comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
pernatus dimiserit ut in eum omnes expetant huiis ce clades belli.
ec nuntiant domum albani & bellum utrinq summa ope paratur.
ciuili simillimum bello. prope inter parentes natosq troianam utrã¬
q prolem. cum lauinum atroia aliuinio alba: albanoꝵ stirpe regũ
oruindi romani essent. Euentus tamen belli miserabilem minus di¬
micationem fecit. quod nec acie certatum est & tectis modo dirutis
alterius urbis duo populi in unum confusi sunt. Albani priores in¬
genti exercitu in agrum romanum impetum fecere. Castra ab urbe
haud plus quinque milia passuum locant. fossa circumdant. fossa
diulia a nomine ducis per aliquot secula appellata est. donec cum
re nomen quoq uetustas aboleuit. In his castris diuluis albanus rex
moritur. Dictatorem albani metium suffecium creant. Interim tullus
ferox precipue morte regis magnumq deorum numen ab ipso capite

Expanded text:
pernatus dimiserit, ut in eum omnes expetant huiusce clades belli.' pernatus dimiserit, ut in eum omnes expetant huiusce clades belli.' haec nuntiant domum Albani. et bellum utrimque summa ope parabatur, ciuili simillimum bello, prope inter parentes natosque, Troianam utramque prolem, cum Lauinium ab Troia, ab Lauinio Alba, ab Albanorum stirpe regum oriundi Romani essent. euentus tamen belli minus miserabilem dimicationem fecit, quod nec acie certatum est et tectis modo dirutis alterius urbis duo populi in unum confusi sunt. Albani priores ingenti exercitu in agrum Romanum impetum fecere. castra ab urbe haud plus quinque milia passuum locant, fossa circumdant; fossa Cluilia ab nomine ducis per aliquot saecula appellata est, donec cum re nomen quoque uetustate aboleuit. in his castris Cluilius Albanus rex moritur; dictatorem Albani Mettium Fufetium creant. interim Tellus ferox, praecipue morte regis, magnumque deorum numen ab ipso capite
Abbreviated transcription (Latin):
ni ex romano inuicem agerent. Imperitabat tum . c. diullius albe.
utrinq legati fere sub idem tempus ad res repetendas missi. Tullus
preceperat suis ne quid prius ꝗͣ mandata agerent. satis sciebat nega¬
turum albanum. Ita pie bellum indici posse. Ab albanis socordius
res acte. Excepti hospitio a tullo blande ac benigne comifronte comi¬
ter regis conuiuium celebrant. Tantisper romani & res repetiuerant
priores & neganti albano bellum in tricesimum diem indixerant.
Haec renuntiant tullo. Tum legatus dicendi tullus potestatem quid pe¬
tentes uenerint fecit. Illi omnium ignari primo purgando terunt
tempus. se inuitos quicquam quod minus placeat tullo dicturos. sed
imperio subigi. Res repetitum se uenisse. ni reddantur bellum indi¬
cere uissos. Ad haec tullus. Nuntiate inquit regi uestro regem roma¬
num deos facere testes uter prius populus res repetentes legatos as¬

Expanded text:
ni ex Romano praedas in uicem agerent. imperitabat tum Gaius Cluilius Albae. ni ex Romano praedas in uicem agerent. imperitabat tum Gaius Cluilius Albae. utrimque legati fere sub idem tempus ad res repetendas missi. Tullus praeceperat suis ne quid prius quam mandata agerent; satis sciebat negaturum Albanum; ita pie bellum indici posse. ab Albanis socordius res acta; excepti hospitio ab Tullo blande ac benigne, comiter regis conuiuium celebrant. tantisper Romani et res repetiuerant priores et neganti Albano bellum in tricesimum diem indixerant. haec renuntiant Tullo. tum legatis Tullus dicendi potestatem quid petentes uenerint facit. illi omnium ignari primum purgando terunt tempus: se inuitos quicquam quod minus placeat Tullo dicturos, sed imperio subigi; res repetitum se uenisse; ni reddantur bellum indicere iussos. ad haec Tullus 'nuntiate' inquit, 'regi uestro regem Romanum deos facere testes, uter prius populus res repetentes legatos as
Abbreviated transcription (Latin):
ris sacratam esse. Multa alia sacrificia locaq sacris faciendis quae
argeos pontifices uocant dedicauit. Omnium tamen maximum ei¬
us operum fuit tutela per omne regni tempus haud minor pacis
ꝗͣ regni. Ita duo deinceps reges alius alia uia ille bello hic pace ci¬
uitatem auxerunt. Romulus septem & triginta regnauit annos
Numa tres & quadraginta. Cum ualida tum temperata & belli & pa¬
cis artibus erat ciuitas numae morte ad interregnum res rediit. Inde
tullum hostilium nepotem hostilii cuius in infima arce clara pugna
aduersus sabinos fuerat regem populus uissit. patres autores facti.
Hic non solum proximo regi dissimilis sed ferocior etiam ꝗͣ romu¬
lus fuit. cum aetas uiresq auita quoq gloria animum stimulabat.
Senescere igitur ciuitatem otio ratus undiq materiam excitandi be¬
li quaerebat. Forte euenit ut agrestes romani ex albano agro alba¬

Expanded text:
ris sacratam esse. multa alia sacrificia locaque sacris faciendis quae ris sacratam esse. multa alia sacrificia locaque sacris faciendis quae Argeos pontifices uocant dedicauit. omnium tamen maximum eius operum fuit tutela per omne regni tempus haud minor pacis quam regni. ita duo deinceps reges, alius alia uia, ille bello, hic pace, ciuitatem auxerunt. Romulus septem et triginta regnauit annos, Numa tres et quadraginta. cum ualida tum temperata et belli et pacis artibus erat ciuitas. Numae morte ad interregnum res rediit. inde Tullum Hostilium, nepotem Hostili, cuius in infima arce clara pugna aduersus Sabinos fuerat, regem populus iussit; patres auctores facti. hic non solum proximo regi dissimilis sed ferocior etiam quam Romulus fuit. cum aetas uiresque tum auita quoque gloria animum stimulabat. senescere igitur ciuitatem otio ratus undique materiam excitandi belli quaerebat. forte euenit ut agrestes Romani ex Albano agro, Alba
Abbreviated transcription (Latin):
dua insidens cura cum interesse rebus humanis celeste numen ui¬
deretur ea pietate omnium pectora imbuerat ut fides ac ius iurã¬
dum proximo legum ac poenarum metu ciuitatem regerent. Et
cum ipsi se homines in regis uelut unici exempli mores formarẽt
tum finitimi etiam populi qui antea castra non urbem positam
in medio ad sollicitandam omnium pacem crediderant in eam
uerecundiam adducti sunt ut ciuitatem totam incultum uersam
deorum uiolari ducerent nefas. Lucus erat quem medius ex opa¬
co specu fons perenni rigabat aqua. quo quia se persepe numa sine
arbitris uelut ad congressum dee inferebat. Camenis eum lucum
sacrauit. quod earum sibi concilia cum cõiuge sua egeria essent. Et
soli fidei solenne instituit. Ad id sacrarium flamines bigis curru
arcuato uehi iussit. Manuq ad digitos usq inuoluta rem diuinã
facere significantes fidem tutandam. Sedemq eius etiam in dexte¬

