comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
qui alterũ occidit si ambo dominarent᷑:
Abel quippe non querebat dominatio ẽ¬
nẽ in ea ciuitate quae condebatur a fra¬
tre. sed inuidentia illa diabolica quam
uident bonis mali. Nulla alia causa. Nisi
quia illi bonisunt. illimali. Nullo enim
modo fit minor accedente seu ꝑmanente
consorte possessio bonitatis. Immo posses¬
sio bonitas. quam tantolattiis quanto con¬
cordius indiuidua sociorũ possid& cari¬
tas Non habebit deniq istam possessionẽ.
quieam noluerit habere cõmunẽ. Et tan¬
to eam repperi &ampliorem: Quanto
amplius ibi potuerit amare consostem
lludigitur quod interremũ. & romulũ¬
ex ostumest : quẽ ammnodũ aduersus seip¬
sam terrena ciuitas diuidatur ostendit
Quod autẽ intercain & abel interduas
ipsas ciuitatesdĩ & hominũ inimicitias
demonstrauit. Pugnant ergo intersemali
& mali. Item pugnant interse malideboni
Boniuero & bom siꝑfecti sunt inter se
pugnare non possunt. Proficientes autẽ

Expanded text:
qui alterum occidit, si ambo dominarentur qui alterum occidit, si ambo dominarentur Abel quippe non quaerebat dominationem in ea ciuitate, quae condebatur a fratre, sed inuidentia illa diabolica, qua inuident bonis mali, nulla alia causa, nisi quia illi boni sunt, illi mali. Nullo enim modo fit minor accedente seu permanente consorte possessio bonitatis, immo possessio bonitas, quam tanto latius, quanto concordius indiuidua sociorum possidet caritas. Non habebit denique istam possessionem, qui eam noluerit habere communem, et tanto eam reperiet ampliorem, quanto amplius ibi potuerit amare consortem. Illud igitur, quod inter Remum et Romuluexortum est, quem ad modum aduersus se ipsam terrena ciuitas diuidatur, ostendit; quod autem inter Cain et Abel, inter duas ipsas ciuitates, Dei -et hominum, inimicitias demonstrallit. Pugnant ergo inter se mali et mali; item pugnant inter se mali et boni: boni uero et boni, si perfecti sunt, inter se pugnare non possunt. Proficientes autem
Abbreviated transcription (Latin):
dequa loquimur caput futura. &tam
multis gentibus regnatura huic primo
exemplo. Et ut greciappellant archeo¬
trpo. quaedam suigeneris imago res¬
pondit : Nam &illic sicut ipsum facinus ned¬
quidam po&a cõmemorauit illorũ. frater¬
no primi maduerunt sanguine mori:
sic enim condita est roma. quando occisũ
remũ a fratre romulo romana testatur
historia. nisi quodisti terrenae ciuitatis ã¬
ambo ciues erant ambo gloriam deroma ẽ¬
nae rei publicae institutione quaerebuant᷑.
Sed ambo eam tantam quantã siunus ess&
habere non poterant. Quienim uole¬
bat dominando gloriari. mninus itaq
dominar&ur sieius potestas uiuo consor¬
te minuer&ur. Vtergo totam domi¬
nationẽ haber&. tinus ablatus est socius
& scelere creuit inpeius : Quod in nocen¬
tia minus ess& &melius Hiautẽ fra¬
tres cain & abel Nonhabebant ambo
interse similem rerũ terrenarũ cupi¬
ditatẽ Nec in hoc alter alteri inuidit
quod eius dominatus fier& angustior

Expanded text:
de qua loquimur, caput futura et tam de qua loquimur, caput futura et tam multis gentibus regnatura, huic primo exemplo et, ut Graeci appellant, apxetoTttj quaedam sui generis imago respondit. Nam et illic, sicut ipsum facinus quidam poeta commemorauit illorum, Fraterno primi maduerunt sanguine muri. Sic enim condita est Roma, quando occisum Remum a fratre Romulo Romana testatur historia; nisi quod isti terrenae ciuitatis ambo ciues erant. Ambo gloriam de Romanae rei publicae institutione quaerebant, sed ambo eam tantam, quantam, ni unus esset,- habere non poterant. Qui enim uolebat dominando gloriari, minus utique dominaretur, si eius potestas uiuo consorte minueretur. Ut ergo totam dominationem haberet unus, ablatus est socius, et scelere creuit in peius, quod innocentia minus esset et melius. Hi autem fratres Cain et Abel non habebant ambo inter se similem rerum terrenarum cupiditatem, nec in hoc alter alteri inuidit, quod eius dominatus fieret angustior,
Abbreviated transcription (Latin):
fuerit paxerit quã non habebant pastes
inuicem aduersantes et prohis rebus quas
simulhabere non poterant in felici egestate
cestantes. Hanc pacem requirunt᷑ labori¬
osabella. hanc adipiscitur quaeputatur
gloriosa uictoria. Quando autem uincup̃
quicausi iustio repugnabant quisdubit&
gratulandam ẽe uictoriã. & prouenis se
optabilẽ pacẽ. haecbonasunt & sine du¬
bio dĩdonasunt. Sed sineglectis melioribus
quaead suꝑnã ꝑtinent ciuitatẽ ubierit
uictoria ina&serna & sũma pacesecura
bonaita ista sic concupiscuntur. ut ud solac̃ẽ
credantur uel his quaemdiora creduntur
amplius diligantur neces seest inifericos¬
dia consequantur ut quaeinerat augcat᷑¬
Primus itaq: fuit terrenae ciuitatis cond¬
tor fratricida: Nam suum fratrẽ ciuẽ
ciuitatis a &nȩ in hacterra peregrinantẽ.
inuidentia uictus occidit. Vnde mi ran¬
dũ non est quod tanto post inca ciuitate con¬
denda quaefuerat huiusterrenae ciuitatis

Expanded text:
fuerit, pax erit, quam non habebant partes fuerit, pax erit, quam non habebant partes in uicem aduersantes et pro bis rebus, quas simul habere non poterant, infelici egestate certantes. Hanc pacem requirunt laboriosa bella, hanc adipiscitur quae putatur gloriosa uictoria. Quando autem uincunt qui causa iustiore pugnabant, quis dubitet gratulandam esse uictoriam et prouenisse optabilem pacem? Haec bona sunt et sine dubio Dei dona. sunt. Sed si neglectis melioribus, quae ad supernam pertinent ciuitatem, ubi erit uictoria in aeterna et summa pace secura, bona ista sic concupiscuntur, ut uel sola esse credantur uel his, quae meliora creduntur, amplius diligantur: necesse est miseria consequatur et quae inerat augeatPrimus itaque fuit terrenae ciuitatis conditor fratricida; nam suum fratrem ciuem ciuitatis aeternae in hac terra peregrinantem inuidentia uictus occidit. Unde mirandum non est, quod tanto post in ea ciuitate condenda, quae fuerat huius terrenae ciuitatis,
Abbreviated transcription (Latin):
suũ cuius soci&ate la&atur qualis eẽ
d&alibus ladutia rebiis potest: Et qñm
non est talebonũ ut nullas angustias fac¬
at amatoribussuis ideo ciuitas ista aduer
mostales uictorias requirendo: Namex
quacumq sui paste aduersus alteram sui
pastem bellando surrexerit quacrit esse
uictrix gentium cum sit captiua uitiorũ
Et siquidem cumuicerit superbius extolli¬
tur. &iam mostifera. Si uero conditionem
cogitans casusq cõmunes magisq acdicere
possunt aduers is angitur. quãeius quiep¬
uenerunt secundis rebus inflatur. tantũ¬
modo mostalis est ista uictoria. neq enim
semꝑ dominari poterit pormanendoeis
quos potuerit subiugare uincendo Non
autẽ recte dicitur eabona non eẽ quaccon¬
cupiscit haecciuitas quando ẽ & ipsa ifio
humano genere melior: Concupiscit enim
terrenam quandam prorebus infirmis
pacem. ad eam namq desiderat ꝑuenire
bellando. qnm siuicerit & qui resistat non

Expanded text:
suum, cuius societate laetatur, qualis esse suum, cuius societate laetatur, qualis esse de talibus laetitia rebus potest. Et quoniam non est tale bonum, ut nullas angustias faciat amatoribus suis, ideo ciuitas ista aduersmortales uictorias requirendo. Nam ex quacumque sui parte aduersus alteram sui partem bellando surrexerit, quaerit esse uictrix gentium, cum sit captiua uitiorum; et si quidem, cum uicerit, superbius extollitur, etiam mortifera; si uero condicionem cogitans casusque communes magis quae accidere possunt aduersis angitur, quam eis quae prouenerunt secundis rebus inflatur, tantummodo mortalis est ista uictoria. Neque enim semper dominari poterit permanendo eis, quos potuerit subiugare uincendo. Non autem recte dicitur ea bona non esse, quae concupiscit haec ciuitas, quando est et ipsa in suo humano genere melior. Concupiscit enim terrenam quandam pro rebus infimis pacem; ad eam namque desiderat peruenire bellando; quoniam si uicerit et qui resistat non
Abbreviated transcription (Latin):
nibus gratis gratia largir&ur: sic opor¬
tuit darifilium quẽ am modũ paturae
non debebatur excursibus. Negat enim
natura iam filiõs tali cõmixtioni maris¬
& femine. qualis eẽ poterat abraȩ& sar¬
rae in illaiam a&ate &iam mnulieris acce¬
dente sterelitate: Quaenectunc parere
potuit. quando non a&as fecunditati
seda&ati fecunditas defuit: Quodereo
naturae sic a fectae fructus posteritatis
non debebatur. significat quodnatura
generis humani peccato uitiata. Acper
hoc iure damnata. Nihil uere felicitatis
inposterũ merebatur. Recte igitur
significat isaac ꝑ repromissionem natus
filios gratiae ciues cuntatis liberae. socios
pacis a&ernae. ubisit non amor proprie
ac priuatae quodam modo uoluntatis
sed cõmuni eodemq immutabili bono
gaudens. atq ex multis unũ cor faciens
idest ꝑfectae concors oboedientia cari
terna nonerit. neq enim cũ
extremo supplicio damnata
fuerit iam ciuitas erit. hic hab& bonũ

Expanded text:
nibus gratis gratia largiretur, sic opornibus gratis gratia largiretur, sic oportuit dari filium, quemadmodum naturae non debebatur excursibus. Negat enim natura jam filios tali coet feminae, qualis esse poterat Abrahae et Sarrae in illa iam aetate, etiam mulieris accedente sterilitate, quae nec tunc parere potuit, quando non aetas fecunditati, sed aetati fecunditas defuit. Quod ergo naturae sic adfectae fructus posteritatis non debebatur, significat quod natura generis humani peccato uitiata ac per hoc iure damnata nihil uerae felicitatis in posterum merebatur. Recte igitur significat Isaac, per repromissionem natus, filios gratiae, ciues ciuitatis liberae, socios pacis aeternae, ubi sit non amor propriae ac priuatae quodam modo uoluntatis, sed communi eodemque inimitabili bono gaudens adque ex multis unum cor faciens, id est perfecte concors oboedientia caritterna non erit neque enim, cum extremo supplicio damnata fuerit, iam ciuitas erit, hic habet bonum
Abbreviated transcription (Latin):
cebatur agar. secundũ carnẽ natus est isma¬
hel: Alter est autẽ desarra libera. secundũ
promissionẽ natus isaac Uterq quidẽ
desemine abrahae. sed illũ genuit demons¬
trans consu&sudo paturã. Illum uero
dedit promissio significans gratiam
Ibi humanus usus ostenditur hic diuinũ
sterelis erat & desperatione prolis saltem
deancillasua. concupiscens habere quodde
seipsa non se possecernebat. Dedit eam foe¬
tandam uiro dequo parere uolebat. Nec
potuerat. Exegit itaq &iam sicdebitum
demarito: utens iuresuo inutero alieno
Natus est ergo ismahel sicut nascuntur
homines ꝑmixtione sexus utriusq usi¬
tatalege naturae. Ideo dictũ est secun¬
dũ carnẽ. non quod ista beneficiadĩ
non sint aut non illa oper&urds̃. cuius
opifex sapientia attingit Sicut scriptũ
est a fine usq in finẽ fortiter. Et disponit
omnia suauiter. Sed ubi significandum
fuerat dĩdo nũ. quod indebitum homi¬

Expanded text:
cebatur Agar, secundum carnem natus est Ismacebatur Agar, secundum carnem natus est Ismael, alter est autem de Sarra libera secundum repromissionem natus Isaac. Uterque quidem de semine Abrahae; sed illum genuit demonstrans consuetudo naturam, illum uero dedit promissio significans gratiam; ibi humanus usus ostenditur, hic diuinumsterilis erat et desperatione prolis saltem de ancilla sua concupiscens habere, quod de se ipsa non se posse cernebat, dedit eam fetandam uiro, de quo parere uoluerat nec potuerat. Exegit itaque etiam sic debitum de marito utens iure suo in utero alieno. Natus est ergo Ismael, sicut nascuntur homines, permixtione sexus utriusque, usitata lege naturae. Ideo dictum est: Secundum carnem; non quod ista beneficia Dei non sint aut non illa operetur Deus, cuius opifex sapientia adtingit, sicut scriptum est, a fine usque in finem fortiter et disponit omnia suauiter; sed ubi signifuerat Dei donum, quod indebitum homi
Abbreviated transcription (Latin):
scipsam. sed proptet aliam significandaẽ
instituta & praecedente alia significatione.
&ipsa praefigurans. praefigurataẽ. Namq
agar ancilla sarrae eiusq filius. imago qua¬
dam huius imaginis fuit. Et qnm transitu¬
rae erant umbrae luce ueniente. Id codix̃
libera sarra quae significabat liberã ciuitatẽ.
Cuirursus aliomodo significandae &iã
illa umbra seruiebat: eice ancillã & filium
eius. Nonenĩ heres erit filius ancillae cũ
filiomeo isaac.
uodait apłs cumfilio libere Nñ
uenimus ergo in terrena ciuitate
duas formas unã suam praesentiã
demonstrantẽ. alterã cadesti ciuitati signi¬
ficandae. sua praesentia seruientẽ EParit
autẽ ciues terrene ciuitatis peccato u̾itiata
natura. Caelestis uero ciuitatis ciues parit
apeccato naturam liberans gratia. Cnde
illa uocantur uasa irae. ista uasa misericor¬
diae: Significatũ ẽ hoc &iam in duobus
filiis abrahae. Quod unus deancilla quaedi¬

Expanded text:
se ipsam, sed propter aliam significandam est se ipsam, sed propter aliam significandam est instituta, et praecedente alia significatione et ipsa praefigurans praefigurata est. Namque Agar ancilla Sarrae eiusque filius imago quaedam huius imaginis fuit; et quoniam transiturae erant umbrae luce ueniente, ideo dixit libera Sarra, quae significabat liberam ciuitatem, cui rursus alio modo significandae etiam illa umbra seruiebat: Eice ancillam et filium eius; non enim heres erit filius ancillae cum filio meo Isaac, quod ait apostolus: Cum filio liberae. uenimus ergo in terrena ciuitate duas formas, unam suam praesentiam demonstrantem, alteram caelesti ciuitati significandae sua praesentia seruientem. Parit autem ciues terrenae ciuitatis peccato uitiata natura, caelestis uero ciuitatis ciues parit a peccato naturam liberans gratia unde illa uocantur uasa irae, ista uasa misericordiae. Significatum est hoc etiam in duobus filiis Abrahae, quod unus de ancilla, quae di
Abbreviated transcription (Latin):
cũ filiissuis. Quã eautẽ sursũ est hierusalẽ¬
liberaẽ quae est mat̾ nr̃a Gcriptũẽ enim.
la&are sterelis quae non paris. Erum pe
& exclama quae non parturis. qñm mul¬
ti filii deserte magis quã eius quachab&
uirũ. Nos autẽ fratres secundũ isaac.
promissionis filii sumus. sed sicut ħunc
qui secundũ carnẽnatus fuerat. ꝑ sequeba¬
tur eum qui secundũ sp̃m. it a&nunc
Sed quiddicit scriptura. Eice ancillam.
x filium eius nonenĩ haeres erit filius
ancillae cũ filio liberae. Nos autem fra¬
tres non sumus ancillae filii sed liberae.
qualibestate xp̃snos liberauit. Haec for¬
ma intellegendi de apostolica auctoritate.
descendens locũ nobis aperit Quẽ ad modũ
scripturas duorũ testamentorum u&eris¬
& noui accipere debeamus. parsenimquae¬
dam terrene ciuitatis imago cadestis ciui¬
tatis effectaest. non sesignificando sed alte¬
ram. Et ideo seruiens ponenim propter

Expanded text:
cum filiis suis. Quae autem sursum est Hierusalcum filiis suis. Quae autem sursum est Hierusallibera est, quae est mater nostra. Scriptum est enim: Laetare sterilis, quanon parturis quia multi filii desertae magis quam eius quae habet virum nos autem fratres secundum Isaac promissionis filii sumus sed quomodo tunc qui secundum carnem natus fuerat persequebatur eum qui secundum spiritum ita et nunc sed quid dicit scriptura eiet filium ejus; non enim haeres erit filius ancillae cum filio liberae. Nos autem, fratres, non sumuqua libertate Christus nos liberauit. Haec forma intellegendi de apostolica auctoritate descendens locum nobis aperit, quem ad modum scripturas duorum testamentorum,t noui, accipere debeamus. Pars enim quaedam terrenae ciuitatis imago caelestis ciuitatis effecta est, non se significando, sed alteram, et ideo seruiens. Non enim propter
Abbreviated transcription (Latin):
in quibus peregrinatur donac regnieus
tempus adueniat. Cũ congregatura ẽ omnes¬
insuis corporibus resurgentes. quando eius
promissum dabitur regnũ: ubicũ suo print¬
cipe regesioculorũ. sincullo tẽporis finereg
& imago proph&ica ei significanda seruiuit
opostebat & dicta est &iam ipsa ciuitas sancta
merito significantis imaginis non ex presse
sicut futura est ueritatis: Dehãc imagine a¬
seruiente & deilla quã significat libera ciuita¬
te. Sic apostolus ad galatas loquitur. Dicite
mihi inquit sublege uolentes eẽ legẽ non audis¬
tis. Scriptũẽ enim Quod abram duos filios
habuit. unũ deancilla. & unũ delibera: Sed
ille quidem quid eancilla secundũ carnẽ pa¬
tus est quiautẽ delibera ꝑ repromissionem
quaesunt in allegoria: Haec enim sunt duo
testamenta. Vnũquidem amontesina. Inser¬
uitutem generans. quodestagar. Syna
enim mons est in arabia. quae coniunctaẽ
huic quaenunc est hierusalem. Seruit enĩ

Expanded text:
 adhuc peregrinatur, donec regni ejus tempus adveniat, quando congregatura est omnesn suis corporibus resurgentes. De hac ergo promis sum dabitur regnum, ubi cum suo pricipe rege saeculorum sine ullo temporis fine reget imago prophetica ei significandae potius qoportebat, et dicta est etiam ipsa ciuitas sancta merito significantis imaginis, non expressae, sicut futura est, ueritatis. De hac imagine seruiente et de illa, quam significat, libera ciuitate sic apostolus ad Galatas loquitur: Dicite mihi, inquit, sub lege uolentes esse legem non audistis? Scriptum est enim, quod Abraham duos filios habuit, unum de ancilla et unum de libera. Sed ille quidem, qui de ancilla, secundum carnem natus est; qui autem de libera, per repromissionem; quae sunt in allegoria. Haec enim sunt duo testamenta, unum quidem a monte Sina in seruitutem generans, quod est Agar; Sina enim mons est in Arabia, quae coniuncta est huic quae nunc est Hierusalem; seruit enim
Abbreviated transcription (Latin):
tatos. idesttanta breuitatis. ut unus annus
noster decem illos habuisse credatir: Qua¬
ppt̃ inquiunt cũ audierit quisq uellegerit
nongentos annos quẽq uixisse. Deb& intd¬
legere uonaginta. Decem quippe illi anni

Expanded text:
tasse, id est, tantae brevitatis, ut unus annus noster decem illos habuisse credatur, dicentes: Cum audierit quisque vel legerit nongentos annos quemque vixisse, debet intelligere nonaginta, decem quippe illi anni
Abbreviated transcription (Latin):
usitata ista nobisq notissima lege paturae
Sedhunc omutamus. quia fostas se &iam anticaipͥs
quando ereatus est potuit: Nonenim eum
tam paruiũ quã in fantes nr̃is factũ fuis se
credibileẽ S& h filius eius. nonducentorũ
quinq: sicut nos legimus. sedcentũ quinq et
fuit quando geniit enos Ac ꝑ hoc secun¬
dũ istos. Nondum habebat undecim annos
adatis. Quiddicam decaip aneius filio ĩ
quicũ a pudnoscentũ septuaginta repperi¬
ainur. a pud hebreos septuaginta legitur
fuisse. quando genuit malalcel: Quis
gni erit homo septennis. situnc annis sep¬
tuaginta nuncupabant᷑ qui septẽ fuer̃:¬

Expanded text:
ssima lege naturae? Sed hunc omittamus, qui fortasse etiam quando creatus est potuit; non enim eum tam paruum, quam infantes nostri sunt, factum fuisse credibile est. Seth filius eius non ducentorum quinque, sicut nos legimus, sed centum quinque fuit, quando genuit Enos; ac per hoc secundum iatis. Quid dicam de Cainan ejus filio, qui cum apud nos centum septuaginta reperiatur, apud Hebraeos septuaginta legitur fuisse, quando genuit Malalehel ? Quis generat homo septennis, si tunc anni septuaginta nuncupabantur qui septem fuer
Abbreviated transcription (Latin):
huius historiae. sed astruere nitentes. Nesii
incredibile qđ tam multos annos itixisse
referuntur antiqui : ꝑ suaser̃ sibi nec se
suadere impudenter existimant. tam exigo¬
um spatumtẽporis tunc annũ uocatũ. ut illi
decem sint unus nt. & decem nr̃i. centũ illorã
¶Ha autẽ eẽfalsissimũ docinnento euidentissi¬
mo osterditur: quod antoquã faciã. p̃mihi
tacendũ iud&ur. quaec redibilior possit eẽ
suspicio. Poteramus ceste hanc asseuera ꝗ¬
tionẽ ex hebreis codicibus redarguere atq
conuincere. ubi adam nonducentorũ trigin¬
ta. sedcentũ triginta annorũ fuisse repperit᷑
Quatido cestium genuit filium. qui annitre¬
decimñri sunt. Proculdubio primũ quan

Expanded text:
ruere nitentes, ne sit incredibile quod tam multos annos uixisse referuntur antiqui, persuaserunt sibi, nec se suadere inpudenter existimant, tam exiguum spatium temporis tunc annum uocatum, ut illi decem\' sint unus noster et decem nostri centum illorum. Hoc autem esse falsissimum documento euidentissimo ostenditur. Qutacendum videtur, quae credibilior possit esse suspicio. Poteramus certe hanc asseverationem ex hebraeis codicibus redarguere atque convincere, ubi Adam non ducentorum triginta, sed centum triginta annorum fuisse reperitur, quando tertium genuit filium : qui anni si tredecim nostri sunt, p
Abbreviated transcription (Latin):
ũnitantũ modo sacrificandũ ẽ. Non autẽ
recte diuiditur dũ non discernuntur recte.
uelloca. uel tempora. ud res ipsae quaeofferun¬
tur. uelquioffest. & cu offestur. uel hi quibus
aduescendũ distribuitur quodoblatũest ut
diuisionẽ hic discr&ionẽ intellegamus. siue
cũ offestur qͥuando non opostet. aut quod
non ibi sed alibiopost& Siuecũ offestur
quando non opost&: aut quod nontunc sed
alias opost&: Siue cũ id offestur quodnusqu
&nũquã poenitus debuit. si ue cũedecti orasib
eiusdem generis rerũ ten& homo. quã sunte
quã offestdõ Siue eius rei quaeoblataẽ fit
pasticeps profanus autquilib& quẽ fas nonefi
fieri In quo autẽ horumdõ displicueritca¬
in. facile non potest inueniri. Sed qnm̃¬

Expanded text:
uni tantummodo sacrificandum est. Non autem uni tantummodo sacrificandum est. Non autem recte diuiditur, dum non discernuntur recte uel loca uel tempora uel res ipsae quae offeruntur uel qui offert et cui offertur uel hi, quibus ad uescendum distribuitur quod oblatum est, ut diuisionem hic discretionem intellegamus; siue cum offertur ubi non oportet, aut quod non ibi sed alibi oportet, siue cum offertur quando non oportet, aut quod non tunc sed alias oportet, siue cum id offertur, quod nusquam et numquam penitus debuit, siue cum electiora sibi eiusdem generis rerum tenet homo, quam sunt ea, quae offert Deo, siue eius rei. quae oblata est, fit particeps profanus aut quilibet quem fas non est fieri. In quo autem horum Deo displicuerit Cain, facile non potest inueniri. Sed q
Abbreviated transcription (Latin):
quocũ primis hominibus ꝑcreaturã subiectã
uel ut eorũ socius forma congrua loquebatur.
quidei profuit non ne conceptũ scedus inne¬
cando fratre. &iam post uerbũ diuinae amoni¬
tionis impleuit: Nam cũ sacrificia discreuis¬
s& amborũ. in illius resꝑiciens. huius despiciens
quod nondubitandũ est potuisse cognosci
signo aliquo at testante uisibili. & hoc ideo
fecis s&ds̃ quia mala erant operahuius. fra¬
tris uero eius bona Contristatus est cain
ualde. & concidit facies sic enim scriptum est
Et dixith̃s ad cain. Quare tristis factuses
&quare concidit facieftua: Nonne si rect e
offeras. recte autem pondiuidas. peccasti:
Quiesce. Adteenim conuersio eius & tu
dominaberis illius in hac am monitione uel
monitu. queds̃ protulit ad cam. illud quidẽ
sit dictũ: multos sensus peperit eius obscu¬
ritas Cum diuinitatis scripturarum
quisq tractator secundũ fidei regulam
id conatur exponere Recte quippe offer¬
tur sacrificium: cũ offestur dõuero. cui

Expanded text:
quo cum primis hominibus per creaturam subiectam uelut eorum socius forma congrua. loquebatur, quid ei profuit? nonne conceptum scelus in necando fratre etiam post uerbum diuinae admonitionis impleuit? nam cum sacrificia discreuisset amborum, in illius respiciens, huius despiciens — quod non dubitandum est potuisse cognosci signo aliquo attestante uisibili — et hoc ideo fecisset deus, quia mala erant opera huius, fratris uero eius bona, contristatus est Cain ualde et concidit facies eius. sic enim scriptum est: et dixit dominus ad Cain: quare tristis factus ea et quare concidit facies tua? nonne si recte offeras, recte autem non diuidas, peccasti? Quiesce; ad te enim conuersio eius, et tu dominaberis illius. In hac admonitione uel monitu, quem Deus protulit ad Cain, illud quidem sit dictum, multos sensus peperit eius obscuritas, cum diuinarum scripturarum quisque tractator secundum fidei regulam id conatur exponere. Recte quippe offertur sacrificium, cum offertur Deo uero, cui
Abbreviated transcription (Latin):
atq agat: Nihil prodest homini omnis
predicatio ueritatis. Facit autẽ hocds aua¬
sis misericordiae lrȩuasa discernens dispen¬
satiore qua ipse nouit multũ occulta: sed tam̃
iusta: Ipso quippe ad iuuante mirabilibus &
latentibus modis cũ peccatũ quod habitat in
membris nr̃is quȩ potius iam poena peccatiẽ.
Sicut apłs precepit. Non regnant in nostro
mostali corpore adoboediendũ desideriis
eius. Necei membra nr̃a uelut iniquitatis
arma exhibemus conuestitur ad mentẽ non
sibi ad maladõ regente consentientẽ. &eam
regentẽ tranquillius nunc habebit postea
sanitate ꝑfecta atq immostalitate ꝑcepta
homosine ullo peccato in a&erna nace
regnabitc:A¬

Expanded text:
adque agat, nihil prodest homini omnis adque agat, nihil prodest homini omnis raedicatio ueritatis. Facit autem hoc Deus a uasis misericordiae irae uasa discernens, dispensatione qua ipse nouit multum occulta, sed tamen iusta. Ipso quippe adiuuante mirabilibus et latentibus modis, cum peccatum quod habitat in membris nostris, quae potius iam poena peccati est, sicut apostolus praecipit, non regnat in nostro mortali corpore ad oboediendum desideriis eius nec ei membra nostra uelut iniquitatis arma exhibemus, conuertitur ad mentem non sibi ad mala, Deo regente, consentientem et eam regentem tranquillius nunc habebit, postea sanitate perfecta adque inmortalitate percepta homo sine ullo peccato in aeterna pace regnabit
Abbreviated transcription (Latin):
G cau&ur offensio. Apłs dic̃ peccantes co¬
ram omnibus argue. ut o&eri timorem¬
̃ habeant. Propter hoc & deuenia inuicem
danda multa praccipiuntur. &magnacura
ppter tenendam pacem sinequa nemo pote ꝓb ꝙ ĩmo¬
rit uideredm̃. ubi ille terror quando iube¬
tur seruus decem milium talentorũ reddere
debita quailli fuerant relaxata. qnm debi¬
tũ denariorũ centũ conseruosuo non relaxa¬
uit: qua similitudin proposita dñsihs adie¬
cit atq ait: Sic &uobis faci& paterũr cas¬
lestis si non remiseritis unusquisq fratrisuo
decordibus ur̃is. Hoc modo curantur ciues
ciuitatisdĩ in hac terra peregrinantes. & pa¬
ci supernae patriae suspirantes. Sp̃s autã
sc̃s operatur intrinsecus. ut ualeat aliquĩ¬
in medicina. quae adhib&ur extrinsecus
Alioquin. &iam sids̃ ipse utens creatura
sibi subdita. Inaliqua specie humana sensus
alloquatur humanos. siue istos corporis.
siue illos quos istis simillimos habemus in
somnis. Nec interioregratia mentẽ regat

Expanded text:
 cavetur offensio, Apostolus dicit: Peccantes coram omnibus argue, ut et caeteri timorem habeant . Propter hoc danda multa praecipiuntur et magna cura propter tenendam pacem, sine qua nemo poterit uidere Deum; ubi ille terror, quando iubetur seruus decem milium talentorum reddere debita, quae illi fuerant relaxata, quoniam debitum denariorum centum conseruo suo non relaxauit; qua similitudine proposita Dominus Iesus adiecit adque ait: Sic et uobis faciet Pater uester caelestis. si non dimiseritis unusquisque fratri suo de cordibus uestris. Hoc modo curantur ciues ciuitatis Dei in hac terra peregrinantes et paci supernae patriae suspirantes. Spiritus autem sanctus operatur intrinsecus, ut ualeat aliquid medicina, quae adhibetur extrinsecus. Alioquin etiamsi Deus ipse utens creatura sibi subdita in aliqua specie humana sensus dloquatur humanos, siue istos corporis siue illos, quos istis simillimos habemus in somnis, nec interiore gratia mentem regat
Abbreviated transcription (Latin):
quae deciuitate ciuis a&ernũ erit regnum.
& deregceius. eodemq conditore xp̃o. inspũ
praeui debantur eẽ uentura. Ita ut necdealte¬
ra soci&ate hominũ tacer&ur quã terrenã
dicimus ciuitatẽ. quantũ ei cõmemorande
satis e& ut ciuitasdi &iam suae aduersirtae
comparatione clarescat: Cũigitur scriptu¬
ra druina. ubi & numerũ annorũ. quo silli
homines urxerunt cominemorat ita conli¬
dat. ut dicat de illo dequoloquebatus & genis
filios & filias. & fuerunt omnes dies illius
uel illius quos tuxit annitot. & mostuus est
Nũquid quiacosdem filios & filias pon
nominat. Ideo intellegere nondebemus
ꝑ tam multos annos quibus tunc insictul
huius prima a&ate uiuebant. Nascipotu¬
isse plurimos homines. quorũ co&bus
condi possent &iam plurimae ciuitates:¬

Expanded text:
quae de ciuitate, cuius aeternum erit regnum, quae de ciuitate, cuius aeternum erit regnum, et de rege eius eodemque conditore Christo in Spiritu praeuidebantur esse uentura; ita ut nec de altera societate hominum taceretur, quam terrenam dicimus ciuitatem, quantum ei commemorandae satis esset, ut ciuitas Dei etiam suae aduersariae conparatione clarescat. Cum igitur scriptura diuina, ubi et numerum annorum, quos illi homines uixerunt, commemorat, ita concludat, ut dicat de illo, de quo loquebatur: Et genuit filios et filias, et fuerunt omnes dies illius uel illius quos uixit anni tot, et mortuus est: numquid quia eosdem filios et filias non nominat, ideo intellegere non debernus per tam multos annos, quibus tunc in saeculi huius prima aetate uiuebant, nasci potuisse plurimos homines, quorum coetibus condi possent etiam plurimae \'ciuitates
Abbreviated transcription (Latin):
hominũ. Quẽ pastor ouium pecorũ prae¬
figurabat abl: quia in allegoria proph&¬
ca resest. Parco uuncdicere : & quaedam
hinc adier̃sus faustũ manicheũ dixisse me
historia. Nesit scriptura in credibilis. quacdiẽ
aedificatam ab uno homine ciuitatẽ Cotẽpon
quo non plus quãtuiri quattuor. ud potiustro
postea quã fratrẽ frat̃ occidit fuisse uidentur
in terra. Idest primus homo pater omnium.
Et ipse cam & eius filius enoc excuius pomine
ipsaciuitas nuncupaita ẽ. Sed hoc quos mou&
parũ considerant. Nonomnes homines qui
tunc eẽ potuer̃ scriptorem sacraehuius his¬
torue necesse hibuisse nominare. sed eos
solos Quos operis suscepti ratio postulabat
Propositũ quippe scriptoris illius fuit. per
quẽ sc̃s sp̃s idagebat. ꝑ suocessiones certarũ
generationũ extino homine propagaturũ.
ꝑ uenire ad abraham. acde inde exrius semin
ad populũ dĩ. In quo distincto ac&eris gentbi
prȩfigurarentur. & pręnunturentur omne

Expanded text:
hominum, quem pastor ouium pecorum praefigurabat Abel, quia in allegoria prophetica res est, parco nunc dicere, et quaedam hinc aduersus Faustum Manichaeum dixisse me historia, ne sit scriptura incredibilis, quae dicit aedificatam ab uno homine ciui tatem eo tempore, quo non plus quam uiri quattuor uel potius tres, postea quam fratrem frater occidit, fuisse uidentur in terra, id est primus homo pater omnium et ipse Cain et eius filius Enoch, ex cuius nomine ipsa ciuitas nuncupata est. Sed hoc quos mouet, parum considerant non omnes homines, qui tunc esse potuerunt, scriptorem sacrae huius historiae necesse habuisse nominare, sed eos solos, quos operis suscepti ratio postulabat. Propositum quippe scriptoris illius fuit, per quem sanctus Spiritus id agebat, per successiones certarum generationum ex uno homine propagatarum peruenire ad Abraham ac deinde ex eius semine ad populum Dei, in quo distincto a ceteris gentibus praefigurarentur et praenuntiarentur omnia,
Abbreviated transcription (Latin):
oritur quaeoriginalit̃ ẽ tota damnata. sed tam¬
quã figulusds̃ : Hanc enim similitudinem p̃
inpudenter. sed prudenter introducit a postoł
excadem massa fecitali: uas in honorem aliud
in contumeliã. Prius autẽ factuẽ uas in contu¬
meliã. post uero alterũ in honorẽ. qui &inip¬
so uno sicut iam dixi homine priusest reꝓbũ¬
Vndeneces seest incipiamus. &ubinonẽ necesse
ut remaneamus. Posterius ue roꝓbũ. quoꝓ
ficientes ueniamus. Et quoꝑ uenientes ma¬
łneamus. Pr̃õinde nonquidem omnis homo
malus. eritboniis: Nemotam̃ eritbonus.
quinonerat malus. Sed quanto quisq citius
mutatur inmelius: hoc insefacit nominari
quod ad p̃hendit celerius. et posteriore coo¬
perit uocabulũ Prius scriptũẽ itaq decuis
quod condiderit cĩuitatẽ: Abel autem tam¬
quã peregrinus non condidit. Suꝑnaẽ enĩ
sanctorũ ciuitas. quãuis hic pariat ciues

Expanded text:
oritur, quae originaliter est tota damnata; sed tamoritur, quae originaliter est tota damnata; sed tamquam figulus Deus hanc enim similitudinem non inpudenter, sed prudenter introducit apostolus ex eadem massa fecit aliud uas in honorem, aliud in contumeliam. Prius autem factum est uas in contumeliam, post uero alterum in honorem, quia et in ipso uno, sicut iam dixi, homine prius est repunde necesse est incipiamus et ubi non est necesse ut remaneamus, posterius uero probum, quo proficientes ueniamus et quo peruenientes maneamus. Proinde non quidem omnis homo malus erit bonus, nemo tamen erit bonus qui non erat malus; sed quanto quisque citius mutatur in melius, hoc in se facit nominari quod adprehendit celerius, et posteriore cooperit uocabulum prius. Scriptum est itaque de Cain, quod condiderit ciuitatem; Abel antem tamquam peregrinus non condidit. Superna est enim sanctorum ciuitas, quamuis hic pariat ciues
Abbreviated transcription (Latin):
illiduo generare coeperunt. Donec homines
generare cessabunt:. Hocenim uniuersu tempus
siue sacculũ in quocedunt morientes succeduntq
nascentes. istarũ duarũ ciuitatũ dequibus disputa¬
mus excursus est. Natus est igitur prior caip ex
lexillis duobus generis humani parentibus. pesti¬
nens adhomĩnũ ciuitatẽ. Posterior abel adciui¬
tatẽdĩ ¶sicut enim ipuno homine quod dixit
apostolus experimur quia non primũ quod sp¬
ritaleest. sed quod animale. postea spiritale
Vnde unusquisq quõex dam nata propagine
exoritur. primosit necesseẽ exadam malusatq
carnalis quod si inxp̃m renascendo profecerit.
humano. Cũ primũ duae istae coeperunt. Nascen¬
do atq moriendo. procurrere ciuitates. Prior
est natus ciuis huius saecuili. posteriu̾s autẽ isto
peregrinus insacculo. & ꝑtinens ad ciuitatemdĩ
Gratia. praedestinatus. Ad gratiã electus. Era¬
tia peregrinus deorsũ. gratiaciuis sursum.
Namquantũ ad ipsũ attin& exeadem massa

Expanded text:
illi duo generare coeperunt, donec homines generare cessabunt. Hoc enim uniuerso tempus siue saeculum, in quo cedunt morientes succeduntque nascentes, istarum duarum ciuitatum, de quibus disputamus, excursus est. Natus est igitur prior Cain ex illis duobus generis humani parentibus, pertinens ad hominum ciuitatem, posterior Abel, ad ciuitatem Dei. Sicut enim in uno homine, quod dixit apostolus, experimur, quia non primum quod spiritale est, sed quod animale, postea spiritale unde unusquisque, quoniam ex damnata propagine exoritur, primo sit necesse est ex Adam malus adque carnalis; quod si in Christum renascendo profecerit, humano, cum primum duae istae coeperunt nascendo adque moriendo procurrere ciuitates, prior est natus ciuis huius saeculi, posterius autem isto peregrinus in saeculo et pertinens ad ciuitatem Dei, gratia praedestinatus gratia electus, gratia peregrinus deorsum gratia cinis sursum. Nam quantum ad ipsum adtinet, ex eadem massa
Abbreviated transcription (Latin):
&quinq annos. Qñm sicut isti suspicant᷑
quorũ ex ponimus opinionẽ. unũ annũ
qualẽ nunchabemus. Indecem pastes illi
diuidebant. Eteasdem partes annos uoca¬
bant. quarũ pastiũ hab& una quadratũ
senarium. Eo quod sex diebusds̃ ꝑfecerit
operasua. ut inseptimo requiescer&
Dequa in libro andecimo sicut potuidispu¬
tam. Sexies autẽ seni quinumerus qua¬
dratũ senariũ facit. trignita sexdies sunt:
Quimultiplicati decies. ad trecentos sexagin¬
ta ꝑueniunt ⁊ dest duo decim menses limares
Propt̃ quinq: die senĩ rdiquos quibus solaris¬

Expanded text:
m sicut isti suspicantur, quorum exponimus opinionem, unum annum, qualem nunc habemus, in decem partes illi diuidebant et easdem partes annos uocabant; quarum partium habet una quadratum senarium, eo quod sex diebus Deus perfecerit opera sua, ut in septimo requiesceret de qua re in libro undecimo, sicut potui, disputaui; sexiens autem seni, qui numerus quadratum senarium facit, triginta sex dies sunt; qui multiplicati deciens ad trecentos sexaginta perueniunt, id est duodecim menses lunares. Propter quinq
Abbreviated transcription (Latin):
&iam mystice appellamus ciuitates duas hoc
est duas soci&ates hominũ. Quarũ est una
quae praedestinataẽ in a&ernum regnarecũ
dõ. altera a&nũ suppliciũ subire cum diabolo
Sediste finis est earũ. De quo postloquendũ est
Nunc autẽ qnm̃ de exostu earũ siue inangelis
quorũ numerus ignoratur a nobis siue induo¬
bus primis hominibus satisdictuẽ. lam mihi
euid&ur earũ iggrediendus excursus ex quo

Expanded text:
etiam mystice appellamus ciuitates duas, hoc etiam mystice appellamus ciuitates duas, hoc est duas societates hominum, quarum est una quae praedestinata est in aeternum regnare cum Deo, altera aeternum supplicium subire cum diabolo. Sed iste finis est earum, de quo post loquendum est. Nunc autem quoniam de exortu earum siue in angelis, quorum numerus ignoratur a nobis, siue in duobus primis hominibus satis dictum est, iam mihi uidetur earum adgrediendus excursus, ex quo
Abbreviated transcription (Latin):
CIIATE
PARADISI
UELDEIPSO PARADISO. ETDEUITA
ibi primorũ hominũ eorũq peccato
atq supplicio. multi multa senserunt.
multa dixerunt. multa litteris mandauer¬
Nos quoq secundũ scripturas scãs uel
quod ineis legimus. ud quod exeis intelle¬
gere potuimu̾s. Earũ congruentes auetorita¬
ti decis rebus insuperioribus libris diximus
Enucleatius autẽ susta quaerantur. multiplices
atq multimodas pariunt disputationes. quae
pluribus intexendaesint uoluminibus quam
hoc opus tempusq deposcit. Quod nonita lar¬
gũ habemus. ut in omnibus quaepossunt requi¬
rere otiosi &scrupulosi. paratiores ad interro¬
gindũ quãcapatiores ad intellegendũ: nosopor¬
teat immorari. Arbitror tam̃ satis nos iam fe¬
cisse. magnis & difficillimis quaestionibus de
initio uel define mundi uel animae. uel ipsius
generis humani. Quod induo genera distri¬
buimus Vnũeorum qui secundũ hominẽ.
alterũ eorũ qui secindũ dm̃ uiuunt. Quas

Expanded text:
citate paradisi uel de ipso paradiso et de uita ibi primorum hominum eorumque peccato adque supplicio multi multa senserunt, multa dixerunt, multa litteris mandauerNos quoque secundum scripturas sanctas uel quod in eis legimus uel quod ex eis intellegere potuimus earum congruentes auctoritati de his rebus in superioribus libris diximus. Enucleatius autem si ista quaerantur, multiplices adque multimodas pariunt disputationes, quae pluribus intexendae sint uoluminibus, quam hoc opus tempusque deposcit, quod non ita largum habemus, ut in omnibus, quae possunt requirere otiosi et scrupulosi, paratiores ad interrogandum quam capaciores ad intellegendum, nos oporteat inmorari. Arbitror tamen satis nos iam fecisse magnis et difficillimis quaestionibus de initio uel mundi uel animae uel ipsius generis humani, quod in duo genera distribuimus, unum eorum, qui secundum hominem, alterum eorum, qui secundum Deum uiuunt; quas
Abbreviated transcription (Latin):
homo inaliquo dedicto. uos quispirita¬
les estis instruite huius modi in spũ man¬
su&udinis In tendens teipsũ pectutẽp¬
teris. Et alibi: Sol non occidat suꝑiracun¬
diã uram̃. Et in euangelio: Si peccauerit.
intefratertuus . corripeeũ interte &ip¬

Expanded text:
os qui spirituales estis, instruite hujusmodi in spiritu mansuetudinis, intendens te ipsum, ne et tu tenteris . Et alibi: Sol non occidat super iracundiam vestram . Et in Evangelio: Si peccaverit in te frater tuus, corripe eum inter te
Abbreviated transcription (Latin):
Hoc mon strare debent hocosten
dere. uel pracos tendere hocpr¬
dicere: quod facturus sit ds̃ quẽ
decorporib hominum se p̃nunꝰ¬
ti auit eẽ facturũ. Nulla impedi¬
ente difficultate. Nulla praescri
bente lege naturae. Quomodo
autẽ p̃nuntiauerit. satis in libro
superiore docuisseme ex istimo
decerpendo descripturis sc̃ĩs
& nouis &u&crib Nonquidem
omnia ad hocꝑtinentia sedque
sufficere huic operi iudicaui

Expanded text:
hoc monstrare hoc monstrare dere, vel praeostendere, hoc praedicere, quod facturus sit Deus, quae de corporibus hominum se praenuntiavit esse facturum, nulla impediente difficubente lege naturae. Quo modo autem praenuntiauerit, satis in libro superiore docuisse me existimo, decerpendo de scripturis sanctis et nouis et ueteribus non quidem omnia ad hoc pertinentia, sed quae sufficere huic operi iudicaui
Abbreviated transcription (Latin):
tuit mutare Naturas. Un de illo¬
rũ quoq miraculorũ multitudo
siluescit. quae monstra. ostenta
portentta prodigia. nuncupant᷑.
querecolere & commemorare si
uelim. huius operis quiserit fi¬
nis. Monstra sanaedicta ꝑhi¬
bent amonstrando quodali¬
quid significando demonstreNt.
&ostenta abostendento. & por¬
tenta a portendendo. id est prae¬
ostendendo & prodigia qđ por¬
rodicant. id est futura p̃dicant
Sediuiderint eorum coniectores
quomodo ex eis. siue fallant᷑ siue
instinctu spirituum quib curaẽ
tali pena dignos animos homin
noxiae curiositatis r&ib impli¬
care. &iamuera praedicant siue
multa dicendo aliquando in ali¬
quidueritatis incurrant. Nobis
tamen ista quaeuelut contrana¬
turamfiant. & contra naturam
ficridicunt᷑. quomore hominũ
locutus ẽ & apłs dicendo c̃trana¬
turã iolca insitũ oleastrũfac¬
tum ẽẽ participẽ pinguedinis
oleac & monstra. ostenta. por¬
tenta ꝓdigia Nuncupantur

Expanded text:
tuit, mutare naturas. Unde illotuit, mutare naturas. Unde illorum quoque miraculorum multitudo siluescit, quae monstra ostenta, portenta prodigia nuncupantur; quae recolere et commemorare si uelim, huius operis quis erit finis? Monstra sane dicta perhibent a monstrando, quod aliquid significando demonstrent, et ostenta ab ostendendo, et portenta a portendendo, id est praeostendendo, et prodigia, quod porro dicant, id est futura praedicant. Sed uiderint eorum coniectores, quo modo ex eis siue fallantur siue instinctu spirituum, quibus cura est tali poena dignos animos hominum noxiae curiositatis retibus inplicare, etiam uera praedicant, siue multa dicendo aliquando in aliquid ueritatis incurrant. Nobis tamen ista, quae uelut contra naturam fiunt et contra naturam fieri dicuntur quo more hominum locutus est et apostolus dicendo contra naturam in olea insitum oleastrum factum esse participem pinguedinis oleae et monstra ostenta, portenta prodigia nuncupantur,
Abbreviated transcription (Latin):
qua institutione aturae. eamq
sibinotissim ã fecerint. ponse in¬
dedõ debere praescribere. quasicã
Non possit in longe aliud quãcis
cognitaẽ uertere atq mutare
Terra sodomorum Non fuit utiq
ut nuncẽ. sediacebat simili c&e¬
ris facie: cademq uel &iã uberi¬
ore fecunditate pollebat. Nam
dĩ paradiso indiuinis eloqui is
com parataẽ Haccposteaquã
tacta decaelo ẽ. sicut illorum
quoq ad testatur historia. et
nunc abeis quiueniunt ad loca
illa conspicitur ꝓdigiosa fuligine
horroriẽ. & pomaeius interiorẽ
fauillãmendaci suꝑ ficie matu¬
ritatis includunt: Eccenone¬
rat talis & talisẽ: ecce a condito¬
re Naturarum natura cius in
hanc foedissimam diuersitatẽ
mirabili mutatioñ conuersaẽ.
Et quod post tam longum acci¬
dit tempus. tam longo tempore
ꝑseuerat. Sicut ergonon fuit
in possibiledõ quas uoluit insti¬
tuere. sicci nonest mnpossibile
inquicquid uoluerit quas insti¬

Expanded text:
qua institutione naturae eamque qua institutione naturae eamque sibi notissimam fecerint, non se inde Deo debere praescribere, quasi eam non possit in longe aliud, quam eis cognita est, uertere adque mutare. Terra Sodomorum non fuit utique ut nunc est, sed iacebat simili ceteris facie eademque uel etiam uberiore fecunditate pollebat; nam Dei paradiso in diuinis eloquiis conparata est. Haec postea quam tacta de caelo est, sicut illorum quoque adtestatur historia et nunc ab eis qui ueniunt ad loca illa conspicitur, prodigiosa fuligine horrori est et poma eius interiorem fauillam mendaci superficie maturitatis includunt. Ecce non erat talis, et talis est. Ecce a conditore naturarum natura eius in hanc foedissimam diuersitatem mirabili mutatione conuersa est; et quod post tam longum accidit tempus, tam longo tempore perseuerat. Sicut ergo non fuit inpossibile Deo, quas uoluit instituere, sic ei non est inpossibile, in quidquid uoluerit, quas insti
Abbreviated transcription (Latin):
litudine ualde mirabilit̃ sichabe¬
re singulos insingulas facies. ut nisi
interse similes essent. Nondiscer¬
nerentur sp&ies eorum ab anima¬
lib c&eris: & rursum nisi int̃sedis¬
similes essent. nondiscernerentur
singuli ab hominib: c&eris. Quos
ergo similes confitemur cosdem
dissimiles inuenimus Sed mira¬
bilior est consideratio dissimili¬
tudinis: quõ similitudiñeiustius
uid &us ex poscere Natura cõmu¬
nis Et t̾am̃ quõ quaesunt rara
ipsa sunt mira. multo amplius
ammiramur quando duos it a
similes repperimus. ut incis dis¬
cernendis aut semꝑ aut frequent̃
crremus Sed quod dixi scriptũ
auarrone lic& corũ sit histori cus
idemq doctissimus forzas seuere
factum eẽ noneredunt: aut quia
nondiumansitAlius eiusdem
sideris cursus. sed reditũẽ ad soli¬
tum minus istomouentus exem¬
plo Habent ergo aliud qđ &iã
nunc possit ostendi eisq pito de¬
bere sufficere. quo commoneant᷑
cumaliquid aduerterint in ali¬

Expanded text:
litudine ualde mirabiliter sic habelitudine ualde mirabiliter sic habere singulos singulas facies, ut nisi inter se similes essent, non discerneretur species eorum ab animalibus ceteris; et rursus nisi inter se dissimiles essent, non discernerentur singuli ab hominibus ceteris? Quos ergo similes confitemur, eosdem dissimiles inuenimus. Sed mirabilior est consideratio dissimilitudinis, quoniam similitudinem iustius uidetur exposcere natura communis. Et tamen quoniam quae sunt rara ipsa sunt mira, multo amplius admiramur quando duos ita similes reperimus, ut in eis discernendis aut semper aut frequenter erremus. Sed quod dixi scriptum a Varrone, licet eorum sit historicus idemque doctissimus, fortasse uere factum esse non credunt; aut quia non diu mansit alius eiusdem sideris cursus, sed reditum est ad solitum, minus isto mouentur exemplo. Habent ergo aliud, quod etiam nunc possit ostendi eisque puto debere sufficere, quo commoneantur, cum aliquid aduerterint in ali
Abbreviated transcription (Latin):
nius cõmemoraui dixisse uirgiliũ.
istere aquam fluuiis & u&ere
id crar&ro. Nam & fluuium ste¬
isse superius. inferius flux isse
umpopulus dĩ ductore sũpra me¬
norato ihũ naue uiam carper&.
& heliaꝓph&a transeunte. ac post¬
u discipulo eius helisaeo. idesse
actũ insacris litteris legimus. et¬
&ro uersum fuisse maximum
idus regnante ezechiã modo cõme¬
norauimus. Quoduero deluci fero
uarro scripsit. Nonest illicdictũ
alicui p&enti homini id fuisse c̃ces¬
sum. Nonergo denotitia natura¬
rum caliginem sibi faciant infide¬
les quasi non possit in aliquare
diuinitus fieri aliud quamineius
Natura ꝑhumanam suam experi¬
entiam cognouer̃ quãuis & ipsa
quac inrerum natura omnib: Notas.
non minus mirasint essentq stupen¬
da considerantib cunctis. sisole¬
rent homines mirari mira pisirara.
Quis enim consulta ratione p̃iuide¬
at in hominum innumerabili nu¬
merositate. & tanta naturae simi¬

Expanded text:
rius commemoraui dixisse Vergilium: rius commemoraui dixisse Vergilium: Sistere aquam fluuiis et uertere sidera retro. Nam et fluuium stetisse superius inferiusque fluxisse, cum populus Dei ductore supra memorato Iesu Naue uiam carperet, et Helia propheta transeunte ac postea discipulo eius Helisaeo id esse factum in sacris litteris legimus, et retro uersum fuisse maximum sidus regnante Ezechia modo commemorauimus. Quod uero de Lucifero Varro scripsit, non est illic dictum alicui petenti homini id fuisse concessum. Non ergo de notitia naturarum caliginem sibi faciant infideles, quasi non possit in aliqua re diuinitus fieri aliud, quamdiu eius natura per humanam suam experientiam cognouerunt; quamuis et ipsa, quae in rerum natura omnibus nota sunt, non minus mira sint, essentque stupenda considerantibus cunctis, si, solerent homines mirari mira nisi rara. Quis enim consulta ratione non uideat in hominum innumerabili numerositate et tanta naturae simi