comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
pror sus ual& quisput as est iste & qualis
ẽ hic & ubi nonẽ dictum imperat. utiq. con¬
sequent̃ intellegitur quia inperanti obedit̃
Quod uero matheus duos dic̃ fuis sequilegionẽ
illam de monum patiebantur quȩ in porcđireꝑ
missaẽ : marcus autem & luca sunum comme¬
morant: intellegas unum eorum fuissepso¬
ne alicuius clarioris & famosioris quemregio
illa maxime dolebat & procuiussa lute plurimũ
satagebat. hocuolentes significare duo eu angelis¬
tȩ solum commemorandum iudicauerunt de quo
factihuius famalatius prȩdariusq fraglauerat :
Nec quodũba dacmonum diuerse ab euangelistis dic¬
ta sunt habent aliquid scrupulicum ueladunam
redigisententiã uelom̃a dicta possint intellegi
Nec quia pluraliter apud matheum. apud illos
singulariter loquitur. cũ & ipsis nirrent quod
interrogatus quiduocaretur legionem secõt
respondit. Eoquod multacent demonia. Nec
quodmarcus circamontẽ fuisse gregem porcorũ.

Expanded text:
prorsus ualet quis putas est? et qualis prorsus ualet quis putas est? et qualis est hic? et ubi non est dictum imperat, utique consequenter intellegitur, quia imperanti oboeditur. Quod uero Mattheus duos dicit fillam daemonum patiebantur, quae in porcos ire permissa est. Marcus vero et Lucas unum commemorant. Intelligas ergo unum eorum fuissenae alicuius clarioris et famosioris, quem regio illa maxime dolebat et pro cuius salute plurimum satagebat. hoc uolentes significare duo euangelistae solum commemorandum iudicauerunt, de quo facti huius fama latius praeclariusque fraglauerat. nec quod uerba demonum diuerse ab euangelistis dicta sunt, habet aliquid scrupuli, cum uel ad unam redigi sententiam uel omnia dicta possint intellegi. nec quia pluraliter aput Mattheum, aput illos autem singulariter loquitur, cum et ipsi narrent, quod interrogatus quid uocaretur legionem se esse respondit eo quod multa essent demonia, nec quod Marcus circa montem fuisse gregem porcorum,
Abbreviated transcription (Latin):
modicae fidei. Tucas aũ ubiẽ fides ura: & totum
quidem dicipotuit: Quid timidiestis ubiẽ fides
urã. modicefidei: unde aliud hic: aliud ille com¬
memorat: & illud quod excitantes eum dixer̃.
Matheussic : dñe saluanos perimus. Marcusma¬
gister non ad teꝑtin& qui a perimus: luc aspre¬
ceptor perimus. Vna eadem sententia ẽ exci¬
tantium dnm uolentium que saluari: Ne copusẽ
quȩrere quidhorum potius xpõdictumsit. Siue
enim aliquid horum trium dixerint: siuealia
uerba quȩ nullus euangelistarum commemora¬
uit. tantundem tamen ualentia ad eandem sen¬
tentiȩ ueritatem quiadrem. interẽ : quamquã
& hoc ficri potuit ut pluribus eum simulexcitan¬
tibus. omnia haec aliud ab alio dicerentur. Item
quod sedata tem pestate dix crunt secundum ma¬
theum. Qualis est hic qui auenti& mari obediunt
ei. secundum marcum. Quisputas hicest: quia
uideat unam eẽ sententiam : tantunde menĩ

Expanded text:
modicae fidei. Lucas autem: ubi est fides uestra? et totum modicae fidei. Lucas autem: ubi est fides uestra? et totum quidem dici potuit: quid timidi estis? ubi est fides uestra? modicae fidei. unde aliud hic, aliud ille commemorat. et illud quod excitantes eum dixerunt Mattheus sic: domine, salua nos, perimus, Marcus: magister, non ad te pertinet, quia perimus? Lucas: praeceptor, perimus, una eademque sententia est excitantium dominum uolentiumque saluari, nec opus est quaerere, quid horum potius Christo dictum sit. siue enim aliquid horum trium dixerint, siue alia uerba quae nullus euangelistarum commemorauit, tantundem tamen ualentia ad eandem sententiae ueritatem, quid ad rem interest? quamquam et hoc fieri potuit, ut pluribus eum simul excitantibus omnia haec, aliud ab alio, dicerentur. item quod sedata tempestate dixerunt secundum Mattheum: qualis est hic, quia uenti et mare oboediunt ei? secundum Marcum: quis putas est iste, quia uideat unam esse sententiam? tantundem enim
Abbreviated transcription (Latin):
haeautem in quid designauit dñs & alios septua¬
ginta duor posthaec quidem minifeste sed
quanto temporis inter uallo posthaec fecerit
illudͥ dñs non appar&. Iprotamen inte  uallo
fit quod dc inceps mathcur subiungit. Nam
idemmathcus ordinem temporum adhucten&
ita narrans.
crunt cum dircipuliciur. Etac motur magnur
factus est inmiri. us que adillud ubiait. Etuenit
inciuita tem suam: Istaduo facta continuatim
quȩ nar rant matheus detranquillato mari. postea¬
quam deuentis imperauit iħs a somno excitatus.
Etdeillis quihabebant saeuum de monium. ruptisq
uinculis agebantur indesertum. Similiter nar¬
rant marcus & lucas uerbis aliis dictȩ sunt ab alio
atquealio quȩdam sententiȩ nontamen aliae :
uelut illud quod eum dicit dixissematheus. Nuid
timidiestis modicae fidei : Marcusita dic̃. Quid
timidiestis: uecdum hab&is fidem Idestillã ꝓfec¬
tam uelut granum sinapis: hoc ergo & illeait.

Expanded text:
haec autem, inquit, designauit dominus et alios septuahaec autem, inquit, designauit dominus et alios septuaginta duo. post haec quidem manifeste, sed quanto temporis interuallo post haec fecerit illud dominus, non apparet. in ipso tamen interuallo fit quod deinceps Mattheus subiungit. nam idem Mattheus ordinem temporum adhuc tenet ita narrans: sunt eum discipuli eius. et ecce motus magnus factus est in mari, usque ad illud ubi ait: et uenit in ciuitatem suam. ista duo facta continuatim quae narrat Mattheus de tranquillato mari, posteaquam uentis imperauit Iesus a somno excitatus, et de illis qui habebant saeuum demonium ruptisque uinculis agebantur in desertum similiter narrant Marcus et Lucas. uerbis aliis dictae sunt ab alio adque alio quaedam sententiae, non tamen aliae, uelut illud quod eum dicit dixisse Mattheus: quid timidi estis, modicae fidei? Marcus ita dicit: quid timidi estis? necdum habetis fidem? id est illam perfectam uelut granum sinapis. hoc ergo et ille ait:
Abbreviated transcription (Latin):
modo utrum quod prius omisit anquod posteri
bulantibus illis inuia : dix̃ quidam adillum
Sequarte quod cum que ieris & responditeipror¬
sus eadem quȩ matheus comine morat. Quodaũ
matheus dicit tuncistuo gestum aẽ quando ius¬
sit utirent trans feretrum. lucasuͦ ambulanti¬
bus illis inuia : Non ẽ contrarium qui aui auti¬
q. ambulabant ut uenirent ad fr&rum: Etde
illo qui pasit primum sepellire patremsuum :¬
matheus & lucas omnino consentiunt. Qđ enim
matheus primo ciusdem uerba posuit hoc propt̃
patrem suum perentis & de inde dñi dicentis
sequereme lucas autem primodicentis. Seque¬
reme & de in de illius hoc p&entis. Ad sententiã
nihil interẽ. Comine morauit lucas & alium
dixisse. sequar tednẽ. sedprimum ꝑmit temib
renuntiarehis qui domisunt: De quotacet ma¬
theus. in deum lacas maliud ꝑrexit. non illud
quod ordinem temporis. sequebatur: Post

Expanded text:
modo: utrum quod prius omisit, an quod posterimodo: utrum quod prius omisit, an quod posteribulantibus illis in via, dixit quidam ad illum, Sequar te quocumque ieris. Et respondit ei prorsus eadem quae Matthaeus commemorat. Quod autem Mattheus dicit tunc istud gestum esse, quando iussit, ut irent trans fretum, Lucas uero ambulantibus illis in uia, non est contrarium, quia in uia utique ambulabant, ut uenirent ad fretum. et de illo qui petit primo sepelire patrem suum Mattheus et Lucas omnino consentiunt. quod enim Mattheus primo eiusdem uerba posuit hoc propter patrem suum petentis et deinde domini dicentis sequere me, Lucas autem primo domini dicentis sequere me et deinde illius hoc petentis, ad sententiam nihil interest commemorauit Lucas et alium dixisse: sequar te, domine, sed primum permitte mihi renuntiare his qui domi sunt, de quo tacet Mattheus. inde iam Lucas in aliud perrexit, non in illud quod ordine temporis sequebatur. post
Abbreviated transcription (Latin):
tia quia tues filius dĩ & increpans nonsinebat
ca loqui quia sciebant ipiumeẽ xpm̃. facta autẽ
diccgessus ibat in desertum locum: Et hicuidemꝰ
cundem prorsus ordinem temporum custoditum
quem comperimꝰ apuo marcum: matheus autẽ
quiuid&ur nonordine quo gestum ẽ : sad quopre¬
mnsum recolit hoc deso crupetri comme moras¬
se postea quamnarrauit quidipsodie facto etiam
uespere gestumsit. i amnonsub uingit diluculũ.
sdit an arrat. Ni dens autem iħs turbas multas
citcumscius sit ire transfr&um. Iamhoc aliud est
non illu d quod marcus & lucas contexunt. Qui
postuls pdis diluculum ponunt. Quoder go hiedictũe
tum int̃posiuisse debemus accipere quod die quodam
cumuidis s& ihsturbas multas circum seiuis sit transfietũ
Deinde quod subiungit. & accedensunur scriba aitilli
magister sequarte quocumq. ieris. usq ad illud ubi ait:
Dimit temortuos sepe llir& mortuossuos Noc similit̃
narrat & lucas. Sed ille post plura nec ipsa sane ex¬
presso ordine temporum: Sedrecordantis

Expanded text:
 increpans, non sinebat ea loqui, quia sciebant ipsum esse Christum. Facta autem die, egressus ibat in desertum locum . Et hic videmus eumdem prorsus ordinem temporum custoditum, quem comperimus apud Marcum. Matthaeus autem qui videtur non ordine quo gestum est, sed quo praetermissum recolit, hoc de socru Petri commemorasse, posteaquam narravit quid ipso die, facto etiam vespere, gestum sit, jam non subjungit diluculum, sed ita narrat: Videns autem Jesus turbas multas circum se, jussit ire trans fretum. Jam hoc aliud est, non illud quod Marcus et Lucas contexunt, qui post vesperum diluculum ponunt. Quod ergo hic dictum tum interposuisse debemus accipcum uidisset Iesus turbas multas circum se, iussit ire trans fretum. Deindequodsubiungit: et accedens unusscriba ait illi: magister, sequar te, quocumque ieris, usque ad illud ubi ait: dimitte mortuos sepelire mortuos suos, hoc similiter narrat et Lucas. sed ille post plura nec ipse sane expresso ordine te
Abbreviated transcription (Latin):
nis quodita coniungit. Cum autẽ inpless& omã
uerba sua in aures plebis intrauit capharnaum:
Centurionis autem cuiusdamseruus malehabens
eratmoriturur quiillierat pretiosus. & ceterausq
in eum locum quos anatus est. hic intellegendumẽ
cum impless& quidemomnia uerba sua inauresple¬
bis intrasse x pm̃ cafarnaum. hoc ẽ quia non antequã
hecũ bat̃minass& in trauit. sed noneẽ expressumpost
quantum temporis int̃uallum. cumistos sermones
terminass& intrauerit capharnaum. Ipso quippe
int̃u allo leprosus ille mundatusẽ quem loco suo matheus
int̃ponit: iste autem postea recordatur: lamer¬
gouideamus ut rumsibi de hocseruocenturionis ma
theus lucasque consentiant. matheur emĩdicit.
Accessit ad eum aenturioroganscum & dicens. ꝓuer
mĩ iac& in domoparaliticus. cuiuide tur repugnare
quod aitlucas. Etcum audins& deiħu misit ad cum
seniores iudȩorum roganscum utuenir& & salua¬

Expanded text:
nis, quod ita coniungit: cum autem implesset omnia nis, quod ita coniungit: cum autem implesset omnia uerba sua in aures plebis, intrauit Capharnaum. centurionis autem cuiusdam seruus male habens erat moriturus, qui illi erat pretiosus, et cetera usque in eum locum, quo sanatus est. hic intellegendum est, cum implesset quidem omnia uerba sua in aures plebis, intrasse Christum Capharnaum, hoc est, quia non, antequam haec uerba terminasset, intrauit, sed non esse expressum, post quantum temporis interuallum, cum istos sermones-. mones terminasset, intrauerit Capharnaum. ipso quippe interuallo leprosus ille mundatus est, quem loco suo Mattheus interponit, iste autem postea recordatur. Iam ergo uideamtthaeus Lucasque consentiant. Matthaeus enim dicit: accessit ad eum centurio rogans eum et dicens: puer meus iacet in domo paralyticus. cui uidetur repugnare quod ait Lucas: et cum audisset de Iesu, misit ad eum seniores Iudaeorum rogans eum, ut ueniret et salua
Abbreviated transcription (Latin):
narrandi modo. sed eadem ueritate rerum & senten¬
tiarum quas ambo dixerunt. iamenĩ pre mõuimus.
quod & nullo p̃monente unicuiq. sponte uidendũ
fuit. siquis pret̃ mittat aliquid quod alius dicat
non eõ contrarium : Necsi alius aliomodo aliuddicat.
dum eadem rerum sententi arumq ueritas explicet᷑.
ut quodmatheusait. Cum autem descendiss& demon¬
tesimul deillo campestriloco qui mn latere montis ec̃
potuit intellegatur. Deinde matheus deleproso
mundato narrat quod etiam marcus & lucassimiliter
xxi post hec mathcus sequitur & dicit : Cumaut̃ intro¬
is s& capharnaum. accessit ad cumcenturio rogans
eum & dicens. Dnẽ ꝓuerms iac& in domo paraliticus.
& maletorquetur & ceterausq ad cum locum ubiait.
Etsanatus c̃puerex hora illa: hoc depuero centurionis
& iamlucas cominemorat . non sicut iste post leprosũ
munda tum quem ille postea recordatus comme¬
morauit. sed postfinemillius prolixioris sermo¬

Expanded text:
narrandi modo, sed eadem ueritate rerum et sentennarrandi modo, sed eadem ueritate rerum et sententiarum, quas ambo dixerunt. iam enim praemonuimus, quod et nullo praemonente unicuique sponte uidendum fuit, si quis praetermittat aliquid quod alius dicat, non esse contrarium, nec si alius alio modo aliquid dicat, dum eadem rerum sententiarumque ueritas explicetur, ut quod Mattheus ait cum autem descendisset de monte, simul etiam de illo campestri loco, qui in latere montis esse potuit, intellegatur. deinde Mattheus de leproso mundato narrat, quod etiam Marcus et Lucas similiter. XX. Post haec Mattheus sequitur et dicit: cum autem introisset Capharnaum, accesseum et dicens: domine, puer meus iacet in domo paralyticus et male torquetur, et cetera usque ad eum locum, ubi ait: et sanatus est puer ex hora illa. hoc de puero centurionis etiam Lucas commemorat, non sicut iste post leprosum mundatum, quem ille postea recordatus commemorauit, sed post finem illius prolixioris sermo
Abbreviated transcription (Latin):
enim appar& postdescensionem de monte quantum
temporis fuerit int̃positum. sed hoc solum
uoluit signi ficare matheus postillam des censionem
multas turbas fuisse cumdnõ quando leprosũ munda¬
uit Non quantum temporis interfuerit p̃sertimi
cum cundem leprosum lucasiam in ciuitate posito
dño dicat eẽ mundatum quod matheus dicere non
curauit. quam quam & iam illud possit occurrere
in aliqua ex celsiore parte montis primum cumso¬
lis discipulis dnm̃ fuisse quando exeis illos x uelegit.
De inde cumeis descendisse non demonte sedde ipsa
montis celsitudine in campestrem locum. Idest in a¬
liquam aequali tatem quȩ in latere montiserat.¬
& multas turbas capere poterat: atq. ibistetissedo¬
nec ad cum turbȩ congregarentur. Ac postea cũ se¬
diss& accessisse propinquus discipuloscius. Atque
ita illis cete risque turbis p̃sentibus unum habuisse
sermonem quem matheus lucas que narrant diũso

Expanded text:
enim apparet post descensionem de monte quantum enim apparet post descensionem de monte quantum temporis fuerit interpositum, sed hoc solum uoluit significare Mattheus post illam descensionem multas turbas fuisse cum domino, quando leprosum mundauit, non quantum temporis interfuerit, praesertim cum eundem leprosum Lucas iam in ciuitate posito domino dicat esse mundatum, quod Mattheus dicere non curauit. Quamquam etiam illud possit occurrere, in aliqua excelsiore parte montis primo cum solis discipulis dominum fuisse, quando ex eis illos duodecim elegit, deinde cum eis descendisse, non de monte, sed de ipsa montis celsitudine in campestrem locum, id est in aliquam aequalitatem, quae in latere montis erat et multas turbas capere poterat, adque ibi stetisse, donec ad eum turbae congregarentur, ac postea cum sedisset, accessisse propinquius discipulos eius adque ita illis ceterisque turbis praesentibus unum habuisse sermonem, quem Mattheus Lucasque narrarunt diuerso
Abbreviated transcription (Latin):
timatrriꝰ Qui uenerunt ut audirenteum & sanaren¬
turalanguoribus suis & quiuexebantur abspiriti¬
bus inmundis curabantur & omins turba quȩ re¬
bateum tangere quia uirtus de illo exiebat & sana¬
bat om̃s & ipsec leuatis oculis indiscipulos dicebat.¬
B eati pauperes qui aurm̃ẽregnumdĩ &cetera. hicpo¬
test intelligi cum in monte. au discipulo selegit
epluribus quos apłos nominauit quen matheus
pretermisit. tunc illum habuisse sermonem quem
matheus interposuit & lucas tacuit. hoc ẽ in monte.
Acde inde cum descendiss& inlococam pestri: abius¬
se alterum similem: de quomatheus tacet lucas ñ
tac& &utrumq. ser monem eodem modo eẽ con¬
clusum. Quod autẽ matheus isto sermone termi¬
illos xii. elegerat. quod ueromox ait: Cumaũ
descendin& demonte sccutȩ s̃ cum turbȩmulae
& ecce leprosus ueniens adorabateũ. potest intelligi
post utrumq. sermonem factum fuisse: non solum
quẽ matheus. uerum &iam q lucas interponit. Neq.

Expanded text:
idonis qui venerunt ut audirent eum et sanarentur a languoribus suis et qui vexabantur ab spiritibus inmundis curabantur et omnis turba quaerebant eum tangere quia virtus de illo exiebat et sanabat omnes et ipsebeati pauperes, quia uestrum est regnum dei, et cetera. hic potest intellegi, cum in monte duodecim discipulos elegit ex pluribus, quos apostolos nominauit, quod Mattheus praetermisit, tunc illum habuisse sermonem, quem Mattheus interposuit et Lucas tacuit, hoc est in monte, ac deinde, cum descendisset, in loco campestri habuisse alterum similem, de quo Mattheus tacet et Lucas non tacet, et utrumque sermonem eodem modo esse conclusum. Quod autem Mattheus isto sermone termiillos duodecim elegerat. quod uero mox ait: cum autem descendisset de monte, secutae sunt eum turbae multae, et ecce leprosus ueniens adorabat eum, potest intellegi post utrumque sermonem factum fuisse, non solum quem Mattheus, uerum etiam quem Lucas interponit. neque
Abbreviated transcription (Latin):
rigiam calciam̃ti soluere. Quid aliud accipien¬
dum recte existim aueris. nisi iohannemutrũq.
dixisse. siue aliudalio tempore siue contextim:
Potuitenim sic dicere. Cuius non sumdignus corri¬
giam calcia menti soluere. neccalciamentapor¬
tare . utunus euange listarum hinc aliud. alii
uero aliud. om̃s tamenuerum narrauerint.
Si autem nihil intendit iohannes cum decalciam̃¬
tis dnĩ dicer& nisi excellentiameius & humilita¬
temsuam quod lib& horum dixerit. siue de sol¬
uenda corrigia calciamentorum siuedepor¬
tandis calcia mentis eandem tamen sententiã
tenuit: Quis quis &iam ũbis suis ꝓcalciamen¬
torum commemorationem candem significatio¬
nem humilitatis exp̃ssit: unde ab eadem uolun¬
tate non aberrauit. Vtilisigitur modus.
& memoria maxime commendandus cumde
conuenientia dicimus euangelistarum: non eẽ
mendacium cum quisq eti amdicens aliquidali¬
ud quod &iam ille non dix̃ de quo aliquid narrat:

Expanded text:
rigiam calciamenti soluere, quid aliud accipienrigiam calciamenti soluere, quid aliud accipiendum recte existimaueris nisi Iohannem utrumque dixisse, siue aliud alio tempore siue contextim? potuit enim sic dicere cuius non sum dignus corrigiam calciamenti soluere nec calciamenta portare\', ut unus euangelistarum hinc aliud, alii uero aliud, omnes tamen uerum narrauerint. si autem nihil intendit Iohannes, cum de calciamentis domini diceret, nisi excellentiam eius et humilitatem suam, quodlibet horum dixerit, siue de soluenda corrigia calciamentorum siue de portandis calciamentis, eandem tamen sententiam tenuit, quisquis etiam uerbis suis per calciamentorum commemorationem eandem significationem humilitatis expressit, unde ab eadem uoluntate non aberrauit. utilis igitur modus et memoriae maxime commendandus, cum de conuenientia dicimus euangelistarum, non esse mendacium, cum quisque etiam dicens aliquid aliud quod etiam ille non dixit, de quo aliquid narrat,
Abbreviated transcription (Latin):
go inhisq̃. de narrationibus euange listarum
colata proposui putandumest eẽ contrarium.
anquod alius dixit. Cuius non sum dignus cal¬
ciam̃taportare. aliiuero corrigiam calciam̃¬
tisoluere : Non enim uerbis autuerborumor¬
dine aut aliquo genere locutionis. s&etiamrep¬
sa uidetur aliud c̃ẽ calciamenta portare. aliud
corrigiam calciamenti soluere. Merito ergo
quȩripotest quid io hannes dixerit. non sedignũ
eẽ utrum calciamenta portare ancorrigiam
calci amentis oluere: Sienim alterum horum
dixitille uerum uid&ur narrane : qui hoc potuit
narrare quod dixit : Qui autemaliud & sinon est
mentitus. certe ueloblitus aliud proalio dixisse
puta bin̾iur Omnem autẽ falsitatem ab eẽ
eu angelistis dec&. Non solum cam quȩ menti¬
endo promitur . sed &iam eamq̃. obliuis cendo
Ita quesi adrem ꝑtin& aliquid aliud intellegere
exeo quod dictum est calcimenta
portare : & aliquid aliud ex eoquoddictumes tcor¬

Expanded text:
go in his quae de narrationibus euangelistarum go in his quae de narrationibus euangelistarum conlata proposui putandum est esse contrarium? an quod alius dixit cuius non sum dignus calciamenta portare, alii uero corrigiam calciamenti soluere? non enim uerbis aut uerborum ordine aut aliquo genere locutionis, sed etiam re ipsa uidetur aliud esse calciamenta portare, aliud corrigiam calciamenti soluere. merito ergo quaeri potest, quid Iohannes dixerit non se dignum esse, utrum calciamenta portare an corrigiam calciamenti soluere. si enim alterum horum dixit, ille uerum uidetur narrasse qui hoc potuit narrare quod dixit, qui autem aliud, etsi non est mentitus, certe uel oblitus aliud pro alio dixisse putabitur. omnem autem falsitatem abesse ab euangelistis decet, non solum eam quae mentiendo promitur, sed etiam eam quae obliuiscendo. itaque si ad rem pertinet aliquid aliud intellegere ex eo quod dictum est calciamenta portare et aliquid aliud ex eo quod dictum est cor
Abbreviated transcription (Latin):
minum ueralo quentium securitatem ut plu¬
ribus eandẽ remforten arrantibus. nullomo¬
do quis quam eorum demendatio recteargua¬
tur. si ab altero it adis crepauerit.ut possitetiam
eu angelistarum exemplo precedente defendi:
Cumenim fas nonsit eu ange listarum aliquem
mentitum fuisse uel existimare ueldicere. sic
apparebit nec eum fuisse mentitum. cui recor¬
dantitale aliquid acciderit illis accedisse mons¬
tratur. Et quanto quale magis admores opti¬
mos ꝑtin& cauere mendacium : tanto magistã
eminenti auctoritate regi debebamur. nepu¬
taremus eẽ menda ciacum sic interseuariaria¬
liquorum narrationes inueniremus. utint̃
euangelistas uaria tesunt. simul& iam quod
ad doctrinam fidelem maxime ꝑtin& intel¬
legeremus nontaiuerborum quam rerum
quęrendam ł am plectendam eẽ ueritatem
quan do eos quinoneadem loquutione utunt᷑
cum rebus sententusq non discrepant. in eadẽ
ueritatem constituisse ad probamus: Quider¬

Expanded text:
minum uera loquentium securitatem, ut pluminum uera loquentium securitatem, ut pluribus eandem rem forte narrantibus nullo modo quisquam eorum de mendacio recte arguatur, si ab altero ita discrepauerit, ut possit etiam euangelistarum exemplo praecedente defendi. cum enim fas non sit euangelistarum aliquem mentitum fuisse uel existimare uel dicere, sic apparebit nec eum fuisse mentitum, cui recordanti tale aliquid acciderit, quale illis accidisse monstratur. et quanto magis ad mores optimos pertinet cauere mendacium, tanto magis tam eminenti auctoritate regi debebamus, ne putaremus esse mendacia, cum sic inter se uariari aliquorum narrationes inueniremus, ut inter euangelistas uariatae sunt, simul etiam, quod ad doctrinam fidelem maxime pertinet, intellegeremus non tam uerborum quam rerum quaerendam uel amplectendam esse ueritatem, quando eos qui non eadem locutione utuntur, cum rebus sententiisque non discrepant, in eadem ueritate constitisse adprobamus. Quid er
Abbreviated transcription (Latin):
dicat aut siue mutetur ordo uerborum. Siue
alia pro alus quȩ tamenidem ualeant uerba
proferantur. siue aliquiduel quodrecordant
recordanti non occurrit. uel quod ex aliis quȩ
dicuntur possit intelligiminus dicatur. siue
aliorum quȩ magis dicere statuit narrando¬
rum gratia ut congruus temporis modus
sufficiat. aliquidsibi non totum explicandũ.
sedex parte tangendumquisque suscipiat.
siuc ad inlum inandam decla randamq senten¬
tiam nihilquidem rerum uerborum tamen
aliquid addat cui auctoritas narrandi concessaẽ.
si uerem bene tenens non ad sequatur quamuis
id conetur memoriter etiamuerba que audiuit
ad integrum enuntiare : quisquis aũ diciteuange¬
listis certe ꝑspũs scĩ potentiam id debuis se concedi.
ut nec ingenere uerborum. nec in ordine. nec innu¬
mero discreparent. non intellegit quanto am¬
plius euange listarũ excellit auctoritas : tanto
magis ꝑ cos fuisse firmandam ceterorum ho¬

Expanded text:
dicata, aut siue mutetur ordo uerborum, siue dicata, aut siue mutetur ordo uerborum, siue alia pro aliis quae tamen idem ualeant uerba proferantur, siue aliquid uel quod recordanti non occurrerit uel quod ex aliis quae dicuntur possit intellegi minus dicatur, siue aliorum quae magis dicere statuit narrandorum gratia, ut congruus temporis modus sufficiat, aliquid sibi non totum explicandum, sed ex parte tangendum quisque suscipiat, siue ad inluminandam declarandamque sententiam nihil quidem rerum, uerborum tamen aliquid addat, cui auctoritas narrandi concessa est, siue rem bene tenens non adsequatur, quamuis id conetur, memoriter etiam uerba, quae audiuit, ad integrum enuntiare. quisquis autem dicit euangelistis certe per spiritus sancti potentiam id debuisse concedi, ut nec in genere uerborum nec in ordine nec in numero discreparent, non intellegit, quanto amplius euangelistarum excellit auctoritas, tanto magis per eos fuisse firmandam ceterorum ho
Abbreviated transcription (Latin):
xisse commorat. anq̃. marcus: inpsis paucis
quȩ illum dixisse posuittacens cetera: Nullo
modo hinclaborandum eẽ iudicat: quipru¬
dent̃ intelligit ipsassententias eẽ necessarar
cognoscendȩ ueritati quibus lib& uerbis fuerint ex¬
plicatȩ. Quod enim alius alium uerborum ordinem
ten& : Nonẽ utiq contrarium : Neque illud contra¬
riumẽ si alius dicit quod alius p̃t̃mittit : utenim
quisq meminerat & ut cuiq cordierat uelbreui¬
us uel prolixius. eadem tamen explicare senten¬
tiam it a eosexplicasse manifestumẽ: & in hoc
ueritas eu angeliq uerbodĩ quod supra omnem
creaturam ȩternam atque in quõ mut abile ꝑma
n& ꝑcreaturam temporalibus signis & liguis
hominum dispens at d̃ summum culmen aucto¬
ritatis optinuit. Non nos debere arbitrari
mentiri quẽ quam sipluribur remquam audie¬
runt ueluiderunt reminiscentibus. non eodẽ
modo atque eisdem uerbis cademres fuerit in¬

Expanded text:
xisse commemorat an quae Marcus in ipsis paucis xisse commemorat an quae Marcus in ipsis paucis quae illum dixisse posuit tacens cetera, nullo modo hinc laborandum esse iudicat qui prudenter intellegit ipsas sententias esse necessarias cognoscendae ueritati, quibuslibet uerbis fuerint explicatae. quod enim alius alium uerborum ordinem tenet, non est utique contrarium. neque illud contrarium est, si alius dicit quod alius praetermittit. ut enim quisque meminerat et ut cuique cordi erat uel breuius uel prolixius eandem tamen explicare sententiam, ita eos explicasse manifestum est. Et in hoc ueritas euangelii uerbo dei, quod supra omnem creaturam aeternum adque incommutabile permanet, per creaturam temporalibus signis et linguis hominum dispensato summum culmen auctoritatis optinuit, non nos debere arbitrari mentiri quemquam, si pluribus rem, quam audierunt uel uiderunt, reminiscentibus non eodem modo adque eisdem uerbis eadem tamen res fuerit in
Abbreviated transcription (Latin):
Nampost commne moratum habitum & uctum
eiꝰ. sccutus ait. Et p̃dicabat dicens. Uenit for¬
tior me postme. cuius nonsũ dignꝰ procum bens
solucre corrigiã calciamentorũ. Egobaptiz aui
uos aqua illeuero baptiz abituos spũ scõ: decal¬
ciamentis ergo hoc aluca distat quod addidit
procumbens: Debaptismo autem hoc abutro¬
que qui a non dixit &igni : sed tantum in spũscõ.
Sicut enim matheus ita & lucas dixit & codem
ordine. ipseuos baptizauit inspũ scõ & igni
nes eu angelista cumdicit: lohannes testi¬
monium ꝑ hib& dehis & clamabat dicens.
n iceratquem dixi qui post meuenit ante mefac¬
tus est. qui a prior meerat : Sicenim ostendit
tunc eum hocdixisse: quando eum illidixis¬
se commemorant : Repetisscaũ & comme¬
morasse quodiam dixiss& cumait. hic erat
quem dixi qui post meuenit: Siergoqueri¬
tur quȩ uerba potius iohannes. baptista dixe¬
rit: ut rum quȩ matheus anq̃. lucas cum di¬

Expanded text:
nam post commemoratum habitum et victum nam post commemoratum habitum et victum ejus, secutus ait, Et praedicabat dicens: Venit fortior me post me, cujus non sum dignus procumbens solvere corrigiam calceamentorum ejus. Ego baptizavi vos aqua, ille vero baptizabit vos Spiritu sancto. De calceamentis ergo hoc a Luca distat, quod addidit, procumbens. De baptismo autem hoc ab utroque, quia non dixit, et igni, sed tantum, in Spiritu sancto. sicut enim Mattheus, ita et Lucas dixit et eodem ordine: ipse uos baptizabit in spiritu et igni, nes euangelista, cum dicit: Iohannes testimonium perhibet de ipso et clamat dicens: hic erat quem dixi: qui post me uenit ante me factus est, quia prior me erat. sic enim ostendit tunc eum hoc dixisse, quando eum illi dixisse commemorant, repetisse autem et commemorasse quod iam dixisset, cum ait: hic erat quem dixi: qui post me uenit. Si ergo quaeritur, quae uerba potius Iohannes baptista dixerit, utrum quae Mattheus an quae Lucas eum di
Abbreviated transcription (Latin):
labrum in manusua & ꝑmundabit artam suam
& congregabit triticum in horreum suum. pałasaũ
conbur& igni in extinguibili: He c omni adicit & lu¬
caseddem poeneuerba iohannis ex primens. &ubi
aliquid uarium est in uerbis: ab eadem tamensen¬
tentia non receditur : uelut cumdicit matheus
iohannem dixisse. & neuelitis dicere intrauospa¬
trem habemus abra ham. Ille autem & necepe¬
ritis dicere patrem habemus habraam. Isteego
quidem uos baptiro in aqua inpenitentiam.
ille interponit interrog ationem turbarum quuio
facerent. & ei responden temiohannem debonis
operibus tam quam defructibus penitentiȩ quod
matheus omisit. Deinde in cordibus sir cogitan¬
se egoquidem aquabaptizouor. non dix̃ inpaeniten¬
tiam deindemathcus. qui autem inquit postme
uenturus est fortior meẽ. illeuero. uenit autemmn¬
quit fortior meẽ: ltem matheus. cuius non sum
inquit dignus calciamenta portare. Illcautem
cuius non sumdignus soluere corrigiam calciam̃¬
torum quod & marcus dicit cumcoterataceat.

Expanded text:
manu sua et permundabit aream suam et congregabit triticum suum in horreum, paleas autem conburet igni inextinguibili. haec omnia dicit et Lucas eadem paene uerba Iohannis expromens. et ubi aliquid uarium est in uerbis, ab eadem tamen sententia non receditur, uelut cum dicit Mattheus Iohannem dixisse et ne uelitis dicere intra uos: patrem habemus Abraham, ille autem et ne coeperitis dicere: patrem habemus Abraham, iste ego quidem uos baptizo in aqua in paenitentiam, ille interponit interrogationem turbarum, quid facerent, et eis respondentem Iohannem de bonis operibus tamquam de fructibus paenitentiae, quod Mattheus omisit, deinde in cordibus suis cogitanse ego quidem aqua baptizo uos, non dixit in paenitentiam\'. deinde Mattheus: qui autem, inquit, post me uenturus est fortior me est, ille uero: uenit autem, inquit, fortior me. item Mattheus: cuius non sum, inquit, dignus calciamenta portare, ille autem: cuius non sum dignus soluere corrigiam calciamentorum eius. quod et Marcu
Abbreviated transcription (Latin):
at a conuenerunt multi it aut noncaper& neque ad
inuam & loquebatur cis uerbum &uenerant feren¬
teridcum paraliticum qui aquattuor portabatur.
&cum nonpossent offenecũ illip̃turba nudauerum
tedim ubierat &pate facientes sũmis erunt graba
quo in loco factum sit sedita dicit: & factum inu¬
nadie rum & ipse sedebat docens. & erant pha¬
risȩi sedentes & legis doctores qui uener antexom

Expanded text:
esset et conuenerunt multi, ita ut non caperet neque ad esset et conuenerunt multi, ita ut non caperet neque ad ianuam, et loquebatur eis uerbum. et uenerunt ferentes ad eum paralyticum, qui a quattuor portabatur. et cum non possent offerre eum illi prae turba, nudauerunt tectum ubi erat et patefacientes summiseruquo in loco factum sit, sed ita dicit: Et factum est in una dierum, et ipse sedebat docens: et erant Pharisaei sedentes, et legis doctore
Abbreviated transcription (Latin):
Uidentes autem turbȩ timuenino & glorificabantdm̃
quidedit potestatem talem hominibus: Dchoo
paralitico dixerunt marcus& lucas. Quo dergo
matheus dicitdnm̃ dixisse confide fili dimittun¬
tur tibi pecca tatualucar autẽ non dixit filised
homo Ad sententiam dñi expressius insinuan¬
dam ual& qui a homini dimittebantur peccata.
qui hoc ipso quod homoerat non poss&e dicere non pec¬
caui simuletiam utille qui homini dimittebat in¬
telleger&ur dr̃ marcusuero hocdix̃ quod & ma¬
theus sed nondixit confide potuit quidem &ita
diciconfide homodimit tuntur tibi peccata fili io
ne potest mouere quodd eisto paraliticomatheusita
narrat. ł tascendens in nauiculam trans fretauit
&uenit inciuitatẽ suam. &ecce offerebant ei parali¬
ticum icentem inlecto Narcus aut̃ non hoc ineĩ
ciuit ate factum dicit quȩ utiq nazarethuocatur
sed capharnaum quod narrat & iterum in trauit
capharnaum pose dies & auditumẽ quo dindomo

Expanded text:
uidentes autem turbae timuerunt et glorificauerunt deum qui dedit potestatem talem hominibus. de hoc paralytico dixerunt etiam Marcus et Lucas. quod ergo Mattheus dicit dominum dixisse: confide, fili, dimittuntur tibi peccata tua, Lucas autem non dixit fili, sed homo, ad sententiam domini expressius insinuandam ualet, quia homini dimittebantur peccata, qui hoc ipso quod homo erat non posset dicere \'non peccaui\', simul etiam ut ille qui homini dimittebat intellegeretur deus. Marcus uero hoc dixit, quod et Mattheus, sed non dixit confide. potuit quidem et ita dici \'confide, homo, dimittuntur tibi peccata, fili ? ne potest mouere quod de isto paralytico Mattheus ita narrat: et ascendens in nauiculam transfretauit et uenit in ciuitatem suam. et ecce offerebant ei paralyticum iacentem in lecto, Marcus autem non hoc in eius ciuitate factum dicit, quae utique Nazareth uocatur, sed Capharnaum, quod ita narrat: et iterum intrauit in Capharnaum post dies, et auditum est quod in domo
Abbreviated transcription (Latin):
ut adimpleretur quod scriptumẽ peresaiam pro¬
ph& amdicentem. Ipse infirmitates iras accepit.
& egro tationes portauit. hoc ad eius dem dieitem¬
pus ꝑtinere satis indicat cum coniugit. Hespere
autem facto : Sic & marcus cumde ipsa socru petri
sanata dixess& minist rabatens. hoc idem subie¬
nisciuitas congregata adiamiam. & curauit
multos qui uexebantur uariis lanquoribus.
& de monia multa. eiciebat. & nons inebantea
loqui qm̃ sciebanteum. & diluculoua lde sur¬
gens egressus abiit indesertum locum Videt̃
hicordinem tenuis semarcus ut poriit illud quod
dictumest. Uespere autem facto demdedicer&
& diluculo ualde surgens quamuis nec illud neces¬
ic sit ubi dicitur. uespere factociusdem dieiuespo¬
rum accipere. nccubidicitur diluculo cius dẽ noctis
diluculum tamenut cumq uideripotest hicre¬
num gesta rumordo seniatus propterdigestum
ordinem temporum luc as quoq cumde socrupe¬
tri narrass&. non ait ipse uespere autem facto

Expanded text:
etur quod dictum est per Esaiam prophetam dicentem: ipse infirmitates nostras accepit et aegrotationes portauit. hoc ad eiusdem diei tempus pertinere satis indicat, cum coniungit uespere autem facto. sic et Marcus, cum de ipsa socru Petri sanata dixisset et ministrabat eis, hoc idem subienis ciuitas congregata ad ianuam. et curauit multos qui uexabantur uariis languoribus et demonia multa eicloqui, quoniam sciebant eum. Et diluculo valde surgens egressus est et abiit in desertum locum . Videtur hic ordinem tenuisse Marcus, ut post illud quod dictum est, Vespere autem facto, deinde diceret, Et diluculo valde surgens. Quamvis nec illud necesse sit, ubi dicitur, Vespere autem facto, ejusdem diei vesperum accipere; nec ubi dicitur, diluculo, ejusdem noctis diluculum: tamen utcumque videri potest hic rerum gestarum ordo servatus, propter digestum ordinem temporum. Lucas quoque cum de socru Petri narrasset, non ait ipse, Vespere autem facto;
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑhieremiam proph&ã dicentem. Uox inrama au¬
dita est . ploratus &ululatus muldr. rache lplorans
filios suos & noluit consolari quia nonsunt. De func¬
to autem hero de ecce apparuit angelus dñi in somnis
io seph inegyptodicens. Surge& accipepuerum & ma¬
tremeius &uade interramirł. de functi s untenim
qui querebant animampueri. Qui consurgemr accepit

Expanded text:
in Rama audita est, ploratus et ululatus multus, Rachel plorans filios suos et noluit consolari quia non sunt. defuncto autem Herode ecce apparuit angelus domini in somnis Ioseph in Aegypto dicens: surge et accipe puerum et matrem eius et uade in terram Israhel; defuncti sunt enim q
Abbreviated transcription (Latin):
Ambigue pontum ẽ . Necluc& utrum exꝑsona sua idẽ
matheus boc commemorauert : anadhuc uerba
eiusdem iohannis sequutus adiuncxerit. Vt totum
hociohannes dixisse intellegatur: paenitentiam
agite ad propinquauit enim regnum caelorum. Hic̃ẽ

Expanded text:
ambigue positum est, nec elucet, utrum ex persona sua idem ambigue positum est, nec elucet, utrum ex persona sua idem Mattheus hoc commemorauerit, an adhuc uerba eiusdem Iohannis secutus adiunxerit, ut totum hoc Iohannes dixisse intellegatur: paenitentiam agite, adprop
Abbreviated transcription (Latin):
iohanner baptista predicans inde serto iudeȩ &
dicens. Pȩnitentiam agite ad propinquauitenĩ¬
regnum caelorum: hicẽ enim quidictus est per
esaiam proph& amdicentem. Voxclamantis
in deserto para teuiam dnĩ rectas facite semitas
eius Marcus quoque &lucas consentiunt hoc
esaie testimonium eẽdeiohanne. Namplura uer¬
ba &iam conse quentia ex codem proph& a lucar
commemorauit cum debaptista iohannenarrar&
ohannes autem eu angelista ipsumiohannembap¬
tistam desc ipso idem testimonum crarȩ ꝓtulisse
commemorat. Sicut nunc matheus dixit quae¬
damiohannis uerba quȩ alii nondixerunt:
Predicans inquit indeserto udeȩ & dicens. Paeni¬
tentiam agie ad propinquauitenĩ regnũ caelorũ.
ec uerba iohannis alii preter miserunt : iam
uero quod sequitur matheus & adiungit. Hic ẽ enim
quidictus ẽperes aiam proph&ã dicentem . Voxda man¬
tis indeserto para teui am dñi rectas facite semitastius.

Expanded text:
Iohannes baptista praedicans in deserto Iudaeae et Iohannes baptista praedicans in deserto Iudaeae et dicens: paenitentiam agite, adui dictus est per Esaiam prophetam dicentem: uox clamantis in deserto: parate uiam domini, rectas facite semitas eius. Marcus quoque et Lucas consentiunt hoc Esaiae testimonium esse de Iohanne. nam plura uerba etiam consequentia ex eodem propheta Lucas comrnemorauit, cum de baptista Iohanne narraret. Iohannes autem euangelista ipsum Iohannem baptistam de se ipso idem testimonium Esaiae protulisse commemorat, sicut nunc Mattheus dixit quaedam Iohannis uerba, quae alii non dixerunt. praedicans, inquit, in deserto Iudaeae et dicens: paenitentiam agite, adpropinquauit enim regnum caelorum. haec uerba Iohannis alii praetermiserunt. iam uero quod sequitur Mattheus et adiungit: hic est enim qui dictus est per Esaiam prophetam dicentem: uox clamantis in deserto: parate uiam domini, rectas facite semitas eius,
Abbreviated transcription (Latin):
curamentem abreptaman aliis proxime cauendir
potius occupar&. Vt ergo hec omittamillud dicopor¬
tea quam nibil herodi magirenuntiauerunt cum
credere potunse illos falla cirstellȩ uisione deceptos
postea quam non inuenerunt quem natum puta¬
uerunt. erubuisse adseredire. atq it a cumtimo¬
redepulso ab inquirendo a ꝑsequendo puero qlue¬
uisse : cumergo postpurgationem matriseiu in
hr̃erur alem cumillo uenissent & cagesta cent
in templo que aluica narrantur : quia uerba sime¬
onis & annȩ deillo proph&antium cum coe¬
pissent ab eis qui a udierant p̃dicari ad pristinã
intentionem reuocatura erant animum regis.
ad monitus ꝑ somniumioseph cum infante &
matre cius fugit in aegiptum. Dein deuulgatis
rebus quȩ intemplo facte dictȩ que fuerunt. he¬
roder seamagissensit in lusum. Acdeinde ad ̃i
mortem cupiens ꝑuenire. multos infanter sicut
dcio hanneita contexit. In diebus autemillis uenit

Expanded text:
cura mentem abreptam in aliis proxime cauendis cura mentem abreptam in aliis proxime cauendis potius occuparet? ut ergo haec omittam, illud dico, posteaquam nihil Herodi magi renuntiauerunt, eum credere potuisse illos fallacis stellae uisione deceptos, posteaquam non inuenerunt quem natum putauerant, erubuisse ad se redire adque ita eum timore depulso ab inquirendo ac persequendo puero quieuisse. cum ergo post purgationem matris eius in Hierusalem cum illo uenissent et ea gesta essent in templo quae a Luca narrantur, quia uerba Symeonis et Annae de illo prophetantium, cum coepissent ab eis qui audierant praedicari, ad pristinam intentionem reuocatura erant animum regis, admonitus per somnium Ioseph cum infante et matre eius fugit in Aegyptum. deinde diuulgatis rebus, quae in templo factae dictaeque fuerant, Herodes se a magis sensit inlusum ac deinde ad Christi mortem cupiens peruenire multos infantes, sicut  XII. Mattheus ergo de Iohanne ita contexit: in diebus autem illis uenit
Abbreviated transcription (Latin):
ualde sollicitus expoctabat. qui dabimagide
puerorenuntiarent posttam multor dhersen¬
sitin lusum ut tramsac totempor epurgationis
matriscius & ꝑ acta cirea in fantem solemnitate
primo genitorum intempplo hr̃er alem postociã
profectionem corum in egiptum inmente illi uene¬
rit querere animam pueri & negͦare tot paruuu¬
lor. Siho cergo mou& õmit todicere quot& quantis
occupationibus regiacura distendi potuerit & pplu¬
rimos dies ab illa intentione uela uerti omn moat
ipediri. Ne que cnim enumerarpossunt caurae
quibus h potuerit accedere. quas tamen multar
& magnascẽ potume nemoitarerum humanarum
exptus c̃: ut aut neg& aut dubit&. cuuisenim cogi¬
tationi non occurrat quam multa alia terribilio¬
ra reginuntiari potuerint scuuera seufalsa. Vt qui
regemin fantem post aliquod an noriibi uł filur sum
aduersaturum timuerat: aliquorum magnpropin¬
quantium periculorum terroribus agitaturabilla

