comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
eidẽ informitati qm clestia corpora.
Et quomͦ ꝑ enum̾ationẽ dierũ iam
ex informi queq formata numerãt᷑.¬
& ex ista corꝑali materia iam factũ
cȩlum narrau̾at. cuiꝰ multũ distat
a terrenis: iam qd̃ ex ea formandũ
in rerum infirma parte restabat.
noluit sub his u̾bis in rerũ creata¬
rum ordinẽ inserere. ut dr̃et᷑ fiat.
non accept᷑a ista residua informita¬
te talem sp̃em. qͣlem acceꝑat cęlum:
s iam inferiorẽ ⁊ infirmiorẽ. atq
informitati ꝓximam. ut his potiꝰ
istas notissimas nob̾q tractabiles. aqͣ
mobilẽ. t̾ra inmobilẽ. ⁊ iõ de illa dic¬
tum congreget᷑: de hac appareat.
Aqua enim ẽ labit᷑ fluxa: t̾ra stabilit̾
fixa. Et dix̃ dc. Germinet t̾ra herbã
pabuli ferentẽ semen scdm genus¬
ferũ faciens fructum cũꝰ semen in

Expanded text:
eidem informitati quam caelestia corpora. eidem informitati quam caelestia corpora. et quoniam per enumerationem dierum iam ex informi quaeque formata numerantur et ex ista corporali materia iam factum caelum narrauerat, cuius multum distat species a terrenis, iam, quod ex ea formandum in rerum infima parte restabat, noluit sub his uerbis in rerum creatarum ordinem inserere, ut diceretur: fiat, non acceptura ista residua informitate talem speciem, qualem acceperat caelum, sed iam inferiorem et infirmiorem atque informitati proximam, ut his potiusistas notissimas nobisque tractabiles, aqua mobilem, terra inmobilem: ideo de illa dictum est: congregetur, de hac: adpareat; aqua enim est labiliter fluxa, terra stabiliter fixa. Et dixit deus: germinet terra herbam pabuli, ferentem semen secundum genuferum, faciens fructum, cuius semen sit
Abbreviated transcription (Latin):
dies aqua ⁊ t̾ra. ⁊ cur ad di uerbum
facta sint illa dicente dõ. fiat. ħ aũ
dicente quidẽ dõ discreta. non autẽ
dõ dicente facta inueniant᷑: habet
qd̃ salua fide intelligat. Scilicet id
q̾dictũ est ante enumerationem
dierum tra erat inanis ⁊incõposi¬
ta. cũ cõmendaret scͥptura cuiꝰmodi
t̾ram fecerat ds. quia p̾dixerat inpͥn¬
cipio fecit deus cȩlum & t̾ram: nicħ
aliud his uerbis qͣm mat̾ie corꝑalis ĩ¬
formitatẽ insinuare uoluisse. eli¬
gens cam usitatiꝰ apellare qm̃ obscurꝰ
si tam̃ tardo intellectui ñ subrepat.
ut mat̾iam ⁊ sp̃em qr u̾bis scͥpt᷑ã se¬
sp̃es. cũ ds hec simul creauerit. ma¬
teriamq formatam instituerit: cꝰ
informitatẽ usitato ut dixi uoca¬
bulo uł t̾re uł aquȩ scͥptura p̃diit:
Terra enĩ ⁊ aqua ⁊̃ suis qualitatib
id existentia qd̃ uidemꝰ: tam̃ ꝓpter fa¬
cilẽ corruptionẽ ꝓpinquiora sunt

Expanded text:
dies aqua et terra, et cur ad dei uerbum dies aqua et terra, et cur ad dei uerbum facta sint illa dicente deo: fiat, haec autem deo quidem dicente discreta, non autem deo dicente facta inueniantur: habet, quod salua fide intellegat. scilicet id, quod dictum est ante dierum enumerationem: terra erat inuisibilis et inconposita, cum commendaret scriptura, cuiusmodi terram fecerat deus, quia praedixerat: . in principio fecit deus caelum et terram, nihil aliud his uerbis quam materiae corporalis informitatem insinuare uoluisse, eligens eam usitatius appellare quam obscurius, si tamen tardo intellectui non subrepat, ut, materiam et speciem quia uerbis scriptura sespecies, cum deus haec simul creauerit materiamque formatam instituerit, cuius informitatem usitato, ut dixi, uocabulo uel terrae uel aquae scriptura praedixit. terra enim et aqua etiam suis qualitatibus id existentia quod uidemus tamen propter facilem corruptionem propinquiora sunt
Abbreviated transcription (Latin):
rẽ aqͣrum uocatũ intellig̾e licet: nec
si ueritas celum stare. ꝑsuaserit un¬
pediri nos circuitu siderũ ne hoc intel¬
ligere possimꝰ Et ab ipsis qͥppe qui
hec curiosissime et otiosissime qͤsi
sisola sydera u̾terent᷑: fieri potiuᷤᷤ¬
se omnia que in ipsis siderũ conu̾¬
sionib animadu̾sa atq cõp̃hensa
sunt. Et dixit ds. Congreget᷑ aqua
que sub celo ẽ. in congregationẽ unã:
et appareait arida. Et factũ est sic.
Et congregata ẽ aqua quȩ sub cȩlo ẽ.
in congregationẽ suã ⁊ apparuit ari¬
da. Et uocauit d̃s aridã t̾ram: ⁊ cong̾¬
gaitiones aqͣrum uocauit marȩ. Et
udit qs ꝙ bonũ ẽ. Iam de hoc oꝑe dĩ
ꝓpter alt̾ius rei. querende necessitatẽ
in pͥmo nr̃o uolumine satis tracta¬
uimus. Hic itaq breuiter admonemꝰ.
at isto die ñ eẽ factũ nͥ ut secerneren¬
tur hec duo elem̃ta inferiora. Quem
uero mouet cur in dieb facta sit lux
icelum. extra dies autẽ uł ante om̃s

Expanded text:
rum aquarum uocatum intellegere licet — nec, si ueritas caelum stare persuaserit, inpediri nos circuitu siderum, ne hoc intellegere possimus. et ab ipsis quippe, qui haec curiosissime et otiosissime quaessi sola sidera mouerentur, fieri potuisse omnia, quae in ipsis siderum conuersionibus animaduersa atque conprehensa sunt. Et dixit deus: congregetur aqua, quae est sub caelo, in congregationem unam, et adpareat arida. et factum est sic . et congregata est aqua, quae est sub caelo, in congregationem suam, et adparuit arida. et uocauit deus aridam terram et congregationem aquae uocauit mare. et uidit deus, quia bonum est. iam de hoc opere dei propter alterius rei quaerendae necessitatem in primo nostro uolumine satis tractauimus. hic itaque breuiter admonemus,at isto die non esse factum, nisi ut secernerentur haec duo elementa inferiora. quem uero mouet, cur in diebus facta sit lux et caelum, extra dies autem uel ante omnes
Abbreviated transcription (Latin):
qd̃q factum: qd̾ ⁊̃ pꝰ facti narrati¬
onem querenti qͦmodo factũ sit in
reodenda rõne respondere deberet:¬
scͥptos in u̾bo dei t̾minos gen̾is sui.
Cum uo̾ audimꝰ ⁊ uidit ds qr bonũ
ẽ: intelligimus in benignitate sp̃s
eiꝰ. non qiͣ cognitũ postea qmͣ factũ
est placuisse: s potius in ea boni¬
tate placiusse ut man̾et factum.
adhuc causa reqͥrendi. cur pꝰea qͣm
dix̃ ⁊ sio ẽ factũ. ubi ꝑfectio oꝑis
non indacat᷑. ad didit ꝙͦ fec̃ ds̃. cũ eo

