comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
Postquam uero non aginta & nouem annorũ esse coeperat. apparuit ei dñs: dixitque
adeũ. Ego ds̃ omp̃s. ambula coram me &esto ꝑfectus ponamq: foedus interme & te &
multi plicabote uehe menternimis. Vndecentenario abrahȩ nomen amplificatur.
tes tamentũ cirtũ cisionis datur : Inis a ac nasciturus ꝓmittitur : ut in magnomysterio
centenarius filiũ ꝓmissionis iã circũcisus accipis& : Ambulat autẽ corã dño ut possit
eẽ ꝑfectus. qui omnib: momentis in conspectudiuinitatis se consistere : & quasi l nobsẽquiũ
eiꝰ positũ seesse meminit: quomodo heliasquiait. Viuit dñs incuius conspectusto. sem¬
ꝑ se ad diuinũ promptũ obsequiũ prȩsentiã sui conditoris inmente habere signauit:
Et quia primꝰ perfectionis gradus humilitas est: recte & subiungitur: Cecidit abram
pronus infaciem. Legimus aũt̃ inpriorib: sacrae historiȩ locis uiros scõs dñm inuocasse

Expanded text:
Postquam vero nonaginta et novem annorum esse coeperat, apparuit ei Dominus, dixitque Postquam vero nonaginta et novem annorum esse coeperat, apparuit ei Dominus, dixitque ad eum: Ego Deus omnipotens, ambula coram me, et esto perfectus, ponamque foedus inter me et te, et multiplicabo te vehementer nimis. Unde centenario Abrahae nomen amplificatur, testamentum circumcisionis datur, Isaac nasciturus promittitur, ut in magno mysterio contenarius filium promissionis jam circumcisus accipiat. Ambulat autem coram Domino, ut possit esse perfectus, qui omnibus momentis in conspectu Divinitatis se consistere et quasi in obsequium ejus positum se esse meminit; quomodo Elias qui ait: Vivit Dominus, in cujus conspectu sto  se ad divinum promptum obsequium, praesentiam sui Conditoris in mente habere signavit; et quia primus perfectionis gradus humilitas est, recte subjungitur: Cecidit Abram pronus in faciem. Legimus autem in prioribus sacrae historiae locis viros sanctos Dominum invocasse, ei
Abbreviated transcription (Latin):
sitionis archana de signar& quibus ad flictionieius miseretur : eam que ad dominã
redire preceperat acsobolem eius magnam futuram esse predicer&: Et sicut in
puteo siue fonte illo ut supra nominatus. ẽ uiuam acperennem uidebat aquam lta
altitudinem diuinȩ substantiȩ semper uiuentem : Ac sine fine atq: principioma¬
nentem intellexit. atque abea puteum recte cognominando credidit : Cui figurȩ
congruens psalmista cum dixiss& : sicut ceruus desiderat ad fontes aquarum : Itadesi¬
derat anima mea ad teds̃: continuo subbucit: Sitiuit animamea ad dm̃uiuum.
uttolligere mus quia sicut fontes uiuas & indeficientes habent aquas. Itads̃ uitam
habeat insemanentem: Notandũ aut̃ quod puteus agar inter de sertũ cades & barad
hodieq: de monstratur. Et merito intestimonium uidelic& fidei & confessionis eius.

Expanded text:
sitionis arcana designaret, quibus afflictioni ejus misereretur, eamque ad dominam sitionis arcana designaret, quibus afflictioni ejus misereretur, eamque ad dominam redire praeciperet; ac sobolem ejus magnam futuram esse praediceret: et sicut in puteo sive fonte illo, ut supra nominatus est, vivam ac perennem videbat aquam; ita altitudinem divinae substantiae semper viventem ac sine fine atque principio manentem intellexit, atque ab ea puteum recte cognominandum credidit. Cui figurae congruens Psalmista, cum dixisset: Sicut cervus desiderat ad fontes aquarum, ita desiderat anima mea ad te, Deus ; continuo subdidit: Sitivit anima mea ad Deum vivum. Ut colligeremus quia sicut fontes vivas et indeficientes aquas habent, ita Deus vitam habeat in se manentem. Notandum autem quod puteus Agar inter desertum Cades et Barad hodieque demonstratur, et merito; in testimonium videlicet fidei et confessionis ejus.
Abbreviated transcription (Latin):
& europȩ non nullam omnibus exosi & contrarii teneant: Quod aute dicit fig&
tabernacula : morem gentis antiquum ostendit : quae intabernaculissemper non indo¬
mibus habitare solebant. Vo cauit autem nomen dñi quilo quebatur ad eam
tuds̃ quiui distime dix̃ enim. Profecto hicuidi posteriora uidentis me.
Propterea appellauit puteum illum poteum uiuentis & uidentis me. Pat& exhis
uerbis quod agar non faciem angeli secum loquentis. sed posteriora tantum a se
ab euntis uidere potuit. quem ta men semirando uidisse & hunc uiuentem: id est
uerum essedm̃ uł in persona uiuentis dĩ ad seuenis se cognouit. Mira autẽ feminae
prudentia uel potius non miranda qm̃ ad abrahȩ familiam pertinebat. quod puteũ
iuxta quem oraculo diuino confortata est. a uocabulomo eiusdem dĩ cognomen
habere uoluit : Quasi palam intellegens quod puteus ille profunda diuinȩ dispo¬

Expanded text:
et Europae nonnullam omnibus exosi et contrarii teneant. Quod autem dicit: Figet et Europae nonnullam omnibus exosi et contrarii teneant. Quod autem dicit: Figet tabernacula; morem gentis antiquum ostendit, quae in tabernaculis semper, non in domibus, habitare solebat. Vocavit autem nomen Domini qui loquebatur ad eam: Tu Deus qui vidisti me. Dixit enim: Profecto hic vidi posteriora videntis me, propterea appellavit puteum illum Puteum viventis et videntis me. Patet ex his verbis quod Agar non faciem angeli loquentis secum, sed posteriora tantum a se abeuntis videre potuit: quem tamen se miserando vidisse et hunc viventem, id est, verum esse Deum, vel in persona viventis Dei ad se venisse cognovit. Mira autem feminae prudentia, vel potius non miranda, quoniam ad Abrahae familiam pertinebat, quod puteum, juxta quem oraculo divino confortata est, a vocabulo ejusdem Dei cognomen habere voluit; quasi palam intelligens quod puteus ille profunda divina dispo
Abbreviated transcription (Latin):
ait concepisti & paries filium: & uocabis nomeneius is mahel. Ismahel interpretat᷑
exauditiodi : Causaque nominis exponitur. cum protinus sub infertur. Eoquod
audierit dñs ad flictionem tuã. Notandum aut quia hic primus ante quã nascer&
secundus i saac. ad nõ nomen accepit : certutiq: gratia mysterii quia & ueteris tes¬
Hicerit ferus homo: manus eius contraomnes & manus omnium contraeũ & eregio¬
ne uni uersorum fratrum suorum fig& tabernacula. Significat semeneius habt̃turũ
inheremo: id est sarracenos uagos incertis sedibus quiuni uersas gentes quibus de sertũ
ex latere iungitur incursant. & expugnantur abomnibus: Sed haec antiquitus.
Nuncautem intantũ manus eius contraom̃s &manus sunt omniũ contraeum. ut
a fricam totam in longitudine sua ditione premant : sed & asiae maximã partem.

Expanded text:
ait, concepisti, et paries filium, et vocabis nomen ejus Ismael. Ismael interpretatur ait, concepisti, et paries filium, et vocabis nomen ejus Ismael. Ismael interpretatur Exauditio Dei, causaque nominis exponitur, cum protinus subinfertur: eo quod audierit Dominus afflictionem tuam. Notandum autem quia hic primus antequam nasceretur, secundus Isaac a Domino nomen accepit, certi utique gratia mysterii, quia et Veteris TesHic erit ferus homo, manus ejus contra omnes, et manus omnium contra eum, et e regione universorum fratrum suorum figet tabernacula. Significat semen ejus habitaturum in eremo, id est, Saracenos vagos, incertisque sedibus, qui universas gentes quibus desertum ex latere jungitur incursant, et expugnantur ab omnibus: sed haec antiquitus. Nunc autem in tantum manus ejus contra omnes, et manus sunt omnium contra eum; ut Africam totam in longitudine sua ditione premant, sed et Asiae maximam partem,
Abbreviated transcription (Latin):
poterat uoluntate facer& suum. & eo iure quodicit apłs. similiter &iur non
hab& potestatẽ corporissui sed mulier : Vteretur mulier altera ad pariendum
quod non poterat exse ipsa. Denique cum ancilla grauida superbir& domine
sterili & hoc sara suspitione mulie bri uiro potius inputar&. &iam ibi demons¬
trauit abraham non seamatorem sed liberum fuisse genitorem. & in agarsarrȩ
coniugi pudicitiam custodisse. necuo luntatẽ suã seduoluntatem illius impleuis¬
se. Aitenim. ecce ancillatua inmanutua est. utere ea ut lib&: Cum inuenis soc¬
autemeam angelus dñi uixta fontem aquȩ insolitudine quae est inuia surdixit¬
ad eam: agar ancilla sarrae unde uenis & quouadis: Consequenter aegrptia inuia
sur. quaeper heremum ducit ad aegyptum ire festinabat: Extenditenim deser¬
tum sur usque ad mare rubrum mare: quod ad a egrpti confinia peruenit. Ecce

Expanded text:
poterat, voluntate fecerat, suum; et eo jure, quo dicit Apostolus: Similiter et vir non poterat, voluntate fecerat, suum; et eo jure, quo dicit Apostolus: Similiter et vir non habet potestatem corporis, sed mulier , uteretur mulier ex altera ad pariendum, quod non poterat ex seipsa. Denique cum ancilla gravida superbiret dominae sterili, et hoc Sara suspicione muliebri, viro potius imputasset, etiam ibi demonstravit Abram non se amatorem, sed liberum fuisse genitorem, et in Agar Sarae conjugi pudicitiam custodisse, nec voluntatem suam, sed voluntatem illius implevisse. Ait enim: Ecce ancilla tua in manu tua est, utere ea ut libet. Cumque invenisset eam angelus sedentem juxta fontem aquae in solitudine quae est in via Sur, dixitad eam: Agar, ancilla Sarai, unde venis et quo vadis? Consequenter Aegyptia in via Sur, quae per eremum ducit ad Aegyptum ire festinabat. Extenditur enim desertum Sur usque ad mare Rubrum, quod ad Aegypti confinia pervenit. Ecce,
Abbreviated transcription (Latin):
nomine agar : Dixit marito suo: ecce conclusit me dñs neparerem: ingredere adan¬
cillam meã si saltim ex illa suscipiam filios : cumq: ille adquiescer& deprecanti.
Tulit agar ȩgrptiam ancillã suã post an nosdecem quando habitare coeperat. In
terra chanaan. & dediteam uiro suo uxorem. Qui ingressusest adeam: atilla
concepisse seuidens despexit dominã suam. & ce
Deagar &ismahel quomodo sinagogam & uetus testamentũ designent: sicut
sara &isaac filius ecclesiam ac nouum testamentũ: apłs ad galathas plenissi¬
me disseruit. Quod aut̃ẽ attin& ad remgestam: Nullo modo est inferendum
de hac concubina crimen. Abrahȩ ususestea quippe ad generandã prolem: Nor
ad explendam libi dinem nec insultans sed potius oboediens coniugi. quae suae
sterilitati credidit esse solatium si fecundum ancillȩ uterum quemnatura non

Expanded text:
nomine Agar, dixit marito suo: Ecce conclusit me Dominus ne parerem, ingredere ad annomine Agar, dixit marito suo: Ecce conclusit me Dominus ne parerem, ingredere ad ancillam meam, si saltem ex illa suscipiam filios. Cumque ille acquiesceret deprecanti, tulit Agar Aegyptiam ancillam suam post annos decem, quando habitare coeperat in terra Chanaan, et dedit eam viro suo uxorem, qui ingressus est ad eam; at illa concepisse se videns, despexit dominam suam, etc. De Agar et Ismael quomodo Synagogam et Vetus Testamentum designent, sicut Sara et Isaac filius ejus Ecclesiam ac Novum Testamentum, Apostolus ad Galatas plenissime disseruit. Quod autem ad rem pertinet gestam, nullo modo est inferendum, inurendum de hac concubina crimen Abrahae, usus est ea quippe ad generandam prolem, non ad explendam libidinem; nec insultans, sed potius obediens conjugi, quae suae sterilitatis credidit esse solatium, si fecundum ancillae uterum, quod natura non
Abbreviated transcription (Latin):
Haeccaligo & clibanus ignis postoccasum solis factus: significat iam infine saeculi
perignem iudicandos esse carnales: sicutenim afflictio ciuitatisdĩ qualis ante¬
eam qumquum tut quae subantixp̃o futura speratur. significatur te nebros timo¬
re abrahȩ cirta solis occasum id est propinquante iam finescłi. sic ad solis occasũ
idest adipsum iam finem fignificatur isto igne diesiudicudirimens carnales ꝑ ignẽ
Semunituo daboterram hanc afluuio egrpti usque ad fluuiũ magnum eu fraten
abraham indieillo quo ei hastias animantiũ & auium obtulerat illud nimirũ
foedus ut ipse acsemeneius dnõuota orationum acuictimarũ fideli semper corde
offerr& & dñs ipse ac seminieius terram chanan perpetuo possidendũ donar&
lgitur sara uxor abraham non genuerat liberos sed habens ancillam aegrptiam

Expanded text:
Haec caligo et clibanus ignis post occasum solis factus, significat jam in fine saeculi Haec caligo et clibanus ignis post occasum solis factus, significat jam in fine saeculi per ignem judicandos esse carnales. Sicut enim afflictio civitatis Dei, qualis antea nunquam fuit quae sub Antichristo futura speratur, significatur tenebroso timore Abrahae circa solis occasum, id est, propinquante jam fine saeculi; sic ad solis occasum, id est, ad ipsum jam finem, significatur isto igne dies judicii dirimens carnales per ignem icens: Semini tuo dabo terram hanc, a fluvio Aegypti usque ad fluvium magnum Euphraten. Abram in die illo, quo ei hostias animantium et avium obtulerat; illud nimirum foedus, ut ipse ac semen ejus Domino vota orationum ac victimarum fideli semper corde offerret; et Dominus ipsi ac semini ejus terram Chanaan perpetuo possidendam donaret. Igitur Sarai uxor Abrae non genuerat liberos, sed habens ancillam Aegyptiam
Abbreviated transcription (Latin):
natũ adõquȩ post qua dringentos triginta annos facta estlex: non in firmat ad eua¬
cuandam promissionem.  lamergo isti quadringenti & triginta : quad ringenti
poterant nuncupari qui non sunt multo amplius : Quanto magis cum aliquot
iamexistonumero praeterirent quando illa inuisu de monstrata &dicta sunt
abrahȩ: uel quando isa acnatus est centenario patresuo a prima : ꝓmissione postui¬
ginti quinque annos: cum iam ex istis quad ringentis triginta: quadringenti
quinque remanerent : quos ds̃ qua d ringentos uoluit nomin are: Generatio
cuius filius amram. cuius filius aaron. cuius filius eleatar. Quicum e&̃. quartꝰ
achaat. cum patresuo a aronegressus est aegrptõ. & illo in solitudinede func¬
to ipse terram reꝓmissionis intrauit
Cu mergo occubuiss& sol: facta est caligo tenebrosa & apparuit clibanus fumi¬
gans. & lampas ignis transiens interdiuisiones illas:

Expanded text:
matum a Deo post quadringentos triginta annos facta lex non infirmat ad euamatum a Deo post quadringentos triginta annos facta lex non infirmat ad euacuandam promissionem. Iam ergo isti quadringenti et triginta anni quadringenti poterant nuncupari, quia non sunt multo amplius: quanto magis cum aliquot iam ex isto numero praeterissent, quando illa in uisu demonstrata et dicta sunt Abrahae, uel quando Isaac natus est centenario patri suo, a prima promissione post uiginti quinque annos, cum iam ex istis quadringentis triginta quadringenti et quinque remanerent, quos Deus quadringentos uoluit nominare. Et cujus filius Amram, cujus filius Aaron, cujus filius Eleasar, qui cum esset quartus a Caath, cum patre suo Aaron egressus est Aegypto; et illo in solitudine defuncto, ipse terram repromissionis intravit. Cum ergo occubuisset sol, facta est caligo tenebrosa, et apparuit clibanus fumigans, et lampas ignis transiens inter divisiones illas.
Abbreviated transcription (Latin):
Dictum que est ad eum: scito prenoscens quia peregrinum futurum sit sementuũ
interra non sua. & subicient eos seruituti & ad fligent quadringentis annis. & c&
Hoc depopulo is rahel quifuerat in aegypto seruiturus a pertissime ꝓphetatum est¬
non quod in eadem seruitute sub aegrptiis ad fligentibus quadringentos an nos
illepopulus fuerat peracturus. sed in ipsis qua dringentis annis prenuntiatũ est hoc
futurum. Qua d ringenti sane dicunturanni: propternumeri plenitudinem.¬
quamuis aliquanto amplius sint: Siue ex hoc tempore computentur quo is ta
ꝓmittebantur abrahȩ. siue ex quonatus est isaacpropter semen abrahȩ. dequo
ista prȩdicuntur. Computantur enim ab anno septua gesimo & quinto abrahȩ
quando ad eum facta est prima ꝓmissio usque ad exitum is rahel ex egypto quadrin¬
genti & triginta anni. Quorum a płs ita meminit. hoc autemdico in quit testam̃tũ c̃fir¬

Expanded text:
. Dictumque est ad eum: Scito praenoscens, quia peregrinum futurum sit semen tuum . Dictumque est ad eum: Scito praenoscens, quia peregrinum futurum sit semen tuum in terra non sua, et subjicient eos servituti, et affligent quadringentis annis, etc. Hoc de populo Isranon quod in eadem seruitute sub Aegyptiis adfligentibus quadringentos annos ille populus fuerat peracturus, sed in ipsis quadringentis annis praenuntiatum est hoc futurum. Quem quamuis aliquanto amplius sint, siue ex hoc tempore conputentur, quo ista promittebantur Abrahae, siue ex quo natus est Isaac, propter semen Abrahae, de quo ista praedicuntur. Conputantur enim, sicut superius iam diximus, ab anno septuagensimo et quinto Abrahae, quando ad eum facta est prima promissio, usque ad exitum Israel ex Aegypto quadringenti et triginta anni; quorum apostolus ita meminit: Hoc autem dico, inquit: testamentum confir
Abbreviated transcription (Latin):
eas abram. Uolucres haequae superea quae diuisa erant cadauera descendert̃ .:¬
nonboni aliquid sed sps̃ indicant aeris huius: pastum quendam suum de carnaliũ
diuisione quaerentes. Velcerte carnales eiusdem populi aduersarios qui uixta cons¬
lium balaam harioli: desceleribus eorum occasionem sibi uictoriȩ aucupabant᷑.
de quibus dicit ꝓph&a. Ve lociores fuerunt persecutores nr̃ĩ aquilis caeli.
Abigebat autem eas abram qui a eius meritis sȩpe & deangustia temporaliũ malo¬
rum. & de insidus spirituum malignorum liberatus est is ra hel. Quod uero subun¬
Cumque sol occumber& sopor inruit super abram & horror magnus & tene¬
dsus inua sit eum: Significat circa huius saeculi finem magnam perturbatio¬
nem de tribulationem futuram fidelium. dequa dñs ineuangelio. Eritenim
tunc tribulatiomagna. qualis non fuit ab initio

Expanded text:
eas Abram. Divisae volucres hae, quae super ea quae erant cadavera descenderunt, eas Abram. Divisae volucres hae, quae super ea quae erant cadavera descenderunt, non boni aliquid, sed spiritus indicant aeris hujus pastum quemdam suum de carnalium divisione quaerentes; vel certe carnales ejusdem populi adversarios, qui juxta consilium Balaan arioli, de sceleribus eorum occasionem sibi victoriae aucupabantur, de quibus dicit propheta: Velociores fuerunt persecutores nostri aquilis coeli . Abigebat autem eas Abram, quia ejus meritis saepe, et de angustia temporalium malorum, et de insidiis spirituum malignorum liberatus est Israel. Quod vero subjunCumque sol occumberet, sopor irruit super Abram, et horror magnus et tenebrosus invasit eum, significat circa saeculi hujus finem magnam perturbationem atque tribulationem futuram fidelium. De qua Dominus in Evangelio: Erit enim tunc tribulatio magna qualis non fuit ab initio
Abbreviated transcription (Latin):
trina dicunt᷑ haecanimalia. quia tertia a&atescłipopuł ille adoleuit. ac terrã reꝓ¬
missionis ingressus est : prima quippe a&as abadam . usque ad noe. Secunda a no¬
usq: ad ipsũ abraham. Tertia ab abraam usque addauid: inquade aegrptia
seruitute saluatus atq: interram promissionis populus ille translatus est: Siue aliud aliqud
conuenientius ista significent : Nullomodo tamen dubi tauerim spiritales ineo praefigu¬
ratos additamento turturis columbȩ. & ideo dictum est. Aues autem nondiui sit.
Qm̃ carnales intersediuiduntur. spiritales autem nullo modo: siue anegotiis conuer¬
sationibus hominum sere moueant sicut curtur. siue interillas degant sicut colũba
Vtraq: tamen auis est. simplex & innoxia significanstt & in ipso israhe litico populo
cui terra illa danda erat futuros in diuiduos populos promissionis: & heredes regni

Expanded text:
trina dicuntur haec animalia, quia tertia aetate saeculi populus ille adolevit, ac terram reptrina dicuntur haec animalia, quia tertia aetate saeculi populus ille adolevit, ac terram repromissionis intravit. Prima quippe aetas ab Adam usque ad Noe, secunda a No ad ipsum Abraham, tertia ab Abraham usque ad David; in qua de Aegyptia servitute salvatus, atque in terra promissionis populus ille translatus est. Sive aliud aliquid convenientius ista significent, nullo modo tamen dubitaverim spiritales in eo praefiguratos additamento turturis et columbae; et ideo dictum est: aves autem non divisit: quoniam carnales inter se dividuntur, spiritales autem nullo modo, sive a negotiosis conversationibus hominum se removeant sicut turtur, sive inter illas degant sicut columba; utraque tamen avis est simplex et innoxia, significans et in ipso Israelitico populo, cui terra illa danda erat, futuros individuos populos promissionis, et haeredes regn
Abbreviated transcription (Latin):
cer&ur. Vnde signitantius hab&uetus translatio.  Dominatordñe secundũ quid sciam
quia here seiusero : sicut non est uirginis mariȩ diffidentia cumait. Quomodo fi&
istud qm̃ uirum non cognosco : Quodenim futurumerat : certa essemodũ quomodo
fier& inquirebat. & hoccum quae siss& audiuit. Deniq: & hic similitudo dataest
deanimalibus. uuenca & capra. & ariete & duab: uolucrib: turture & columba
ut secundũ haec futurũ scir&. quod futurũ essenon ambigebat. Sequitur enim
Respondens dñs: Sume in quit mihi uaccam triennam & capramtrinam & arier
annorum trium turturem quoque & columbam: Qui tollensuni uersa haecdiui sit
ꝓmedium & utrasq: partes altrinsecus posuit : aues autem non diuisit
Diue enim periuuencam significata sit plebsposita subiugo legis  Perca pram: eadẽ
plebspeccatrix futura. perari&em eadem plebs &iamregnatura : propterea

Expanded text:
ceretur; unde significantius vetus habet translatio: Dominator Domine, secundum quid sciam ceretur; unde significantius vetus habet translatio: Dominator Domine, secundum quid sciam quia haeres ejus ero: siistud, quoniam uirum non cognosco? quod enim futurum esset, certa erat; modum quo fieret inquirebat, et hoc cum quaesisset, audiuit —: denique et hic similitudo data est de animalibus, iuuenca et capra et ariete et duabus uolucribus, turture et columba, ut secundum Respondens Dominus: Sume, inquit, mihi vaccam triennem, et capram trinam, et arietem annorum trium, turturem quoque et coper medium, et utrasque partes altrinsecus, et contra se posuitSive enim per juvencam significata sit plebs sub jugo legis posita; per capram eadem plebs peccatrix futura, per arietem eadem plebs etiam regnatura. Propterea
Abbreviated transcription (Latin):
rata est perdilectionem operarii. & sihab& tempus operatur
Dixit que adeum ego dñs qui eduxi te deur chaldeorum: utdarem tibi terrã istam
ut possideres eam. Quidam ur: nomenesse loci autumant. Sed quia ur. int̃¬
pretaturignis. magis intellegendum est iuxta tradictionem hebreorum ut & supra
diximus deigne chaldeorum ereptus sit. Qquieum dumignẽ quemipsi prodõ cole¬
bant: colere atq ad orare respuiss&. ignibus consumere uoluerint. sed dõ illum
ꝓtegente hoc perficere ne quiuerant. Atilleait. dnẽ ds̃ undescire possum¬
quod posses surussimeam: Non est putandus abraham postquam credidit dõ repu¬
tatus illi adiustitiam Infidedefecisse ut dicer& dnẽds̃ undescire possum quod pos¬
sessurussim eam : Nonenim quasi adhuc incredulus signũ cuicredat in quirit. sed ob¬
secrat uteirei quam crediderat aliqua similitudo adhiber&ur quaȩius modus agos¬

Expanded text:
rata est per dilectionem operari, et si habet tempus, operatur. rata est per dilectionem operari, et si habet tempus, operatur. Dixitque ad eum: Ego Dominus, qui eduxi te de Ur Chaldaeorum, ut darem tibi terram istam, et possideres eam. Quidam Ur nomen loci esse autumant, sed quia Ur interpretatur Ignis, magis intelligendum est juxta traditionem Hebraeorum, ut et supra diximus, de igne Chaldaeorum ereptus sit, qui eum, dum ignem, quem ipsi pro Deo colebant, colere atque adorare respuisset, ignibus consumere voluerint, sed Deo illum protegente hoc perficere nequiverant. At ille ait: Domine Deus, unde scire possumquod possessurus sim eam? Non est putandus Abraham postquam credidit Deo, et reputatum est illi ad justitiam, in fide defecisse, ut diceret: Domine Deus, unde scire possum quod possessurus sim eam? Non enim quasi adhuc incredulus, signum cui credat inquirit, sed obsecrat ut ei rei quam crediderat aliqua similitudo adhiberetur, qua ejus modus agnos
Abbreviated transcription (Latin):
rebsi dudo & reputatum est illi adiustitiam. Huius sententiȩ meminit apłs propt̃
dĩ gratiam cõmendandam. necircumcisio gloriaretur. ad fidemgentes. quae incir
fuerat cirtũ cisus. Reputat᷑ ergo fides adiustitiã nonotiosa & nuda sedeaquȩ ꝑdilectionẽ operat᷑ Repu¬
tatur & eaquae & si necdum operandi tempus hab& perfectam iam operandi uolun¬
tatem hab&. Reputata estnamq: fides latronis adiustitiam: quae &si instante
mortis articulonullum operandi tempus habere potuit: Ad eo perfectatamen
ab ins pectore cordis uidicata est: ut ipsodie in habitatione para drsicum ipsore mune¬
ratasit. Reputata est fidescornelii ac domuseius adiustitiam. Ad eo &iam ante¬
lauacrum regenerationis donum scĩ sp̃s acciper&. qui animirũ mox concepta in corde
Sic & fides abrahȩ quantum sufficere
reputari adiustitiam probauit : cum parataerat &iam unicumfilium ad prȩceptũ
dñi in holo caustum offerre. Iustusergo exfideuiuit. illanimirum fide quae pa¬

Expanded text:
redidit Deo, et reputatum est illi ad justitiam. Hujus sententiae meminit Apostolus , propter Dei gratiam commendandam, ne circumcisio gloriaretur, gentesque incircfuerat circumcisus. Reputatur ergo fides ad justitiam, non otiosa et nuda, sed ea quae per dilectionem operatur; reputatur et ea quae etsi necdum operandi tempus habet, perfectam tamen operandi voluntatem habet. Reputata est namque fides latronis ad justitiam, quae etsi instante mortis articulo, nullum operandi tempus habere potuit, adeo perfecta tamen ab inspectore cordis judicata est, ut ipso die in habitatione paradisi cum ipso remunerata sit. Reputata est fides Cornelii ac domus ejus ad justitiam, adeo ut etlavacrum regenerationis donum sancti Spiritus acciperet; quia nimirum mox concepta in cordeSic et fides Abrahae quantum sufficeret reputari ad justitiam probavit, cum parata erat etiam unicum filium ad praeceptum Domini, in holocaustum offerre. Justus ergo ex fide vivit , illa nimirum fide quae pa
Abbreviated transcription (Latin):
los hereticos quiali quid boni demuneribus sancti spiritus habent
di cut testam̃ta legis et euangelii sicut baptismisacram̃tum
Quicũ ad ecđam catholicã ueniunt : non est heis ullo modo uiolan
dũ qͣuasi non habeant tradendum Sed tamen eos non ideo debe

Expanded text:
los haereticos, qui aliquid boni de muneribus sancti Spiritus habent, los haereticos, qui aliquid boni de muneribus sancti Spiritus habent, sicut testamenta legis et Evangelii, sicut baptismi sacramentum. Qui cum ad Ecclesiam catholicam veniunt, non est in eis ullo modo violandum, aut quasi non habeant tradendum: sed tamen eos non ideo debe
Abbreviated transcription (Latin):
labat igrediens & proph&abat. Quaeritur autẽ quomodo &
illi cũ missi essent ad tenendũ hominẽ & ad necem ducendũ tali
spiritu effici meruerunt Et saulipse quimiser adueniens & ipse
sanguinẽ hi nocentẽ quaerens effundere : accipere meruit
spiritum illum & proph&are
Quantũ enim ad litterã attin&
non estmirum hominẽ reprobũ ad mom̃tum transitoriȩ ꝓph&assẽ :¬
Dum &iã multi similes proph&iaedonum legantur habuisse sicut
balaam illere probus. quẽ nontac& scriptura iudicio diuino esse
dam natum : sed tamen proph&iã habebat. nec illa uerba parũ
ad testatur huic sententiae quae in euangelio scripta sunt
multos dicturos iilladie. Dñe dñe in nominetuo manducabimꝰ
tutes multas fecimus quibus tam̃ dicturus est : Non noui uos
Discedite ame omnes operarii miquitatis. Mistice autẽ exemplũ
huius saulnuntiorum quȩ eius i hac sententia figurat non nul

Expanded text:
labat ingrediens, et prophetabat. Quaeritur autem quomodo et labat ingrediens, et prophetabat. Quaeritur autem quomodo et illi cum missi essent ad tenendum hominem, et ad necem ducendum, tales spiritu effici meruerunt: et Saul ipse qui miserat, veniens, et ipse sanguinem innocentem quaerens effundere, accipere meruit spiritum illum, et prophetare. Quantum enim ad litteram attinet, non est mirum hominem reprobum ad momentum transitorie prophetasse, dum etiam multi simile prophetiae donum legantur habuisse: sicut Balaam ille reprobus, quem non tacet Scriptura judicio divino esse damnatum, sed tamen prophetiam habebat. Nec illa verba parum attestantur huic sententiae, quae in Evangelio scripta sunt, multos dicturos in illa die: Domine, Domine, in nomine tuo manducavimus, tutes multas fecimus. Quibus dicturus est: « Non novi vos, discedite a me, operarii iniquitatis . » Mystice autem exemplum hujus Saul nuntiorumque ejus, in hac se
Abbreviated transcription (Latin):
nis eius extinguere ut mendatiũ euangelio prȩferr&. Sed sicut
illud non ualuit saul ut int̃ficer& dauid : sicnec potuit regnũ uidȩ¬
orũ efficere ut memoriã cristi deler& : Istiautẽ quide saul uirtu¬
te id est deregno iudȩorum in xp̃m praesumere uoluerunt.
Offenderunt i lapidem offensionis tamquã instatuã. Et hedus
eius uisus erat agnus. quia h quem peccatũ non inuenerunt:
quasi peccatorẽ ꝑsecuti sunt. Igit᷑ dauid regiȩmanus ictũ euitan
eiusq ꝑsecutiones declinans fugit. uenitq ad samuhelẽ & misit
saulnuntios quiad prehenderent dauid. Samuhel autẽ erat int̃
ꝓph&as & coetũ ꝓph&arũ qui i illo tẽpore ꝓph&abant. Nuntii
autẽ quimissi sunt accepto eiusdem spiritu proph& a uerunt
Missisq aliis hoc contigit & tertiis nihil hominus. Poste auero
cũ & ipse saul ueniss& : factus est suꝑ eum spiritus dñi : & ambu

Expanded text:
nis ejus exstinguere, ut mendacium Evangelio praeferretur. 4. Sed sicut nis ejus exstinguere, ut mendacium Evangelio praeferretur. 4. Sed sicut illud non valuit Saul ut interficeret David, sic nec hoc potuit regnum Judaeorum efficere, ut memoriam Christi deleret. Isti autem qui de Saul virtute, id est, de regno Judaeorum in Christum praesumere voluerunt, offenderunt in lapidem offensionis, tanquam in statuam, et haedus eis visus erat agnus, quia in quo peccatum non invenerunt, quasi peccatorem persecuti sunt. 5. Igitur David regiae manus ictum evitans, ejusque persecutionem declinans, fugit, venitque ad Samuelem. Et misit Saul nuntios, qui apprehenderent David. Samuel autem erat inter prophetas, et coetus prophetarum qui illo tempore prophetabant. 6. Nuntii autem, qui missi sunt, accepto ejusdem spiritu, prophetarunt, missisque aliis hoc contigit, et tertiis nihilominus. Postea vero cum et ipse Saul venisset, factus est super eum spiritus D
Abbreviated transcription (Latin):
Mit tit saulcustodes addomum dauid. ut custo direnteũ & iter¬
ficer&ur: Abscessit autẽ dauid nocte & fugit adq saluatus est
Cumq uenissent nuntii saul inuener̃ statuã in lectũ dauid positã
& pellem pilosam caprarũ ad caput eius Audiam ergo quid hoc
signific& quod miserit saul ad custodiendã domũ dauid ut eũ hit̃ficer&¬
Hoc non ad crucem dñi sed tamen ad passionẽ dñi pertin&. Crucifi¬
xusenim cristus et mortuus & sepultus est. Fratenim illa sepultu¬
ra tam quã domus ad quã custodiendã misit regnũ iudaeorũ quando
custodes adhibiti sunt sepulchro cristi. Quomodo ergo custodita est
a saul domus sidauid figurabatxp̃m. ut cristus int̃ficer& dũ non in
sepultura xp̃s. sed incrucesit int̃fectus : Referturergo hoc ad cor¬
ut dicerent qui a dormientibus nobis uenerunt discipuli eius & abstu¬
lerunt eum. Hocẽ itaq uelle xp̃m int̃ficere . nomen re surrectio¬

Expanded text:
» Mittit Saul custodes ad domum David, ut custodirent eum, et inter» Mittit Saul custodes ad domum David, ut custodirent eum, et interficeretur, abscessit autem David nocte, et fugit, atque salvatus est: cumque venissent nuntii Saul, invenerunt statuam in lecto David positam, et pellem pilosam caprarum ad caput ejus. « Audiamus ergo quid hoc significet, quod miserit Saul ad custodiendam domum David, ut eum interficerHoc non ad crucem Domini, sed tamen ad passionem ejus pertinet: crucifixus enim Christus, et mortuus, et sepultus est. Erat ergo illa sepultura tanquam domus, ad quam custodiendam misit regnum Judaeorum, quando custodes adhibiti sunt sepulcro Christi. Quom domus, si David figurabat Christum, ut Christus interficeretur, dum non in sepultura Christus, sed in cruce sit interfectus? 3. Refertur ergo hoc ad corut dicerent quia dormientibus nobis venerunt discipuli ejus, et abstulerunt eum ; hoc est itaque velle Christum interficere, nomen resurrectio
Abbreviated transcription (Latin):
carnis pollutionem. & postea copulatus est sinago ge
Post quã enim sicut scriptũ est introierat plenitudo gentium¬
& sic omnis is rahel saluus fier& Dupla autẽ id est ducenta
praeputia attulit siue proiudȩis & gentibus ad quisitis. si ue
quia maior est numerus ad quisitionis populi gentiũ quã cre¬
dentiũ iudaeorũ Auxit deinde odiũ saul aduersus dauid.
intantũ utrex medulla sui spiritus. dauid demore psallentem
iaculo conar&ur configere. Sed quid est quod dum saulem
spiritus aduersus inuader&. ad prehensa dauid cithara eius
ue saniam mitigabat: ꝑ saulem enim iudȩorum elatio. perđđ¬
autẽ humilitas xp̃i significabat᷑: Cũ ergo saulab inmundo
spiritu arripitur . dauid canente eius uesania temperatur
qui acum sensus iudaeorum ꝑblasphemiã infurorẽ uertitur.
dignum est ut ad salutem mentes eorum quasi dulcedine citharȩ
locutionis euangelicȩ tranquilitate reuocentur

Expanded text:
carnis pollutionem, et postea copulatus est synagogae. carnis pollutionem, et postea copulatus est synagogae. Postquam enim, sicut scriptum est, introierit plenitudo gentium, tunc omnis Israel salvus fiat. Dupla autem, id est ducenta, praeputia attulit sive pro Judaeis, et gentibus acquisitis, sive quia major est numerus acquisitionis populi gentium, quam credentium Judaeorum. Auxit deinde odium Saul adversus David in tantum, ut rex ad medelam sui spiritus David de more psallentem jaculo conaretur configere. Sed quid est, quod dum Saulem spiritus adversus invaderet, apprehensa David cithara, ejus vesaniam mitigabat? autem humilitas Christi significatur. Cum ergo Saul ab immundo spiritu arripitur, David canente, ejus vesania temperatur, quia cum sensus Judaeorum per blasphemiam in furorem vertitur, dignum est ut ad salocutionis Evangelicae tranquillitate revocentur.
Abbreviated transcription (Latin):
& dequibus c&eras animas trucidabat: Conuertunt linguas
suas contradiabolum. et sic goliae degladiosuo caput
inciditur
tis quod sit inmille : & dauid indecem milia condamantium
publicae gratulationis ora hsonarent : Hinc inuidiasa ulis
& semen odiorum aduersus dauid quem dissimulator callidus
ut sine insidussuis possit offerre discrimine : statuit eũ michol
filiae suae nuptus alligari : sicentũ sibi allo filorũ preputia
uietor offerr& : Pro quibuscentũ : decentan dedit ille et un¬
de creditus est regio perireuoto. inde auctus est gloriosioritro
pheo. Ita & iudaei dum contrauoluntatem dr̃i cristum interfi¬
perenituntur iq iperid saluitẽ tentiu egerunt perquod credide
putia attulit & sic denuo filia esaul nuptus hesit : significabat
quod xp̃s non prius sinagogam conubio. sponder& nisi antea
gloriosus ingentibus fier& Prius enim inationibus resecauit

Expanded text:
et de quibus caeteras animas trucidabat, convertunt linguas et de quibus caeteras animas trucidabat, convertunt linguas suas contra diabolum, et sic Goliae de gladio suo caput inciditur.tis quod sibi in mille, et David in decem millia conclamantium publice gratulationis ora insonarent; hinc invidia Saulis, et semen odiorum adversus David. Quem dissimulator callidus, ut sine insidiis suis posset offerre discrimini, statuit eum Michol filiae suae 518 nuptiis alligari, si centum sibi Allophylorum praeputia victor offerret. 2. Pro quibus centum, ducenta dedit, et unde creditus est regio perire voto, inde auctus est glumpho. Ita et Judaei, dum contra voluntatem Dei, Christum interficere nituntur, per id salutem gentium egerunt, per quod credideputia attulit, et sic denuo filiae Saul nuptiis haesit, significabat, quod Christus non prius synagogam connubio suo sponderet, nisi ante gloriosus in gentibus fieret. Prius enim in nationibus resecavit
Abbreviated transcription (Latin):
operari non posse : nisi cum illos lapides quinque quibus signifi¬
cabaturlex in libris quinque coniungere uolens gratiae. posu¬
it inuase pastorali quolac mulgere consueuerat : his armatus¬
gratia uti que armatus. & ideo praesumens non dese sed ded̃o
suo : processit aduersus goliam superbum: seiactantem depͣresu
mentem : Tulit unum lapidem & deiecit diabolum infronte
Percus sit : & cecidit ex eo loco corporis : ubi signum xp̃i non habuit:
Hoc quo que lic& adtendas quinque lapides posuit : unũmisit:
quin que libri electi sunt sed unitas uicit: Plenitudo enim legis
caritas ut ait apostolus: Sufferentes inuicem. indilectione
studentes seruare unitatem sp̃s inuinculo pacis : Deinde
illo percusso atque deiecto gladium eius abstulit : & inde illi
caput abscidit: Et hocfacit nosterdauid: deiecit diabolum
desuis : quando credunt magni eius quos illei manu habebat

Expanded text:
operari non posse, nisi cum illos lapides quinque, quibus signifioperari non posse, nisi cum illos lapides quinque, quibus significabatur lex in libris quinque, quos conjungere volens gratiae, posuit in vase pastorali, quo lac mulgere consuegratia utique armatus, et ideo praesumens non de se, sed de Domino suo, processit advermentem. Tulit unum lapidem, et dejecit diabolum, in fronte percussit, et cecidit ex eo loco corporis ubi signum Christi non habuit. Hoc quoque licet attendas, quinque lapides posuit, unum misit. 6. Quinque libri lecti sunt, sed unitas vicit; plenitudo enim legis charitas, ut ait Apostolus. Sufferentes invicem in dilectione, studentes servare unitatem spiritus in vinculo pacis. Deinde illo percusso atque dejecto, gladium ejus abstulit, et deinde caput illi abscidit. 7. Et hoc facit noster David. Dejicit diabolum de suis, quando credunt maligni ejus, quos ille in manu habebat,
Abbreviated transcription (Latin):
Sed tamen ad aliquam significati¬
onem premissa & posita intellegimus Denique haec ar¬
ma deposuit tam quam onera sacramentorum ueteris legis.
& ipsam legem accepit
Quinque enim lapides quinque
libros morsi significant
Tulit ergo illos quinque lapider
de flumine id est desaeculo. Labitur enim mortale saeculũ¬
deflumine. id est desaeculo
Labitur enim mortale saeculũ
& pra&er fluit quic quid uenit imundum Erantenim
Erantenim
influmine tam quam inpopulo illo primo lapides Erant
illic inutiles & uacabant. nihil proderant. transiebat supra
fluuius. Sed quid fecit dauid : ut lex ipsa utilis ess&. acce¬
pit gratiam. Lex enim sine gratia impleri non potest:
Plenitudo enim legis caritas. Quia ergo gratia facit imple¬
relegem significatur autem gratia lacte. Hoc enim est¬
incarne gratuitum. ubimater non querit accipere sed satagit
dare . Hocmater gratisdat. et constristatur si desit qui
accipiat : Quomodo ergo ostendit dauid legem si negratia

Expanded text:
sed tamen ad aliquam significationem praemissa et posita intelligimus. Denique haec arma deposuit tamquam onera sacramentorum veteris legis, et ipsam legem accepit; quinque enim lapides, quinque libros Moysis significant. Tulit ergo illos quinque lapides de flumine, id est, de saeculo; labitur enim mortale saeculude flumine, id est de saeculo. Labitur enim mortale saeculum: et praeterfluit, quidquid venit in mundum. Erant enim in flumine tanquam in populo illo. Primo lapides erant illic inutiles et vacabant, nihil proderant, transibant super fluvios. Sed quid fecit David? Ut lex illa utilis esset, accepit gratiam. Lex enim sine gratia impleri non potest. Plenitudo enim legis charitas. Quia ergo gratia fecit impleri legem, significatur autem gratia lacte: hoc est ein carne gratuitum, ubi mater non quaerit accipere, sed satagit dare: hoc mater gratis dat, et contristatur si desit qui accipiat. Quomodo ergo ostendit David legem sine gratia
Abbreviated transcription (Latin):
opprimebat: Leonem quoque & ursum dauid idẽ necauit
Vrsum uidelic& diabolum : leonẽ anti christum : Alterum
nunchominibus latenter insidiantẽ
alterum in postmodũ
manifestissime saeuientem. Istedauid in prȩlio gigantẽ¬
Prouocauit superbia humilitatem. prou
goliam proceder&. Haec arma per a&atem & paruam
staturam corporis portare non potuit. Abiecit onerantia¬
ornamenta. Quinq lapides de flumine tulit. et posuit
inuase pastorali: Hlis armatus processit & uicit. Hoc qui¬
dem ille dauid. Sed simisteria perscrut emur. indauid
xp̃s itellegitur. qui tempus reuelationis noui testamenti
insinuandae & commendandae gratiae preuidens. arma
deposuit. quinque lapides tulit. Deposuit ergo corporalia
sacramenta quaelegis non sunt iposita gentibus. deposuit

Expanded text:
opprimebatur. Leonem quoque et ursum David idem necavit: opprimebatur. Leonem quoque et ursum David idem necavit: ursum, videl cet diabolum; leonem, Antichristum: alterum tunc hominibus latenter insidiantem, alterum in posterum manifestissime saevientem. Iste David in praelio giganteProvocavit superbia humilitatem, provoGoliam procederet, haec arma per aetatem et parvam staturam corporis portare non valuit. Abjecit onerantia, accepit quinque lapides de flumine, et posuit in vase pastorali; his armatus processit, et vicit: hoc quidem ille David. Sed si mysteria perscrutemur, in David intelligitur Christus, qui tempus revelationis novi testamenti insinuandae, et commendandae gratiae praevidens, arma deposuit, quinque lapides tulit. Deposuit ergo corporalia sacramenta legis, quae non sunt imposita gentibus. Deposuit
Abbreviated transcription (Latin):
fortius leoneillo de tribuiuda qui uicit mundum: etquid
desiderabilius illo dequo dicitur ueni& desideratus cunctis gen¬
tibus Vnguitur iste dauid in regem futurum: denunti¬
apellatur : Dauid ab officio pastorali pecorum: ad homi¬
num regnum trans fertur: Noster autem dauid ipseihs̃
ab ouibus iudaicae plebis ablatus : in regno gentiũ translatus
Nunc gentium greges pascit: Erat autem dauid icanti¬
cis musicis eruditus: Diuersorum enim sonorum rationa¬
biles moderatos que concentus concordi uari& ate compactã
ordinate ecclesiae insinuat unitatem : quae uariis modis
cotidie resonat. et suauitate mistica modulatur: Iste
adhuc puer incithara suauiter inmo fortiter canens. malig¬
num spiritum. qui o perabatur isaule conpescuit : Nonquod
cithare illius tanta uirtus erat : sed quod figura crucis xp̃i
quae deligno & extensione ner uorum mistice gerebatur
Ipsaque passio quae cantabatur : iam tunc spiritus de monis

Expanded text:
fortius leone illo de tribu Juda, qui vicit mundum? et quid desiderabilius illo de quo dicitur, Veniet DESIDERATUS cunctis gentibus . Ungitur iste David in regnum futurum, denuntiappellatur. David namque ab officio pastorali pecorum, ad hominum regnum transfertur. Dicitur autem David ipse Jesus, ab ovibus Judaicae plebis ablatus, in regno gentium translatus nunc gentium greges pascit. Erat autem David in canticis musicis eruditus. In diversorum enim sonorum rationabiles moderatosque concentus, concordi varietate compactam ordinatamque Ecclesiae insinuat unitatem, quae variis modis quotidie resonat, et suavitate mystica modulatur. Iste adhuc puer in cithara suaviter imo fortiter canens, malignum spiritum, qui operabatur in Saule, compescuit: non quod citharae illius tanta virtus erat, sed quod figura crucis Christi, quae de ligno et extensione nervorum mystice gerebatur, ipsaque passione quae cantabatur, jam tunc spiritus daemonis
Abbreviated transcription (Latin):
dere solemus. aquae in principio fuisse factȩ credendȩ sint priusquam in locum essent
unum ut apparer& arida congregatȩ: Et uidit ds̃ lucem quod esset bona: Non uelut incog¬
nitam antea repente lucem uidens laudauit qui abonam didicit: sed eam quam lauda bilem
sefacturum nouerat. iam factam hominibus laude dignam acmirandam esse declarauit :
Verum quia non totas mundi tenebras luce infusa dispulit. Hocenim superniest saeculi fixa
acperp&ua luce perfrui : sed ab una illum parte inlustrans alia reliquit obscurum. Recte

Expanded text:
dere solemus, aquae in principio fuisse factae credendae sint, priusquam in locum essent dere solemus, aquae in principio fuisse factae credendae sint, priusquam in locum essent unum, ut appareret arida, congregatae. Et vidit Deus lucem quod esset bona. Non velut incognitam antea repente lucem videns laudavit, quia bonam dicit; sed eam quam laudabilem se facturum noverat, jam factam hominibus laude dignam ac mirandam esse declaravit. Verum quia non totas mundi tenebras luce infusa dispulit hoc enim superni est saeculi fixa ac perpetua luce perfrui, sed ab una illum parte illustrans, aliam reliquit obscuram, recte
Abbreviated transcription (Latin):
mentum dixit fiat c&era creatura: hoc quod psalmus adiuncta sp̃sscĩ persona dicit.
Verbodñi caeli firmatisunt & spũoris eius omnis uirtus eorum: Siautem quȩritur quibus
in locis iubente dõ facta sit lux cum adhuc abyssus omnem terrae amplitudinem contege¬
ret : patet profecto quia in superioribus eiusdem terrae partibus quas & nunc diurna sõ li
lux in lustrare consueuit. Tunc principalis illalux emicuit:
Nec miran dum nobis diuina
operatione lucem in aquis posseresplendere : cum & hominum operatione const& eas saepius
inlustrari. nautarum uidelic& qui in profundo maris demersiemisso exore oleo perspicu¬
um sibi hoc aclucidum reddunt. Homo talia peroleum siuioris potest quanta ds̃ persp̃m
orissui creare posse credendus est. praesertim cum multo rariores quam modo interris ui¬

Expanded text:
mentum; dixit, Fiat caetera creatura. Hoc quod psalmus adjuncta et Spiritus sancti persona dicit: mentum; dixit, Fiat caetera creatura. Hoc quod psalmus adjuncta et Spiritus sancti persona dicit: Verbo Domini coeli firmati sunt, et Spiritu oris ejus omnis virtus eorum . Si autem quaeritur quibus in locis jubente Deo facta sit lux, cum adhuc abyssus omnem terrae amplitudinem contegeret, patet profecto quia in superioribus ejusdem terrae partibus, quas lux illustrare consuevit, tunc principalis illa lux emicuit. Nec mirandum nobis divina operatione lucem in aquis posse resplendere, cum et hominum operatione constet eas saepius illustrari, nautarum videlicet, qui in profundo maris demersi, emisso ex ore oleo, perspicuum sibi hoc ac lucidum reddunt. Si enim homo talia per oleum sui oris potest, quantum Deus per Spiritum oris sui creare posse credendus est, praesertim cum multo rariores quam modo in terris vi
Abbreviated transcription (Latin):
intulitmentionem addendo & sps̃dĩ ferebatur superaquas. Vtuidelic& totius si mul
trinitatis increatione mundi uirtutem cooperatam esse signar&: Et dixit ds̃ fiat lux
lux uera lucemq: habit& In accessibilem cuius beatissima uisione mox creati incae lis
caelorum angeli iamperfrui coeperant : apte huic quoque saeculo ornando primam ma¬
terialis gratiam lucis donauit ut ess& unde c&era quae crear& apparerent: Quod aut̃
dixisse dĩ siue ut lux fier& siue ut alia quaeq perhibetur. non nostromore personum
uocis corporeum credendus est : sed altius intellegendum dixis sedm̃ ut fier& creatura
quia peruerbum suum omnia. idest ꝑ unigenitum filium fecit. De quo manifestius euan¬
gelista iohannes. In principio inquit erat uerbum & uerbum erat apuddm̃ & ds̃ erat uerbũ

Expanded text:
Spiritus intulit mentionem, addendo: Et spiritus Dei ferebatur super aquas, ut videlicet totius simul Spiritus intulit mentionem, addendo: Et spiritus Dei ferebatur super aquas, ut videlicet totius simul Trinitatis in creatione mundi virtutem cooperatam esse signaret. CAPUT II. Ubi lux prilux vera, lucemque habitet inaccessibilem ; cujus beatissima visione mox creati in coelis coelorum angeli jam perfrui coeperant. Apte huic quoque saeculo ornando primam materialis gratiam lucis donavit, ut esset unde caetera quae crearet apparerent. Quod autem dixisse Deus, sive ut lux fieret, sive alia quaeque perhibetur, non nostro more per sonum vocis corporeum fecisse credendus est, sed altius intelligendum dixisse Deum ut fieret creatura, quia per Verbum suum omnia, id est, per unigenitum Filium fecit. De quo manifestius evangelista Joannes: In principio, inquit, erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum.