comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
urbem assitiorum tunc prin¬
cipem gentium & romanae¬
que nunc gentibus dominan¬
tem c̃ pacta conscripsi fius.¬
se. Illud primum ocultimũ
imperium: Illud paulatĩ
caedens adistum sensim ẽ¬
ualescens defluxisse. Illi
subunotẽ pore nouissimũ
regem cũ isti primum fu¬
isse illã de indetunc inua¬
dente crro captam uelut
in mortem concidisse cũ
istam fiducialiter assur¬
gentẽ pꝰ expulsos regeslibe¬
ris uticoepisse consiliis:
Praec ipuae cũ uindicante
libertatẽ suam roma : tuc̃
quoq: iudeorum populus
qui aput babi loniã subregi¬
b seruiebat: in scm hieru¬
salem recepta libertate
rediȩrit: Templumq: dñi
sicut a ꝓph&is praedictum fu¬
rat reformarit: practerea
intercessisse dixeram int̃ba¬
biloniũ regnum qđ aborien¬
te fuaerat & romananum qđ
aboccidente. consurgens here¬
ditati orientis a enutriaebat᷑
macedonicũ a fricanum quae
regnũ hoc ẽ. quasi a meridi¬
ae acseptentrione breuib:

Expanded text:
urbem Assyriorum tunc prinurbem Assyriorum tunc principem gentium et Romam aeque nunc gentibus dominantem conpacta conscripsi: fuisse illud primum, hoc ultimum imperium; illud paulatim cedens, at istud sensim conualescens; defluxisse illi sub uno tempore nouissimum regem, cum isti primum fuisse; illam deinde tunc inuadente Cyro captam uelut in mortem concidisse, cum istam fiducialiter adsurgentem post expulsos reges liberis uti coepisse consiliis; praecipue cum, uindicante libertatem suam Roma, tunc quoque Iudaeorum populus, qui apud Babylonam sub regibus seruiebat, in sanctam Hierusalem recepta libertate redierit templumque Domini, sicut a, prophetis praedictum fuerat, reformarit. praeterea intercessisse dixeram inter Babylonium regnum, quod ab oriente fuerat, et Romanum, quod ab occidente consurgens hereditati orientis enutriebatur, Macedonicum Africanumque regnum, hoc est quasi a meridie ac septentrione breuibus
Abbreviated transcription (Latin):
quippae ut putant magnis
non de fabris uilissimis quȩs¬
tio ẽ quibus insimateria ac¬
cedat: Ars cȩssat. Sienim
praecisse illis ac uoluis se p̃s¬
to sẽꝑ fuit: Immo &iam
subiacente praescientia
quia apud omni potentia
deoperibus dumtaxat sius
hocẽ praescire qđ uelle :
quodcumq illud prae¬
sciebatur cui uoluntas
astipularetur ñ exspecta¬
re oportiut sed creari
Maximecum & iouem illũ
suum aceruos formicarũ
in populos hominum ludo
uertere solitum ferant
Porro autem decuracȩni¬
moniarum nec recensen¬
dum arbitror: qm̃ in t̃sa¬
cra continua in caessabili¬
b cladib: nullus finis ac
nullarequies fuit : nisicũ
saluator mundi xp̃s in lux̃
cuius aduentui praedisti¬
natã fuisse imperii ro¬
mani pacẽ &siiã sufficient
ostendisse me arbitror
tamen paucis ad huc supplere
conabor: Principio secun¬
dilibello cum temporã roma¬
nae conditionis stilite nore
praestringeremi multa con¬
uenienter int̃babrlonam

Expanded text:
quippe, ut putant, magnis, quippe, ut putant, magnis, non de fabris uilissimis quaestio est, quibus nisi materia accedat, ars cessat. si enim praescisse illis ac uoluisse praesto semper fuit, immo etiam subiacente praescientia, quia apud omnipotentiam de operibus dumtaxat suis hoc est praescire quod uelle: quodcumque illud praesciebatur, cui uoluntas adstipularetur, non exspectari oportuit sed creari; maxime cum et Iouem illum suum aceruos formicarum in populos hominum ludo uertere solitum ferant. porro autem de cura caerimoniarum nec recensendum arbitror, quoniam inter sacra continua incessabilibus cladibus nullus finis ac nulla requies fuit, nisi cum saluator Mundi Christus inluxit: cuius aduentui praedestinatam fuisse imperii Romani pacem, etsi iam sufficienter ostendisse me arbitror, tamen paucis adhuc supplere conabor. Principio secandi libelli cum tempora Romanae conditionis stili tenore perstringerem, multa conuenienter inter Babylonam
Abbreviated transcription (Latin):
mult a sunt : Sipotentiae
dĩ in quiunt quemprȩdi¬
catis fuit : ut roma numim¬
perium taamplum actã
sublime fier&: curigitur
pacientiaei usdem offuit
ut ante nonfier& . qub subeo¬
dem uerborespondebitur. Si
potentiae deorũ quos praedica¬
tis fuitut romanum impe¬
rium tamam pͥlũ ac term sub¬
lime fiȩr&. curigitur pacien¬
tia eorunde obfuit utante
non fier&: an ipsidinondũ e¬
rant anadhucroma ipsañ
erat e Anilli nõcolebantur
An haec necdũ idonea impe¬
riouidebatur o si nondum
erant dii cessa tintentio. ut
qui denim iam ibi eorum dis¬
cutio moram ubinecipsam
quidẽ inuenio naturam.
siautem erant di aut potenti¬
aeorum ut ipsiudicant aut
paciencia inculpaẽ ł pacien¬
tia si fuit ł potentia sidefuit.
Aut si magis sua dibile uidet᷑
fuisse tuncquidẽ deos qui
ꝓuehere potuissent: Sed
non dum ex istitisse roma.¬
nos qui prouehi uirae pos¬
sent. Nos auctorem rerũ
potentiam non artificem
scientiam quaerimus dedis

Expanded text:
multa sunt. si potentiae multa sunt. si potentiae Dei, inquiunt, quem praedicatis, fuit, at Romanum imperium tam amplum ac tam sublime fieret, cur igitur patientia eiusdem obfuit, ut ante non fieret? quibus sub eodem uerbo respondebitur: si potentiae deorum, quos praedicatis, fuit, ut Romanum imperium tam amplum ac tam sublime fieret, cur igitur patientia eorundem obfuit, ut ante non fieret ? an ipsi dii nondum erant? an adhuc Roma ipsa non erat? an illi non colebantur ? an haec necdum idonea imperio uidebatur? si nondum erant dii, cessat intentio; in quid enim iam ibi eorum discutio moram, ubi ne ipsam quidem inuenio naturam? si autem erant dii, aut potentia eorum, ut ipsi indicant, aut patientia in culpa est: uel patientia, si fuit, uel potentia, si defuit. aut, si magis suadibile uidetur fuisse tunc quidem deos, qui prouehere potuissent, sed nondum exstitisse Romanos, qui prouehi iure possent, nos auctorem rerum potentiam, non artificem scientiam quaerimus. de diis
Abbreviated transcription (Latin):
bonitate creatoris libertatẽ
in dulgentis in contumatiã
uertis se la&itiã : atq: exc̃¬
temptu in obliuonem deflex¬
isse : Iustãq: nunc eẽ pa¬
cientiã dĩ &iustam inutrã¬
q: partem ut nec cõtemptꝰ
disꝑdatintotum cui misereri
uellit: & afficilaborib: dũ
uelit. sinat contemtus potens
deinde subsequens. eẽ iuste
semꝑ adhibere quã uis ignoran¬
ti gubernationem cuialiquando
piae restiturus sit penitenti
Antiq: gratiae facultatem :
Sed hae cqm̃ & siuerissime
fortissime quȩ du cuntur:
fidelem tam̃ atq oboedientẽ
requirunt: Mihi autem
uidero. Analiquando credi¬
turis certenunc cumincre¬
dulis uctio ẽ. promtius eap¬
feram quae ipsi &siꝑbare
noluȩ rint in ꝓbari non pos¬
sint: Itaq quantum ad cons¬
cientiam humanarum men¬
tium ꝑtin& utriq subre ue¬
rentiam religionis & con¬
fessione cultuq: suꝑ nȩ po¬
tentiae uiuimus.: Distante
constare omã illorum tam
multos deos putare quam

Expanded text:
bonitate creatoris libertatem bonitate creatoris libertatem indulgentia in contumaciam uertisse licentiam atque ex contemptu in obliuionem defluxisse, iustamque nunc esse patientiam Dei et iustam in utramque partem, ut nec contemptus disperdat in totum cui misereri uelit et affici laboribus dum uelit sinat contemptus potens; deinde subsequens esse, iuste semper adhibere quamuis ignoranti gubernationem, cui aliquando pie restituturus sit paenitenti antiquae gratiae facultatem. sed haec quoniam, etsi uerissime fortissimeque dicuntur, fidelem tamen atque oboedientem requirunt, mihi autem, uidero an aliquando credituris, certe nunc cum incredulis actio est, promptius ea proferam, quae ipsi etsi probare noluerint, inprobare non possint. itaque, quantum ad conscientiam humanarum mentium pertinet, utrique sub reuerentia religionis et confessione cultuque supernae potentiae uiuimus, distante constare omnia, illorum, tam multos deos putare quam
Abbreviated transcription (Latin):
illum &uerum dm̃ quẽ xp̃i¬
ana fides praedicat & con¬
didissemundũ creaturãq ei:
cũ uoluit: & disposusse ꝑ
multa cum ꝑ multa ignoraret᷑
&c̃firmassẽ adunum. cumꝑ
unicum declaratus ẽ: Simul¬
q potentiam pacientiãq eiꝰ.
multi modis argumentas
aeluxisse: in quoquidem an¬
gustas deiectasq mentes
offendi paulis ꝑ intelligo.
quod tante potentiae pacientia
tanta miscetur: Sienim po¬
tenserat in quiunt creaturae
mundũ cõponere pacẽmun¬
di insinuare mundocultũ
at notitiam sui. quod opꝰ. fuit
tantauel ut ipsisentiunt tã
ꝑnitiosa pacientia ut inultimo
erroribus cladibus laborib¬
q: hominum fiȩr& qđ a prin¬
cipio uirtute eius quẽ prȩdi¬
cas dĩ sic potius coepisse potu¬
is s& : quib: quideco ueraci¬
t̃ respondere possẽ ad hoc
abinitio creati Etinstitũ
humanũ genꝰ ut subreligio¬
ne cũ pacȩ sine labore uiuens
fructu oboedientiae a&nita¬
tẽ ꝓmereretur : Cedabusũ

Expanded text:
illum et uerum Deum, quem Christiillum et uerum Deum, quem Christiana fides praedicat, et condidisse mundum creaturamque eius, cum uoluit, et disposuisse per multa, cum per multa ignoraretur, et confirmasse ad unum, cum per unicum declaratus est, simulque potentiam patientiamque eius multimodis argumentis eluxisse. in quo quidem angustas deiectasque mentes offendi paulisper intellego, quod tantae potentiae patientia tanta miscetur. si enim potens erat, inquiunt, creare mundum, componere pacem mundi, insinuare mundo cultum ac notitiam sui, quid opus fuit tanta uel, ut ipsi sentiunt, tam perniciosa patientia, ut in ultimo erroribus cladibus laboribusque hominum fieret, quod a principio uirtute eius, quem praedicas, Dei sic potius coepisse potuisset? quibus quidem neraciter respondere possem, ad hoc ab initio creatum et institutum humanum genus, ut sub religione cum pace sine labore uiuens fracta oboedientiae aeternitatem promereretur, sed abusum
Abbreviated transcription (Latin):
cessum fuit. nec dubium qm̃
omnium cognitioni fidei spec¬
que defensãq in huncrerũ
Apicem ꝓ uexerit: cuius potissi¬
me uoluit eẽ cũ uenit dicenđ
utiq: ciuis romanuscensus ꝓ¬
fessione rom ani. Quamobrẽ
quia adid temporis peruentũ
trauit.. Regnũq: cae saritran¬
quillis simum dedit. hunc quo¬
q sextum libellum hoc fine
concluserim ut germinantia
temporaxp̃i ana magis in c̃re¬
primentum manus crescen¬
tia & quȩ adhuc inprouestu
positahorum ipsorum quib
haec responde recogitur in¬
seccatione modentur: Sep¬
timo libello sitamen Adiu¬
uante dño suffecerim com¬
praehendam ut qm̃ ab initio
expectare homines & puniri
ꝓpt̃ pecca non tacui nuncquo¬
q quae ꝑsecutionesep̃i anorum
Actesint & quȩ ultionessecu¬
taesunt absq eo quod om̃s
ad peccandum generalicer
ynisunt adq: ideo singillatĩ
documenta collecta
s : quibus absq ulloar¬
chano qđ paucorum fideliũ
ẽ ꝓ bari demedio queat: unũ

Expanded text:
ncessum fuit. nec dubium, quin ncessum fuit. nec dubium, quin omnium cognitioni fidei inspecm defensamque in hunc rerum apicem prouexerit, cuius potissime uoluit esse cum uenit, dicendus utique cinis Romanus census professione Romani. Quamobrem quia ad id temporis peruentum trauit regnumque Caesari tranquillissimum dedit, hunc quoque sextum libellum hec fine concluserim: ut germinantia tempora Christiana magisque inter reprimentum manus crescentia et quae adhuc in prouectu posita horum ipsorum, quibus haec respondere cogimur, insectatione mordentur, septimo libello, si tamen adiuuante Domino suffecero, conprehendam, ut, quoniam ab initio et peccare homines et puniri propter peccata non tacui, nunc quoque, quae persecutiones Christianorum actae sint et quae ultiones secutae sint, absque eo quod omnes ad peccandum generaliter proni sunt atque ideo singillatim doeumenta collecta sunt, quibus absque ullo arcano, quod paucorum fidelium est, probari de medio queat, unum
Abbreviated transcription (Latin):
ria in excelsisdõ & int̃rapax
hominibus bone uoluntatis
Eodẽq tempore hic adquẽ
rerum omniumsuma c̃¬
cesserat dominũ sehominũ
appellari non passus ẽ im¬
mo non ausus. quouerus dñs
totius generis huma int̃ ho¬
mines natꝰ e. Eodem quo¬
que annotunc primum
idẽ cȩsar quẽ histantis mys¬
teriis prȩdestina uerat
ds̃censumagi singularum
ubiq ꝓuinciarum & cen¬
seriomĩs homines. Ius sitquin¬
do &ds̃ homo uideri & eẽ.
dignatus. Tuncigitur
natus ẽ. xp̃s romano censo
statim ascriptus ut natus
ẽ. haec ẽ prima illa claris¬
simaq ꝓ fessio quaecue¬
sarem omnium principẽ
romanosq: rerum domi¬
nus singillatim cuncto¬
rum hominũ aedita as¬
criptione sugnauit :
In quase &ipse quicuncto
homines fecit. in ueniri
hominem ascribiq: int̃
homines uoluit: Quod
penitus numquam ab orbae
condito atq: ab exdio generis hu¬
mani inhunc mundum nebabi¬
lio quidem uel macedonico ut
ñ dicã moricui quam regno c̃¬