Expanded text:
quodque factum, quod etiam post facti narratiquodque factum, quod etiam post facti narrationem, quaerenti quomodo factum sit, in reddenda ratione respondere deberetscriptos in Verbo Dei terminos generis sui. Cum vero audimus, Et vidit Deus quia bonum est, intelligimus in benignitate Spiritus ejus non quasi cognitum posteaquam factum est placuisse, sed potius in ea bonitate placuisse ut maneret factum, adhuc causa requirendi, cur posteaquam dixit, Et sic est factum, ubi perfectio operis jam indicatur; addidit, Et fecit Deus: cu
Abbreviated transcription (Latin):
te dr ñ in dĩ u̾bo patͥ coet̾no et̾na uta
ciratam ex ordine quo conditã dic̃ respic̃
ad dei u̾bum pͥus ponens & dix̃ ds̃ fi¬
at illud. Non enĩ inuenit ullã causã
rei creande : qm in u̾bo dĩ ñ inuenit
creari debuisse. Non gͦ d̾s totiens dix̃
fiat illa uł illa creat᷑a. qͦtiens in hoc libro
repetit᷑ ⁊ dix̃ ds. Ilnum qͥppe u̾bum
ille genuit in quo dixͣ om̃ia pͥͫ ꝙͣ fac
cta funt singła. S eloqͥum scribentis
descendens ad paruuloꝵ capacitatem.
dũ insinuat singłatim gen̾a creat᷑arũ
ꝑ singła respic̃ uniꝰcuiꝰq gn̾is et̾nam
rõnẽ in u̾bo di. nec illa repetita. ille tñ
repetit ⁊ qix̃ ds̃. Si enĩ uellet pͥus dr̃e
factum ẽ fiͬmam̃tũ in medio aqͣrũ ut
eẽt diuisio int̾ aqͣm ⁊ aꝙͣ siqͥs ab eo q̃rẽt
qͦmodo factum ȩẽt. recte responderet
dix̃ ds fiat. idest in u̾bo dei et̾no erat
ut fieret. Inde sͥ incipit narrare unũ¬

Expanded text:
 non in dei uerbo patri coaeterno coaeterna uita  non in dei uerbo patri coaeterno coaeterna uita creaturam, ex ordine, quo conditam dicit, respicit ad dei uerbum, prius ponens: et dixit deus: fiat illud. non enim inuenit ullam causam rei creandae, quam in uerbo dei non inuenit creari debuisse. Non ergo deus totiens dixit: fiat illa uel illa creatura, quotiens in hoc libro repetitur: et dixit deus. unum quippe uerbum ille genuit, in quo dixit omnia, priusquam facta sunt singula; sed eloquium scripturae descendens ad paruulorum capacitatem dum insinuat singillatim genera creaturarum per singula respicit uniuscuiusque generis aeternam rationem in uerbo dei. nec illa repetita ille tamen repetit: et dixit deus. si enim uellet prius dicere: factum est firmamentum in medio aquarum, ut esset diuiquomodo factum esset, recte responderet, Dixit Deus, Fiat: id est, in Verbo Dei aeterno erat ut fieret. Inde ergo incipit narrare unum
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ filii ꝑsonam uolunt intelligi: Sed
q̃ri adhuc pot̾. utrum qiͣ uississe filio
patrẽ debeamꝰ acciꝑe in eo qd̃ scͥptum ẽ
et dix̃ ds fiat. Sed cur ñ scͥpt᷑a curauit
unitati tͥnitatis: ut filius qi iussus fe
te. libere uidisse bonũ cẽ qd̾̃ factũ ẽ. Qbꝰ
enĩ u̾bis iub̾ẽt filio pat̾ ut face̾t. cũ ipse
sit pͥncipale u̾bum pr̃is ꝑ qd̃ facta sus¬
omnia: An eo ipso qd̃ scͥptum ẽ fiat
firmam̃tũ. ħ ipsa dictio u̾bum ẽ patriᷤ
unigenitꝰ filius in quo sunt omnia q̃
eum factũ ẽ in ipso uita ẽ. ⁊ uita utiq
creatrix sub illo autẽ creat᷑a: Aliter gͦ
in illo sunt ea q̃ ꝑ illũ facta sunt. qr
regit ⁊ continet ea: alit̾ aũ in illo fc̃
ea quȩ ipse ẽ. Ipse enĩ uita ẽ. Que ita
in illo ẽ ut ipse sit. qm̃ ipse uita ẽ lux
hominũ. Quia gͦ nichil creari posset
siue añ temꝑa qd̾ qͥdẽ ñ ẽ creatori coet̾¬
num. siue ab exordio tẽpoꝵ. siue in
aliquo tp̃r cuius creandi rõ si tñ rõ rec¬

Expanded text:
et filii personam uolunt intellegi? Sed quaeri adhuc potest, utrum quasi iussisse filio patrem debeamus accipere in eo, quod scriptum est: et dixit deus: fiat. sed cur non scriptura curauit unitati trinitatis, ut filius quasi iussus fecte libere uidisse bonum esse, quod factum est. quibus enim uerbis iuberet filio pater, ut faceret, cum ipse sit principale uerbum pomnia? An eo ipso quod scriptum est, Fiat firmamentum, haec ipsa dictio Verbum est Patris, unigenitus Filius, in quo sunt omnia quae eum factum est, in ipso vita est, et vita utique creatrix, sub illo autem creatura? Aliter ergo in illo sunt ea quae per illum facta sunt, quia regit et continet ea; aliter autem in illo sunt ea quae ipse est. Ipse enim vita est, quae ita in illo est ut ipse sit, quoniam ipse vita est lux hominum . Quia ergo nihil creari posset sive ante tempora, quod quidem non est Creatori coaeternum, sive ab exordio temporum, sive in aliquo tempore, cujus creandi ratio, si tamen r
Abbreviated transcription (Latin):
possit dimittere pondẽ suo cad̾et. donec
ad aeria subter spatia ꝑueniret. Qꝓpter
colligunt multominꝰ eẽ posse aqͥs supra
illud igneum celũ aliqͥd loci: cũ illic aer
multo aquis leuior man̾e ñ possit. ⁊ ali¬
bus eoꝵ disputationib cedens laudabilit̾
conat᷑.ẽ. qͥdam demonstrare aqͣs suꝑ ce¬
los: ut ex ipsis uisibilib ꝯspicuisq na¬
turis assereret scͥpt̾e fidẽ. Et ꝑriꝰ quidẽ
qd̃ facillunũ fuit ostendit ⁊ hunc aerẽ
celum appellari. ñ solũ sermone ꝯmu

Expanded text:
posset dimittere, pondere suo caderet, donec posset dimittere, pondere suo caderet, donec ad aeria subter spatia perueniret. quapropter conligunt multo minus esse posse aquis supra illud igneum caelum aliquid loci, cum illic aer multo aquis leuior manere non possit. Talibus eorum disputationibus cedens laudabiliter conatus est quidam demonstrare aquas sulos, ut ex ipsis visibilibus conspicuisque naturis assereret Scripturae fidem. Et prius quidem, quod facillimum fuit, ostendit et hunc aerem coelum appellari, non solum ser
Abbreviated transcription (Latin):
turã uelle tͣnͣscendere: qͥs ñ sentiat
qnqͥdẽ q ardentẽ faculam capite
deorsum qͥsq teneat nichilhominus
flãme crinis ad suꝑiora contendit:
Seo qm̃ circũ fusi ac suꝑfusi aeris p̃pollẽ¬
ti constipatione subinde ignis extingui¬
tur ⁊ in eiꝰ qualitatẽ ꝑ habundantiam
suꝑatꝰ. subinde cõmutat᷑ ac uertitur
adunu̾sam eiꝰ altitudinẽ tnͣsiliendã
non pot̾ ꝑdurare. Itaq sciꝑ aerẽ purꝰ
ignis eẽ dr celum. unde ⁊̃ sidera atq
luminaria facta ꝯiectant. illiꝰ uideli¬
cet igneȩ lucis in eas formas qͣs in cȩlo
cernimus. conglobata dispositaq na¬
tura. Ne ꝑ hoc sic̃ t̾rarũ ponderib ⁊ aes
⁊ aqua cedit utꝰ t̾ram ꝑueniãt. sic aqͣrũ
ponderi ⁊ ipse aer cedit. ut uł ad t̾rã uel
ad aqͣm ꝑueniat. Unde intelligi uoluis
hoc mͦ neceẽ fuisse ut aer qͦ siqͥs eiꝰ par¬
ticulam in spaciis illis sublimib celi

