comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
.łxum si qđ est hac cantione sanum fiet. harundi¬
nem prehende tibi uiridem.p.iu. aut .a. longa
mediam diffinde et duo homines tencant ad co¬
ctaries daries dardaries asiandarides una pe¬
ant ferrum insuꝑ iactato ubi coierint et alte¬
ra alteram tetigerint id mariu prehende et
dextra sinistra pracide. Ad luxum aut ad fa¬
cturam alliga sanum fiet et tamen quotidie
cantato in alio.s. f. uel luxato uel hoc modo
huat huat huat ista pista sista damnabo dam
naustra et luxato. Uel hoc modo huat huat ista.
Asparagus quo modo seratur in itur¬
Ocum̃ subigere oportet bene ꝗ habeat hum¬
orem uel loco crasso. ubi erit subactus arcas
facito ut possis dextra sinistraq sarrire. runca¬
re ne calcet᷑. Quum areas deformabis inter¬
uallum facito inter areas semipedem latum
in omẽs partes. Deinde serito ad lincam. palo
grana bina: aut terna demutito. codem palo ca¬
uum terra oꝑito. Deinde supra aream stercus
spargito. bene serito setundum & quinoctium uer¬

Expanded text:
xum siquod est, hac cantione sanum fiet. Harundinem prende tibi viridem P. IIII aut quinque longam, mediam diffinde, et duo homines teneant ad coeta daries dardares astataries dissunapiper iactato. Ubi coierint et altera alteram tetigerint, id manu prehende et dextra sinistra praecide, ad luxum aut ad fracturam alliga, sanum fiet. Et tamen cotidie cantato et luxato vel hoc modo: "huat haut haut istasis tarsis ardannabou daato et luxato vel hoc modo: "huat haut haut istasiUT 161 Asparagus quo modo seratur. Locum subigere oportet bene, qui habeat umorem, aut locum crassum. Ubi erit subactus, areas facito, ut possis dextra sinistraque sarire runcare, ne calcetur. Cum areas deformabis, intervallum facito inter areas semipedem latum in omnes partes. Deinde serito, ad lineam palo grana bina aut terna demittito et eodem palo cavum terra operito. Deinde supra areas stercus spargito bene. Serito secundum aequinoctium ver
Abbreviated transcription (Latin):
poribus obseruanda quadam st̃.caq in partis
octo diuidunt primum a fauonio ad &quinoc.¬
tium uernum dies xl hinc et ad uergiliatum
exortura dies xliur ab hoc ad solstitium dies
xliix inde ad canicula siguram dics xxuii. de¬
inde ad aquinoctium autunnale lxuii. inde ad¬
fauotuum dies xlu.
N primo interuallo inter fauonium et aquino¬
ctium uernum hoec sieri oportet seminaria omẽ
allaqueati radices in sũma terra pracidi pra¬
ta purgari. salicta seri segetes sarrire. Seges
lis ubi satum fuit. ante q̃ secunda aratio reno.¬
uatur. Ruesus terram quum pͥmum arant pro.¬
scindere dicunt. Ium iteꝵ effirgere. Tertio qu

Expanded text:
poribus observanda quaedam sunt, eaque in partes poribus observanda quaedam sunt, eaque in partes VIII dividuntur: primum a favonio ad aequinoctium vernum dies XLV, hinc ad vergiliarum exortum dies XLIV, ab hoc ad solstitium dies XLIIX, inde ad caniculae signum dies XXVII, dein ad aequinoctium autumnale favonium dies XLV. XXIX. Primo intervallo inter favonium et aequinoctium vernum haec fieri oportet. Seminaria omne ablacuari, radices quae in summa terra sunt praecidi, prata purgari, salicta seri, segetes sariri. Seges lis, ubi satum fuit, antequam secunda aratione novatur rursus. Terram cum primum arant, proscindere appellant, cum iterum, offringere dicu
Abbreviated transcription (Latin):
tunnum et hyemem. Uere stationes quae fuine ter.¬
ram crudam proscindere oportet qͥ st̃ ex ea enata
priusꝗ̃ ex iis quid seminis cadat ut sint exindica.¬
ta et simulca eius ac sole ꝑcalfactis aptieres facere
ad accipiendum imbrem. et ad opus faciliores rela.¬
xatas. neq ca minues binis arandum te: melius.
estate fieri messes oportere Autunno sictis tempesta¬
tibus uindemias: ac siluas excoli commadissime
tunc praecidi arbores oportere: secundum terram
nasci possit hyeme putari arbores dumtaxat ii tem¬
poribus quum gelu crrtices ex imbribus careant
glacie¬
Ules est primus ueris in aquario. astatis in tauro
autunni in leone. hyemis in scorpione. Cum uni.¬
uscuiusq eorum quatuor signoꝵ dies tertius et
uigesimus quatuor tempoꝵ sit primus efficiat
xxci. hiems xxcix. qua ad lies redacta ciuiles no¬
stros qui nunc sunt primi uerni temporis extant
ad uiiͦ. idus febr. Aestiui ex ad uii idus mei

Expanded text:
autumnum et hiemem. Vere sationes quae fiunt, terautumnum et hiemem. Vere sationes quae fiunt, terram rudem proscindere oportet, quae sunt ex ea enata, priusquam ex iis quid seminis cadat, ut sint exradicata; et simul glaebis ab sole percalefactis aptiores facere ad accipiendum imbrem et ad opus faciliores relaxatas; neque eam minus binis arandum, ter melius. Aestate fieri messes oportere, autumno siccis tempestatibus vindemias, ac silvas excoli commodissime tunc, praecidi arbores oportere secundum terram;nasci possit. Hieme putari arbores dumtaxat his temporibus, cum gelu cortices ex imbribus careant et glacie. Dies primus est veris in aquario, aestatis in tauro, autumni in leone, hiemis in scorpione. Cum unius cuiusque horum IIII signorum dies tertius et vicesimus IIII temporum sit primus et efficiat XCI, hiems XXCIX, quae redacta ad dies civiles nostros, qui nunc sunt, primi verni temporis ex a. d. VII id. Febr., aestivi ex a. d. VII id. Mai
Abbreviated transcription (Latin):
bulosus ibi amineum maius aut muro etinum
apicium lucanum seri corteras uites et̃ de iis
miscellas maxime in om̃e genus agri cõuenire.
N om̃i uinca diligenter obseruant ut radicantis
ad septentrionem uersus tegant᷑. et si cup̃ssos ui¬
uas pro radicis quas inserunt alternos olerinos
imponunt. neq cos crescere altius q̃ radices pati¬
antur. neq ꝑꝑ eas ut asserunt uites qđ inter se
hac inimica. Agrius fundanio uereor inquit ne
ante aeditimus uẽniat huc ꝗͣ̃ hic ad quartum actu
uindemiam.n expecto. Bono animo es inquit
Scrofa ac fiscinas expediat urnam.
¶ quotuam tempora duoꝵ generum st̃ unum an.¬
nale qđ sol circuitu suo finit. Alterum menstru¬
um qđ luna circumiens comprchendit. prius di¬
cam ad solem Eius cursus añnales primum cir
citer fere ternis mensibus ad fcuctus est diuisus
in una partis et idem subtilius in sex quimensi.¬
bus in xii. in iii. qđ diuidatur in uer aestatem au

Expanded text:
bulosus, ibi Aminneum maius aut Murgentinum, bulosus, ibi Aminneum maius aut Murgentinum, Apicium, Lucanum seri. Ceteras vites, et de iis miscellas maxime, in omne genus agri convenire. In omni vinea diligenter observant ut ridica vitis ad septemtrionem versus tegatur; et si cupressos vivas pro ridicis quas inserunt, alternos ordines imponunt, neque eos crescere altius quam ridicas patiuntur, neque propter eos ut adserant vites, quod inter se haec inimica.Agrius Fundanio, Vereor, inquit, ne ante aeditumus veniat huc, quam hic ad quartum actum. Vindemiam enim expecto. Bono animo es, inquit Scrofa, ac fiscinas expedi et urnam. Et quoniam tempora duorum generum sunt, unum annale, quod sol circuitu suo finit, alterum menstruum, quod luna circumiens comprendit, prius dicam de sole. Eius cursus annalis primum fere circiter ternis mensibus ad fructus est divisus in IIII partis, et idem subtilius sesquimensibus in IIX; in IIII, quod dividitur in ver et aestatem et
Abbreviated transcription (Latin):
ficiunt quem alii .C.lx. auint esse modioꝵ alii
itaminus magnum ut adcxx. descendat. Ex¬
inde ut uasa olearia quot et quanta habeant
quibus conficiunt illud qđ Cato ait circum fim¬
dum ulmos et populos unde frons oiuibus et
bubus sit et materies seri opoitere. Sed hoc
neq in omnibus fundis opus est. neq in quib
est opus ꝑꝑ frondem maxime sine detrimento
ponuntura septenttionali parte ꝙ non ofsici¬
unt soli. ille adiicit ab eo descriptore si locus in¬
uectus sit ibi cacumina populorum serenda. et
arundinctum id prius bipalio uerti: ibi ocu.¬
los arundinis pedes ternos alterum ab alio se¬
ci aptam esse utriq eandem fere culturam. Sali¬
cem graecam circum arundinetum sexi opor te¬
re. uti sit qui uiti alligari possit.
Inca quo in agro secenda sit sic obseruandum qui
locus optimus uino sit et ostentus soli. Amincu
minusculum. et geminum eugeneum minuscu¬
lum seri oportere. Qui locus crassior sit aut ne¬

Expanded text:
ficiunt, quem alii CLX aiunt esse modiorum, alii ficiunt, quem alii CLX aiunt esse modiorum, alii ita minus magnum, ut ad CXX descendat, exinde ut vasa olearia quot et quanta habeant, quibus conficiunt illut. Quod Cato ait, circum fundum ulmos et populos, unde fros ovibus et bubus sit et materies, seri oportere sed hoc neque in omnibus fundis opus est neque, in quibus est opus, propter frondem maxime, sine detrimento ponuntur a septemtrionali parte, quod non officiunt soli. Ille adicit ab eodem scriptore, si locus umectus sit, ibi cacumina populorum serenda et harundinetum. Id prius bipalio verti, ibi oculos harundinis pedes ternos alium ab alio seri, . . . aptam esse utrique eandem fere culturam. Salicem Graecam circum harundinetum seri oportere, uti sit qui vitis alligari possit. Vinea quo in agro serenda sit, sic observandum. Qui locus optimus vino sit et ostentus soli, Aminneum minusculum et geminum eugeneum, helvium minusculum seri oportere. Qui locus crassior sit aut ne
Abbreviated transcription (Latin):
procedere possint alii conserunt ortos alii ꝗu
aliud neq n conualuerunt arbores idem faci¬
unt ne uiolent tadices. Stolo qdđ ad haec ꝑti¬
nent Caro non male scribit sedationibus ager
crassus et latus si sit sine arboribus eum agru
frumentarium fieri ꝙportere. Idem aget si ne¬
bulosior sit rapas raphanos milium panicum
N agro crasso et calido oleam conserito condita¬
ncam radium maioiem salentinam curitem
posseam sergianam colminam abicerem quã
eaꝵ in iis locis optimam dicent esse cam maxi.¬
me serere agio oliueto conserendo nisi ꝗ in uen¬
tum fauonium spectet et soli ostentus sit alium
bonum nullum esse. ꝗ ager frigidior et macrior
sit. ibi olcam licimatiam̃ seri oportere si in loco
crasso aut calido posueris hos tum neꝗͣ fieri et¬
ei ferendo arborem perire et mustum rubrum
molestum esse hostium uocant qđ ex uno facto
olei reficit᷑. factum dicũt qđ uno tempore con¬

Expanded text:
procedere possint, alii conserunt hortos, alii quid procedere possint, alii conserunt hortos, alii quid aliud, neque cum convaluerunt arbores idem faciunt, ne violent radices. Stolo, Quod ad haec pertinet, Cato non male, quod scribit de sationibus, ager crassus et laetus si sit sine arboribus, eum agrum frumentarium fieri oportere; idem ager si nebulosus sit, rapa, raphanos, milium, panicum; in agro crasso et calido oleam conditaneam, radium maiorem, Sallentinam, orcitem, poseam, Sergianam, Colminiam, albicerem, quam earum in iis locis optimam dicant esse, eam maxime serere. Agrum oliveto conserendo, nisi qui in ventum favonium spectet et soli ostentus sit, alium bonum nullum esse. Qui ager frigidior et macrior sit, ibi oleam licinianam seri oportere. Si in loco crasso aut calido posueris, hostum nequam fieri et ferendo arborem perire et muscum rubrum molestum esse. Hostum vocant quod ex uno facto olei reficitur. Factum dicunt quod uno tempore con
Abbreviated transcription (Latin):
et qua pomaria ac floralia appellant᷑. Item ille
qua ad hominum uictum ac sensum delectatiõe¬
s non ꝑtinent neq ab agri utilitate st deiuncta
idoncus locus cligendus ubi facias salicetum et
arundinetum. Sic alia qua humidum locum quae¬
runt. Contra ubi segetes frumentarias. ubi faba
potissimum seras. item olea qua arida loca sequũt᷑
sicut umbrosis locis alta seras ut corudaq ita peti
asparagus. Aprica ut ubi seras uiolam et ortos fa.¬
cias q ca nutriant᷑. sic alia et alio loco seranda
ut habeas uimina utendo .l. quid facias ut scir¬
pas uallus crates alio loco ut seras et colas siluam
ceduam aliam ubi aucupere Sic ubi canabum
linum uincum sꝑtum unde nectas bubus pa¬
leas lineas restis funes Quadam loca cadem ali¬
a ad serendum idonea. nam et in recentibus po.¬
maris desitis seminibus in ordinemq arbuscu¬
lis positis primis annis ante ꝗ̃ radices longius

