comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
be atam duxis scuitam sed ab ipso suȩ conditionis initio cecidesemadu
ne aecipiendum e ut non propria uo luntate depeauatuce sedmalus
La bono doencatus putetur alioquin non abinitio cidis sediceratur uese¬
superbiatumi dus dt propriȩ potestatis delec tatione conntiouo acepclebo¬
teratque angelice uitȩ dułeedinem nongustauit: qua nonutique aecepsure
Fastidiuit : sed nolendo accipert deseruit & amisit ꝓromde necbueasus pnise¬
sciur ee potuit : qm̃ sapientia pi&atis ẽ. fructus: illeaut̃ continuo impiur conse¬
quent somento es curñ ex eo qđ acceperat cȩcidit sedexeo qeł decbperist sihobedi
polus sa dõ quo d pro focto quia noluit & abeo quod ac ceptururer at oridit et potesto
oluus sub quoee nolunt non euasit factũq in illos pondere meritoruio detneo
iuslitis sipos su dumine delec t ari nec ab eiuis sententia liberaris quoderieop

Expanded text:
beatam duxisse vitam, sed ab ipso suae conditionis initio cecidisse, non beatam duxisse vitam, sed ab ipso suae conditionis initio cecidisse, non sic accipiendum est, ut non propria voluntate depravatus, sed malus a bono Deo creatus putetur: alioquin non ab initio cecidisse diceretur: nesuperbia tumidus, et propriae potestatis delectatione corruptus, unde beatae atque angelicae vitae dulcedinem non gustavit, quam non utique acceptam fastidivit, sed nolendo accipere deseruit et amisit. Proinde nec sui casus praescius esse potuit, quoniam sapientia pietatis est fructus. ille autem continuo inpius consequenter et mente caecus non ex eo, quod acceperat, cecidit, sed ex eo, quod acciperet, si subdi uoluisset deo: quod profecto quia noluit, et ab eo quod accepturus erat cecidit et potestatem illius, sub quo esse noluit, non euasit, factumque in illo est pondere meritorum, ut nec iustitiae possit lumine delectari nec ab eius sententia liberari. Quod ergo per
Abbreviated transcription (Latin):
uester& scriptura nondic: Ałe tam̃ factũ fuisse & ex hac eũ homini iniuidis se
Pratiomanifesta declarat : In pnomitu ẽ enim omnib: haec intuentib non exinui¬
dentia suꝑbiã nasci sex suꝑbia potius inuidentiã: Non autem frustraputar
potert ab inicio temporis diabolum supbia cȩcidirse: nec fuisse ullum anceatempus
quocũ angelis sc̃is pacatus uixerit & beatur sedab ipso primordio ereaturȩ asuaeri¬
atore apostatasse ut illud quod dnrait ille homicidaerat ab inicio & inuerita te non
stett utrum q ab inicio intellegamus Nonsolum quod homi cidu fuit sed &iaro
quod inueritate nonstetit: & homicida quidem: ab illo inicio ex quo homopotuit dc¬
cidi non aut potuit occidi antequã essa quioccideretur ab inicioergo homicida
diabolus quia ipse occidit hominẽ primum: antequȩ nullus hominũ fuitinue¬
Bite nqelles endũgrt illud es aie quo modo cecidit luci fer et
uoder goputatur numquam diabolus inueritatesta n senũquadeũ angolis

Expanded text:
factum fuisse, et ex hac eum homini invidisse, ratio manifesta declarat. In promptu est enim omnibus haec intuentibus, non ex invidentia superbiam nasci, sed ex superbia potius invidentiam. Non autem frustra putari potest, ab initio temporis diabolum superbia cecidisse, nec fuisse ullum antea tempus quo cum Angelis sanctis pacatus vixerit et beatus, sed ab ipso primordio creaturae a suo creatore apostatasse; ut illud quod Dominus ait, Ille homicida erat ab initio, et in veritate non stetit , utrumque ab initio intefigamus, non solum quod homicida fuit, sed etiam quia in veritate non stetit. Et homicida quidem ab illo initio ex quo homo potuit occidi; non autem potuit occidi, antequam esset qui occideretur. Ab initio ergo homicida diabolus, quia ipse occidit hominem primum, ante quem nullus hominum fuit. In veliter intelligendum sit illud Isaiae: Quomodo cecidit de coelo Lucifer, etc. Quod quomodo ergo putatur nunquam diabolus in veritate stetisse, nunquam cum angelis
Abbreviated transcription (Latin):
rarimutabilia & teporulia : & quid significet᷑ c̃ȩli & t̃rae : Vt rũ spiritalis corporulis¬
q creaturu cueli & t̃rue uocubulũ acceperit : Antantũ modo corporalis. ut in hoc
libro des piritli tacuisse intellegut: Atq: itudixisse caelũ &t̃rũ : Vt om¬
nẽ creuturũ corporeũ superiorẽ atq: inferiorẽ significa reuoluerit a nutriusq
in formis materiudictu ẽ. Cudũ &trũ spirital ss uidelic& uitu sicuti eẽ potest
inseñ conuersu udcreutoẽ. Tulienĩ conuersione fomat᷑ utq ꝑficit᷑ : Si aũt

Expanded text:
ur nomine caeli et terrae? utrum spiritalis corporalisque creatura caeli et terrae uocabulum acceperit, an tantummodo corporalis, ut in hoc libro de spiritali tacuisse intellegatur atque ita dixisse caelum et terram, ut omnem creaturam corpoream, superiorem atque inferiorem, significare uoluerit? an utriusque informis materia dicta est caelum et terra, spiritalis uidelicet uita, sicut esse potest in se, non conuers
Abbreviated transcription (Latin):
inpeccatorũ in munditiã atq: in mortẽ relapsuros. ẽe dicimꝰ. Ab sit hocax p̃umȩ
fidei sanitate. Vtrũq igitur sine finedictũ ẽ a&nũ. hoc̃ẽ. aeonion ne
cum diaboli paenas dolemus. et de reg noxp̃i dubitem: Postremo sia&nũ
dosine fine. aliquando cũ fine: quid deillis ꝓph&ae uerbis res ponsuri sumus
Vbis criptum .ẽ. Vermis corũ ñ mori&ur & ignis eorũ non extingu&ur :
quales cumq: poena significata sit nomine uermis atq igniscerte sin mori&
nec extingu& sine fine p̃dicta ẽ: xxx iii. quomodo accipien dum¬