Expanded text:
ria in excelsis Deo, et in terra pax ria in excelsis Deo, et in terra pax hominibus bonae uoluntatis. eodemque tempore hic, ad quem rerum omnium summa concesserat, dominum se hominum appellari non passus est, immo non ausus, quo uerus dominus totius generis humani inter homines natus est. eodem quoque anno tunc primum idem Caesar, quem his tantis mysteriis praedestinauerat Deus, censum agi singularum ubique prouinciarum et censeri omnes homines iussit, quando et Deus homo uideri et esse dignatus est. tunc igitur natus est Christus, Romano censui statim adscriptus at natus est. haec est prima illa clarissimaque professio, quae Caesarem omnium principem Romanosque rerum dominos singillatim cunctorum hominum edita adscriptione signauit, in qua se et ipse, qui cunctos homines fecit, inueniri hominem adscribique inter homines uoluit; quod penitus numquam ab Orbe condito atque ab exordio generis humani in hunc modum ne Babylonio quidem uel Macedonico, ut non dicam minori cuiquam regno co
Abbreviated transcription (Latin):
sotio ipsa &iam rubigo
signauit nec prius um
nisi subextrema senei aue
rum commotione patu¬
erunt. Clausis igitur
iani portis: rempublicã
quã bello que siueratpacȩ¬
ȩnutrire atq: amplifica
restudens: leges plurimas
statuit: perquas humanum
genus libera reuerentia
disciplinȩ morẽ gerer& . do¬
mini appellationẽ ut ho¬
mo declina uit nam cũ eo¬
dẽ spectante ludos ꝓnun¬
tiatum. e&. in mimo. Odo¬
minum equũ & bonum
uniuersiq: quasi de ipso
dictum e& exultantes ap¬
probauissent: & statim
quidem mauͥ uultuq in¬
decoras adulationes re¬
praessit: & insequenti diȩ
grauissimo corripuit
ae dicto dominumq se
p.hac appellari nealibe¬
ris quidem autne potibus
suis uł serio uel iocopas
.ẽ. Igitureo tempore idẽ
eoanno quo firmissimã
uerissimã que pacẽ ordi¬
natione dĩ caesar cõposuͥt:
Natus ẽ . xp̃s cuius aduen¬
tui pax ista famulataẽ.
in cuius ortu audientib
hominibus exultantes an¬
geli caecinerunt. Ulo¬

Expanded text:
s otio, ipsa etiam rubigo s otio, ipsa etiam rubigo consignavit: nec prius unquam nisi sub extrema senectute rum commotione patuerunt. Clausis igitur Jani portis, rempublicam quam bello quaesierat, pace nutrire atque ampre studens leges plurimas statuit, per quas humanum genus libera reuerentia disciplinae morem gereret. domini appellationem ut homo declinauit. nam cum eodem spectante ludos pronuntiatum esset in mimo o dominum aequum et bonum uniuersique, quasi de ipso dictum esset, exultantes adprobauissent, et statim quidem manu uultuque indecoras adulationes repressit et insequenti die grauissimo corripuit edicto dominumque se posthac appellari ne a liberis quidem aut nepotibus suis uel serio uel ioco passus est. Igitur eo tempore, id est eo anno quo firmissimam nerissimamque pacem ordinatione Dei Caesar conposuit, natus est Christus, cuius aduentui pax ista famulata est, in cuius ortu audientibus hominibus exultantes angeli cecinerunt. Glo
Abbreviated transcription (Latin):
sar augustus adeo grauit̃
tulit: ut sepe ꝑuim doloris¬
caput parieti collidens cla¬
mar& : quintiliuare redde
legiones: Hos foranos uero
agrippa superauit: & sin is
romanis quae illi quondã
submi tridate sustulerant
bellore cuperatis uictos ad
deditionem coegit: par¬
thi quasi toto t̾rarũ orbȩ
ueldo mito uel pacato om¬
nium oculissinarentur
atq: insesolos omnis uigor
romani imperuiuertendus
ess&: Quippequos pristi¬
naulciscendȩ crassianȩcȩ¬
dis conscientiã ordebat ultro
signa quae crasso int̃fecto
abstulerant ad caesarem re¬
miserunt: regihisq: obsidi¬
bus traditis firmum fȩdus
fideli supplicatione meru¬
runt
taq: Anno a burbȩ condita
septingentesimo quinqua¬
gesimo sec undo cȩsar au¬
gustus aboriente in occi¬
dentem a septentrio ne
in meridiem acperto tum
oceani circulum cunctis
gentibus una pace compo¬
sitis ianiportas tertio ip¬
se tuncclausit quaseo ꝑ
duode cim fere annos qui¬
etissimo semꝑ obserata¬

Expanded text:
sar Augustus adeo grauiter sar Augustus adeo grauiter tulit, ut saepe caput parieti collidens, clamaret: Quintilli Vare, redde legiones. Bosphoranos vero Agrippa superavit, et signis Romanis quae illi quondam sub Mitridate sustulerant, bello recuperatis, victos ad deditionem coegit. Parthi, quasi toto terrarum orbe vel domito vel pacato omnium oculis signarentur, atque in se solos omnis vigor Romani imperii vertendus esset: quippe quos pristina ulciscendae Crassianae caedis conscientia mordebat, ultro signa quae Crasso interfecto abstulerant, ad Caesarem remiserunt, regiisque obsidibus traditis firmum foedus fideli supplicatione meruerunt. Itaque anno ab Urbe condita septingentesimo quinquagesimo secundo Caesar Augustus ab Oriente in Occidentem, a Septentrione in Meridiem, ac per totum Oceani circulum cunctis gentibus una pace compositis, Jani portas tertio ipse tunc clausit. Quas ex eo per duodecim ferme annos quietissimo semper obserata
Abbreviated transcription (Latin):
eo usindus & scrthaboreus
orauit. Cantabricobello
ꝑquinq: annos acto. totaq:
his pania iniugem pacem
cum quadam respiratione
lassitudinis reclinata acre¬
posita: cȩsar romam redut:
Quib: &iam diȩbus multa
perse multaq ꝑducȩ s&le¬
gatos bella gessit : Namint̃
caeteros & piso aduersũ uen¬
delicos missus ẽ: Quib sub¬
actis uictorad caesarem
iugdunum uenit. pannoni¬
os Nouo motu intumes¬
centes Tiberius priuitnꝰ
caesaris cruentissima cae¬
de deleuit: Idẽq: continu¬
o germanos bello arripiut
aequib: quadã ginta mili¬
a captiuorum uictorab¬
duxit. quod reuera bellũ
maximum & formido losissi¬
mum quindecem legionib
ꝑtriennium gestũ .ẽ. Nec
fere ullum maius bellum si¬
cut su&onius attestatur pꝰ
punicum fuit. Subeodẽ ue¬
ro tempore quintilius ua¬
ruscũ trib legionibus ager¬
manis rebellantibus mira su¬
ꝑbia atq: auaritia insubiec¬
tos agens funditus delecus ẽ
quã rei puplicae cladem cae¬

