comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
deletum est. Quod diluuium si casu accidit. profecto potu¬
it accidere. ut et ille unus qui superfuit interiret. Si aut̃
diuinae prouidentiae nutu. quod negari non potest ad repa¬
randos homines reseruatus est apparet in dei potestate esse
uel uitam. uel interitum generis humani. Quod si potest
occidere in totum. quia per partes occidit. apparet aliquãdo
esse ortum et flagilitas ut initium sic declarat et termi¬
num. Quae si uera sunt. non poterit defendere aristote¬
les quominus habuerit et mundus ipse principiũ. Qđ
si aristoteli plato et epicurus extorquent. et platoni. et
aristoteli qui semper fore mundum putauerunt licet sint
eloquentes ingratis tamen idem epicurus eripiet. quia
sequitur ut habeat et finem. Sed haec in ultimo libro plu¬
ribus. Nunc ad hominis originem recurramus. Aiunt
certis conuersionibus caeli et astroꝵ motibus maturitatẽ
quandam extitisse animalium serendoꝵ. Itaq terram

Expanded text:
deletum est. quod diluuium si casu accidit, profecto potudeletum est. quod diluuium si casu accidit, profecto potuit accidere ut et ille unus qui superfuit interiret. si autem diuinae prouidentiae nutu, quod negari non potest, ad reparandos homines reseruatus est, apparet in dei potestate esse uel uitam uel interitum generis humani. quod si potest occidere in totum, quia per partes occidit, apparet aliquando esse ortum, et fragilitas ut initium, sic declarat et terminum. quae si uera sunt, non poterit defendere Aristoteles quominus habuerit et mundus ipse principium. quod si Aristoteli Plato et Epicurus extorquent, et Platoni et Aristoteli qui semper fore mundum putauerunt, licet sint eloquentes, ingratis tamen idem Epicurus eripiet quia sequitur ut habeat et finem. sed haec in ultimo libro pluribus: nunc ad hominis originem recurramus. Aiunt certis conuersionibus caeli et astrorum motibus maturitatem quandam extitisse animalium serendorum, itaque terram
Abbreviated transcription (Latin):
et sumus cum uiuimus. et desinimus cum interimus. ⁊¬
Unde etiam tres parcas eẽ uoluerunt. Unam quae uitam
hominibus ordiatur alteram quae contexat tertiam q̃
rumpat. ac finiat. In toto autem genere hominum. quia
solum praesens tempus apparet. ex eo tamen et praeteritũ
idest origo colligitur. et futurum idest dissolutio. Nam
quoniam apparet aliquando coepisse. esse enim nulla
res sine exordio potest. et quia coepit apparet quandoo:¬
desiturum. Nec enim potest id totum esse immortale qđ
ex mortalibus constat. Nam sicut uniuersi per singulos
interimus fieri potest ut aliquo casu omnes simul uel ste¬
rilitate terraꝵ quae accidere uel particulatim solet. uel
pestilentia ubiq diffusa. quae singulas urbes. aut regioẽs
plerunq populatur uel incendio in orbem misso. quale iã
fuisse sub phoetonte dicitur uel diluuio aquaꝵ quale sub
deucalione traditur cum praeter unum hominem genus omẽ

Expanded text:
et sumus, cum vivimus; et desinimus, cum interimus. et sumus, cum vivimus; et desinimus, cum interimus. Unde etiam tres Parcas esse voluerunt; unam, quae vitam hominibus ordiatur; alteram, quae contexat; tertiam, quae rumpat ac finiat. In toto autem genere hominum, quia solum praesens tempus apparet, ex eo tamen et praeteritum, id est, origo colligitur; et futurum, id est, dissolutio. Nam quoniam est, apparet aliquando coepisse esse enim nulla res sine exordio potest; et quia coepit, apparet quandodesiturum; nec enim potest id totum esse inmortale quod ex mortalibus constat. nam sicut uniuersi per singulos interimus, fieri potest ut aliquo casu omnes simul, uel sterilitate terrarum, quae accidere particulatim solet, uel pestilentia, ubique diffusa, quae singulas urbes aut regiones plerumque populatur, uel incendio in orbem inmisso, quale iam fuisse sub Phaethonte dicitur, uel diluuio aquarum, quale sub Deucalione traditur, cum praeter unum hominem genus omne
Abbreviated transcription (Latin):
psi. Illud hoc libro preterire non possum quod erran¬
tes quidam pb̃i auint homines caeteraq animalia
sine ullo artifice orta eẽ de terra. Unde illud uirgi
lianum est. Terrea progenies duris caput extulit ar¬
uis. et hi maxime in ea fuere sententia qui esse proui¬
dentiam negant. Nam stoici animantium fabricam
diuinae solertiae tribuunt.Aristoteles autem labore se
ac molestia liberauit dicens semper fuisse mundum. Ita¬
q et humanum genus et caeterea quae in eo sunt initia
non habere. sed fuisse semper ac semper fore. Sed cum
uideamus singula quaeque animalia quae ante non fu
erint incipere esse. et esse desinere necesse est totum genꝰ
aliquando esse coepisse. et aliquando defuturum eẽ quia
coepit. Omnia enim tribus temporibus contineri neces¬
se est praeterito praesenti. futuro. Praeterrti est origo p̃¬
sentis substantia. futuri dissolutio quae omnia in singu¬
lis hominibus apparent. Incipimus enim cum nascimur

Expanded text:
psi. illut hoc loco praeterire non possum quod erranpsi. illut hoc loco praeterire non possum quod errantes quidam philosophi aiunt, homines ceteraque animalia sine ullo artifice orta. esse de terra,. unde illud est Vergilianum uirumque terrea progenies duris caput extulit aruis. et u maxime in ea fuere sententia qui esse prouidentiam negant: nam Stoici animantium fabricam diuinae sollertiae tribuunt. Aristoteles autem labore se ac molestia liberauit dicens semper fuisse mundum: itaque et humanum genus et cetera quae in eo sunt initium non habere, sed fuisse semper ac semper fore. sed cum uideamus singuerant, incipere esse, et esse desinere, necesse est totum genus aliquando esse coepisse, et aliquando desiturum esse, quia coeperit. Omnia enim tribus temporibus contineri necesse est, praeterito, praesenti, futuro. Praeteriti est origo, praesentis substantia, futuri dissolutio. Quae omnia in singulis hominibus apparent, et incipimus enim, cum nascimur;
Abbreviated transcription (Latin):
artem statuas et simulachra fingendi. Siquidẽ iouis
temporibus fuit. quibus primum templa constitui. &
noui deoꝵ cultus esse coeperunt. sic ueritas fucata
mendacio est. et illud quod a deo factum ferebatur. ho¬
mini. qui opus diuinum imitatus est coepit ascribi
Coeterum fictio ueri ac uiui hominis e limo. dei est. qđ
hermes quoq tradit.qui non tantum hominem ad
imaginem dei fictum eẽ dixit a deo. sed etiam illud
explanare tentauit. ꝗͣ subtili ratione singula quoo
in corpore hominis membra formauerit. cum eorum
nihil sit quod non tantundem ad usus necessitatẽ
quantum ad pulchritudinem ualeat. Id uero etiã
stoici cum de prouidentia disserunt. facere conantur
et secutus eos tullius pluribus quidem locis. sed tñ
materiam tam copiosam et uberem strictim contingit
quam ego nunc idcirco praetereo. quia nuper proprium
de ea re librum ad demetrium auditorem meum seri¬

Expanded text:
artem statuas et simulacra fingendi, siquidem Iouis artem statuas et simulacra fingendi, siquidem Iouis temporibus fuit, quibus primum templa constitui et noui deorum cultus esse coeperunt. sic ueritas fucata. mendacio est et illut quod a deo factum ferebatur, homini, qui opus diuinum imitatus est, coepit adscribi. ceterum fictio ueri ac uiui hominis e limo dei est. quod Hermes quoque tradit, qui non tantum hominem ad imaginem dei factum esse dixit a deo, sed etiam illut explanare temptauit, quam subtili ratione singula quaeque in corpore hominis membra. formauerit, cum eorum nihil sit quod non tantundem ad usus necessitatem quantum ad pulchritudinem ualeat.. id uero etiam Stoici cum de prouidentia disserunt, facere cona.ntur et secutus eos Tullius pluribus quidem locis, sed tamen materiam tam copiosam et uberem strictim contingit. quam ego nunc idcirco praetereo, quia nuper proprium de ea re librum ad Demetrianum auditorem meum scri
Abbreviated transcription (Latin):
sermone consentiunt. Si ergo cataclysmus ideo factus
est ut malitia quae pernimiam multitudinem incre¬
uerat perderetur. quomodo fictor hominis prometheꝰ
fuit eiuus filium deucalionem idem ipsi ob iustitiam so¬
lum dicunt esse seruatum: Quomodo unus gradus.
et. una progenies orbem terre tam̃ celeriter potiut bo¬
minibus implere: Sed uidelicet hoc quoq: sic corru¬
perunt. ut illud superius. cum ignorarent. et quo tpr̃e
cataclysmus sit factus in terra. et quis ob iustitiam
meruerit genere humano pereunte saluari. et quomodo
aut cum quibus seruatus sit. quae omnia propheticae
littere docent. Apparet ergo esse falsum quo de o¬
pificio promethei narrant Uerum quia poetas dixerã
non omnino mentiri solere. sed figuris inuoluere et.
obscurare quae dicant. non dico esse menutos. sed pri¬
mum omnium promethea simulachrum hominis for¬
masse de molli ac pingui luto ab eoq primum natam eẽ

Expanded text:
sermone consentiunt. si ergo cataclysmus ideo factus sermone consentiunt. si ergo cataclysmus ideo factus est, ut malitia quae per nimiam multitudinem increuerat perderetur, quomodo fictor hominis Prometheus fuit, cuius filium Deucalionem idem ipsi ob iustitiam solum dicunt esse seruatum? quomodo unus gradus et una progenies orbem terrae tam celeriter potuit hominibus inplere? sed uidelicet hoc quoque sic corruperunt ut illut superius, cum ignorarent et quo tempore cataclysmus sit factus in terra et quis ob iustitiam meruerit genere humano pereunte seruari et quomodo aut cum quibus seruatus sit: quae omnia propheticae litterae docent. apparet ergo esse falsum quod de opi- Scio Promethei narrant. uerum quia poetas dixeram non omnino mentiri solere, sed figuris inuoluere et obscurare quae dicant, non dico esse mentitos, sed primum omnium Promethea simulacrum hominis formasse de molli ac pingui luto ab eoque primo natam esse
Abbreviated transcription (Latin):
deprauata. ut ueritas a uulgo solet uarus sermonibus
dissipata corrumpi. nullo non addente aliquid ad quod
audierat. carminibus suis comprehenderunt. et hoc qui¬
dem inepte. quod tam mirabile. tamq diuinum opifici¬
um homani dederunt.Quid enim opus fuit hominẽ
de luto fingi.cum posset eadem ratione generari qua
ipse prometheus ex iapetho natus est: Qui si fuit homo
generare hominem potuit. facere non potuit. De dus at̃
illum non fuisse. poena eius in caucaso monte declarat. Sed
neq parrem eius iapetum. patruumq titana quisꝗͣ deos
nuncupauit. quia regni sublimitas penes saturnum solũ
fuit. per quam diuinos honores cum omnibus suis poste¬
ns consecutus est. Multis argumentis hoc figmentum
poetarum coargui potest factum esse diluuium ad perdẽ¬
dam tollendamq ex orbe terrae malitiam constat inter
omnes. Idem enim et philosophi. poeta. scriptoresq reꝵ
antiquaꝵ loquuntur in eoq maxime cum prophetaꝵ

Expanded text:
depraua-ta, ut ueritas a uulgo solet uariis sermonibus depraua-ta, ut ueritas a uulgo solet uariis sermonibus dissipata corrumpi nullo non addente aliquid ad id quod audierat, carminibus suis conprehenderunt. et hoc quidem inepte, quod tam mirabile tamque diuinum opificium homini dederunt. quid enim opus fuit hominem de luto fingi, cum posset eadem ratione generari qua ipse Prometheus ex Iapeto natus est? qui si fuit homo, generare hominem potuit, facere non potuit: de diis autem illum non fuisse poena eius in Caucaso monte declarat. sed neque patrem eius Iapetum patruumque Titana quisquam deos nuncupauit, quia regni sublimitas penes Saturnum solum fuit, per quam diuinos honores cum omnibus suis posteris consecutus est. multis argumentis hoc figmentum poetarum coargui potest. factum esse diluuium ad perdendam tollendamque ex orbe terrae malitiam constat inter omnes. id enim et philosophi et poetae scriptoresque rerum antiquarum locuntur in eoque uel maxime cum prophetarum
Abbreviated transcription (Latin):
ad cibos. alia uero ad uestimentum. Quae autem magna¬
rum sunt uirium ut in excolenda terra uiuarent. unde
dicta sunt iumenta. Ita rebus omnibus mirabili descri¬
ptione compositis regnum sibi aeternum parare consti¬
tuit. et innumerabiles animas procreare:quibus immor¬
talitatem daret. Tum fecit sibi simulachrum sensibile
atq intelligens. idest ad imaginis suae formam qua niħ
potest esse ꝑfectius. hominem figurauit ex limo terre un¬
de homo nuncupatus est. quod sit fictus ex humo Denio:
plato humanam formam theoidem esse ait et sibylla quae¬
hac hominis fictione poetae quoq ꝗͣuis corrupte. tamen nõ
aliter tradiderunt. Nanque hominem de luto a prometheo
factum esse dixerunt. Res eos non fefellit. sed nomen
artificis. Nullas enim litteras uenitatis attigerant. sed
quae prophetarum uaticinio tradita in sacrario dei conti¬
nebantur ea de fabulis et obseura opinione collecta et