Expanded text:
in peccatorum immunditiam atque in mortem relapsuros esse dicemus? Absit hoc a christianae in peccatorum immunditiam atque in mortem relapsuros esse dicemus? Absit hoc a christianae fidei sanitate. Utrumque igitur sine fine dictum est aeternum, hoc est, αἰώνιον: ne cum diaboli poenas dolemus, de regno Christi dubitemus. Postremo si aeterndo sine fine, aliquando cum fine; quid de illis prophetae verbis responsuri sumus, ubi scriptum est, Vermis eorum non morietur, et ignis eorum non exstinguetur ? Qualiscumque poena significata sit nomine vermis atque ignis; certe si non morietur nec exstinguetur, sine fine praedicta est: nec aliud age
Abbreviated transcription (Latin):
Adtitum enĩ scribensait : Spemuitae a&ernȩ quã pmisit ñidaxds̃ antecẽpora
a&na : Cum aut̃ r&ror sum tempora a constitutione mundi habere uideant᷑ ini¬
tium : quomodo sunt a& nanisiquia a& nadixit. Quȩ ancese nbabentullũ tẽpꝰs
sed quis quis prudent̃ aduertit qđ dictum .ẽ iteinigne a&nũ: illud ẽẽ dietũ
quod ñ hab& finẽ a contrario ꝓbat eo ipsoloco euangelicȩ deuita a&na quã
iustiaccepturi sunt : Non en ĩ & ipsa hab& finẽ: itaenĩ c̃dusit sic ibunt illiman
bustionẽ a&nã Iustiaut inuitã a&nam in utroq: grecus a eomon simiseri¬
cordia nos ꝓuocat credere ñ futurũ impiorũ sine fine suppliciũ quidẽp̃mio
iustorũ crediturisumus. Cũ utraq: parte eodẽ loco eadem sententia. eodẽ
uerbo p̃nunti&ur a&nitas : Aniterũ &iã iustus ex illa sc̃ificatione uitȩ a& nȩ

Expanded text:
ad Titum enim scribens ait: spem uitae aeternae, quam promisit non mendax deus ante tempora ad Titum enim scribens ait: spem uitae aeternae, quam promisit non mendax deus ante tempora aeterna.cum autem retrorsum tempora a constitutione mundi habere uideautur initium, quomodo sunt aeterna, mi. quia aeterna, dixit quae ante ce non habent ullum tempus? sed quisquis prudenter aduertit quod dictum est: ite in ignem aeternum illud esse dictum quod non habet finem, a contrario probat eo ipso loco euangelico de uita aeterna quam iusti accepturi sunt; non enim ipsa habet finem. ita enim conclusit: sic ibunt illi in ambustionem aeternam iusti autem in uitam aeternam: in utroque graecus αἰωνίων.si misericordia nos prouocat credere non futurum impiorum sine fine supplicium, quid de praemio iusterum credituri sumus, cum in utraque . parte eodverbo pronuntietur aeternitas? An iterum etiam justos ex illa sanctificatione et vita aeterna
Abbreviated transcription (Latin):
in tellegere nisiid quod non hab& finem : Nos autem siue a eona siuea eonion ñ so
uideatur ab eodem nomine diriuato : et fortas se quidem secđ morẽ scriptura¬
rum: inueniant isti aliquid &iã a eonion dictũ qđ sine fine ñ sit sicut ds̃ in libris
ueteris testam̃ti assidue dicit: hoc uobis erit legittimum a&nũ qđ grecus hab&¬
a eonion: cum detalibus sac ramentis eomodo sepe p̃ciper& q̃ finẽ fuerant ha¬
bi turo: quȩ sidiligentius dicta intellegantur ea fortasse q̃ illis sacram̃tis signifi¬
cabant᷑ finẽ ñ erant habitura : Ita enimne longius ab ea dicim a&ernumdm̃: non
utiq: istas duas breuissimas sillabas : sed qđ eis significatur : dixita postolus
tem pora a&erna priora & antiqua : quod ingreco legitur ꝓchorona a eonion:

Expanded text:
intellegere nisi id quod non habet finem. nos autem siue αἰω̃να siue αἰώνιονnon soleintellegere nisi id quod non habet finem. nos autem siue αἰω̃να siue αἰώνιονnon soleuideatur ab eodem nomine deriuatio. et fortasse quidem secundum morem scripturarum inueniant isti aliquid etiam αἰώνιονdictum quod sine fine non sit; sicut deus in libris ueteris testamenti assidue dicit: hoc uobis erit legitimum aeternum; quod graecus habet αἰώνιον, cum de talibus sacramentis eo modo saepe praeciperet, quae finem fuerant ha-bitura. quae si diligentius dicta intellegantur, ea fortasse I quae illis sacramentis significabantur finem non erant babitura: ita «nim, ne longius ab eam, dioimus aeternum deum, non utique duas istas breuissimas syllabas, sed quod eis significatur; dixit apostolus tempora aeterna priera ei antiqua, quod: in graeco legitur πρό χρόνων αἰωνίων;
Abbreviated transcription (Latin):
in uidentie stimulis agitati nr̃a itinera quib: indm̃ tendimus ꝑ turbare conen¬
tur: Sed quia ultime sententia summi & uel racissimi iudicis: Ex nr̃ap̃sumptio¬
ne nihil addere debemus: Ipse enim se similibus eorum eẽ dicturum pre¬
dixit. Ite inignem a&ernũ qui paratus: diabolo ei angelis eius: Nec mo¬
uere
deb& ut hoc loco a&ernũ ꝓdiuturno accipimus: quod alibi scriptum .ẽ in aecernũ & in scłm
scłi : latinus quippe inter pres. noluit dicere in a&ernum & in & ernum a&ermi: Sed qm̃
quod a eon grecedicitur : & in scłm̃ & ina&ernum int̃p̃tari potest : Commodius alii in t̃
nem a&num. Non enim dictum .ẽ a eona sed a eomon: quod sia scło declinatũ ess&
saeculare latine dicer&ur ñ a&nũ : qđ nemo umquã int̃pres ausus ẽ dicere : qua¬
ꝓpt̃ lic& latine scłmcũ aliquo fine intellegat᷑ a& num uero nisuid qđ sine fine ẽ

Expanded text:
inuidentiae stimulis agitati nostra itinera quibus in deum tendimus perturbare coneninuidentiae stimulis agitati nostra itinera quibus in deum tendimus perturbare conentur; sed quia ultimae sententiae summi et ueracissimi iudicis ex nostra praesumtione nihil addere debemus. ipse enim se similibus eorum esse dicturum praedixit: ite in igne aeterno, qui paratus est diabolo et angelis eius; nec mouere debet ut hoc loco aeternum pro diuturno accipiamus quod alibi scriptum est: in aeternum et in saeculum saeculi. latinus quippe interpres noluit dicere: in aeternum et in aeternum aeterni; sed quoniam id quod αἰὼν graece dicitur et saeculum et aeternum interpretari potest, commodius alii interpnem aeternum; non enim dictum est αἰω̃να, sed αἰώνιον.quod m a saeculo declinatum esset, saeculare latine diceretur, non asternum quod nemo umquam interpres ausus est dicere. quapropter licet latine saeculum cum aliquo fine intellegatur, aeternum uero nisi id quod sine fine est
Abbreviated transcription (Latin):
culam defluere. & tã deformiter. inquinari atque indeterius commutaricũ macheis
audeat affirmare : Nom parum boni ex librisillis ꝓuinciaur̃a ꝑcepit. Inearemaxi¬
me inqua capitaliter erratur: Decreatore quippe non de creatura tam falsa. & tam
ne faria sentiuntur siue ergo in hanc fidem quide uia uerant restituti sunt : siuequi eã
nondũ nouerant illarũ disputationum lectione didicerunt hoc segaude ant didicis¬
se qđ sanũ est. Quod aut̃ & in eis erroris est. Quam quam te cognouis se iam
uideam. Tam quem ad modũ contratalia disserat᷑ ibimelius discere poteris
ubierror ipse &olim ex ostus ẽ. & non olim ꝓditus: quantum possum tam̃
&iam ego commoneo: ut de diaboli angelorũq: eius correctione: & in pristinũ
statum reparatione sapere nibilaudeas: Non quia diabolo & dȩ monib inuide¬
mus & in eomodo quasiuice maliuolentiae rependimus: Cũ illinonob aliud nisi

Expanded text:
culam defluere et tam deformiter inquinari atque in deterius commutari cum Manichaeis culam defluere et tam deformiter inquinari atque in deterius commutari cum Manichaeis audeat affirmare: non parum boni ex libris illis prouincia uestra percepit in ea re maxime, in qua capitaliter erratur: de creatore quippe, non de creatura tam falsa et tam nefaria sentiuntur. siue ergo in hanc fidem qui deuiauerant restituti sunt siue qui eam nondum nouerant illarum disputationum lectione didicerunt, hoc se gaudeant didicisse quod sanum est. quod autem et in eis erroris est quamquam te cognouisse iam uideam, tamen quemadmodum contra talia disseratur ibi melius discere poteris, ubi error ipse et olim exortus est et non olim proditus. Quantum possum tamen etiam ego commoneo ut de diaboli angelorumque eius correptione et in pristinum statum reparatione sapere nihil audeas; non quia diabolo et daemoniis inuidemus et eo modo quasi uicem maliuolentiae rependimus, cum illi non ob aliud nisi
Abbreviated transcription (Latin):
Sicut ergo ineo quod exlimo factũ ẽ. quãuis uoluntate sit factũ Non ẽ uoluntas limꝰ:
ita lneo qđ exnihilo factum ẽ : quã uis uoluntate factum non ẽ uoluntas nihiliã
uero quod dolendũ ad didisti Ex priscilliani heresi aderrorem originis apuduos¬
homines fuis se del apscis : nec ab illa peste potuisses anarinisi & ipsa medicina morbidũ
aliquid intuliss& Non ẽ quidem dolor isteculpandus: ueritas enim debuit non
falsitas pellere falsitatem : Nã hoc mut are ẽ malũ non euitare : Verum tamen quia
de ipsodõ creaturarũ omniũ conditore. Hoc est deipsa co&erna & in commutabili
trinitate ab eis quiaduos libros origenis udtulerart Id traditũ eẽ commemoras quod
ueritas hab& contraquã ueritatem priscillianus łsabellianus antiquum dogma
deunima itu sentit ut non eam ꝓpriã uell& habere naturã sed deipso dõ tãquã parti¬

Expanded text:
Sicut ergo in eo quod ex limo factum est, quamvis voluntate sit factum, non est voluntas limus, Sicut ergo in eo quod ex limo factum est, quamvis voluntate sit factum, non est voluntas limus, ita in eo quod ex nihilo factum est, quamvis voluntate sit factum, non est voluntas nihil. Jam vero quod dolendum addidisti, ex Priscilliani haeresi ad errorem Orighomines fuisse delapsos nec ab illa peste potuisse sanari, nisi et ipsa medicina morbidum aliquid intulisset, non est quidem dolor iste culpandus; ueritas enim debuit, non falsitas pellere falsitatem; nam hoc mutare est malum, non euitare. uerum tamen quia de ipso deo, creaturarum omnium conditore, hoc est de ipsa coaeterna et incommutabili trinitate ab eis qui ad uos libros Origenis attulerant id traditum esse commemoras quod ueritas habet; contra quam ueritatem Priscillianus Sabellianum antiquum dogma de anima sentit, ut non eam propriam uelit habere naturam, sed de ipso deo tamquam parti
Abbreviated transcription (Latin):
xxIi. Item de eodem en none onĩq & de ie ne u&erno exlibro
Nes porzioruis Ad cORSul raonosu yresbireri
sque adeo igitur in eo quod exnihilo fecit uoluntas non nihil dicit᷑ : Vt ipsa p̃cipue con¬
mend&ur : Nam cui dicitur Sub ẽ. enimtibicum uoles posse. siue adsit unde fiat siue
not asit siđ estuoluntas ubi sum maest potestas : Quomodoergo in eo quod denihilo creat᷑
ioluntas creantis nihile ẽ ꝑ hib&ur cũ ꝓpterea denihilo creari aliquid pos sit : quia uolun¬
tas creantis &iã sine materia sibi sufficit : Quod si forte non solum animam sed
nullã omnino creaturam. uolunt fateri exnihilo factã Ideo qm̃ quic quid ds̃ fe¬
cit uoluntate fecit: Quȩ uoluntas utique non ẽ. nihil respiciat Vnde secundũ cor¬
pus factus sit homo : Ceste onim sicut scriptura testatur : Eum delimo uel depuluere
terrae dr̃ fecit: &ꝓcul dubio uoluntate fecit: Nec tam̃ uolutas di puluis aut limus ẽ:

Expanded text:
. De eodem errore et de igne aeterno, ex libro Responsionis ad consulta Orosii presbyteri. Usque adeo igitur in eo quod ex nihilo fecit voluntas non nihil dicitur, ut ipsa praecipue commendetur. Nam cui dicitur: Subest enim tibi cum voles posse, sive adsit unde fiat, sive non adsit, sat est voluntas, ubi summa est potestas. Quomodo ergo in eo quod de nihilo creatur, voluntas creantis nihil esse perhibetur, cum propter ea de nihilo creari aliquid possit, quia voluntas creantis, etiam sine materia, sibi sufficit? Quod si forte non solum animam, sed nullam omnino creaturam volunt fateri ex nihilo factam, ideo quoniam quidquid Deus fecit, voluntate fecit, quae voluntas utique non est nihil, respiciant unde secundum corpus factus sit homo. Certe enim, sicut Scriptura testatur, eum de limo vel de pulvere terrae Deus fecit, et proculdubio voluntate fecit. Nec tamen voluntas Dei pulvis aut limus est.
Abbreviated transcription (Latin):
summe .ẽ adhȩront : seilli pferendo : id qđ minus .e. p̃tuler̃ : hic primus defectus
& prima mopia : primumque uitiũ eius naturae. quȩ ita creata .ẽ. ut nec
sum me es sec & tamen adbeatitudinem habendam eo qui sũ me .e. fruipos s&
aquo ẽ auersa : ñ quidem nulla sed tam minus. e&: ad que obhoc misera fier&:
huius porro malȩuoluntatis causa efficiens siqueratur: nihil inuenitur:

Expanded text:
summe est adhaererent, se illi praeferendo id quod minus est praetulerunt. hic primus defectus et prima inopia primumque uitium eius naturae, quae ita creata est, ut nec summe esset et tamen ad beatitudinem habendam eo qui summe est frui posset, a quo auersa non quidem nulla, sed tamen minus esset atque ob hoc misera fieret. huius porro malae uoluntatis causa efficiens si quaeratur, nihil inuenitur.
Abbreviated transcription (Latin):
anglorum bonum ee quod scriptum ẽ. miht adherere dõbonũ t̃ hocbonum quib com¬
nee habemd& cu illo cui adherent & intsescam soci&atem & suna ciuitas dẽeademq
uiuum sacrificium ei iuiuumq templum eiꝰ cuius pars quae coniungenda in inortu¬
talib angelis exmortalib hominib cgregatur &̃ minc mutabilit̃ peregrinat ineris uelin
cis qui morte obioi scr&is animarũ receptaculis sedibusqr equiescit Lboo