Expanded text:
turam velle transcendere, quis non sentiat? turam velle transcendere, quis non sentiat? quandoquidem si ardentem faculam capite deorsum quisque teneat, nihilominus flamsed quoniam circumfusi ac superfusi aeris praepollenti constipatione subinde ignis extinguitur et in eius qualitatem per abundantiam superatus subinde commutatur ac uertitur, ad uniuersam eius altitudinem transiliendam non potest perdurare. itaque super aerem purus ignis esse dicitur caelum, unde etiam sidera atque luminaria facta coniectant illius uidelicet igneae lucis in eas formas, quas in caelo cernimus, conglobata dispositaque natura; ac per hoc, sicut terrarum ponderibus et aer et aqua cedit, ut ad terram perueniant, sic aquarum ponderi et ipse aer cedit, ut uel ad terram uel ad aquam perueniat. unde intellegi uolunt hoc modo necesse fuisse, ut aer quoque, si quis eius particulam in spatiis illis sublimibus caeli
Abbreviated transcription (Latin):
tum: intrat aqua inferiꝰ ereunte aere
suꝑiꝰ. Itẽq si uasis recti os pateat ĩ celĩ.
cũ infundis aqͣm euadit aer sursum¬
uersꝰ ex aliis partib qͣ ñ infundis:⁊
fit locꝰ aque deorsũ uersꝰ intrandi. Qd̃¬
si ui maiore uas depͥmit᷑. ut uel ex lat̾e
uł desuꝑ aque repente influant: ⁊ un¬
diq os uasis ꝯtegant. dirũpit eas aer
sursum nitens. ut eis ad ima locũ fa¬
ciat. ⁊ ipsa diruptio singultus uasoꝵ
ẽ. dum partib fugit. qr totus tam cito
non potest. ꝓpt̾ illuis oris angustias:
Ita si aer suꝑ aqͣs ire cogit᷑ ⁊̃ ꝯfluentes
eas despicit: cũ exilientes impetꝰ eiꝰ in¬
pulsu ebulliunt. & eum bullis crepan¬
tib emittunt in sua ꝓꝑantẽ. atq illis
adima deducendis aditũ dantẽ. Si aũ
sub aqͣs ire cogit᷑ ex uase: ut illo ceden¬
te uas ab ore inima p̃sso repleri ueliᷤ¬
ad suꝑna emicantẽ. ⁊̃ ipsius aeris na¬

Expanded text:
tum, intrat aqua inferius, exeunte aere tum, intrat aqua inferius, exeunte aere superius. Itemque si vasis erecti os pateat in coelum, cum infundis aquersus ex aliis partibus, qua non infundis, et fit locus aquae deorsum uersus intrandi. quodsi ui maiore uas deprimitur, ut uel ex latere uel desuper aquae repente influant et undique os uasis obtegant, disrumpit eas aer sursum nitens, ut eis ad ima locum faciat; at ipsa disruptio singultus uasorum est, dum partibus fugit, quia totus tam cito non potest propter illius oris angustias. ita si aer super aquas ire cogitur, etiam confluentes eas dissicit, cum exilientes inpetu eius inpulsae ebulliunt et eum bullis crepantibus emittunt in sua properantem atque illis ad ima decidendi aditum dantem. si autem sub aquas ire cogatur ex uase, ut illo cedente uas ab ore in ima pad superna emicantem etiam ipsius aeris na
Abbreviated transcription (Latin):
dicens fundauit t̾rã suꝑ aqͣm: aut si
gruent̾ uł sublimia t̾rarũ siue ꝯti¬
nentiũ. siue insularũ accipiunt᷑ qͣ
suꝑiora sunt aqͥs. uł ipsa tegmina
speluncarũ q̃ suꝑ aqͣs pendula soli¬
ditate firmata sunt. Quo circa nec ad
litt̾am qͥsqm̃ pot̾ sic intellige̾ qd̾ dictũ
ẽ. fundauit t̾rã suꝑ aqm. ut aqͣruo
pondꝰ t̾reno ponderi sub portando na¬
turali ordine qiͣ subiectũ eẽ arbitret᷑
ora sui spatia ⁊̃ aridam ꝯtegat. hinc
intelligit᷑ qd̾ nullũ uas ab ore inp̾ssum
repleri aqͥs pot̾. Uñ satis indicat aeris na¬
turã locũ petere suꝑiorẽ. uidet᷑ enĩuas in¬
ane s aere plenũ ꝓbat᷑ cũ ore uno in aqͣ
depͥmit᷑. Quia enĩ suꝑiori parte ñ inueñ
emigͣndi locũ: nec deorsũ uersꝰ irrup¬
tis aqͥs subter eas ire nat᷑a sinit᷑: plenitu¬
dine sua repellit eas ⁊ in uas ñ ꝑmitti
intrare. Cum aũ uas ita collocat᷑ ut os
non habeat deorsũ. s in latus inclina¬

Expanded text:
m; aut, si gruenter uel sublimia terrarum, siue continentium siue insularum, accipiuntur, quae superiora sunt aquis, uel ipsa tegmina speluncarum, quae super aquas pendula soliditate firmata sunt. quocirca nec ad litteram quisquam potest sic intellegere, quod dictum est: fundauit terram super aquam, ut aquarum pondus terreno ponderi subportando naturali ordine quasi subiectum esse arbitretur. ora sui spatia etiam aridam contegat, hinc intellegitur quod nullum uas ab ore inpressum repleri aquis potest: unde satis indicat aeris naturam locum petere superiorem. uidetur enim uas inane, sed aere plenum probatur, cum ore imo in aquam deprimitemeandi locum, nec deorsum versus irruptis aquis subter eas ire natura sinitur, plenitudine sua repellit eas, et in vas non permittit intrare. Cum autem vas ita collocatur, ut os non habeat deorsum, sed in latus inclina
Abbreviated transcription (Latin):
dix̃ neq ꝯtͣ fidẽ est:⁊ in ꝓmptu posito
docum̃to credi potest. Qmͣꝗͣ possit uideri
non impedire ꝓͥa pondera elem̃torum
spatium aeris eẽ potuert̾. qͥ qͣmuis gͣ¬
uor ⁊ inferior sũmo cȩlo subiaceat:
ꝓculdubio leuior est aqͥs. ⁊ tñ ut super
illum sint uapores illi nullo pondere
ꝓhibent᷑ Sic gͦ ⁊ suꝑ illud cęlũ potest
minutiorib guitis leuior halitꝰ hu¬
moris extendi: qui pond̾e cad̾e ñ cogat᷑.
Ipsi qͥppe sub tili ssima rõe ꝑsuadent
nullũ eẽ qͣmlibet exiguum corpiscłm
in qͦ diuisio finiat᷑ s infinite om̃ia
diuidi. qr om̃is pars corꝑis corpus ẽ.
⁊ om̃e corpꝰ hãt neceẽ ẽ: dimidiũ qͣnti¬
titis sue. Ne ꝑ hoc si pot̾ aqͣ sic̃ uidemꝰ
ad tantas guitar̾ minutias ꝑuenire.
ut suꝑ istũ aerẽ uaporalit̾ ferat᷑. qui
nat᷑a leuior est aquis. cur ñ possit ⁊ suꝑ
illd̃ leuiꝰ celũ minutiorib guitis ⁊ leui¬