Expanded text:
dua insidens cura, cum interesse rebus humanis caeleste numen uidua insidens cura, cum interesse rebus humanis caeleste numen uideretur, ea pietate omnium pectora imbuerat ut fides ac ius iuradum †proximo† legum ac poenarum metu ciuitatem regerent. et cum ipsi se homines in regis uelut unici exempli mores formarent, tum finitimi etiam populi, qui antea castra non urbem positam in medio ad sollicitandam omnium pacem crediderant, in eam uerecundiam adducti sunt, ut ciuitatem totam in cultum uersam deorum uiolari ducerent nefas. lucus erat quem medium ex opaco specu fons perenni rigabat aqua. quo quia se persaepe Numa sine arbitris uelut ad congressum deae inferebat, Camenis eum lucum sacrauit, quod earum ibi concilia cum coniuge sua Egeria essent. et soli Fidei sollemne instituit. ad id sacrarium flamines bigis curru arcuato uehi iussit manuque ad digitos usque inuoluta rem diuinam facere, significantes fidem tutandam sedemque eius etiam in dexte
Abbreviated transcription (Latin):
uissit. Pontificem deinde numam martium.M. flauium ex patri¬
bus legit eiq sacra omnia ex scripta ex signataq attribuit quib
hostus quibus diebus ad quae templa sacra fierent atq unde in eos
sumptus pecunia erogaretur. Coetera quoq omnia publica priua¬
taq sacra pontificis scitis subiecit ut esset quo consultum plebs ue¬
niret nequid diuini uiris negligendo patros ritus peregrinosq as¬
ciscendo turbarctur nec celestes modo cerimonias. sed iusta quoq
funebria placandosq manes ut idem pontifex edoceret quaeq pro¬
digia fulminibus alioue quo nisu missa susciperentur atq curaren¬
tur. Ad ea elicienda ex mentibus diuinis ioui elicio aram in auen¬
tino dicauit deumq consuluit augurus quae suscipienda essent.
Ad haec consultanda procurandaq multitudine omni a ui & armis
conuersa & animi aliquid agendo occupati erant & deorum assi¬

Expanded text:
iussit. pontificem deinde Numam Marcium Marci filium ex patriiussit. pontificem deinde Numam Marcium Marci filium ex patribus legit eique sacra omnia exscripta exsignataque attribuit, quibus hostiis, quibus diebus, ad quae templa sacra fierent, atque unde in eos sumptus pecunia erogaretur. cetera quoque omnia publica priuataque sacra pontificis scitis subiecit, ut esset quo consultum plebes ueniret, ne quid diuini iuris neglegendo patrios ritus peregrinosque adsciscendo turbaretur; nec caelestes modo caerimonias, sed iusta quoque funebria placandosque manes ut idem pontifex edoceret, quaeque prodigia fulminibus alioue quo uisu missa susciperentur atque curarentur. ad ea elicienda ex mentibus diuinis Ioui Elicio aram in Auentino dicauit deumque consuluit auguriis, quae suscipienda essent. ad haec consultanda procurandaque multitudine omni a ui et armis conuersa, et animi aliquid agendo occupati erant, et deorum adsi
Abbreviated transcription (Latin):
utile futurum erat. Tum sacerdotibus creandis animum adiecit.
Quamꝗͣ ipse plurima saera obibat ea maxime quae nunc ad dia¬
lem flaminem pertinent. Sed quia in ciuitate bellicosa plures ro¬
muli ꝗͣ nume similes reges putabant fore iturosq ipsos ad bella
ne sacra regie uicis deserentur. flaminem ioui assiduum sacerde¬
tem creauit insigniq eum ueste & curuli regia sella adornauit.
Huic duos flamines adiecit marti unum alterum quirino. Uirgi¬
nesq ueste legit alba oruindum sacerdocium & genti condito¬
ris haud alienum. His ut assidue templi antistites essent stipẽ¬
dium de publico statuit uirginitate aluisq cerimoniis uenera¬
biles ac sanctas fecit. Alios item duodecim marti gradiuo legit
tuniceq picte insigne dedit & super tunicam eneum pectori
tegumen celestiaq arma quae ancilia appellantur ferre ac per
urbem ire canentes carmina cum tripudus solempniq saltatu

Expanded text:
utile futurum erat. tum sacerdotibus creandis animum adiecit, utile futurum erat. tum sacerdotibus creandis animum adiecit, quamquam ipse plurima sacra obibat, ea maxime quae nunc ad Dialem flaminem pertinent. sed quia in ciuitate bellicosa plures Romuli quam Numae similes reges putabat fore iturosque ipsos ad bella, ne sacra regiae uicis desererentur flaminem Ioui adsiduum sacerdotem creauit insignique eum ueste et curuli regia sella adornauit. huic duos flamines adiecit, Marti unum, alterum Quirino, uirginesque Uestae legit, Alba oriundum sacerdotium et genti conditoris haud alienum. his ut adsiduae templi antistites essent stipendium de publico statuit; uirginitate aliisque caerimoniis uenerabiles ac sanctas fecit. Salios item duodecim Marti Gradiuo legit, tunicaeque pictae insigne dedit et super tunicam aeneum pectori tegumen; caelestiaque arma, quae ancilia appellantur, ferre ac per urbem ire canentes carmina cum tripudiis sollemnique saltatu
Abbreviated transcription (Latin):
set animos positis externoꝵ periculoꝵ curis ne luxuriarent otio
animi quos metus hostium disciplinaue militaris cõtinuerat om¬
nium primum rem ad multitudinem imperitam & illis scculis ru¬
dem efficacissimam deorum metum initiendum ratus est. Qui cũ
descendere ad animos sine aliquo commento miraculi non posset
simulat sibi cum dea egeria congressus nocturnos esse eius se mo¬
nitu quae acceptissima essent dus sacra instituere. Sacerdotes suos
cuiq deorum preficere atq omnium primum ad cursus lun&
in duodecim menses describit annum. Quem quia trecenos dies
singulis mensibus luna non explet desuntq dies solido anno qui
solsticiali circumagitur orbe intercalares mensibus interponendos
ita dispensauit ut uicesimo anno ad metam eandem solis. unde
orsi essent plenis omnium annorum spatus dies congruerent. Idẽ
nefastos dies fastosq fecit quia aliquando nichil cum populo agi