Expanded text:
ut quae pomaria ac floralia appellantur, item illa ut quae pomaria ac floralia appellantur, item illa quae ad hominum victum ac sensum delectationemque non pertinent neque ab agri utilitate sunt diiuncta. Idoneus locus eligendus, ubi facias salictum et harundinetum, sic alia quae umidum locum quaerunt, contra ubi segetes frumentarias, ubi fabam potissimum seras, item alia quae arida loca secuntur; sic ut umbrosis locis alia seras, ut corrudam, quod ita petit asparagus; aprica, ut ibi seras violam et hortos facias, quod ea sole nutricantur, sic alia. Et alio loco virgulta serenda, ut habeas vimina, unde viendo quid facias, ut sirpeas, vallus, crates; alio loco ut seras ac colas silvam caeduam, alio ubi aucupere, sic ubi cannabim, linum, iuncum, spartum, unde nectas bubus soleas, lineas, restis, funes. Quaedam loca eadem alia ad serendum idonea. Nam et in recentibus pomariis dissitis seminibus in ordinemque arbusculis positis primis annis, antequam radices longius
Abbreviated transcription (Latin):
loco maxime expediat screre. Alia .ni. loca apposita
st̃ ad foenum. alia ad frumentum alia ad oleum. sic
ad pabulum qua ꝑtinent in quo est occimum farra¬
go uicia. medica. cithisum lupinum. neq in pingui
terra omĩa gerunt᷑ recte neq in macra nihil. Recti¬
us .ni. intenuiore terra ea quoe non multo indigent
sucto ut cithisum et legumen prater cicer. hac .n.
qꝰ legumen ut coetera qua uellunt᷑ e terra nor sub¬
secantur. qu& ꝙ ita legunt᷑ legumina dicta in
pingui rectius quae ibi st̃ maioris ut olus triticũ
siligo linum. quadam etiam serenda non tam ꝑ
pratsentem fructum ꝗͣ in annum prospicientem
ꝙ ubi subsectam atq relictam terram faciunt me¬
liorem itaq lupinum quum dominus siliquula
ceꝑit et nunq̃ fabula si ad siliquas nonita ꝑue¬
re inarare solent. nec minus in ea disterminanda
inconserendo quoe st̃ fructuosa ꝑꝑ uoluptatem

Expanded text:
loco maxime expediat serere. Alia enim loca apposita loco maxime expediat serere. Alia enim loca apposita sunt ad faenum, alia ad frumentum, alia ad vinum, alia ad oleum, sic ad pabulum quae pertinent, in quo est ocinum, farrago, vicia, medica, cytiscum, lupinum. Neque in pingui terra omnia seruntur recte neque in macra nihil. Rectius enim in tenuiore terra ea quae non multo indigent suco, ut cytisum et legumina praeter cicer; hoc enim quoque legumen, ut cetera quae velluntur e terra, non subsecantur, quae, quod ita leguntur, legumina dicta. In pingui rectius quae cibi sunt maioris, ut holus, triticum, siligo, linum. Quaedam etiam serenda non tam propter praesentem fructum quam in annum prospicientem, quod ibi subsecta atque relicta terram faciunt meliorem. Itaque lupinum, cum minus siliculam cepit, et non numquam fabalia, si ad siliquas non ita pervere inarare solent. Nec minus ea discriminanda in conserendo quae sunt fructuosa, propter voluptatem,
Abbreviated transcription (Latin):
uendere uinum uetera .n qͣ noua et alia eo
dem tempore q̃ alio plurie item sic de fertamen¬
toꝵ uarietate scribit ꝑmulta et genere et mul¬
titudine quae sint. ut falces palas rastros. sic
alia quoꝵ non nulla genera speties habenc plu.¬
cum et supellectilem rusticam omẽm oportet ha¬
bere scciptam in urbe et rure dominum. Uillicu
contra caruri omĩa dert suo quaeq loco ad ulla
esse posita quot non possunt esse sub elaui q̃ ma.¬
xime facere ut sint inconspectu oportet eo ma.¬
gis ea qua in tariore stͥ usu. Ue quibus in uia.¬
demia utunt᷑ et corbulae sic alia. Qua .ii. res quo¬
cidie uident᷑ minus metuant furem.
Uscipit algrasiuis et quoniam habemus illa duo
prima ex diuisione quadripartita de fundo et
de instrumento quo coli solet de tertia parte ex¬
pecto Serosa quoniam fructum inquit arbirrot
esse fundi eum qui ex eo sotus nascit᷑ utilis a d
quam tem duo consyderanda. qua et quoquidque

Expanded text:
vendere vinum. Vetera enim quam nova et eadem vendere vinum. Vetera enim quam nova et eadem alio tempore quam alio pluris. Item sic de ferramentorum varietate scribit permulta, et genere et multitudine qua sint, ut falces, palas, rastros, sic alia, quorum non nulla genera species habent plutum et supellectilem rusticam omnem oportet habere scriptam in urbe et rure dominum, vilicum contra ea ruri omnia certo suo quoque loco ad villam esse posita; quae non possunt esse sub clavi, quam maxime facere ut sint in conspectu oportet, eo magis ea quae in rariore sunt usu, ut quibus in vindemia utuntur et corbulae, et sic alia. Quae enim res cotidie videntur, minus metuunt furem. Suscipit Agrasius, Et quoniam habemus illa duo prima ex divisione quadripertita, de fundo et de instrumento, quo coli solet, de tertia parte expecto. Scrofa, Quoniam fructum, inquit, arbitror esse fundi eum qui ex eo satus nascitur utilis ad aliquam rem, duo consideranda, quae et quo quidque
Abbreviated transcription (Latin):
sumptu fructum non extenuabunt: eo magis si
inde empta erunt potissimum ubi ea et bona et
proxime et uilissimo emi poterunt. Cuius instru.¬
menti uatia discrimina ac multitudo agri mag.
q Stolo inquit proposita magnitudine sundide
eo genero Cato sctibit Oluieti ugeri et xl. qui
coleret cum instruere ita oportere ut faceret
uasa olcaria uiga quinq qua membratim enu¬
merat ut exerea anea. urceos nasiternam. lte
alia sic e ligno et ferro ut plaustra maioratri¬
coe aratra cum uomeribus sye crates steccora.¬
rias iiiiᵒ. item alia sic de fertamentis quot st̃
et qđ opus multitudine ut ferreas octo sarcu¬
la totidem dimidio ninus ꝑalas. ltemalia
item aliam formulam insicumenti fundi ui¬
narii fecit in qua seribit si sit C ugetum ha¬
bere oportete uasa corcularia insttucta trima
dolia cum oꝑculie culeoꝵ octingentoꝵ acina
minus multa ꝗđ alii. Sedtantum numetum
culeoꝵ scripsisse puto ne cogeret᷑ quot annis

