comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
tatem daturos. Ceterum cum delectis ipse egregium facinus ausus per
medios erumpit hostes. & ducem lucanoꝵ cominus congressus congr¬
essum obtruncat. Contrahensq suos palatos ex fuga peruenit ad am¬
nem runis recentibus pontis quem uis aquae abstulerat indicantem
iter. Quem cum incerto uado transiret agmen fessus metu ac labore
miles increpans nomen abominandum fluminis iuire acheros uocaris
inquit. Quod ubi ad aures accidit regis adiecit extemplo animum fa¬
tis suis. substititq dubius an transiret. Tum sotimus minister ex regiis
pueris quid in tanto discrimine periculi cunctaretur interrogans in¬
dicat lucanos insidus quaerere locum. Quos ubi respexit rex procul gre¬
ge facto uenientes stringit gladium. & per medium aninem transmit¬
tit equum. lamq in uadum egressum eminus ueruto lucanus exul tra¬
nsfigit. Lapsum inde cum inherente telo corpus exanime detulit am¬

Expanded text:
tatem daturos. ceterum cum delectis ipse egregium facinus ausus per tatem daturos. ceterum cum delectis ipse egregium facinus ausus per medios erumpit hostes et ducem Lucanorum comminus congressum obtruncat; contrahensque suos ex fuga palatos peruenit ad amnem ruinis recentibus pontis, quem uis aequae abstulerat, indicantem iter. quem cum incerto uado transiret agmen, fessus metu ac labore miles, increpans nomen abominandum fluminis, 'iure Acheros uocaris' inquit. quod ubi ad aures accidit regis, adiecit extemplo animum fatis suis substititque dubius an transiret. tum Sotimus, minister ex regiis pueris, quid in tanto discrimine periculi cunctaretur interrogans indicat Lucanos insidiis quaerere locum. quos ubi respexit rex procul grege facto uenientes, stringit gladium et per medium amnem transmittit equum; iamque in uadum egressum eminus ueruto Lucanus exsul transfigit. lapsum inde cum inhaerente telo corpus exanime detulit am
Abbreviated transcription (Latin):
Ceterum ut ferme fugiendo in media fata ruitur cum saepe brutias lu¬
canasq legiones fudisset heracleam tarentinoꝵ coloniam consentiã
ac lucanoꝵ cocpisset urbes & .ccc. familias illustres in epirum quas
sidum numero haberet misisset haud procul pandosia urbe imminen¬
te lucanis ac brutus finibus tres tumulos aliquantum inter se distan¬
tes insedit. Ex quibus incursiones in omnem partem agri hostilis face¬
ret. Et.cc. ferme lucanoꝵ exules circa se pro fidis habebat ut pleraq
eius generis ingenia sunt cum fortuna mutabilem gerentes fidem. In¬
bres continui campis omnibus inundantes cum interclusissent trifariam
exercitum a mutuo inter se auxilio duo praesidia quae sine rege erant
improuiso hostium aduentu opprimuntur. Deletisq eis ad ipsus obsidi¬
onem omnes conuersi. Inde a lucanis exulibus ad suos nuntu missi sunt
pactoq reditu promissum est regem aut uiuum aut mortuum in potes¬

Expanded text:
ceterum ut ferme fugiendo in media fata ruitur, cum saepe Bruttias Luceterum ut ferme fugiendo in media fata ruitur, cum saepe Bruttias Lucanasque legiones fudisset, Heracleam, Tarentinorum coloniam, ac Lucanorum cepisset urbes et trecentas familias illustres in Epirum quas obsidum numero haberet misisset, haud procul Pandosia urbe, imminente Lucanis ac Bruttiis finibus, tres tumulos aliquantum inter se distantes insedit, ex quibus incursiones in omnem partem agri hostilis faceret; et ducentos ferme Lucanorum exsules circa se pro fidis habebat, ut pleraque eius generis ingenia sunt, cum fortuna mutabilem gerentes fidem. imbres continui campis omnibus inundatis cum interclusissent trifariam exercitum a mutuo inter se auxilio, duo praesidia quae sine rege erant improuiso hostium aduentu opprimuntur; deletisque eis ad ipsius obsidionem omnes conuersi. inde ab Lucanis exsulibus ad suos nuntii missi sunt pactoque reditu promissum est regem aut uiuum aut mortuum in potes
Abbreviated transcription (Latin):
auspicium dirimeret. neq augures diuinare romae sedentes potuisse
quid in castris consuli uitu obuenisset. Cui non appareret quod ple¬
beius dictator sit id uitium auguribus uisum. Haec aliaq ab tribunis
ne quicquam iactata tamen ad interregnum res redit. Dilatisq alia
atq alia de causa comitus quartus decimus demum interrex. L. aemi¬
lius consules creat. C. petilium. L. papirium mugilanum cursorem
alus annalibus inuenio. Fodem anno alexandriam in egipto prodi¬
tum conditam. alexandrumq epiri regem ab exule lucano interfec¬
tum sortes dodonei iouis euentu affirmasse. Accito ab tarentinis in
italiam data dictio erat caueret a cherusia aqua pandosiaq urbe. Ibi
fatis eius terminum dari. Eoq otius transmisisse in italiam. ut qͣ maxi¬
me procul abesset urbe pandosia in epiro & acheronte amni. quen
ex moloside fluentem in stagna inferna accipit thesprotinus sinus.

Expanded text:
auspicium dirimeret, neque augures diuinare Romae sedentes potuisse auspicium dirimeret, neque augures diuinare Romae sedentes potuisse quid in castris consuli uitii obuenisset; cui non apparere, quod plebeius dictator sit, id uitium auguribus uisum? haec aliaque ab tribunis nequiquam iactata; tamen ad interregnum res redit, dilatisque alia atque alia de causa comitiis quartus decimus demum interrex L. Aemilius consules creat C. Poetelium L. Papirium Mugillanum ; Cursorem in aliis annalibus inuenio. eodem anno Alexandream in Aegypto proditum conditam Alexandrumque Epiri regem ab exsule Lucano interfectum sortes Dodonaei Iouis euentu adfirmasse. accito ab Tarentinis in Italiam data dictio erat, caueret Acherusiam aquam Pandosiamque urbem: ibi fatis eius terminum dari. eoque ocius transmisit in Italiam ut quam maxime procul abesset urbe Pandosia in Epiro et Acheronte amni, quem ex Molosside fluentem in Stagna Inferna accipit Thesprotius sinus.
Abbreviated transcription (Latin):
rium prorogatur. Cum & comitiorum dies instaret & publium im¬
minentem hostium muris auocari ab spe capiendae in dies urbis ha¬
ud e re ꝑ esset actum cum tribunis est ad populum ferrent ut cum
.P.philo consulatu abisset proconsul rem gereret quoad debellatum
cum graecis esset. L. cornelio qui ne eum quidem in sannium iam in¬
gressum reuocari ab impetu belli placebat littere misse dictatorem
comitioꝵ causa diceret. dixit . M. claudius. marcellum. ab eo magistrũ
equitum dictus spuruis postumus. nec tamen ab dictatore comitia sũt
habita. quia uitione creatus esset in disquisitionem uenit. Consulti au¬
gures uitiosum uideri dictatorem pronunciauerunt. Eam rem tribum
suspectam infamemq criminãdo fecerunt. Nam neq facile fuisse id
uitium nosci cum consul oriente nocte silentio diceret dictatorem. Ne¬
que a consule cuiꝗͣ publice priuatimue de ea re scriptum esset. Nec qu¬
emquã mortalium extare qui se uidisse aut audisse quid dicat quod