Expanded text:
set animos, positis externorum periculorum curis, ne luxuriarent otio set animos, positis externorum periculorum curis, ne luxuriarent otio animi quos metus hostium disciplinaque militaris continuerat, omnium primum, rem ad multitudinem imperitam et illis saeculis rudem efficacissimam, deorum metum iniciendum ratus est. qui cum descendere ad animos sine aliquo commento miraculi non posset, simulat sibi cum dea Egeria congressus nocturnos esse; eius se monitu quae acceptissima dis essent sacra instituere, sacerdotes suos cuique deorum praeficere. atque omnium primum ad cursus lunae in duodecim menses discribit annum; quem quia tricenos dies singulis mensibus luna non explet desuntque sex dies solido anno qui solstitiali circumagitur orbe, intercalariis mensibus interponendis ita dispensauit, ut uicesimo anno ad metam eandem solis unde orsi essent, plenis omnium annorum spatiis dies congruerent. idem nefastos dies fastosque fecit quia aliquando nihil cum populo agi
Abbreviated transcription (Latin):
teneo regem romae esse uti tu signa nobis certa acclares sint inter
eos fines quos feci. Tum peregit uerbis auspicia quae mitti uellet.
quibus missis declaratus rex numa de templo descendit. Qui reg¬
no ita potitus urbem nouam conditam ui & armis uire eam le¬
gibusq ac moribus deintegro condere parat. Quibus cum inter
bella assuescere uideret non posse efferatis militie animis initigã¬
dum ferocem populum armorum desuetudine ratus ianum ad
infimum argiletum indicem pacis belliq fecit. Apertus ut in ar¬
mis esse ciuitatem clausus pacatos omnes circa populos significa¬
ret. Bis deinde post nume regnum clausus fuit semel tito manlio
consule. post punicum primum perfectum bellum. Iterum quod
nostrae aetati dii dederunt ut uideremus post bellum actiacum
ab imperatore caesare augusto pace terra mariq parta. Clauso
eo cum omnium circa finitimoꝵ societate ac focderibus uinxis¬

Expanded text:
teneo regem Romae esse, ut tu signa nobis certa adclarassis inter teneo regem Romae esse, ut tu signa nobis certa adclarassis inter eos fines quos feci.' tum peregit uerbis auspicia quae mitti uellet. quibus missis declaratus rex Numa de templo descendit. qui regno ita potitus urbem nouam conditam ui et armis, iure eam legibusque ac moribus de integro condere parat. quibus cum inter bella adsuescere uideret non posse—quippe efferari militia animos—, mitigandum ferocem populum armorum desuetudine ratus, Ianum ad infimum Argiletum indicem pacis bellique fecit, apertus ut in armis esse ciuitatem, clausus pacatos circa omnes populos significaret.—bis deinde post Numae regnum clausus fuit, semel T. Manlio consule post Punicum primum perfectum bellum, iterum, quod nostrae aetati di dederunt ut uideremus, post bellum Actiacum ab imperatore Caesare Augusto pace terra marique parta.— clauso eo cum omnium circa finitimorum societate ac foederibus iunxis
Abbreviated transcription (Latin):
nec se quisꝗͣ nec factionis suae alium nec deniq patrum aut ci¬
uium quemquam preferre illi uiro ausi. Ad unum omnes nume
pompilio regnum deferendum decernunt. Accitus sicut romu¬
lus augurato urbe condenda regnum adeptus est. De se quo¬
q deos consuli uissit. Inde ab augure cui deinde honoris ergrã
publicum id perpetuumq sacerdotium fuit deductus in arcem
in lapide ad meridiem uersus consedit. Augur ad leuam cuis
capite uelato sedem coepit. dextra manu baculum sine nodo ad¬
uncum tenens quem lituum appellarunt. Inde ubi prospectu
in urbem agrumq capto deos precatus regiones ab oriente ad
occasum determinauit. Dextras ad meridiem partes leuas ad
septemtrionem esse dixit contra signum quo longissime con¬
spectum oculi ferebant animo finiuit. Tum lituo in leuam ma¬
num translato. dextra in caput nume posita precatus ita est¬
lupiter pater si est fas hunc numam pompilium cuius ego caput

Expanded text:
neque se quisquam nec factionis suae alium nec denique patrum aut cineque se quisquam nec factionis suae alium nec denique patrum aut ciuium quemquam praeferre illi uiro ausi, ad unum omnes Numae Pompilio regnum deferendum decernunt. accitus, sicut Romulus augurato urbe condenda regnum adeptus est, de se quoque deos consuli iussit. inde ab augure, cui deinde honoris ergo publicum id perpetuumque sacerdotium fuit, deductus in arcem, in lapide ad meridiem uersus consedit. augur ad laeuam eius capite uelato sedem cepit, dextra manu baculum sine nodo aduncum tenens, quem lituum appellarunt. inde ubi prospectu in urbem agrumque capto deos precatus regiones ab oriente ad occasum determinauit, dextras ad meridiem partes, laeuas ad septentrionem esse dixit; signum contra quo longissime conspectum oculi ferebant animo finiuit; tum lituo in laeuam manum translato, dextra in caput Numae imposita, ita precatus estIuppiter pater, si est fas hunc Numam Pompilium cuius ego caput
Abbreviated transcription (Latin):
habitabat consultissimus uir ut in illa quisꝗͣ esse etate poterat
omnis diuuni atq human iuris. Autorem doctrine eius qui nõ
extat alius falso samium pẏthagoram edunt quem seruio tullo
regnante romae centum amplius post annos in ultima italiae o¬
ra circa metapontum heracleamq & crotonam iuuenum emulã¬
tium studia cetus habuisse constat. Ex quibus locis & si eiusdem
aetatis fuisset quae fama in sabinos aut quo linguae commertio q¬
uemquam ad cupiditatem discendi exciuisset. quo ue praesidio
unus per tot gentes dissonas sermone moribusq peruenisset. Su¬
opte igitur ingenio temperatum animum uirtutibus fuisse opi¬
nor magis instructumq non tam peregrinis artibus ꝗͣ disciplina
tetrica ac tristi ueterum sabinorum quo genere nullum quondã
incorruptius fuit. Audito nomine nume patres romani quamꝗͣ
inclinari opes ad sabinos rege inde sumpto uidebantur tamen