Expanded text:
eous Indus et Scytha boreus eous Indus et Scytha boreus orauit. Cantabrico bello per quinque annos acto totaque Hispania in aeternam pacem cum quadam respiratione lassitudinis reclinata ac reposita, Caesar Romam rediit. Quibus etiam diebus multa per se multaque per duces et legatos bella gessit. nam inter ceteros et Piso aduersum\' Vindelicos missus est; quibus subactis uictor ad Caesarem Lugdunum uenit. Pannonios nouo motu intumescentes Tiberius priuignus Caesaris cruentissima caede deleuit. idemque continuo Germanos bello arripuit, e quibus quadraginta milia captiuorum uictor abduxit. quod reuera bellum maximum et formidulosissimum quindecim legionibus per triennium gestum est, nec fere ullum maius bellum, sicut Suetonius adtestatur, post Punicum fuit. Sub eodem uero tempore Quintilius Varus cum tribus legionibus a Germanis rebellantibus, mira superbia atque auaritia in subiectos agens , funditus deletus eat. quam reipublicae cladem Cae
Abbreviated transcription (Latin):
tudo experientiam uirium đa¬
bat Cherus cossuebos &sigã¬
bros pariter uno bello. sed &i¬
am sius as pero superauit:
Quorum ex eo considerariuir¬
tus acferitas potest: quod
mulieres quoq: eorum siquan¬
do p̃uentu romanorum inter
plaustra sua c̃cludebantur de¬
ficientib: telis uł qualib& re
quauel ut telo uti furor pos¬
sit paruos filios conlisos humi
inostium hora iaciȩbant in
singulis filiorum necib
bis paricide : Tunc &iam in
a frica muso lanos & getulos
latius uagantes cossus dux.
caefaris arcatus finib: coer¬
cuit. adq: aro manis militib:
abstinere metu compulit
ntereacesarem
aput tharraconẽ citerioris
hispaniae urbem legati in do¬
rum & scitarum toto orbe
trans misso tandem ibi inue¬
nerunt: Vltra quo diã
quuerere non posseNT. refu¬
derunt quae in caesarem
alexan dri magni gloriam quẽ
sic ut hispanorum gallorũq
adiit: Itahunc apud hispa¬
niam in occidentis ultimo sup¬
plex cum gentilicio munere

Expanded text:
tudo experientiam uirium datudo experientiam uirium dabat, Cheruscos Suebos et Sygambros pariter uno bello sed etiam suis aspero superauit. quorum ex eo considerari uirtus ac feritas potest, quod mulieres quoque eorum, siquando praeuentu Romanorum inter plaustra sua concludebantur, deficientibus telis uel qualibet re, qua uelut telo uti furor possit, paruos filios conlisos humi in hostium ora iaciebant, in singulis filiorum necibus bis parricidae. Tnnc etiam in Africa. Musolanos et Gaetulos latins uagantes COSSUS dux Caesaris artatis finibus cohercuit atque a Romanis limitibus abstinere metu conpulit. Interea Caesarem apnd Tarraconem citerioris Hispaniae urbem legati Indorum et Scytharum toto Orbe transmisso tandem ibi inuenerunt, ultra quod iam quaerere non possent, refuderuntque in Caesarem Alexandri Magni gloriam: quem cient Hispanorum Gallorumqueadiit, ita hunc apud Hispaniam in Occidentis ultimo supplex cum gentilicio munere
Abbreviated transcription (Latin):
testem relinquere canta¬
bricae uictoriae: Hunc
honorẽ caesardetulit ut
tunc quoq belliportas claus¬
tro cohiberi iuberet. ita
tunc secundo ꝑ caesurem
quarto post urbem c̃ditã
clausus ẽ. ianus
Posthoc claudius dũsus pri¬
uignus caesaris galliam re¬
tiamq: sortitus. maximas for¬
tissimasq: gentes germaniȩ
armis subegit : Nam tunc
uelutiad constitum pacis
diem festinareNT it a om̃s ad
experientiam bellidecͥionẽ¬
ue foederis undatim gen¬
tes commouebantur
Aut sus cepturae conditio¬
nes pacissuuncerentur.
Autu surae qui & aliberta¬
te suuncerent norici illr¬
rii pannonii dalmate moe¬
sitraces & dacis armate
plurimiq: & maximi ger¬
maniae populi ꝑdiuersos
duces ł superati ł repres¬
si ł &iam obiectum aximo¬
rum fluminumbreni
dancuuiq seclusi sunt.
Drusus ingermania primo
susi petes de inde tencteros
& catthos perdomuit :
Marco manntis penȩ ad
internecionem cicidit
postea fortissimas nationes
& quibus natura uires consue¬

Expanded text:
testem relinquere. Cantatestem relinquere. Cantabricae uictoriae hunc honorem Caesar detulit, ut tunc quoque belli portas claustro cohiberi iuberet. ita tunc secundo per Caesarem, quarto post Vrbem conditam clausus est Ianus. Post hoc Claudius Drusus, priuignus Caesaris, Galliam Raetiamque sortitus maximas fortissimasque gentes Germaniae armis subegit. nam tunc, neluti ad constitutum pacis diem festinarent, ita omnes ad experientiam belli decisionemue foederis undatim gentes commouebantur aut suscepturae condiciones pacis, si uincerentur, aut usurae quieta libertate, si uincerent. Norici Illyrii Pannonii Dalmatas Moesi Thraces et Daci Sarmatae plurimique et maximi Germaniae populi per diuersos duces uel superati uel repressi uel etiam obiectu maximorum fluminum, Rheni Danuuiique, seclusi sunt. Drusus in Germania primum Vsipetes, deinde Tencteros et Cattos perdomuit. Marcomannos paene ad internecionem cecidit. postea fortissimas nationes et quibus natura uires, consue
Abbreviated transcription (Latin):
semagnitudo hominum tu¬
aebatur: ꝑ quinde cimmilia
passuum fossa circũ sȩptum
obsidione cinxerunt : Itaq
hubi segens hominum trux
natura & ferox neq: toleran¬
de obsidioni sufficientem
neque suscipiendo bello
parem intelligit. Aduo lun¬
tariam mortis seruitutis
timore concurrit: Nam
sepe neoms certatim igne
ferro acueneno necauer
Astures uero positis castris
apud a sturam flumenro¬
manos nisi ꝓditi preuentiq
essent magnis consiliis uirib
obprȩssissent: Treslegatos
cũ legionib suis intria castra
diuisos. trib: aeque agminib
obruere repente moliti : su¬
orũ ꝓditione dececti sunt:
hospostea carius bello excep¬
tos non parua &iam roma¬
norum clades perauit: Pars
eorum proelio elapsa clamfu¬
git cumq: milites circum¬
datam urbem incendio ado¬
ririparareNT duxcarisius
& asuis cessationẽ in petraũ
incendi & ab arbaris uolun¬
tatem deditionis exegit.
Scudioseenim nitebaturin¬
tegram atq in columem ci¬
ui tatem uictoriaesuae