Expanded text:
sumptu fructum non extenuabunt; eo magis, si sumptu fructum non extenuabunt; eo magis, si inde empta erunt potissimum, ubi ea et bona et proxime et vilissimo emi poterunt. Cuius instrumenti varia discrimina ac multitudo agri magnique, Stolo inquit, proposita magnitudine fundi de eo genere Cato scribit, oliveti iugera CCXL qui coleret, eum instruere ita oportere, ut faceret vasa olearia iuga quinque, quae membratim enumerat, ut ex aere ahenea, urceos, nassiternam, item alia; sic e ligno et ferro, ut plostra maiora tria, aratra cum vomeribus sex, crates stercorarias quattuor, item alia; sic de ferramentis quae sint et qua opus multitudine, ut ferreas octo, sarcula totidem, dimidio minus palas, item alia. Item alteram formulam instrumenti fundi vinarii fecit, in qua scribit, si sit C iugerum, habere oportere vasa torcularia instructa trina, dolia cum operculis culleorum octingentorum, acinaria minus multa quidem alii, sed tantum numerum culleorum scripsisse puto, ne cogeretur quotannis
Abbreviated transcription (Latin):
in eo agricolas hoc spectandum ꝙ fastigio sit fundus
in confragoso .ii. hoc ad difficilia ualentiora paran¬
dum et potius ea quo ꝑ se fructum reddere pos¬
sint. cum idem operis faciant.
Anes potius cum dignitate et acres paucos ha¬
bendum q̃ multos quos consuefacias potius noctu
uigilare. et interdiu clausos dormire
E indomitis quadrupedibus ac pecore facieridu
si prata st̃ in fundoneq pecus habet danda oꝑa ut
pabulo uendito alicnum pecus in suo fundo pas.¬
cat ac stabulet.
Ereliquo instrumento muto inquo st̃ corbulae do.¬
lia sic alia haec pracipienda qua nasci in simdo
ac fieri a domesticis poterunt co ne ꝗd emat᷑ ut
ferẽ st qua ex uimirubus et materia rustica fiunt
ut corbes fiscinae tribula. mallei. rastelli. Sic quȩ
fiunt de canabi lino uinco palma scirpo. ut func
restes tegetes: qua e fundo sumi non poterunt ea
si empta erunt potius adutilitatem q̃ ob spetiem

Expanded text:
In eo agricolae hoc spectandum, quo fastigio sit fundus. In eo agricolae hoc spectandum, quo fastigio sit fundus. In confragoso enim haec ac difficili valentiora parandum et potius ea quae per se fructum reddere possint, cum idem operis faciant. Canes potius cum dignitate et acres paucos habendum quam multos, quos consuefacias potius noctu vigilare et interdiu clausos dormire. De indomitis quadripedibus ac pecore faciendum; si prata sunt in fundo neque pecus habet, danda opera ut pabulo vendito alienum pecus in suo fundo pascat ac stabulet. De reliquo instrumento muto, in quo sunt corbulae, dolia, sic alia, haec praecipienda. Quae nasci in fundo ac fieri a domesticis poterunt, eorum nequid ematur, ut fere sunt quae ex viminibus et materia rustica fiunt, ut corbes, fiscinae, tribula, valli, rastelli; sic quae fiunt de cannabi, lino, iunco, palma, scirpo, ut funes, restes, tegetes. Quae e fundo sumi non poterunt, ea si empta erunt potius ad utilitatem quam ob speciem,
Abbreviated transcription (Latin):
in furcas destitutas inclusetit ac dederit cibum
diebus paucie erunt mansueti et ad domandu
proni. tum ita subigendi ut immutati assuc faci¬
unt et ut tironem cum ueterano adiungant :¬
Imirando .ii. facilius domat᷑: et primum in loco a quo
et sinc aratro tum eo leui et principio ꝑ harenam
aut meliorem terram. Quos ad uecturam item in.¬
stituendum: ut inania primum ducãt plaustra
et si possis ꝑ uicum aut oppidum creber crepitus et
neq ꝑtinaciter quum feceris dextrum in eo mane.¬
ndum ꝙ si alterius sit sinister fit laboranti in alter.¬
utra parte requies ubi terra leuis ut in campania
ibi non bubus grauibus: sed uactis aut asinis qdđ
arant. et facilius ad aratrum leuc ad duci possunt
ad molas et ad ea si qua st. quae in fundo conueho.¬
ntur. in quare alii asellis alii uactis ac mulis u.¬
tuntur. Ex inde ut pabuli facultas est namfacili¬
us asellus ꝗͣ uacta alitur. sed fructuosior est hoc

Expanded text:
in furcas destitutas incluserit ac dederit cibum, in furcas destitutas incluserit ac dederit cibum, diebus paucis erunt mansueti et ad domandum proni. Tum ita subigendum, ut minutatim assuefaciant et ut tironem cum veterano adiungant imitando enim facilius domatur, et primum in aequo loco et sine aratro, tum eo levi, principio per harenam aut molliorem terram. Quos ad vecturas, item instituendum ut inania primum ducant plaustra et, si possis, per vicum aut oppidum; creber crepitus ac Neque pertinaciter, quem feceris dextrum, in eo manendum, quod, si alternis fit sinister, fit laboranti in alterutra parte requies. Ubi terra levis, ut in Campania, ibi non bubus gravibus, sed vaccis aut asinis quod arant, eo facilius ad aratrum leve adduci possunt, ad molas et ad ea, siquae sunt, quae in fundo convehuntur. In qua re alii asellis, alii vaccis ac mulis utuntur, exinde ut pabuli facultas est; nam facilius asellus quam vacca alitur, sed fructuosior haec.
Abbreviated transcription (Latin):
boum: asmoꝵ uigum: asmum molendina.¬
rium. In hoc genere semiuocalium adiicien.¬
dum de pecore. ca sola qua agri colendi cau
facilius mancipia quac solent se tueri et assicd¬
ua
esse possint in conumero non modo qui prata
habent ut pocius oues ꝗ̃ sues habeant curant
Sed etiam qui non solum pratoꝵ causa habent ꝑꝑ
stercus. De Canibus uõ utiq ꝙ uilla sine is paꝵ
tuta.
Gitut de or̃ibus quadrupedibus prima est pro.¬
batio qui idonei st boues. qui arandi causa emu¬
ntͣ. quos rudis neq mmoris trimos. neq maio¬
ris quadrimos parandum ut uiribus magnis
ac pares: nec in oꝑe firmiot imbecilli opem con.¬
ficiat amplis cornibus et ngris potius q̃ aliter
ut sint nigra fronte naribus simis. lato pectore
crassis coxendicibus hos ueteranos ex campe¬
stribus locis non emendum in dura ac montana
nec non transi incidit ut sape putandu sit
N ouellos quum quis emerit uiuencos si coꝵ colla

Expanded text:
boum, asinorum iugum, asinum molendaboum, asinorum iugum, asinum molendarium; in hoc genere semivocalium adiciendum de pecore ea sola quae agri colendi causfacilius mancipia se tueri et assidua esse possint. In eo numero non modo qui prata habent, ut potius oves quam sues habeant curant, sed etiam qui non solum pratorum causa habent, propter stercus. De canibus vero utique, quod villa sine iis parum tuta. Igitur de omnibus quadripedibus prima est probatio, qui idonei sint boves, qui arandi causa emuntur. Quos rudis neque minoris trimos neque maioris quadrimos parandum; ut viribus magnis sint ac pares, ne in opere firmior imbecilliorem conficiat; amplis cornibus et nigris potius quam aliter ut sint, lata fronte, naribus simis, lato pectore, crassis coxendicibus. Hos veteranos ex campestribus locis non emendum in dura ac montana, nec non contra si incidit, ut sit vitandum. Novellos cum quis emerit iuvencos, si eorum colla
Abbreviated transcription (Latin):
ciamus expientia tentare quadam. sequentes
non aleam: sed rationem aliquam ut si altiuis re¬
pastinauerimus. aue minu: ꝗ̃ alii qđ moman¬
tum ea res habeat. ut fecerunt hi in sarriendo
iteꝵ et tertio. et qui insitiones ficulnas ex uer¬
no tempore in aestiuum contulerunt.
E reliqua parte insttumenti qđ semiuocale ap¬
pellaui Saserna ad iugera et. aui bouum iuga
duo satis esse scribit Cato in oliuetis cexł. ii¬
geris boues trinos. lra fit ut Saserna dicto ueꝵ
ad .c. iugera uigum opue est. si cato ad octogena
nire puto: et uttunq ad aliquem. Alia n. tẽia
facilior aut difficiliot est. Aliam terram boues
prostindere nisi in artu non possunt. et sape
fracta buri telinquunt uomeres in aruo. quo
sequendum nobis in singulis fundis dum su¬
mus nouitii triplici regu̾la supetioris domi¬
ni insticuto et uicinoꝵ experientia quadara
qđ addit asiaos qui stercus uectent tres a sin.¬
um molarium inuinea uigerum .c. iugum

Expanded text:
ciamus experientia temptare quaedam, sequentes ciamus experientia temptare quaedam, sequentes non aleam, sed rationem aliquam: ut si altius repastinaverimus aut minus quam alii, quod momentum ea res habeat, ut fecerunt ii in sariendo iterum et tertio, et qui insitiones ficulnas ex verno tempore in aestivum contulerunt. De reliqua parte instrumenti, quod semivocale appellavi, Saserna ad iugera CC arvi boum iuga duo satis esse scribit, Cato in olivetis CCXL iugeris boves trinos. Ita fit ut, si Saserna dicit verum, ad C iugera iugum opus sit, si Cato, ad octogena. nire puto et utrumque ad aliquem. Alia enim terra facilior aut difficilior est; aliam terram boves proscindere nisi magnis viribus non possunt et saepe fracta bura relinquunt vomerem in arvo. Quo sequendum nobis in singulis fundis, dum sumus novicii, triplici regula, superioris domini instituto et vicinorum et experientia quadam. Quod addit asinos qui stercus vectent tres, asinum molarium, in vinea iugerum C iugum
Abbreviated transcription (Latin):
siquis habebit. Centuriamq dimidium uineti
dimidium oliucti sequat ut duos uillicos et
duas uillicas habeat qđ est dexidiculum. Qua.¬
re alia ratione modus mancipiorum genera.¬
tim est aduertendus et magis in hoc Saserna
probandus. qui ait singula iugera quaternis
operariis atq uno oꝑario ad conficiendum satis
esse. Sed si hoc in Sasernae fundo in Gallie satis fu¬
it non continuo idem in agro comortano. ltaq de
familia magnitudine et reliquo instrumento cõ¬
modissime scies quanta pares si cria animaduertis
diligenter. In uicinitate praedia cuiusmodi sint
et quanta et quot hominibus colant᷑ et quot addi¬
tis oꝑis ac ademptis melius aut deterius habeas
cultum bouum nobis n ad culturam dedit natu¬
ra exꝑientiam et imitationem Antiquissimi a¬
gricolae tentando pleraq constituerunt libe :i
corum magnam pardem imitando. Nos utrunq
factre debemus et imitari alios: et aliter ut fa¬

Expanded text:
siquis habebit centuriam, quae dimidium vineti, siquis habebit centuriam, quae dimidium vineti, dimidium oliveti, sequetur ut duo vilicos et duas vilicas habeat, quod est deridiculum. Quare alia ratione modus mancipiorum generatim est animadvertendus et magis in hoc Saserna probandus, qui ait singula iugera quaternis operis uno operario ad conficiendum satis esse. Sed si hoc in Sasernae fundo in Gallia satis fuit, non continuo idem in agro Ligusco montano. Itaque de familiae magnitudine et reliquo instrumento commodissime scies quantam pares, si tria animadverteris diligenter: in vicinitate praedia cuius modi sint et quanta, et quot quaeque hominibus colantur, et quot additis operis aut demptis melius aut deterius habeas cultum. Bivium nobis enim ad culturam dedit natura, experientiam et imitationem. Antiquissimi agricolae temptando pleraque constituerunt, liberi eorum magnam partem imitando. Nos utrumque facere debemus, et imitari alios et aliter ut fa
Abbreviated transcription (Latin):
octo hominem unum ea debere confodere di¬
ebus xli. tamet si quaternis oꝑis singula u¬
gexa possit. sed relinquere se oꝑas xiii. ualitu¬
dini tempestati mertia indiligentiae. unum
hoꝵ uent satis dilucide modulos relinꝗt
nobis qđ cato si uoluit ut debuit sit pro por¬
tione ad maiorem fundum et mirorem adile¬
rimus et demeremus.Praeterea extra fami¬
pliorem fundum: aut coplus colas ideo duo uil.¬
lici aut tres habendi fere operarii modo et bubul¬
ci pro portione addendi ad minoris modos fun.¬
dorum .ii. qͦ si similis agex est sin est ita dissimilis
ut arari non possit. ꝙ si confragosus atq arduus
cliuus minus multi opus sunt boues et bubul¬
ci lnitio illud qdđ modo atq unum neq modi¬
admodum et eius praeceptio demam sextam par¬
tem et de xiii. mancipiis nihilo magis si uilli¬
cum et uillicam remouero quemadmodum c¬
xxi. sextam partem demam. Quod aut̃ ait in
Ciugctibus uincatum opus esse xb. mancipia