Expanded text:
habitabat, consultissimus uir, ut in illa quisquam esse aetate poterat, habitabat, consultissimus uir, ut in illa quisquam esse aetate poterat, omnis diuini atque humani iuris. auctorem doctrinae eius, quia non exstat alius, falso Samium Pythagoram edunt, quem Seruio Tullio regnante Romae centum amplius post annos in ultima Italiae ora circa Metapontum Heracleamque et Crotona iuuenum aemulantium studia coetus habuisse constat. ex quibus locis, etsi eiusdem aetatis fuisset, quae fama in Sabinos? aut quo linguae commercio quemquam ad cupiditatem discendi exciuisset? quoue praesidio unus per tot gentes dissonas sermone moribusque peruenisset? suopte igitur ingenio temperatum animum uirtutibus fuisse opinor magis instructumque non tam peregrinis artibus quam disciplina tetrica ac tristi ueterum Sabinorum, quo genere nullum quondam incorruptius fuit. audito nomine Numae patres Romani, quamquam inclinari opes ad Sabinos rege inde sumpto uidebantur, tamen
Abbreviated transcription (Latin):
nisi regem & ab ipsis creatum uidebantur passuri. Cum sensissẽt
ea moueri patres offerendum ultro rati quod amissuri erant. i¬
ta gratiam ineunt. summa potestate populo permissa ut nõ pl¬
us darent uiris ꝗͣ retinerent. Decreuerunt enim ut cum populus
regem ussisset id sic ratum esset si patres auctores fieret. Hodie
quoq in legibus magistratibusq rogandis usurpatur idem uis.
ui adempta prius ꝗͣ populus suffragium ineat in incertum comi¬
tiorum euentum patres auctores fiunt. Tum interrex contione
aduocata. Quod bonum faustum felixq sit inquit. Quirites regẽ
create. Ita patribus uisum est. Patres deinde si dignum qui secun¬
dus a romulo dinumeretur crearitis autores fient. Adeo id gratũ
plebi fuit. ut ne uicti beneficio uiderentur id modo scirent iu¬
berentq quod senatus decerneret qui romae regnaret. Inclita uis¬
acia religioq ea tempestate nume pompilui erat curibus sabinis

Expanded text:
nisi regem et ab ipsis creatum uidebantur passuri. cum sensissent nisi regem et ab ipsis creatum uidebantur passuri. cum sensissent ea moueri patres, offerendum ultro rati quod amissuri erant, ita gratiam ineunt summa potestate populo permissa ut non plus darent iuris quam detinerent. decreuerunt enim ut cum populus regem iussisset, id sic ratum esset si patres auctores fierent. hodie quoque in legibus magistratibusque rogandis usurpatur idem ius, ui adempta: priusquam populus suffragium ineat, in incertum comitiorum euentum patres auctores fiunt. tum interrex contione aduocata, 'quod bonum, faustum felixque sit' inquit, 'Quirites, regem create: ita patribus uisum est. patres deinde, si dignum qui secundus ab Romulo numeretur crearitis, auctores fient.' adeo id gratum plebi fuit ut, ne uicti beneficio uiderentur, id modo sciscerent iuberentque ut senatus decerneret qui Romae regnaret. inclita iutia religioque ea tempestate Numae Pompili erat. Curibus Sabinis
Abbreviated transcription (Latin):
terent sui corporis creari regem uolebant. Romani ueteres pe¬
regrinum regem aspernabantur. in uarus uoluntatibus regnare
tamen omnes uolebant libertatis dulcedine nondum experta
Tunor deinde patres incessit ne ciuitatem sine imperio exercitũ
sine duce multarum circa ciuitatum irritatis animis uis aliqua
externa adoriretur. Et esse igitur aliquod caput placebat & ne¬
mo alteri concedere in animum inducebat. Ita rem inter se cẽ¬
tum patres decem decurus factis singulisq in singulas decurias
creatis qui summe rerum preessent consociant. Decem imperi¬
tant. Unus cum insignibus imperii & lictoribus erat. quinq die¬
rum spatio finiebantur imperium at per omnes in orbem ibat
Annuumq interuallum regni fut. Id ab re quod nunc quoq tenet
nomen interregnum appellatum. fremere deinde plebs multipli¬
catam seruitutem centum pro uno dominos factos. nec ultra

Expanded text:
terent, sui corporis creari regem uolebant: Romani ueteres peterent, sui corporis creari regem uolebant: Romani ueteres peregrinum regem aspernabantur. in uariis uoluntatibus regnari tamen omnes uolebant, libertatis dulcedine nondum experta. timor deinde patres incessit ne ciuitatem sine imperio, exercitum sine duce, multarum circa ciuitatium inritatis animis, uis aliqua externa adoriretur. et esse igitur aliquod caput placebat, et nemo alteri concedere in animum inducebat. ita rem inter se centum patres, decem decuriis factis singulisque in singulas decurias creatis qui summae rerum praeessent consociant. decem imperitabant: unus cum insignibus imperii et lictoribus erat: quinque dierum spatio finiebatur imperium ac per omnes in orbem ibat, annuumque interuallum regni fuit. id ab re quod nunc quoque tenet nomen interregnum appellatum. fremere deinde plebs multiplicatam seruitutem, centum pro uno dominos factos; nec ultra
Abbreviated transcription (Latin):
nem prodit. Romulus inquit quirites parens urbis huius prima
odierna luce caelo repente delapsus se mihi obuium dedit. Cũ
perfusus horrore uenerabundus astitissem petens precibus ut co¬
tra intueri fas esset. abi. nuncia inquit romanis celestes ita uel¬
le ut mea roma caput orbis terrarum sit. proinde rem militarẽ
colant. Sciantq & ita posteris tradant nullas opes humanas ar¬
mis romanis resistere posse. Haec inquit locutus sublimis abiit.
Mirum quantum illi uiro nuntianti haec fides fuerit quamq de¬
siderium romuli apud plebem exercitumq facta fide immorta¬
litatis lenitum sit. Patrum interim animos certamen regni &
cupido uersabat. necdum a singulis quia nemo magnopere emi¬
nebat in nouo populo peruenerant factiones. inter ordines cer¬
tabatur. Oriundi a sabinis ne quia post tacii mortem a sua parte
non erat regnatum in societate equa possessionem imperu amut¬