Expanded text:
angelorum bonum esse. quod scriptum est: Mihi autem adhaerere Deo bonum est. Hoc bonum quibus comangelorum bonum esse. quod scriptum est: Mihi autem adhaerere Deo bonum est. Hoc bonum quibus commune est, habent et cum illo cui adhaerent et inter se sanctam societatem et sunt una ciuitas Dei eademque uiuum sacrificium eius uiuumque templum eius. Cuius pars. quae coniungenda inmortalibus angelis ex mortalibus hominibus congregatur et nunc mortaliter peregrinatur in terris uel in eis, qui mortem obierunt, secretis animar
Abbreviated transcription (Latin):
creauit᷑: simulcis & condens natura & largiens gratiã. Vnde sibona uoluntate hoc est
diamore : numquam scõs angelos fuis se credendum .ẽ. Istiautem quicũ boniereatiese
tam̃ malisont : mala propria uoluntate quã bona natura ñ feciti nisicuma bo no
sponte defccit ut malicausa non sitbonum: sed defectus ab onoaut minoremacceper
amous duuni gratiã: quam illi qui ineadem ꝓsteterunt aut siutriq boni aequaliter
ereatis unt istis malauo luntate cadentib: illiamplius adiuti adeã beaticudinis plenii¬
tudinem undesc numquam ca suros certissimi fierent ꝑ uenerunt : si cutiam in libro
quemsequitur iste tractauimus conficendum e Igitur cundebita laude ereatoras por
adsolos scos homines ꝑtinere : uerum &iã descĩs angelis pos sedici qđ caritas didif

Expanded text:
creauit, simul eis et condens naturam et largiens gratiam? Unde sine bona uoluntate, hoc est creauit, simul eis et condens naturam et largiens gratiam? Unde sine bona uoluntate, hoc est Dei amore, numquam sanctos angelos fuisse credendum est. Isti autem, qui, cum boni creati essent, tamen mali sunt mala propria uoluntate, quam bona natura non fecit, nisi cum a bono sponte defecit, ut mali causa non sit bonum, sed defectus a bono, aut minorem acceperunt diuini amoris gratiam quam illi, qui in eadem perstiterunt, aut si utrique boni aequaliter creati sunt, istis mala uoluntate cadentibus illi amplius adiuti ad eam beatitudinis plenitudinem, unde se numquam casuros certissimi fierent, peruenerunt; sicut iam etiam in libro, quem sequitur iste, tractauimus. Confitendum est igitur cum debita laude Creatoris non ad solos sanctos homines pertinere, uerum etiam de sanctis angelis posse dici, quod caritas Dei diff
Abbreviated transcription (Latin):
res es sent: nisio perante adiutono creatoris haberem possent : &cũ. id egit eorum
uoluntas bona ut non ad seipsos quiminus erant sed ad illum qui sum meẽ. c̃uerte¬
rentei quȩ adherentes magis essent eiq participatione sapient brata que uiuerent
quidaliud ostenditur nisi uoluntatem bonã quã lib& bonã inopem fuisse in solo
desiderio remansura : nisi ille quibonã naturã exnihilo suicapacem fecorat᷑ ex se¬
ipso facer& inplendo meliorem: prius faciens excitando auidiorem Nã& hoc
discutiendũ ẽ siboniangeli ipsi in sefecer̃ uoluntatẽbonã utrũ aliquaea an nulla uoluntate
fecer: sinulla utiq nec feceñ: si aliquã utrũ mala anbon assimala q̃uomodo potuit esse mala.
uoluntas. bon e uoluntatis effecrix sibona iamergo habebant: & istam
quis fecerat nisiille quicos cubona uoluntate id ẽ cuma more casto quo illfadherent

Expanded text:
res essent, nisi operante adjutorio Creatoris, habere non possent. Et cum id egit eorum res essent, nisi operante adjutorio Creatoris, habere non possent. Et cum id egit eorum voluntas bona, ut non ad seipsos qui minus erant, sed ad illum qui summe est converterentur eique adhaerentes magis essent eiusque participatione sapienter beateque uiuerent, quid aliud ostenditur nisi uoluntatem bonam quamlibet bonam inopem fuisse in solo desiderio remansuram, nisi ille qui bonam naturam ex nihilo sui capacem fecipso faceret inplendo meliorem, prius faciens excitando auidiorem? Nam et hoc discutiendum est, si boni angeli ipsi in se fecerunt bonam uoluntatem, utrum aliqua eam an nulla uoluntate fecerunt. Si nulla, utique nec fecerunt. Si aliqua. utrum mala an bona? Si mala, quo modo esse potuit mala uoluntas bonae uoluntatis effectrix? Si bona, iam ergo habebant. Et istam quis fecerat nisi ille, qui eos cum bona uoluntate, id est cum amore casto quo illi adhaererent,
Abbreviated transcription (Latin):
sunt eia quo facta sunt: a more cum quo facti sunt adheserunt : eoques̃ isti ab illorum socie¬
tate discr&i qđ illi in eadembonauoluntate manserunt : Istiabea deficiendo mutatis.
mala scilic& uoluntate hoc ipso quod ab ona defeceruntũ quan defecissentnisiutiq
uoluissent: si aut̃ boni angeli fuer̃ prius sine uoluntace bona eãque in sepsidõ
non operante fecerunt : ergomeliores ascipsis quã ab illo factis absit : quidom erant sine
bona uoluntate : nisimali : Aut siꝓpterea non mali : quia nec mala uoluntas eis in he¬
rat neque enim ab ea quãndum coeperant habere: defecerant : certendũ tales n¬
dum tam boniquã eẽ cũbona uoluntate coeper: ał sin pocuer̃ scipsos facere meliores
quã eos ille fecerat quo nemo melius quicquã fac̃ profecto & bonã uoluntatẽ quã melio¬

Expanded text:
sunt, ei a quo facti sunt amore cum quo facti sunt quo facti sunt adhaeserunt, eoque sunt isti ab illorum sociesunt, ei a quo facti sunt amore cum quo facti sunt quo facti sunt adhaeserunt, eoque sunt isti ab illorum societate discreti, quod illi in eadem bona voluntate manserunt, isti ab ea deficiendo mutati sunt, mala scilicet voluntate, hoc ipso quod a bona defecerunt, a qua non defecissent, nisi utique voluissent. Si autem boni angeli fuerunt prius sine voluntate bona, eamdemque in se ipsis Deo non operante fecerunt, ergo meliores a se ipsis quam ab illo facti sunt? Absit. Quid enim erant sine bona voluntate, nisi mali? Aut si propterea non mali quia nec mala voluntas eis inerat neque enim ab ea quam nondum coeperant habere defecerant, certe nondum tales, nondum tam boni quam esse cum bona voluntate coeperunt. Aut si non potuerunt seipsos facere meliores quam eos ille fecerat quo nemo melius quidquam facit, profecto et bonam voluntatem, qua melio
Abbreviated transcription (Latin):
puersae amantis potestatem suã potentioris iustiore contenta : ac ꝑhoc qui ꝑuerse amat cuiꝰ¬
lib& nature bonum &iã si adipiscatur ips estc inbono malus ũ miser meliore priuatus
Cumergo malȩ uolumatis efficiens naturalis uel sidici potest essentialis nulla sit causa :
abipsaquippe incipit spiritalium mutabiliũ malum quo minu þuratq depͣuat᷑ naturae
bonum: nec talem uoluntatem facit niside fectio quadeserit ds cuiꝰ defectionis &iã causautiq
deficit : sidixerimꝰ nullã ee efficientem causam &iã uoluntatis bonetauendũ ẽ. neuolun¬
tas bona bonorũ angelorum non facta: sed dõ coa&ina ẽe. credatur. Cumergo ipsi facti
sint : quo modo non illa facta. eẽ dic&ur : porroquia facta e: utrum cum ipsis facta .ẽ.
ans ineilla fuerint prius : sed sicũ ipsis : ñ dubiũ qđ ab illo facta sit a quo& ipsisimulq: ut facti