Expanded text:
dixit. neque contra fidem est et in promtu posito dixit. neque contra fidem est et in promtu posito documento credi potest. Quamquam possit uideri non inpedire propria pondera elementorumspatium aeris esse potuerunt. qui quamuis grauior et inferior summo caelo subiaceat, procul dubio leuior est aquis, et tamen, ut super eum sint uapores illi, nullo pondere prohibentur. sic ergo et super illud caelum potest minutioribus guttis leuior halitus umoris extendi, qui pondere cadere non cogatur. ipsi quippe subtilissima ratione persuadent nullum esse quamlibet exiguum corpusculum, in quo diuisio finiatur. sed infinite omnia diuidi, quia omnis pars corporis corpus est, et omne corpus habeat necesse est dimidium quantitatad tantas guttarum minutias pervenire, ut super istum aerem vaporaliter feratur, qui natura levior est aquis; cur non possit et super illud levius coelum minutioribus guttis et levi
Abbreviated transcription (Latin):
tudine. cũ dñr uolatilia cȩli. cũ aues
in hoc aere uolare manifestũ ẽ. Et
plerũq excedant᷑ ⁊̃ cacuminib montiũ.
Cum gͦ ꝓbasset ⁊ hũc aerẽ celũ dici: nul¬
la alia causa ⁊̃ firmam̃tũ appellatũ uoluit
existimari. nͥ qr int̾uallũ eiꝰ diuidit int̾
qͦsdã uaporẽ aqͣrũ. ⁊ istas aqͣs q̃ corpulen¬
tiꝰ in tr̾is fluitãt. Et nubes qͥppe sic̃ epꝑti
st̃ qͥuit̾ eas in montib ambulauert̃ con¬
gregatiõe ⁊ ꝯglobatione minutissimarũ
guttarũ. talẽ spẽm reddunt. Que si spis¬
sant᷑ ampliꝰ ut ꝯuingant᷑ in unam gnͣ¬
dẽ plures gutte minime : ñ eã patit᷑
aer ap̃ se man̾ẽ uł teneri. s eiꝰ pond̾ri
adima dat locũ. ⁊ hec ẽ pliuua. Ergo
ex aere qui ẽ int̾ uapores humidos ũn
suꝑiꝰ nubila ꝯglobant᷑ ⁊ maria subt̾fusa:
ostende̾ ille uoluit eẽ celũ int̾ aqͣm &
aqͣm. Hanc gͦ diligentiã consideratio¬
nẽq laude dignissimã iudico. Qd̾ enim

Expanded text:
dicuntur uolatilia caeli, cum aues in hoc aere uolare manifestum sit; et plerumque excedantur etiam cacuminibus montium. cum ergo probasset et hunc aerem caelum dici, nulla alia causa etiam firmamentum appellatum uoluit existimari, nisi quia interuallum eius diuidit inter quosdam uapores aquarum et istas aquas, quae corpulentius in terris fluitant. et nubes quippe, sicut experti sunt qui inter eas in montibus ambularunt, congregatione et conglobatione minutissimarum guttarum talem speciem reddunt: quae si spissantur amplius, ut coniungantur in unam grandem plures guttae minimae, non eam patitur aer apud se teneri. sed eius ponderi ad ima dat locum, et haec est pluuia. ergo ex aere, qui est inter uapores umidos, unde superius nubila conglobantur, et maria subterfusa, ostendere ille uoluit esse caelum inter aquam et aquam. hanc ergo diligentiam considerationemque laude dignissimam iudico. quod enim
Abbreviated transcription (Latin):
stat. aut labitur sic̃ in anͥs cau̾nisq ab¬
ditis. ñ tñ ea tr̃e parte qͣm supͣ. s ea qͣm
infra se ht̃ ꝯtinentur. Nam si ex parte
suꝑiori fuerit pars ulla t̾re delapsa: ñ
manet suꝑ aqͣm. s ea ꝑrupta demer¬
tanqͣm in loco suo: ut supͣ sit aqͣ. subt̾
cũ eẽt ñ ipsis aqͥs portabat᷑: s ꝯpage
t̾rȩ tenebat᷑. sic̃ sese habẽt camere sp̃e¬
luncarũ hic occurrit admonere ca¬
uendũ errorẽ quẽ in libro pͥmo cauen¬
dum admonui. ne forte qr scͥptũ est
in psalmis fundauit t̾rã suꝑ aqͣm. ar¬
bitret᷑ aliqͥs nr̃m adu̾sus istos de ponde¬
rib elemetitoꝵ subtilit̾ disserentes. isto
testimonio scͥpturar̾ ẽẽ renitendũ: qr
illi ñ renitenti auctoritate lit̾arũ nr̃ar
s nescientes quẽadmodũ dictũ sit. li¬
bros scõs facilius irridebunt qm illud
Illud namq inpsalmis aut figͤate dic¬
tũ recte accipi potest. ut qm̃ gli ⁊ t̾re

Expanded text:
bitur, sicut in antris cavernisque abditis, non tamen ea terrae parte quam supra, sed ea quam infra se habet, continetur. Nam si ex parte superiore fuerit pars ulla terrae delapsa, non manet super aquam, sed ea perrupta demertanquam in loco suo, ut supra sit aqua, subtus non ipsis aquis portabatur, sed compage terrae tenebatur, sicut sese habent camerae speluncarum. 4. Hic occurrit admonere cavendum errorem, quem in libro primo cavendum admonui, ne forte quia scriptum est in Psalmis, Fundavit terram super aquam; arbitretur aliquis nostrum, adversus istos de ponderibus elementorum subtiliter disserentes, isto testimonio Scripturarum esse nitendum: quia illi non retenti auctoritate Litterarum nostrarum, et nescientes quemadmodum dictum sit, Libros sanctos facilius irridebunt, quam illud Illud namque in Psalmis, aut figurate dictum recte accipi potest: ut quoniam coe
Abbreviated transcription (Latin):
filium ꝯgregauit aqͣm t̾cio die ut
⁊ factũ ẽ sic: cunc repetiuit dicens.
ubi ꝓrsus nullomͦ repetiuit: Po¬
tuit enĩ ⁊ illic ita dr̃e. ⁊ dix̃ d̾s fiat
lux ⁊ sic ẽ factũ. ⁊ fec̃ ds̃ lucẽ ⁊ uidit

Expanded text:
Filium congregavit aquam tertio die ut Et factum est sic; tunc repetivit, dicens, ubi prorsus nullo modo repetivit? Potuit enim et illic ita dicere, Et dixit Deus, fiat lux, et sic est factu
Abbreviated transcription (Latin):
frigidã facit aquarũ suꝑ gelũ ꝯstituta¬
rum illa uicinitas qmͣ nolunt credere
qͥ hȩc que breuit̾ dixide motu celi ⁊ si¬
derũ disputant: His qͥdã nr̃i ꝯiectis agc̃
adu̾sus eos qͥ nolunt aqͣs suꝑ cęlũ ere¬
dere ⁊ uolunt eã stellã eẽ frigidã que
iuxta sũmũ clũ cirtũit. ut ex hoc co¬
gant᷑ aqͣrũ nat᷑am nõ iã illic uaꝑali
tenuitate. s glaciali soliditate pendere.
minime dubitemꝰ. Maior ÷ qͥppe scͥpture
hꝰ auctoritas: qͣm om̃is humani pnge¬
nii capacitas. S animadu̾sũ ẽ a qb̾dã.
qd̃ nec ego dissimulandũ puto. non
frustra cũ dixiss d̾s fiat firmam̃tũ
in medio aquarũ. ⁊ sit diuisio inter
aqͣm ⁊ aꝗͣ. parũ uisũ ẽ subiung̾e ⁊ fic

Expanded text:
frigidam facit aquarum super caelum constitutafrigidam facit aquarum super caelum constitutarum illa uicinitas, quam nolunt credere, qui haec, quae breuiter dixi, de motu caeli et siderum disputant. his quidam nostri coniecturis agunt aduersus eos.. qui nolunt aquas super caelum credere, et uolunt eam stellam esse frjuxta summum coelum circuit; ut ex hoc cogantur aquarum naturam, non jam illic vaporali tenuitate, sed glaciali soliditate pendere. minime dubitemus: major est quippe Scripturae huius auctoritas quam omnis humani ingenii capacitas. Sed animaduersum est a quibusdam, quod nec ego dissimulandum puto, non frustra, cum dixisset deus: fiat firmamentum in medio aquarum, et sit diuisio inter aquam et aquam, parum uisum esse sub
Abbreviated transcription (Latin):
siderũ qualitatib ⁊ meatib ꝯuincere
moliunt᷑. Idem nãq assert̾ stellam qm
saturni appellãt ȩẽ frigidissimã. eãq
ꝑ annos . .xxxͣ. signiferũ ꝑagẽ circulũ.
eo qd̾ suꝑiore ac ꝑ hoc ampliore ambi¬
tu gradit᷑. Nam sol eundẽ circłm per
annũ ꝯplet. ⁊ luna ꝑ mensem. tanto
ut dñt breuiꝰ. qnͣto inferiꝰ ut spatio
loci. spatiũ tẽꝑis. ꝯgruat. Querit᷑ itaq
ab eis. unde illa stella sit frigida que
tanto ardentior eẽ debẽt: qͣnto subli¬
miore celo rapit᷑. Nam ꝓculdubio cũ
rotunda moles circłari motu agit᷑ int̾¬
iora eiꝰ tardiꝰ eunt. ext̾iora celeriᷤᷤ. ut ma¬
iora spatia cũ breuiorib ad eosdẽ giroᷤ
parit̾ occurrant. Que aũ cȩleriꝰ utiq
feruentiꝰ. Roinde memorata stella ma¬
gis debuit ẽẽ calida qmͣ frigida. Qͣmͣius
nis totũ ambitũ ꝑmeat. ⁊ tñ celi motu
dies singłos explicãt. calorẽ maiorẽ debu¬
it cȩlo ꝯcitatiore ꝯciꝑe. Nimir̾ gͦ eam