Expanded text:
ualde sollicitus expectabat, quid sibi magi de ualde sollicitus expectabat, quid sibi magi de puero renuntiarent, post tam multos dies se sensit inlusum, ut transacto tempore purgationis matris eius et peracta circa infantem sollemnitate primogenitorum in templo Hierusalem, post etiam profectionem eorum in Aegyptum in mentem illi uenerit quaerere animam pueri et necare tot paruulos, si hoc ergo mouet, omitto dicere, quot et quantis occupationibus regia cura distendi potuerit et per plurimos dies ab illa intentione uel auerti omnino uel inpediri. neque enim enumerari possunt causae, quibus hoc potuerit accidere, quas tamen multas et magnas esse potuisse nemo ita rerum humanarum inexpertus est, ut aut neget aut dubitet. cuius enim cogitationi non occurrat, quam multa alia terribiliora regi nuntiari potuerint seu uera seu falsa, ut qui regem infantem post aliquot annos sibi uel filiis suis aduersaturum timuerat aliquorum magis propinquantium periculorum terroribus agitatus ab illa
Abbreviated transcription (Latin):
nontimer&ur archelaus. Quodn arche lai regnũ
ailiquanto diuturniur ulla preter euangelium
prodit historia cuifider habenda uid eatur
Illud quo dsuipe rius dixi sifficer& quoditatime¬
bant parenter pueri habicationem in hrerur¬
alem ut tamen propterdĩ timorem festiuitatẽ
sollemnem non preter mitterent. Inqua late¬
ri faciull am ponent nequeenim incredibile est
capta tis temporibur oportunis uel dierum uel
horarum acederchomines adealoca in quib eẽ
formidant .xi. hinc eiam. illa soluitur questio
naliquem mou& cumiamsollicitus et̃ illemaior
herodes ꝑculsur magorum nuntio: quodrexiu¬
deorum natus fuiss& quomodo potuerunt con¬
pletisdiebur purgationis matriseius tuto cũ
illo ascen dereintemplum: ut fierentorcacũ
secundum legem dñi quȩ lucascommemorat :
Quisenim nonuideat &i amillum unum diẽ
regem multis occupatum latere potuisse : siaũ
illudueri simile non uidetur : quod hero des qui

Expanded text:
non timeretur Archelaus. quod si Archelai regnum non timeretur Archelaus. quod si Archelai regnum aliquanto diuturnius ulla praeter euangelium prodit historia, cui fides habenda uideatur, illud quod superius dixi suffecerit, quod ita timebant parentes pueri habitationem in Hierusalem, ut tamen propter dei timorem festiuitatem sollemnem non praetermitterent, in qua latere facillime possent. neque enim incredibile est captatis temporibus oportunis uel dierum uel horarum accedere homines ad ea loca, in quibus esse formidant. XI. Hinc etiam illa soluitur quaestio, si aliquem monet, cum iam sollicitus esset ille maior Herodes perculsus magorum nuntio, quod rex Iudaeorum natus fuisset, quomodo potuerint conpletis diebus purgationis matris eius tuto cum illo ascendere in templum, ut fierent circa eum secundum legem domini quae Lucas commemorat. quis enim non uideat etiam illum unum diem regem multis occupatum latere potuisse? si autem illud ueri simile non uidetur, quod Herodes, qui
Abbreviated transcription (Latin):
ca redeuntes exegipto illuceos ituros fuisse: & il¬
luc habitaturos: nisi arche lai presentia terre¬
rentur. Neque enim diuinitus habebantur ubi
habitare . ut de archelao quod timebant deberent
contemnere .X. An & hoc aliquis dicit. Quomodo
ergo sicut lucas narrat. Ibant parenteseiur per
om̃s annos pueritiȩ xp̃i inhyerur alem sarchelai
timore illuc prohibebantur accedere. hoc mihi
dissoluere non eẽ difficile: Nec sialiquis cuange¬
listarum expressirs& & quam diuibi regnar&ar¬
chelaus. fieri enimpoterat ut ꝑ diemfestum int̃
tamgentem turbam latent̃ ascenderent mox
reuersuri ũbitamen aliis diebus habitare mutuerant
Vt nec solemnitate pretermisra : ent̃ in religion nec
continua mansione conspicui. cum uero &iam dere¬
no archelai qua ifuerit diuturnum omnestacũ¬
erint. Astt quoque intellectus pat&. ut quodlucar
dicit ꝑ om̃s annor corascendere solitos inhrerur¬
alem. Tunc accipiamur factitatum cumiã

Expanded text:
ea redeuntes ex Aegypto illuc eos ituros fuisse et ilea redeuntes ex Aegypto illuc eos ituros fuisse et illic habitaturos, nisi Archelai praesentia terrerentur. neque enim diuinitus iubebantur ibi habitare, ut de Archelao quod timebant deberent contemnere. An et hoc aliquis dicit: quomodo ergo, sicut Lucas narrat, ibant parentes eius per omnes annos pueritiae Christi in Hierusalem, si Archelai timore illuc prohibebantur accedere? hoc mihi dissoluere non esset difficile, nec si aliquis euangelistarum expressisset, quamdiu ibi regnaret Archelaus. fieri enim poterat, ut per diem festum inter tam ingentem turbam latenter ascenderent mox reuersuri, ubi tamen aliis diebus habitare metuerent, ut nec sollemnitate praetermissa essent inreligiosi nec continua mansione conspicui. cum uero etiam de regno Archelai, quam fuerit diuturnum, omnes tacuerint, iste quoque intellectus patet, ut quod Lucas dicit per omnes annos eos ascendere solitos in Hierusalem tunc accipiamus factitatum, cum iam
Abbreviated transcription (Latin):
quomodo dicat matheus. propterea cumpuero
ihu parentes eius isse ingalileam quiam&u arche
ldi inuidacam irenoluerint. cum propterea
magir isse ingalileam uideantur : quia ciuitas
coruim eratna ⁊ arethgalileȩ sicut lucas nonta¬
cuit sed intelligendũ ẽ ubi angelus in somnir
inegypto doxit adioreph. Surge & accipe pue¬
rum & matrem ciur & uadeint̃ram irł¬
suinte llectum cẽprimo aioseph: ut putara
ussum scct ꝑgere iniudacam. ipra enimpni¬
mitur intellegi potuit terra rł porro autẽ
postta quam comperit illicregiare filiumo
herodis archelaum. noluit obicert stilliperi¬
culo cum posr& terra irł &iamsicintelleg
ut& galilea illicdeputa resur: qui a & psã
populus irł incolebat quamquã & alio modo sol¬
ui possit haec questio : quia potuit ui deriparen¬
tibus xp̃i : cum puero de quotalia ꝑ angelica rer¬
ponra cognouerant: non eẽ habit andum nisun
hrerus alem ubierat templum dñi: & propter¬

Expanded text:
quomodo dicat Mattheus propterea cum puero quomodo dicat Mattheus propterea cum puero Iesu parentes eius isse in Galilaeam, quia metu Archelai ire in Iudaeam noluerunt, cum propterea magis isse in Galilaeam uideantur, quia ciuitas eorum erat Nazareth Galilaeae, sicut Lucas non tacuit. sed intellegendum est, ubi angelus in somnis in Aegypto dixit ad Ioseph: surge et accipe puerum et matrem eius et uade in terram Iintellectum esse primo a Ioseph, ut putaret iussum se esse pergere in Iudaeam — ipsa enim primitus intellegi potuit terra Israhel — porro autem posteaquam conperit illic regnare filium Herodis Archelaum, noluit obicere se illi periculo, cum posset terra Israhel etiam sic intellegi, ut et Galilaea illic deputaretur, quia et ipsam populus Israhel incolebat. quamquam et alio modo solui possit haec quaestio. quia potuit uideri parentibus Christi cum puero, de quo talia per angelica responsa cognouerant, non esse habitandum nisi in Hierusalem, ubi erat templum domini, et propter