Expanded text:
nem prodit. 'Romulus' inquit, 'Quirites, parens urbis huius, prima nem prodit. 'Romulus' inquit, 'Quirites, parens urbis huius, prima hodierna luce caelo repente delapsus se mihi obuium dedit. cum perfusus horrore uenerabundusque adstitissem petens precibus ut contra intueri fas esset, "abi, nuntia" inquit "Romanis, caelestes ita uelle ut mea Roma caput orbis terrarum sit; proinde rem militarem colant sciantque et ita posteris tradant nullas opes humanas armis Romanis resistere posse. 'haec' inquit 'locutus sublimis abiit.'" mirum quantum illi uiro nuntianti haec fidei fuerit, quamque desiderium Romuli apud plebem exercitumque facta fide immortalitatis lenitum sit. patrum interim animos certamen regni ac cupido uersabat; necdum †a singulis, quia nemo magno opere eminebat in nouo populo, peruenerat: factionibus inter ordines certabatur†. oriundi ab Sabinis, ne quia post Tati mortem ab sua parte non erat regnatum, in societate aequa possessionem imperii amit
Abbreviated transcription (Latin):
nec deinde in terris romulus fuit. Romana pubes sedato tandẽ
pauore postquam ex tam turbido die serena & tranquilla lux re¬
dut ubi uacuam sedem regiam uidit & si satis credebat patribus
qui proximi steterant sublimem raptum procella tamen uelut or¬
bitatis metu icta mestum aliquam diu silentium obtinuit. Deinde
a paucis initio facto deum deo natum regem parentemq urbis
romanae saluere uniuersi romulum uibent pacem precibus ex¬
poscunt. uti uolens propitius suam semper sospitet progeniem
Fuisse credo tum quoq aliquos qui discerptum regem patrum ma¬
nibus taciti arguerent. Manauit enim haec quoq sed perobscu¬
ra fama. illam alteram admiratio uiri & pauor presens nobili¬
tauit. Et consilio etiam unius hominis addita rei dicitur fides.
Namq proculus iulius sollicita ciuitate desiderio regis & infensa
patribus grauis ut traditur quamuis magnae rei autor in contio¬

Expanded text:
nec deinde in terris Romulus fuit. Romana pubes sedato tandem nec deinde in terris Romulus fuit. Romana pubes sedato tandem pauore postquam ex tam turbido die serena et tranquilla lux rediit, ubi uacuam sedem regiam uidit, etsi satis credebat patribus qui proximi steterant sublimem raptum procella, tamen uelut orbitatis metu icta maestum aliquamdiu silentium obtinuit. deinde a paucis initio facto, deum deo natum, regem parentemque urbis Romanae saluere uniuersi Romulum iubent; pacem precibus exposcunt, uti uolens propitius suam semper sospitet progeniem. fuisse credo tum quoque aliquos qui discerptum regem patrum manibus taciti arguerent; manauit enim haec quoque sed perobscura fama; illam alteram admiratio uiri et pauor praesens nobilitauit. et consilio etiam unius hominis addita rei dicitur fides. namque Proculus Iulius , sollicita ciuitate desiderio regis et infensa patribus, grauis, ut traditur, quamuis magnae rei auctor in contio
Abbreviated transcription (Latin):
subacti uehientes pacem petitum oratores romam mittunt. Agri
parte mulctati sunt. in centum annos indutie date. Hec ferme
romulo regnante domi militieq gesta. quorum nihil absonum
fidei diine originis diuinitatisq post mortem creditum fuit. Nõ
animus in regno auito recuperando. non condendae urbis consiliũ
non bello ac pace firmandae. Ab illo enim profecto uiribus datis
tantum ualuit ut in quadraginta deinde annos tutam pacem ha¬
beret. Multitudini tamen gratior fuit ꝗͣ patribus. Longe ante ali¬
os acceptissimus militum animis. Trecentosq armatos ad custodiã
corporis quos celeres appellauit non in bello solum sed in pace
etiam habuit. His immortalibus editis operibus cum ad exercitũ¬
recensendum contionem in campo ad caprae paludem haberet subi¬
to cohorta tempestas cum magno fragore tonitribusq tam den¬
so regem operuit nimbo ut conspectum eius contioni abstulerit

Expanded text:
subacti Ueientes pacem petitum oratores Romam mittunt. agri subacti Ueientes pacem petitum oratores Romam mittunt. agri parte multatis in centum annos indutiae datae. haec ferme Romulo regnante domi militiaeque gesta, quorum nihil absonum fidei diuinae originis diuinitatisque post mortem creditae fuit, non animus in regno auito reciperando, non condendae urbis consilium, non bello ac pace firmandae. ab illo enim profecto uiribus datis tantum ualuit ut in quadraginta deinde annos tutam pacem haberet. multitudini tamen gratior fuit quam patribus, longe ante alios acceptissimus militum animis; trecentosque armatos ad custodiam corporis quos Celeres appellauit non in bello solum sed etiam in pace habuit. his immortalibus editis operibus cum ad exerciturecensendum contionem in campo ad Caprae paludem haberet, subito coorta tempestas cum magno fragore tonitribusque tam denso regem operuit nimbo ut conspectum eius contioni abstulerit;
Abbreviated transcription (Latin):
animi & consanguinitate nam fidenates quoq etrusci fuerunt & qđ
ipsa propinquitas loci si romana arma omnibus infesta finitimis
essent stimulabat in fines romanos excurrerunt. populabundi mag¬
is ꝗͣ iusti more belli. Itaq non castris positis non expectato hostium
exercitu raptam ex agris predam portantes uehios rediere. Roma¬
nus contra postquam hostem in agris non inuenit dimicationi ul¬
time instructus intentusq tiberim transit. Quem postquam castra
ponere & ad urbem accessuram ueientes audiuere obuiam egressi
ut potius acie decernerent ꝗͣ inclusi detectis moenibꝰq dimicarent
Ibi uiribus nulla parte aduitis tamen ueterani robore exercitus rex
romanus uicit. persecutusq fusos ad moenia hostes urbe ualida mu¬
ris ac situ ipso munita abstinuit. Agros rediens uastat ulciscendi
magis ꝗͣ praedae studio. Eaq clade haud minus ꝗͣ aduersa pugna

Expanded text:
animi et consanguinitate—nam Fidenates quoque Etrusci fuerunt—et quod animi et consanguinitate—nam Fidenates quoque Etrusci fuerunt—et quod ipsa propinquitas loci, si Romana arma omnibus infesta finitimis essent, stimulabat. in fines Romanos excucurrerunt populabundi magis quam iusti more belli. itaque non castris positis, non exspectato hostium exercitu, raptam ex agris praedam portantes Ueios rediere. Romanus contra postquam hostem in agris non inuenit, dimicationi ultimae instructus intentusque Tiberim transit. quem postquam castra ponere et ad urbem accessurum Ueientes audiuere, obuiam egressi ut potius acie decernerent quam inclusi de tectis moenibusque dimicarent. ibi uiribus nulla arte adiutis, tantum ueterani robore exercitus rex Romanus uicit; persecutusque fusos ad moenia hostes, urbe ualida muris ac situ ipso munita abstinuit, agros rediens uastat, ulciscendi magis quam praedae studio; eaque clade haud minus quam aduersa pugna
Abbreviated transcription (Latin):
prope portis hostem excint. fugae quoq quae simulanda erat cadẽ
equestris pugna causam minus mirabilem dedit. Et cum uelut inter
pugnae fugaeq consilium trepidante equitatu pedes quoq referret
gradum plenis repente portis effusi hostes impulsa romana acies stu¬
dio instandi sequendiq trahuntur ad locum insidiarum. Inde subito
exorti romani transuersam inuadunt hostium atiem. Addunt pauo¬
rem mota castris signa eorum qui in presidio relicti fuerant. Ita mul¬
tiplici terrore perculsi sidenates prius poene qͣ romulus quiq cum
eo equites erant circumagerent frenis equos terga uertunt multoq
effusuis. quippe uera fuga qui simulantes paulo ante secuti erant
oppidum repetebant. Non tamen cripuere se hosti. Herens in ter¬
go romanus priusquam fores portarum obicerentur uelut agmi¬
ne uno irrumpunt. Belli fidenatis contagione irritati uehientium