Expanded text:
siderum qualitatibus et meatibus convincere moliuntur; idem namque asserunt stellam, quam Saturni appellant, esse frigidissimam, eamque per annos XXX signiferum peragere circulum.eo, quod superiore ac per hoc ampliore ambitu graditur. nam sol eundem circulum per annum conplet. et luna per mensem tanto, ut dicunt, breuius quanto inferius, ut spatio loci spatium temporis congruat. quaeritur itaque ab eis, unde illa stella sit frigida, quae tanto ardentior esse deberet, quanto sublimiore caelo rapitur. nam procul dubio cum rotunda moles circulari motu agitur, interiora eius tardius eunt, exteriora celerius, ut maiora spatia cum breuioribus ad eosdem gyros pariter occurrant, quae autem celerius utique feruentius. proinde memorata stella magis debuit calida esse quam frigida; quamuis annis totum ambitum permeet, tamen caeli motu dies singulos explicant —, calorem maiorem debuit caelo concitatiore concipere. nimirum ergo eam
Abbreviated transcription (Latin):
a pr̃e dictum ẽ ut fiẽ̾t. arbitͣnt᷑ eẽ sub¬
a qͦ intelligimꝰ factũ: Si a filio: quid
opus erat iã dr̃e. ⁊ fec̃ ds̃ :⁊ q̃ sequunt᷑:
Si aũ qd̾ scͥptum ẽ ⁊ sic ẽ factũ. a patre
intellexerimꝰ factũ: nõ iam pat̾ dicit

Expanded text:
e dictum est ut fieret, arbitrantur esse suba quo intelligimus factum? Si a Filio, quid opus erat jam dicere, Et fecit Deus, et quae sequuntur? Si autem quod scriptum est, Et sic est factum, a Patre intell
Abbreviated transcription (Latin):
qd̃ ita facta sit ut appetendo suũ locũ.
ĩ si subt̾ fusa fuit ꝑrũpat aqͣs eis q se
suꝑpositã collocet. Nunc gͦ qͣrimꝰ utrũ
ꝯditor rerum qͥ om̃ia in mensura et
num̾o ⁊ pondẽ disposuit: ñ unũ loc̃
ꝓpͥum ponderi aqͣrũ circa t̾rã tͥbuerit:
s ⁊ suꝑ olum qd ultͣ lumitẽ aeris circ̃¬
fufũ atq solidatũ ẽ. Qd̃ qͥ negãt eẽ cre¬
dendũ de ponderibꝰ elem̃toꝵ argum̃tãt᷑.
negantes ullomͦ ita desuꝑ qĩ qͦdam pa¬
uim̃to solidatũ eẽ celũ ut possit aqͣrũ
ponda̾ sustin̾e̾: qd̾ talis soliditas nͥ t̾ris

Expanded text:
quod ita facta sit, ut appetendo suum locum, quod ita facta sit, ut appetendo suum locum, etiam si subterfusa fuerit, perrumpat aquas, eisque se superpositam collocet. Nunc ergo quaerimus utrum conditor rerum, qui omnia in mensura et numero et pondere disposuit , non unum locum proprium ponderi aquarum circa terram tribuerit, sed et super coelum quod ultra limitem aeris circumfusum atque solidatum est. 3. Quod qui negant esse credendum, de ponderibus elementorum argumentantur, negantes ullo modo ita desuper quasi quodam pavimento solidatum esse coelum, ut possit aquarum pondera sustinere; quod talis soliditas nisi terris
Abbreviated transcription (Latin):
petunt᷑: scd̃m suꝑiorẽ inqͥsitionẽ int̾im ꝯ¬
sideranda eẽ ammonemꝰ. Utrũ aũ nũc
illd̃ celũ fiat qd̾ excedit aeris om̃ia spatia
eiꝰq omnẽ altitudinẽ uͥ ⁊̃ luminaria
stelle que constituunt᷑. iiiͦi. die. an ipse
aer uocet᷑ firmam̃tũ q̃ri m̾ito potest:
Multi enĩ assert̾ istarũ aqͣrũ naturã suꝑ
sidereũ celum eẽ ñ posse. qd̃ sic habeant
ordinatũ pondꝰ suũ: ut uł suꝑ t̾rã flui¬
tent. uł in aere t̾ris ꝓrimo uaporaliter
ferant᷑. Nec qͥsqͣm istos ita debet refelłẽ:
ut dicat scãm om̃ipotentiam dĩ cuicun¬
cta possibilia sunt oport̾e nos credere
aqͣs ⁊̃ tam gͣues qm nouimꝰ atq sentimꝰ
celesti corꝑi in qͦ sunt sidera suꝑfusas ..
Nũc enĩ quẽadinodũ d̃s instituerit nat᷑aᷤ
nonqͥd in eis uł ex eis ad miraculũ poten¬
tie suȩ uelit oꝑari. Neq enĩ si uellet ds̾
sub aqua oleum aliq̃n mane̾ ñ fieret
ñ ex eo tñ olei nat᷑a nob̃ eẽt incognita

Expanded text:
undum superiorem inquisitionem interim consideranda esse admonemus. utrum autem nunc illud caelum fiat, quod excedit aeris omnia spatia eiusque omnem altitudinem, ubi etiam luminaria stellaeque constituuntur quarto die. an ipse aer uocetur firmamentum, merito quaeri potest. Multi enim asserunt istarum aquarum naturam super sidereum caelum esse non posse, quod sic habeant ordinatum pondus suum, ut uel super terras fluitent uel in aere terris proximo uaporaliter ferantur. neque quisquam istos debet ita refellere, ut dicat secundum omnipotentiam dei, cui cuncta possibiaquas etiam tam graves, quam novimus atque sentimus, coelesti corpori, in quo sunt sidera, superfusas. Nunc enim quemadmodum Deus instituerit naturas non quid in eis vel ex eis ad miraculum potentiae suae velit operari. Neque enim si vellet Deus sub aqua oleum aliquando manere, non fieret; non ex eo tamen olei natura nobis esset incognita,
Abbreviated transcription (Latin):
spũ dĩ. qd̾ suꝑferebat᷑ suꝑ aqͣs. scd̾m syn
linguȩ intellectũ. que uicina ẽ hebre
nã hoc aqͦdam docto xp̃iano sẏro fer¬
tur expositum: ñ suꝑferebat᷑. s foue¬
bat potiꝰ intelligi ꝑhibet᷑. Nec sic̃ fo¬
uent᷑ qͣmores aut uulnera in corpore
corꝑis ⁊̃ formandis pullis qͦdam modo
amminicłatur. ꝑ quendã in suo ge¬
nere dilectionis affectũ. Non ita ꝑ
cogitemꝰ. Non enim ad hoc ipsa dei sa¬
pientia nr̃a infirmitate suscepta ue¬
nit ad colligendos sub alas suas filios
ihrłm quẽadmodũ gallina pulloᷤ suoᷤᷤ.
ut semꝑ paruili simꝰ: s ut malicia in¬
fantes mente pueri eẽ desinamꝰ. Et in
reb obscuris atq a nr̃is ocłis remotissi¬
mis. si qua inde scͥpta ⁊̃ diina legerimꝰ.
que possint salua fide qͣ inbiumur
aliis atq aliis pat̾e sententiis. ĩ millã
earũ nos p̃cipiti affirmatione ita ꝓpi¬
ciamꝰ. ut si forte diligentiꝰ discussa ue¬
ritas eã recte labefactau̾it corruamus.

