comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
immo laturus. resurraturũ credidisse
laudandus ẽ  Dixerat namq illids̃ cum de
ancilla filioseĩ foras eciendis uoluntatẽ con¬
in magnã gentẽ faciã illũ quia sem̃ tuũ est
Quomodo ergo dictũ ẽ in isa ac uocabttur
tibi sem̃ cũ echismahelẽ ds̃ sem̃ eĩ uocaue¬
rit: & ponens aũt apłus quid sit inisa ac¬
tar insemine: acꝑ hoc filii ꝓmissionis utsem̃
grã congreganturu hancergo ꝓmissionẽ pat pius
fidelit̃ tenens qui a ꝑhunc oportebat impleriquaẽ
ds̃ iubebat occidi: nonesitauit qđ sibi reddi poterat
immolatus ꝗdari potiit ñ speratus: Sic intell&tũ
ẽ et inepistola ad haebrgos et sic ex positũ Fide¬
qr inquit non peꝑeit ab raam is aac temptatur.: et
unicũ obtulit quiꝓmissiones suscepit : Ad quẽ dictũ
ẽ in isa ac tibi uocabitur sem̃ : cogtans quia & mor¬
tus ecitarepotest. Proinde addidit ꝓhoc & iã
eũ in similitudinẽ ad dux̃. Cuius similitudinẽ

Expanded text:
immolatus, resurrecturum credidisse immolatus, resurrecturum credidisse laudandus est. Dixerat namque illi Deus, cum de ancilla et filio eius foras eiciendis uoluntatem conin magnam gentem faciam illum, quia semen tuum est. Quo modo ergo dictum est: In Isaac uocabitur tibi semen, cum et Ismaelem Deus semen eius uocauerit? Exponens autem aposr in semine. Ac per hoc filii promissionis, ut sint gratia congregantur. Hanc ergo promissionem pater pius fideliter tenens. quia per hunc oportebat inpleri, quem Deus iubebat occidi, non haesitauit, quod sibi reddi poterat immolatus, qui dari potuit non speratus. Sic intellectum est et in epistula ad Hebraeos, et sic expositum. Fide, inquit, praecessit Abraham Isaac tentatus et unicum obtulit, qui promissiones suscepit, ad quem dictum est: In Isaac uocabitur tibi semen, cogitans quia et ex mortuis suscitare potest Deus. Proinde addidit: Pro hoc etiam eum et in similitudinem adduxit; cuius similitudinem,
Abbreviated transcription (Latin):
Ait quippe: Risum mihi fec̃ dñs⁊ quicũ qua
enĩ audier it congaudebit mihi: Sed post ali¬
quantulũ tẽpus ancilla dedomo eiciturcũ silio suo
ẽ ciuitatis dđĩ figuramgerit: Int̾hax : omĩa
cõmomorarenimis longũ ẽ tẽptatur abraã
deimmolando dilactissimo filio ipso isaac:utpia
eĩ oboedientia ꝓbaretur. sđis ineotitiã pro¬
ferenda ñdo Neq enĩ omis ẽculpanda temp¬
tatio : quia et gratulanda ẽ quasit ꝓbatio.
łtplerũq alit̃ animus hum anus sibi ipsi in notesce¬
re ñ potest : nisi uires suas sibi non uerbo sed
& perim̃to. temptatione quodã modo interud¬
rogante rospondeat. Vbi sidñimunus agno¬
uerit : tunc pius ẽ. tunc solidatur firmitate
grãe ñ inflatur in anitate lactantiae
Num quã sane crederet abrahã : qđ uictimis
ds̃ delatar& urhumanis. quã uis diuino into¬
nante p̃cepto oboediendũ sit ñ disputandũ.
Uerũ tam̃ abrahã confestim filiũ cũ fuis s&

Expanded text:
ait quippe, Risum mihi fecit Dominus; quicumque ait quippe, Risum mihi fecit Dominus; quicumque enim audierit, congaudebit mihi . Sed post aliquantulum tempus ancilla de domo ejicitur cum filio suo,est civitatis Dei, figuram gerit . CAcommemorare nimis longum est, tentatur Abraham de immolando dilectissimo filio ipso Isaac, ut pia eius oboedientia probaretur, saeculis in notitiam proferenda, non Deo. Neque enim omnis est culpanda tentatio, quia et gratulanda est, qua fit probatio. Et plerumque aliter animus humanus sibi ipsi innotescere non potest, nisi uires suas sibi non uerbo, sed experimento tentatione quodam modo interrogante respondeat; ubi si Dei munus agnouerit, tunc pius est, tunc solidatur firmitate gratiae, non inflatur inanitate iactantiae. Numquam sane crederet Abraham, quod uictimis Deus delectaretur humanis; quamuis diuino intonante praecepto oboediendum sit, non disputandum; uerum tamen Abraham confestim filium, cum fuisset
Abbreviated transcription (Latin):
to ele coniuge fecerat: eiq: intatta similit̃ reddita
e Ebisanae abraam obiurganti regicurtaciuis¬
s& uxorẽ sororemq: dixiss&. aperiens quid timu¬
erit &iã hoc addidit Etoñĩ uere soror meaẽ
depatre : sed ñ dematre. Quia de patresuo soror¬
erat abrahae. dequoꝓpinqua et̃ erat . Tantae
aũt pulchritudinis fuit. ut &iam in illa eta¬
scđm ꝓmissionẽdĩ desarra filius: tũq nomina¬
uit isaac. quod int̃p̃tatur risus. Riserat enĩ
et pat̃ quando ei ꝓmissus ẽ amiran singaudio
Riserat et mat̃ quando ꝑillos tresuiros iterum
ꝓmissus ẽ dubitan singaudio: quã & ꝓbrante an¬
gelo qđ risus ille &iam sigaudi suit : tam̃ plenȩ
fidei ñ fuit . Post ab eodẽ angelo infide etiam
confirmata ẽ : Exhocergo puer nom̃ accepit::
Nã quo drisus ille ñ ad inridendũ obꝓbriũ : sed
ad celebrandũ gaudiũ ꝑtinebat nato
isaac etto nomine uocacto sarra monstrauit

Expanded text:
to de coniuge fecerat, eique intacta similiter reddita to de coniuge fecerat, eique intacta similiter reddita est. Ubi sane Abraham obiurganti regi, quur tacuisset uxorem sororemque dixisset, aperiens quid timuerit etiam hoc addidit: Etenim uere soror mea est de patre, sed non de matre, quia de patre suo soroerat Abrahae, de quo propinqua eius erat. Tantae autem pulchritudinis fuit, ut etiam in illa aetasecundum promissionem Dei, de Sarra filius, eumque nominavit Isaac, quod interpretatur Risus. Riserat enim et pater, quando ei promissus est, admirans in gaudio: riserat et mater, quando per illos tres viros iterum missus est, dubitans in gaudio; quamvis exprobrante angelo quod risus ille, etiamsi gaudii fuit, tamen plenae fidei non fuit . Post ab eodem angelo in fide etiam confirmata est. Ex hoc ergo puer nomen accepit. Nam quod risus ille non ad irridendum opprobrium, sed ad celebrandum gaudium pertinebat, nato Isaac, et eo nomine vocato, Sarra monstravit;
Abbreviated transcription (Latin):
Et hic duo illa breuissime plenissimeq: ꝓmissa sunt
Gensi srł scđm carnem : e tom̃s gentes scđm fidẽ Post¬
hanc ꝓmissionẽ liberato desodomis loth : etueniente
igneo imbredecelo. illa tota regio impiȩ ciuitatis incine¬
rem uersa est. Vbistupra in masculo s intantã
consu& udinẽ conualuerant  quantã leges solent
aliorũ factorũ p̃bere licentiã. Verum ethoc eorũ
suppliciũ : specimen futuri iudici diuini fuit.: Nã
quo ꝑtinet qđ ꝓhibiti sunt. quiliberabantur ab an¬
gelis retro respicere nisiquia ñ est animo redeun¬
dũ adueterẽ uitã qua ꝑ grãm regenẽrati & suimur.
siultimũ euadere iudiciũ cogitamus denique
uxor lotii ubirespexit remansit .: Et in salẽ conũ¬
sa hominib: fidelib: quoddam praestitit condim̃¬
tum quo sapiant aliquid unde illud caueatur
&emplũ inderursus ab raħã fecit ingeraris
aputregem ciuitatis illius ab imelah. qđ inegrp¬

Expanded text:
Et hic duo illa breuissime plenissimeque promissa sunt, Et hic duo illa breuissime plenissimeque promissa sunt, gens Israel secundum carnem et omnes gentes secundum fidehanc promissionem liberato de Sodomis Loth et ueniente igneo imbre de caelo tota illa regio inpiae ciuitatis in cinerem uersa est, ubi stupra in masculos in tantam consuetudinem conualuerant, quantam leges solent aliorum factorum praebere licentiam. Verum et hoc eorum supplicium specimen futuri iudicii diuini fuit. Nam quo pertinet quod prohibiti sunt qui liberabantur ab angelis retro respicere, nisi quia non est animo redeundum ad ueterem uitam, qua per gratiam regeneratus exuitur, si ultimum euadere indicium cogitamus? Denique uxor Loth, ubi respexit, remansit et in salem conuersa hominibus fidelibus quoddam praestitit condimentum, quo sapiant aliquid, unde illud caueatur exemplum. Inde rursus Abraham fecit in Geraris aput regem ciuitatis illius Abimelech, quod in Aegyp
Abbreviated transcription (Latin):
qđ et abraam in tribus edoth induob: uir is dñm
agnescebant. Ciuꝑ singularẽ numerum loque &¬
bant᷑ &iã cũ eos homines eẽ arbitrarentur: Neq
eñ aliã ob causã sic eossusce perunt. ut tã quam
mortalib: ethumana refactione indigentibus
ministrarent. Sed erat ꝓfacto aliquid quodita
bitare ñ posset Atq: ideo etipsos aliquando pluralit̃
et neis dñm aliquando singularit̃ appellabant: Ange¬
los aut fussescriptura testatur ñ solũ in hoc gonesis libro
ubhar gesta narrantur: uerũ &iã in epła adhas¬
brȩos ubicũ hospitalitas laudar&ur. ꝑ hanc inquit
&iã quidã nescientes hospitio receperunt angelos.
Pillo sigitur tres uiroscũ rursusfiliusis aac des arra
ꝓmuter&ur abrahae : diuinũ datũ ẽ &iã talerespon¬
sum: ut dicer&ur abrahã erit in magnã gentem
et multã otbenedicentur in eo om̃s gentes terrae

Expanded text:
quod et Abraham in tribus et Loth in duobus uiris Dominum quod et Abraham in tribus et Loth in duobus uiris Dominum agnoscebant, cui per singularem numerum loquebantur, etiam cum eos homines esse arbitrarentur; neque enim aliam ob causam sic eos susceperunt, ut tamquam mortalibus et humana refectione » indigentibus ministrarent; sed erat profecto aliquid, quo ita bitare non possent; adque ideo et ipsos aliquando pluraliter et in eis Dominum aliquando singulariter appellabant. Angelos autem fuisse scriptura testatur, non solum in hoc genesis libro, ubi haec gesta narrantur, uerum etiam in epistula ad Hebraeos, ubi, cum hospitalitas laudaretur: Per hanc. inquit, etiam quidam nescientes hospitio receperunt angelos. Per illos igitur tres uiros, cum rursus filius Isaac de Sarra promitteretur Abrahae, diuinum datum est etiam tale responsum, ut diceretur: Abraham erit in magnam gentem et multam, et benedicentur in eo omnes gentes terrae.
Abbreviated transcription (Latin):
mitȩ delerentur: Cũ adhuc abrahã adunum
lo quer& ur dñm appellans etint᷑ cedens. ne simul
iustũ cũ impio insodomis ꝑderet : illos aũt duos
sic suscepit loth: ut&iã ipse in collo quio cũ illis suo
singularit̃ dñm appelet : Nã cũ eis pluralut̃ dixiss&:
ecce domini declinate indomdꝰ pueri ur̃ i. et cetera
que ibidicuntur: postea tam̃ ita legitur. ettenuer̃
angelimanũ eĩ et manũ uxoris ei & manusduarũ
filiarũ eĩ : in eo qđ parceret dñs ipsi. et factũ ẽ
mox uteduxerunt illũ foras et dixer̃ : Saluam facani¬
mã tuam nere spexeris retro. nasteteris intota regio¬
ne inmonte saluumte fac : ne quando conp̃hendaris:
Dix̃ aũt loth adillos. Oro dñe qa inuenit puertuus
miseri cordiam antete : otquaesecuntur: Deinde
post hax uerba singula riter illi respondet: et
dñscũ induab angelis eẽt dicens.: eccemiratus
sum faciẽ tuã etcẽt.: Vnde multo est credibiluis.

Expanded text:
mitae delerentur, cum adhuc Abraham ad unum loqueretur, Dominum appellans et intercedens, ne simul iustum cum inpio in Sodomis perderet? Illos autem duos sic suscepit Loth, ut etiam ipse in conloquio cum illis suo singulariter Dominum appellet. Nam cum eis pluraliter dixisset: Ecce, domini, declinate in domum pueri uestri, et cetera quae ibi dicuntur, postea tamen ita legitur: Et tenuerunt angeli manum eius et manum uxoris eius et manus duarum filiarum eius, ip eo quod parceret Dominus ipsi. Et factum est, mox ut eduxerunt illum foras, et dixerunt: Saluam fac animam tuam, ne respexeri} retro, nec steteris in tota regione; in monte saluum te fac, ne quando conprehendaris. Dixit autem Loth ad illos: Oro, Domine, quia inuenit puer tuus misericordiam ante te, et \'quae sequuntur. Deinde post haec uerba singulariter illi respondet et Dominus, cum in duobus angelis esset, dicens: Ecce miratus sum faciem tuam, et cetera. Unde multo est credibilius,
Abbreviated transcription (Latin):
dicitur. uelut a nesciente quia ipsa nescitur. Odore
nominis xp̃i. sic̃ ager mundus impl&ur. Fius est
benedictio derore caeli. : Hocẽ de ũborum pluuua di¬
uinorũ: Ꝙ deubertate terrae : hoc ẽ congregatio¬
ne populorũ. Eius ẽ multitudo frum̃ti etuini. hoc
ẽ mubitudo quam colligit frum̃ tum & uinũ in sacra¬
mento corporis euis et sanguinis: ei seruiunt
gentes ipsũ ad orant principes ipse ẽ dñs fratris sui
ꝗa populus eĩ dominatur uideis Ipsũ adorant filii
patris cĩ. hocẽ fili abrahae scđm fidẽ : quia ctipse
filius c̃ a b rahae secundũ carnẽ: Ipsum qui male¬
dixerit maledictus : et quibenedix erit benedic¬