Expanded text:
prope portis hostem exciuit. fugae quoque, quae simulanda erat, eadem prope portis hostem exciuit. fugae quoque, quae simulanda erat, eadem equestris pugna causam minus mirabilem dedit. et cum, uelut inter pugnae fugaeque consilium trepidante equitatu, pedes quoque referret gradum, plenis repente portis effusi hostes impulsa Romana acie studio instandi sequendique trahuntur ad locum insidiarum. inde subito exorti Romani transuersam inuadunt hostium aciem; addunt pauorem mota e castris signa eorum qui in praesidio relicti fuerant. ita multiplici terrore perculsi Fidenates prius paene, quam Romulus quique <auehi> cum eo uisi erant circumagerent frenis equos, terga uertunt; multoque effusius, quippe uera fuga, qui simulantes paulo ante secuti erant oppidum repetebant. non tamen eripuere se hosti: haerens in tergo Romanus, priusquam fores portarum obicerentur, uelut agmine uno inrumpit. belli Fidenatis contagione inritati Ueientium
Abbreviated transcription (Latin):
bes renouatum. Et cum his quidem insperata pax erat. aliud multo
propius atq in ipsis portis bellum ortum. fidenates nimis uicinas
prope se coalescere opes rati prius ꝗͣ tantum roboris esset quantum
futurum apparebat occupabant bellum facere. Iuuentute ĩmissa ar¬
mata uastantur agri quod inter urbem ac fidenas est. Inde ad leuã
uersi quia dextra tiberis arcebat cum magna trepidatione agresti¬
um populabantur. Tumultusq repens ex agris in urbem illatus pro
nuntio fuit. Excitus romulus neq enim dilationem pati tam uicinũ
bellum poterat exercitum educit. castra a fidenis mille passuum lo¬
cat. Ibi modico praesidio relicto egressus cum omnibus copus partẽ
militum locis circa densa obsita uirgulta obscuris subsidere in insi¬
dus iussit. Cum parte maiore atq omni equitatu profectus id quo
quaerebat tumultuoso & minaci genere pugnae adequitando ipsis

Expanded text:
bes renouatum est. et cum his quidem insperata pax erat: aliud multo bes renouatum est. et cum his quidem insperata pax erat: aliud multo propius atque in ipsis prope portis bellum ortum. Fidenates nimis uicinas prope se conualescere opes rati, priusquam tantum roboris esset quantum futurum apparebat, occupant bellum facere. iuuentute armata immissa uastatur agri quod inter urbem ac Fidenas est; inde ad laeuam uersi quia dextra Tiberis arcebat, cum magna trepidatione agrestium populantur, tumultusque repens ex agris in urbem inlatus pro nuntio fuit. excitus Romulus—neque enim dilationem pati tam uicinum bellum poterat—exercitum educit, castra a Fidenis mille passuum locat. ibi modico praesidio relicto, egressus omnibus copiis partem militum locis circa densa obsita uirgulta obscuris subsidere in insidiis iussit: cum parte maiore atque omni equitatu profectus, id quod quaerebat, tumultuoso et minaci genere pugnae adequitando ipsis
Abbreviated transcription (Latin):
traditur cum hauddubie aliquanto numerus maior hoc mulieꝵ
fuerit etate an dignitatibus suis uirorum ue an sorte lecte sint
quae nomina curiis darent. Eodem tempore & centurie tres equi¬
tum conscripte sunt ramuenses a romulo a tito tatio ticienses ap¬
pellate. Lucerum nominis & originis causa incerta est. Inde nõ
modo commune sed concors etiam regnum duobus regibus fuit.¬
Post aliquot annos propinqui regis tacui legatos laurentium pulsãt
Cumq laurentes uire gentium agerent apud tacium gratia suorũ
& preces plus poterant. Igitur illorum poenam in se uertit. Nam
lauini cum ad solemne sacrificium eo uenissent concursu facto in¬
terficitur. Eam rem minus egre ꝗͣ dignum erat tulisse romulum fer¬
unt. seu ob infidam sotietatem regni: seu quia haud in uiria caesum
credebat. Itaq bello quidem abstinuit. ut tamen expiarentur lega¬
torum in iuriae regisq cedes focdus inter romam lauiniumq ur¬

Expanded text:
traditur, cum haud dubie aliquanto numerus maior hoc mulierum traditur, cum haud dubie aliquanto numerus maior hoc mulierum fuerit, aetate an dignitatibus suis uirorumue an sorte lectae sint, quae nomina curiis darent. eodem tempore et centuriae tres equitum conscriptae sunt. Ramnenses ab Romulo, ab T. Tatio Titienses appellati: Lucerum nominis et originis causa incerta est. inde non modo commune sed concors etiam regnum duobus regibus fuitpost aliquot annos propinqui regis Tati legatos Laurentium pulsant; cumque Laurentes iure gentium agerent, apud Tatium gratia suorum et preces plus poterant. igitur illorum poenam in se uertit; nam Lauinii cum ad sollemne sacrificium eo uenisset concursu facto interficitur. eam rem minus aegre quam dignum erat tulisse Romulum ferunt, seu ob infidam societatem regni seu quia haud iniuria caesum credebat. itaque bello quidem abstinuit; ut tamen expiarentur legatorum iniuriae regisque caedes, foedus inter Romam Lauiniumque ur
Abbreviated transcription (Latin):
partus suos. nepotum illi hi liberũ progeniem. Si affinitatis inter uos
si cõnubi piget in nos uertite iras. Nos causa belli nos uulnerum ac
cedis uiris ac parentibus sumus. Melius peribimus ꝗͣ sine alteris ues¬
trum uiduae aut orbe uiuemus. Mouet res tum multitudinem tum
duces. silentium & repentina fit quies. Inde ad foedus faciendum
duces prodeunt. nec pacem modo sed ciuitatem unam ex duabus
faciunt. regnum consotiant. imperium omne conferunt romam.
lta geminata urbe ut sabinis tamen aliquid daretur: quirites a curi¬
bus appellati. Monumentum eius pugnae ubi primum ex profunda
emersus palude equum curtius in uado statuit curtium lacum appel¬
larunt. Ex bello tam tristi laeta repente pax cariores sabinas uiris
ac parentibus & ante omnes romulo ipsi fecit. Itaq cum populũ
in curias triginta diuideret nomina earum curiis imposuit. Id nõ