Expanded text:
multitudo hominum tuebatur, per quindecim milia passuum fossa circumsaeptum obsidione cinxerunt. itaque ubi se gens hominum trux natura et ferox neque tolerandae obsidioni sufficientem neque suscipiendo bello parem intellegit, ad uoluntariam mortem seruitutis timore concurrit. nam se paene omnes certatim igne ferro ac ueneno necauerunt. Astures uero positis castris apud Asturam flumen Romanos, nisi proditi praeuentique essent, magnis consiliis uiribusque oppressissent. tres legatos cum legionibus suis in tria castra diuisos tribus aeque agminibus obruere repente moliti, suorum proditione detecti sunt. hos postea Carisius bello exceptos non parua etiam Romanorum clade superauit. pars eorum proelio elapsa Lanciam confugit. cumque milites circumdatam urbem incendio adoriri pararent, dux Carisius et a suis cessationem impetrauit incendii et a barbaris uoluntatem deditionis exegit. studiose enim nitebatur integram atque incolumem ciuitatem uictoriae suae
Abbreviated transcription (Latin):
tentissime colebantur : Ita illic̃¬
sulentes & sibi &cultoribus
suis non potuerunt uel reprine¬
re uel repellere superstitio¬
nem eius propterquam spernen¬
dosse cultoresque suos destitu¬
endos uiderent. quam quam
si adinuitis dandauenia necde¬
serendi fuer̃. si a uoluntariis ser¬
uanda prescientia necorius
fuerant adiuuandi ⁊ Hoc fac¬
tumest inquiunt. Namex¬
ciutauimus gentes accendimꝰ
reges instituimus leges dispo¬
suimus iudices preparauimus
poenas subpliciis et crucibus
orbem totum scrutati sumui
si quomodo cristianum nom̃
& cultus uniuerso mundo pos¬
set abradi : Hoc eatenus fac¬
tumest donec fecunda credul
eousque inter tormenta a cꝑ
tormenta proficeret quam¬
diuipsum regium culmenper
quod solum prohiberi potuerit
occuparet ⁊ & quid postea con¬
secutumest In peratores inqͥ¬
unt xp̃iani cessa resacra & clau¬
di templa iusserunt: atque ide¬
o excessere omnes aditis arisq
relictis diquibus imperium hoc

Expanded text:
tentissime colebantur. ita illi cotentissime colebantur. ita illi consulentes et sibi et cultoribus suis non potuerunt uel reprimere uel repellere superstitionem eius, propter quam spernendos se cultoresque suos destituendos uiderent? quamquam si ab inuitis, danda uenia nec deserendi fuerunt; si a uoluntariis, seruanda praescientia nec prius fuerant adiuuandi. hoc factum est, inquiunt: nam excitauimus gentes, accendimus reges, instituimus leges, disposuimus iudices, praeparauimus poenas suppliciis et crucibus, Orbem totum scrutati sumus, siquo modo Christianum nomen et cultus uniuerso mundo posset abradi. hoc eatenus factum est, donec fecunda crudelitas eo usque inter tormenta ac per tormenta proficeret, quamdiu ipsum regium culmen, per quod solum prohiberi potuerat, occuparet. et quid postea consecutum est ? imperatores, inquiunt, Christiani cessare sacra et claudi templa iusserunt atque ideo Excessere omnes adytis arisque relictis Di, quibus imperium hoc
Abbreviated transcription (Latin):
&cumũniuerso mundo etiamilli
quosipsi prouexerant cucurrer̃:
sed humiliter obrepsit inquiunt
et latenter intrauit latentis
et humilis undetam celebris fa¬
ma tamindubitata fides tã mani¬
festa potentia signis quibusdam &
uirtutib: mentes hominũ suꝑstiti¬
one sollicita coepit & tenuit. Ad
haet. Si homo potuit : dũmagis posse
debuerunt. Anquiaille hanc po¬
tentiam a patre sibi traditam prae¬
dicabat: ꝑuentum est aliquan¬
do ad intellegentiam illius noti
&ignoti diei quam apprehende¬
re ut dixi nemo nisi peripsum
potest : necquisquam potest nisiqͥ
totose perspecto ac despecto con¬
uersus ad sapientiam dĩ : omnẽ
quaerendi ratiocinationem.
transtulerit ad credendifidẽ:
Verumta men breuiter discutio
diisti quostantos ferunt ut romi¬
nam rempublicam & ꝓpitupro¬
uexisse & auersi afflixisse ui¬
deantur : Eocerte tempore
qđ palam constat quo nascixp̃s
uoluit & annuntiare gentibus
coepit deuotissime Atque in¬

Expanded text:
et cum uniuerso mundo etiam illi, et cum uniuerso mundo etiam illi, quos ipsi prouexerant, cucurrerunt? sed humiliter obrepsit, inquiunt, et latenter intrauit. latentis et humilis unde tam celebris fama, tam indubitata fides, tam manifesta potentia? signis quibusdam et uirtutibus mentes hominum superstitione sollicitas cepit et tenuit. at haec si homo potuit, di magis posse debuerunt. an quia ille hanc potentiam a Patre sibi traditam praedicabat, peruentum est aliquando ad intellegentiam illius noti et ignoti Dei, quam adprehendere, ut dixi, nemo nisi per ipsum potest? nec quisquam potest, nisi qui toto se perspecto ac despecto conuersus ad sapientiam Dei omnem quaerendi ratiocinationem transtulerit ad credendi fidem. uerumtamen breuiter discutio: di isti, quos tantos ferunt, ut Romanam rempublicam et propitii prouexisse et auersi adflixisse uideantur, eo certe tempore, quod palam constat, quo nasci Christus uoluit et adnuntiari gentibus coepit deuotissime atque in
Abbreviated transcription (Latin):
relictis diquibus imperium hoc
steterat : Vnde quamuis reue¬
rentia sanctitatis tuae multa for¬
tissime uerissimeque disseruerit.
tamen &mihi locus exsigerit
ut pauca subiciam ⁊ Siromani
colendo deos emeruerunt fauo¬
rem deorum & non colendo ami¬
serunt ut ipseromulus parens
romȩ intertot milia abipso
ortu suo ingruentia saluus e&
colendo quis meruit anamulius
auus qui exposuit ad necem
anpater qui incertus fuit an
rhera mater struprirea ⁊
Analbani parentes ipsa quoq
abinitio romani nominis ger¬
mina persequentes : anto
talia qua eper quadringen¬
tos Annos dumaudere potuit
excidio eius inhiauit. ⁊
Noninquiunt: sed dupsi
qui a secolendos sciebant
futuro scustodierecultores :
Ergo prescisunt: Si prescusunt
Curhoc imperium intertot an¬
norum sȩcula eo potissimum tẽ¬
pore adsumam potentiae ar¬
cem perduxerunt quo illena sci
inter hominesnas atque agnos¬
ci ut homouoluit. post cuius nom̃
&ipsi pronihilo contempti sunt