Expanded text:
dicitur, uelut a nesciente, quia ipsa nescitur. Odore dicitur, uelut a nesciente, quia ipsa nescitur. Odore nominis Christi, sicut ager, mundus inpletur; eius est benedictio de rore caeli, hoc est de uerborum pluuia diurnorum, et de ubertate terrae, hoc est congregatione populorum; eius est multitudo frumenti et uini, hoc est multitudo quam colligit frumentum et uinum in sacramento corporis eius et sanguinis. Ei seruiunt gentes, ipsum adorant principes; ipse est dominus fratris sui, quia populus eius dominatur Iudaeis; ipsum adorant filii patris eius, hoc est filii Abrahae secundum fidem, quia et ipse filius est Abrahae secundum carnem; ipsum qui maledixerit, maledictus, et qui benedixerit, benedic
Abbreviated transcription (Latin):
portantẽ Isxte dolus ia cobneputar&ur fraudu¬
lentus dolus et ñ ineo magne rei mrsteriũ quo¬
rer&ur superius p̃dix̃ scripturaEratesau
ho mosciens uenari a grestis. lacob autẽ homo sim¬
ple habitans domũ.: Hoc ñꝙ quidã int̃prae¬
tati sunt sine dolo: Siue aut sine dolo siue sim¬
ple siue potius sine fictione dicatur : qđ ẽ graccae
aplastos quis ẽ in ista ꝑcipienda benedictione dolus
hominis sine dolo:Quis ẽ dalus simplicis quae fictio¬
ñ mentientis. nisi ꝓfundũ me steriũ ueritatis ipsa
aũt benedictio qualisẽ : ecce inquit odor filimei:
tã quã odor agripleni quẽbenedix̃ dnis: Etdet tibids
derore caeli etdeubertate terrae : et multiudinẽ fru¬
m̃ti etiuni & seruiant tibi gentes etadorent teprin¬
cipes etsicre dñs fratristui. etad orabunt te silii pa¬
tristui quimaledixeritte maledictus. qui bene¬
dixerit tebenedictus. Benedictio igitur ia cobp̃dica

Expanded text:
portantem. Iste dolus Iacob ne putaretur frauduportantem. Iste dolus Iacob ne putaretur fraudulentus dolus et non in eo magnae rei mysterium quaereretur, superius praedixit scriptura: Et erat Esau homo sciens uenari, agrestis; Iacob autem homo simplex, habitans domum. Hoc nostri quidam interpretati sunt <sine dolo\'. Siue autem \'sine dolo\' siue \'simplex\' siue potius \'sine fictione dicatur, quod est Graece acXaato<;: quis est in ista percipienda benedictione dolus hominis sine dolo? Quis est dolus simplicis, quae fictio non mentientis, nisi profundum mysterium ueritatis? Ipsa autem benedictio qualis est? Ecce, inquit, odor filii mei tamquam odor agri pleni, quem benedixit Dominus. Et det tibi Deus de rore caeli et de ubertate terrae et multitudinem frumenti et uini, et seruiant tibi gentes et adorent te principes et fiere dominus fratris tui et adorabunt te filii patris tui. Qui maledixerit te, maledictus; et qui benedixerit te, benedictus. Benedictio igitur Iacob praedic
Abbreviated transcription (Latin):
superatur: Ac ꝑ hoc sano ueroq uidicio:cũ continen¬
tia coniugio p̃feratur. Meliorẽ tam̃ homo fidelis
coniugatus quã continens infidelis. Sed infidelis
homo ñ solum minus laudandus. uerũ &iã maxime
detestandus ẽ. Constituamus ambosbonos &iã sic
ꝓfato melior est coniugatus fidelissimꝰ etobo edien¬
*tissimusdõ quã continens minoris fidei minorisq
oboedientiae: Siuero paria sint cetera continente m
fundit᷑ in minorẽ. E pacto et placito int̾illo stoqđ lenti¬
culam quẽ cibũ minor parauerat . maior in moderatis
concupuit : eoq p̃tio: primo genita sua fratri uiratio¬
ne int̃ posita uendidit: Vbi discimus inuetendo ñ
abi genere . sed auditate immodesta que ilpande
Senescit isa ac cĩq oculis ꝑsenatã uisus auserduerm
Senedicers faliũ macore cerpillo nesciens ben alientnano
ponentem.
Haedinis sibi pellib: coaptatis. uelut aliena pacata¬

Expanded text:
superatur. Ac per hoc sano ueroque iudicio, cum continensuperatur. Ac per hoc sano ueroque iudicio, cum continentia coniugio praeferatur, melior est tamen homo fidelis coniugatus quam continens infidelis. Sed infidelis homo non solum minus laudandus, uerum etiam maxime detestandus est. Constituamus ambos bonos; etiam sic profecto melior est coniugatus fidelissimus et oboedientissimus Deo quam continens minoris fidei minorisque oboedientiae. Si uero paria sint cetera, continentem funditur in minorem ex pacto et placito inter illos, eo quod lenticulam, quem cibum minor parauerat, maior inmoderatius concupiuit, eoque pretio primogenita sua fratri iuratione interposita uendidit. Ubi discimus in uescendo non cibi genere, sed auiditate inmodesta quemque culpandum. Senescit Isaac eiusque oculis per senectam uisus aufertur. Vult benedicere filium maiorem et pro illo nesciens benedicit minorponentem, haedinis sibi pelliculis coaptatis uelut aliena pecca
Abbreviated transcription (Latin):
Eranteñ ꝓcul dubio pat̃nae fides etoboedientia ȩ
merita patiora. intantũ : ut ꝓp̃t illũ ds̃ dicat huic sefa
dacerebonaq: fac̃ : Benedicentur inquit in seminecuo
om̃s gentes terrae : ꝓeo quod ob audiuit abra am
pat̃tuus uocẽ metm. etcustodiuit p̃cepta mea .
et mandata mea etiustificationes meas edegitima
mea: Italiorur sus oraculo : ego sum inquit dsabraã patriftiu
nolitimere : tecũ enĩ sum. et benedixite et multiplicabo
sem̃ tuũ ꝓpt̃ abraã patrẽ tuum. ut intellagamꝰ quã
casta abraam fecerit : qđ omnib: inpudicis. et nequitiae
suae descripturis scĩs patrocinia requirentib: uid&ur
fecis selibidinẽ: Deinde ut &iã hoc nouerimꝰ : non &
bonis singulis int̃ se homines conparare: gedinuno
quoq: consideremus uniũsa. Fieri enĩ potest ut habex
aliquid inuita et morib quispiã: quo superat aliũ:
id que sit longe praestabilius quamẽ illud : unde ab alio

Expanded text:
Erant enim procul dubio paternae fidei et obedientiae Erant enim procul dubio paternae fidei et obedientiae merita potiora, in tantum ut propter illum dicat Deus, huic se facere bona quae facit: Benedicentur, inquit, in semine tuo omnes gentes terrae, pro eo quod obaudivit Abraham pater tuus et mandata mea et iustificationes meas et legitima mea; et alio rursus oraculo: Ego sum, inquit, Deus Abraham patris tui, noli timere; tecum enim sum et benedixi te et multiplicabo semen tuum propter Abraham patrem tuum; ut intellegamus quam caste Abraham fecerit, quod hominibus inpudicis et nequitiae suae de scripturis sanctis patrocinia requirentibus uidetur fecisse libidine; deinde ut etiam hoc nouerimus, non ex bonis singulis inter se homines conparare, sed in uno quoque consideremus uniuersa. Fieri enim potest, ut habeat aliquid in uita et moribus quispiam, quo superat alium, idque sit longe praestabilius, quam est illud, unde ab alio
Abbreviated transcription (Latin):
aũt terra quã tibi dixero : et incole int᷑ra hac et¬
erotecũ. et benedicãte : Tibienũ et seminituo
dabo omnẽ terrã hano. et statuam iuram̃tũ
meũ qđ uiraui abrahae patrituo. et multipli¬
cabo sem̃ tuum tã quã stellas caeli . et dabo semi¬
nituo omnẽ terrã hanc. etb enedicentur in se¬
mine tuo om̃s gentestȩs t̃ro: ꝓ eo qđ ob audiuit
abrahã pat̃ tuus uocẽ meam. et custodiuit p̃¬
meas et legiima mea. Iste patri archa necuxo
rẽ habuit aliã. n& aliquã concubinã. sed poste¬
ritate duorũ geminorum & uno concubitit
ꝓcreatorum contentus fuit. Timuit sanae & iã ipsepe
riculũ depul chritudine c̃iugis.: cũ habitaret int̃
alienos fec̃q: qđ pat̃ uteã sororẽ diceret . tacer& uxo¬
rẽ : Erat enĩ et ꝓpinqua & pat̾ no et mat᷑no sanguine:
ta N& ideo tam̃ istum pat̃ ẽi p̃ferredebemꝰquia
iste nullã feminã p̃terunã coniugẽ nouerat:

Expanded text:
autem in terra, quam tibi dixero, et incole inautem in terra, quam tibi dixero, et incole inero tecum et benedicam te. tibi enim et semini tuo dabo omnem terram hanc et statuam ius iurandum meum quod iuraui Abraham patri tuo et ampliabo semen tuum tamquam stellas caeli et dabo tibi et semini tuo omnem terram hanc, et benedicentur in semine tuo omnes gentes terrae, pro his quae obaudiuit Abraham pater tuus uocem meam et seruauit meas et legirem habuit aliam nec aliquam concubinam, sed posteritate duorum geminorum ex uno concubitu procreatorum contriculum de pulchritudine conjugis, cum habitaret inter alienos, fecitque quod pater, ut eam sororem diceret, taceret uxorem: erat enim ei propinqua paterno et materno sanguine: ta. Nec ideo tamen istum patri ejus praeferre debemus, quia iste nullam feminam praeter unam conjugem noverat.
Abbreviated transcription (Latin):
ti operisratio ñ sinit unde in aliis multa iam dixi¬
mus: Quod aut dictũ ẽ maior seruiet minori.
nemofere nr̃orum aliter intellexit.: quammaio¬
rẽ populum iudeorum minor ixpiano populo ser¬
uiturum Etreuera quã uis ingente idum ȩorum :
quaenata ẽ demaiore ciuiduo nomina erant: nam
&esau uocabatur etedom. Vnde idum ȩi. hoc uideri
possit impl&um. Quia postea superanda fuerat
a populo ꝗ hortus ẽ & minore. idẽ israhelitico eiq
fuerat futura subiata. tam̃ in aliquid maius in¬
tentã fuisse istam ꝓph&iã quadictũ ẽ populus
populũ superabit. et maior serui et minori
conuentius creditur Et quid ẽ hoc nisi qđ in iu¬
deis et xp̃ianis euident᷑ implotur accepit&iã
is a actale oraculũ : quale aliquoties pat̃ euis acce¬
perat: De quo oraculo sic scriptũ ẽ: facta ẽ
regẽ filistinorum ingerara.: Apparuit aũt illi
dñs etdix̃ Noli descendere in aegr̃ptũ. habita

Expanded text:
ti operis ratio non sinit, unde in aliis iam multa dixiti operis ratio non sinit, unde in aliis iam multa diximus. Quod autem dictum est: Maior seruiet minori, nemo fere nostrorum aliter intellexit. quam maiorem populum Iudaeorum minori Christiano populo seruiturum. Et re uera quamuis in gente Idumaeorum, quae nata est de maiore, cui duo nomina erant nam et Esau uocabatur et Edom, unde Idumaei, hoc uideri possit inpletum, quia postea superanda fuerat a populo, qui ortus est ex minore, id est Israelitico, eique fuerat futura subiecta: tamen in aliquid maius intentam fuisse istam prophetiam, qua dictum est: Populus populum superabit et maior seruiet minori, conuenientius creditur. Et quid est hoc, nisi quod in Iudaeis et Christianis euidenter inpletur? CAPUT Isaac tale oraculum, quale aliquotiens pater eius acceperat. De quo oraculo sic scriptum est: Facta esregemPhilistinorumin Gerara. Apparuit autem illi Dominus et dixit: Noli descendere in Aegyptum; habita
Abbreviated transcription (Latin):
Annorũ ergo septuaginta isaac filiũ suum
dereliquit : quẽ cente narius genuit: lam& hoo¬
curant tẽpora uideamus. A primo igitur anno
uitae i saac: usque ad sexagesimũ quo einatis
filii: illud memorabile ẽ quod cũ illi dm̃ roganti:
ut parer& uxor eius quaesterelis erat . concessis¬
s& dñs qđ petebat. atquae habere illa conceptũ
gestiebant gemini ad huc inutero eius inclusi
Quamolestia cũ angeretur . dñm int̃rogauit:
accepitq responsum. Duae gentes in utero
tuo s. et duo populi deuentre tuo separabuntur. &
populus populũ superabit: et maior serui etmino¬
ri: Quod paulus apłus magnũ uult intellegigrã ȩ
docum̃tũ qui añ dũ illis natis: n& aliquid agentib
boni seu mali sine ullis bonis meriti s eligitur mi¬
nor. maiore reꝓbato.: Quando ꝓculdubio quantũ
attin& ad originale p&catũ : ambo panes erant
Quantũ autẽ ad ꝓpriũ ullius eorũ nullũ erat
Sed nunc de hac̃ re dicere aliquid latius institũ¬

Expanded text:
Annorum ergo septuaginta quinque Isaac filium suum dereliquit, quem centenarius genuit. Jam currant tempora, uideamus. A primo igitur anno uitae Isaac usque ad sexagensimum, quo ei nati sunt filii, illud memorabile est, quod, cum illi Deum roganti ut pareret uxor eius, quae sterilis erat, concessisset Dominus quod petebat, adque haberet illa conceptum, gestiebant gemini adhuc in utero eius inclusi. Qua molestia cum angeretur, Dominum interrogauit accepitque responsum: Duae gentes in utero tuo sunt et duo populi de uentre tuo separabuntur et populus populum superabit et maior seruiet minori. Quod Paulus apostolus magnum uult intellegi gratiae documentum, quia nondum illis natis nec aliquid agentibus boni seu mali sine ullis bonis meritis eligitur minor maiore reprobato; quando procul dubio, quantum adtinet ad originale peccatum, ambo pares erant; quantum autem ad proprium, ullius eorum nullum erat. Sed nunc de hac re dicere aliquid latius institu
Abbreviated transcription (Latin):
erunt. quando in aꝑtũ odiũ deoꝑta erupturae
s̃.. Quod uero ait etascender̃ suꝑterrae latitudi¬
nẽ & cinxer̃ castra scõrũ & dil& tam ciuitatẽ
ñutiq ad unũ locũ uenisse ł uenturi eẽ signi
ficatis quasi uno aliquo loco futura sint castra
scõꝵ & dilecta ciuitas cũ hac ñ sit: nisi xp̃i ecđa
toto terrarũ orbe disfusa. Ac ꝑ hoc ubicũq: tunc
erit quae in omnib: geritib: erit: quod significatũ
ẽ nomine latitudinis terrae: Ibier tastra sco ꝵ
ibierit dilecta dõ ciuitas eius: lbi ab hominib:
in imicissuis : quia & ipsi in omnib: cũ illa gentib
erunt: ꝑ secuti oni sillius immanitate
cing&ur: Hocẽ in angustiastribulationisarta¬
bitur urquebitur concludetur n& militiam
deseret suã :q uocabulo ẽ appellata castroꝵ. quod
ue ro ait & descendit ignis decdo & comedit
eos ñ &tremũ putandũ ẽ idẽe suppliciũ quod erit
cũ dic&ur discedite ame mal&ti inignẽ ꝑternum