Expanded text:
ferebatur super aquas, secundum syrae linguae intellectum, quae uicina est hebraeae — nam hoc a quodam docto christiano Syro fertur expositum — non superferebatur, sed fouebat potius intellegi perhibetur, nec sicut fouentur tumores aut uulnera in corpore corporis etiam formandis pullis quodammodo adminiculatur per quendam in suo genere dilectionis adfectum. non itaque per cogitemus. non enim ad hoc ipsa dei sapientia nostra infirmitate suscepta uenit ad conligendos sub alas suas filios Hierusalem quemadmodum gallina pullos suos, ut semper paruuli simus, sed ut malitia infantes mente esse pueri desinamus. Et in rebus obscuris atque a nostris oculis remotissimis, si qua inde scripta etiam diuina legerimus, quae possint salua fide, qua inbualiis atque aliis parere sententiis: in nullam earum nos praecipeti affirmatione ita proiiciamus, ut si forte diligentius discussa veritas eam recte labefactaverat, corruamus,
Abbreviated transcription (Latin):
ac nominib discreuit a tenebris:
Ieq tunc dixit uidit ds qi bonũ est.
Adhoc enĩ erat informitas illa discre¬
ta: ut adhuc inde alia formarentur.
Namq ista nox que nob notissima est.
ditur pꝰ ipsam diuisionẽ diei & noctis
dr᷑ uidit as̃ quia bonũ ẽ. Non enĩ hȩc
nox informis aliqͣ substantia erat und̃
alia formarent᷑: s spatiũ loci plenum
aere carens lumine duirno.cui utiq
nocti iam nicħ addendũ ȩẽt in genere
suo qͦ eẽt spetiosior siue distinctior. Ues¬
pera aũ in toto illo tͥduo ante qm ficert̃t
luminaria: consũmati oꝑis t̾minus
non absurde fortasse intelligit᷑. mane
u̾o tanqͣm futẽ oꝑationis sign ificatio.
S ante omnia ineminerimꝰ. unde iam
multa diximus. ñ tẽꝑalib qiͣ animi
sui aut corꝑis motib oꝑari dm̃. sicut
oꝑat᷑ homo uł angłs. s et̾nis atq incõ¬
mutabilib ⁊ stabilib ro̾nibꝰ coxt̾mi sͥ¬

Expanded text:
ac nominibus discreuit a tenebris. neque tunc dixit: uidit deus, quia bonum est; ad hoc enim erat informitas illa discreta, ut adhuc inde alia formarentur. namque ista nox, quae nobis notissima est —ditur, post ipsam diuisionem diei et noctis dicitur: uidit deus, quia bonum est. non enim haec nox informis aliqua substantia erat, unde adhuc alia formarentur, sed spatium loci plenum aere, carens lumine diurno: cui utique nocti iam nihil addendum esset in genere suo, quo esset speciosior siue distinctior. uespera autem in toto illo triduo, antequam fierent luminaria, consummati operis terminus non absurde fortasse intellegitur; mane uero tamquam futurae operationis significatio. Sed ante omnia meminerimus, unde iam multa diximus, non temporalibus quasi animi sui aut corporis motibus operari deum, sicut operatur homo uel angelus, sed aeternis atque incommutabilibus et stabilibus r
Abbreviated transcription (Latin):
signifi¬
cauit. dicens scribam eruditũ in regno
dĩ similem eẽ. patrifamilias ꝓferenti de
thesauro suo noua et uetera: que duo
etiam testam̃ta dicunt᷑. In libris aũt
om̃ib scĩs intueri oportet. quȩ ibi et̾na
intim̃tur: que facta narrent᷑. qͤ fut᷑a
p̃nuntient᷑. qͤ agenda p̃cipiant᷑ uł mo¬
neant᷑. In narratione gͦ rerũ factare
querit᷑. utrũ omnia scđm figurarũ¬
tantũmodo intellectũ accipiant᷑: an
ȩtiam scđm fidẽ rerũ gestarũ asserenda
et defendenda sint. Nam non esse
accipienda figalit̾: nullus xp̃ianus
dice̾ audebit. attendens apłm dicentẽ.
Omnia autẽ hȩc: in fig̾a ꝯtingebãt ilł.
Et illud qd̾ in genesi scͥptũ ẽ. erunt duo
in carne una: magnũ sacram̃tũ cõ¬
modo illa scͥptura scrutanda ẽ: quera
mus qͦmodo dictum ẽ p̃ter allegoricã
significatione. in pͥncipio fec̃ ds̾ gelũ et
t̾ram. Utrũ in pͥncipio tẽporis. an quia
pͥmo omniũ facta sint. an inpͥncipio

Expanded text:
significavit, dicens, scribam eruditum in regno Dei similem esse patrifamilias proferenti de thesauro suo nova et vetera , quae duo etiam Testamenta dicuntur. In Libris autem omnibus sanctis intueri oportet quae ibi aeterna intimentur, quae facta narrentur, quae futura praenuntientur, quae agenda praecipiantur vel moneantur. In narratione ergo rerum factarum quaerittantummodo intellectum accipiantur, an etiam secundum fidem rerum gestarum asserenda et defendenda sint. Nam non esse accipienda figuraliter nullus Christianus dicere audebit, attendens Apostolum dicentem: Omnia autem haec in figura contingebant illis, et illud quod in Genesi scriptum est, Et erunt duo in carne una, magnum sacramentum commodo illa Scriptura scrutanda est, quomodo dictum est praeter allegoricam significationem: In principio fecit Deus coelum et terram; utrum in principio temporis? an quia primo omnium facta sint? an in principio
Abbreviated transcription (Latin):
signifi¬
cauit. dicens scribam eruditũ in regno
dĩ similem eẽ. patrifamilias ꝓferenti de
thesauro suo noua et uetera: que duo
etiam testam̃ta dicunt᷑. In libris aũt
om̃ib scĩs intueri oportet. quȩ ibi et̾na
intim̃tur: que facta narrent᷑. qͤ fut᷑a
p̃nuntient᷑. qͤ agenda p̃cipiant᷑ uł mo¬
neant᷑. In narratione gͦ rerũ factare
querit᷑. utrũ omnia scđm figurarũ¬
tantũmodo intellectũ accipiant᷑: an
ȩtiam scđm fidẽ rerũ gestarũ asserenda
et defendenda sint. Nam non esse
accipienda figalit̾: nullus xp̃ianus
dice̾ audebit. attendens apłm dicentẽ.
Omnia autẽ hȩc: in fig̾a ꝯtingebãt ilł.
Et illud qd̾ in genesi scͥptũ ẽ. erunt duo
in carne una: magnũ sacram̃tũ cõ¬
modo illa scͥptura scrutanda ẽ: quera
mus qͦmodo dictum ẽ p̃ter allegoricã
significatione. in pͥncipio fec̃ ds̾ gelũ et
pͥmo omniũ facta sint. an inpͥncipio
qd̾ ẽ u̾bũ dei unigenitus filiꝰ. Et qͦmͦ

Expanded text:
significavit, dicens, scribam eruditum in regno Dei similem esse patrifamilias proferenti de thesauro suo nova et vetera , quae duo etiam Testamenta dicuntur. In Libris autem omnibus sanctis intueri oportet quae ibi aeterna intimentur, quae facta narrentur, quae futura praenuntientur, quae agenda praecipiantur vel moneantur. In narratione ergo rerum factarum quaerittantummodo intellectum accipiantur, an etiam secundum fidem rerum gestarum asserenda et defendenda sint. Nam non esse accipienda figuraliter nullus Christianus dicere audebit, attendens Apostolum dicentem: omnia autem haec in figura contingebant in illis, et illud, quod in Genesi scriptum est: et erunt duo in carne una, magnum sacramentum commodo illa scriptura scrutanda est, quomodo dictum est praeter allegoricam significationem: in principio fecit deus caelum et primo omnium facta sint? an in principio quod est Verbum Dei unigenitus Filius? Et quomodo
Abbreviated transcription (Latin):
pec̃co. non sic accipiendũ ẽ. tanqͣm in eo
nulla remanserit: s quod tã deformis:
ut reformatione opus hr̃et. In duodecimo
de inferis magis mͥ uideor docere debuis¬
non ita sit. Hoc opus sic incipit. Omins¬