Expanded text:
peruerse amantis potestatem suam potentioris iustiore contemta. ac per hoc qui peruerse amat cuiuperuerse amantis potestatem suam potentioris iustiore contemta. ac per hoc qui peruerse amat cuiuslibet naturae bonum, etiam si adipiscatur, ipse fit in bono malus et miser meliore priuatus. Cum ergo malae uoluntatis efficiens naturalis uel, si dici potest, essentialis nulla sit causa — ab ipsa quippe incipit spirituum mutabilium bonum, nec talem voluntatem facit nisi defectio, qua deseritur Deus, cujus defectionis etiam causa utique deficit: si dixerimus nullam esse efficientem causam etiam voluntatis bonae, cavendum est, ne voluntas bona bonorum Angelorum, non facta, sed Deo coaeterna esse credatur. Cum ergo ipsi facti sint, quan sine illa fuerunt prius? Sed si cum ipsis, non dubium quod ab illo facta sit a quo et ipsi, simulque ut facti
Abbreviated transcription (Latin):
tes: itemquescio in quofit mala uoluntas idineo fierẽ quod sinoll& non fier& : & ideo non neces¬
sarios sed uoluntarios defecds iusta poena consequit᷑: deficitur enim nad malum sed male:
id ẽ nadimalis naturas : sed ideo male quia c̃tra ordinem naturarum ab eo qđ qđ sumine. est adidquod
minus e: neq enim auri uitium .ẽ. auaritia : sed hominis peruerse amantis. Aurum iustitia
de relicta : quȩ in compa rabiliter auro debuit ante poni: nec luxoria uitiuni᷑ pulchrorum
suauium qu ecorporum: sed animȩ peruersȩ amantẽs corportas uoluntates neglectaten¬
perantia quarebus spiritalit̃ pulchriorib: & in corruptibiliter suauiorib: coaptam nec iac¬
tantia uitiũ .ẽ. laud os humanȩ : sedanimae ꝑuersae amantis laudari ab hominibuss pr&co
cestimonio conscientiae : nec suꝑbia uitiũ .ẽ. dantis potestatem uel ipsius &iã potestatissedam

Expanded text:
tes. itemque scio, in quo fit mala uoluntas, id in eo fieri quod si nollet non fieret, et ideo non necestes. itemque scio, in quo fit mala uoluntas, id in eo fieri quod si nollet non fieret, et ideo non necessarios, sed uoluntarios defectus iusta poena consequitur. deficitur enim non ad mala, sed male, id est non ad malas naturas, sed ideo male, quia contra ordinem naturarum ab eo quod summe est ad id quod minus est. neque enim auri uitium est auaritia, sed hominis peruerse amantis aurum iustitia derelicta, quae incomparasuauiumque corporum, sed animae peruerse amantis corporeas uoluptates neglecta temperantia, qua rebus spiritaliter pulchrioribus et incorruptibiliter suauioribus coaptamur; nec iactantia uitium est laudis humanae, sed animae peruerse amantis laudari ab hominibus spreto testimonio conscientiae; nec superbia uitium est dantis pote
Abbreviated transcription (Latin):
dũ ẽ eaquippe quȩ ñ inspecio sedin eiꝰ priuationesciunt᷑ sidiciaut intellegi potest qđa modo
nesdiendo sciunt᷑ ut sciendonesciant᷑ cũ enĩaciesoculicorporaliscur intꝑspecies ca porales ñusqua
tenebra sind& nisiubice perit ñ uidere : ta&iã ñ ad aliũ aliquẽ sensu sedad solas aures ꝓtin& sen¬
dre silentiũ : Qđ tam̃ nullomodo nis iñ audiendo sentit᷑ sicspecies incellegibiles
mens quidem nostra intellegendo conspicit sedubi deficiunt nes ciendo con¬
discit: Delicta enim quis intellegit. hoc scio naturamdi numquaninu squa
nulla ex parte possede ficere & ea possedeficere quȩ exnihilo factasunt : quȩ tam en quan¬
comagis s̃ & bona faciunt. Tunc enĩ aliquid faciunt: causas habent efficientes. inquantum
aut̃ deficiunu: & ex hoc mala faciunt : quidenim tunc faciunt nisiuana  causas habent deficien¬

Expanded text:
dum est. ea quippe quae non specie, sed in eius priuatione sciuntur, si dici aut intellegi potest, quodam modo dum est. ea quippe quae non specie, sed in eius priuatione sciuntur, si dici aut intellegi potest, quodam modo nesciendo sciuntur, ut sciendo nesciantur. cum enim acies oculi corporalis currit per species corporales, nusquam tenebras uidet nisi ubi coeperit non uidere. ita etiam non ad aliquem alium sensum, sed ad solas aures pertinet sentire silentium, quod tamen nullo modo nisi non audiendo sentitur. sic species intellegibiles mens quidem nostra intellegendo conspicit, sed ubi deficiunt nesciendo condiscit: delicta enim quis intellegit? I Hoc scio, naturam dei numquam, nusquam, nulla ex parte posse deficere et ea posse deficere quae ex nihilo facta sunt. quae tamen quanto magis sunt et bona faciunt — tunc enim aliquid faciunt — causas habent efficientes; in quantum autem deficiunt et ex hoc mala faciunt — quid enim tunc faciunt nisi uana? — causas habent deficien
Abbreviated transcription (Latin):
causam mali : siquidem naturabona fit uoluntas mala qđ um defieripocestut nacura
bona quãuis mutabilis antequã habeat᷑ uolunta tẽ mala faciatali quid mali: hoc .ẽ. ipsam
uoluntatẽ malã : Nemoigitur quȩrat efficientẽ causã male uoluntatis neni .ẽ. effi¬
ciens sed deficiens: quia nec illa effectio sed defectio: deficerenãq: ab eo quod sum¬
me .ẽ ad id qđ minꝰ ẽ: hoc .e. incipere habere uoluntatem malã causas. porro defec¬
tionũ istarũ cumefficientes non sint ut dixi sed deficientes. uelle inueniretale
.e. acsiquis quãuellet uidere tenebras: uelaudire silentiũ qđ tam̃ utrũq nob notũ
eznequeillud nisi ꝑoculos neq hoc nisi ꝑaures : ñ saneins pecie sed inspeciei priuatione nen
ergo ex mescire quȩret qđ me nescire scio nisi forte ut nesciredis cat qđ scir impos sescien¬