Expanded text:
ad cibos, alia uero ad uestitum, quae autem magnaad cibos, alia uero ad uestitum, quae autem magnarum sunt uirium, ut in excolenda terra iuuarent; unde sunt dicta iumenta. ita rebus omnibus mirabili discriptione compositis regnum sibi aeternum parare constituit et innumerabiles animas procreare, quibus inmortalitatem daret. tum fecit sibi ipse simulacrum sensibile atque intellegens id est ad imaginis suae formam, qua nihil potest esse perfectius: hominem figurauit ex limo terrae; unde homo nuncupatus est, quod sit fictus ex humo. denique Plato humanam formam θεοειδῆ esse ait, et Sibylla quhac hominis fictione poetae quoque quamuis corrupte, tamen non aliter tradiderunt: namque hominem de luto a Prometheo factum esse dixerunt. res eos non fefellit, sed nomen artificis. nullas enim iitteras ueritatis attigerant, sed quae prophetarum uaticinio tradita in sacrario dei continebantur, ea de fabulis et obscura opinione collecta et
Abbreviated transcription (Latin):
mur qui nobis in argumentum immortalitatis est datus.
quoniam ignis e caelo est cuius natura quia mobilis est
et sursum nititur uitae continet rationem. Cietera uero
animalia quoniam tota sunt mortalia. tantum modo aqͣ
utuntur. quod est elementum corporale atq terrenum. cu-¬
ius natura quia mobilis est ac deorsum uergens figurã
mortis ostendit. Ideo pecudes neq in caelum suspiciũt
neq religiones sentiunt. quoniam ab us usus ignis alienꝰ
est. Unde autem uel quomodo deus haec duo principa¬
lia ignem et aquam uel accenderit. uel eliquauerit. solus
scire potest qui fecit. Consumato igitur mundo anima¬
lia uarii generis dissimilibus formis et magna. et minora
uti fierent imperauit. et facta sunt bina. idest diuersi se¬
xus singula. ex quoꝵ foetibus et aer et terra et maria
completa sunt. deditq his omnibus generatim deus ali¬
menta de terra. ut usui esse homini possent. alia nimirũ

Expanded text:
mur, qui nobis in argumentum immortalitatis datus est, mur, qui nobis in argumentum immortalitatis datus est, quoniam ignis e coelo est: cujus natura, quia mobilis est, et sursum nititur, vitae continet rationem. Caetera vero animalia, quoniam tota sunt mutuntur, quod est elementum corporale atque terrenum. cuius natura quia mobilis est ac deorsum uergens, figuram mortis ostendit. ideo pecudes neque in caelum suspiciunt neque religionem sentiunt, quoniam ab his usus ignis alienus est. unde autem uel quomodo deus haec duo principalia, ignem et aquam, uel accenderit uel eliquauerit, solus potest scire qui fecit. Consummato igitur mundo animalia uarii generis, dissimilibus formis, et magna et minora uti fierent imperauit. et facta sunt bina. id est diuersi sexus singula, ex quorum fetibus et aer et terra et maria conpleta sunt, deditque his omnibus generatim deus alimenta de terra., ut usui esse homini possent, alia nimirum
Abbreviated transcription (Latin):
ignis et aquae nuptiaꝵ foedera sanctiantur. quod foctus
animantium calore et humore corporentur atq animent᷑
ad uitam. Cum enim constet omne animal ex anima &
corpore. materia corporis in humore est animae in calore.
quod ex auium foetibus datur scire. quos crassi humo¬
ris plenos. nisi opifex calor fouerit nec humor potest t
corporari nec corpus animari. Exulibus quoq ignis et
aqua interdici solebat. Adhuc enim uidebatur nefas ꝗͣuis
malos. tamen homines supplicio capitis afficere. Interdi¬
cto igitur usu eaꝵ reꝵ quibus uita hominum constat.
perinde habebatur acsi esset qui eam sententiam exce¬
perat morte mulctatus. A deo ista duo elementa sunt
habita. ut nec ortum hominis. nec uitam crediderint sine¬
us posse constare. Hoꝵ alterum nobis commune cum cae¬
teris animalibus est. alterum soli homini datum. Nos eĩ
quoniam caeleste atq immortale animal sumus. igni uti¬

Expanded text:
ignis et aquae nuptiarum foedera sanciantur, quod foetus ignis et aquae nuptiarum foedera sanciantur, quod foetus animantium calore et humore corporentur, atque animentur ad vitam. Cum enim constet omne animal ex anima et corpore, materia corporis in humore est, animae in calore: quod ex avium foetibus datur scire, quos crassi humoris plenos nisi opifex calor foverit, nec humor potest corporari, nec corpus animari. Exulibus quoque ignis et aqua interdici solebat: adhuc enim videbatur nefas, quamvis malos, tamen homines supplicio capitis afficere. Interdicto igitur usu earum rerum, quibus vita constat hominum, perinde habebatur, ac si esset, qui eam sententiam exceperat, morte mulctatus. Adeo ista duo elementa prima sunt habita, ut nec ortum hominis, nec sine his vitam crediderint posse constare. Horum alterum nobis commune est cum caeteris animantibus, alterum soli homini datum. Nos enim quoniam coeleste atque immortale animal sumus, igne uti
Abbreviated transcription (Latin):
clitus ex igni nata esse omnia dixcit. Tales ex aqua
Uterque uidit aliquid sed errauit tamen uterq quod
alterutrum si solum fuisset. neq aqua nasci ex igne
potuisset. neq rursus ignis ex aqua. Sed est ueritus
simul ex utroque permixto generari omnia Ignis ꝗ¬
dem permisceri cum aqua non potest quia sunt utraq
inimica et si cominus uenerint alterutrum quod supe¬
rauerit conficiat alterum necesse ẽ. Sed eoꝵ substantiae
permisceri possunt. Substantia ignis calor est. aquae
humor. Recte igitur ouidius. Quippe ubi temperiem
sumpsere humorq calorq Concipiunt et ab his oriunt᷑
cuncta duobus. Cumq sit ignis aquae pugnax uapor
humidus omnis Res creat. et discors concordia foctibꝰ
apta est. Alterum enim quasi masculinum elementũ
est. alterum quasi femininum alterum actiuuum. alterũ
patibile. ideoq a ueteribus institutum est ut sacramẽto

Expanded text:
clitus ex igne nata esse omnia dixit; Thales Milesius ex aqua. clitus ex igne nata esse omnia dixit; Thales Milesius ex aqua. Uterque vidit aliquid: sed erravit tamen uterque, quod alterutrum si solum fuisset, neque aqua nasci ex igne potuisset, neque rursus ignis ex aqua. Sed est verius, simul ex utroque permisto cuncta generari. Ignis quidem permisceri cum aqua non potest, quia sunt utraque inimica; et si cominus venerint, alterutrum quod superaverit, conficiat alterum necesse est: sed eorum substantiae permisceri possunt. Substantia ignis, calor est; aquae, humor. Recte igitur Ovidius: Quippe ubi temperiem sumpsere humorque calorque, Concipiunt, et ab his oriuntur cuncta duobus: Cumque sit ignis aquae pugnax, vapor humidus omnes Res creat, et discors concordia foetibus apta est. Alterum enim quasi masculinum elementum est, alterum quasi foemininum; alterum activum, alterum patibile. Ideoque a veteribus institutum est, ut sacramento
Abbreviated transcription (Latin):
et maiestas. et uirtus. et claritudo perfecta est. Nox at̃
quam prauo antitheo illi dicimus attributam. eius ipsiꝰ
multas et uarias religiones per similitudinem demon¬
strat. Quanuis enim stellae innumerabiles micare ac
radiare uideantur. tamen quia non sunt plena et soli¬
da lumina. nec caloris praeferunt quicꝗͣ nec tenebras
multitudine sua uincunt. Duo igitur illa principalia
inueniuntur. quae diuersam et contrariam sibi habent
potestatem. calor et humor. quae mirabiliter deus ad su¬
stentanda et gignenda omnia excogitauit. Nam cum
uirtus dei sit in calore et igni nisi ardorem uimq eius ⁊¬
admixta humoris ac frigoris materia temperasset nec
nasci quicꝗͣ. nec cohaerere potuisset. quin statim confla¬
gratione interiret quicquid esse coepisset. Unde et phi
quidam et poetae discordi concordia constare dixemĩt¬
mundum. sed rationem penitus non uidebant. Nera¬

Expanded text:
et majestas, et virtus, et claritudo perfecta est. Nox autem, et majestas, et virtus, et claritudo perfecta est. Nox autem, quam pravo illi antitheo dicimus attributam, ejus ipsius multas et varias religiones per similitudinem demonstrat. Quamvis enim stellae innumerabiles micare ac radiare videantur; tamen, quia non sunt plena ac solida lumina, nec caloris praeferunt quidquam, nec tenebras multitudine sua vincunt. Duo igitur illa principalia inveniuntur, quae diversam et contrariam sibi habent postestatem; calor et humor: quae mirabiliter Deus ad sustentanda et gignenda omnia excogitavit. Nam cum virtus Dei sit in calore et igni, nisi ardorem vimque ejus admixta humoris ac frigoris materia temperasset, nec nasci quidquam nec cohaerere potuisset, quin statim conflagratione interiret quidquid esse coepisset. Unde et philosophi quidam et poetae discordi concordia mundum constare dixerunt: sed rationem penitus non videbant. Hera
Abbreviated transcription (Latin):
trionali figura uitae ac mortis continetur. quia uita in
calore est. mors in frigore. Sicut autem calor ex igni ẽ.
ita frigus ex aqua secundum harum partium dimensio¬
nem. diem quoq fecit ac noctem. qui spatia et orbes tẽ¬
oꝵ perpetuos ac uolubiles quos uocamus annos alterna
her uices successione conficiant. Dies quem primꝰ oriẽs
subministrat. dei sit necesse est. ut omnia quaecunque me¬
liora sunt. Nox autem quam occidens extremus indu¬
cit. eius scilicet quem dei esse aemulum diximus. quae duo
etiam in hoc praescius futuroꝵ deus fecit. ut ex his. et ue¬
rae religionis. et falsaꝵ superstitionum imago quaedam
ostenderetur. Nam sicut sol qui oritur in diem licet sit u¬
nus. unde solem esse appellatum cicero uult uideri. qđ
obscuratis sideribus solus appareat. tamen quia uerum
ac pexfectae plenitudinis lumen est. et calore potissimo. &
fulgore clarissimo illustrat omnia. ita in deo licet sit unꝰ

Expanded text:
trionali, figura uitae ac mortis continetur, quia uita in trionali, figura uitae ac mortis continetur, quia uita in calore est, mors in frigore. sicut autem calor ex igni est, ita frigus ei aqua. secundum harum partium dimensionem diem quoque fecit ac noctem, quae spatia et orbes temporum perpetuos ac uolubiles, quos uocamus annos, alterna per uices successione conficiant. dies, quem primus oriens subministrat, dei sit necesse est, ut omnia quaecumque meliora sunt, nox autem, quam occidens extremus inducit, eius scietiam in hoc praescius futurorum Deus fecit, ut ex iis, et verae religionis, et falsarum superstitionum imago quaedam ostenderetur. Nam sicut sol, qui oritur in diem, licet sit unus, unde solem esse appellatum Cicero vult videri , quod obscuratis sideribus, solus appareat, tamen quia verum ac perfectae plenitudinis lumen est, et calore potissimo, et fulgore clarissimo illustrat omnia: ita in Deo, licet sit unus,
Abbreviated transcription (Latin):
et quod homines faciat occidere. atq interire peccatis. Nã
sicut lux orientis est in lumen autem uitae ratio uersatur.
sic occidentis tenebrae sunt. In tenebris autem mors et in¬
teritus continetur. Deinde alteras partes eadem ratioẽ
dimensus est. meridiem ac septentrionem. quae partes ilł
duabus societate uinguntur. Ea enim quae est solis ca¬
lore flagrantior proxima est. et cobaeret orienti. At il¬
la quae frigoribus ac perpetuo gelu torpet. eiusdem est cu¬
ius extremus occasus. Nam sicut contrarae sunt lumina
tenebrae. ita frigus calori. Ut igitur calor lumini est pro¬
ximus. sic meridies orienti. ut frigus tenebris. ita plaga¬
est septentrionis occasui. Quibus singulis partibus suũ
tempus attribuit. Uer scilicet orienti. aestatem meridi¬
ane plagie. occidentis autumnus est. septentrionis hib¬
nus. In his quos: duabus partibus meridiana et septẽ¬

Expanded text:
et quod homines faciat occidere atque interire peccatis. nam et quod homines faciat occidere atque interire peccatis. nam sicut lux orientis est, in luce autem nitae ratio uersatur, sic occidentis tenebrae sunt, in tenebris autem mors et interitus continetur. deinde alteras partes eadem ratione dimensus est, meridiem ac septentrionem, quae partes illis duabus societate iunguntur. ea enim quae est soiis caiore nagranuor, proxima est et cohaeret orienti, at illa quae frigoribus ac perpetuo gelu torpet, eiusdem est cuius extremus occasus. nam sient contrariae sunt lumini tenebrae, ita frigus calori. ut igitur calor lumini est proximus, sic meridies orienti, ut frigus tenebris, ita plaga septentrionalis occasui. quibus singulis partibus suum tempus adtribuit, uer scilicet orienti, aestatem meridianae plagae; occidentis autumnus est, septentrionis hibernum. in his quoque duabus partibus, meridiana. et septen
Abbreviated transcription (Latin):
generibus incoleret. Eam uoluit humore circunflui
et contineri. Suum uero habitaculum distinit claris
luminibus et impleuit. sole scilicet. lunaeq orbe fulgẽ¬
ti et astroꝵ micantium splendentibus signis adornauit.
Tenebras autem quod est his contrarium constituit in
tetra. Nihil enim per se continet luminis nisi accipiat
e caelo. in quo posuit lucem perennem et superos et ui¬
tam perpetuam. et contra in terra tenebras. et inferos &
mortem. Tanto enim haec ab illis superioribus distant.
quantom mala bonis. et uitia uirtutibus. Ipsius quoo
terrae binas partes contrarias inter se diuersasq consti¬
tuit. orientem scilicet occidentemq. ex quibus omens
deo accensetur. quia ipse luminis fons.et illustrator ẽ
reꝵ. et quod oriri nos faciat ad uitam sempiternam
Occidens autem conturbatae illi prauaeq menti ascribit᷑.
quod lumen abscondat. quod tenebras semper inducat.

Expanded text:
generibus incoleret. eam uoluit umore circumflui generibus incoleret. eam uoluit umore circumflui et contineri. suum uero habitaculum distinxit claris luminibus et inpleuit, sole scilicet et lunae orbe fulgenti et astrorum micantium splendentibus signis adornauit. tenebras autem, quod est his contrarium, constituit in terra; nihil enim per se continet luminis, nisi accipiat e caelo: in quo posuit lucem perennem et superos et uitam perpetuam, et contra in terra tenebras et inferos et mortem. tanto enim haec ab illis superioribus distant, quantum mala a bonis et uitia a uirtutibus. ipsius quoque terrae binas partes contrarias inter se diuersasque constituit, orientem scilicet occidentemque. ex quibus oriens deo adcensetur, quia ipse luminis fons et inlustrator est rerum et quod oriri nos faciat ad uitam sempiter- nam: occidens autem conturbatae illi prauaeque menti adscribitur, quod lumen abscondat, quod tenebras semper inducat
Abbreviated transcription (Latin):
libero sensu cernat omnia. Sciat igitur ꝗͣ inepte faciat
qui res inenarrabiles quaerit. hoc enim modum condici¬
onis suae transgredi. nec intelligere quousque homini
liceat accedere. Denique cum aperiret homini ueritatẽ
deus ea scire nos uoluit quae interfuit. hominem scire ad
uitam consequendam. quae uero ad curiosam et profanã
cupiditatem pertinebant. reticuit. ut archana essent.
Quid ergo quaeris. quae nec potes scire: nec si scias beati¬
or fias: Perfecta est in homine sapientia. si et deum eẽ
unum. et ab ipso facta esse uniuersa cognoscat. Nunc
quoniam refutauimus eos qui de mundo. et factore eiꝰ
deo aliter sentiunt ꝗͣ ueritas habet. ad diuinam mun¬
di fabricam reuertamur de qua in archanis religioĩs
sanctae litteris traditur Fecit igitur deus primum
omnium caelum et in sublime suspendit quod esset
sedes ipsius dei conditoris. Deinde terram fundauit
ac subdidit caelo. quam homo cum caeteris animaliũ

Expanded text:
libero sensu cernat omnia. sciat igitur quam inepte faciat libero sensu cernat omnia. sciat igitur quam inepte faciat qui res inenarrabiles quaerat. hoc est enim modum condicionis suae transgredi nec intellegere quousque homini liceat accedere. denique cum aperiret homini ueritatem deus, ea sola scire nos uoluit quae interfuit hominem scire ad uitam consequendam, quae uero ad curiosam et profanam cupiditatem pertinebant, reticuit, ut arcana. essent. quid ergo quaeris quae nec potes scire nec si scias, beatior fies? perfecta est in homine sapientia, si et deum esse unum et ab ipso facta esse uniuersa cognoscat. Nunc quoniam refutauimus eos qui de mundo et de factore eius deo aliter sentiunt quam ueritas habet, ad diuinam mundi fabricam reuertamur, de qua in arcanis religionis sanctae litteris traditur. fecit igitur dens primum omnium caelum et in sublime suspendit, quod esset sedes ipsius dei conditoris. deinde terram fundauit ac subdidit caelo, quam homo cum ceteris animalium
Abbreviated transcription (Latin):
homo tanta esset opera molitus. maxime si saxa ingentia.
immensa cementa uastas columnas. opus totum sublime
et excelsum uideres. nonne haec tibi humanarum uiriũ
modum uiderentur excedere. quia illa non tam uiribus qͣ
ratione atq artificio facta esse nescires: Quod si homo in
quo nihil perfectum est.tamen plus efficit ratione ꝗͣ ui¬
res eius excigue patiantur quid est cur incredibile tibi esse
uideatur cum mundus dicitur factus a deo. in quo quia
perfectus est nec sapientia potest habere terminum. nec
fortitudo mensuram: Opera sua uidentur oculis quomꝰ
autem illa fecerit. ne mente quidem uidetur.quia ut her¬
mes ait. mortale immortali. temporale perpetuo corru¬
ptibile incorrupto propinquare non potest idest propius
accedere. et intelligentia subsequi et ideo terrenum adhuc
animal reꝵ caelestium perspectionem non capit. quia cor¬
pore quasi custodia septum tenetur quo minus soluto ac

Expanded text:
homo tanta esset opera molitus, maxime si saxa ingentia, homo tanta esset opera molitus, maxime si saxa ingentia, inmensa caementa, uastas columnas, opus totum sublime et excelsum uideres. nonne haec tibi humanarum uinum modum uiderentur excedere, quia illa non tam uiribus quam ratione atque artificio facta esse nescires? quodsi homo, m quo nihil perfectum est, tamen plus efficit ratione quam uires eius exiguae patiuntur, quid est cur incredibile tibi esse uideatur, cum mundus dicitur factus a deo, in quo, quia perfectus est, nec sapientia potest habere terminum nec fortitudo mensuram? opera ipsius uidentur oculis, quomodo autem illa fecerit, ne mente quidem uidetur, quia, ut Hermes ait, mortale inmortali, temporale perpetuo, corruptibile incorrupto propinquare non potest id est propius accedere et intellegentia subsequi. et ideo terrenum adhuc animal rerum caelestium perspectionem non capit, quia corpore quasi custodia saeptum tenetur, quominus soluto ac
Abbreviated transcription (Latin):
fuisse ultimum dei opus. et sic inductum esse in hunc mun¬
dum quasi in domum iam paratam et instructam. Illius
enim causa facta sunt omnia. Idem etiam poetae fatentur
Ouidius perfecto iam mundo et uniuersis animalibus figu¬
ratis. hoc addidit. Sanctius his animal mentisq capacius
altae Deerat adhuc et quod dominari in caetera posset Na¬
tus homo est. adeo nefas existimandum est ea serutari quae
deus uoluit esse caelata. Uerum ille non audiendi. aut di¬
scendi studio requirebat. sed refellendi. quia confidebat nemi¬
nem id posse discere. Quasi uero ex hoc putandum sit non
esse haec diuinitus facta. quia quomodo facta sint non põt
peruideri. An tu si aeducatus in domo fabrefacta et orna¬
ta nullam unꝗͣ fabricam uidisses domum illam putasses
non ab homine esse adificatam. quia quomodo aedificatur
ignorares: Idem profecto de domo quaereres quod nunc
de mundo requiris quibus manibus. quibus ferramentis

Expanded text:
fuisse ultimum dei opus et sic inductum esse in hunc munfuisse ultimum dei opus et sic inductum esse in hunc mundum quasi in domum iam paratam et instructam; illius enim causa facta sunt omnia. idem etiam poetae fatentur. Omdius perfecto iam mundo et uniuersis animalibus figuratis hoc addidit: sanctius his animal mentisque capacius altae derat adhuc et quod dominari in cetera posset, natus homo est. adeo nefas existimandum est ea scrutari quae deus uoluit esse celata. uerum ille non audiendi aut discendi studio requirebat, sed refellendi, quia confidebat neminem id posse dicere: quasi uero ex hoc putandum sit non esse haec diniuitus facta, quia quomodo facta sint non potest peruideri. an tu si educatus in domo fabre facta et ornata nullam umquam fabricam uidisses, domum illam putasses non esse ab homine aedificatam, quia quomodo aedificetur ignorares? idem profecto de domo quaereres quod nunc de mundo requiris, quibus manibus, quibus ferramentis
Abbreviated transcription (Latin):
dentiam. potestatem. Ita fiet ut deus fecerit omnia. ne
quieꝗͣ esse possit omnino. quod non originem a deo tra¬
xerit. At idem quotiens epicureus est. ac non uult a do
factum esse mundum. quaerere solet. quibus manibus ⁊
quibus machinis. quibus uectibus. qua molitione tantum
hoc opus fecerit. Uideret fortasse si eo tpr̃e potuisset esse
quo deus fecit. Sed ne perspiceret homo dei opera nolut
eum inducere in hunc mundum. nisi perfectis omnibus s
ne induci quidem poterat. Quomodo enim subsisteret cum
fabricaretur desuper caelum terra subter fundaretur. cum
fortasse humida uel nimus corporata rigoribus concresce¬
rent. uel igneis caloribus incocta et solidata durescerent:
Aut quomodo uiueret sole nundum instituto nec frugibꝰ
aut animalibus natis: Itaq necesse fuit hominem postre¬
mo fieri cum iam mundo caeterisq rebus manus summa
esset imposita. Denique sanctae littere docent hominem⁊

Expanded text:
dentiam, potedentiam, potequicquam esse possit omnino quod non originem a deo traxerit. at idem. quotiens Epicureus est ac non uult a deo factum esse mundum, quaerere solet quibus manibus, quibus machinis, quibus uectibus, qua molitione tantum hoc opus fecerit. uideres fortasse, si eo tempore potuisses esse quo fecit. sed ne perspiceret homo dei opera, noluit eum inducere in hunc mundum nisi perfectis omnibus. sed ne induci quidem poterat: quomodp enim subsisteret, cum fabricaretur desuper caelum, terra subter fundaretur, cum fortasse umida uel nimiis rigoribus torpora.ta. concrescerent uel igneis caloribus incocta et solidata durescerent? aut quomodo uiueret nondum sole instituto nec frugibus aut animalibus natis? itaque necesse fuit hominem postremo fieri, cum iam mundo ceterisque rebus manus summa esset inposita. denique sanctae litterae docent hominem
Abbreviated transcription (Latin):
se extricare non posset. Hic ergo illum teneo haerentem te¬
neo defixum. quoniam lucilius qui contra disserebat ob
mutuit. Hic est ergo cardo reꝵ. hie uertuntur omnia
Explicet se cotta si potest ex hac uoragine proferat ar¬
gumenta quibus doceat semper fuisse materiam quam
nulla prouidentia effecerit. ostendat quomodo quicꝗͣ
ponderosum et graue. aut eẽ potuerit sine auctore. aut
immutari ualuerit. ac desierit esse quod semper fuit.
ut inciꝑet esse quod nunꝗͣ fuit. Quae si docuerit tum de¬
mum assentiar ne mundum quidem diuina prouidentia
constitutum et tamen sic assentiar ut alus illum laqueis
teneam. Eodem eodem quo nolet reuoluetur ut dicat et
materiam de qua mundus est. et mundum qui de mate¬
ria est. natura eocttisse. cum ego ipsam naturam deum eẽ
contendam. Nec enim potest facere mirabilia idest ma¬
acima ratione constantia. nisi qui habet mentem proui¬

Expanded text:
se extricare non posset. hic ergo illum teneo haerentem, tese extricare non posset. hic ergo illum teneo haerentem, teneo defixum, quoniam Lucilius qui comutuit. Hic est ergo cardo rerum; hic vertuntur omnia. Explicet se Cotta, si potest, ex hac voragine; proferat argumenta, quibus doceat semper fuisse materiam, quam nulla providentia effecerit. Ostendat, quomodo quidquam ponderosum et grave, aut esse potuerit sine auctore, aut immutari valuerit, ac desierit esse, quod semper fuit, ut inciperet esse, quod numquam fuit. Quae si docuerit, tum demum assentiar, ne mundum quidem divina providentia constitutum; et tamen sic assentiar, ut aliis illum laqueis teneam. Eodem enim, quo nolet revolvetur, ut dicat, et materiam de qua mundus est, et mundum qui de materia est, natura extitisse: cum ego ipsam naturam Deum esse contendam. Nec enim potest facere mirabilia, id est maxima ratione constantia, nisi qui habet mentem, provi
Abbreviated transcription (Latin):
circum latrantes pħi omnes coarguerunt. Certius est¬
igitur mundum prouidentia instructum. ꝗͣ materiam
prouidentia conglobatam. Quare non oportuit puta¬
re idcirco mundum non esse diuina prouidentia factũ
quia materia eius diuina prouidentia facta non sit.
sed quia mundus diuina prouidentia sit effectus et̃
materiam factam esse diuinitus. Credibilius est enĩ
materiam potius a deo factam. quia deus potest omĩa¬
ꝗͣ mundum a deo non esse factum. quia sine mente.
ratione. consilio nihil fieri potest. Uerum haec non cice¬
ronis est culpa. sed sectae. Cum enim suscepisset disputa
tionem qua deoꝵ naturam tolleret. de qua pħi garriebãt.
omnem diuinitatem ignorantia ueri putauit esse tollen¬
dam. Itaq deos potuit tollere. quia non erant. Cum
autem prouidentiam diuinam quae est in uno deo conare¬
tur euertere. quia contra ueritatem niti coeperat. deficienti¬
bus argumentis. in hanc foueam necessario decidit. unde

Expanded text:
circumlatrantes pcircumlatrantes pigitur mundum providentia instructum, quam materia providentiam conglobatam. Quare non oportuit putare, idcirco mundum non esse divina providentia factum, quia materia ejus divina providentia facta non sit: sed quia mundus divina providentia sit effectus, et materiam esse factam divinitus. Credibilius est enim materiam potius a Deo factam, quia Deus omnia potest, quam mundum a Deo non esse factum, quia sine mente, ratione, consilio nihil fieri potest. Verum haec non Ciceronis est culpa, sed sectae. Cum enim susctionem qua deorum naturam tolleret, de qua philosophi garriebant, omnem diuinitatem ignorantia ueri putauit esse tollendam. itaque deos potuit toilere, quia non erant: cum autem prouidentiam diuinam quae est in uno deo conaretur euertere, quia contra ueritatem niti coeperat, deficientibus argumentis in hanc foueam necessario decidit, unde
Abbreviated transcription (Latin):
debeant incerta de certis probari hic probationem sũpsit
ex incerto ad euertendum quod erat certum. Nam di-¬
uina prouidentia effectum eẽ mundum ut taceam de
termaximo trismegisto qui hoc praedicat. taceam de car¬
minibus sibyllaꝵ quae idem nuntiant. taceam de pro-¬
phetis. qui opus mundi et opificium dei uno spiritu
et pari uoce testantur. etiam inter pħos pene uniiersos
conuenit. Id enim pythagorei. stoici. peripatenci quae
sunt principales omnium disciplin&e. deniq a primis
illis septem sapientibus. a socrate usque ad platonẽ
pro confesso et indubitato habitum est. donec unus
mubtis post saeculis exxtitit delirus epicurus. qui aude¬
ret negare id quod est euidentissimum. studio scilicet in¬
ueniendi noua ut nomine suo constitueret disciplinam
et quia nihil noui potuit reperire. ut tamen dissentire
a caeteris uideretur uetera uoluit euertere. In quo illũ

Expanded text:
debeant incerta de certis probari, hic probationem sumpsit debeant incerta de certis probari, hic probationem sumpsit ex incerto, ad evertendum quod erat certum. Nam divina Providentia effectum esse mundum ut taceam de taceam de Trismegisto qui hoc praedicat, taceam de carminibus Sibyllarum quae idem nuntiant, taceam de prophetis qui opus mundi et opificium dei uno spiritu et pari uoce testantur, etiam inter philosophos paene uniuersos conuenit; id enim Pythagorei Stoici Peripatetici, quae sunt principales omnium disciplinae. denique a primis illis septem sapientibus ad Socraten usque ac Platonem pro confesso et indubitato habitum est, donec unus multis post saeculis extitit delirus Epicurus, qui auderet negare id quod est euidentissimum, studio scilicet inueniendi noua, ut nomine suo constitueret disciplinam. et quia nihil noui potuit reperire, ut tamen dissentire a ceteris uideretur, uetera. uoluit euertere: in quo illum
Abbreviated transcription (Latin):
eri nisi a deo potuit. Solus igitur deus est qui factus nõ
est. et ideirco destruere alia potest ipse destrui non põt
Permanebit semper in eo quod fuit. quia non est aliunde
generatus nec ortus. nec natiuitas eius ex aliqua re alte¬
ra pendet.quae illum mutata dissoluat. Exx se ipso est.
ut in primo diximus libro. et ideo talis est qualem esse
se uoluit. impassibilis.immutabilis. incorruptus.beatus.
aeternus. Iam uero illa conclusio qua sententiam termina¬
uit tullius multo absurdior. Quod si materia inquit a
deo non est facta ne terra quidem et aqua et aer et ignis.
a deo factus est. ꝙ callide periculum praeteruolauitꝰ. Sic
enim superius illud assumpsit tanꝗͣ probatione non
in digeret. cum id multo esset incertius ꝗͣ illud propter
quod assumptum est. Si non est inquit a deo factama¬
teria. nec mundus a deo factus est. Ex falso maluit col¬
ligere quod falsum est. ꝗͣ ex uero quod uerum et cum

Expanded text:
eri nisi a deo potuit? solus igitur deus est qui factus non eri nisi a deo potuit? solus igitur deus est qui factus non est, et idcirco destruere alia potest, ipse destrui non potest. permanebit semper in eo quod fuit, quia non est aliunde generatus, nec ortus ac natiuitas eius ex aliqua re altera. pendet, quae illum mutata dissoluat. exut in primo diximus libro ; et ideo talis est, qualem se esse voluit, impassibilis, immutabilis, incorruptus, beatus, aeternus. Jam vero illa conclusio, qua sententiam terminavit Tullius, multo absurdior. « Quod si materia, inquit, a Deo non est facta, nec terra quidem, et aqua, et aer, et ignis a Deo factus est. » Quam callide periculum praetervolavit. Sic enim superius illud assumpsit, tanquam probatione non indigeret; cum id multo esset incertius quam illud propter quod assumptum est. Si non est, inquit, a Deo facta materia, nec mundus a Deo factus est. Ex falso maluit colligere, quod falsum est, quam ex vero, quod verum. Et cum
Abbreviated transcription (Latin):
mata creare et efficere potest. quia tenet quo modo sit ꝗd
que faciendum. Materia uero semper fuisse non potest.
quia mutationem non caperet si fuisset. Quod enim sẽꝑ
fuit. semper ẽẽ non desinit. et unde abfuit principium ab¬
esse etiam hinc finem necesse est.Quinetiam facilius est
ut id quod habuit initium fine careat. ꝗͣ ut habeat finem
quod initio caruit. Materia igitur si facta non est. nec fie
ri ex ea quicꝗͣ potest. Si fieri ex ea non potest. nec materia
quidem erit. Materia est enim ex qua fit aliquid. Omne
autem ex quo fit. quia recipit opificis manum destruitur
et aliud esse incipit. Ergo quoniam finem habuit materia
tum cum factus est ex ea mundus. et initium quoq hũit.
Nam quod destruitur. aedificatum est. quod soluitur alliga¬
tum. quod finitur inceptum. Si ergo ex commutatione ac
fine materia colligitur habuisse principium a quo alio fi¬

Expanded text:
ma creare et efficere potest, quia tenet quomodo quidque ma creare et efficere potest, quia tenet quomodo quidque sit faciendum. Materia vero semper fuisse non potest, quia mutationem non caperet, si fuisset. Quod enim semper fuit, semper esse non desinit; et unde abfuit principium, abesse hinc etiam finem necesse est. Quin etiam facilut id quod habuit initium fine careat, quam ut habeat finem quod initio caruit. materia igitur si facta non est, nec ri ex ea quidquam potest. Si fieri ex ea non potest, nec materquidem erit; materia est enim ex qua fit aliquid. omne autem ex quo fit, quia. recipit opificis manum, destruitur et aliut esse incipit. ergo quoniam finem habuit materia tum, cum factus est ex ea mundus, et initium quoque habuit. nam quod destruitur, aedificatum est, quod soluitur, alligatum, quod finitur, inceptum. si ergo ex commutatione ac fine materia colligitur habuisse principium, a quo alio fi
Abbreviated transcription (Latin):
certe nasci non potest ex eo quod ratione praeditum non ẽ.
nec aliunde: accipi potest id quod ibi unde petitur non est.
nec tamen commoueat aliquem quod animalia quaedam
de terra nasci uidentur. Haec enim non terra per segignit
sed spiritus dei sine quo nihil gignitur. Non ergo deus
ex materia quia sensu praeditum ex insensibili sapiens
ex bruto. impatibile de patibili expers corporis de corpo-¬
rali nunꝗͣ potest oriri. sed materia potius exx deo ẽ. Quic¬
quid est enim solido et contrectabili corpore accipit exter¬
nam uim. quod accipit uim dissolubile est. quod dissolui¬
tur interibit. quod interit ortum sit necesse est. quod or
tum est habuit fontem unde oriretur idem factorem aliquẽ
sentientem. prouidum peritumq faciendi. Is est profecto
nec ullus alius ꝗͣ deus. qui quoniam sensu ratione. prudẽ¬
na. potestate. uirtute praeditus est. et animantia. et inani-¬

Expanded text:
certe nasci non potest ex eo quod ratione praeditum non est, certe nasci non potest ex eo quod ratione praeditum non est, nec aliunde accipi potest id quod ibi unde petitur non est. nec tamen commoneat aliquem quod animalia quaedam de terra nasci uidentur. haec enim non terra per se gignit, sed spiritus dei, sine quo nihil gignitur. non ergo deus ex materia, quia sensu praeditum ex insensibili, sapiens ex bruto, inpatibile de patibili, expers corporis de corporali numquam potest oriri, sed materia potius ex deo est. quidquid est enim solido et contrectabili corpore, accipit externam uim; quod accipit uim, dissolubile est; quod dissoluitur, interibit; quod interit, ortum sit necestum est, habuit fontem unde oriretur, id est factorem aliquem sentientem, providum, peritumque faciendi. Is est profecto, nec ullus alius quam Deus. Qui quoniam sensu, ratione, providentia, potestate, virtute praeditus est, et animantia, et inani
Abbreviated transcription (Latin):
sa est. Sic utraq aeterna eẽ non poterunt. si repugnant.
quia superare alterum necesse est. Ergo fieri non potest
quin aeterni natura sit simplex. ut in de omnia uelut ex
fonte descenderint. Itaq aut deus ex materia ortus ẽ aut
materia ex deo Quid horum sit uerius facile est intelligi
Ex his enim duobus alterum sensibile ẽ. alterum caret sen¬
su. Potestas faciendi aliquid non potest esse nisi in eo qđ
sentit. quod sapit. quod cogitat. quod mouetur. nec incipi
aut fieri aut consumari quicꝗͣ potest. nisi fuerit ratione
praeuisum et quenadmodum fiat anteꝗͣ est. et quen ad mo¬
dum constet postꝗͣ fuerit effectum. Deniq is facit aliꝗd
qui habet uoluntatem ad faciendum. et manus ad id qđ
uoluit implendum. Quod autem insensibile est. iners et tor¬
pidum semper iacet.nihil inde oriri potest ubi nullus est
motus uoluntarius. Nam si omne animal ratione cõstat

Expanded text:
sa. est. sic utraque aeterna esse non poterunt, si repugnant, sa. est. sic utraque aeterna esse non poterunt, si repugnant, quia superare alterum necesse est. ergo fieri non potest quin aeterni natura sit simplex, ut inde omnia uelut ex fonte descenderint. itaque aut deus ex materia ortus est aut materia ex deo. quid horum sit uerius facile est intellegi. ex his enim duobus alterum sensibile est, alterum caret sensu. potestas faciendi aliquid non potest esse nisi in eo quod sentit, quod sapit, quod cogitat, quod mouetur. nec incipi aut fieri aut consummari quicquam potest, nisi fuerit ratione prouisum et quemadmodum fiat antequam est et quemadmodum constet postquam fuerit effectum. denique is facit aliquid qui habet uoluntatem ad faciendum et manus ad id quod uoluit inplendum. quod autem insensibile est, iners et torpidum semper iacet; nihil inde oriri potest ubi nullus est motus uoluntarius. nam si omne animal ratione constat,