Expanded text:
VIII hominem unum; ea debere eum confodere diVIII hominem unum; ea debere eum confodere diebus XLV, tametsi quaternis operis singula iugera possit; sed relinquere se operas XIII valetudini, tempestati, inertiae, indiligentiae. Horum neuter satis dilucide modulos reliquit nobis, quod Cato si voluit, debuit sic, ut pro portione ad maiorem fundum et minorem adderemus et demeremus. Praeterea extra famipliorem fundum aut eo plus colas, ideo duo vilici aut tres habendi. Fere operarii modo et bubulci pro portione addendi ad maioris modos fundorum, ii quoque, si similis est ager. Sin est ita dissimilis, ut arari non possit, quod sit confragosus atque arduis clivis, minus multi opus sunt boves et bubulci. Mitto illut, quod modum neque unum nec modiad modum ex eius praecepto demam sextam partem et de XIII mancipiis, nihilo magis, si vilicum et vilicam removero, quem ad modum ex XI sextam partem demam. Quod autem ait in C iugeribus vinearum opus esse XV mancipia,
Abbreviated transcription (Latin):
minus se putant despici atq aliquo nũo ha¬
beri a domino studiosiores ad opus fieri libe¬
ralius tractando aut cibariis aut uestitu
largiore aut remissiore oꝑis contessioniue
It peculiate aliꝗd in fundo pascere liceat. hu.¬
iuscemodi retum aliis ut quibus ꝗd grauius
sit impetratum aut aruma duersum. qui con.¬
solando corum restuuat uoluncatem ac beni¬
uolentiam in dominum
Efamilia Cato dicigit ad duas metas ad cer
modum agri et genus sationis scribens de oli¬
uctis et uinetis ut duas formulas. Unamin
qua praecipit quomodo oluietum agei uigera
cc xl. instruere oportet dicit ti. in eo modo
N oec mancipia xuii habenda cullicum uillicam
operarios quinq bubulcos iii. asmarium un¬
um subulcum .i. opilionem .i. Alteram formu¬
lam scribit de uincaꝵ uigeribus. C. ut dicat
haberi oportere hoc xͥu. mancipum uillicum
uillicam oꝑarios .x. bubulcum: asmarium sa¬
bulcum. Sascena scribit satis esse ad iugera

Expanded text:
minus se putant despici atque aliquo numero haminus se putant despici atque aliquo numero haberi a domino. Studiosiores ad opus fieri liberalius tractando aut cibariis aut vestitu largiore aut remissione operis concessioneve, ut peculiare aliquid in fundo pascere liceat, huiusce modi rerum aliis, ut quibus quid gravius sit imperatum aut animadversum qui, consolando eorum restituat voluntatem ac benevolentiam in dominum. XVIII. De familia Cato derigit ad duas metas, ad certum modum agri et genus sationis, scribens de olivetis et vineis ut duas formulas: unam, in qua praecipit, quo modo olivetum agri iugera CCXL instruere oporteat. Dicit enim in eo modo haec mancipia XIII habenda, vilicum, vilicam, operarios V, bubulcos III, asinarium I, subulcum I, opilionem I. Alteram formulam scribit de vinearum iugeribus C, ut dicat haberi oportere haec XV mancipia, vilicum, vilicam, operarios X, bubulcum, asinarium, subulcum. Saserna scribit satis esse ad iugera
Abbreviated transcription (Latin):
quos dixi. facilius.ni. hi ꝗͣ minore natu st̃ dicto
audientes. Praterca potissimum eos pracesse opor¬
tet. qui periti st terum rusticarum .ł lon i. solum
debere imꝑare. sed etiam facere ut facientemin¬
uitet. et ut animaduertat cum cum causa sibi prae¬
esse. ꝙ scientia proestet. neq illis concedendum
ita impetare. ut uerberibus coerceant potius ꝗͣ uer¬
bis si modo idem efficere possis: neq ciusdem na.¬
tionis plures parandos esse. Ex eo .i. potissimu
solere offenisiones domesticas fieri. Prafectos
ndaq oꝑa ut habeanc peculium. et conuins.¬
tas conseruas e qiubus habeant filios Non
ni. conuinctiores ac firmiores fundo. Itaq
ꝑꝑ has cognationes epirotica familia st illli¬
striores ac cariores. Iniciendam uoluptatem
praefectoꝵ honore aliquo habendo et de opa¬
riis qui proestabunt alios cõmurucandum qͦ
cum is quoc facienda st̃ oꝑa. qdita quum fic

Expanded text:
quos dixi. Facilius enim iis quam qui minore natu sunt dicto quos dixi. Facilius enim iis quam qui minore natu sunt dicto audientes. Praeterea potissimum eos praeesse oportere, qui periti sint rerum rusticarum. Non solum enim debere imperare, sed etiam facere, ut facientem imitetur et ut animadvertat eum cum causa sibi praeesse, quod scientia praestet. Neque illis concedendum ita imperare, ut verberibus coerceant potius quam verbis, si modo idem efficere possis. Neque eiusdem nationis plures parandos esse: ex eo enim potissimum solere offensiones domesticas fieri. Praefectos ndaque opera ut habeant peculium et coniunctas conservas, e quibus habeant filios. Eo enim fiunt firmiores ac coniunctiores fundo. Itaque propter has cognationes Epiroticae familiae sunt inlustriores ac cariores. Inliciendam voluntatem praefectorum honore aliquo habendo, et de operariis qui praestabunt alios, communicandum quoque cum his, quae facienda sint opera, quod, ita cum fit,
Abbreviated transcription (Latin):
riq pauꝑculi cum sua progenie. aut mercenna.¬
rius cum conlucticius liberorum oꝑis maioris¬
res ut uidemus ac foenisicias administrant. ii q
quos aberrarios nostri uocitarunt: et etiam nũc
sunt in asia atq &yypto et inhilyrico complures
de quibus uniuersis hic dico grauia loca utilius
esse mercennariis q̃ seruis. Et in salubribusqͦ
locis oꝑa rustica maiora ut st in colendis fructibꝰ
uindemia aut messis de us huiusmodi esse oport&
Cassius scribit õpacios paramus esse qui laborem
ferre possint ne minores annoꝵ xxii. et ad agcicul¬
turam dociles. Eamconiecturam fieri posse ex aliaꝵ
rerum imꝑitis et in eo e nouitiis eoꝵ requisitio
ad priorem dominum: ꝗd factitarent mancipia
esse oportere neq formidolosa. neq animosa. Qui
praesint esse oportere qui litteris aliqua sint hu.¬
mectate imbuti frugi aetate maiore ꝗ̃ operarios