Expanded text:
itaque cum et comitiorum dies instaret et Publilium imminentem hostium muris auocari ab spe capiendae in dies urbis haud e re publica esset, actum cum tribunis est ad populum ferrent ut, cum Q. Publilius Philo consulatu abisset, pro consule rem gereret quoad debellatum cum Graecis esset. L. Cornelio , quia ne eum quidem in Samnium iam ingressum reuocari ab impetu belli placebat, litterae missae ut dictatorem comitiorum causa diceret. dixit M. Claudium Marcellum ; ab eo magister equitum dictus Sp. Postumius . nec tamen ab dictatore comitia sunt habita, quia uitione creatus esset in disquisitionem uenit. consulti augures uitiosum uideri dictatorem pronuntiauerunt. eam rem tribuni suspectam infamemque criminando fecerunt: nam neque facile fuisse id uitium nosci, cum consul oriens de nocte silentio diceret dictatorem, neque ab consule cuiquam publice priuatimue de ea re scriptum esse nec quemquam mortalium exstare qui se uidisse aut audisse quid dicat quod
Abbreviated transcription (Latin):
iupiter. haud frustra te patrem deum hominumq hac sede sacraui¬
mus. Quid cessatis quirites: uosq.p .c. arma capere diis ducibus:
Sic stratas legiones latinorum dabo: quemadmodum legatum iacen¬
tem uidetis. Assensu populi excepta uox consulis tantum ardoris ani

Expanded text:
Iuppiter; haud frustra te patrem deum hominum hac sede sacrauiIuppiter; haud frustra te patrem deum hominum hac sede sacrauimus. quid cessatis, Quirites uosque patres conscripti, arma capere deis ducibus? sic stratas legiones Latinorum dabo, quemadmodum legatum iacentem uidetis.' adsensu populi excepta uox consulis tantum ardoris ani
Abbreviated transcription (Latin):
pugna ad regillum lacum: Adeo & cladium ueterum uestrarum
& beneficiorum nostrorum erga uos obliti estis: Cum consulis uo¬
cem subsecuta in dignatio patrum esset proditur memoriae aduer¬
sus crebram implorationem deum quos testes focderum sepus in uo¬
cabant consules uocem annii spernentis numina iouis romani au¬
ditam. Certe cum commotus ira se a uestibulo templi citato gradu
proriperet lapsu pergradus capite grauiter offenso impactus uno
ita est saxo ut sopiretur. Exanimatum auctores quoniam non om¬
nes sunt mihi quoq in incerto relictum sit. Sicut inter foederum
ruptoꝵ testationem ingenti fragore celi procellam effusam. Nam
& uera esse & apte ad representandum iram deum ficta possunt.
Torquatus missus ab senatu ad dimittendos legatos cum iacentem
annium uidisset exclamat ita ut populo patribusq audita uox sit
bene. habet. dii pium mouere bellum. Es celeste numen. es. magnae

Expanded text:
pugna apud Regillum lacum? adeo et cladium ueterum uestrarum pugna apud Regillum lacum? adeo et cladium ueterum uestrarum et beneficiorum nostrorum erga uos obliti estis?' cum consulis uocem subsecuta patrum indignatio esset, proditur memoriae aduersus crebram implorationem deum, quos testes foederum saepius inuocabant consules, uocem Anni spernentis numina Iouis Romani auditam. certe, cum commotus ira se a uestibulo templi citato gradu proriperet, lapsus per gradus capite grauiter offenso impactus imo ita est saxo ut sopiretur. exanimatum auctores quoniam non omnes sunt, mihi quoque in incerto relictum sit, sicut inter foederum ruptorum testationem ingenti fragore caeli procellam effusam; nam et uera esse et apte ad repraesentandam iram deum ficta possunt. Torquatus missus ab senatu ad dimittendos legatos, cum iacentem Annium uidisset, exclamat, ita ut populo patribusque audita uox pariter sit: 'bene habet; di pium mouere bellum. est caeleste numen; es, magne
Abbreviated transcription (Latin):
equam ex utraq gente esse. Unum populum unam rem p. fieri.
Et ut imperii eadem sedes sit idemq omnibus nomen quoniã ab
alterutra parte concedi necesse est quod utrisq bene uertat sit hec sane
patria potior & romani omnes uocemur. Forte ita accidit ut parem
ferocie huius & romani consulem. T. manlium haberent. qui adeo nõ
tenuit iram ut si tanta dementia p.c. cepisset ut absetino homine
leges acciperent gladio cinctum in senatum uenturum se esse palã
diceret. Et queincumq in curia latinum uidisset sua manu interem¬
pturum. Et conuersus ad simulaerum iouis audi iupiter haec scelera
inquit. Audi ius fasq peregrinos consules & peregrinum senatum
in tuo iupiter augurato templo captus atq oppressus ipse uisurus es
Ieccine federa tullus romanus rex cum albanis patribus uestris latim
haec. L. tarquinius uobiscum postea fecit: Non uenit in mentem

Expanded text:
aequam ex utraque gente esse, unum populum, unam rem publicam fieri; aequam ex utraque gente esse, unum populum, unam rem publicam fieri; et ut imperii eadem sedes sit idemque omnibus nomen, quoniam ab altera utra parte concedi necesse est, quod utrisque bene uertat, sit haec sane patria potior et Romani omnes uocemur'. forte ita accidit, ut parem ferociae huius et Romani consulem T. Manlium haberent, qui adeo non tenuit iram ut, si tanta dementia patres conscriptos cepisset ut ab Setino homine leges acciperent, gladio cinctum in senatum uenturum se esse palam diceret et quemcumque in curia Latinum uidisset sua manu interempturum. et conuersus ad simulacrum Iouis, 'audi, Iuppiter, haec scelera' inquit; 'audite, Ius Fasque. peregrinos consules et peregrinum senatum in tuo, Iuppiter, augurato templo captus atque ipse oppressus uisurus es? haecine foedera Tullus, Romanus rex, cum Albanis, patribus uestris, Latini, haec L. Tarquinius uobiscum postea fecit? non uenit in mentem
Abbreviated transcription (Latin):
Ubi est romam uentum in capitolio eis senatus datus est. Ibi cum .T.
manlius consul egisset cum eis ex auctoritate patrum ne sannitibus
foederatis bellum inferrent. annius tanquam uictor armis capito¬
lium cepisset non legatus uire gentium tutus loqueretur. Tempus
inquit erat.T. manli uosq patres conscripti tandem iam uos nobis¬
cum nihil pro imperio agere. cum florentissimum deum benignita¬
te nunc latium armis uirisq sanntibus bello uictis sidicinis campa¬
nisq socus etiam uolscis adiunctis uideretis. Colonias quoq uestras
latinum romano pretulisse imperium. Sed quoniam uos regno i¬
potenti finem ut imponatis non inducitis in animum nos quamꝗͣ
armis possimus asserere latium in libertatem consanguinitati ta¬
men hoc dabimus ut conditiones pacis feramus equas utrisq. quo¬
niam uires quoque equari diis immortalibus placuit. Consulem
alterum roma alterum ex latio creari oportet.Senatus partem

Expanded text:
ubi est Romam uentum, in Capitolio eis senatus datus est. ibi cum T. ubi est Romam uentum, in Capitolio eis senatus datus est. ibi cum T. Manlius consul egisset cum eis ex auctoritate patrum ne Samnitibus foederatis bellum inferrent, Annius, tamquam uictor armis Capitolium cepisset, non legatus iure gentium tutus loqueretur, 'tempus erat' inquit, ' T. Manli uosque patres conscripti, tandem iam uos nobiscum nihil pro imperio agere, cum florentissimum deum benignitate nunc Latium armis uirisque, Samnitibus bello uictis, Sidicinis Campanisque sociis, nunc etiam Uolscis adiunctis, uideretis; colonias quoque uestras Latinum Romano praetulisse imperium. sed quoniam uos regno impotenti finem ut imponatis non inducitis in animum, nos, quamquam armis possumus adserere Latium in libertatem, consanguinitati tamen hoc dabimus ut condiciones pacis feramus aequas utrisque, quoniam uires quoque aequari dis immortalibus placuit. consulem alterum Roma, alterum ex Latio creari oportet, senatus partem
Abbreviated transcription (Latin):
ceptos campanos abse ad nos descisse exercitus nos parare aduersus
sannites federatos suos audierunt nec mouerunt se ab urbe. unde
haec illis tanta modestia: nisi a conscientia uirium & nostrarum &
suarum idoneos auctores habeo querentibus de nobis sannitibus ita
responsum ab senatu romano esse ut facile appareret ne ipsos quidẽ
iam postulare ut latium sub romano imperio sit. Usurpate modo
postulando & quod illi uobis taciti concedunt. Si quem hoc metus
dicere prohibet. en ego ipse audiente non populo.r. modo senatu¬
q sed ioue ipso qui capitolium incolit profiteor me dicturum. Ut
si nos infedere ac sotietate esse uelint consulem alterum ab nobisse¬
natusq partem accipiant. Haec ferociter non suadenti solum sed pol¬
licenti clamore & assensu omnes permiserunt ut ageret diceretq
quae ad remp. nominis latini fidemq suam attinere uiderentur.

Expanded text:
ceptos, Campanos ab se ad nos descisse, exercitus nos parare aduersus ceptos, Campanos ab se ad nos descisse, exercitus nos parare aduersus Samnites, foederatos suos, audierunt nec mouerunt se ab urbe. unde haec illis tanta modestia nisi a conscientia uirium et nostrarum et suarum? idoneos auctores habeo querentibus de nobis Samnitibus ita responsum ab senatu Romano esse, ut facile appareret ne ipsos quidem iam postulare ut Latium sub Romano imperio sit. usurpate modo postulando quod illi uobis taciti concedunt. si quem hoc metus dicere prohibet, en ego ipse audiente non populo Romano modo senatuque sed Ioue ipso, qui Capitolium incolit, profiteor me dicturum, ut, si nos in foedere ac societate esse uelint, consulem alterum ab nobis senatusque partem accipiant.' haec ferociter non suadenti solum sed pollicenti clamore et adsensu omnes permiserunt, ut ageret diceretque quae e re publica nominis Latini fideque sua uiderentur.
Abbreviated transcription (Latin):
os nos romanorum esse quod olim pudebat nunc gloriari licet si so¬
tialis exercitus illis is est quo aduincto duplicent uires suas quem
secernere abse consules bellis propriis ponendis sumendisq nolint
cur non omnia equantur: cur non alter ab latinis consul datur:
Ubi pars uirium ibi & imperii pars est. Est quidem nobis hoc perse
haud nimis amplum quippe concedentibus romam capud lati es¬
se. Sed ut amplum uideri posset duiturna patientia fecimus. Atꝗ
si quando unquam consotiandi imperii usurpandae libertatis tẽ¬
pus optastis. en hoc tempus adest & uirtute uestra & deum benig¬
nitate uobis datum. Temptastis patientiam negando militem. Qu¬
is dubitat ex arsisse eos: cum plus. cc. annorum morem solueremus
pertulerunt tamen dolorem. Bellum nostro nomine cum pelig¬
nis gessimus qui ne nostrorum quidem finium nobis pernos tuendo¬
rum us antea dabant nihil intercesserunt. Sidicinos in fidem re¬

Expanded text:
os nos Romanorum esse, quod olim pudebat, nunc gloriari licet, si soos nos Romanorum esse, quod olim pudebat, nunc gloriari licet, si socialis illis exercitus is est quo adiuncto duplicent uires suas, quem secernere ab se consilia bellis propriis ponendis sumendisque nolint, cur non omnia aequantur? cur non alter ab Latinis consul datur? ubi pars uirium, ibi et imperii pars est. est quidem nobis hoc per se haud nimis amplum quippe concedentibus Romam caput Latio esse; sed ut amplum uideri posset, diuturna patientia fecimus. atqui si quando unquam consociandi imperii, usurpandae libertatis tempus optastis, en hoc tempus adest et uirtute uestra et deum benignitate uobis datum. tempestatis patientiam negando militem; quis dubitat exarsisse eos, cum plus ducentorum annorum morem solueremus? pertulerunt tamen hunc dolorem. bellum nostro nomine cum Paelignis gessimus; qui ne nostrorum quidem finium nobis per nos tuendorum ius antea dabant, nihil intercesserunt. Sidicinos in fidem re
Abbreviated transcription (Latin):
ad arma erant. Eos nominatim euocari placuit. haud cuiquam dubi¬
um erat super qua re accirentur. Itaq concilio prius habito pretor¬
es ꝗ̃ romam proficiscerentur euocatos se ab senatu docent romano &
quae actum iri secum credant. Quidnam ad ea responderi placet
referunt. Cum aliud alii censerent tum annius quamquam ipse
ego retuli quid responderi placeret tamen magis ad summam rerũ
nostrarum pertinere arbitror quid agendum nobis ꝗͣ quid loquendũ
sit. Facile erit explicatis consiliis accommodare rebus uerba. Namsie¬
tiam nunc sub umbra foederis equi seruitutem pati possumus quid a¬
best. quin proditis sidicinis non romanorum solum sed sannitiumi
quoq dicto pareamus : respondeamusq romanis nos ubi inuenerint
posituros arma. Sin autem tandem libertatis desiderium remor¬
det animos si foedus est si societas equatio uiris est si consanguine¬

Expanded text:
ad arma erant; eos nominatim euocari placuit. haud cuiquam dubiad arma erant; eos nominatim euocari placuit. haud cuiquam dubium erat super qua re accirentur; itaque concilio prius habito praetores quam Romam proficiscerentur euocatos se ab senatu docent Romano et quae actum iri secum credant, quidnam ad ea responderi placeat, referunt. cum aliud alii censerent, tum Annius: 'quamquam ipse ego rettuli quid responderi placeret, tamen magis ad summam rerum nostrarum pertinere arbitror quid agendum nobis quam quid loquendum sit. facile erit explicatis consiliis accommodare rebus uerba. nam si etiam nunc sub umbra foederis aequi seruitutem pati possumus, quid abest quin proditis Sidicinis non Romanorum solum sed Samnitium quoque dicto pareamus respondeamusque Romanis nos, ubi innuerint, posituros arma? sin autem tandem libertatis desiderium remordet animos, si foedus est, si societas aequatio iuris est, si consanguine
Abbreviated transcription (Latin):
quorum inminutum imperium esset comitia haberi. Itaq per inter¬
regnum duo interreges fuerunt.M. ualerus ac . M. fabuis creaue¬
re consules.T. manlium torquatum tertium. P. decium murem. Eo
anno alexandrum epiri regem in italiam classem appulisse constat.
Quod bellum si prima satis prospera fuissent hauddubie ad romanos per¬
uenisset. Eadem etas rerum magni alexandri est. quem sorore hunis
ortum in alio tractu orbis inuictum bellis uuenem fortuna morbo ex¬
tinxit. Coeterum romani & si defectio sotiorum nominisq latini ha¬
uddubia erat tamen tamquam de samnitibus non de se curam agerẽt
decem principes latinorum romam euocauerunt. quibus imperarent
quae uellent. Pretores tum duos latium habet. L. annium setinum
&.L. numisium circeiensem ambos ex colonis romanis. perquos pre¬
ter signiam uelitrasq & ipsas colonias romanas uolsci etiam exciti⁊

Expanded text:
quorum imminutum imperium esset comitia haberi. itaque interquorum imminutum imperium esset comitia haberi. itaque interregnum initum. duo interreges fuere, M. Ualerius ac M. Fabius . <is> creauit consules T. Manlium Torquatum tertium, P. Decium Murem . eo anno Alexandrum Epiri regem in Italiam classem appulisse constat; quod bellum, si prima satis prospera fuissent, haud dubie ad Romanos peruenisset. eadem aetas rerum magni Alexandri est, quem sorore huius ortum in alio tractu orbis, inuictum bellis, iuuenem fortuna morbo exstinxit. ceterum Romani, etsi defectio sociorum nominisque Latini haud dubia erat, tamen tamquam de Samnitibus non de se curam agerent, decem principes Latinorum Romam euocauerunt, quibus imperarent quae uellent. praetores tum duos Latium habebat, L. Annium Setinum L. Numisium Circeiensem , ambo ex coloniis Romanis, per quos praeter Signiam Uelitrasque et ipsas colonias Romanas Uolsci etiam exciti
Abbreviated transcription (Latin):
seu uelint seu nolint quieturos in foedere latinos nihil esse quod bella¬
re cum quibus uelint prohibeant. Quod responsum sicut dubios san¬
nites quidnam facturum romanum censerent dimisit ita campanos
metu abalienauit. Latinos uelut nihil iam non concedentibus roma¬
nis ferociores fecit. Itaq per spetiem aduersus sannites belli parandi
crebra concilia indicentes omnibus consultationibus interse princi¬
pes romanum coquebant bellum. Huic quoq aduersus seruatores
suos bello campanus aderat. Sed quamquam omnia de industria
celabantur prius ꝗͣ mouerentur romani tolli abtergo sãnitem hostẽ
uolebant. tamen per quosdam priuatis auspicus necessitudinibusq
conuictos inditia conurationis eius romam emanarunt. lussisq
an tempus consulibus abdicare se magistratu quo maturius noui cõ¬
sules aduersus tantam molem belli crearentur religio incessit ab eis

Expanded text:
seu uelint seu nolint, quieturos; in foedere Latinos nihil esse quod bellaseu uelint seu nolint, quieturos; in foedere Latinos nihil esse quod bellare cum quibus ipsi uelint prohibeant. quod responsum sicut dubios Samnites quidnam facturum Romanum censerent dimisit, ita Campanos metu abalienauit, Latinos uelut nihil iam non concedentibus Romanis ferociores fecit. itaque per speciem aduersus Samnites belli parandi crebra concilia indicentes omnibus consultationibus inter se principes occulte Romanum coquebant bellum. huic quoque aduersus seruatores suos bello Campanos aderat. sed quamquam omnia de industria celabantur—priusquam mouerentur Romani tolli ab tergo Samnitem hostem uolebant—tamen per quosdam priuatis hospitiis necessitudinibusque coniunctos indicia coniurationis eius Romam emanarunt; iussisque ante tempus consulibus abdicare se magistratu, quo maturius noui consules aduersus tantam molem belli crearentur, religio incessit ab eis
Abbreviated transcription (Latin):
citus duce latino fines sannitium ingressus populationibus plus ꝗͣ pre¬
lus cladium fecit. Et quamꝗͣ superiores certaminibus latini erant ha¬
ud inuiti ne sepius dimicandum foret agro hostium excessere. Id spa¬
tium sannitibus datum est romam legatos mittendi. Qui cum aud¬
issent senatum conquesti eadem se federatos pati quae hostes essent
passi precibus infimis petiere ut satis ducerent romani uictoriam q̃
sannitibus ex campano sidicinoq hoste eripuissent. ne uinci se etiã
ab ignauissimis populis sinerent. latinos campanosq si subditione
populi.r. essent pro imperio arcerent sanniti agro. siimperium abnu¬
erent armis cohercerent. Aduersus haec anceps responsum datum ꝗa
fateri pigebat in potestate sua latinos iam non esse. timebantq ne ar¬
guendo ab alienarentur. Campanorum aliam conditionem esse qui
non foedere sed per deditionem in fidem uenissent. Itaq campanos

Expanded text:
citus duce Latino fines Samnitium ingressus plus populationibus quam proecitus duce Latino fines Samnitium ingressus plus populationibus quam proeliis cladium fecit; et quamquam superiores certaminibus Latini erant, haud inuiti, ne saepius dimicandum foret, agro hostium excessere. id spatium Samnitibus datum est Romam legatos mittendi; qui cum adissent senatum, conquesti eadem se foederatos pati quae hostes essent passi, precibus infimis petiere ut satis ducerent Romani uictoriam quam Samnitibus ex Campano Sidicinoque hoste eripuissent; ne uinci etiam se ab ignauissimis populis sinerent; Latinos Campanosque, si sub dicione Romani essent, pro imperio arcerent Samniti agro: sin imperium abnuerent, armis coercerent. aduersus haec responsum anceps datum, quia fateri pigebat in potestate sua Latinos iam non esse timebantque ne arguendo abalienarent: Campanorum aliam condicionem esse, qui non foedere sed per deditionem in fidem uenissent; itaque Campanos,
Abbreviated transcription (Latin):
pa sua contracti tedium coeperit amicitia de integro reconcilietur.
Quod ad sidicinos attineat nihil intercedi quo minus sanniti populo
pacis belliq arbitrium liberum sit. foedere icto cum domum reuer¬
tissent extemplo inde exercitus.r. deductus. annuo stipendio & triũ
mensium frumento accepto. quod pepigerat consul ut tempus indu¬
tis daret. quoad legati redissent. Sanites copis usdem quibus usi
aduersus romanum bellum fuerant contra sidicinos profecti haud
in dubia spe erant maturae urbis potiundae hostium. Tum absidici¬
nis deditio prius ad romanos cepta fieri est. Dein postquam patres
ut seram eam ultimaq tandem necessitate expressam aspernabant᷑
ad latinos iam sua sponte in arma motos facta est. Ne campani qui¬
dem adeo iniurie sannitium ꝗͣ beneficii romanoꝵ memoria presenti¬
or erat his se armis abstinuere. Ex his tot populis unus ingens exer¬

Expanded text:
pa sua contracti taedium ceperit, amicitia de integro reconcilietur; pa sua contracti taedium ceperit, amicitia de integro reconcilietur; quod ad Sidicinos attineat, nihil intercedi quo minus Samniti populo pacis bellique liberum arbitrium sit. foedere icto cum domum reuertissent extemplo inde exercitus Romanus deductus annuo stipendio et trium mensum frumento accepto, quod pepigerat consul ut tempus indutiis daret quoad legati redissent. Samnites copiis iisdem, quibus usi aduersus Romanum bellum fuerant, contra Sidicinos profecti haud in dubia spe erant mature urbis hostium potiundae, cum ab Sidicinis deditio prius ad Romanos coepta fieri est. dein, postquam patres ut seram eam ultimaque tandem necessitate expressam aspernabantur, ad Latinos iam sua sponte in arma motos facta est. ne Campani quidem—adeo iniuriae Samnitium quam beneficii Romanorum memoria praesentior erat—his se armis abstinuere. ex his tot populis unus ingens exer
Abbreviated transcription (Latin):
gresso sabellum agrum non castra sannitium non legiones usquã
opposite. ferro igniq uastantem agros legati sannitium pacem orã¬
tes adeunt. A quo reiecti ad senatum potestate facta dicendi posi¬
tis ferocibus animis pacem sibi ab romanis belliq ius aduersus sedi¬
cinos petierunt. quae se eo iustius petere quod & in amicitiam populi¬
romani secundis sinis rebus non aduersis ut campani uenissent & ad¬
uersus sidicinos sumerent arma suos semper hostes populi romani nũ¬
quam amicos. qui nec ut sannites in pace amicitiam nec ut campani
auxilium in bello petissent nec in fide populi romani nec in ditione
essent. Cum de postulatis sannitium.T. emilius pretor senatum cõ¬
suluisset reddendumq his foedus patres censuissent pretor sanni¬
bus respondit nec quo minus perpetua cum eis amicitia esset perpo¬
pulum romanum stetisse nec contradici quin quoniam ipsos belli cul¬

Expanded text:
gresso Sabellum agrum non castra Samnitium, non legiones usquam gresso Sabellum agrum non castra Samnitium, non legiones usquam oppositae; ferro ignique uastantem agros legati Samnitium pacem orantes adeunt. a quo reiecti ad senatum, potestate facta dicendi, positis ferocibus animis pacem sibi ab Romanis bellique ius aduersus Sidicinos petierunt: quae se eo iustius petere, quod et in amicitiam populRomani secundis suis rebus, non aduersis ut Campani, uenissent, et aduersus Sidicinos sumerent arma, suos semper hostes, populi Romani nunquam amicos, qui nec ut Samnites in pace amicitiam nec ut Campani auxilium in bello petissent, nec in fide populi Romani nec in dicione essent. cum de postulatis Samnitium T. Aemilius praetor senatum consuluisset reddendumque iis foedus patres censuissent, praetor Samnitibus respondit nec, quo minus perpetua cum eis amicitia esset, per populum Romanum stetisse nec contradici quin, quoniam ipsos belli cul
Abbreviated transcription (Latin):
dis uenerunt. Uolscorum item exercitum duce antiate po¬
pulo consedisse ad satricum allatum. Utrumq bellum pla¬
utio sorte euenit. Prius ad priuernum profectus extemplo
acie confligit. Haud magno certamine deuicti hostes op¬
pidum captum redditumq priuernatibus. praesidio ualido imposito
agri partes duae ademptae. Inde uictor exercitus satricum contra an¬
tiates ductus. Ibi magna utrinq cede atrox proelium fuit. Et cum
tempestas cos neutro inclinata spe dimicantes diremisset romani ni¬
hil eo certamine tam ambiguo fessi in posterum diem proelium par¬
ant. Uolscis recensentibus quos uiros in acie amisissent haudquaquã
idem animus ad iterandum periculum fuit. Nocte pro uictis antiũ
agmine trepido sautiis ac parte impedimentorum relicta abierunt.
Armorum magna uis cum inter cesa hostium corpora tum in castris
inuenta est. Ea lue matri dare se consul dixit. finemq hostium us¬
que ad oram maritimam est depopulatus. Alteri consuli emilio in¬

Expanded text:
dis uenerunt. Uolscorum item exercitum duce Antiati populo consedisse ad Satricum allatum est. utrumque bellum Plautio sorte euenit. prius ad Priuernum profectus extemplo acie conflixit; haud magno certamine deuicti hostes; oppidum captum redditumque Priuernatibus praesidio ualido imposito; agri partes duae ademptae. inde uictor exercitus Satricum contra Antiates ductus. ibi magna utrimque caede atrox proelium fuit; et cum tempestas eos neutro inclinata spe dimicantes diremisset, Romani nihil eo certamine tam ambiguo fessi in posterum diem proelium parant. Uolscis recensentibus quos uiros in acie amisissent haudquaquam idem animus ad iterandum periculum fuit; nocte pro uictis Antium agmine trepido sauciis ac parte impedimentorum relicta abierunt. armorum magna uis cum inter caesa hostium corpora tum in castris inuenta est. ea Luae Matri dare se consul dixit finesque hostium usque ad oram maritimam est depopulatus. alteri consuli Aemilio in
Abbreviated transcription (Latin):
pientibus munus diuisit. Fauor consulis tutatus ad populum.L. postu¬
mium legatum eius qui dicta die a.M. cantio tri.pl. fugerat in lega¬
tionem ut fama ferebat populi uidicium. lactariq magis qͣ peragi ac¬
cusatio eius poterat. Exacto iam anno noui tri.pl. magistratum inic¬
rant usq ipsis quia uitio ereati erant quinq post dies alii sufecti. Lus¬
trum conditum eo anno est a .P. cornelio aruina. C. martio rutilio
sexti a primis censoribus. Lustrum undeuicesimum fuit. Fodem an¬
no coronati primum ob res bello bene gestas ludos romanos specta¬
uere. Palmeq tum primum translato e graecia more uictoribus
datae. Fodem anno ab edilibus curulibus qui eos ludos fecerunt
damnatis aliquot pecumiariis uia narniatis silice ad bouillas per

Expanded text:
pientibus munus, diuisit. fauor consulis tutatus ad populum est L. Postupientibus munus, diuisit. fauor consulis tutatus ad populum est L. Postumium legatum eius, qui dicta die a M. Scantio tribuno plebis fugerat in legatione, ut fama ferebat, populi iudicium; iactarique magis quam peragi accusatio eius poterat. exacto iam anno noui tribuni plebis magistratum inierant; hisque ipsis, quia uitio creati erant, quinque post dies alii suffecti. lustrum conditum eo anno est a P. Cornelio Aruina C. Marcio Rutulo sexti a primis censoribus, lustrum undeuicesimum fuit. eodem anno coronati primum ob res bello bene gestas ludos Romanos spectarunt palmaeque tum primum translato e Graeco more uictoribus datae. eodem anno, ab aedilibus curulibus qui eos ludos fecerunt, damnatis aliquot pecuariis, uia a Martis silice ad Bouillas per
Abbreviated transcription (Latin):
socus etiam colonisq finitimis ad templorum locorumq publicorum
ornatum diuiderentur. Ab triumpho exercitum in agrum uestinum
quia regio ea infesta ab sannitibus erat hibernatum duxit. Inter hec
caruilius consul in etruria troilum primum oppugnare adortus cccc
Coeteram multitudinem oppidumq ipsum ui coepit. Inde quinq cas¬
tella locis sita munitis expugnauit. Cesa ibi hostium duo milia. ccce
pactus est .c. milia grauis aeris & stipendium totius anni militibus.
His rebus actis ad triumphum decessit. ut minus clarum de sannitibus
ꝗͣ collegae triumphus fuerat ita cumulo etrusci belli equatum. Eris gr¬
auis tulit in aerarium ccclxxx. mil. Reliquo aere aedem fortis fortun&¬
de manubis faciendam locauit. prope adem eidem deae abrege seruio
tullio dedicatam. Et militibus ex praeda centenos binos asses & alterum
tantum centurionibus atq equitibus malignitate collegae gratius acci¬

Expanded text:
sociis etiam coloniisque finitimis ad templorum locorumque publicorum sociis etiam coloniisque finitimis ad templorum locorumque publicorum ornatum diuiderentur. ab triumpho exercitum in agrum Uescinum, quia regio ea infesta ab Samnitibus erat, hibernatum duxit. inter haec Caruilius consul in Etruria Troilum primum oppugnare adortus quadrceteram multitudinem oppidumque ipsum ui cepit. inde quinque castella locis sita munitis expugnauit. caesa ibi hostium duo milia quadripactus centum milia grauis aeris et stipendium eius anni militibus. his rebus actis ad triumphum decessit, ut minus clarum de Samnitibus quam collegae triumphus fuerat, ita cumulo Etrusci belli aequatum. aeris grauis tulit in aerarium trecenta de manubiis faciendam locauit prope aedem eius deae ab rege Ser. Tullio dedicatam; et militibus ex praeda centenos binos asses et alterum tantum centurionibus atque equitibus, malignitate collegae gratius acci
Abbreviated transcription (Latin):
ti. Multae ciuice coronae uallaresq ac murales conspecte. Inspecta¬
ta spolia sannitium & decore ac pulcritudine paternis spolus quae no¬
ta frequenti publicorum ornatu locorum erant comparabantur.Nobi¬
les aliquot captiui clari suis patrumq factis ducti. Eris grauis transuec
ne aes argentumq in aerurio conditum. Militibus nihil datum ex prae¬
da est. Auctaq ea inuidia est ad plebem quod tributum etiam in sti¬
pendium militum collatum est. cum si spreta gloria fuisset captiua
pecumae in aerarium illate & militi tum dari ex praeda & stipendiũ
militare praestari potuisset. Edem quirini dedicauit. quam in ipsa di¬
micatione uotam apud neminem ueterem auctorem inuenio. Neq
hercule tam exiguo tempore perficere potuisset. Ab dictatore patre¬
uotam filius consul dedicauit. exornauitq hostium spoliis. quorum tan¬
ta multitudo fuit ut non tantum templum forumq his ornaretur sed

Expanded text:
sunt; multae ciuicae coronae uallaresque ac murales conspectae; inspectasunt; multae ciuicae coronae uallaresque ac murales conspectae; inspectata spolia Samnitium et decore ac pulchritudine paternis spoliis, quae nota frequenti publicorum ornatu locorum erant, comparabantur; nobiles aliquot captiui, clari suis patrumque factis, ducti. aeris grauis trauecta ne aes argentumque in aerarium conditum, militibus nihil datum ex praeda est; auctaque ea inuidia est ad plebem, quod tributum etiam in stipendium militum conlatum est cum, si spreta gloria fuisset captiuae pecuniae in aerarium inlatae, et militi tum <donum> dari ex praeda et stipendium militare praestari potuisset. aedem Quirini dedicauit—quam in ipsa dimicatione uotam apud neminem ueterem auctorem inuenio, neque hercule tam exiguo tempore perficere potuisset—ab dictatore patreuotam filius consul dedicauit exornauitque hostium spoliis; quorum tanta multitudo fuit ut non templum tantum forumque iis ornaretur sed
Abbreviated transcription (Latin):
uenit. secundum uota militum. qui uim frigoris in sannio non patie¬
bantur. Papirio ad sepinum maior uis hostium restitit. Sepe in acie
s.epe in agmine saepe circa ipsam urbem aduersus cruptiones hostium
pugnatum. nec obsidio sed bellum ex equo erat. Non enim muris ma¬
gis se sannites ꝗͣ armis ac uiris moenia tutabantur. Tandem pugnan¬
do in obsidionem iustam coegit hostes obsidendoq ui atq operibus ur¬
bem expugnauit. Ab ira plus caedis editum capta urbe. uii. cccc. cesi.
Capta minus . iiĩ. hominum. praeda qua plurima fuit congestis sanniti¬
um rebus in urbes paucas militi concessa est. Nues iam omnia opple¬
uerant nec durari extra tecta poterat. Itaq consul exercitum de san¬
nio deduxit. Uenienti romam triumphus omnium consensu est dela¬
tus. Triumphauit in magistratu insigni ut illoꝵ temporum habitus
erat. triumpho pedites equitesq insignes donis transiere ac transuec

Expanded text:
uenit secundum uota militum, qui uim frigoris iam in Samnio non patieuenit secundum uota militum, qui uim frigoris iam in Samnio non patiebantur. Papirio ad Saepinum maior uis hostium restitit. saepe in acie, saepe in agmine, saepe circa ipsam urbem aduersus eruptiones hostium pugnatum, nec obsidio sed bellum ex aequo erat; non enim muris magis se Samnites quam armis ac uiris moenia tutabantur. tandem pugnando in obsidionem iustam coegit hostes obsidendoque ui atque operibus urbem expugnauit. itaque ab ira plus caedis editum capta urbe; septem milia quadringenti caesi, capta minus tria milia hominum. praeda, quae plurima fuit congestis Samnitium rebus in urbes paucas, militi concessa est. niues iam omnia oppleuerant nec durari extra tecta poterat; itaque consul exercitum de Samnio deduxit. uenienti Romam triumphus omnium consensu est delatus. triumphauit in magistratu insigni, ut illorum temporum habitus erat, triumpho. pedites equitesque insignes donis transiere ac transuecti
Abbreviated transcription (Latin):
men quod ad aetruriam attinebat acta res esset ni phaliscos quoq qui
per multos annos in amicitia fuerant allatum foret arma etruscis uiux¬
isse. Huius propinquitas populi acuit curam patribus ut feciales mut¬
tendos ad res repetendas censerent. Quibus non redditis ex auctoritate
patrum iussu populi bellum phaliscis indictum est. lussiq consules sor¬
tiri uter ex sannio in etruriam cum exercitu transiret. lam caruiluis
ueliam & palumbinum & herculeanum ex sannitibus coeperat. Ue¬
liam intra paucos dies. Palumbinum codem quo ad muros accessit.
Ad herculaneum etiam signis collatis ancipiti proelio & cum maiore
sua q̃ hostium iactura dimicauit. Castris deinde positis moenibus hos¬
tem inclusit. oppugnatum oppidum captumq. In his tribus urbibus
capta aut caesa ad.x. milia hominum. ita ut paruo admodum plu¬
res caperentur. Sortientibus prouincias consulibus etruria caruilio e¬

Expanded text:
men, quod ad Etruriam attinebat, acta res esset, ni Faliscos quoque, qui men, quod ad Etruriam attinebat, acta res esset, ni Faliscos quoque, qui per multos annos in amicitia fuerant, allatum foret arma Etruscis iunxisse. huius propinquitas populi acuit curam patribus ut fetiales mittendos ad res repetendas censerent; quibus non redditis ex auctoritate patrum iussu populi bellum Faliscis indictum est iussique consules sortiri uter ex Samnio in Etruriam cum exercitu transiret. iam Caruilius Ueliam et Palumbinum et Herculaneum ex Samnitibus ceperat, Ueliam intra paucos dies, Palumbinum eodem quo ad muros accessit. ad Herculaneum etiam signis conlatis ancipiti proelio et cum maiore sua quam hostium iactura dimicauit; castris deinde positis moenibus hostem inclusit; oppugnatum oppidum captumque. in his tribus urbibus capta aut caesa ad decem milia hominum, ita ut paruo admodum plures caperentur. sortientibus prouincias consulibus Etruria Caruilio e
Abbreviated transcription (Latin):
plicatione publicum gaudium priuatis studus celebratum est. Nec popu¬
lo romano magna solum sed peroportuna etiam ea uictoria fuit quia
per idem fere tempus rebellasse etruscos allatum est. Subibat cogitatio
animum quonam modo tollerabilis futura etruria fuisset. siquid in san¬
nio aduersi euenisset: quae conuiratione sanitium erecta quoniam am¬
bo consules omnisq romana uis auersa in sannium esset occupationem
populi.r. pro occasione rebellandi habuisset. Legationes socioꝵ. a. M. a¬
tilio praetore in senatum introducte querebantur uri ac uastari agros
a finitimis etruscis quod desciscere a populo.r. nollent. obtestabanturq
p.c. ut se aui atq inuiria communium hostium tutarentur. Respon¬
sum legatis cure senatui futurum ne socios fidei suae poeniteret. Etrus¬
corum propediem eandem fortunam quam sannitium fore. Segnius ta¬

Expanded text:
plicatione publicum gaudium priuatis studiis celebratum est. nec popuplicatione publicum gaudium priuatis studiis celebratum est. nec populo Romano magna solum sed peropportuna etiam ea uictoria fuit, quia per idem forte tempus rebellasse Etruscos allatum est; subibat cogitatio animum quonam modo tolerabilis futura Etruria fuisset si quid in Samnio aduersi euenisset, quae coniuratione Samnitium erecta, quoniam ambo consules omnisque Romana uis auersa in Samnium esset, occupationem populi Romani pro occasione rebellandi habuisset. legationes sociorum, a M. Atilio praetore in senatum introductae, querebantur uri ac uastari agros a finitimis Etruscis quod desciscere a populo Romano nollent obtestabanturque patres conscriptos ut se a ui atque iniuria communium hostium tutarentur. responsum legatis curae senatui futurum ne socios fidei suae paeniteret: Etruscorum propediem eandem fortunam quam Samnitium fore. segnius ta
Abbreviated transcription (Latin):
tesq. quia primi portam murumq aquiloniae coeperant. Equites
omnes ob insignem multis locis operam corniculis armillisq argen¬
teis donat. Consilium inde habitum cum iam tempus esset deducẽ¬
di ab sannio exercitus aut utriusq aut certe alterius. Optimũ uisũ
quo magis fractae res sannitium essent eo pertinatius & infestius a¬
gere coetera & persequi. ut perdomitum sannium insequentibus
consulibus tradi posset. quando iam nullus esset hostium exercitus
qui signis collatis dimicaturus uideretur. Unum superesse belligen¬
us urbium expugnationes. quarum per excidia militem locupleta¬
re praeda & hostem pro aris & focis dimicantem conficere possent. Ita¬
q litteris missis ad senatum de rebus abse gestis diuersi papirius ad sepi¬
num caruilius ad ueliam oppugnandam legiones ducunt. Litere con¬
sulum ingenti letitia & in curia & in contione audite. & quatridui sup¬

Expanded text:
tesque quia primi portam murumque Aquiloniae ceperant; equites tesque quia primi portam murumque Aquiloniae ceperant; equites omnes ob insignem multis locis operam corniculis armillisque argenteis donat. consilium inde habitum cum iamne tempus esset deducendi ab Samnio exercitus aut utriusque aut certe alterius; optimum uisum, quo magis fractae res Samnitium essent, eo pertinacius et infestius agere cetera et persequi ut perdomitum Samnium insequentibus consulibus tradi posset: quando iam nullus esset hostium exercitus qui signis conlatis dimicaturus uideretur, unum superesse belli genus, urbium oppugnationes, quarum per excidia militem locupletare praeda et hostem pro aris ac focis dimicantem conficere possent. itaque litteris missis ad senatum populumque Romanum de rebus ab se gestis diuersi Papirius ad Saepinum, Caruilius ad Ueliam oppugnandam legiones ducunt. litterae consulum ingenti laetitia et in curia et in contione auditae, et quatridui sup
Abbreviated transcription (Latin):
ne bouianum peruentum est. Laetitiam utriusq exercitus romani
auxit & ab altera parte feliciter gesta res. Uterq ex alterius senten¬
tia consul captum oppidum diripiendum militi dedit. Ex haustis de¬
inde tectis ignem iniecit. Fodemq die aquilonia & cominium defla¬
grauere. Et consules cum gratulatione mutua legionum suaq castra
coniunxere. In conspectu duoꝵ exercituum & caruilius suos pro cui¬
usq merito laudauit donauitq. & papirius apud quem multiplex
in acie circa castra circa urbem fuerat certamen. Sp. nautium Sp. pa¬
pirium fratris filium & quatuor centuriones manipulumq hastatoꝵ
armillis aureisq coronis donauit. Nautium. propter expeditionem qu¬
a magni agminis modo terruerat hostes: Iuuenem papirium. proptei
nauatam cum equitatu & in proelio operam & nocte quia fugam in¬
festam sannitibus ab aquilonia clam egressis fecit. Centuriones mili¬

Expanded text:
ne, Bouianum peruentum est. laetitiam utriusque exercitus Romani ne, Bouianum peruentum est. laetitiam utriusque exercitus Romani auxit et ab altera parte feliciter gesta res. uterque ex alterius sententia consul captum oppidum diripiendum militi dedit, exhaustis deinde tectis ignem iniecit; eodemque die Aquilonia et Cominium deflagrauere et consules cum gratulatione mutua legionum suaque castra coniunxere. in conspectu duorum exercituum et Caruilius suos pro cuiusque merito laudauit donauitque et Papirius, apud quem multiplex in acie, circa castra, circa urbem fuerat certamen, Sp. Nautium , Sp. Papirium , fratris filium, et quattuor centuriones manipulumque hastatorum armillis aureisque coronis donauit, Nautium propter expeditionem qua magni agminis modo terruerat hostes, iuuenem Papirium propter nauatam cum equitatu et in proelio operam et nocte qua fugam infestam Samnitibus ab Aquilonia clam egressis fecit, centuriones mili
Abbreviated transcription (Latin):
cum abessent a cominio reuocati ab suis neutri proelio occurrerunt.
Primis ferme tenebris cum in conspectu iam castra iam aquiloniam
habuissent clamor eos utrinq par accidens tenuit. deinde regione
castroꝵ quae incensa ab romanis erant flamma late fusa certioris¬
cladis inditio progredi longius prohibuit. Eo ipso loco temere sub
armis strati passim inquietum omne tempus noctis expectando timen¬
doq lucem egere. Prima luce incerti quam in partem intenderenti¬
ter repente in fugam consternantur. Conspecti ab equitibus qui egr¬
essos nocte ab oppido sannites persecuti uiderant multitudinem non
uallo non stationibus firmatam. Conspecta & ex muris aquiloniae ca
multitudo erat. lamq etiam legionarie cohortes sequebantur. Cocte¬
rum nec pedes fugientes persequi potuit & ab equite nouissimi agmi
de iuginti reliquere. Alio agmine incolumi uix ex tanta trepidatio¬

Expanded text:
cum abessent a Cominio, reuocati ab suis neutri proelio occurrerunt. cum abessent a Cominio, reuocati ab suis neutri proelio occurrerunt. primis ferme tenebris, cum in conspectu iam castra, iam Aquiloniam habuissent, clamor eos utrimque par accidens sustinuit; deinde regione castrorum, quae incensa ab Romanis erant, flamma late fusa certioriscladis indicio progredi longius prohibuit; eo ipso loco temere sub armis strati passim inquietum omne tempus noctis exspectando timendoque lucem egere. prima luce incerti quam in partem intenderent iter repente in fugam consternantur conspecti ab equitibus, qui egressos nocte ab oppido Samnites persecuti uiderant multitudinem non uallo, non stationibus firmatam. conspecta et ex muris Aquiloniae ea multitudo erat iamque etiam legionariae cohortes sequebantur; ceterum nec pedes fugientes persequi potuit et ab equite nouissimi agmindeuiginti reliquere; alio agmine incolumi, ut ex tanta trepidatio