comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
turbulentior t̾renȩ ƿarti deputet᷑. ex alationib q̃ppe
humidis corporascit. si qͥd uͦ tranqͥlli acris ẽ uͥ uentosi
atq ꝓcellosi motus ñ possunt existere ad çȩlestẽ par¬
tẽ ꝑtineat pꝰ hanc uniu̾siatẽ molis corportȩ fabrica¬
tã que uno loco tota ẽ quo collocatus ẽ mundus:
consequens erat ut implerct᷑ partib int̃ uniusum

Expanded text:
terrenae parti deputetur; exhalationibus quippe humidis corporascit: si quid vero tranquilli aeris est, ubi ventosi atque procellosi motus non possunt existere, ad coelestem partem pertineat: post hanc universitatem molis corporeae fabricatam, quae uno loco tota est, quo collocatus est mundus, consequens erat ut impleretur partib
Abbreviated transcription (Latin):
ũ uͦ audimꝰ ⁊ uidit ꝙ bonũ ẽ. intelligimꝰ in benigni¬
tate sp̃s ciꝰ ñ qͣsi cognitũ postea quã factũ ẽ placuisse:
ẜ potꝰ in ea bonitate placuisse ut maneret factũ u̾ pła¬
cebat ut fieret. ac ꝑ hoc manet ad huc causa reqͥrendi.
addidit ⁊ fecit ds̃. cũ eo ipso qđ̃ ait. uix̃ ds fiat illud¬

Expanded text:
ntellegimus in benignitate spiritus eius non quasi cognitum, posteaquam factum est, placuisse, sed potius in ea bonitate placuisse, ut maneret factum, ubi placebat, ut fieret. Ac per hoc manet adhuc causa requirendi, addidit: et fecit deus, cum eo ipso, quod ait
Abbreviated transcription (Latin):
tura qͦtiens in hoc libro repetit᷑. dix̃ ds̃. Unũ quippe
unius cuiꝰq gnis ȩt̾nã rõnẽ inu̾bo dĩ nec illa repetita ille
t̃n repetit. ⁊ dix̃ đs. Si enĩ uellet pͥus dic̾e factũ ẽ firma¬
m̃tũ in medio aꝗͣrũ ut e̾et diuisio int̾ aꝗͣ ⁊ aquã. si qͥs
i. in u̾bo d̃ĩ coȩt̾no erat ut fieret. Inde gͥ incrpit nar
ꝗͣmͦ factũ sit in reddenda ratione responde debuiss.
ũ gͦ audimꝰ. ⁊ dix̃ ds fiat. intelligimꝰ qđ in u̾bo dĩ gat
ut fieret. cũ uͦ audimꝰ ⁊ sic ẽ factũ. intelligimꝰ factã c̃ã

Expanded text:
tura, quotiens in hoc libro repetitur: et dixit deus. unum quippe uniuscuiusque generis aeternam rationem in uerbo dei. nec illa repetita ille tamen repetit: et dixit deus. si enim uellet prius dicere: factum est firmamentum in medio aquarum, ut esset diuid est, in uerbo dei aeterno erat, ut fieret. inde igitur incipit narrquomodo factum sit, in reddenda ratione respondere deberet. Cum ergo audimus: et dixit deus: fiat. intellegimus, quod in uerbo dei erat, ut fieret. cum uero au
Abbreviated transcription (Latin):
atq inde ista despicientes scđm id qđ intus uident. ł
recte facta aꝓꝓbant ł peccata imꝓbant. Nec mirũ ẽ
qđ scĩs angłis suis inpͥma lucis conditione formatis
pͥus ds̃ ostendebat qđ erat deiñceps caturus. Neq enĩ¬
dĩ intellectũ nossent. nͥ quantũ ipse monstrasset. Quis enĩ¬

Expanded text:
atque inde ista despicientes, secundum id quod intus vident, vel atque inde ista despicientes, secundum id quod intus vident, vel recte facta approbant, vel peccata improbant. 18. Nec mirum est quod sanctis Angelis suis, in prima lucis conditione formatis, prius Deus ostendebat quod erat deinceps creaturus. Neque enim intellectum Dei nossent
Abbreviated transcription (Latin):
tura in gn̾e ꝓpͥo. Sic ⁊ discretio uł spẽs aquarũ atq
t̃rarũ. sic nat᷑a lignoꝵ ⁊ herbarũ. sic luminaria çeli
sic animantia orta exaqͥs ⁊ t̾ra. Neq enĩ sic̃ peceora so¬
lo sensu corporis uibent angłi hȩc sensibilia .ẜ. si qͦ
sensu tali utunt᷑. agnoscunt ea potiꝰ quȩ meliꝰ noue¬
runt int̾ius in ipso u̾bo dĩ aqͦ illuminant᷑ ut sapient̾ ui¬
uant. cũ sit ineis lux quȩ pͥmo facta ẽ. si lucẽ sp̃ualẽ inillo
die factã intelligimꝰ. Quẽ ad modũ gͦ ro qua c̾atura ꝯdita
pͥor ẽ inu̾bo dĩ quã ipsa catura quȩ condit᷑. sic ⁊ eiꝰde ro-¬
nis cognitio pͥus fit inc̾atura intellectuali. quȩ pecea¬
to ñ tenebrata ẽ. ac deiñ ipsa ꝯditio c̾at᷑ȩ. Neq enĩ sicut
nos ad ꝑcipiendã dĩ sapĩam ꝓficiebant angłi ut in iusib¬
lia bei ꝑ ea que facta sunt intellecta cõspic̾ent. ꝗͥ ex qͦ c̾an
sunt ipsa u̾bi et̾nitate scã  pia ꝯtẽplatione ꝑfruunt᷑:

Expanded text:
o, sic et discretio uel species aquarum atque terrarum, sic naturae lignorum et herbarum, sic luminaria caeli, sic animantia orta ex aquis ac terra. Neque enim sicut pecora solo sensu corporis uident angeli haec sensibilia; sed si quo sensu tali utuntur, agnoscunt ea potius, quae melius nouerunt interius in ipso dei uerbo. a quo inluminantur, ut sapienter uiuant, cum sit in eis lux, quae primo facta est, si lucem spiritalem in illo die factam intellegimus. quemadmodum ergo ratio, qua creaturaa creatura, quae conditur, sic et eiusdem rationis cognitio prius fit in creatura intellectuali, quae peccato non tenebrata est, ac deinde ipsa conditio creaturae. neque enim sicut nos ad percipiendam sapientiam proficiebant angeli, ut inuisibilia dei per ea, quae facta sunt, intellecta conspicerent . qui ex quo creati sunt, ipsa uerbi aet
Abbreviated transcription (Latin):
ẽ. illic ñ facta s genita. hic uͦ facta qͥa exinformitate
formata. Et id̃o dix̃ đs. fiat lux. ⁊ facta ẽ lux. ut qđi¬
bi erat in u̾bo. hic cẽt inoꝑe. Conditio uͦ çeli pͥus erat
inu̾bo dđi scđm genitã sapiãm deiñ facta ẽ inc̾at᷑a¬

Expanded text:
est: illic non facta, sed genita, hic uero facta, quia ex informitate est: illic non facta, sed genita, hic uero facta, quia ex informitate formata. et ideo dixit deus: fiat lux. et facta est lux, ut, quod ibi erat in uerbo, hic esset in opere. conditio uero caeli prius erat in uerbo dei secundum genitam sapientiam, deinde facta e
Abbreviated transcription (Latin):
lux. ⁊ factũ ẽ ita. ⁊ facta ẽ lux. ⁊ uidit ds lucẽ ꝙ bona ẽ.
s nullom repetens postea quã ꝓposuit. ⁊ diã ds fiat lux.
nichil aliud intulit nͥ ⁊ facta ẽ lux. ac deinceps bepla¬
eida luce ⁊ diuisa atenebris: ⁊ utͦq appellato nomini¬
b suis. sine ulla repeticione narrauit. Quid s̃ gͦ uult
incet̾is illa repeticio: An eo mͦ demonstrat᷑ pͥmo die
qͦ lua facta ẽ ꝯditionẽ sp̃u alis ⁊ intellectualis c̾aturȩ
postea ꝙͣ dix̃. facta ẽ lux.q ñ pͥmo cognouit ronalis
catura ꝯformationẽ suã. ac deiñ formata ẽ . ẜ in ipsa
conformatione cognouit. hoc ẽ in illustratione u̾ita¬
tis ad quã ꝯu̾sa formata ẽ. Pet̾a yͦ quȩ infra s̃ ita c̾ant᷑.
ut pͥus fiant in cognitione ronalis cat̾ȩ. ac deiñ in ge¬
nere suo. Qua ꝓpt̾ lucis ꝯditio pͥus ẽ in u̾bo đi scđm¬
ronẽ qua condita ẽ. hoc ẽ in coęt̾na pat̾s sapĩa: ac de¬
iñ in ipsa lucis conditione scđm nat᷑am quȩ ꝯdita

Expanded text:
 factum . et facta est lux. et uidit deus lucem quia bona est. sed nullo modo repetens, posteaquam proposuit: et dixit deus: fiat lux, nihil aliud intulit nisi: et facta est lux, ac deinceps de placita luce et diuisa a tenebris et utroque appellato nominibus suis sine ulla repetitione nan-auit. Quid sibi ergo uult in ceteris illa repetitio ? an eo modo demonstratur primo die, quo lux facta est, conditionem spiritalis et intellectualis creaturae posteaquam dixit: facta est lux, quia non primo cognouit rationalis creatura conformationem suam ac deinde formata est, sed in ipsa sua conformatione cognouit, hoc est inlustratione ueritatis, ad quam conuersa formata est, cetera uero, quae infra sunt, ita creantur. ut prius fiant in cognitione rationalis creaturae ac deinde in genere suo ? quapropter lucis conditio prius est in uerbo dei sonem, qua condita est, hoc est in coaeterna patri sapientia, ac deinde in ipsa lucis conditione secundum naturam, quae condita
Abbreviated transcription (Latin):
gura ⁊ forma celi ẽẽ credenda sit. seđm script᷑as scãs nr̃as.
M ulti enĩ multũ disputant dehis reb quas maiore prudentia
nr̃i auctores omisert̃. adbeatã uitã ñ ꝓfut᷑a discentib ⁊ oceu¬
pantes qđ peus ẽ multũ p̃ciosa ⁊ reb salubb impenden
tã: an eã ex una parte desuꝑ uelud discus oꝑiat. S qͥa de
fide agit᷑ seripturarũ ꝓpt̾ ilła causã quã ñ semel ꝯmemo¬
raui neqͥsꝗͣ eloqͥa diuina ñ intelligens. cũ dehis reb tale
aliꝗͥd ł inuen̾it inlibris nr̃is. ꝑ exillis audierit qđ ꝑceptis
a se rõnib adu̾sari uideat᷑: nullom eis cet̾a utilia monenti¬
b ł narrantib ł ꝓnuntiantib credat. breuit̃ dicendũ ẽ.
liuis saluti ꝓfutura. Sait aliqͥs. Quomͦ ñ ẽ ꝯtͣriũ his qͣ figu¬

Expanded text:
orma et figura caeli esse credenda sit secundum scripturas nostras. multi enim multum disputant de his rebus, quas maiore prudentia nostri auctores omiserunt ad beatam uitam non profuturas discentibus et occupantes, quod peius est, multum pretiosa et rebus salubribus inpendendatam, an eam ex una parte desuper uelut discus operiat? sed quia de fide agitur scripturarum, propter illam causam, quam non semel commemoraui, ne quisquam eloquia diuina non intellegens, cum de his rebus tale aliquid uel inuenerit in libris nostris uel ex illis audierit, quod perceptis a se rationibus aduersari uideatur, nullo modo eis cetera utilia monentibus uel narrantibus uel praenuntiantibus credat, breuiter dicendum est li saluti profutura.. Sed, ait aliquis, quomodo non est contrarium his, qui figu
Abbreviated transcription (Latin):
d̾ qd agimꝰ depeccorib ⁊ bestus: q̃s ipso die sexto insua gn̾a
t̃ra ꝓdur̃ Quȩ illis cũ celo pot̾ eẽ collatio: an potiꝰ quo
pͥmo facta intelligit᷑ lucis nor̃e sp̃ualis c̾ature form atio
consequens erat corporalis qͦq catura .i. mundus iste ui¬
sibilis fieret. qui factus biduo ꝓpt̃ duas partes suas max¬
eđm gͦ hanc rõnis collationẽ qua ⁊ ipsa c̾atura spualisr¬

Expanded text:
Sed quid agimus de pecoribus et de bestiis, quas ipso die sexto in suo genere Sed quid agimus de pecoribus et de bestiis, quas ipso die sexto in suo genere terra produxit? quae illis cum coelo potest esse collatio? 27. An potius, quoniam primo facta intelligitur lucis nomine spiritualis creaturae formatio, consequens erat ut corporalis quoque creatura, id est mundus iste visibilis fieret; qui factus est biduo propter duas partes suas maxsecundum hanc rationis collationem, qua et ipsa
Abbreviated transcription (Latin):
qͥa bonũ ẽ. Et factũ ẽ uesꝑe: mane. dies qͣrtus. In hoc
quarto die querendũ ẽ ꝗͥd s̃ uelit ista ordinatio lyt
prius ł fierent ł secernerent᷑ aquȩ ⁊ t̾ra. Priusq  t̃ra
germinaret : quã in celo sydã fierent. Neq enĩ possumꝰ
sicere electa ẽẽ queq meliora quib dierũ series ita
distingueret᷑: ut finis: meoiũ maxime ornatiꝰ emi¬
neret . Septẽ quippe dierũ mediꝰ qͣrtus ẽ. Occurrit
enĩ illud. qͥa septimo die ñ ẽ facta ulla catura. an
forte lux pͥmi diei magis respondet ad qͥetẽ septi¬
mi ut eomͦ concinentib finib iste ordo texat᷑ emi¬
nentib emedio luminiħ celi᷑. S si pͥmus dies septi¬
mo concinit: debet gͦ ⁊ scđ̾s serto concinẽ. Quib aũ
simile habet firmam̃tũ çełi cũ homine facto ab
imaginẽ di: Anqͥa ccłu totã suꝑiorẽ mundi par¬
tẽ occupat.  hõi in totã inferi orẽ potestas dñ andi tͥbuta ẽ:

Expanded text:
t vespera, et factum est mane dies quartus. In hoc quarto die quaerendum est, quid sibi velit ista ordinatio, ut prius vel fierent, vel secernerentur aqua et terra, priusque terra germinaret, quam in coelo sidera fierent. Neque enim possumus dicere electa esse quaeque meliora, quibus dierum series ita distingueretur, ut finis et medium maxime ornatius eminerent: septem quippe dierum medius quartus est. Occurrit enim illud quia septimo die non est facta ulla creatura. An forte lux primi diei magis respondet ad quietem diei septimi, ut eo modo concinentibus finibus iste ordo texatur, eminentibus de medio luminibus coeli? Sed si primus dies septimo concinit, debet ergo et secundus sexto concinere. Quid autem simile habet firmamentum coeli cum homine facto ad imaginem Dei? An quia coelum totam superiorem mundi partem occupat, et homini in totam inferiorem potestas dominandi tributa est?
Abbreviated transcription (Latin):
onis dĩ letificant animã eiꝰ. Quanto mag̃ gͦ pꝰ hanc uitã ̃ sinus
ille abrab̃a paradysus dici põt. uͥ iã nulla tẽptatio. uͥ tanta re.¬
quies pꝰ om̃s labores uitȩ huiꝰ. Neq enĩ ⁊ lux ibi ñ ẽ ꝓp̾a quctła
⁊ sui gñis ẽ ꝓfecto magna qͣm diues ille de tormentis ⁊ tenebris¬
inferox tã utuq de longingͦ cũ magnũ cauma eẽt inmedio sic

Expanded text:
ones dei iucundant animam eius. quanto magis ergo post hanc uitam etiam sinus ille Abrahae paradisus dici potest, ubi iam nulla temtatio, ubi tanta requies post omnes dolores uitae huius neque enim et lux ibi non est propria quaedam et sui generis, et inferorum, tam utique de longinquo, cum magnum chasma esset in medio, sic
Abbreviated transcription (Latin):
lium rerũ similitudines ex hibeat᷑. q ipsi carni mortuȩ solet
om̃ia gͣuiora. ita scđm spm̃ inftriora s̃ om̃ia tͥstiora. llñ ⁊ ingre-¬
ca lĩgua origo nominis qͦ appellant᷑ inferi ex eo qͣ nichil suaue
habeant resonare ꝑhibet᷑. nec ipsã tñ inferi partẽ nr saluator
mortuus ꝓ nob̾ usitare c̃tẽpsit. ut iñ solueret qͦsẽẽ soluendos scđm
diuinã secretãq iustitiã ignorare ñ potuit. Qua ꝓp̃t animȩ illtꝰ

Expanded text:
porum similitudines exhibeatur, quod ipsi carni mortuae solet, omnia grauiora, ita secundum spiritum inferiora sunt omnia tristiora: unde et in graeca lingua origo nominis, quo appellantur inferi, ex eo quod nihil suaue habeant, resonare perhibetur. nec ipsam tamen rerum partem noster saluator mortuus pro nobis uisitare comtemsit, ut inde solueret. quos esse soluendos secundum diuinam secretamque iustitiam ig
Abbreviated transcription (Latin):
ta ut deiñ ad effectus suos cause ꝑducent᷑. iã qͣntũ potui¬
mꝰ in p̃cedentib intimauimꝰ. ⁊ si qͥs alit̃ hoc enodandu
putat. tantũ diligent̃ attendat illa om̃a quȩ ut hoc sen
aut̃ mouet ꝙ ñ dixit fuixit ds̃ adhuc det̾ra. om̃s bestiã
agͣ.⁊ de aqͥs om̃a uolatilia çęli.s tamꝙ̃ ut̾q gna det̾ra

Expanded text:
tus suos causae perducerentur, iam, quantum potuimus, in praecedentibus intimauimus. et si quis hoc aliter enodandum putat, tantum diligenter adtendat illa omnia, quae ut hoc sentautem mouet, quia non dixit: finxit deus adhuc de terra omnes bestias agri et de aquis omnia uolatilia caeli
Abbreviated transcription (Latin):
enĩ ẽ ext̃ eã ullũ corpus. alioqͥn ñ ẽ uniu̾sitas: int̾nsecꝰ
aut̃ abiuuat᷑ in corporalit̾ đo id agente ut omnino na¬
tura sit. qũo exipso ⁊ ꝑ ipsũ ⁊ in ipso s̃ om̃a. Partes uͦ ciꝰ¬
dẽ uniu̾sitatis ⁊ int̾nsecus in corporalit̾ adiuuant᷑. ł po¬
tius fiunt. ut naturȩ sint. ⁊ ertͥnsecus corporalit̃ qͦ se
melius habeant.: sic̃ alim̃tis ag̾cultura. medicina l quȩ¬
cumq ⁊̃ ab ornatũ fiunt. ut ñ solũ saluȩ ac fecundiores ue¬
rũ ñ decentiores sint. Spũalis aut̃ cature natura si ꝑfe¬

Expanded text:
enim est extra eam ullum corpus; alioquin non est uniuersitas. intrinsecus enim est extra eam ullum corpus; alioquin non est uniuersitas. intrinsecus autem adiuuatur incorporaliter deo id agente, ut omnino natura sit, quoniam ex ipso et per ipsum et in ipso sunt omnia. partes uero eiusdem uniuersitatis et intrinsecus incorporaliter adiuuantur, uel potius fiunt, ut naturae sint, et extrinsecus corporaliter, quo se melius habeant, sicut alimentis, agricultura, medicina et quaecumque etiam ad ornatum fiunt, ut non solum saluae ac fecundiores, uerum etiam decentiores sint. Spiritalis autem creata natura si perfe
Abbreviated transcription (Latin):
dẽ iniqͥtatẽ suã. ac ꝑ hoc sublimibꝰ angłis do subditis. be¬
atitudine fruentibꝰ & do beate seruientibꝰ. subdita ẽ om̃is
catura corporea. om̃is irrationabilis uita. om̃is uoluntas
ł infirma ł pͣua ut hoc de subditis ł cũ subditis agat qđ na¬
ture ordo poscit in om̃ib. ubente illo eui subrecta s̃ om̃a.
ꝓm̃ illi in illo u̾itatẽ inꝯmutabiłe uident.⁊ scđ̾m eã suas
dirigunt uoluntates. Fiunt. gͦ illi participes ȩt̾nitaris ii¬
tatis. uoluntatis eiꝰ. semꝑ sine tempore ⁊ loco. Uouent᷑ aũ¬
eiꝰ imꝑio ⁊̃ temporalit̃. illo ñ temporalit̃ moto: nec ita
ut ab eiꝰ cõtemplatione resiliant. aut defluant. sẜ simul
& illũ sine loco ac tempore ꝯtemplant᷑. ⁊ eiꝰ in inferioribꝰ
ut sine suo iussu ł ꝑmissu nichil faciant. Natura gͥ uni¬
u̾sitatis corporalis ñ aduiuat᷑ eatͥnsecus corporalit̃. neq

Expanded text:
ipsam iniquitatem suam. Ac per hoc sublimibus angelis deo subditeipsam iniquitatem suam. Ac per hoc sublimibus angelis deo subdite fruentibus et deo beate seruientibus subdita est omnis natura corporea, omnis inrationalis uita, omnis uoluntas uel infirma uel praua, ut hoc de subditis uel cum subditis agant, quod naturae ordo poscit in omnibus iubente illo, cui subiecta sunt omnia. proinde illi in illo ueritatem incommutabilem uident et secundum eam suas dirigunt uoluntates. fiunt ergo illi participes aeternitatis, ueritatis, . uoluntatis eius semper sine tempore et loco; mouentur auio etiam temporaliter illo non temporaliter moto, nec ita, ut ab eius contemplatione resiliant aut defluant, sed simul et illum sine loco ac tempore contemplantur et eius in inferioribus ut sine suo iussu uel permissu nihil faciant. Natura igitur uniuersitatis corporalis non adiuuatur extrinsecus corporaliter. neque
Abbreviated transcription (Latin):
habeat uoluntatis arbitͥũ. subdita s̃ ista eis naturis quȩ
p̃dite s̃ arbit̾o uoluntatis nec om̃ibꝰ om̃ia. ẜ sic̃ distbuit
iusticia c̾atoris. Ergo di ꝓuidentia regens atq admim¬
strans uniu̾sã caturã.⁊ naturas ⁊ uoluntates. naturas
ut sint. uoluntates aut̃ ut nec infructuose bonȩ. nec
impunite male sint. subdidit p̾mitus om̃a s. uerñ cato¬
iã corporałe cature spũali. irrationabilẽ rationabib
terrestrẽ çȩlesti. femineã masculine. minꝰ ualentẽ ualentio.¬
ri. indigentiorẽ copiosiori. Inuoluntatibꝰ aut̃ bonas sibi ectas
uͦ ipsis seruientibꝰ s̃. ut hoc patiat᷑ uoluntas mala. qđ ecruissu
dĩ fecit bona. siue ꝑse ipsã siue ꝑ mała mrebꝰ dũ taxat quȩ
naturalit̃ s̃ỹ malis uoluntatibꝰ subditȩ .i. incorpora libꝰ. nã
inse ipsis malȩ uoluntates habent interiorẽ pęnã suã. ean

Expanded text:
habeat voluntatis arbitrium, subdita ista sunt eis naturis quae habeat voluntatis arbitrium, subdita ista sunt eis naturis quae praeditae sunt arbitrio voluntatis, nec omnibus omnia, sed sicut distribuit justitia Creatoris. Ergo Dei providentia, regens atque administrans universam creaturam, et naturas, et voluntates, naturas ut sint, voluntates autem ut nec infructuose bonae, nec impunite malae sint, subdit primitus omnia sibi, deinde creaturam corporalem creaturae spiritali, irrationalem rationali, terrestrem caelesti, femineam masculinae, minus ualentem ualentiori, indigentiorem copiosieri; in uoluntatibus autem bonas sibi, ceteras uero ipsis seruientibus sibi, ut hoc patiatur uoluntas mala quod ex iussu dei fecerit bona siue per se ipsam siue per malam in rebus dumtaxat, quae naturaliter sunt etiam malis uoluntatibus subditae, id est in corporibus. nam in se ipsis malae uoluntates habent interiorem poenam suam eandem
Abbreviated transcription (Latin):
hoc quisq ñ uult c̾dere. ñ nimis urguendus ẽ. Sub̾am uͦ dĩ
tabiłẽ e̾dit. Uerũ qͥa omnino in ꝯmutabilis ẽ illa natura
trinitatis: ⁊ ob hoc ita et̾na ut ei aliqͥd coet̾nũ eẽ ñ pos¬
sit. ipsa apud se ipsã ⁊ inse xꝑsã ipsa sine ullo tempore
ac loco mouet. tam̃ ꝑtempꝰ ⁊ locũ sͥ subditã naturã ł c̾a¬
turã cans naturas bonitate. uoluntates ordinans pote¬
state.: ut innaturis nulla sit quȩ ñ ab illo sit. inuolunta¬
tibꝰ aut̃ nulla bona sit cui ñ ꝓsit. nulla mala sit qua be¬
ne uti ñ possit. S̾qr ñ om̃ibꝰ naturis dedit uoluntatis ar¬
bitͥũ. ille aut̃ quibꝰ dedit potentiores ac suꝑiores s̃. illȩ
nature que ñ habent uoluntatẽ subditȩ sint necesse
ẽ illis que habent ⁊ hoc ordinatione c̾atoris qui num¬
quã ita punit uoluntatẽ mała. ut nature ꝑimat di¬
gnitatẽ. Qũ gͥ om̃e corpꝰ ⁊ om̃is anima irrationabilis ñ

Expanded text:
hoc quisque non uult credere, non nimis urguendus est; substantiam utabilem credit. Uerum quia omnino incommutabilis est illa natura trinitatis et ob hoc ita aeterna, ut ei aliquid coaeternum esse non possit, ipsa apud se ipsam et in se ipsa sine ullo tempore ac loco, mouet tamen per tempus et locum sibi subditam creaturam, naturas creans bonitate, uoluntates ordinans potestate, ut in naturis nulla sit, quae non ab illo sit, in uoluntatibus autem nulla bona sit, cui non prosit, nulla mala sit, qua bene uti non possit. sed quia non omnibus naturis dedit uoluntatis arbitrium, illae autem, quibus dedit, potentiores ac superiores sunt, illae naturae, quae non habent uoluntatem, subditae sint necesse est illis, quae habent, et hoc ordinatione creatoris, qui numquam ita punit uoluntatem malam, ut naturae gnitatem. Cum igitur omne corpus et omnis anima irrationalis non
Abbreviated transcription (Latin):
& benedirit cos dic̃s. Crescite ⁊ multiplicamini ⁊ replete
tram. ⁊ dñamini ciꝰ. Quȩ ratio ꝯditionis ⁊ ꝯiunctionis ma¬
souli ⁊ femine atq benedictio nec pꝰ peceatũ hominis
ꝯuenisse ⁊ genuisst ꝯmemorent᷑. tam̃ ñ uideo qͥd ꝓhr

Expanded text:
it eis dicens: Crescite et multiplicamini, implete terram et dominamini ejus. Quae ratio conditione et conjunctionis masculi et feminae atque benedictio, nec post peccatum hominis convenisse et genuisse commemorentur, tamen non video quid pr
Abbreviated transcription (Latin):
uisus ẽ ds̃ ⁊ postea soĩs uiris. alias capite albo siẽ lana. abi¬
as inferiore parte corporis sic̃ auricalcũ. alias alit̃ atq a¬
lit̃. ñ tam̃ illas uisiones hominibꝰ ꝑsubam quȩ ipse ẽ ẜ¬
ꝑ s̃ subditã quã cauit eũ p̃buisse. ⁊ ꝑsimilitudines forma¬
rũ uocũq corporaliũ qđ uoluit ostendisse ac dixisse c̾tis¬
simũ ẽ eis. qui sub̾am tͥnitatis in ꝯmutabrlit̾ et̾nã nec ꝑ
tempꝰ nec ꝑ locũ moiũ. nã cãturã ⁊ ꝑtempꝰ ⁊ꝑ locũ mou̾i¬

Expanded text:
us etiam postea sanctis uiris alias capite albo sicut lana, alias inferiore parte corporis sicut aurichalcum, alias aliter atque aliter; non tamen illas uisiones hominibus per ssibi subdita, quae creauit, eum praebuisse et per similitudines formarum uocumque corporalium quod uoluit ostendisse ac dixisse certissimum eat eis, qui substantiam trinitatis incommutabiliter aeternam nec per tempus nec per locum moueri
Abbreviated transcription (Latin):
ramꝰ qͦm istud dirit ds̃. ẜ potiꝰ intelligamꝰ qd dixit. Adiu¬
toriũ quippe hoĩs scdm ipsũ fuisse faciendũ ęt̾na u̾itas
habet. ꝑ quã c̾ata s̃ om̃a. ⁊ in illa hoc audit ꝗͥ pot̾ mea
cognoscẽ. q̃d quare catũ sit. Si aut̃ querit᷑ ab quã rem
fier oportuit hoc ad iutoriũ seminis nichil aliub ꝓbabr¬
lit̾ occurrit quã ꝓpt̾ filios ꝓc̾andos. sic̃ ad uitoriũ semi¬
nis int̾ra ẽ ut uirgultũ exittͦq nascat᷑: łł oc enĩ : inpͥ

Expanded text:
. adiutorium quippe homini secundum ipsum fuisse faciendum aeterna ipsa ueritas habet, per quam creata sunt omnia; et in illa hoc audit, qui potest in ea cognoscere, quid quare creatum sit. Si autem quaeritur, ad quam rem fieri oportuit hoc adiutorium, nihil aliud probabiliter occurrit quam propter filios procreandos, sicut adiutorium semini
Abbreviated transcription (Latin):
nullom dubitat. qui fide Ratholicã sapit. Ad hoc enĩ : aliqͣn¬
to latius dehac re disserere uolui. ꝗͥa ñ nulli heretiei putant
sub̾am filii dĩ nullo assumpto corpore ꝑse ipsã tẽ uisibilem.
yido ante quã exuirgine corpꝰ accipet ipsũ uisũ ẽẽ pat̾bꝰ
opinant᷑. tamquã desolo dõ patre dictũ sit quẽ nemo ho