Expanded text:
relictis Di, quibus imperium hoc relictis Di, quibus imperium hoc steterat — unde, quamuis reuerentia sanctitatis tuae multa fortissime uerissimeque disseruerit, tamen et mihi locus exigit, ut pauca subiciam. si Romani colendo deos emeruerunt fauorem deorum et non colendo amiserunt: ut ipse Romulus, parens Romae, inter tot mala ab ipso ortu suo ingruentia saluus esset, colendo quis meruit ? an Amulius auns, qui exposuit ad necem? an pater, qui incertus fuit? an Rhea mater stupri rea? an Albani parentes, ipsa quoque ab initio Romani nominis germina persequentes ? an tota Italia, quae per quadringentos annos, dum audere potuit, excidio eius inhiauit ? non, inquiunt, sed di ipsi, quia se colendos sciebant, futuros custodiere cultores. ergo praescii sunt. si praescii sunt, cnr hoc imperium inter tot annorum saecula eo potissimum tempore ad summam potentiae arcem perduxerunt, quo ille nasci inter homines atque adgnosci ut homo uoluit, post cuius nomen et ipsi pro nihilo contempti sunt
Abbreviated transcription (Latin):
aliquid eos putauissent ut quupst
ut qui ipsi tamquam homininon
credidisset operibus tã quã dĩcre¬
deret : Deinde ut inmagnosilen¬
tio acpacelatissima inoffense
&celeriter nouinominis gła
& annuntiate salutis uelox fama
percurrer& uel &iam ut discipu¬
lis eius perdiuersas gentes euntib
ultroque percunctos salutis dona of¬
ferentibus obeundi acdisserentibus
quippe romanis ciuibus interci¬
ues romanos esset tuta libertas¬
quodideo commemoranpitaui.
quia hic sextus libellus usquead
cesarem augustum de quohuec
dicuntur extenditur ⁊ Quodsi
aliqui hanc luci dissimam rationẽ
irritam putant suis que dispotius
adsignant quos primum pruden¬
daelegerinit deinde precipuo
cultu inuitarint ut sibi pereos
amplissimum hoc pulcherrimũ¬
que imperium conderetur :
dicenim i actitant quia ipso optimo
genere sacrorum emeruerint
precipuum deorum fauorem qui¬
bus ademptis uel pretermisis dis¬
cesserint omnes aditis arisque

Expanded text:
aliqui deos putauissent, aliqui deos putauissent, ut qui ipsi tamquam homini non credidissent, operibus tamquam Dei crederent; deinde ut m magno silentio ac pace latissima inoffense et celeriter noui nominis gloria et adnuntiatae salutis uelox fama percurreret uel etiam ut discipulis eius per diuersas gentes euntibus ultroque per cunctos salutis dona offerentibus obeundi ac disserendi quippe Romanis ciuibus inter ciues Romanos esset tuta libertasquod ideo commemorandum putaui, quia hio sextus libellus usque ad Caesarem Augustum, de quo haec dicuntur, extenditur. quodsi aliqui hanc luoidissimam rationem inritam putant, suisque dis potius adsignant, quos primum prudentia elegerint deinde praecipuo cultu inuitarint, ut sibi per eos amplissimum hoc pulcherrimumque imperium conderetur — sic enim iactitant, quia ipsi optimo genere sacrorum emeruerint praecipuum deorum fauorem, quibus ademptis uel praetermissis discesserint omnes adytis arisque
Abbreviated transcription (Latin):
cinatio deficit fides subuenit. Nisienĩ
crediderimus. non tellemus ab ipso
audias ipsi ꝗ dõ credas qđ uerũ uelis
scirededõ : Itaꝗ idẽ unus & uerus in
quem omnis ut diximus & si ex diuer¬
sis opinionibus sec ta concurrit
mutans regna & dis ponens tẽpora
pec cata quoque puniens que in fir¬
mas mundi eligit ut consundat
forcia romanum ꝗ imperio adsũp¬
to pauꝑrimi statꝰ pastore fundaiuit¬
hoc ꝑreges & consules diuprouec¬
tum postquam asiae africae
atque europae potitum est ad
unum imperatorem eundem que for¬
tissimum & lementissimum cunca
sui ordinatione congessit. sub hõc
impre quem om̃s fere gentes amonre
& timore ꝑmixto iuste honorarent
ds̃ uerus qui superstitione sollicita
abignorantib: colebatur magnũ
illum in tellegentiae suae fontẽ¬
a peruit promptius quae per
hominem docturus homines fi¬
lium suummisit. operantem iur¬
tes quae percellerent hominem
co arguentemque demonas quos

Expanded text:
cinatio deficit, fides subuenit. nisi enim cinatio deficit, fides subuenit. nisi enim crediderimus, non intellegemus: ab ipso audias ipsique Deo credas, quod uerum uelis scire de Deo. itaque idem unus et uerus Deus, in quem omnis, ut diximus, etsi ex diuersis opinionibus secta concurrit, mutans regna et disponens tempora, peccata quoque puniens, quae infirma sunt mundi elegit, ut confundat fortia, Romanumque imperium adsumpto pauperrimi statHoc per reges et consules diu provectum, postquam Asiae, Africae atque Europae potitum est, ad unum imperatorem, eumdemque fortissimum et clementissimum, cuncta sui ordinatione congessit. Sub hoc imperatore, quem omnes fere gentes amore et timore permixto juste honorarent, Deus verus, qui superstitione sollicita ab ignorantibus colebatur, magnum illum intelligentiae suae fonteaperuit, promptiusque per hominem docturus homines, Filium suum misit operantem virtutes, quae praecellerent hominem, coarguentemque d
Abbreviated transcription (Latin):
ta inmedio uirtutum quibus genui¬
no fauore quã uis uitiis inclin&ꝰ
as surgit scientiã dĩ quasi arcẽ ꝓs¬
picit : dm̃ enĩ quilib& hominũ con¬
tempnere adtem p potest nes cire
hinc iam uł maxime cum auctoriła¬
te ueritatis operante cũ ipsa &iam
ratione dis cutiente disces sum est
quippe cũ & phi losophi eorum ut
denrĩs scĩs sileam dũ intento m̃tis
studio ꝗrunt scrutantur que
om̃a unũ dm̃ auctorẽ omnium
repperer̃ adquẽ unũ omã referen¬
t̃: Unde &iã nunc pagani quos iã
declarata ueritas de contumatia
magis quã deignorantia conuin¬
cit: cũ a nob̾ discutiunt᷑ ñ seplures
deos sequi sed sub uno deo magno pͥlo¬
res ministros uenerari fatent᷑̃ restar
igitur deintelle gentia ueridĩ ꝑmultas
intellegendi surpitioner confusa dir sen¬
sio: quia cleuno dõ omniũ pene una
oppinio est huc us ꝗhumana scruta¬
tio & sicũ labore potuit: adubiratio¬

Expanded text:
ta, in medio uirtutum, quibus genuita, in medio uirtutum, quibus genuino fauore, quamuis uitiis inclinetur, adsurgit, scientiam Dei quasi arcem. porospicit. Deum enim quilibet hominum contemnere. ad tempus potest,. nescire hinc iam uel maxime cum auctoritate ueritatis operante tum ipsa etiam ratione discutiente discessum est. quippe cum et philosophi eorum, ut de nostris sanctis sileam, dum intento mentis studio quaerunt sorutanturque omnia, unum Deum auctorem omnium reppererunt, ad quem unum omnia referrentur; unde etiam nunc pagani, quos iam declarata ueritas de contumacia magis quam de ignorantia conuincit, cum a nobis discutiuntur, non se plures deos sequi sed sub uno deo magno plures ministros uenerari fatentur. restat igitur de intellegentia ueri Dei per multas intellegendi suspiciones confusa dissensio, quia de uno deo omnium paene una opinio est. hucusque humana scrutatio, etsi cum labore, potuit. at ubi ratio
Abbreviated transcription (Latin):
rio hoc fugitiuorũ. & ut uerius di¬
cam gladiatoricium bellum in hor¬
ruit iam non spectandum paucis
sed ubiꝗ m&uendum: qđ quia su¬
gitiuorum bellum dr̃ neminiuile
habeat ex nomine sepeineo singu¬
li & aliquando simul cũ agmini¬
bus frustraiunctis ambo consules
uictis̃ plurimi ꝗ nobiles crucidati
ipsi aut̃ fugitiui plus quã centum
milia fuere quicesis: ex quo ãmo¬
nemus: ut ipsase consol& italia
deuexatione ex t̃norũ praesentiũ
ꝑrecordationẽ praeteritorum
ex eat quae inse &ipsam se in com
parabilit̃ crudelicis diraceran¬
tũ suorum. quã obrem huic nunc
quinto uolumini iã sinem fecerim
temporum & malis sequacibus cohe¬
ser᷑ librisaltimtermino separent᷑
ł uitȩ ł patriae ita semper ad ꝑs¬
pec tum prudentiae naturali bono
erigunt᷑ : ut oblec tam̃to corporis
rationex le m̃tis & sinon actu prae¬
ferant iuditiotam̃ praeferendũ sci¬
ant: quemens ratione duce in lustra¬

Expanded text:
rio, hoc fugitiuorum et, ut uerius dirio, hoc fugitiuorum et, ut uerius dicam, gladiatoricium bellum inhorruit, iam non spectandum paucis sed ubique metuendum. quod quia fugitiuarum bellum dicitur, nemini uile habeatur ex nomine: saepe in eo singuli et aliquando simul cum agminibus frustra iunctis ambo consules uicti sunt plurimique nobiles trucidati; ipsi autem fugitiui plus quam centum milia fuere, qui caesi sunt. ei quo admonemus, ut ipsa se consoletur Italia de uexatione externorum praesentium per recordationem praeteritorum ex se atque in se et ipsam se incon parabiliter crudelius dilacerantum suorum. Quamobrem huic nunc quinto uolnmini iam finem fecerim, temporum et malis sequacibus cohaeserunt, libri saltem. termino separenturuel uitae uel patriae ita semper ad prospectum prudentiae naturali bono eriguntur, ut oblectamento corporis rationale mentis etsi non actu praeferant, indicio tamen praeferendum sciant. quae mens, ratione duce inlustra
Abbreviated transcription (Latin):
thicũ minabatur qđ quidem mitri¬
dathicum a superioribus cȩptum
porro in ulteriora porrigitur: De
mariana facerogur sillane cladis
accensusẽ deisto rogo sunestssimo
syllani & ciuilis belli ꝑ plurimas
ter rarum partes ardentes sudes
sparsis: multaꝗ incendia exuno
fomite diffuder̃ : nãlepidus & scipio
in italia brutus ingallia domicius
cinnae gener in africa. carbo in cos¬
sura & sicilia ꝑpennoc in liguria
& post cũ sertorio in his pania om
niũ ꝗ atrocissimus sertorius in ea¬
dẽ his pania. hec tunc ciuilia uł quo
alio dicendas nomine bella exci¬
tantes deuno multo demagno.
maiora fecer̃. absꝗillis tribus uas¬
tis simis bellis ꝗ tunc ext̃na uoca¬
bant᷑ hoc ẽ pomphilico macedonico
adꝗ del matico dissimulato &iam
magno illo mithridatico lon geom¬
niũ diuturno infestis simo. ac for¬
midolosissimo: deinde ad huc
his paniensis sertoriano non dũ fini
to: immo ad huc ipso uiuente sesto¬

Expanded text:
ticum, minabatur, quod quidem Mithriticum, minabatur, quod quidem Mithridaticum a superioribus coeptum porro in ulteriora porrigitur. de Mariana face rogus Sullanae cladis accensus est, de isto rogo funestissimo Sullani et ciuilis belli per plurimas terrarum partes ardentes sudes sparsi sunt multaque inoendia ex uno fomite diffuderunt. nam Lepidus et Scipio in Italia, Brutus in Gallia, Domitius Cinnae gener in Africa, Carbo in Cossura et Sicilia, Perpenna in Liguria et post cum niumque atrocissimus Sertorius in eadem Hispania, haec tunc civilia, vel quo alia dicenda sunt nomine, bella excitantes, de uno multa, de parvo magna fecerunt; absque illis tribus vastissimis bellis, quae tunc externa vocabantur, hoc est, Pamphylico, Macedonico atque Dalmatico, dissimulato etiam magno illo Mithridatico, longe omnium diuturnissimo, infestissimo, ac formidolosissimo: deinde, adhuc Hispaniensi to immo adhuc ipso uiuente Serto
Abbreviated transcription (Latin):
dicam bella talia sed uel nomina
tanta bellorũ externa seruilia
socialia ciuilia fugitiuorũ que ne
sic saltim sese ut commoti maris
fluctus quã uis molibus magir
secuntur : sed undique diuersis cau¬
sis uocabulis formis maliquae
excitata coacer uataꝗ concur run
Sut eꝓximo rep&am & in fame illu
seruile pra&eream : iugurtinũ bel¬
lum nondũ adhuc ab africo ꝑdeco¬
nuerat iam cimbricũ a circioful¬
minabat decimbricis illis nubibus
ad huc fedi uastiꝗ torrentes effusi
sanguinis a gebantur. Iã socialis
belli nebulas in magna continuo
malorum nubila coituras misera
exalalat italia: Adhuc uero post in¬
sinitam in crebramꝗ italici bellitem¬
pestatem discurritotam ꝑ italiam
minime poterat : ita om̃s absꝗ illis
periculosissimis inimicarum urbiũ
uoraginibus dis solutas aclubrica
pacȩtitubabant : Ias ibi marianũ
at ꝗ cinna num roma parturie¬
bat excidium aliudꝗ ediuerso ho¬
riens adque a quilo hocẽ marida¬