Expanded text:
causam mali? Siquicausam mali? Siquibona quamuis mutabilis, antequam habeat uoluntatem malam, faciat aliquid mali, hoc est ipsam uoluntatem malam? Nemo igitur quaerat efficientem causam malae uoluntatis: non enim est efficiens, sed deficiens, quia nec illa effectio, sed defectio. deficere namque ab eo quod summe est ad id quod minus est hoc est incipere habere uoluntatem malam. causas porro defectionum istarum, cum efficientes non sint, ut dixi, sed deficientes, uelle inuenire tale est, ac si quisquam uelit uidere tenebras uel audire silentium, quod tamen utrumque nobis notum est, neque illud nisi per oculos neque hoc nisi per aures, non sane in specie, sed in speciei priuatione. nemo ergo ex me scire quaerat quod me nescire scio, nisi forte ut nescire discat quod sciri non posse scien
Abbreviated transcription (Latin):
uoluntatem malã res quȩ fecerit scire uolentibus sibene incueant᷑ nhiloc currit s
enim dixerimꝰ qđ ipse eam fecerit. qͥd erat ipse ante uoluntatẽ malã nisina turabo nãcui aue¬
tor ds̃ qui ẽ. inmutabilebonũ: quier godicit etm quic̃ sensit tẽptanti atq suadenti
cuiñ consensit alius ad inlicite utendum pulchro corpore qđ uidendo ambob parit̃
affuit : Cum ante illa uisionẽ actẽptationẽ similes ambo animo &i corpore fuerintũ psũ
sibi fecis seuoluntatem malã quiutiq: bonꝰ anterioluntatem mala sueriõquȩ rat Quuruã
fecer: uirũ quia natura e anquia exnihilo facta ẽ: & inueni & uoluntatem mala n exeo¬
eẽ. incipere qđͥ natura c̃ sed exeo qđ denihilo facta natura ẽ : Namsinatura causa e. uo¬
luntatis male Quid aliud cogimur dicere nisi abono fierimalũ & bonum es se

Expanded text:
uoluntatem malam res quae fecerit scire uolentibus, si bene intueantur, nihil occurrit. si uoluntatem malam res quae fecerit scire uolentibus, si bene intueantur, nihil occurrit. si enim dixerimus quod ipse eam fecerit, quid erat ipse ante uoluntatem malam nisi natura bona, cuius auctor deus, qui est immutabile bonum? qui ergo dicit eum qui consensit temtanti atque suadenti, cui non consentit alius, ad inlicite utendum pulchro corpore, quod uidendo ambobus pariter affuit, cum ante illam uisionem ac temtationem similes ambo animo et corpore fuerint, ipsum sibi fecisse uoluntatem malam, quia utique bonus ante uoluntatem malam fuerit, quaerat cur eam fecerit, utrum quia natura eesse incipere quod natura est, sed ex eo quod de nihilo facta natura est. Nam si natura causa est voluntatis malae, quid aliud cogimur dicere, nisi a bono fieri malum, et bonum esse
Abbreviated transcription (Latin):
currit as pectib: ancaro intuentis causa es quur ñ & illius a nuero animꝰ : quur non
utriusq: ambosenim & animo & corpore aequalit̃ affect fuisse p̃diximus andicen¬
dum Alterũ eorum occulta maligni spiritus suggestione tẽptatum : quasiñ eꝓdem
suggestione et qualicumq: suasione ꝓpria uoluntate c̃senserit : Hanc igit᷑ consen¬
sionẽ hanc malam quã male suadenti ad hibuit uoluntatem quȩ in eores fecert
quȩ rimꝰinam ut hoc quoq: in pedim̃tum ab ista questione tollatur : si eadem tẽpta¬
tione abo tẽptent᷑ & unꝰ eicedat atq consentiat : Al t̃ idemqͥ fuerat ꝑ seuer&. quidali¬
ud appar& nisiunũ noluis se alterũ uoluisse a castitate deficere ÷ indenisi ppriauo lunta teubi
eadem fuerat inutroq corpous & anim affectio amborũ oculis parit uisa ẽ Eadem
plilchritudo ambob parit̃ institit occulta tẽptatio: Propriam igitur in uno eorum

Expanded text:
currit aspectibus. An caro intuentis in causa est? quur non et illius? An uero animus? quur non currit aspectibus. An caro intuentis in causa est? quur non et illius? An uero animus? quur non utriusque? Ambos enim et animo et corpore aequaliter affectos fuisse praediximus. An dicendum est alterum eorum occulta maligni spiritus suggestione tentatum, quasi non eidem suggestioni et qualicumque suasioni propria uoluntate consenserit? Hanc igitur consensionem, hanc malam quam male suadenti adhibuit uoluntatem, quae in eo res fecerit, quaerimus. Nam ut hoc quoque inpedimentum ab ista quaestione tollatur, si eadem tentatione ambo tententur, et unus ei cedat adque consentiat, alter idem qui fuerat perseueret: quid aliud apparet, nisi unum noluisse, alterum uoluisse a castitate deficere? Unde, nisi propria uoluntate. ubi eadem fuerat in utroque corporis et animi affectio? Amborum pulchritudo, ambobus pariter institit occulta temtatio P propriam igitur in uno eorum
Abbreviated transcription (Latin):
qm̃ natura & essentia ẽ ꝓcul dubio bona ẽ habens modum & speciẽ suã inge¬
ero atq: ordinesuo : quo iodo ergo resbona efficiens ẽ uoluntatis malȩ quo
modo in quã bon ũe causamali : cum enim seuoluntas relioto superiore
ad inferiora conuertiti efficitur mala: non quia malũ .ẽ. qđ se conuertit̃ sedge
ꝑuorsa .ẽ ipsa conuersio : Id circo ñ res inferior uoluntatem malam sacit :
S edrem inferiorem praueatq in ordinate ipsa quia facta .ẽ. app&iuit: sienim aliqui
duo aequalit̃ affecti animo & corpore uideant unius corporis pulchritudinẽ: qua
uis&unꝰ eorũ ad inlicite fruendũ moueat᷑ alt̃ in uoluntate pudica ꝑseuer& stabilis. quid puto
mͦ eẽ causȩ ut in illo fiat in illo ñ fiat uoluntas mala ꝗillã res fec̃ inquo facta eneq enĩpul¬
chricudo illa corporis: nã eã ñ fec̃ inambob: quando quidẽamborũ ñdis parit̃ oc¬

Expanded text:
quoniam natura et essentia est, procul dubio bona est, habens modum et speciem suam in gequoniam natura et essentia est, procul dubio bona est, habens modum et speciem suam in genere adque ordine suo. Quo modo ergo res bona efficiens est uoluntatis malae? Quo modo, inquam, bonum est causa mali? Cum enim se uoluntas relicto superiore ad inferiora conuertit, efficitur mala, non quia malum est, quo se conuertit, sed quia peruersa est ipsa conuersio. Idcirco non res inferior uoluntatem malam fecit, sed rem inferiorem praue adque inordinate, ipsa quia facta est, adpetiuit. Si enim aliqui duo aequaliter affecti animo et corpore uideant. unius corporis pulchritudinem, qua uisa unus eorum ad inlicite fruendum moueatur, alter in uoluntate pudica stabilis perseueret, quid putamus esse causae, ut in illo fiat, in illo non fiat uoluntas mala? Quae illam res fecit in quo facta est? Neque enim pulchritudo illa corporis; nam eam non fecit in ambobus, quando quidem amborum non dispariliter oc
Abbreviated transcription (Latin):
hoc nocere poss&i sienim ñ nocuit : non utiq uitium fuit: hac ꝑhoc nec malauoluntas
fuisse dicenda ẽ: Porro sinocuiti bonum auferendo uel minuendo utique nocuit:
Nigit᷑ eẽ potuit sempit̃na uoluntas mala in eare in qua bonũ naturale p̃cesserat qđ
mala uoluntas nocendo poss& adimere : Si ergo n erat sẽpit̃na quis eã feceritquer
restat ut dicatur qđ eares fecerit malã uoluntatem : in quanulla uoluntas fuit:
Saec utrum superior sit requiro aninferionanequalis: sed si superior utiq: melior:
quomodo ergo nullius ac ñ potius bone uoluntatise hoc idem profecto & ȩqualis duo
quippequã dius parit̃ uoluntatis bonȩ iñ fac̃ alt in altero uoluntatẽ malã relinqiaiur ut
inferiores cuinulla uoluntas .e. fecorꝵ angelicȩ naturȩ quȩ prima pec cauit
uoluntatom malam : sed &iam res ipsa quȩ acũq .ẽ inferior usq ad infimã t̃rã :

