut attestatur Psalmus, ubi legitur, Quam magnificata sunt opera tua Domine! omnia in sapientia fecisti: conuenientissime paulo post commemualem terram Deus primitus fecerit, uel quam molem materiamue futurae constructionis mundi caeli et terrae nomine nuncupauerit subiciendo et addendo: Terra autem erat inuisibilis et inconposita et tenebrae
Abbreviated transcription (Latin):
Docebit uosomnẽ ueritate : Ibirequies di quare¬
quiescit᷑ indẽ. In toto quippe idẽ in plena ꝑfecnio¬
ne requies. in partae aut̃ labor: Ideo laboramus
quã diuex parte scimus: Sed cum uenerit quod
ꝑfectũ ẽ : quo dex parteẽ euacuabit̃: Hinc ẽ qđ
etiã scripturas is tascũ laborerimamur: Sc̃i uero
angeli: quor ũ societati et congregationi in hacpe¬
regrinatione laboriosissima suspiramus. sicutha¬
bent ꝑmanendi ae ternitatẽ. Ita cognoscendi
facilitatẽ: etre quiescendi felicitatẽ: Sine diffi¬
clat etdicat nonscõs angelos ẽẽ sc̃ifipatos in eo qđ
scriptũẽ. fiatlux̧ & facta ẽ lix: sed quã libet
lucẽ tunc primã facta ẽẽ corpoream aut opi¬
net̃ aut doceat. angelos aũt prius eẽ factos non
tantũ ante firmamentũ quodinteraquas eta¬
quas factũ appellatũ ẽ caelum. sed ante illud¬
de quo dictũ ẽ. in principiofecit ds̃ caelũ etterrã

Expanded text:
Docebit uos omnem ueritatem. Ibi requies Dei, qua reDocebit uos omnem ueritatem. Ibi requies Dei, qua requiescitur in Deo. In toto quippe, id est in plena perfectione, requies; in parte autem labor. Ideo laboramus, quamdiu ex parte scimus, sed cum uenerit quod perfectum est, quod ex parte est euacuabitur. Hinc est quod etiam scripturas istas cum labore rimamur. Sancti uero angeli quorum societati et congregationi in hac peregrinatione laboriosissima suspiramus, sicut habent permanendi aeternitatem, ita cognoscendi facilitatem et requiescendi felicitatem. Sine diffiificatos, in eo quod scriptum est, Fiat lux, et facta est lux; sed quamlibet lucem tunc primum factam esse corpoream aut opinetur, aut doceat: Angelos autem prius esse factos, non tantum ante firmamentum, quod inter aquas et aquas factum, appellatum est coelum, sed ante illud quod dictum est, In principio fecit Deus coelum et terram: