comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
Hoc enĩ uerbũ e uerbo expressũe. ut dicer&ir
essentia ¶ Ac ꝑ hoc ei natura quaesũ maeest. qua
facientaesunt quaecũq sunt. contraria natura
non est. nisiquaenonest. Ciquippe quod est. p̃
cẽ contrariũẽ: Et propterea dõ idest sũ maeessen¬
tiae & auctori omniũqualũcũq essentiarum.:
essentia nulla contraria est.
icuntur autẽ inscripturis inimicidĩ. qi
uonnatura seduitiis aduersantur eius
imperio. Nihilei ualentes pocere. sed sibi
Inimicienim sunt. resistendi uoluntate. pon
potestate ledendi ¶ Dsnamq inmutabilis esi
& omnimodo incorruptibilis ¶Idcirtouitiũ
quoresistunt dõ. quicius appellantur in imici.
non estdõ sedipsis malũ Neq enĩ hoc obaliud.
uisi quia corrumpit in eis naturae bonum
Nituraigitur contrarianonẽdõs seduitium.
¶Quiamalum ẽ. contrariuẽ bono. Quisautem
Negetdm̃ sumaebonũ : uitiũ Ergo contrariũ
ẽdõ . tãquã malũbono  Porro autem bonũ est

Expanded text:
hoc enim uerbum e uerbo expressum est, ut diceretur hoc enim uerbum e uerbo expressum est, ut diceretur essentia; ac per hoc ei naturae, quae summe est, qua faciente sunt quaecumque sunt, contraria natura non est, nisi quae non est. Ei quippe, quod est, non esse contrarium est. Et propterea Deo, id est summae essentiae et auctori omnium qualiumcumque essentiarum, essentia nulla contraria est.Dicuntur autem in scripturis inimici Dei, qui non natura, sed uitiis aduersantur eius imperio, nihil ei ualentes nocere, sed sibi. Inimici enim sunt resistendi uoluntate, non potestate laedendi. Deus namque inmutabilis est et omni modo incorruptibilis. Idcirco uitium, quo resistunt Deo qui eius appellantur inimici, non est Deo, sed ipsis malum, neque hoc ob aliud, nisi quia corrumpit in eis naturae bonum. Natura igitur contraria non est Deo sed uitium, quia malum contrarium est bono. Quis autem neget Deum summe bonum? Vitium ergo contrarium est Deo, tamquam malum bono. Porro autem bonum est et
Abbreviated transcription (Latin):
s. Qquõ omneuitiũ paturae poc&. satismani¬
festatur. dm̃ tãbonãeorũ creasse naturã. cui
Nequisquã cũdeangelis apostaticis loqui¬
mur existim& cos aliã uelutexalio prine¬
pio habere potuisse naturã:. Neceorũ naturae
auctorẽ dm̃s cuiuserroris impi&ate tantoquisq
arebit expeditius & facilius. quanto ꝑspicatrus
intellegere potuerit. quod ꝑangelũ ds dixit.
iuando moysen mittebat ad filios israhed. Egosũ
iusũ ¶ Cũenĩds̃ sũm aessentiasit. hoc est sũmae
sit. &ideo inmutabilissit. rebus quas exnihilo
reauiteẽ dedit. sed non sũmaeeẽ sicut ẽ ipse. Et
iliis dediteẽ amplius. aliis minus: Atq: ita patu¬
ris essenturũ. gradibus ordinauit  Sicut enim¬
ibeo quod est sapere uocatur sapientia: sic abeo
quod esteẽ. uocaturessentia: Nouoquidem
nomine. quousi u&ceres non sunt latini sermo¬
nis auetores: sedim nr̃is tẽporibus usitato. Ne
dec& &uã linguaenrãe. quod greci appellant usias

Expanded text:
Deo, quoniam omne vitium naturae nocet, satis maniDeo, quoniam omne vitium naturae nocet, satis manifestatur Deum tam bonam eorum creasse naturam, cui ne quisquam, cum de angelis apostaticis loquimur, existimet eos aliam velut ex alio principio habere pauctorem Deum. Cuius erroris inpietate tanto quisque carebit expeditius et facilius, quanto perspicacius intellegere potuerit, quod per angelum Deus dixit, quando Moysen mittebat ad filios Israel: Ego sum, qui sum. Cum enim Deus summa essentia sit, hoc est summe et ideo inmutabilis sit: rebus, quas ex nihilo creauit, esse dedit, Sed non summe esse, sicut est ipse; et aliis dedit esse amplius, aliis minus, adque ita naturas essentiarum gradibus ordinauit sicut enimeo, quod est sapere, uocatur sapientia, sic ab eo, quod est esse, uocatur essentia, nouo quidem nomine, quo usi ueteres non sunt Latini sermonis auctores, sed iam nostris temporibus usitato, ne deesset etiam linguae nostrae, quod Graeci appellant coatav;
Abbreviated transcription (Latin):
nonsufficiat pisids̃. Profecto nonilli adhȩre¬
re. uitũẽ. Omne autem uitũ naturae noc&.
Ac ꝑhoc contranaturãe. Abilla igitur qua eadhe¬
racdõ. ponnatura diffestista seduitios. Quo
tim̃ &iam uitio. ualdemagna multũq laudabilis
ostenditur ipsanaturd ̃ Cuiusenĩ recte uitupera¬
tur uitiũ: ꝓculdubio ptura laudatur. Nam
recta uit̾ii uituperatioẽ. quod illo dehonestatur
uitura laudabilis Sicutergo cũ uitiũ oculorũ
dicitur caccitas. Idostenditur quod adnaturam
oculorũ ꝑtin& uisus Et cũuitiũ auriũ dicitur
surditas. ad earũ naturã ꝑtinere de monstratur
auditus. Itacũuitiũ creaturae angelicae dicitur
quo hon adhaer& dõs hincaꝑtissime declaratur
nus paturae utdõ adhiereat conuenire ¶ Quã
porro magnasit laus adhęreredõ. ut ei uiuat.
indesapiat. illo gaudeat. tantoq bono sinemor¬
te sineerrore si ne molestia ꝑfruatur. quis
digne cogitare possit aut doqui¶ Qua propter
&iam uitio malorũ angelorũ quonon adhaere p̃