Expanded text:
hoc nocere posset; si enim non nocuit, non utique vitium fuit. Ac per hoc nec mala voluntas hoc nocere posset; si enim non nocuit, non utique vitium fuit. Ac per hoc nec mala voluntas fuisse dicenda est: porro si nocuit bonum auferendo vel minuendo, utique nocuit. Non igitur esse potuit sempiterna voluntas mala in ea re in qua bonum naturale praecesserat quod mala voluntas nocendo posset adimere. Si ergo non erat sempiterna, quis eam fecerit quaero? Restat ut dicatur quod ea res fecerit malam voluntatem, in qua nulla voluntas fuit. Haec utrum superior sit requiro, an inferior, an aequalis, sed si superior utique melior: quomodo ergo nullius, ac quippe quamdiu sunt pariter uoluntatis bonae, non facit alter in altero uoluntatem malam. Relinquitur ut inferior res, cui nulla uoluntas est, fecerit angelicae naturae, quae prima peccauit, uoluntatem malam. Sed etiam res ipsa quaecumque est inferior usque ad infimam terram,
Abbreviated transcription (Latin):
qm̃ sires aliqua .ẽ. aut hab& aut ñ hab& aliquã uoluntatẽ : si hab& aut bonã ꝓfecto hab&
aut malã sibonã quisita desipiat ut dicatqđ bona uoluntas faciatuoluntatẽ malã : Erit
enim suta ẽ bon a uoluntas. causa peccatĩ qđ ab sordius putarinihil pocest: Siaut̃
resistat ꝗ putatur facere uoluntatem malã ipsa quoq: hab& uoluntatem malã &iã
eaq̃ fecerit res. consequent̃ incerrogo adq: ut sit aliquis inquirendi modos causa
primae maleuoluntatis inquiro : Non .ẽ. enim prima uoluntas mala quã fecit
uoluntas mala : sed illa prima .ẽ quã nulla fecit : Mã si p̃cessit quȩ fier& illa pri¬
or ẽ : quȩ alteram fecit : Sires pond&ur qđ ea nulla res fec erit & ideo seꝑ fuerit
Quero utrum in aliqua natura fuerit: sienim in nulla fuit omnino ñ fuit: si autẽ in ali¬
qua uitiabat eã & corrũ pebat: eratq illi noxia : Acꝑ hoc bono priuabat : Et ideo in
mala natura uoluntas mala. eẽ ñ poterat sed inbona mutabile tam en cui uitium

Expanded text:
habet aut non habet aliquam voluntatem; si habet, aut bonam profecto habet aut malam: si bonam, quis ita desipiat ut dicat quod bona voluntas faciat voluntatem malam? Erit enim, si ita est, bona voluntas causa peccati, quo absurdius putari nihil potest; si autem res ista quae putatur facere voluntatem malam, ipsa quoque habet voluntatem malam, etiam eam quae fecerit res consequenter interrogo. Atque ut sit aliquis inquirendi modus, causam primae malae voluntatis inquiro. Non est enim prima voluntas mala, quam fecit voluntas mala, sed illa prima est quam nulla fecit. Nam si praecessit a qua fieret, illa prior est quae alteram fecit: si respondetur quod eam nulla res fecerit, et ideo semper fuerit, quaero utrum in aliqua natura fuerit? si enim in nulla fuit, omnino non fuit; si autem in aliqua, vitiabat eam et corrumpebat, eratque illi noxia, ac per hoc bono privabat, et ideo in mala natura voluntas mala esse non poterat, sed in bona, mutabili tamen, cui vitium
Abbreviated transcription (Latin):
dux̃ t̃raquic quidei r adicitus inhẽr& : Num quid nã secundo: nehoc quidẽ tunc
enim firmam̃tũ factũ ẽ suꝑ aquas superiores caelũq appellatũ ẽ : inquo fir¬
mam̃to Quastodie facta s̃ sidera : Nimirũ ergo si adistoꝵ dierum operadipti¬
nenc : Angeli ipsi sunt Illa lux quidiei nom̃ accepit. Cuius unitas ut cõm̃dar&:
Nonẽ dictus dies primus sed dies unꝰ Nec alius ẽ dies secundus Aut c̃tius aut¬

Expanded text:
secundo? ne hoc quidem: tunc enim firmamentum factum est super aquas superiores, coelumque appellatum est, in quo firmamento quarto die facta sunt sidera: nimirum ergo si ad istorum dierum opera Dei pertinent angeli, ipsi sunt illa lux quae diei nomen accepit, cujus unitas ut commendaretur non est dictus dies primus, sed dies unus; nec alius e
Abbreviated transcription (Latin):
creccti possiã elleci exeodem libno uNdecimo¬
bi demundi constitutione sacrȩlitterȩ loquuntur : Non euident̃ dicitur :¬
utrũ uel quo or dine creati sunt angeli : sed pͥtermis si ñ sunt uelca eli no¬
minȩ ubi dictum ẽ : in principio fecit ds̃ caelũ & t̃rã uel potius lucis huius de
qua loquor: significatis : Non aut̃ eẽ prȩermissos hinc existimo quod scrip¬
tũ ẽ requieuis sedm̃ dit̃ septimo ab omnib: operib: suis Quȩ fecit cũ liber
ipseita sit ex orsus : in principio fecitd s̃ cȩlũ & t̃rã ut ante cȩlum & terrã
nihil aliud fecis seuideatur :: Cum ergo caelum & terram cooperit

Expanded text:
creati possint intelligi, ex eodem libro XIcreati possint intelligi, ex eodem libro XIVbi de mundi constitutione sacrae litterae to:cuntur\',\' non euidenter dicitur utrum uel quo ordine creati sint angeli; sed si praetermissi non sunt, uel caeli nomine ubi dictum est: in principio fecit deus caelum et terram, uel potius lucis huius de qua loquor significati sunt. non autem etum est, requieuisse Deum in die septimo ab omnibus operibus suis quae fecit, cum liber ipse ita sit exorsus: In principio fecit Deus caelum. et terram, ut ante caelum et terram nihil aliud fecisse uideatur. Cum ergo a caelo et terra coeperit
Abbreviated transcription (Latin):
quod significamus. ꝑ id qđ contin& id qđ contin&ur: sicut theatraplaudunt:
pramuguint cũ in illis homines plaudunt in his boues mugiunt : Sed&ie illo quo
significatꝰ per efficientẽ id quodefficit᷑: sicut la& aepładicitur : significans eoꝵ l&itiã¬
quos legentes efficit l& os : conuenientis simȩ itaquȩ cũdm̃ requieuisse ꝓf&ica narrat
auctoritas significat᷑ requies eorũ quiinillo requiescunt : Et quos facit ipse requiesce¬
re hoc&iã hominib: quib: loquit᷑ : & ppt̃ quos utique conscripta ẽ ꝓmittente ꝓ¬
s&ia : quod &iã ipsipostbonaopera quȩ in cis per eos operatur ds̃ Siad illũ prius in
istauita ꝑfidem quodã modo accesserint: in illo habebunt requiem sẽpiternã
hoc enim sabbatiuacatione & precepto legis inu&eri dĩpopulo figuratũ ẽ
xxX. Quodlucis yoanne &iamaneeli. sic Nipica tiat que

Expanded text:
quo significamus per id quod continet id quod continetur sicut theatra plaudunt, quo significamus per id quod continet id quod continetur sicut theatra plaudunt, prata mugiunt, cum in illis homines plaudunt, in his boues mugiunt; sed etiam illo, quo significatur per efficientem id quod efficitur; sicut laeta epistula dicitur, significans eorum laetiquos legentes efficit laetos? Convenientissime itaque, cum Deum requievisse prophetica narrat auctoritas, significatur requies eorum qui in illo requiescunt, et quos facit ipse requiescere: hoc etiam hominibus quibus loquitur, et propter quos utique conscripta est, promittente prophetia quod etiam ipsi, post bona opera quae in eis et per eos operatur Deus, si ad illum prius in ista vita per fidem quodammodo accesserint, in illo habebunt requiem sempiternam: hoc enim ex sabbati vacatione et praecepto legis in vetere Dei populo figuratum est. CAPUT XXX. Quod lucis nomine etiam angeli significati atque
Abbreviated transcription (Latin):
dies t̃tius Cũ in cognitio nelumin ane maioris &minoris Omniũque siderũdies quart̃ :
Cũ in cognitione omniũ ex aquis animaliũ nataliũ atque uolatiliũ dies quintus.
cum in eognitione omniũ animaliũ terre norũ atque ipsius hominis dies sextus:
Cũ uero indie septimorequiescit ds̃ ab omnib: operib: suis & scĩ ficat eum: nequa¬
quã ẽ accipiendũ pueriliter : tãquã ds̃ laborauerit operando qͥdixit. Et facta sunt
uerbo intelligibili : & sẽpit̃ nõ n sonabili : &tẽporalĩ & requies dĩ requiem significateo
quirequiescunt indõ sicut lauitia domus. I& itiã significat eoꝵ quila & ant᷑ indo mõ&iã¬
si ñ eos domos ipsa sed aliares aliqua l&os facitꝰ quanto magis sie adẽ domꝰ
pulchritu dinesua faciat la&os habitatores : ut ñ solũ eo loquendimodo la& adicat᷑

Expanded text:
dies tertius; cum in cognitione luminarium maioris et minoris omniumque siderum, dies quartus; dies tertius; cum in cognitione luminarium maioris et minoris omniumque siderum, dies quartus; cum in cognitione omnium ex aquis animalium natatilium atque uolatilium, dies quintus; cum in cognitione omnium animalium terrenorum atque ipsius hominis, dies sextus. Cum uero in die septimo requiescit Deus ab omnibus operibus suis et sanctificat eum, nequaquam est accipiendum pueriliter, tamquam Deus laborauerit operando, qui dixit et facta sunt uerbo intellegibili et sempiterno, non sonabili et temporali. Sed requies Dei requiem significat eorum qui requiescunt in Deo, sicut laetitia domus laetitiam significat eorum, qui laetantur in domo, etiamsi non eos domus ipsa, sed alia res aliqua laetos facit. Quanto magis, si eadem domus pulchritudine sua faciat laetos habitatores, ut non solum eo loquendi modo laeta dicatur,
Abbreviated transcription (Latin):
om̃s eniuos siliulucis est is & filiidiei : ñ sumus noctis neq tenebrarũ Situm̃
et uesperẽ dieihuius. & muner oliquatenus congruent̃ intelle gereualeumus
qm̃ scientia creaturȩ in conparationescientiȩ creatoris: quod ã modo uesperascit: Itemquelu¬
cescir & mane fit : Eũ & ipsa refertur ad laudem dilectionẽq creatoris nec innoctẽ uergit᷑
ubi non creator creature dilectione relinqu&ur. Denique scripturacũ illos diesdinume¬
rar & exordine : nusquã interposuit uocabulum noctis: Nonenim ait alicubi fac¬
ta est nox: sed facta ẽ uespera : Et factum ÷ manẽ dies unus: Ita dies secundus: &
c&eri lognitio quippecreature in seipsa decoloratior ẽ : Vt itadicã quã cũ in dĩ
sapientia cognoscitur uelut in aste qua facta ẽ : Ideouespera quã nox congruentius dici
potest : Quȩ tam̃ ut dixi Cũ ad lauandum & amandũ refertur creator ẽrecurrit
inmane: & hoc cũ facit in cognitionẽ sui lpsius

Expanded text:
cis estis et filii diei, non sumus noctis neque tenebrarum; si tamen et uesperam diei huius et mane aliquatenus congruenter intellegere ualeamus, quoniam scientia creaturae in comparationem scientiae creatoris quodam modo uesperascit itemque lucescit et mane fit, cum et ipsa refertur ad laudem dilectionemque creatoris, nec in noctem uergitur, ubi non creator creaturae dilectione relinquitur. denique scriptura cum illos dies dinumeraret ex ordine, nusquam interposuit uocabulum noctis; non enim ait alicubi: facta est nox, sed: facta est uespera et factum est mane, dies unus; ita dies secundus et ceteri. cognitio quippe creaturae in se ipsa decoloratior est, ut ita dicam, quam cum in dei sapientia cognoscitur uelut in arte qua facta est; ideo uespera, quae nox congruentius dici potest; quae tamen, ut dixi, cam ad laudandum et amandum refertur creatorem, recurrit in mane. et hoc cum facit in cognitione sui ipsius,
Abbreviated transcription (Latin):
sedom̃a superunte uep̃cellente potentiu: Itu &iũ reb ex illu inchoatione ꝑfectis atq
fermatis: Vidit ds̃ qrbonũ ẽ : plucuit qđ fuctũ ẽ. In eubenignitute qua placuit u fi¬
er& duo quippes ꝓpt quȩ um at ds̃ creuturũ suũ : ut sit : & ut muncut : ut ae ergo qđ
luce dictũ e hoc deomnib: muneNt enĩ quȩdũ suꝑ gressu omne temporulemuo¬
lubilititem inũ plissimu scitute subdo : Quedumergo secundũ suitepcais modos:
dũ ꝑ descessionẽ successionemq rerum sȩculuriũ pulcritudo contexit xx xuiii.

Expanded text:
sed omnia superante ac praecellente potentia. Ita etiam rebus ex illa inchoatione perfectis atque sed omnia superante ac praecellente potentia. Ita etiam rebus ex illa inchoatione perfectis atque formatis, vidit Deus quia bonum est, placuit enim quod factum est in ea benignitate qua placuit ut fieret. Duo quippe sunt propter quae amat Deus creaturam suam, ut sit et ut maneat. Ut esset ergo quod luce dictum est, hoc de omnibus. manent enim quaedam supergressa omnem temporalem uolubilitatem in amplissima sanctitate sub deo, quaedam uero secundum sui temporis modos, dum per decessionem succes