Expanded text:
dicam bella talia, sed uel nomina dicam bella talia, sed uel nomina tanta bellorum, externa, seruilia, socialia, ciuilia, fugitiuorum? quae ne sic saltem sese, ut commoti maris fluctus quamuis molibus magnis sequuntur, sed undique diuersis causis uocabulis formis malisque excitata coaceruataque concurrunt. ut e proximo repetam et infame illud seruile praeteream, Iugurthinum bellum nondum adhuc ab Africo perdetonuerat, iam Cimbricum a circio fulminabat. de Cimbricis illis nubibus adhuo foedi uastique torrentes effusi sanguinis agebantur, iam socialis belli nebulas in magna continuo malorum nubila coituras misera exhalabat Italia. adhuc uero post infinitam crebramque Italici belli tempestatem discurri tuto per Italiam minime poterat, ita omnes absque illis periculosissimis inimicarum urbium uoraginibus dissoluta ac lubrica pace titubabant; iam sibi Marianum atque Cinnanum Roma parturiebat excidium, aliudque e diuerso oriens atque aquilo, hoc est Mithrida
Abbreviated transcription (Latin):
Itaꝗ ex territa ciuitate non mino¬
re ꝓpemodũ m&u quã sub hanni¬
bale cir caportas frem̃ te trepi¬
dans senatus cras sum cũ legioni¬
bus consulum nouoꝗ subplem̃ to
militũ misit: Is mox ut sugitiuo¬
rum pugnã iniit: sexmiliaeorũ
int̃ fecit nongentes uero int̃fec̃¬
cepit . In deprius quã ipsũ sparta¬
cũ adcapud silari fluminis cas¬
tram&antem bello ag grede¬
r&ur gallos auxiliatores eiur
ger manos ꝗ superauit aequibus
triginta milia hominũ cũ ipsis
ducibus occidit nouis sine ma
spar tacũ disposita acie con¬
gres sum maximas ꝗ cũeo fugitiuo¬
rũ copias ꝑculit. nã sexaginta
milia eorũ caesa sexmilia cap¬
ta referuntur triamiliaciuium
romanorũ receptas : Caeteri
qui ex hoc bello lapsioberrabant
ꝑ cõpluresduces frequenti indigi¬
ne atritis: a tego iterũ acsepius
rep&o num quid nã & hic cõpara¬
tione aliqua egent tempora
quis rogo audire non horreat non

Expanded text:
Itaque exterrita civitate non minoItaque exterrita civitate non minore propemodum metu, quam sub Hannibale circa portas fremente trepidauerat, senatus Crassum cum legionibus consulum nouoque supplemen to militum misit. is mox ut fugitiuorum pugnam iniit, sex milla eorum interfecit, nongentos uero cepit. inde priusquam ipsum Spartaoum ad caput Silari fluminis castra metantem bello adgrederetur, Gallos auxiliatores eius Germanosque superauit, e quibus xxx milia hominum cum ipsis ducibus occidit. nouissime ipsum Spartacum disposita acie congressum maximasque cum eo fugitiuorum copias perculit. nam sexaginta milia eorum caesa, sex milia capta referuntur, tria milia ciuium Romanorum recepta sunt. ceteri, qui ex hoc bello lapsi oberrabant, per conplures duces frequenti indagine attriti sunt. At ego iterum ac saepius repeto: num quidnam et hic conparatione aliqua egent tempora ? quis rogo audire non horreat non
Abbreviated transcription (Latin):
castra expugnar̃ ipsoque infugam
acto cuncta in praedam auerter̃
inde ꝑconsentia & m&a pomtũ cir¬
cum ducti ingenti abreui agmina
colleger̃: Nam crixo decem milium
multitudo sparthacorũ aut̃ tri¬
plextunc numerus fuis se fertur
ẏnomaus enĩ iã in superiore bello
fuerat occisus : Itaꝗ cum cedibus
incendiis rapinis stupris ꝗoma
miscerent in ex secus captiuȩ
matrone quae sedolore uiolati pudo¬
ris necauerat munꝰ gladatoriũ ex
qua dringentis captiuis scilic& qđ
spec tandi fuerant spectaturi ut po¬
tȩ lanistae gladiatorũ potius quam
militum principes edider̃: deinde
consules gelius & lentulus aduersũ
eos cũ exercitumissi quorum gelius
crixum acerrime pugnantẽ prae¬
lio oppressit: lentulus as partaco
superatus aufugit: post &iã colla¬
tis frustra amboconsules copiis ac¬
cepta graui claude fuger̃: Debinc
gaium cas siũ ꝓ consulem idem spar¬
tacus oppressus bello int̃ fecit:

Expanded text:
castra expugnarunt, ipsoque in fugam castra expugnarunt, ipsoque in fugam acto cuncta in praedam auerterunt. inde per Consentiam et Metapontum circumducti, ingentia breui agmina collegerunt. nam Crixo decem milium multitudo, Spartaco autem triplex tunc numerus fuisse refertur. Oenomaus enim iam in superiore bello fuerat occisus. itaque cum caedibus incendiis rapinis stuprisque omnia miscerent, in exsequiis captiuae matronae, quae se dolore uiolati pudoris necauerat, munus gladiatorium ex quadringentis captiuis scilicet qui spectandi fuerant spectaturi, utpote lanistae gladiatorum potius quam militum principes, ediderunt. deinde consnles Gellius et Lentulus aduersum eos cum exercitu missi, quorum GeCrixum acerrime pugnantem praelio oppressit; Lentulus a Spartago superatus aufugit. Post etiam collatis frustra ambo consules copiis, accepta gravi clade, fugerunt. Dehinc G. Cassium proconsulem idem Spartagus oppressum bello interfecit.
Abbreviated transcription (Latin):
scribonius at temptatarum supe¬
riorebello gentiumuim declinans
indar daniam arma conuertit
eam ꝗ supera uit. publius uero
seruilius ex consule ciliciam &
pampiliam crudelissime ador¬
tus dum sub derestud& pȩne
deleuit lyciam & urbes eius obses¬
sas oppressas ꝗ caepit: praeterea
olympum montem ꝑuagatus
facidem euertit . Coricum diruit
tauri quoꝗ montis latera inciliciã
uer gentia ꝑscrutatus. isauros
bello fractos indedicionem redegit
primus romanorum ꝑtaurum dux̃
exercitum ac limitem itinerit fecit:
Triennio em̃so quo bel lo gestum est
is aurici nomen assum sit. Cosconius
ꝓconsule sortitus illiricum ꝓtrita
sub actaque del matia salonas urbẽ
florentissimã post bienniumatan¬
dem expugnac uit & cȩpit:
consulibus gladiatores sexaginta
& quatuor capuae aludognei len¬
tuli diffugerunt qui continuo du¬
thracȩ uesuuium montem occupa¬
uer̃: unde erũ pentes clodii pra&o¬
riis qui eos obsidione cinxerat

Expanded text:
Scribonius adtemptatarum supeScribonius adtemptatarum superiore bello gentium uim declinans, in Dardaniam arma conuertit eamque superauit. Publius uero Seruilius exconsule Ciliciam et Pamphyliam crudelissime adortus dum subdere studet, paene deleuit. Lyciam et urbes eius obsessas oppressasque cepit. praeterea Olympum montem peruagatus Phasidem euertit, Corycum diruit, Tauri quoque montis latera in Ciliciam uergentia perscrutatus Isauros bello fractos in dicionem redegit; primus Romanorum per Taurum duxit exercitum ac limitem itineris fecit. triennio emenso, quo bellum gestum est, Isaurici nomen adsumpsit Cosconius proconsule sortitus Illyricum, protrita subactaque Delmatia Salonas, urbem florentissimam, post biennium tandem expugnauit et cepit. consnlibus gladiatores septuaginta et quattuor Capuae a lude Cn. Lentuli diffugerunt : qui continuo duThrace Vesuuium montem occupauerunt; unde erumpentes Clodii praetoris, qui eos obsidione cinxerat,