Expanded text:
nullo modo dubitat qui fidem catholicam sapit. Ad hoc enim et aliquanto latius de hac re disserere volui, quia nonnulli haeretici putant substantiam Filii Dei nullo assumpto corpore per seipsam esse visibilem, et ideo antequam ex Virgine corpus acciperet, ipsum visum esse Patribus opi
Abbreviated transcription (Latin):
locoꝵ uł int̾uallo ł spacro inꝯmutabilr excellentiq poten¬
tia. : int̾ior om̃ire ꝗa in ipso s̃ om̃a ⁊ exterior om̃ire qͥr
in ꝯmutabili ęt̾nitate & antiqͥor ẽ om̃ib: ꝙ ipse ẽ ante
om̃a. & nouior om̃ibꝰ. q ide ipse ẽ post om̃a. Qua ꝓpt̃ cũ
audimus dicentẽ scripturã. & p̃cepit dñs ds̃ ade diẽs abor
ligno qđ ẽ in paradyso esca edes: deligno aut̃ cognoscendi
bonũ & malũ ñ manducabis deillo. qua die aut̃ eđitis de
eo morte moremini. Si modu querimꝰ qͦmͦ ista locutus st
ds: modus quidẽ ipse a nob̾ ꝓpͥe ꝯp̃hendi ñ pot̃. certissime
tam̃ tenere debemꝰ dm. aut ꝑ suã subam loqͥ. aut ꝑs sob¬

Expanded text:
 uel interuallo uel spatio incommutabili excellentique potentia et interior omni re, quia in ipso sunt omnia, et exterior omni re, quincommutabili aeternitate et antiquior est omnibus, quia ipse est ante omnia, et nouioaudimus dicentem scripturam: et praecepit dominus deus Adae dicens: ab omni ligno, quod est in paradiso, esca edes, de ligno autem cognoscendi bonum et malum, non manducabitis de illo: qua die autem ederitis ab eo, morte moriemini, si modum quaerimus, quomodo ista locutus sit deus, modus quidem ipse a nobis proprie comprehendi non potest. certissime tamen tenere debemus deum aut per suam substantiam loqui aut
Abbreviated transcription (Latin):
p̃ceptũ uitatis imp̃sserit. & que tnsgressori pęna deb̾et᷑ ea ipse
ineffabilit̃ u̾itate monstrauit. sic̃ audiunt᷑ uel uident᷑ omĩa
bona p̃cepta in ipsa in ꝯmutabili sapĩa quȩ in animas scãs
se transfert. exaliꝗͦ tempore. cũ illiꝰ nullus fit motus intem¬
pore. Si aut̃ adeũ modũ ada iustus erat ut ei adhuc opꝰ eẽt alti
altioris caturȩ scĩoris : sapientioris auctoritas ꝑqͣm cognoseẽt

Expanded text:
ssori poena deberetur ea ipsa ineffabili ueritate monstrauerit, sicut audiuntur uel uidentur omnia bona praecepta in ipsa incommutabili sapientia, quae in animas sanctas se transfert ex aliquo tempore, cum ipsius nullus sit motus in tempore. si autem ad eum modum Adam iustus erat, ut ei adhuc opus esset alterius creaturae sanctioris et sapientioris auctoritas, per quam cognosceret
Abbreviated transcription (Latin):
Nunc iã iuideamꝰ qͦmͦ accipiendũ sit qđ dix̃ ds. ñ ẽ bonũ
et̃ hominẽ sołu. faciamꝰ ci ad iutoriũ simile s. utrũ tem¬
poralit᷑ uocibꝰ ac syllabis editis hoc uixerit ds̃. an ipsa ro
cõmemorata ẽ quȩ in ubo di pͥncipalit erat. ut sic fema¬
na fieret quã rationẽ suscrpiebat ⁊̃ tunc scͥptura cũ di¬
ceret. dix̃ d̾s fiat hoc aut illud. qͣndo pͥmitus om̃a cõde¬
batt᷑ an forte inm̃te ipsius hõis hoc dixit ds̃. sic̃ loqͥtur
quibꝰdã serius sus. in ipsis seruis suis. eax quo gn̾e seruoꝵ eiꝰ
trat ⁊̃ ille qͥ dix̃ inpsalmo: audiã qͥd loq̃t᷑ inme dñs
ds̃. an aliqͣ debac re ipsi homini in ipso homine ꝑan
głm ẽ facta reuelatio insimilitudinibꝰ locoꝵ corpora¬
liũ. quãuis tacuerit septura utrũ in somnis an inex¬
tasi. ita cnaĩ hec fien solent an alio aliꝗͦ mͦ sic̃ reuelat᷑¬

Expanded text:
 dixit deus: non est bonum esse hominem solum; faciamus ei adiutorium secundum ipsum, utrum temporaliter uocibus ac syllabis editis hoc dixerit deus, an ipsa ratio commemorata est, quae in uerbo dei principaliter erat, ut sic femina fieret: quam rationem suscipiebat etiam tunc scriptura, cum diceret "et dixit deus: fiat" hoc aut illud, quando primitus omnia condebantur. an forte in mente ipsius hominis hoc dixit deus, sicut loquitur quibusdam semis suis in ipsis seruis suis? ex quo genere seruorum eius erat etiam ille, qui dixit in psalmo: audiam, quid loquetur in me dominus deus. an aliqua de hac re ipsi homini in ipso homine per angelum est facta reuelatio in similitudinibus uocum corporalium, quamuis tacuerit scriptura, utrum in somnis an in extasi? ita enim fieri haec solent. an aliquo alio modo sicut reuelat
Abbreviated transcription (Latin):
mouet. cũ ⁊ illa pars corporis quȩ mouet᷑. rilla que
spacia locoꝵ suoꝵ quantomagis ipse anime nutꝰ cui m̃¬
bra deserunt. ut qđ plaeuerit figat᷑. uñ id qđ mo¬
uendũ est innitat᷑. cũ anima ñ sit natura corporea
nec locali spacio corpꝰ impleat sic̃ aꝗͣ utrẽ siue spongĩ.
s miris modis ipso corporeo nutu ꝯmixta sit unufican¬
do corpori qđ ⁊ impleat corpon qͣda intentione ñ mo¬
le. qͣntomagis inqͣm nutꝰ ipse uoluntatis eiꝰ ñ ꝑ locum

Expanded text:
mouet, cum et illa pars cormouet, cum et illa pars corspatia locorum suorum, quanto magis ipse animae nutus, cui membra deseruiunt, ut quod placuerit figatur, unde id quod mouendum est innitatur, cum anima non sit natura corporea nec locali spatio corpus impleat sicut aqua utrem siue spongiam, sed miris modis ipso incorporeo nutu commixta sit uiuificando corpori, quo et imperat corpori quadam intentione, non mole: quanto magis, inquam, nutus ipse uoluntatis eius non per locum
Abbreviated transcription (Latin):
ti sint. aqͥbꝰ initia motionũ nitant᷑. inueniet ea quȩ
ꝑspacia locoꝵ mouent᷑. nͥ ab eis que loco fira s̃ ñ moui.
N enĩ mouet᷑ solus digitus ñ manus fira sit. acuiꝰ articulo
uelut immoto cardine moueat᷑. si tota palma ab artien¬
lo cubiti.si cubitus ab articulo humeni. humerus ab sca¬
pula cõmouet᷑. Stantib utiq cardimibꝰ qͥbꝰ motio nita¬
t᷑ ix ꝑ loci spaciũ qđ mouet᷑. Sic plantȩ intalo t̃ artien¬
lus quo stante mouet᷑. sic cruris ingenu. ⁊ totiꝰ pedis
in coxa. ⁊ nulliꝰ m̃bri motꝰ omnino ẽ quẽ uoluntas mo¬
tis pͥmitus figit. ut ab eo qđ loci spacro ñ mouet᷑ agi
ualeat qđ mouet᷑. Deniq nec inambulando pes le¬
uat᷑. ñ alius fixus totũ corpꝰ ferat. donec ille qui mots
ẽ aloco uñ fertͣ ab locũ qͦ fert᷑ immoto articulo sur
cardinis innitat᷑. Porro si in corpore nullũ m̃brĩ ꝑ
locũ uoluntas mouet nͥ abeo m̃br articulo quẽ non

Expanded text:
ntur, inueniet ea quae spatia locorum monentur nisi ab eis quae loco fixa sunt non moueri. non enim mouentur solus digitus, nisi manus fixa sit, a cuius articulo uelut immoto cardine moueatur. sic tota palma ab articulo cubiti, sic cubitus ab articulo humeri, humerus ab scapula commouetur; stantibus utique cardinibus, quibus motio nitatur, it per loci spatium quod mouetur., sic plantae in talo est articulus, quo stante mouetur; sic cruris in genu et totius pedis in coxa; et nullus membri motus omnino est, quem uoluntas motis primitus figit, ut ab eo, quod loci spatio non mouetur, agi ualeat, quod mouetur. denique nec in ambulando pes leuatur, nisi alius fixus totum corpus ferat, donec ille, qui motus est, a loco, unde fertur, ad locum, quo fertur, inmoto articulo sui cardinis innitatur. Porro, si in corpore nullum membrum per locum uoluntas monet nisi ab eo membri articulo, quem non
Abbreviated transcription (Latin):
om̃ibꝰ caturis undiq gr̃as agit. laudatq c̾atorẽ. Qđ̃ aũ
atunet ad c̾ature angłicȩ actionẽ ꝑ quã uniu̾sarũ it¬
rũ gnibꝰ maximeq humano ꝓuidentia dĩ ꝓspicit᷑ ipsa
exiͥnsecus abiunat. ⁊ ꝑilla uisa quȩ similia s̃ corporabꝰ. &
ꝑ ipsa corpora quȩ angłicȩ subiacent potestati. Quȩ cũ ita

Expanded text:
omnibus creaturis undique gratias agit laudatque creatorem. quod autem omnibus creaturis undique gratias agit laudatque creatorem. quod autem adtinet ad creaturae angelicae actionem, per quam uniuersarum rerum generibus maximeque humano prouidentia dei prospicitur, ipsa extrinsecus adiuuat et per illa uisa, quae similia sunt corporalibus, et per ipsa corpora. quae angelicae subiacent potestati. Quae cum ita
Abbreviated transcription (Latin):
sorpturã corporalibꝰ instrum̃tis afficxã. neq ꝑ uoces
corporalit̃ auribꝰ insonantes. neq ꝑ corporũ similitudi¬
nes quales insp̃ũ imaginalit̃ funt. sic̃ in somnis ł in ali¬
s̃ ea que animo ꝑsensus corporis nuntiant᷑. tam̃ ꝗͥa simile
ẽ eiꝰ ita ut cũ sit discerni abers omnino ñ possit. aut certe
uir y rarissime possit.⁊ ꝗͥa ext̾ius ẽ quã illud qđ in ipsa
in ꝯmutabili u̾itate mens rationalis ⁊ intellectualis intue¬
t᷑: eaq lucc dehis om̃ibꝰ iudicat. int̾ illa quȩ extͥnseeus fi¬
unt arbitr cẽ deputandũ. Vrtatura gͦ sp̃ualis ⁊ intelle¬
ctualis ꝑfecta ⁊ beata qualis angłoꝵ ẽ sic̃ diar qͣntũ at¬
tinet adse ipsã qͦ sit sapiens ac beata sit. ñ nͥ intͥnsecꝰ abiu¬
uat᷑ ȩt̾nitate. u̾itate. caritate c̾atons. extͥnsecis uͦ si ⁊ iu¬
uari dicenda ẽ eo fortasse solo uiuat᷑. qđ iniucẽ uident.¬
& desua societate gaudent indo.⁊ qđ p̃spectis ⁊̃ in eis ipsi

Expanded text:
scripturam corporalibus instrumentis adfixam neque per uoces corporalibus auribus insonantes neque per corporum similitudines, quales in spiritu imaginaliter fiunt, sicut in somnis uel in alie animo per sensus corporis nuntiantur, tamen, quia simile est eis, ita ut, cum fit, discerni ab eis aut omnino non possit aut certe uix et rarissime possit, et quia exterius est quam illud, quod in ipsa incommutabili ueritate mens rationalis et intellectualis intuetur eaque luce de his omnibus iudicat, inter illa, quae extrinsecus fiunt, arbitror esse deputandum. creatura ergo spiritalis et intellectualis perfecta et beata, qualis angelorum est, sicut dixi, quantum adtinet ad se ipsam, quo sit sapiensque ac beata sit, nonnisi intrinsecus adiuuatur aeternitate, ueritate, caritate creatoris; extrinsecus uero si adiuuari dicenda est, eo fortasse solo adiuuatur, quod inuicem uident et de sua societate gaudent in deo et quod perspectis etiam eis ipsis
Abbreviated transcription (Latin):
malũ qđ boni amissione sentiret. ꝯtempsit malũ ut elige¬
ret bonũ .i. noluit amittere qđ habebat. ne sentiret amit¬
tenbo qđ amitte ñ debebat. singulare exemplũ obedien¬
tiȩ: quippe qui ñ uenit facẽ uoluntatẽ suã. ẜ uoluntatẽ eiꝰ
aqͦ missus ẽ. ñ sic̃ ille qui elegit facẽ uoluntatẽ suã. ñ ciꝰ¬

Expanded text:
malum, quod boni amissione sentiret, contemsit malum, ut eligemalum, quod boni amissione sentiret, contemsit malum, ut eligeret bonum, id est noluit amittere quod habebat, ne sentiret amittendo quod amittere non debebat. singulare exemplum oboedientiae! quippe qui non uenit facere uoluntatem suam, sed uoluntatem eius, a quo missus est, non sic
Abbreviated transcription (Latin):
cet bonũ .i. ut ante quã boni amissionẽ sentiat eligat te¬
nere ne amutat. sup̃ om̃s homines p̃dicandus ẽ. S hoc nͥ
ouiꝰdã singularis laudis et̃t. ñ illi puero tͥbueret᷑ qui exge¬
nere isrł factus emmanuel nob̃cũ ds̃ reꝯciliauit nõ dõ. ho¬
minũ ⁊d̃ĩ homo mediator. u̾bũ apud đm̃. caro apud nos.
u̾bũ caro int̾ dm̃ ⁊ nos. Deillo qͥspe ꝓpħa dicit. Priusquã¬
sciat puer bonũ ⁊ malũ. contẽpnet malitiã ut eligat bonũ.
Quom qđ nescit. aut contempnit. aut eligit: ñ ꝙ hec duo sca-¬
unt᷑ alit̃ ꝑ prudentiã boni. alit̃ ꝑ exꝑientiã maliꝰ ꝑ pru¬
dentiã boni malũ scit᷑. ⁊si ñ sentit᷑. Tenet᷑ enĩ bonũ. ne amis
sio ciꝰ sentiat᷑ malũ. Itẽ ꝑ exꝑientiã mali seit᷑ bonũ. qͣnbo
qͣd amuserit sentit. eui deboni amissione male fuerit.
usquã sciret gͦ puer ꝑ exꝑientiã aut bonũ qͦ careret. aut

Expanded text:
cet bonum, id est ut, antequam boni amissionem sentiat, eligat tecet bonum, id est ut, antequam boni amissionem sentiat, eligat tenere ne amittat, supra omnes homines praedicandus est. sed hoc nisi cuiusdam singularis laudis esset, non illi puero tribueretur, qui ex genere Israhel factus Hemmanuhel nobiscum deus, reconciliauit nos deo hominum et dei homo mediator; uerbum apud deum, caro apud nos; uerbum caro inter deum et nos. de illo quippe propheta dicit: priusquasciat puer bonum aut malum, contemnet malitiam, ut eligat bonum. quomodo quod nescit aut contemnit aut eligit, nisi quia haec duo sciuntur aliter per prudentiam boni, aliter per experientiam mali? per prudentiam boni malum sio eius sentiatur malum. item per experientiam mali scitur bonum, quoniam quid amiserit sentit, cui de bono amisso male fuerit. priusquam sciret ergo puer per experientiam aut bonum, quo careret, aut
Abbreviated transcription (Latin):
cõmutabile ut ds̃. Mutabile aut̃ bonũ qđ ẽ pꝰ inomutabile
bonũ. melius bonũ fit cũ bono inꝯmutabili ad hesent. amando
atq seruendo rationali ⁊ ꝓp̾a uoluntate. Ido qͥppe ⁊ hȩc mag¬
na boni natura ẽ. ꝗͥa ⁊ hoc nom̃ accepit. ut summi boni possit
ad herere naturȩ. Qđ si noluerit bono se p̃uat. ⁊ hoc ei malũ
c̃ uñ ⁊ ꝑ iusticiã dĩ ỹ cruciatꝰ cõscqͥt᷑. Quid enĩ tã iniquũ. quã
ut bene sit desertori boni᷑: Neq ullomͦ fieri pot̾ ut ita sit. ẜa
liqͣndo amissio suꝑioris boni ñ sentit᷑ malũ cũ habet᷑ qđ ama¬
tũ ẽ inferius bonũ. ẜ diuina ustieia ẽ. ut qͥ uoluntate di¬
misit qđ amare debuit. amittat cũ dolore qd amauit. dum
naturarũ c̾ator ubrq laudet᷑. Adhuc enĩ ẽ bonũ. qđ dolet
amissũ bonũ. nã ñ aliqđ bonũ remansiss innatura. nulbs
dolor amissi boni cẽt inpena. Cui aut̃ sine mali caꝑim̃to pla¬

Expanded text:
commutabile ut deus. mutabile autem bonum, quod est post incommutabile bonum, melius bonum fit, cum bono incommutabili adhaeserit amando atque seruiendo rationali et propria uoluntate. ideo quippe et haec magni boni natura est, quia et hoc accepit, ut possit summi boni adhaerere naturae; quod si noluerit, bono se priuat, et hoc ei . malum est, unde per iustitiam dei etiam cruciatus consequitur. quid enim tam iniquum quam ut bene sit desertori boni? neque ullo modo fieri potest ut ita sit, sed aliquando amissi. superioris boni non sentitur malum, cum habetur quod amatum est inferius bonum. sed diuina iustitia est, ut qui uoluntate amisit quod amare debuit, amittat cum dolore quod amauit, dum naturarum creator ubique laudetur. adhuc enim est bonum quod dolet amissum bonum; nam nisi aliquod bonum remansisset in natura, nullus boni amissi dolor esset in poena. cum autem sine mali experimento pla
Abbreviated transcription (Latin):
nẽ multomagis quẽ ipse c̾auit ut homo sit. eũ ipse
oꝑat᷑ ut sit iustus. si homo ab illo ꝑ suꝑbiã ñ abscedat.
E oc c̃ enĩ apostatare ado. qđ initiũ suꝑbie diẽ sc̃ptura

Expanded text:
nem multo magis, quem ipse creauit, ut homo sit, eum ipse nem multo magis, quem ipse creauit, ut homo sit, eum ipse operatur, ut iustus sit, si homo ab illo per superbiam non abscedat; hoc est enim apostatare a deo, quod initium superbiae scriptura
Abbreviated transcription (Latin):
dẏsum: Neq enĩ eaiguus locus erat. quẽ tantus fons ir¬
rigabat. Custodire quippe ille deberet. si posset parady¬
sũ tali ⁊ tanta macerta ꝯmunire ut eo serpens ñ posẜ
int̾re. S mirũ si pͥusquã ꝯmuniret. om̃s serpentes pos¬
set in de excludere. Liñ intellectũ ante oculos ñ p̃t̾mit
timus : Positus quippe ẽ homo in paradyso ut oꝑaret᷑ eun¬
dẽ paradysũ. sic̃ sup̃ disputatũ ẽ ꝑ agͥ culturã ñ laboriosã
s deliciosam. ⁊m̃tẽ prudentis magna atq utilia ꝯmonen¬
tẽ.eustodiret aut̃ eundẽ paradẏsũ ipse s̃ ne aliqͥd ad¬
mitt̾ẽt. quare in de mereret᷑ expelli. Deniq accepit ⁊ p̃ce¬
qui sic egit ut amittet cã. ⁊̃ si alt̾i salua sit qui cam
ł iuenit ł acciꝑe meruit. Est alius in his u̾bis sen¬
sus quẽ puto ñ immto p̃ponendũ. ut ipsũ hominẽ
faciat ẽt t̃ram. ẜ ut cultã atq fructuosã. sic ds homi¬

Expanded text:
disum? neque enim exiguus locus erat, quem tantus fons indisum? neque enim exiguus locus erat, quem tantus fons inrigabat. custodire quippe ille deberet, si posset paradisum tali et tanta maceria communire, ut eo serpens non posset intrare; sed mirum, si, priusquam communiret, omnes serpentes inde posset excludere. Proinde intellecretur eundem paradisum, sicut supra disputatum est, per agriculturam non laboriosam, sed deliciosam et mentem prudentis magna atque utilia commonentem, custodiret autem eundem paradisum ipsi sibi, ne aliquid admitteret, quare inde mereretur expelli. denique accepit et praecequi sic egit, ut amitteret eam, etiamsi alteri salua sit, qui eam uel inuenit uel accipere meruit. Est alius in his uerbis sensus, quem puto non inmerito praeponendum, ut ipsum hominem faciat esse terram, sed ut cultam atque fructuosam, sic deus homi
Abbreviated transcription (Latin):
diret : Nã qͥd oꝑari inparadyso. iã ut usũ ẽ disseruimꝰ
An ut qđ oꝑaret᷑ int̾ra ꝑagri culturã inse ipso custodiret
ꝑ disciplinã .i. ut sicut ager illi obtemꝑ etret. colenti se.
quo similitudint̃ a se culti paradẏsi inse ipso custodire
subditus noluit. simi łe sibi agrũ dampnatus accepit.
gamus. ut paradẏsũ oꝑaret᷑. ⁊ paradysũ eustodiret.
operari quidẽ paradẏsum posset sicut sup̃ diximꝰ. ꝑagri culturã.
custodite aut̃ ñ adu̾sus imꝓbos aut inimicos qui nulli erant.
s fortassis ad u̾sus bestias. Quomͦ illuc aut quare: Humqͣt
enĩ bestiȩ iam in hominẽ seuiebant: Qđ ñ peccato ñ fieret.
pse quippe bestiis om̃ibꝰ ad se abbuctis sic̃ pꝰ ꝯmemoratur
nomna imposuit. ipso ⁊̃ die seato lege u̾bi d̃i cũ om̃ibus
cõmunes cibos accepit. aut sierat iam qđ timeret᷑ in be¬
stiis. quo nã pacto posset unus homo illũ munire para¬