Expanded text:
rique pauperculi cum sua progenie, aut mercennarique pauperculi cum sua progenie, aut mercennariis, cum conducticiis liberorum operis res maiores, ut vindemias ac faenisicia, administrant, iique quos obaerarios nostri vocitarunt et etiam nunc sunt in Asia atque Aegypto et in Illyrico complures. De quibus universis hoc dico, gravia loca utilius esse mercennariis colere quam servis, et in salubribus quoque locis opera rustica maiora, ut sunt in condendis fructibus vindemiae aut messis. De iis, cuius modi esse oporteat, Cassius scribit haec: operarios parandos esse, qui laborem ferre possint, ne minores annorum XXII et ad agri culturam dociles. Eam coniecturam fieri posse ex aliarum rerum imperatis, et in eo eorum e noviciis requisitione, ad priorem dominum quid factitarint. Mancipia esse oportere neque formidulosa neque animosa. Qui praesint esse oportere, qui litteris atque aliqua sint humanitate imbuti, frugi, aetate maiore quam operarios,
Abbreviated transcription (Latin):
quẽ admodum uicinus in confinio consitum ag.¬
rum habeat. Si ti ad limitem querquetum habet
non possis recte secundum eam siluam screre o¬
leam. quibusq eo est contrarium natura ut ar.¬
bores non solum minus ferant: sed et̃ fugiant
ut introrsum in fundum se declinent ut uitis
adsista ad olus facere solet ut quercus si uiglan
magrae et crebra finitim& fundi oram faciunt steri¬
DE fundi quatuor partibus qua cum solo harẽt
et alteris quatuor qua extra fundum et ad cul¬
turam ꝑtinent dixi. Nunc dicam agri quibus
rebus colant᷑. Quas res alii diuidunt in duas
partis in homines et adminicula hominum si¬
ne quibus rebus colere non possunt. Alii intres
partes instrumenti genus uocale et semiuocale
et nuitum. Iocale in quo sunt serui. Semiuoca.¬
le in quo sunt boues. Mutum in quost̃ plaustra
O mẽs agei coluntur hominibus secuis aut liberis
aut utrisque liberis et quum ipsi colunt ut ple¬

Expanded text:
quem ad modum vicinus in confinio consitum agquem ad modum vicinus in confinio consitum agrum habeat. Si enim ad limitem querquetum habet, non possis recte secundum eam silvam serere oleam, quod usque eo est contrarium natura, ut arbores non solum minus ferant, sed etiam fugiant, ut introrsum in fundum se reclinent, ut vitis adsita ad holus facere solet. Ut quercus, sic iugulandes magnae et crebrae finitimae fundi oram faciunt steriDe fundi quattuor partibus, quae cum solo haerent, et alteris quattuor, quae extra fundum sunt et ad culturam pertinent, dixi. Nunc dicam, agri quibus rebus colantur. Quas res alii dividunt in duas partes, in homines et adminicula hominum, sine quibus rebus colere non possunt; alii in tres partes, instrumenti genus vocale et semivocale et mutum, vocale, in quo sunt servi, semivocale, in quo sunt boves, mutum, in quo sunt plaustra. Omnes agri coluntur hominibus servis aut liberis aut utrisque: liberis, aut cum ipsi colunt, ut ple
Abbreviated transcription (Latin):
ꝗͣ unius artificio mos tolli sundi fructum. quã
partem lati fundi diuites domestica copiae ma¬
ndare solent. Si .ii. a fundo longius absunt op.¬
pida aut fici fabeos procurant. quos habeqnt
opere discedat ac profestis diebus ambulet
feriata potius ꝗ̃ opera faciendo. agrum fructu¬
osiorem reddit. Itaq ideo Saserna liber praci¬
pit ne quis de fundo exeat prater et promum
et uinum quem uillicus legat. Si quis contra ex¬
ierit ne impune abeat. si abierit ut in uillicum
animaduortat̃ qđ potius ita pracipiendum.
fuit nequis inuissu uillici exierit neq uillicꝰ
iniussu domini lonoius ꝗ̃ ut codem dic redi¬
ret nei id crebrius ꝗͣ opus esset fundo. Quar¬
to eundem fundum sructuosiorem faciint ue.¬
ctura si uice sunt qua plaustra agi facile pos.¬
sunt. aut flumina propinqua qua nauigari pos¬
sit quibus utrisq rebus uehi atq inuchi ad mu.¬
lta praedia scimus. Refert ẽt̃ ad sundi fructus

Expanded text:
numquam unius artificis mors tollit fundi fructum. Quam numquam unius artificis mors tollit fundi fructum. Quam partem lati fundi divites domesticae copiae mandare solent. Si enim a fundo longius absunt oppida aut vici, fabros parant, quos habeant opere discedat ac profestis diebus ambulet feriata potius, quam opere faciendo agrum fructuosiorem reddat. Itaque ideo Sasernae liber praecipit, nequis de fundo exeat praeter vilicum et promum et unum, quem vilicus legat; siquis contra exierit, ne impune abeat; si abierit, ut in vilicum animadvertatur. Quod potius ita praecipiendum fuit, nequis iniussu vilici exierit, neque vilicus iniussu domini longius, quam ut eodem die rediret, neque id crebrius, quam opus esset fundo. Eundem fundum fructuosiorem faciunt vecturae, si viae sunt, qua plaustra agi facile possint, aut flumina propinqua, qua navigari possit, quibus utrisque rebus evehi atque invehi ad multa praedia scimus. Refert etiam ad fundi fructus,
Abbreviated transcription (Latin):
idoneos. quoc ubi nascunt̃ ubi uendant et illic in¬
uectos oportimos qua in fundo opus st̃ ꝑꝑea fru¬
ctuosa. Itlulti .n. habent in pradiis quibus fcu¬
mentum: aut uinum aliud ue quid desit impor.¬
tandum. Contra non pauci quibus aliqđ sit ex¬
portandua. ltaq sub urbe colere ortos lȩte ex¬
pedit sicuti olcaria aut rosaria. Item multa que
urb rccipit quum cadem in longinquo prae¬
dio ubi nonsit quo deferri possit uenale expe¬
diat colere. Tertium est item si ea oppida aut
uiciniae aut ctiam diuitum copiose agri ac uil¬
lo unde non care emere possis quae opus sunt
in fundum quibusq suꝑsint uenire possint. ut
quibus pedamenta aut pertica: aut arundo fru.¬
ctuosior sit fundus q̃ si lonox st̃ importanda nõ
nunꝗ̃ etiam ꝗ̃ si colendo in tuo ea parare possis
Iraq in hoc genus coloni potius antiiuersarios
habent qutinos quibus imperent medicos ful¬
lones fabros ꝗ in uilla suos habeant. quoꝵ nun.