Expanded text:
erunt, quando in apertum odium de operto erupturae erunt, quando in apertum odium de operto erupturae sunt. Quod vero ait, Et ascenderunt super terrae latitudinem, eo cinxerunt castra sanctorum et dilectam civitatem : non utique ad unum locum venficatae sunt, quasi uno aliquo loco futura sint castra sanctorum et dilecta civitas, cum haec non sit nisi Christi Ecclesia, toto terrarum orbe diffusa. Ac per hoc ubicunque tunc erit quae in omnibus gentibus erit, quod significatum est nomine latituibi erit dilecta deo ciuitas eius, ibi ab omnibus inimicis suis, quia et ipsi in omnibus cum illa gentibus erunt, persecutionis illius immanitate cingetur, hoc est in angustias tribulationis artabitur, urguebitur, concludetur nec militiam suam deseret, quae uocabulo est appellata castrorum. Quod uero ait: et descendit ignis de caelo et comedit eos, non extremum putandum est id esse supplicium, quod erit, cum dicetur: discedite a me, maledicti, in ignem aeternum.
Abbreviated transcription (Latin):
ũbum dĩ. sub audixtur quod postea dictur us
ẽ Regnauer̃ cũ iħu mille annis. Anima
scilicet marrrum nondũ sibi corporibus
sius redditis Neque piorum anime mor¬
tuorum separantur ab ecła . que nunc &iã
ost regnũ xp̃i. Alio quinna᷑ altare di fiera
eorum memoria in cõmmuaatione corpo

Expanded text:
bum Dei. Subauditur quod postea hic dicturus est, regnabunt cum Jesu mille annis, animae scilicet martyrum, nondum sibi corporibus suis redditis, neque enim piorum animae mortuorum separantur ab Ecclesia, quae nunc etiam est regnum Christi; alioqui nec ad altare Christi fieret eorum memoria in communicatione corpo
Abbreviated transcription (Latin):
ret̃ unafelicas uni supplicaret᷑: unius tẽpli
frequentar et̃ aciuib: quifelices eẽ uellent
quorũ er̃t nemo ꝗnollet Atq ita ipsa a sepsa
pteret̃ qua e abomnib patebat̃: Quisenim
aliquidabiliquodeo: nisi felicitatẽ uelit
accipereł qđ ad felicitatẽ existimat ꝑtinere :
Proin desi felicitas habet in potestato cum &bat si¬
quo homine sit: habet aut̃ sileaẽ quae
tandẽ stultitia ẽ. ab aliquo eã deo petere
quã possis apsa impetrare : hancergo deã
suꝑ deos cetereonorare. etiã loci dignitate
debuer̃. Sic ut eum apudipsos legitur:¬
romani ueter es nescio quẽ summanũ cui noc¬
turna fulmina tribuebant coluer̃magis
quã iouẽ adquẽ diurna fulmina ꝑtmerent
Sed post quã ioni tẽplũ insigne ac sublime

Expanded text:
retur una Felicitas, uni supplicaretur, unius templum retur una Felicitas, uni supplicaretur, unius templum frequentaretur a ciuibus qui felices esse uellent, quorum esset nemo qui nollet, adque ita ipsa a se ipsa peteretur, quae ab omnibus petebatur. Quis enim aliquid ab aliquo deo nisi felicitatem uelit accipere uel quod ad felicitatem existimat pertinere? Proinde si felicitas habet in potestate cum quo homine sit habet autem, si dea est: quae tandem stultitia est ab aliquo eam deo petere, quam possis a se ipsa inpetrare? Hanc ergo deam super deos ceteros honorare etiam \' loci dignitate debuerunt. Sicut enim aput ipsos legitur,Romani ueteres nescio quem Summanum, cui nocturna fulmina tribuebant, coluerunt magis quam Iouem, ad quem diurna fulmina pertinerent. Sed postquam Ioui templum insigne ac sublime
Abbreviated transcription (Latin):
qui amulti erant illic ubi capitoliũ consti¬
tutũ ẽĩ sꝑauguriũ quaesiuit. utrum
concedere locũ uellent ioui: atq ipsi inde
cedere om̃s uoluer̃ p̃terillos quos cõmemora¬
ui: martẽ term inũ uuentatẽ : atq aidẽ
capitoliũ lta constructũ ẽ. utetiã istitres
in tus essent tã obscuris sigrus. ut hoc iux ho¬
mines doctissimi scirent: Nullomodo igit᷑feli¬
citatẽ iuppit̃ ipse c̃tempnere t sicut aterimino
marte iuuentate c̃tẽpt᷑ est Sedipsietiã ꝗñces¬
serant ioui ꝓfecto cederent felicitati : quae
illis regẽ feceratiouẽ : autsib̃ cederent ñidad
contẽptũ eĩ facerent. sed qd indomofelicita¬
tis uel obscuri ẽẽ malent : quã sineilla inlo¬
cis propris eminere: It ad ea felicitate in lo¬
co apͥlissimo et celsissuo constituta discerent
ciues unde omnis boniuoti petendũ esset
auxiliũ acsicipsa suadente mnatura aliorũ
deorũ suꝑflua multitudine de relicta cole¬

Expanded text:
quia multi erant illic, ubi Capitolium constiquia multi erant illic, ubi Capitolium constitutum est. per augurium quaesiuit, utrum concedere locum uellent Ioui; adque ipsi inde cedere omnes uoluerunt praeter illos quos commemoraui, Martem, Terminum, Iuuentatem; adque ideo Capitolium ita constructum est, ut etiam isti tres intus essent tam obscuris signis, ut hoc uix homines doctissimi scirent. Nullo modo igitur Felicitatem Iuppiter ipse contemneret, sicut a Termino, Marte, Iuuentate contemtus est. Sed ipsi etiam, qui non cesserant Ioui, profecto cederent Felicitati, quae illis regem fecerat Iouem. Aut si non cederent, non id contemtu eius facerent, sed quod in domo Felicitatis obscuri esse mallent quam sine illa in locis propriis eminere. Ita dea Felicitate in loco amplissimo et celsissimo constituta discerent ciues, unde omnis boni uoti petendum esset auxilium, ac sic ipsa suadente natura aliorum deorum superflua multitudine derelicta cole
Abbreviated transcription (Latin):
nolitẽẽ felicẽ : Ipsi ergo dimsi ꝑauguria uel
quolibet modo eos posse consuli putant
dehacre consulerent᷑ utrum uellent felica¬
tatilo cocedere: si forte aliorũ aedibus
uel altarib iam fuiset locus occupatus
ubi aedes maioratq sublimior felictati
construeret᷑ enã ipse iuppit̃ cederet
uti psũ uerticẽ collis capito linifelicitas
potius obtineret: Nonenĩ quispiam
resisteret felicitati nisi quod fieri
nom potest quicẽ uellet infelix nullo modo
omnino sicsuleret᷑ faceret iuppit̃ qđ esfecer
tres dii mars terminus etiuuentas. ꝗmaiori
etregi suonullo modocedere loco uoluer.
nã sic̃ habent eorũ litterȩ cũrex tairquini¬
us capitoliũ fabricari uellet: eũq locũ quiei
dignior aptiorq: uidebat᷑ abdiis aliis cerno¬
rent p̃occupatũ : non audens aliquid eon¬
tra eorũ facere arbitriũ. et credens eos
numini suq principi uoluntate cessuros

Expanded text:
nolit esse felicem. Ipsi ergo di si per auguria uel nolit esse felicem. Ipsi ergo di si per auguria uel quolibet modo eos posse consuli putant, de hac re consulerentur, utrum uellent Felicitati loco cedere, si forte aliorum aedibus uel altaribus iam fuisset locus occupatus, ubi aedes maior adque sublimior Felicitati construeretur; etiam ipse Iuppiter cederet, ut ipsum uerticem collis Capitolini Felicitas potius obtineret. Non enim quispiam resisteret Felicitati, nisi, quod fieri non potest, qui esse uellet infelix. Nullo modo omnino, si consuleretur, faceret Iuppiter, quod ei fecerunt tres di, Mars, Terminus et Iuuentas, qui maiori et regi \'suo nullo modo cedere loco uoluerunt. Nam sicut habent eorum litterae, cum rex Tarquinius Capitolium fabricari uellet eumque locum, qui ei dignior aptiorque uidebatur, ab dis aliis cerneret praeoccupatum, non audens aliquid contra eorum facere arbitrium et credens eos tanto numini suoque principi uoluntate cessuros,
Abbreviated transcription (Latin):
bellorũ cuuliũ infelicitas subsequuta ẽ: an
forte iusteẽ indignata felicitas quodettam
sero et ñ adhonorẽ sed ad contumeliã potius
inuitata ẽ : Vt cũ ea coleretur priapuseteloa¬
cina et pauor etpallor: et febris : et cetera nonnu.¬
mina colendorũ : sed crimina colentium
ad extremũ sicũ turba in dignissima tanta
dea colenda uisa est: quur ñuel inlustrius
ceteris colebatur: quis enĩferat. quod neq
inter deos consentes: quos dicunt in consilium
iouis adhiberi: nec interdeos quos electosuo¬
cant felicitas constitura ẽ. ut tẽplũ aliquod
ei fieret quod etloci sublimitate et operis
dignitate p̃miner et̃: Quur enĩ ñ aliquid
melius quã ipsi ioui : nam quȩ etiã iouireg¬
nũ nisi felicitas dedit: Si tam̃ cũ regnaret
felix fuit: et potior ẽ felicitas regno Neno¬
uis iuos enĩ dubitat facile in ueniri hominẽ : quise
timeatfieri regẽ : Nullus aũt inuenit᷑ quise

Expanded text:
bellorum ciuilium infelicitas subsecuta est. An bellorum ciuilium infelicitas subsecuta est. An forte iuste est indignata Felicitas, quod et tam sero et non ad honorem, sed ad contumeliam potius inuitata est, ut cum ea coleretur Priapus et Cloacina et Pauor et Pallor et Febris et cetera non numina colendorum, sed crimina colentium? Ad extremum si cum turba indignissima tanta dea colenda uisa est, quur non uel inlustrius ceteris colebatur? Quis enim ferat, quod neque inter deos Consentes, quos dicunt in consilium Iouis adhiberi, nec inter deos, quos selectos uocant, Felicitas constituta eat? Templum aliquod ei fieret, quod et loci sublimitate et operis dignitate praemineret. Quur enim non aliquid melius quam ipsi Ioui? Nam quae etiam Ioui regnum nisi Felicitas dedit? si tamen cum regnaret felix fuit. Et potior est felicitas regno. Nemo enim dubitat facile inueniri hominem, qui se timeat fieri regem; nullus autem inuenitur, • qui se
Abbreviated transcription (Latin):
romanis deos: lanũ iouem martẽ picon.
faunũ tyberinũ herculẽ etsiquos alios:
ut quid titus tatius. ad didit saturnũ open.
solem. lunam. uulcanũ lucem: et quoscũq
alios addidit: inter quos etiã deã clueacinã
felicitate neglecta: ut quid numa tot deos
et tot deas sine ista: an. eam forte intanta
turba uidere non potuit: hostiliuscer¬
te rex deos et ipse nouos pauorematq:
pallorẽ ꝓpitiandos non introduceret :
sideã istã nosset aut coleret p̃sente quippe
felicitate omnis pauor et pallor : ñ ꝓpitia¬
tus abscederrẽt sed pulsus aufugeret:
Deinde quidẽ hoc quodiam romanum
imperiũ longe lateq crescebat : et adhuo
nemofeliritatẽ colebat: Anideo grandi¬
us imperiũ quã felicius fuit : Nam quo modo
ibi eẽt uera felicitas: ubiuera ñ erat pietas:
pietas ẽ enĩuera ueri di cultus ñcultus falsoꝵ
tot deorũ quot demoniorũ SSed et postea iã xxi¬
indeorũ numerũ felicitate suscepta: magna

Expanded text:
Romanis deos Ianum, Iouem, Martem, Picum, Romanis deos Ianum, Iouem, Martem, Picum, Faunum, Tiberinum, Herculem et si quos alios? Ut quid Titus Tatius addidit Saturnum, Opem, Solem, Lunam, Vulcanum, Lucem et quoscumque alios addidit, inter quos etiam deam Cloacinam, Felicitate neglecta? Ut quid Numa tot deos et tot deas sine ista? An eam forte in tanta turba uidere non potuit? Hostilius certe rex deos et ipse nouos Pauorem adque Pallorem propitiandos non introduceret, si deam istam nosset aut coleret. Praesente quippe Felicitate omnis pauor et pallor non propitiatus abscederet, sed pulsus aufugeret. Deinde quid est hoc, quod iam Romanum imperium longe lateque crescebat, et adhuc nemo Felicitatem colebat? An ideo grandius imperium quam felicius fuit? Nam quo modo ibi esset uera felicitas, ubi uera non erat pietas? Pietas est enim uerax ueri Dei cultus, non cultus falsorum tot deorum, quot daemoniorum. Sed et postea iam in deorum numerum Felicitate suscepta magna
Abbreviated transcription (Latin):
sadm̃ ad uocare. atq in uocare debeamus: nefa¬
ciamus ut mimi solent : etoptemus a libero
aquã : alymphis uinum: Miagna sane utilitas.
Quis nonuic grãs ageret : siuera monstraret:
&siunũ uerũ dm̃ a quo essent om̃abonabmi¬
nib colendũ doceret : Sedunde nunc agit̃.
silibri & sacra eorũ uera sunt. etfelicitas deaẽ :
quur non ipsa una quae coleret̃ constitutaẽ
esque posset uniũsa conferre et compendio fa deo¬
cere felicẽ : quis enĩ optat aliquid propter
aliud quã ut felixfiat : curdeniq tamsero
huic tante des post totromanos principes
lucullus a edẽ constituit : quuripse romu¬
lus felicẽ cupiens condere ciuitatẽ. non huic
tẽplũ potissimũ struxit: nec propter aliquid
diisceteris supplicauit: quando nihil deesset
si hec adesiet : Nam et ipse nec prius rexa
nec ut putant postea dr̃ fieret : si hanc deã ꝓpi¬
tiã non haberet: Ot quidergo constituit

Expanded text:
sa deum aduocare adque inuocare debeamus, ne fasa deum aduocare adque inuocare debeamus, ne faciamus, ut mimi solent, et optemus a Libero aquam, a Lymphis uinum\'. Magna sane utilitas. Quis non huic gratias ageret, si uera monstraret, et si unum uerum Deum, a quo essent omnia bona, hominibus colendum dosi libri et sacra eorum uera sunt et Felicitas dea est, quur non ipsa una quae coleretur constituta est, quae posset uniuersa conferre et conpendio facere felicem? Quis enim optat aliquid propter aliud quam ut felix fiat? Quur denique tam sero huic tantae deae post tot Romanos principes Lucullus aedem constituit? Quur ipse Romulus felicem cupiens condere ciuitatem non huic templum potissimum struxit nec propter aliquid dis ceteris supplicauit, quando nihil deesset, si haec adesset? Nam et ipse nec prius rex, nec ut putant postea deus fieret, si hanc deam propitiam non haberet. Ut quid ergo constituit
Abbreviated transcription (Latin):
et febicitate tractamus sifelicitas uirtutisẽ
us tan p̃miũ ñ dea sed dĩ donumẽ: Si aut̃ deaẽ
quur non dicatur et uirtutẽ ipia conferre :
quando quidẽ etiã uirtutẽ consequi felicitas
ñ solũ cõmemorat deos quos colioporteat
aromanis: uerũ etiã dicit quid ad quẽq ꝑti
formãq nosse et qd sit medicusignorare : Ita dicit
nihil ꝓdẽe scire dm̃eẽ aesculapiũ sinescias eũ uale¬
tudini opitulari : atq ita ignores quurei debeas
supplicare. Hoc etiã alia similitudine affirmat
dicens Non modo bene uiuere seduiuere
omnino neminẽ posse sugnoret quis namsit
faber: quispistor quis tector a quo quidutensile
petere posit : quẽ adiutorẽ assumere : quẽdu cueray¬
cẽ quẽ doctorẽ : eo modo nulli dubiũ eẽ asserens
lta eẽ utilẽ cognitionẽ deorũ : ssciat᷑ quãquisq
druim et facultatẽ ac potestatẽ cuiusq reihabeat
exeo enĩ porimus inquit scire : quẽ cuiusq cau¬

Expanded text:
et Felicitate tractamus: si felicitas uirtutis et Felicitate tractamus: si felicitas uirtutis est praemium, non dea, sed Dei donum est; si autem dea est, quur non dicatur et uirtutem ipsa conferre, quando quidem etiam uirtutem consequi felicitas  solum \'commemorat deos, quos coli oporteat a Romanis, uerum etiam dicit quid ad quemque performamque nosse, et quod sit medicus ignorare: ita dicit nihil prodesse scire deum esse Aesculapium, si nescias eum ualetudini opitulari, adque ita ignores quur ei debeas supplicare. Hoc etiam alia similitudine adfirmat dicens, non modo bene uiuere, sed uiuere omnino neminem posse, si ignoret quisnam sit faber, quis pistor, quis tector, a quo quid utensile petere possit, quem adiutorem adsumere, quem ducem, quem doctorem; eo modo nulli dubium esse adserens ita esse utilem cognitionem deorum, si sciatur quam quisque deus uim et facultatem ac potestatem cuiusque rei habeat. Ex eo enim poterimus, inquit, scire quem cuiusque cau
Abbreviated transcription (Latin):
tino eauo ae seculano a urinũ p̃ponerent.
Quidergo erat necesse ꝓpt̃ haecbona ł animi
uel corporis uel externa tantã deorũ turbã
colere etinuocare : quos neq: om̃s cõmemoraui
nec ipsi potuer̃ omnib: bonis humanis minu¬
tatim singillatimq digestis : deosminutos
et singulos ꝓuidere : quum posset magno faci¬
liq conpendio unadea felicitas cuncta con¬
ferre : Nec solũ ad bona capienda quis quã
alius set ineq ad depellenda mala quaereret᷑:
Quur enĩ eẽt in uocanda propt̃ fessos diua
fessonia : propt̃ hostes depellendos diuapello¬
nia propt̃ aegros medicus uel a poblo uel
a esculapius uel ambosimul quando eẽt grande
periculũ : nec ds spiniensis ut spinas exagris
eradicaret : nec dearobiga ut non accederet
rogaret̃ : una felicitate p̃sente etuent᷑e ut ł
nulla mala exorirent᷑ uel facillime pellerent̃
posiremo qm̃ de cluab: istis de dlab: uirtute xix¬

Expanded text:
tino et auo Aesculano Aurinum praeponerent. tino et auo Aesculano Aurinum praeponerent. Quid ergo erat necesse propter haec bona uel animi uel corporis uel externa tantam deorum turbam colere et inuocare quos neque omnes commemoraui, nec ipsi potuerunt omnibus bonis humanis minutatim singillatimque digestis deos minutos et singulos prouidere, cum posset magno facilique conpendio una dea Felicitas cuncta conferre, nec solum ad bona capienda quisquam alius, sed neque ad depellenda mala quaereretur? Quur enim esset inuocanda propter fessos diua Fessona, propter hostes depellendos diua Pellonia, propter aegros medicus uel Apollo uel Aesculapius uel ambo simul, quando esset grande periculum? Nec deus Spiniensis, ut spinas ex agris eradicaret; nec dea Rubigo, ut non accederet, rogaretur: una Felicitate praesente et tuente uel nulla mala exorerentur, uel facillime pellerentur. Postremo quoniam de duabus istis deabus Virtute
Abbreviated transcription (Latin):
rent sedetiã bonos: Quid necesse erat opideȩ
cõmendare nascentes deo uaticano uagien¬
tes deae cuninȩ iacentes deaeruminȩ
sugentes. deostatilinestantes dea eadeonȩ
ade untes ab eone ab ȩuntes dece menti:¬
ut bonã haberent mentẽ : deo uolumno et
deae uolumnȩ ut bona uellent diis nupti ali¬
b: uibene coniugarent᷑ diĩs agrestib: ut fruc¬
tus uberrimos caperent : & maxime ipsidiuȩ
fructereae : marti etbellonȩ ut bene bellige¬
u rarent deae uictoriae ut uincerent : deo ho¬
otenori ut hono rarent̃ deae pecuniae ut pecuni¬
mu osi essent: Deo a seculano etfilio eĩ argentino:
ut haberent aerẽa argenteãq pecuniã : nam
idẽ patrẽ argentini aesculanũ posuer: qui a
prius erea pecuniamusu coepit ẽẽ postargen¬
tea. Auror aut̃ qđ argentinus ñ genuit aurinũ
quia ctaurea subsequuta ẽ : que in dm̃ isti siha¬
berent : sicut saturno iouemlta et patriargen¬