Expanded text:
non sufficiat nisi Deus, profecto non illi adhaerere uitium est. Omne autem uitium naturae nocet ac per hoc contra naturam est. Ab illa igitur, quae adhaeret Deo, non natura differt ista, sed uitio; quo tiam uitio ualde magna multumque laudabilis ostenditur ipsa natura. Cuius enim recte uituperatur uitium, procul dubio natura laudatur. Nam recta uitii uituperatio est, quod illo dehonestatur natura laudabilis. Sicut ergo, cum uitium oculorum dicitur caecitas, id ostenditur, quod ad naturam oculorum pertinet uisus; et cum uitium aurium dicitur surditas, ad earum naturam pertinere demonstratur auditus: ita, cum uitium creaturae angelicae dicitur, quo non adhaeret Deo, hinc apertissime declaratur, eius naturae ut Deo adhaereat conuenire. Quam porro magna sit laus adhaerere Deo, ut ei uiuat, inde sapiat, illo gaudeat tantoqte, sine errore, sine molestia perfruatur, quis cogitare digne possit, aut eloqui? Quapropter etiam vitio malorum angelorum, quo non adhaerent
Abbreviated transcription (Latin):
animantiũ genus describer& singillatim mor¬
tales cunctiꝰ tamen uniuersogenere ꝑ p&ui.
Et cũuillis dictũ fuerit sisemꝑ fuerit humanum¬
genus quodam modo uerũeorũ loquatur historia
narrans qui fuerint quarũq rerũ inuentores.
qui primi liber alium disciplinarũ aliarũq asti¬
um institutores uel aquibus primũ illa uel illa
regio parsq terrarũ illaatq illa insula incoli
coeperitꝰ respondent. diluuiis & conflagrationi¬
bus ꝑcesta interualla temporũ. Nonquidem
omnia sed plurima terrarũ itauastari ut redi¬
gantar homines ad exignã paucitatẽ. ex quorũ
progenie rursus multitudo pristina repr&.
Ac sic identidẽ repperiri &institui quasi prima
cũ restituantur potiusq fuerant illis uimiis
iastationibus interrupta &i extincta c&erũ
hominẽ. pisi exhomine existere omninonon
¶Fallunt eos &iam quaedam mendacissimęlit¬
terae quas ꝑlibent in histonia tẽporũ multa

Expanded text:
animantium genus describeret: \'Singillatim moranimantium genus describeret: \'Singillatim mortales, cuncti tamen uniuerso genere perpetui.\' Et cum illis dictum fuerit, si semper fuit humanumgenus, quonam modo uerum eorum loquatur historia narrans qui fuerint quarumque rerum inuentores, qui primi liberalium disciplinarum aliarumque artium institutores. uel a quibus primum illa uel illa regio parsque terrarum. illa adque illa insula incoli coeperit, respondent diluuiis et conflagrationibus per certa interualla temporum non quidem omnia, sed plurima terrarum ita uastari, ut redigantur homines ad exiguam paucitatem, ex quorum progenie rursus multitudo pristina reparetur; ac sic identidem reperiri et institui quasi prima, cum restituantur potius, quae fuerant illis nimiis uastationibus interrupta et extincta; ceterum hominem nisi ex homine existere omnino non Fallunt eos etiam quaedam mendacissimae litterae, quas perhibent in historia temporum multa
Abbreviated transcription (Latin):
Alihi autẽ ad haereredo bonũ ẽ hocbonũ quib
cõmune ẽ habent oscũ illo cui adhaerent & int̃
sc scãn socisatẽ sunt unaciuitasdĩ: Eadem que
unũ sacrificiũ eius uiuũq tẽplũeius. Cuius
pars quactoniungenda immostalibus angelis
exmostalibus hominibus congregatur & nunc
mostalit̃ peregrinatur interris uel ineis quimor¬
tẽ obierunt. secr&us animarũ receptaculis sedib
q: requiescit codemdõ creante quẽ ad modũexor¬
tit sit sicut deangelisdictũe. iam uideo eẽdicendũ:
Xuino quippe homine quẽ primũ dscondidit¬
genus humanũ sumpsit exordiũ. secundum
scãe scripturae fidemq uenerabilẽ auctoritatem
non in merito hab& in orbe terrarũ. atq: in omnib
gentibus quas sibic̃ẽ credituras interaxera uera
quaedixit uera diuinitate praedixit. Omittamꝰ
denatura ud institutione generis humanis Alii
namq sicut deipsomundo credider̃ semꝑ fuisse
homines opinantur. Vnde ait &apuleius cũ hoc

Expanded text:
ihi autem adhaerere deo bonum est. hoc bonum quibus commune est, habent et cum illo cui adhaerent et inter se sanctam societatem et sunt una ciuitas dei eademque uiuum sacrificium eius uiuumque templum eius. cuius pars, quae coniungenda immortalibus angelis ex mortalibus hominibus congregatur, et nunc mortaliter peregrinatur in terris uel in eis qui morte obierunt secretis animarum recsque requiescit, eodem Deo creante quem ad modum exorta sit, sicut de angelis dictum est, iam uideo esse dicendum. Ex uno quippe homine. quem primum Deus condidit, humanum genus sumsit exordium secundum sanctae scripturae fidem. quae mirabilem auctoritatem non inmerito habet in orbe terrarum adque in omnibus gentibus, quas sibi esse credituras inter cetera uera, quae dixit, uera diuinitate praedixit. CAPUT de natura uel institutione generis humani. Alii namque, sicut de ipso mundo crediderunt, semper fuisse homines opinantur. Unde et ait Apuleius, cum hoc
Abbreviated transcription (Latin):
¶Dicimus itaq immutabile bonum ponẽẽ. Nisi
unũ uerũ beatũdm̃. Eauero quaefeeit. hon
quidem eẽquodabillo. uerũtamen mutabilia
quod non deillo. sed denihilo facta sunt  Quan¬
quã ergo sũma non sint quibus estds̃ maus bamu
magnas tam̃ ea mutabiliabona. Quae adhęre¬
re possunt ut beatasint inmutabili bono.
usq ad eo bonũeorũ ẽ. ut sineillo miseraee pees¬
sesit Necideo c&era in haccreaturae uniuers ta¬
te melioras. quiamiseraeẽ ñ poss̃. Neq enĩc&er
mebra corporis nr̃s ideo dicendũ ẽ oculi sec̃mdi¬
ra: Quia caecaeẽ ñ poss̃. Sicut autẽ melior est ua¬
tura sentiens &cũdol& quãlapis quidolere
nullo modo potest Ita rationalis uatura pries¬
tantior &iam misera . quã illa quaerationis
uel sensus est expers. &ideo ineam noncadit
miseria ¶ Quod cũitasit huic naturaequae in
tanta excdlentia creataẽ. ut lic& sit ipsa muta¬

Expanded text:
Dicimus itaque incommutabile bonum non esse nisi Dicimus itaque incommutabile bonum non esse nisi unum uerum beatum Deum; ea uero, quae fecit, bona quidem esse, quod ab illo, uerum tamen mutabilia, quod non de illo, sed de nihilo facta sunt. Quamquam ergo summa non sint, quibus est Deus maius bonum: magna sunt tamen ea mutabilia bona, quae adhaerere possunt, ut beata sint, inmutabili bono, quod usque adeo bonum eorum est, ut sine illo misera esse necesse sit. Nec ideo cetera in hac creaturae uniuersitate meliora sunt, quia misera esse non possunt; neque enim cetera membra corporis nostri ideo dicendum est oculis esse meliora, quia caeca esse non possunt. Sicut autem melior est natura sentiens et cum dolet quam lapis qui dolere nullo modo potest: ita rationalis natura praestantior etiam misera, quam illa quae rationis uel sensus est expers, et ideo in eam non cadit miseria. Quod cum ita sit, huic naturae, quae in tanta excellentia creata est, ut, licet sit ipsa muta
Abbreviated transcription (Latin):
fastũ. pro exclsissima a&nitate. Vanitatis
astutiam. procestissima ueritate. studia pasti¬
um. proindiuidua caritate. Suꝑbi. fallaces.¬
intudi effecti sunt¶ Beatitudinis igitur illorũ
causaẽ. adhereredõs Quocir ca istorũ mistruo
causa excontrarioẽ intellegenda quod esi p̃
adhȩreredõ ¶ Quã obrẽ sicũquaeritur quare
allibeati sint : Recte respond&r. qui adõ adhera
Et cũ quaeritur cur istisint miseri. Recte respor¬
l&ur. quia ñ adhȩrent dõ ¶ Nonẽ creaturaerits¬
nalis uel intellectualis bonũ quobeatasit. pisids
Ita quãuis ciomnis beata possit eẽ creatura. peq
enim hoc munus adipiscuntur. autcapiunt fe¬
rae. ligna. saxa. & siquid huius modiest : Ea
tamen quae potest. non exscipsa potest. quiaex
nihilo creataẽ. Sedexillo. a quocreataẽ. Hoc̃
enĩ adepto. beata:. Quoamisso. miseraẽ ͭ Ille
uero quinonalio sed seipso bono beatus est. ideo
miser non potesteẽ. quia non sepotest amittere

Expanded text:
fastum pro excelsissima aeternitate, vanitatis astutiam pro certissima veritate, studia partum pro individua charitate, superbi, fallaceinvidi effecti sunt. Beatitudinis igitur illorum causa est, adhaerere Deo. Quocirca istorum miseriae causa ex contrario est intelligenda, quod est, non adhaerere Deo. Quam ob rem si, cum quaeritur, quare illi beati sint, recte respondetur: Quia Deo adhaerent; et cum quaeritur, quur isti sint miseri, recte respondetur: Quia non adhaerent Deo: non est creaturae rationalis uel intellectualis bonum, quo beata sit, nisi Deus. Ita quamuis non omnis beata possit esse creatura neque enim hoc munus adipiscuntur aut capiunt ferae ligna saxa et si quid huius modi est, ea tamen, quae potest, non ex se ipsa potest, quia ex nihilo creata est, sed ex illo, a quo creata est. Hoc enim adepto beata, quo amisso misera est. Ille uero qui non alio, sed se ipso bono beatus est, ideo miser non potest esse, quia non se potest amittere.
Abbreviated transcription (Latin):
motione ꝑniciem: Nonne ut in auras tutũ
caciuninis germen emittant aliud teriae
radices affigunt quo alimentũ trabant.
atq itasuum quodam modo eẽ conseruꝗd¬
falli noli thumana patura uelhinc intelle¬
gi potest. quod lamentari quisq sanamente

Expanded text:
motione perniciem, nonne ut in auras tutum motione perniciem, nonne ut in auras tutum cacuminis germen emittant, aliud terrae radicis adfigunt, quo alimentum trahant adque ita suum quodam modo esse conserufalli nolit humana natura, uel hinc intellegi potest, quod lamentari quisque sana mente
Abbreviated transcription (Latin):
&nusquã essent futuri sedomni modo
perituri Profecto exultarent la&itia.
& sic semꝑ eligerentẽe quã omninoñ eẽ
Huius reitestis est notissimus senstis illorũ
Vnde enim mori m&tiunt. &malunt in illa
aerumna uiuere quã eam moste finire. Nisi
quia satis appar& quã refugiat natura ñ eẽ
Atq ideo cũ senouerint ẽemorituros. pro
magno beneficio sibi hanc impendi miseri¬
cordiam desiderant. ut aliquanto ꝓduca¬
us in eadem miseria uiuant. tardiusque
moriantur ͭ Proculdubio ergo indicant
immostalitatem. saltim talem quae p̃habe¬
at finẽ mendicitatis. quanta gratulatione¬
&tłas. susciperent ¶ Quid animalia omnia &iam¬
inrationabilia quibus datum non est
ista cogitate. ab inmensis dracombus
usq adexiguos uermiculos. Non nese
ẽe uelle atq obhoc interitum fugere
omnibus quibus possunt motibus indicũ
Quidarbusta omnesq fructices quibus
nullu sest sensus aduitandam manifesta

Expanded text:
et nusquam essent futuri, sed omni modo et nusquam essent futuri, sed omni modo perituri, profecto exultarent laetitia et sic semper eligerent esse quam omnino non esse. Huius rei testis est notissimus sensus illorum. Unde enim mori metuunt et malunt in illa aerumna uiuere, quam eam morte finire, nisi quia satis apparet quam refugiat natura non esse? Adque ideo cum se nouerint esse morituros, pro magno beneficio sibi hanc inpendi misericordiam desiderant, ut aliquanto productius in eadem miseria uiuant tardiusque moriantur. Procul dubio ergo indicant, inmortalitatem, saltem talem quae non habeat finem mendicitatis, quanta gratulatione susciperent. Quid? animalia omnia etiaminrationalia, quibus datum non est ista cogitare, ab inmensis draconibus usque ad exiguos uermiculos nonne se esse uelle adque ob hoc interitum fugere omnibus quibus possunt motibus indicant? Quid? arbusta omnesque frutices, quibus nullus est sensus ad uitandam manifesta
Abbreviated transcription (Latin):
eis quas noui rebus adiungo. Neq enĩ fillor
amareme. Cuminhis quacamo non fallar:
quãquã & si illa falsaessent falsame amare
uerũ eẽt Nam quo pacto recte reprehende¬
rer. & recte prohiberer ab amore falsorum
sime illa a mare falsũe&: Cũ uero & illaue¬
ra atq cestasint. Quisdubit& quodeorum
cum amantur. &ipseamor uerus &cestus esti
Tamporro nemo ẽ qui eẽ senolit : quã nemoẽ
quinonẽe beatus uelit: Q uomodo enĩ potest
& hi quimiserisunt nolint interire. Et cũse
miseros eẽ sentiant: nonscipsos derebus sed
miscriãsuã potius auferri uelint Illis
&iam qui& sibi miserrimi apparent. & pla¬
nesunt. & nonsolũ a sapientibus qñmftul¬
ti. uerũ & abhis quisebeatos putant miseri
iudicantur. quia pauperes atq mendicis.
Siquis inmortalitatem dar& qu anecipsa
miseria morer&ur. proposito sibi. quod
si ineadem miseria semꝑẽe nollent. Pulli

Expanded text:
eis quas noui rebus adiungo. Neque enim fallor eis quas noui rebus adiungo. Neque enim fallor amare me, cum in his quae amo non fallar; quamquam etsi illa falsa essent, falsa me amare uerum esset. Nam quo pacto recte reprehenderer et recte prohiberer ab amore falsorum, si me illa amare falsum esset? Cum uero et illa uera adque certa sint, quis dubitet quod eorum, cum amantur, et ipse amor uerus et certus est? Tam porro nemo est qui esse se nolit, quam nemo est qui non esse beatus uelit. Quo modo enim potest et hi qui miseri sunt nolint interire et, cum se miseros esse sentiant, non se ipsos de rebus, sed miseriam suam potius auferri uelint. Illis etiam, qui et sibi miserrimi apparent et plane sunt et non solum a sapientibus, quoniam stulti, uerum et ab his, qui se beatos putant, miseri iudicantur, quia pauperes adque mendici sunt, si quis inmortalitatem daret, qua nec ipsa miseria moreretur, proposito sibi quod, si in eadem miseria semper esse nollent, nulli
Abbreviated transcription (Latin):
endo. sapores gustando. Dura & mollia
contrectando sentimus. Quorũ sensi¬
biliũ &iam imagines eis simillimas nec iam
corporeas. cogitatione uersamus. memo¬
ria tenemus. & ꝑ ipsas inistorũ desideria
concitamur. Sed sine ulla phantasiarũ
ud phantasmatũ imaginatione ludifica¬
toria mihiẽe meidque nosse &amarecer¬
tissimũẽ ¶ Nulla in hisueris achademicorũ
argumenta formido dicentium. Quid
si falleris. Sienim fallor. sum. Nam
qui nonest. utiq noc falli potest: Ac ꝑ hoc
sum. si fallor. Quia ergo sum si fallor.
quomodo ẽẽme fallor. quando cestũ est
meẽe si fallor. Quiaigitur essem qui
fallerer. &iam si fallerer. proculdubio
in eo quod me pouieẽ. Nonfallor
Consequens est autẽ. ut &iam in eo qđ
me noui nosse non fallor. Sicut enim h de petbas si¬
noui eẽme. Ita noui&iam hoc ipsũ nossone
Eaq duo cũ amo. eundem quoq amorem
quiddam testiũ. Nec imparis aestimationis

Expanded text:
endo, sapores gustando, dura et mollia endo, sapores gustando, dura et mollia contrectando sentimus, quorum sensibilium etiam imagines eis simillimas nec iam corporeas cogitatione uersamus, memoria tenemus et per ipsas in istorum desideria concitamur; sed sine ulla phantasiarum uel phantasmatum imaginatione ludificatoria mihi esse me idque nosse et amartissimum est. Nulla in his ueris Academicorum argumenta formido dicentium: Quid si falleris? Si enim fallor, sum. Nam qui non est, utique nec falli potest: ac per hoc sum, si fallor. Quia sum ergo si fallor, quo modo esse me fallor, quando certum est me esse, si fallor? Quia igitur essem qui fallerer, etiamsi fallerer, procul dubio in eo, quod me noui esse, non fallor. Consequens est autem, ut etiam in eo, quod me noui nosse, non fallar. Sicut enim noui esse me, ita noui etiam hoc ipsum, nosse me. Eaque duo cum amo, eundem quoque amorem quiddam tertium nec inparis aestimationis
Abbreviated transcription (Latin):
Nec cam doctrinam idest aliud de discendo
ꝑcipere curaronus: & nẽ amor a nobisp¬
fectus. & ad nossdatus. ad beate uiuendũ
sufficer&. Necbono alio quo fruere¬
mur ullo indiger&. Nunc uero quia
Proculdubio ut uera sapiamus. ipsum
Debemus habere doctorem. ipsum &iam
utbeatisimus suauitatis intimel argitorẽ¬
Et nos quidem in nobis. tam& finonaequau¬
lem. Immo ualde longeq distantẽ Neq
coa&ernam. & quo breuius totũdicitur.
ponciusdem substantiae cuiusds̃ est
Tamen quando nihilsit in rebus ab eo fac¬
tis. natura propinquius. Imaginem dĩ
hoc ẽ illius sũmae trinitatis ag noscimus
adhuc reformatione ꝑficiendam. ut sit
&iam similitudine proxima¶ Nam &
sumus & nosẽẽ nouimus. & idẽe ac nosse
diligimus ¶n hisautẽ tribus quaedixi:
Nulla nos falsitas uerisimilis turbat
Non enim ea sicut illa quaeforissunt ullo
sensu corporis tangimus. udut col ores
uidendo. sonos audiendo. odores ol faci¬

Expanded text:
nec eam doctrina, id est aliunde discendo, nec eam doctrina, id est aliunde discendo, percipere curaremus; et noster amor a nobis profectus et ad nos relatus et ad beate uiuendum sufficeret, nec bono alio quo frueremur ullo indigeret; nunc uero quia procul dubio ut uera sapiamus ipsum debemus habere doctorem, ipsum etiam ut beati simus suauitatis intimae largitoreEt nos quidem in nobis, tametsi non aequalem, immo ualde longeque distantem, neque coaeternam et, quo breuius totum dicitur, non eiusdem substantiae, cuius Deus est, tamen qua Deo nihil sit in rebus ab eo factis natura propinquius, imaginem Dei, hoc est illius summae trinitatis, agnoscimus, adhuc reformatione perficiendam, ut sit etiam similitudine proxima. Nam et sumus et nos esse nouimus et id esse ac nosse diligimus. In his autem tribus, quae dixi, nulla nos falsitas ueri similis turbat. Non enim ea sicut illa, quae foris sunt, ullo sensu corporis tangimus, uelut colores uidendo, sonos audiendo, odores olfaci
Abbreviated transcription (Latin):
efficiat. Natura. doctrina. usus Natura
ingenio. Doctrina scientia. usus fructu
diiudicandus est Nec ignoro quod proprie
fructus fruentis. usus utentis sit: atq hoc
inder ẽẽuideatur. quod eare fruidicimur
quaenos nonaliud referenda pisi ꝑscipsam
delectat: utiuero eire quã propt̾ aliud
quaerimus. Vnde temporalibus magis
utendũe quã fruendũ. ut fruimereomus
Verũtam̃ eoloquendi modo quẽ plus ob
tinuit consu&udo: & fructibus utimur.
& usibus fruimur. Nam & fructus iam pro¬
prie dicuntur agrorũ quibus utiq omnes
temporaliter utimur. Hoctaq more usũ
dixerim in histribus quae in homine exspec¬
tanda cõmonui. quaesunt patura doctri¬
na. usus ¶ Exhis propt̃ obtinendã beatã
uitam. triꝑtita utdixi aphilosophis inuen¬
taẽ disciplina. Naturalis. propt̃ naturã.
rationalis propt̃ doctrinã. motalis ꝓpt̃
usum ¶ Siergo natura nr̃ae& nobis. pro¬
fecto &ñram nos genuissemus sapientiam:

Expanded text:
efficiat: natura, doctrina, usus; natura efficiat: natura, doctrina, usus; natura ingenio, doctrina scientia, usus fructu diiudicandus est. Nec ignoro, quod proprie fructus fruentis, usus utentis sit, adque hoc interesse uideatur, quod ea re frui dicimur, quae nos non ad aliud referenda per se ipsa delectat; uti uero ea re, quam propter aliud quaerimus unde temporalibus magis utendum est, quam fruendum, ut frui mereamur uerum tamen eo loquetinuit consuetudo, et fructibus utimur, et usibus fruimur. Nam et fructus jam proprie dicuntur agrorum, quibus utique omnes temporaliter utimur. Hoc itaque more usum dixerim in his tribus quae in homine spectanda commonui, quae sunt natura, doctrina, usus. Ex his propter obtinendam beatam vitam, tripartita, ut dixi, a philosophis inventa est disciplina; naturalis propter naturam, rationalis propter doctrinam, moralis propter usum. Si ergo natura nostra esset a nobis, profecto et nostram nos genuissemus sapientiam,
Abbreviated transcription (Latin):
latina iammultorũ literis frequentatal.
ut naturalis. rationalis. moralisq uocaren¬
tur: Quas &iam ipoctauo libro breuites
strinximus. Non quosit consequens utisti
intribus aliquid secundũ dm̃ d&rinitate
cogitauerint. Quauis plato primus istam
distributionẽ repperisse & cõmendas sedica¬
uit. Cui neq naturarũ omniũ auctor
pisids uisus est. Neq intellegentiae dator.
roq amoris. quo benebeatoq uiuitur¬
inspirator: Sedceste cum & denatura
rerũ. & deration ł indagandeueritatis.
& debom fine adquẽ cuncta quacagimus
referre debemus diuersi diuersa sentiant.
lphis tamentribus magnis & generalibus
questionibus omnis eorum uersatur inten¬
tio. Itacũinunaquaq carũ quid quisque
sect&ur. multiplex discrepantia sit opinio¬
num: esse tamq aliquã naturae causam.
scientiae formã. uitae sũma. Nemocunc¬
taturͭ Tria&iam sunt qui inunoquoque
homine astifice spectantur ut aliquid

Expanded text:
Latina iam multorum litteris frequentata sunt, Latina iam multorum litteris frequentata sunt, ut naturalis, rationalis moralisque uocarentur; quas etiam in octauo libro breuiter strinximus; non quo sit consequens, ut isti in his tribus aliquid secundum Deum de trinitate cogitauerint, quamuis Plato primus istam distributionem repperisse et commendasse dicatur, cui neque naturarum omnium auctor nisi Deus uisus est neque intellegentiae dator neque amoris, quo bene beateque uiuiturnspirator. Sed certe cum et de natura rerum et de ratione indagandae ueritatis et de boni fine, ad quem cuncta quae agimus referre debemus, diuersi diuersa sentiant: in his tamen tribus magnis et generalibus quaestionibus omnis eorum uersatur intentio. Ita cum in unaquaque earum quid quisque sectetur multiplex discrepantia sit opinionum, esse tamen aliquam naturae causam, scientiae formam, uitae summam nemo cunctatur. Tria etiam sunt, quae in unoquoque homine artifice spectantur, ut aliquid
Abbreviated transcription (Latin):
indigentia. sed sola bonitate fecis sequod
factumest. Idest quiabonũe Quodideo
postea quã factum est dicitur. ut resquac
factaẽ congruere bonitati propt̃quã
factaẽ in dic&ur. Quachonitas sispssc̃s
tas in suis op̾eribus intimaturꝰ Indeẽ
ciuitatis scãe quae inscĩs angelis sursũ ẽ
&origo. & informatio. & beatitudo
Namsiquaeratur undesit. d seam condidit
Siundesit sapiens. adõ inluminatur Siun¬
desit felix. dõ fruitur: Subsistens modifi¬
catur. contemplans in lustratur. inhęrens
iocundatur: Est. uid&. Amat pa&̾nitate asd¬
dĩuig&. inueritatedĩ luc&. in bonitatedĩgiu
d& ¶Quantũ intellegidatur. hinc phylõso¬
phi sapientiae disciplinam tripertitam eẽ
uoluerunt: Immotripertitam eẽ animad¬
uertere potuerunt:. Neq enim ipsi insti¬
tuerunt utitae&. seditaeẽ potius inuener̃
Cuius una pars appellatur physica. alte¬
ra logica. Testia &hica. Quarũ nomina

Expanded text:
indigentia, sed sola bonitate fecisse quod indigentia, sed sola bonitate fecisse quod factum est, id est, quia bonum est; quod ideo postea quam factum est dicitur, ut res, quae facta est, congruere bonitati, propter quam facta est, indicetur. Quae bonitas si Spiritutas in suis operibus intimatur. Inde est ciuitatis sanctae, quae in sanctis angelis sursum est, et origo et informatio et beatitudo. Nam si quaeratur unde sit: Deus eam condidit; si unde sit sapiens: a Deo inluminatur; si unde sit felix: Deo fruitur; subsistens modificatur, contemplans inlustratur, inhaerens iucundatur; est, uidet, amat; in aeternitate Dei uiget, in ueritate Dei lucet, in bonitate Dei gau Quantum intellegi datur, hinc philosophi sapientiae disciplinam tripertitam esse uoluerunt, immo tripertitam esse animaduertere potuerunt neque enim ipsi instituerunt ut ita esset. sed ita esse potius inuenerunt, cuius una pars appellaretur physica, altera logica, tertia ethica quarum nomina
Abbreviated transcription (Latin):
sic se uoluit praedicari utrũ autẽ bonipitris
recte bonitas dicipossit amborũ. Ponaudeo
demerariam praccipitare senaentiam. Verũ¬
tamen amborũ eumdicere scĩtatẽ facilius
ausus fuero. Nonamborũ quasi qualitatẽ.
sedipsumquoq substantiã. et cesciã intrim¬
tate ꝑsonam. Adhoc enimine prohabilius
substantialis amborũ. Sed sinihilest aliud
bonitas diuina quãscĩtas. sprofecto &illa
diligentia rationis est. Nonpraesũptionis
audacia. Vt inoperibusdĩ. secr&oquodã
loquendi modo quonr̃a exerceatur inten¬
tio. Eadem nobis insinuata intellegatur
trinitas Vnamquãq creaturam quis
fecerit. per quid feccrit. propt̃ quid fe¬
cerit. Puter quippe intellegitur uerbi.
quidixit fiat: Quod autẽ illo dicente
factũẽ: proculdubio ꝑ uerbũ factũ est
Ieo uero quoddicitur. Viditds quiabo¬
nũẽ : satis significatur dm̃ nulla neces¬
sitate. nulla suae cuiusquã utilitatis

Expanded text:
sic se voluit praedicari. Utrum autem boni Patris sic se voluit praedicari. Utrum autem boni Patris obus est, recte bonitas dici possit amborum, non audeo temerariam praecipitare sententiam: verumtamen amborum eum dicere sanctitatem facilius ausus fuero, non amborum quasi qualitatem, sed ipsum quoque substantiam, et tertiam in Trinitate personam. Ad hoc enim me probabilius alis et consubstantialis amborum. Sed si nihil aliud est bonitas divina quam sanctitas, profecto et illa diligentia rationis est, non praesumptionis audacia, ut in operibus Dei secreto quodam loquendi modo, quo nostra exerceatur intentio, eadem nobis insinuata intelligatur Trinitas, unamquamque creaturam quis fecerit, per quid fecerit, propter quid fecerit. Pater quippe intelligitur Verbi, qui dixit, Fiat. Quod autem illo dicente factum est, procul dubio per Verbum factum est; in eo uero quod dicitur: Vidit Deus, quia bonum est, satis significatur Deum nulla necessitate, nulla suae cuiusquam utilitatis
Abbreviated transcription (Latin):
dsperuerbũ quiabonaẽ: utrũ altitudine
mistica nobis ipsa trinitas intim&ur. hoc
rat quod in hocloco scripturarũ id acci¬
piendum eẽ ꝓhibeat. multi sermonisẽ
questio Nec omnia uno uolumine ut
explicemus. urguendũ ẽTredimus &¬
tenemus. & fideliter praedicamus. quod pat̃
genuerit uerbũ. hocest sapientiam ꝑ quam
facta sunt omnia. unigenitũ filium.
Vnus unũ. a&ernus coa&ernũ. sum mebo¬
nus acqualiter bonũ : Et quod sp̃ssc̃s. si¬
mul & patris & filiisit sp̃s. & ipse consubstan¬
tialis & coa&ernus ambobus. Atq hoctotũ
& triuitassit. propt̃ propri&atẽ ꝑsonarum.
& iusdssit propter inseparabilem diuinita¬
tem. sicut unus omiipotens. propt̃ insepara¬
bilem omnipotentiam. Itatamen. ut&iã
cum desingulis quaeritur. Unusquisq corũ
&ds̃. & omiu potenseẽ respondeatur
Cũ uero deomnibussimul. pontres duud
tres ommpotentes. sed unus ds omnipotens.
Tanta ibiest intribus inseparabilis uintas quae

Expanded text:
per Verbum, quia bona est\', utrum altitudine per Verbum, quia bona est\', utrum altitudine mystica nobis ipsa trinitas intimetur, hoc rat, quod hoc loco scripturarum id accipiendum esse prohibeat, multi sermonis est quaestio, nec omnia uno uolumine ut explicemus urgendum est. CAPUT tenemus et fideliter praedicamus, quod Pater genuerit Verbum, hoc est sapientiam, per quam facta sunt omnia, unigenitum Filium, unus unum, aeternus coaeternum, summe bonus aequaliter bonum; et quod Spiritus sanctus simul et Patris et Filii sit Spiritus et ipse consubstantialis et coaeternus ambobus; adque hoc totum et trinitas sit propter proprietatem personarum et unus Deus propter inseparabilem diuinitatem, sicut unus Omnipotens propter inseparabilem omnipotcum de singulis quaeritur, unusquisque eorum et Deus et omnipotens esse respondeatur; cum vero de omnibus simul, non tres dii vel tres omnipotentes, sed unus Deus omnipotens; tanta ibi est in tribus inseparabilis unitas, quae
Abbreviated transcription (Latin):
peccatum tamepliteum corpus accepit
Ouid autẽ stultius dicipotest. quã istũ
solem ut inunomundo unusc& ponde¬
cori pulchritudinis. ud&iam saluti
rerum corporalium consuluisse astifi¬
cemdm Sedhoc potius euenisse. quia
una anima sic peccauerat. ut tali corpo¬
re merer&iur includi: Ac perhoc sic
contigiss&. ut non una sedduae. Immo
uonduae sed decem udcentum similiter
acqualiterq peccassent. centũ soles ha¬
ber& hic mundus. Quodut non fict&.
nonopificis prouisione mirabili. ad rerũ
corporaliũ salutem decorẽq consultũẽ:
Sc̃o contigit potius tanta unius animae
progressione peccantis. ut sola corpus
tale merer&ur: Nonplane animarum
dequibus pesciunt quidloquantur. sed
corum ipsorũ quitalia sapiunt multũ
longe aueritate & meritoẽ cohercenda
progressio  Haccergo tria quaesuperius
commendaui. Cũ inunaquaq creatura
requiruntur quis eam fecerit. perquid
fecerit. Quare fecerit. ut respondeatur

Expanded text:
peccatum, tamen luteum corpus accepit. peccatum, tamen luteum corpus accepit. Quid autem stultius dici potest, quam isto sole, ut in uno mundo unus esset, non decori pulchritudinis uel etiam saluti rerum corporalium consuluisse artificem Deum, sed hoc potius euenisse, quia una anima sic peccauerat, ut tali corpore mereretur includi? ac per hoc si contigisset, ut non una, sed duae; immo non duae, sed decem uel centum similiter aequaliterque peccassent, centum soles haberet hic mundus? Quod ut non fieret, non opificis prouisione mirabili ad rerum corporalium salutem decoremque consultum est, sed contigit potius tanta unius animae progressione peccantis, ut sola corpus tale mereretur. Non plane animarum, de quibus nesciunt quid loquantur, sed eorum ipsorum, qui talia sapiunt multum longe a ueritate, et merito est cohercenda progressio. Haec ergo tria, quae superius commendaui, cum in unaquaque creatura requirantur, quis eam fecerit, per quid fecerit, quare fecerit, ut respondeatur
Abbreviated transcription (Latin):
Nec mala uoluntas quia naturae ordinem
seruare poluit. ideo iustidĩ leges omnia
bene ordinantis effugit ¶ Qnm̃ sicut pictu¬
ra cũcolore pigro locosuo posita. Itauniuer¬
sitas rerũ siquis possit intueri &iam cum
peccatoribus pulchraẽ. quãuis ꝑseipsos
consideratos sua deformitas turp&
Deinde uidere debuit origenes & quicũq
ita sapiunt. sihaecopinio uerac& mundũ
ideo factũ ut animae promeritis pecca¬
torum suorũ tamquam ergastulaquib
paenalit̃ includerentur cõrpora acci¬
perent. Superiora & leuiora quaeminꝰ.
inferiora uero & grauiora quaeamplius
peccauerunt: Daemones quibus d&eri¬
us pihilest terrena corpora quibus
inferius & grauius nihilest potiusquã
homines &iam bonos habere debuisse.
Nunc uero ut intellegeremus anima¬
rum merita ñqualitatibus corporũ eẽ
pensanda. aerium pessimus daemoN.
Homo autem & punc lic& malus. longe
minoris mitiorisq malitiae. &ceste ante

Expanded text:
nec mala uoluntas, quia naturae ordinem nec mala uoluntas, quia naturae ordinem seruare noluit, ideo iusti Dei leges omnia bene ordinantis effugit; quoniam sicut pictura cum colore nigro loco suo posito, ita uniuersitas rerum, si quis possit intueri, etiam cum peccatoribus pulchra est, quamuis per se ipsos consideratos sua deformitas turpet. Deinde uidere debuit Origenes et quicumque ita sapiunt, si haec opinio uera esset, mundum- ideo factum, ut animae pro meritis peccatorum suorum tamquam ergastula, quibus poenaliter includerentur, corpora acciperent, superiora et leuiora quae minus, inferiora uero et grauiora quae amplius peccauerunt, daemones, quibus deterius nihil est, terrena corpora, quibus inferius et grauius nihil est, potius quam homines etiam bonos habere debuisse. Nunc uero, ut intellegeremus animarum merita non qualitatibus corporum esse pensanda, aerium pessimus daemon, homo autem, et nunc licet malus longe minoris mitiorisque malitiae, et certe ante
Abbreviated transcription (Latin):
bus prodiuersitate peccatorũ a cadisusq
ad terras diuersa corpora quasi uincula
fuisse faciendi. ponut conderentur bona.
sedut mala cohiberentur ͤ Hinc origenis
iure culpatur. In librisenim quos appellat
periarchoꝵ. Id est de principiis. hoc sensit.
hocscripsit Ubi plusquã dici potest miror
hominem ineodesiasticis litteris tamdoctum
etexercitatũ. Non ad tendisse primũ quã
hoc e&̃ contrarium scripturae huiustantae
auetoritatis intentioni Quae ꝑomnia opera
dĩ subiungens Et uiditds quiabonũẽ. Com¬
pl&isq omnibus inferens. Et uiditdsominia
quae fecit. &cccebonaualde. nullã aliam
causam faciendimundi intellegi uoluit.
nisi ut bona fierent abonođo. Vbisine mo
peccass&. tantũ modo naturis bonis e&
ornatus mundus eepleniis. Et quia pecca¬
tũẽ. nonideo cunctasunt impl&a peccatis.
cumbonorũ longe maior numerus incae¬
lestibus suae naturae ordinem seru&

Expanded text:
bus pro diuersitate peccatorum a caelis usque bus pro diuersitate peccatorum a caelis usque ad terras diuersa corpora quasi uincula fuisse faciendi, non ut conderentur bona, sed ut mala cohiberentur. Hinc Origenes iure culpatur. In libris enim, quos appellat nep2 ἀρχω̄ν, id est de principiis, hoc sensit, hoc scripsit. Ubi plus quam dici potest miror hominem in ecclesiasticis litteris tam doctum et exercitatum non adtendisse, primum quam hoc esset contrarium scripturae huius tantae auctoritatis intentioni, quae per omnia opera Dei subiungens: Et uidit Deus, quia bonum est, conpletisque omnibus inferens: Et uidit Deus omnia, quae fecit, et ecce bona ualde, nullam aliam causam faciendi mundi intellegi uoluit, nisi ut bona fierent a bono Deo. Ubi si nemo peccasset, tantummodo naturis bonis esset mundus ornatus et plenus; et quia peccatum est, non ideo cuncta sunt inpleta peccatis, cum bonorum longe maior numerus in caelestibus suae naturae ordinem seruet;
Abbreviated transcription (Latin):
& inclusi Siautẽ manichei non desiperent
uel potius insanirent. sidĩ naturam sicutiẽ
incommutabilẽ Atq omnino incorrupti¬
bilẽ crederent. Cui nocere pulla res possit:
Animã uero quae uoluntate mutari inde¬
terius. &peccato corrũpi potuit. atq
ita in commutabilis ueritatis luce priuari.
Nondĩ pastem neceius naturae quaedĩ est.
sed abillo conditam. longe imparem condi¬
est mirandum amplius. quod e&iamquidã
qui unum nobiscum credunt omnũ rerũ
ẽẽ principiũ. Nullamq naturã quae
nonest quoddsest. siabillo conditoreẽe
non posse: Noluerunt tamen istã causã
fabricandi mundi tambonã ac simplicẽ
bene ac simpliciter credere ut ds̃bonus
conder& hona. Et essent postđdm̃ quae
non essent quodestds. bonatamen quaeñ
facer& nisibonus ds̃:. Sed animas dicunt
nonquidem pastesdĩ sed factas adõ peccasse
aconditore recedendo. & diuersis progressi¬

Expanded text:
et inclusi. Sic autem Manichaei non desiperent et inclusi. Sic autem Manichaei non desiperent uel potius insanirent, si Dei naturam, sicuti est, incommutabilem adque omnino incorruptibilem crederent, cui nocere nulla res possit; animam uero, quae uoluntate mutari in deterius et peccato corrumpi potuit adque ita incommutabilis ueritatis luce priuari, non Dei partem nec eius naturae, quae Dei est, sed ab illo conditam longe inparem Condiest mirandum amplius, quod etiam quidam, qui unum nobiscum credunt omnium rerum esse principium, ullamque naturam, quae non est quod Deus est, nisi ab illo conditore esse non posse, noluerunt tamen istam causam fabricandi mundi tam bonam ac simplicem bene ac simpliciter credere, ut Deus bonus conderet bona et essent post Deum quae non essent quod est Deus, bona tamen, quae non faceret nisi bonus Deus; sed animas dicunt, non quidem partes Dei, sed factas a Deo, peccasse a Conditore recedendo et diuersis progressi
Abbreviated transcription (Latin):
nor non sit inparuis. Quae parua non sua
granditate. Nam nullaest. sedastificis sapi¬
entia m&ienda sunt: Sicut inspecie uibilis
hominis. siunum radatur suꝑcilium quã
propemodũ pihilcorpori. Et quã multum
decrahitur pulchritudini. qnm̃ non mole
constat. sed parilitate acdimensione mem¬
brorũ. ec sane multũ mirandũe qđ hi
qui nonnullam malã putant ẽe naturam.
suo quodam contrario exostam propagatã¬
q principio. uolunt accipere istã causam
creationis rerũ. ut bonus ds̃ conder& bona.
credentes eum potius adhaec mundana
molimina rebellantibus aduersũ se malis
repellendis extrema pecessitate ꝑductũ
Suamq naturam bonam. malo coheroendo
superandoq miscuisse. quãturpissime
pollutam & cruddissime captiuatam &
oppressam. labore magno urx mund& ac
liber& Nontamentoram. sed quod eius
non potuerit ab illa inquinatione purga¬
ri tegmen ac uinculũ futurũ. hostis uicti

Expanded text:
nor non sit in paruis; quae parua non sua nor non sit in paruis; quae parua non sua granditate nam nulla est, sed artificis sapientia metienda sunt; sicut in specie uisibilis hominis, si unum radatur supercilium, quam propemodum nihil corpori, et quam multum detrahitur pulchritudini, quoniam non mole constat, sed parilitate ac dimensione membrorum! Nec sane multum mirandum est, quod hi, qui nonnullam malam putant esse naturam suo quodam contrario exortam propagatamque principio, nolunt accipere istam causam creationis rerum, ut bonus Deus conderet bona, credentes eum potius ad haec mundana molimina rebellantis aduersum se mali repellendi extrema necessitate perductum suamque naturam bonam malo cohercendo superandoque miscuisse, quam turpissime pollutam et crudelissime captiuatam et obpressam labore magno uix mundet ac liberet; non tamen totam, sed quod eius non potuerit ab illa inquinatione purgari, tegmen ac uinculum futurum hostis uicti
Abbreviated transcription (Latin):
rerũ prosuis portionibus decoris tãquã
in cõmunẽ rem publicam conferant. uel
nobis ipsis sieis congruenter atq scienter
utamur. Commoditatis attribuant:
Ita ut uenena ipsa quaeꝑ in conunentiã per¬
niaosa sunt. conuenienter adhibita. insa¬
lubria medicamenta uestantur¶ Quamqͣr
acontrario &iam haec quibis delectantus.
sicut cibus & potus &istalux. Inmoderato
& inopostuno usu poxia sentiantur
Vndenos a mon& diuina prouidentia.
nonres insipienter uituperare. sedutilita¬
tem rerũ diligenter inquirere Et ubi
nr̃m ingenium uel infirmitas deficit.
ita credere occultam. sicut erantquaedã
quaeuix potuimus inuenire Quia &ipsi
utilitatis occultatio. Aut humilitatis¬
omnino patura pullasit malũ. pomeq
hoenonsit pisi priuationis boni. sedater¬
renis usq ad cadestia. & auisibilibus usque
ad inuisibilia. Sunt aliis aliabonamdiora
adhoc in acqualia. ut essent omnia Dsau¬
tem itaẽ astifex magnus inmagnis. ut mi¬

Expanded text:
rerum rerum in communem rempublicam conferant, vel nobis ipsis, si eis congruenter atque sutamur, commoditatis adtribuant, ita ut uenena ipsa, quae per inconuenientiam perniciosa sunt, conuenienter adhibita in salubria medicamenta uertantur; quamque a contrario etiam haec, quibus delectantur, sicut cibus et potus et ista lux, inmoderato et inopportuno usu noxia sentiantur. Unde nos admonet diuina prouidentia non res insipienter uituperare, sed utilitatem rerum diligenter inquirere, et ubi nostrum ingenium uel infirmitas deficit, ita credere occultam, sicut erant quaedam, quae uix potuimus inuenire; quia et ipsa utilitatis occultatio aut humilitatisomnino natura nulla sit malum nomenque hoc non sit nisi priuationis boni. Sed a terrenis usque ad caelestia et a uisibilibus usque ad inuisibilia sunt aliis alia bona meliora, ad hoc inaequalia, ut essent omnia; Deus autem ita est artifex magnus in magnis, ut mi
Abbreviated transcription (Latin):
factaẽ. Si quare fecerit: quiabonaẽ PNec M¬
auctor est excellentior dõ. Nec arsefficatior
dĩ uerbo. percausa melior. quã ut bonum
crear&ur al. bono Hanc &iam plato
causam condendi mundi iustissimã dicit
ut abonodõ bona opera fierent: Siueista
legerit. siue abhis quilegerant fostecogno¬
uerit. siue accrrimo ingenio inuisibiliadi
per ea quaefacta sunt intellecta conspexe¬
rit. siue abhis qui ita conspexetant & ipse
didicerit Hanc tamen causam. idest adbo¬
na creanda bonitatẽdĩ. Hanc inquã causã
tam iustam atq: idoneã. quaediligenter
considerata & pie cogitata. omnes contro¬
uersias quacrentũi mundi originẽ termi¬
nat : quidam herdaci nonuiderunt
Quiaegenã carnis huius fragilemq mor¬
talitatem iam detusto supplicio uenientẽ.
dũei non conueniunt plurima offendus
Sicut ignis aut frigus. autferabestia. ud qud
eiusinodi Nec attendunt quã ud in suis lo¬
cis naturisq uigeant. pulchroq ordine
disponantur: Quantumq uniuersitate

Expanded text:
facta est; si quare fecerit: Quia bona est. Nec auctor est excellentior Deo, nec ars efficacior Dei uerbo, nec causa melior quam ut bonum crearetur a Deo bono. Hanc etiam Plato causam condendi mundi iustissimam dicit, ut a bono Deo bona opera fierent; siue ista legerit, siue ab his qui legerant forte cognouerit; siue acerrimo ingenio inuisibilia Dei per ea, quae facta sunt, intellecta conspexerit, siue ab his qui ista conspexerant et ipse didiceritna creanda bonitatem Dei, hanc, inquam, causam tam iustam adque idoneam, quae diligenter considerata et pie cogitata omnes controuersias quaerentium mundi originem terminat, quidam haeretici non uiderunt, quia egenam carnis huius fragilemque mortalitatem iam de iusto supplicio uenientem, dum ei non conueniunt, plurima offendunt, sicut ignis aut frigus aut fera bestia aut quid eius modi; nec adtendunt, quam uel in suis locis naturisque uigeant pulchroque ordine disponantur, quantumque uniuersitati
Abbreviated transcription (Latin):
NTEQUA DE INSTITU¬
TIONE HOMINIS DICAM
ubi duarũciuitatũ quantum
ore libro apparuisse i nangelis iam uid&ur.
sprius mihi quaedam deipsis angelis uideo eẽ
dicenda quibus demonstr&ur quantũ a nobis
potest quã noninconueniens. N̾eq in congrua
dicatur eẽ hominibus anglis que soci&as st
non quattuor. duaescilic& angelorũ totidẽq
hominũ. sedduae potius ciuitates hoc ẽ soci&ates
merito eẽdicantur : Una in bonis altera in ma¬
lis. nonsolũ in angelis uerũ&iã in hominibus
onstitutae sangelorũ bonorũ & malorũ int̃
secontrarios app&utus. Inonnaturis principiis fieq̃ cãñ¬
q: diuersis quãd somniũ substantiarũ bonus
auctor & conditor utrosq creauerit sed uolun¬
tatibus &cupiditatibus extitisse dubitare
fas non eft ł Dũ alii constant̃ inicommuniomnib
bono quod ipse illisds̃st. atq in eius a&nitate
ueritate caritate ꝑsistunt Aliisiia potestate
potius delectati. uelut honũ suũ sibi ipsiessent.

Expanded text:
ntequam de institutione hominis dicam, ubi duarum ciuitatum, quantum ore libro apparuisse in angelis iam uidetur: prius mihi quaedam de ipsis angelis uideo esse dicenda, quibus demonstretur, quantum a nobis potest, quam non inconueniens neque incongrua dicatur esse hominibus angelisque societas, ut non quattuor duae scilicet angelorum totidemque hominum, sed duae potius ciuitates, hoc est societates, merito esse dicantur, una in bonis, altera in malis non solum angelis, uerum etiam hominibus constitutae. Angelorum bonorum et malo rum inter se contrarios adpetitus non naturis principiisque diuersis, cum Deus omnium substantiarum bonus auctor et conditor utrosque creauerit, sed uoluntatibus et cupiditatibus extitisse dubitare fas non est. dum alii constanter in communi omnibus bono, quod ipse illis Deus est, adque in eius aeternitate ueritate caritate persistunt; alii sua potestate potius delectati, uelut bonum suum sibi ipsi essent,
Abbreviated transcription (Latin):
c&eris humani corporis paste posuerit: Isti truti¬
natores dimentorũ nequaquã crederent & siauc¬
toritati eiusdem scripturae subditiessent: aliquid
aliud exhoc intellegendũeẽ censerent: Sed quõ
sidiligentes singula scrutemꝰ atq tractemus que
in illo diuino libro deconstitutione mundiscrip¬
ta sunt. Et multadicenda & a proposito instituti
operis longe digrediendũe : Iamq dediiabus
istis diuersis interse atq contrariis soci& atib is
angelorũ. Inquibus sunt quaedamexordia dua¬
rĩr&uam inrebus humanis ciuitatũ dequibusde¬
inceps dicere institui. quantũ satis eẽ uisuẽ dispu¬
tauimus. Huncquoq librũ aliquando claudi¬

Expanded text:
ceteris humani corporis parte posuerit, isti truticeteris humani corporis parte posuerit, isti trutinatores elementorum nequaquam crederent, et si auctoritati eiusdem scripturae subditi essent, aliquid aliud ex hoc intellegendum esse censerent. Sed quoniam, si diligenter singula scrutemur adque tractemus, quae in illo diuino libro de constitutione mundi scripta sunt, et multa dicenda et a proposito instituti operis longe digrediendum est, iamque de duabus istis diuersis inter se adque contrariis societatibus angelorum, in quibus sunt quaedam exordia duarum etiam in rebus humanis ciuitatum, de quibus deinceps dicere institui, quantum satis esse uisum est, disputauimus: hunc quoque librum aliquando clauda