Expanded text:
peccato, non sic accipiendum est, tamquam in eo peccato, non sic accipiendum est, tamquam in eo nulla remanserit, sed quod tam deformis, ut reformatione opus haberet. in duodecimo de inferis magis mihi uideor docere debuisnon ita sit. Hoc opus sic incipit: Omni
Abbreviated transcription (Latin):
er idem tempus de ge¬
nesi libros duodecĩ scrip¬
si. ab ȩxordio donec de ꝑa¬
radiso dimissus ẽ adam. et
ligni uitȩ. Cum autẽ ad hoc usq undecum
lidri ꝑacti eẽnt: duodecimũ addidi in quo
diligentiꝰ de paradiso disputatũ ẽ. C̾itulus
horũ librorũ m̃scribit᷑ de genesi ad lit̾am.
id est non scd̃m allegoricas significationeᷤᷤ
s scdłm rerũ gestarũ ꝓpͥetatẽ. In quo oꝑe
multa quesita quã inuenta sunt: ꝙ eoꝵ
que inuenta sunt pauciora firmata. ce¬
tã uo̾ ita posita uelut adhuc reqͥrenda
sint. Hos sane libros posteriꝰ cepi. s pͥus ter¬
minaui quam de trinitate. Ideo eos nũc
ordine quo cepi recolu. In qͥato libro et
ubicũq in eis libris posui. de semine cui
ores codices post inspexi. marime grecos.
De lege enĩ dictũ ẽ: qd̃ tanqͣm de semine
dictũ. multi latini codices hñt. ꝑ int̾pre¬
tantis errorẽ. In .uiͦ. libro quod dixi. adã
imaginẽ dei scđm quam factꝰ ẽ ꝑdidisse

Expanded text:
er idem tempus de Genesi libros duodecim scripsi ab exordio, donec de paradiso dimissus est Adam etligni uitae. cum autem ad hoc usque undecim libri peracti essent, duodecimum addidi, in quo diligentius de paradiso disputatum est. titulus horum librorum inscribitur: de Genesi ad litteram, id est non secundum allegoricas significationes, sed secundum rerum gestarum proprietatem. in quo opere multa quaesita quam inuenta sunt et eorum, quae inuenta sunt, pauciora firmata, cetera uero ita posita, uelut adhuc requirenda sint. hos sane libros posterius coepi, sed prius terminaui quam de trinitate; ideo eos nunc ordine, quo coepi, recolui. In quinto libro et ubicumque in eis libris posui de semine, cuiores codices post inspexi, maxime graecos. de lege enim dictum est, quod tamquam de semine dictum multi latini codices habent per interpretantis errorem. in sexto libro quod dixi: Adam imaginem dei, secundum quam factus est, perdidit
Abbreviated transcription (Latin):
qͣntũ eã caꝑe creat᷑a rõnał ⁊ intelled¬
alis pot̾ reuocata ab om̃i corꝑis sensu
ab om̃i significatiuo enigmate sp̃s.
Sic enĩ scͥptũ ẽ. Si gͦ inueni grãm inos¬
pectu tuo ostende mͥ te metipsũ man¬
feste ut uideã te. Cũ paulo suꝑiꝰ legatur

Expanded text:
quantum eam capere creatura rationalis et intellecquantum eam capere creatura rationalis et intellectualis potest seuocata ab omni corporis sensu, ab omni significatiuo aenigmate spiritus. sic enim scriptum est: si ergo inueni gratiam in conspectu tuo, ostende mihi temet ipsum, manifeste uide
Abbreviated transcription (Latin):
uatur. Aꝑt̾ illud qͥppe adipiscendũ ubi se¬
cura qͥes erit. ⁊ ineffabił uisio u̾itatis. la¬
bor suscipit᷑. ⁊ continendi a uoluptate: ⁊
sustinendi adu̾sitates.⁊ subuemendi indi¬
gentib ⁊ resistendi decipientibꝰ. Ibi uide¬
bitur claritas dñi ñ ꝑ uisionẽ significan¬
tẽ. siue corꝑalẽ sic̃ uisa ẽ in monte sẏna.
s ꝑ sp̃em ñ ꝑ eniggiata qͣntũ eã capere
mens humana pot̾. scd̃ assum̃tis d̃ĩ gr̃am
ut os ad os loqͣt᷑ ei. quẽ dignũ tali ds col¬
loqͥo fecerit. ñ os corꝑis s mͣtis sic̃ intelli¬
gendũ arbitror qd̃ de moyse scͥptũ ẽ. Con¬
cupiuerat enĩ in exodo legimꝰ dm̃ uidere
ñ utiq sic̃ uiderat in monte. nec sic̃ uide¬
bat in tab̾nacłõ. s in ea substantia qua
d̾̃s ẽ nulla assũpta corꝑali erecit᷑a. q̃ mortał
carnis sensib p̃sentet᷑. neq in sp̃u figͣatiᷤᷤ
similitudinib corpoꝵ: s ꝑ sp̃em suam.

Expanded text:
uatur. propter illud quippe adipiscendum, ubi seuatur. propter illud quippe adipiscendum, ubi secura quies erit et ineffabilis uisio ueritatis, labor suscipitur et continendi a uoluptate et sustinendi aduersitates et subueniendi indigentibus et resistendi decipientibus. ibi uidetur claritas domini non per uisionem significantem siue corporalem, sicut uisa est in monnon per aenigmata, quantum eam capere mens humana potest, secundum assumentis Dei gratiam, ut os ad os loquatur ei quem dignum tali Deus colloquio fecerit, non os corporis, sed mentis, sicut intellegendum arbitror, quod de Moyse scriptum est. Concupiuerat enim, sicut in Exodo legimus, uidere deum, non utique sicut uiderat in monte nec sicut uidebat in tabernaculo, sed in ea substantia, qua deus est, nulla adsumta corporali creatura, quae mortalis carnis sensibsimilitudinibus corporum, sed per speciem suam,
Abbreviated transcription (Latin):
sic raptus id ignorare si er ⁊ hoc ñ ostendeat᷑:
Porro aũ si quẽadmodũ raptus ẽ a sensibꝰ
corꝑis ut eẽt in istis similitudinibꝰ corpoꝵ
q̃ sp̃u uident᷑. ita. ⁊ ab ipsis rapiat᷑ ut in
illã qͣsi regionẽ intellectualiũ. uł intelligi¬
biliũ subuehat᷑. ibi sine ulla corꝑis simili
tudine ꝑspicua ueritas cerint᷑. Nulł opinio¬
nũ falsur̾ nebuł offcaNs ibi uirtutes aĩe
ñ st̃ oꝑose ac laboriose. Neq enĩ oꝑe tẽꝑ¬
antie libido frenat᷑. aut oꝑe fortitudinis
tolerant᷑ adu̾sa. aut oꝑe iusticie iniqͣ pu¬
niunt᷑. aut oꝑe pruderitie mala deuitã¬
tur. Una ibi ⁊ tota uirtus ẽ amare qd̾ uide¬
as. ⁊ sũma felicitaᷤ amare hr̃e qd̃ amas. Ibi .N̾.
beata uita in fonte suo bibit᷑. unde asꝑgitur
aliqͥd huic humane uite ut in tẽptatioibꝰ
huiꝰ scłi. tẽꝑant̾. fortit̾. iuste. prudent̾q ui¬

Expanded text:
sic raptus id ignorare, si ei et hoc non ostendatur. sic raptus id ignorare, si ei et hoc non ostendatur. Porro autem, si quemadmodum raptus est a sensibus corporis, ut esset in istis similitudinibus corporum, quae spiritu uidentur, ita et ab ipsis rapiatur ut in illam quasi regionem intellectualium uel intellegibilium subuehatur, ubi sine ulla corporis sipinionum falsarum nebulis offuscatur, ibi uirtutes animae non sunt operosae ac laboriosae; neque enim opere temperantiae libido frenatur aut opere fortitudinis tolerantur aduersa aut opere iustitiae iniqua puniuntur aut opere prudentiae mala deuitantur. una ibi et tota uirtus est amare quod uideas et summa felicitas habere quod amas. ibi enim beata uita in fonte suo bibitur, unde aspergitur aliquid huic humanae uitae, ut in temtationibus huius saeculi temperanter, fortiter, iuste prudenterque ui
Abbreviated transcription (Latin):
siuerũ ñ ẽ ñ intellig̃. Unde aliud ẽ in
his errare q̃ uidet. aliud ideo errare qr ñ
uidet. Quappt̾ cũ rapit᷑ amma in ea uisa
q̃ sp̃u cernunt᷑ similia corꝑibꝰ ita ut oĩo
a sensibꝰ corꝑis au̾tat᷑ ampliꝰ ꝙͣ in somno
solet. s minꝰ ꝗͣ in morte. iã diuine admo¬
nitionis ẽ ⁊ adiutorii. ut se ñ corꝑa. seo
uisa corpoꝵ similia sp̃ualit̾ nouerit cer¬
nere. sicuti q̃ in somnis uidere. ⁊̃ anteqͣm
euigilẽt sciunt. Ibi si etiã uident᷑ futura.
ita ut om̃ino fut᷑a noscant᷑ qͦrũ imagineᷤᷤ
p̃sentes uident᷑. siue ipsa hõis m̃te diuiitꝰ
aduita. siue inaliqͦ int̾ ipsa uisa qͥd signi¬
ficẽt exponente sic̃ in apochalipsi ioħis
exponebat᷑ magna reuelatio ẽ. ꝙ si forte
ignoret ille cui hec demonstrant᷑ utrũ ẽ
corꝑe exierit. an adhuc sit in corꝑe. s sp̃u a
sensibꝰ corꝑis alienato ista uideat. Potest enĩ

Expanded text:
si uerum non est, non intellegit: unde aliud est in si uerum non est, non intellegit: unde aliud est in his errare, quae uidet, aliud ideo errare, quia non uidet. Quapropter cum rapitur anima in ea uisa, quae spiritu cernuntur similia corporalibus, ita ut omnino a sensibus corporis auertatur amplius quam in somno solet, sed minus quam in morte, iam diuinae admonitionis est et adiutorii, ut se non corpora, sed uisa corporum similia spiritaliter nouerit cernere, sicuti qui se in somnis uidere, etiam antequam euigilent, sciunt. ibi si etiam uidentur futura, ita ut omnino futura noscantur, quorum imagines praesentes uidentur siue ipsa hominis mente diuinitus adiuta siue aliquo inter ipsa uisa quid significent exponente, sicut in Apocalypsi Iohanni exponebatur, magna reuelatio est, etiamsi forte ignoret ille, cui haec demonstrantur, utrum e corpore exierit an adhuc sit in corpore, sed spiritu a sensibus corporis alienato ista uideat; potest enim
Abbreviated transcription (Latin):
uocat᷑ apiaria: ⁊cibꝰ aliqͦ dulcicło succo affe¬
ctus putat᷑ melle ꝯditꝰ. ⁊ ignotꝰ anułꝰ ꝯtrec¬
tatꝰ in cenebris putat᷑ aureꝰ. cũ sit ereꝰ aut ar¬
genteꝰ. aut cũ repentinis inopinatiꝰq corꝑa¬
lib uisis aĩa turbata. uł in sõnis uidẽ se pu¬
tat. uł aliqͦ eiꝰmodi sp̃uali uiso affici. Unde
in om̃ib corꝑalib uisis. ⁊ alioꝵ sensuũ ꝯte¬
statio. ⁊ maxune ipsiꝰ m̃tis atq rõnis adhi¬
bet᷑. ut qd̾ in hoc rerũ gen̾e̾ uerũ ẽ inuemat᷑.
qͣntũ inueniri pot̾. In uisione aũ sp̃uali
id ÷ in corpoꝵ similitudinbꝰ q̃ sp̃u uident᷑
fallit᷑ aĩa. c̃ ea q̃ sic uidet ipsa corꝑa eẽ arbi¬
trat᷑. uł qd̾ sibi suspitione falsaq ꝯiectura
fuxxerit. Hoc ⁊̃ incorꝑib putat q̃ ñ uisa
ꝯiectat. Ac u̾o in ilł intellectualibꝰ uisis:
ñ fallit᷑. Aut enĩ intellig̃ ⁊ uerũ ẽ: aut

Expanded text:
vocatur apiaria, et cibus aliquo dulciculo succo affevocatur apiaria, et cibus aliquo dulciculo succo affectus putatur melle conditus; et ignotus annulus contrectatus in tenebris, putatur aureus, cum sit aereus aut argenteus. aut cum repentinis inopinatisque corporalibus visis anima turbata vel in somnis videre se putat, vel aliquo hujusmodi spirituali viso afomnibus corporalibus uisis et aliorum sensuum. contestatio et maxime ipsius mentis atque rationis adhibetur, ut, quod in hoc rerum genere uerum est, inueniatur quantum inueniri potest. in uisione autem spiritali, id est in corporum similitudinibus, quae spiritu uidentur, fallitur anima, cum ea, quae sic uidet, ipsa corpora esse arbitratur uel, quod sibi suspicione falsaque coniectura finxerit, hoc etiam in corporibus putat, quae non uisa coniectat. at uero in illis intellectualibus uisis non fallitur. aut enim intellegit, et uerum est; aut,
Abbreviated transcription (Latin):
tanq̃ medietatẽ qͣndã obtinẽ. Ruto enĩ ñ in¬
congruent̾ mediũ dici. qd̾ corpꝰ qͥdẽ ñ ẽ. sed
uĩa similitudinib rerũ. ñ earũ uitio. sed
opinionis sue. cũ aꝓbat q̃ similia st̃ ꝓ his
qͥb similia st̃. ab intelligentia deficiens.
allit᷑ gͦ inuisione corꝑali. cũ in ipsis corꝑib
fieri putat qd̾ fit in corꝑis sensibꝰ. Sic̃ na¬
ugantib uident᷑ in t̾ra moueriq̃ stant:⁊
nituentib celũ stare sidera q̃ mouentur
idiuaricatis radiis ocłoꝵ duas lucerne spe¬
tes apparere.:⁊ in aqͣ remꝰ infractꝰ. ⁊ mul¬
tahꝰmodi. aut cũ putat aliqͥd hoc eẽ qd̃ si¬
milit̾ coloratũ ẽ. uł similit̾ sonat. uł olet
ił sap̃. uł tangit᷑. Huic enĩ ⁊ medicam̃tũ
aliqd̃ ceratũ. coctũ incacabo putat᷑ legum̃.
isonitus tuseuntis uehicłi putat᷑ ex tom¬
ruo. ⁊ si nullis aliis sensib exploret᷑. s soli
afactui adiaceat eitriũ putat᷑ herba que

Expanded text:
tamquam medietatem quandam obtinere. puto enim non incongruenter medium dici, quod corpus quidem non est, sed anima similitudinibus rerum non . earum uitio, sed opinionis suae, cum adprobat quae similia sunt pro his, quibus similia sunt, ab intellegentia deficiens. fallitur ergo in uisione corporali, cum in ipsis corporibus fieri putat, quod fit in corporis sensibus — sicut nauigantibus uidentur in terra moueri quae stant et intuentibus caelum et divaricatis radiis oculorum duas lucernae species apparere, et in aqua remus infractus, et multa hujusmodi: aut cum putat aliquid hoc esse, quod similvel sapit, vel tangitur; hinc enim et medicamentum aliquod ceratum coctum in cacabo putatur legumen, et sonitus transeuntis vehiculi putatur ex tonitruo, et si nullis aliis sensibus exploretur, sed soli adjaceat olfactui, citrium putatur herba quae