Expanded text:
idoneos, quae ibi nascuntur ubi vendant, et illinc inidoneos, quae ibi nascuntur ubi vendant, et illinc invectos opportunos quae in fundo opus sunt, propter ea fructuosa. Multi enim habent, in praediis quibus frumentum aut vinum aliudve quid desit, importandum; contra non pauci, quibus aliquid sit exportandum. Itaque sub urbe colere hortos late expedit, sic violaria ac rosaria, item multa quae urps recipit, cum eadem in longinquo praedio, ubi non sit quo deferri possit venale, non expediat colere. Item si ea oppida aut vici in vicinia aut etiam divitum copiosi agri ac villae, unde non care emere possis quae opus sunt in fundum, quibus quae supersint venire possint, ut quibusdam pedamenta aut perticae aut harundo, fructuosior fit fundus, quam si longe sint importanda, non numquam etiam, quam si colendo in tuo ea parare possis. Itaque in hoc genus coloni potius anniversarios habent vicinos, quibus imperent, medicos, fullones, fabros, quam in villa suos habeant, quorum non
Abbreviated transcription (Latin):
frondem iocimdissimam ministrat ouibus ac bobus
ac uirgas praebet sepibus et foco et furno. Scropha
igitur primum hoec quac dixi quatuor uidenda
agticola. De sundi forma. Terra natura de mo.¬
do agci. de finibus tuendis.
Elinquitur altera pars qua est extra sunlum.cu.¬
uns appendices et uchementer ꝑtinent ad cultinã
ꝑꝑ assinitatem. Eius speties totidem. Si uicina regi.¬
o est infesta: si quo neq fructus nostros exportare
expediat: neq inde qua opus st̃ apportare Terti¬
um si uiec aut fluuii qua portent᷑. aut non sunt
aut idonei non st. Quartum si ꝗd ita est in con¬
finibus fundis ut nostris agris prosit aut noce.¬
at. E quis quatuor qđ est primum resert insesta
sit regio nec ne. Alultos .ni. agros egregies colere
non expedit ꝑꝑ latrocinia uignoꝵ ut in sardinia
quosdam. qui st̃ prope celiem: et in hispania pro.¬
pe lusitaniam qua uicinitatis inuectos habent

Expanded text:
frondem iucundissimam ministrat ovibus ac bubus frondem iucundissimam ministrat ovibus ac bubus ac virgas praebet saepibus et foco ac furno. Scrofa, Igitur primum haec, quae dixi, quattuor videnda agricolae, de fundi forma, de terrae natura, de modo agri, de finibus tuendis. XVI. Relinquitur altera pars, quae est extra fundum, cuius appendices et vehementer pertinent ad culturam propter adfinitatem. Eius species totidem: si vicina regio est infesta; si quo neque fructus nostros exportare expediat neque inde quae opus sunt adportare; tertium, si viae aut fluvii, qua portetur, aut non sunt aut idonei non sunt; quartum, siquid ita est in confinibus fundis, ut nostris agris prosit aut noceat. E quis quattuor quod est primum, refert infesta regio sit necne. Multos enim agros egregios colere non expedit propter latrocinia vicinorum, ut in Sardinia quosdam, qui sunt prope Oeliem, et in Hispania prope Lusitaniam. Quae vicinitatis invectos habent
Abbreviated transcription (Latin):
dum uiam pͣ  solent et secundum amnes in ui¬
am salariam in agro crustimino uidere licet lo¬
ais aliquot coniunctos aggeres cum fossis ne
flumen agtis uaccat aggetes facunt sine fossa¬
cos quidem uocant muros ut in agro reatmo¬
Q uartum fabtile sepimentum est nouissimum ma.¬
ceria. Huius fere speties quatuor ꝙ fiunt e lapide
in agco tusculano. ꝙ e lateribus coctilibus ut in
agro gallico. qđ̃ e sateribus crudis ut in agro sa.¬
bino ꝙͣ ex tetra et lapillis compositis in formis ut
in hispania et agro tarentino.
Raterea st̃ septis fines pedum sationis notis arbo¬
rum tutiores fiunt ne familioc tixent᷑ cum uicinis
ac limites ex litibus iudicem quarant. Serunt alii
circum pinos ut habet uxor in sabinis. Alii cup̃ssos
ut ego habui in uesumo. Alii ulmos ut multi habent
in crustimino. qđ ubi id pote ut ibi qđ est campus
nulla potior serenda qdđ maxime fructuosa qđ et
sustinet sepem et colit aliquot corbulas uuaꝵ et

Expanded text:
dum vias publicas solent et secundum amnes. Ad vidum vias publicas solent et secundum amnes. Ad viam Salariam in agro Crustumino videre licet locis aliquot coniunctos aggeres cum fossis, ne flumen agris noceat. Aggeres faciunt sine fossaeos quidam vocant muros, ut in agro RetQuartum fabrile saepimentum est novissimum, maceria. Huius fere species quattuor, quod fiunt e lapide, ut in agro Tusculano, quod e lateribus coctilibus, ut in agro Gallico, quod e lateribus crudis, ut in agro Sabino, quod ex terra et lapillis compositis in formis, ut in Hispania et agro Tarentino. XV. Praeterea sine saeptis fines praedi satione arborum tutiores fiunt, ne familiae rixentur cum vicinis ac limites ex litibus iudicem quaerant. Serunt alii circum pinos, ut habet uxor in Sabinis, alii cupressos, ut ego habui in Vesuvio, alii ulmos, ut multi habent in Crustumino: ubi id pote, ut ibi, quod est campus, nulla potior serenda, quod maxime fructuosa, quod et sustinet saepe ac cogit aliquot corbulas uvarum et
Abbreviated transcription (Latin):
rem. ltemuidere oportet si est collis nisi ꝗd im¬
pedit ut ibi potissimumponat᷑ iuilla.
I ne de septis quae tu tandi causa fundi aut par¬
tis fiant dicam. Eaꝵ tutelaꝵ genera quatuor
Unum naturale. Alteꝵ a greste. Icctium milita
Quartum fallitare hoꝵ unum qđq speties ha¬
ber plures. Primum naturale sepimentum
qđ operiti solet uirgultis aut spinis. qđ habet
radices ac uiuae sepie pretereuntit lasciui nõ
metuet facem ardentem. Seclinda sepes est ex¬
agresti ligno sed non uiuit fit autem palis sta¬
tũtis crebris et uitgultis implicatis aut latis
ꝑforatis. et ꝑ caforamina traiectis longuris
fere binis aut ternis aut ex arboribus trun¬
sed fossa ita idonea si omẽm a quam qua e coe¬
lo uenit recipere potest. et fastigium habet ut
extat e fundo aggeris bonut qui intrinsecus
unctus fossa. aut ita arduus ut cum transcen¬
dere non sit facile. hoc genus sepes fieri secun¬

Expanded text:
rem. Item videre oportet, si est collis, nisi quid imrem. Item videre oportet, si est collis, nisi quid impedit, ut ibi potissimum ponatur villa. Nunc de saeptis, quae tutandi causa fundi aut partis fiant, dicam. Earum tutelarum genera IIII, unum naturale, alterum agreste, tertium militare, quartum fabrile. Horum unum quodque species habet plures. Primum naturale saepimentum, quod opseri solet virgultis aut spinis, quod habet radices ac vivit, praetereuntis lascivi non metuet facem ardentem. Secunda saeps est agrestis e ligno, sed non vivit: fit aut palis statutis crebris et virgultis implicatis aut latis perforatis et per ea foramina traiectis longuris fere binis aut ternis aut ex arboribus trunSed fossa ita idonea, si omnem aquam, quae e caelo venit, recipere potest aut fastigium habet, ut exeat e fundo. Agger is bonus, qui intrinsecus iunctus fossa aut ita arduus, ut eum transcendere non sit facile. Hoc genus saepes fieri secun