Expanded text:
rent, sed etiam bonos? Quid necesse erat Opi deae rent, sed etiam bonos? Quid necesse erat Opi deae commendare nascentes, deo Vaticano uagientes, deae Cuninae iacentes, deae Ruminae sugentes, deo Statilino stantes, deae Adeonae adeuntes, Abeonae abeuntes; deae Menti,ut bonam haberent mentem, deo Volumno et deae Volumnae, ut bona uellent; dis nuptialibus, ut bene coniugarentur, dis agrestibus, ut fructus uberrimos caperent, et maxime ipsi diuae Fructeseae; Marti et Bellonae, ut bene belligerarent, deae Victoriae, ut uincerent; deo Honori, ut honorarentur, deae Pecuniae, ut pecuniosi essent, deo Aesculano et filio eius Argentino, ut haberent aeream argenteamque pecuniam? Nam ideo patrem Argentini Aesculanum posuerunt, quia prius aerea pecunia in usu coepit esse, post argentea. Miror autem, quod Argentinus non genuit Aurinum, quia et aurea subsecuta est. Quem deum isti si haberent, sicut Saturno Iouem, ita et patri Argen
Abbreviated transcription (Latin):
enĩ officiis deorũ. dearũq omniũ quae
sic̃ uoluer̃ ꝓsua opinatione sincxer̃: Inue¬
niant si posr̃ aliquid qđ praestari abali quo
dõ possit homini : habenti uirtutẽ habenti
felicitatẽ : Quid doctrinȩ uel a mercurio ł
amminerua petendũ esset cũuirtus omnia
secum haberet : iris qui ppesipsabener ecteq
uiuendi uirtus a ueterib: desinitaẽ : Vnde
ab eo qđ grȩce arete dr̃ uirtus nom̃ artislatĩ
nr̃i duxisse putauer : sed si uirtus ñ nisi ad in¬
geniosũ posset uenire : quid opuserat deo
catio patre ꝗcatos idẽ acutos faceret : cũ hoc
posset conferre felicitas: ingeniosũ quippe
nasci felicitatis est Ondeetiã siñ potuit
a mondũ nato colidea felicitas uthocei cõci¬
liata donaret conferret hoc parentib eius
cultorib suis uteis ingeniosi filii mascer ent᷑
qui dopus erat parturientib: in uocare luci¬
nã cũsi ad esset felicitas non solũ bene pare¬

Expanded text:
enim officiis deorum dearumque omnium, quae enim officiis deorum dearumque omnium, quae sicut uoluerunt pro sua opinatione finxerunt, inueniant si possunt aliquid, quod praestari ab aliquo deo possit homini habenti uirtutem, habenti felicitatem. Quid doctrinae uel a Mercurio uel a Minerua petendum esset, cum uirtus omnia secum haberet? Ars quippe ipsa bene recteque uiuendi uirtus a ueteribus definita est. Unde ab eo, quod Graece Aperrj dicitur uirtus, nomen artis Latinos traduxisse putauerunt. Sed si uirtus non nisi ad ingeniosum posset uenire, quid opus erat deo Catio patre, qui catos, id est acutos faceret, cum hoc posset conferre felicitas? Ingeniosum quippe nasci felicitatis est, unde, etiamsi non potuit a nondum nato coli dea Felicitas, ut hoc ei conciliata donaret, conferret hoc parentibus eius cultoribus suis, ut eis ingeniosi filii nascerentur. Quid opus erat parturientibus inuocare Lucinam, cum, si adesset Felicitas, non solum bene pare
Abbreviated transcription (Latin):
seuouer̃ : Si tam̃ his omnib uera merat
fortitudo unde modo ñ agitus quare
prudentia quare sapientia : nulla
numinũ locameruer : anquia in nomige¬
nerali ipsius uirtutis om̃s colunt᷑: Sic ergo
posiet etunus dĩ coli: cuius partesceteri
diiputantur sed inilla una uirtute. etfides
est eppudicitia : quae tam̃ extrahiae dib: pro¬
priis altaria meruer̃ : has deas. ñueritas sed
uanitas facit: haec enĩ ueridĩ munera sunt
ñipsȩr̃ deaeꝰ uerũ tam̃ ubiẽ uirtus et feli¬
citas ꝗd aliud querit̃ : quidei sufficit : cui¬
Iuirtus felicitasq non sufficit : õm̃a quippe
agenda cõplectitur uirtus: om̃a optanda
felicitas Siiuppit̃ ut haec daret ideo cole¬
bat᷑ qui asibonũ aliquid est lantudor egni
atq diuturnitas ad eandẽ ꝑtinet felicitatẽ :
quur non intellectũ ẽ. dona dieẽ ñdeas :
Siaut putatȩ sunt deae. saltẽ alia tanta
deorũ turba ñ quaereret᷑ : consideratis

Expanded text:
se uouerunt? si tamen his omnibus uera inerat se uouerunt? si tamen his omnibus uera inerat fortitudo, unde modo non agitur. Quare prudentia, quare sapientia nulla numinum loca meruerunt? An quia in nomine generali ipsius uirtutis omnes coluntur? Sic ergo posset et unus Deus coli, cuius partes ceteri di putantur. Sed in illa una uirtute et fides est et pudicitia, quae tamen extra, in aedibus propriis altaria meruerunt. uanitas facit; haec enim ueri Dei munera sunt, non ipsae sunt deae. Verum tamen ubi est uirtus et felicitas, quid aliud quaeritur? Quid ei sufficit, cui uirtus felicitasque non sufficit? Omnia quippe agenda conplectitur uirtus, omnia optanda felicitas. Si Iuppiter, ut haec daret, ideo colebatur, quia, si bonum aliquid est latitudo regni adque diuturnitas, ad eandem pertinet felicitatem: quur non intellectum est dona Dei esse, non deas? Si autem putatae sunt deae, saltem alia tanta deorum turba non quaereretur. Consideratis
Abbreviated transcription (Latin):
illi seipsũ facit: unde aũt sciunt illi quidsit
fides cuius primum etmaximũ officiumẽ.
utinuerũ credat̃ dñi : Sedquur non susfe¬
cerat uirtus : nonne ibi ẽ e fides : Quando
quidẽ uirtutẽ inquattuor species distribu¬
endã eẽ uider̃ : prudentiã iustitiã fortitu¬
dinẽ : tẽperantiã etqm̃ iste singulȩ species
suas habent sin partib iustitiȩ fides ẽ maxi¬
mũq locum apud nos habet : quicũq scimus
quid sit qđ iustus exside uiuit : Sed illos miror
appetitares multitudinis deorum : sifides
deaẽ quare aliis tammultis deab: in iuriam
fecerint p̃termittendo eas quib similiter
aedesetaras dedicare potuer̃ : Quur tẽperan¬
tia dea ẽẽ non meruit : cũ eĩ nomine non¬
nulli romani principes non paruã głam
compararint : Quurdeniq: fortitu dodes
in abruptã terrã p̃cipitẽ dedit : quaeafful
detio patri et deciosilio cũꝓexercitu

Expanded text:
illi se ipsum facit. Unde autem sciunt illi quid sit illi se ipsum facit. Unde autem sciunt illi quid sit fides cujus primum et maximum officium est, ut in verum credatur Deum? Sed cur non suffecerat virtus? nonne ibi est et fides? Quando quidem virtutem in quatuor species distribuendam esse viderunt, prudentiam, justitiam, fortituiam; et quoniam et istae singulae species suas habent, in partibus iustitiae fides est maximumque locum aput nos habet, quicumque scimus quid sit, quod iustus ex fide uiuit. Sed illos miror adpetitores multitudinis deorum, si fides dea est, quare aliis tam multis deabus iniuriam fecerint praetermittendo eas, quibus similiter aedes et aras dedicare potuerunt? Quur temperantia dea esse non meruit, cum eius nomine nonnulli Romani principes non paruam gloriam conpararint? Quur denique fortitudo dea in abruptam terram praecipitem dedit; quae adfuit Decio patri et Decio filio, cum pro exercitu