Expanded text:
partus suos, nepotum illi, hi liberum progeniem. 'si adfinitatis inter uos, partus suos, nepotum illi, hi liberum progeniem. 'si adfinitatis inter uos, si conubii piget, in nos uertite iras; nos causa belli, nos uolnerum ac caedium uiris ac parentibus sumus; melius peribimus quam sine alteris uestrum uiduae aut orbae uiuemus.' mouet res cum multitudinem tum duces; silentium et repentina fit quies; inde ad foedus faciendum duces prodeunt. nec pacem modo sed ciuitatem unam ex duabus faciunt. regnum consociant: imperium omne conferunt Romam. ita geminata urbe ut Sabinis tamen aliquid daretur Quirites a Curibus appellati. monumentum eius pugnae, ubi primum ex profunda emersus palude equus Curtium in uado statuit, Curtium lacum appellarunt. ex bello tam tristi laeta repente pax cariores Sabinas uiris ac parentibus et ante omnes Romulo ipsi fecit. itaque cum populum in curias triginta diuideret, nomina earum curiis imposuit. id non
Abbreviated transcription (Latin):
gloriantem cum globo ferocissimoꝵ uiuenum romulus impetum
facit. Ex equo tum forte metius pugnabat. eo pelli facilius fuit.
Pulsum romani persecuntur. Et alia romana acies audacia regis ac¬
censa fundit sabinos. Metuis in paludem se se strepitu sequentium
trepidante equo coniecit.Auerteratq ea res etiam sabinos. tanti pe¬
riculo uiri. Et ille quidem annuentibus ac uocantibus suis fauore
multorum addito animo euadit. Romani sabiniq in media cõual¬
le duorum montium redintegrant proelium. sed res romana erat
superior. Tum sabinae mulieres quarum ex iniuria bellum ortum e¬
rat crinibus sparsis scissaq ueste uicto malis muliebri pauore ause
se inter tela uolantia inferre ex transuerso impetu facto dirimere
infestas acies dirimere iras. hinc patres hinc uiros orantes ne sangui¬
ne se nefando soceri generiq resꝑgerent ne paricidio macularent

Expanded text:
gloriantem cum globo ferocissimorum iuuenum Romulus impetum gloriantem cum globo ferocissimorum iuuenum Romulus impetum facit. ex equo tum forte Mettius pugnabat; eo pelli facilius fuit. pulsum Romani persequuntur; et alia Romana acies, audacia regis accensa, fundit Sabinos. Mettius in paludem sese strepitu sequentium trepidante equo coniecit; auerteratque ea res etiam Sabinos tanti periculo uiri. et ille quidem adnuentibus ac uocantibus suis fauore multorum addito animo euadit: Romani Sabinique in media conualle duorum montium redintegrant proelium; sed res Romana erat superior. tum Sabinae mulieres, quarum ex iniuria bellum ortum erat, crinibus passis scissaque ueste, uicto malis muliebri pauore, ausae se inter tela uolantia inferre, ex transuerso impetu facto dirimere infestas acies, dirimere iras, hinc patres, hinc uiros orantes, ne sanguine se nefando soceri generique respergerent, ne parricidio macularent
Abbreviated transcription (Latin):
tuis inquit uissus auibus hic in palatio prima urbi fundamenta ie¬
ci. Arcem iam scelere emptam sabini habent. Inde huc armati supe¬
rata media ualle tendunt. At tu pater deum hominumq hinc sal¬
tem arce hostes. deme terrorem romanis. fugamq fedam siste. Hic
ego tibi templum statori ioui quod monimentum sit posteris tua
presentia perseruatam urbem esse uoueo. Haec precatus uelut si
sensisset auditas preces hic inquit romani iupiter optimus maxim¬
us resistere atq iterare pugnam iubet. Restitere romani tamquã
celesti uoce uissi. Ipse ad primores romulus prouolat. Metus curtius
a sabinis princeps ab arce decurrerat. & effusos egerat romanos to¬
to quantum foro spatium est. Nec procul iam a porta palatu erat
clamitans uicimus perfidos hospites: imbelles hostes. Iam scuint lon¬
ge aliud esse uirgines rapere aliud pugnare cum uiris. In eum hac

Expanded text:
tuis' inquit 'iussus auibus hic in Palatio prima urbi fundamenta ietuis' inquit 'iussus auibus hic in Palatio prima urbi fundamenta ieci. arcem iam scelere emptam Sabini habent; inde huc armati superata media ualle tendunt; at tu, pater deum hominumque, hinc saltem arce hostes; deme terrorem Romanis fugamque foedam siste. hic ego tibi templum Statori Ioui, quod monumentum sit posteris tua praesenti ope seruatam urbem esse, uoueo.' haec precatus, ueluti sensisset auditas preces, 'hinc' inquit, 'Romani, Iuppiter optimus maximus resistere atque iterare pugnam iubet.' restitere Romani tamquam caelesti uoce iussi: ipse ad primores Romulus prouolat. Mettius Curtius ab Sabinis princeps ab arce decucurrerat et effusos egerat Romanos toto quantum foro spatium est. nec procul iam a porta Palati erat, clamitans: 'uicimus perfidos hospites, imbelles hostes; iam sciunt longe aliud esse uirgines rapere, aliud pugnare cum uiris.' in eum haec
Abbreviated transcription (Latin):
cie anulos habuerint pepigisse eam quod in sinistris manibus habe¬
rent. eo scuta illi pro aureis donis congesta. Sunt qui eam ex pac¬
to tradendi quod in sinistris manibus esset directo arma petisse
dicant. & fraude uisam agere sua ipsam peremptam mercede. Te¬
nuere tamen arcem sabini. Atq inde postero die cum romanus ex¬
ercitus instructus quod inter palatinum capitolinumq collem cã¬
pi est complesset non prius descenderunt in equum ꝗͣ ira & cupi¬
ditate recuperandae arcis stimulante animos in aduersum romani
subiere. Principes utrinq pugnam ciebant a sabinis metius curtius
a romanis hostilius hic rem romanam iniquo loco ad prima signa
animo atq audacia sustinebat. Ut hostilius cecidit confestim roma¬
na inclinatur acies fusaq est ad ueterem portam palatu. Romulus
& ipse turba fugientium actus & arma ad caelum tollens. lupiter

Expanded text:
cie anulos habuerint, pepigisse eam quod in sinistris manibus habecie anulos habuerint, pepigisse eam quod in sinistris manibus haberent; eo scuta illi pro aureis donis congesta. sunt qui eam ex pacto tradendi quod in sinistris manibus esset derecto arma petisse dicant et fraude uisam agere sua ipsam peremptam mercede. tenuere tamen arcem Sabini; atque inde postero die, cum Romanus exercitus instructus quod inter Palatinum Capitolinumque collem campi est complesset, non prius descenderunt in aequum quam ira et cupiditate reciperandae arcis stimulante animos in aduersum Romani subiere. principes utrimque pugnam ciebant ab Sabinis Mettius Curtius ab Romanis Hostius Hostilius . hic rem Romanam iniquo loco ad prima signa animo atque audacia sustinebat. ut Hostius cecidit, confestim Romana inclinatur acies fusaque est. ad ueterem portam Palati Romulus et ipse turba fugientium actus, arma ad caelum tollens, 'Iuppiter,
Abbreviated transcription (Latin):
profectus bellum inferentes. Ibi munus etiam quod alienis cladibus
ceciderant animi certaminis fuit. utroq coloniae misse. Plures inuẽ¬
ti qui propter terra&e in crustuminum nomina darent. & romam in¬
de frequenter migratum est. a parentibus maxime ac propinquis rap¬
tarum. Nouissimum a sabinis bellum ortum. multoq id maximum
fuit. nihil enim per iram aut cupiditatem actum est. nec ostenderũt
bellum prius ꝗͣ intulerunt. Consilio etiam additus dolus. Spurus
tarpeius romanae preerat arci. huius filiam uirginem auro corrum¬
pit tacius ut armatos in arcem accipiat. Aquam forte ea tum sacris
extra moenia petitum ierat. Accepti obrutam armis necauere. Seu
ut ui capta potius arx uideretur. seu prodendi exempli causa. neꝗd
usquam fidum proditori esset. Additur fabulae quod uulgo sabim
aureas armillas magni ponderis brachio leuo gemmatos magna spe¬

Expanded text:
profectus bellum inferentes. ibi minus etiam quod alienis cladibus profectus bellum inferentes. ibi minus etiam quod alienis cladibus ceciderant animi certaminis fuit. utroque coloniae missae: plures inuenti qui propter ubertatem terrae in Crustuminum nomina darent. et Romam inde frequenter migratum est, a parentibus maxime ac propinquis raptarum. nouissimum ab Sabinis bellum ortum multoque id maximum fuit; nihil enim per iram aut cupiditatem actum est, nec ostenderunt bellum prius quam intulerunt. consilio etiam additus dolus. Sp. Tarpeius Romanae praeerat arci. huius filiam uirginem auro corrumpit Tatius ut armatos in arcem accipiat; aquam forte ea tum sacris extra moenia petitum ierat. accepti obrutam armis necauere, seu ut ui capta potius arx uideretur seu prodendi exempli causa ne quid usquam fidum proditori esset. additur fabula, quod uolgo Sabini aureas armillas magni ponderis brachio laeuo gemmatosque magna spe
Abbreviated transcription (Latin):
animo metatus sum dedico sedem opimis spolus quae regibus duci¬
busq hostium cesis me autorem sequentes posteri ferent. Haec templi
est origo quod primum omnium romae sacratum est. Ita deinde
diis uisum nec irritam conditoris templi uocem esse qua laturos eo
spolia posteros nuncupauit. nec multitudine compotum eius uoti
uulgari laudem. bina postea inter tot annos tot bella opima parta
sunt spolia. Adeo rara eius fortuna decoris fuit. Dum ea ibi romani
gerunt antennatium exercitus per occasionem ac solitudinem hos¬
tiliter in fines romanos incursionem facit. Raptim & ad hos roma¬
na legio ducta palantes in agris oppressit. Fusi igitur primo impe¬
tu & clamore hostes. oppidum captum. dupliciq uictoria ouantẽ
romulum hersilia coniunx precibus raptarum fatigata orat ut pa¬
rentibus carum det ueniam. & in ciuitatem accipiat. Ita rem coales¬
cere concordia posse. facile impetratum. Inde contra crustuminos

Expanded text:
animo metatus sum dedico, sedem opimis spoliis quae regibus ducianimo metatus sum dedico, sedem opimis spoliis quae regibus ducibusque hostium caesis me auctorem sequentes posteri ferent.' haec templi est origo quod primum omnium Romae sacratum est. ita deinde dis uisum nec inritam conditoris templi uocem esse qua laturos eo spolia posteros nuncupauit nec multitudine compotum eius doni uolgari laudem. bina postea, inter tot annos, tot bella, opima parta sunt spolia: adeo rara eius fortuna decoris fuit. dum ea ibi Romani gerunt, Antemnatium exercitus per occasionem ac solitudinem hostiliter in fines Romanos incursionem facit. raptim et ad hos Romana legio ducta palatos in agris oppressit. fusi igitur primo impetu et clamore hostes, oppidum captum; duplicique uictoria ouantem Romulum Hersilia coniunx precibus raptarum fatigata orat ut parentibus earum det ueniam et in ciuitatem accipiat: ita rem coalescere concordia posse. facile impetratum. inde contra Crustuminos
Abbreviated transcription (Latin):
populi cõmuniter bellum parant. nec crustumini quidem atq ante¬
nates pro ardore iraq cenninensium satis se impigre mouent. Ita
per seipsum nomen cenninum in agrum romanum impetum facit
Sed effuse uastantibus fit obuius cum exercitu romulus. leuiq certa¬
mine docet uanam sine uiribus iram esse. exercitum fundit. fugat.
fusum persequitur. Regem in proclio obtruncat. & spoliat. Duce hos¬
tium occiso urbem primo impetu capit. Inde exercitu uictore re¬
ducto ipse cum factis uir magnificus tum factorum ostentator ha¬
ud minor spolia ducis hostium caesi suspensa fabricato ad id apte
ferculo gerens in capitolium ascendit. Ibiq ea cum ad quercum pas¬
toribus saeram deposuisset simul cum dono designauit templo iouis¬
fines cognomenq addidit deo. lupiter feretri inquit. hec tibi uictor
romulus rex regia arma fero. templumq his regionibus quas modo

Expanded text:
populi communiter bellum parant. ne Crustumini quidem atque Antempopuli communiter bellum parant. ne Crustumini quidem atque Antemnates pro ardore iraque Caeninensium satis se impigre mouent; ita per se ipsum nomen Caeninum in agrum Romanum impetum facit. sed effuse uastantibus fit obuius cum exercitu Romulus leuique certamine docet uanam sine uiribus iram esse. exercitum fundit fugatque, fusum persequitur: regem in proelio obtruncat et spoliat: duce hostium occiso urbem primo impetu capit. inde exercitu uictore reducto, ipse cum factis uir magnificus tum factorum ostentator haud minor, spolia ducis hostium caesi suspensa fabricato ad id apte ferculo gerens in Capitolium escendit; ibique ea cum ad quercum pastoribus sacram deposuisset, simul cum dono designauit templo Iouisfines cognomenque addidit deo: 'Iuppiter Feretri' inquit, 'haec tibi uictor Romulus rex regia arma fero, templumque his regionibus quas modo