Expanded text:
dire? nam quid operari in paradiso, iam, ut uisum est, disseruimus. dire? nam quid operari in paradiso, iam, ut uisum est, disseruimus. an ut quod operaretur in terra per agriculturam, in se ipso custodiret per disciplinam, id est ut, sicut ei ager obtemperaret colenti se, quoniam similitudinem a se culti paradisi in se ipso custodire subditus noluit, similem sibi agrum damnatus accepit.  intellegamus, ut paradisum operaretur et paradisum custodiret, operari quidem paradisum posset, sicut supra diximus, per agriculturam, custodire autem non aduersus inprobos aut inimicos, qui nulli erant, sed fortassis aduersus bestias. quomodo istuc? aut quare? numquid enim bestiae iam in hominem saeuiebant, quod nisi peccato non fieret? ipse quippe bestiis omnibus ad se adductis, sicut post commemoratur, nomina inposuit, ipse etiam sexta die lege uerbi dei cum omnibus communes cibos accepit. aut si erat iam, quod timeretur in bestiis, quonam pacto posset unus homo illum munire para
Abbreviated transcription (Latin):
limitis. ꝑ turbator nullus. fur nullus. aggressor nullu¬
Quomͦ gͦ intellecturi sumus corporałe paradẏsũ potuisse
ab homine corporalit̾ custodiri. S neq scriptura dixi
ita scriptũ est. ⁊ accepit dñs ds̃ hominẽ quẽ fecit. ⁊ posi¬
it eũ inparadyso oꝑari cũ & custodire. Sutrũ ipsũ ho
minẽ posuit oꝑari. hoc enĩ senfit qui int̾p̃tatus ẽ ut
oꝑaretur: an eandẽ paradysũ oꝑari .i. ut homo parady¬
sum oꝑaret᷑. ambigue sonat.⁊ uidet᷑ magis erige̾ locutio
ut ñ dicat᷑ oꝑarct᷑ paradẏsum. ẜ in paradẏso. Uerũ tam̃
ne forte sic dictũ sit ut oꝑaret᷑ paradysũ sicut suꝑius di¬
ctũ est. nec erat homo qui oꝑaret᷑ t̾ram. Cadẽ qͥppe locu¬
tio est oꝑari t̾ram que oꝑari paradysũ ambiguã senten¬
tiã ad utrũq tractemꝰ. Si enĩ ñ c̃ necesse ut accipiamus
paradysũ custodut ẜ in paradyso. ꝗͥd gͦ in paradẏso custo¬

Expanded text:
limitis perturbator, nullus fur, nullus adgressor. quomlimitis perturbator, nullus fur, nullus adgressor. quomodo ergo intellecturi sumus corporalem paradisum potuisse ab homine corporaliter custodiri? sed neque scriptura dixit: ita scriptum est: et accepit dominus deus hominem, quem fecit, et posuit eum in parminem posuit operari — hoc enim sensit, qui interpretatus est: ut operaretur — an eundem paradisum operari, id est ut homo paradisum operaretur, ambigue sonat et uidetur magis exigere locutio, ut non dicatur: operaretur paradisum, sed in paradiso. Uerum tamen, ne forte sic dictum sit: ut operaretur paradisum, sicut superius dictum est: nec erat homo, qui operaretur terram — eadem quippe locutio est: operari terram, quae: operari paradisum — ambiguam sententiam ad utrumque tractemus. si enim non est necesse, ut accipiamus "paradisum custodire", sed "in paradiso", quid ergo in paradiso custo
Abbreviated transcription (Latin):
trinsecus: sic in homine scđm corpꝰ ci qđ itͥnsecus agit
natura seruit extͬnseeus medicina. itẽq scđm animã
ut natura beatificet᷑ intͥnsecus. doctrina ministrat᷑
extͥnsecus. Qđ aut̃ ad arborẽ colendi negligentia. hoc
ad corpus medendi incuria. hoc ad animã discendr se¬
gnitia. ⁊ qđ ad arborẽ humor inutilis. hoc ad corpꝰ
uictus eritialis. hoc ad animã ꝑ fuasio iniquitatis.
s̃ itaq suꝑ om̃a qui condidit om̃a.⁊ regit om̃a. om̃s n¬
turas bonas creat. om̃s uoluntates iustas ordinat.
Quid gͦ abhorret auero si c̾damꝰ hominẽ ita in para¬
dyso constitutũ. ut oꝑaret᷑ agͥ culturã ñ labore ser¬
uili.ẜ honesta animi uoluntate : Quid enĩ in hoc oꝑe
innocentius uacantib. ⁊ ꝗͥd pleniꝰ magna ꝯsidatione pru
dentibꝰ: Ut custodiret aũ qͥd: an ipsũ paradysum: Contͣ
quos : Nullus certe uicinus metuebat᷑. inuasor nullus

Expanded text:
trinsecus, sic in homine secundum corpus ei quod intrinsecus agit trinsecus, sic in homine secundum corpus ei quod intrinsecus agit natura seruit extrinsecus medicina. itemque secundum animam, ut natura beatificetur intrinsecus, doctrina ministratur extrinsecus. quod autem ad arborem colendi neglegentia, hoc ad corpus medendi incuria, hoc ad animam discendi segnitia; et - quod ad arborem humor inutilis, hoc ad corpus uictus exitiabilis, hoc ad animam persuasio iniquitatis. deus itaque super omnia, qui condidit omnia et regit omnia, omnes naturas bonus creat, omnes uoluntates iustus ordinat. quid ergo abhorret a uero, si credamus hominem ita in paradiso constitutum, ut operaretur agriculturam, non labore seruili, sed honesta animi uoluptate? quid enim hoc opere innocentius uacantibus et quid plenius magna consideratione prudentibus? Ut custodiret autem quid? an ipsum paradisum? contra quos? nullus certe uicinus metuebatur inuasor, nullus
Abbreviated transcription (Latin):
luminaria sydaq fulgere. dici noctisq uices agitari. inferiꝰq¬
t̾restria aquis terrã fundatã int̾ lui ⁊ circũ lui. acrẽ altius
suꝑfundi. arbusta ⁊ aĩalia concipi ⁊ naser. erescẽ. senescere.
occidẽ.⁊ qͥcqͥd aliud inrebus int̾iori naturaliq motu ge¬
rit᷑ꝰ in hac aũ alt̾a signa dari. doceri ⁊ disci. agos coli. socr¬
etates administrari. artes exerceri.⁊ queq alia suic insuꝑna
societate agant᷑. suic in hac t̾rena atq mortali. ita ut bo¬
nus consulatur: y ꝑ nescientes malos. inq ipso homine can¬
de geminã ꝓuidentiȩ iugere potentiã. pͥmo gͣ corpꝰ
naturałe scił eo motu quofit qđ ẽscit qđ senescit. uolun¬
tariã uͦ qđ illi ad uictũ tegum̃tũ. curationẽq ꝯsulit᷑.
Similit̃ erga animã naturalit̾ agit᷑. ut uiuat. ut sentiat.
uoluntaria yͦ ut discat ut ꝯsentiat. Sic̃ enĩ in arbore id
agit agͥcultura forinsecus. ut illud ꝓficiat qđ gerit᷑ in¬

Expanded text:
luminaria sideraque fulgere, diei noctisque uices agitari, aquis . terram fundatam interlui atque circumlui, aerem altius superfundi, arbusta et animalia concipi et nasci, crescere. senescerere, occidere et quidquid aliud in rebus interiore naturalique motu geritur; in hac autem altera signa dari, doceri et disci. agros coli, societates administrari, artes exerceri et quaeque alia siue in superna societate aguntur siue in hac terrena atque mortali, ita ut bonis consulatur et per nescientes malos; inque ipso homine eandem geminam prouidentiae uigere potentiam : primo erga corpus naturalem, scitariam uero, quo illi ad uictum, tegumentum curationemque consulitur. similiter erga ; ; animam naturaliter agitur, ut uiuat, ut sentiat; uoluntarie uero, ut discat, ut consentiat. sicut autem in arbore id agit agricultura forinsecus, ut illud proficiat quod geritur in
Abbreviated transcription (Latin):
at. ut puis sapiensq sit. cũq custodire. qđ hõ sua po¬
testate inse quã illiꝰ sup̃ se dclectatꝰ dñationẽq cĩ ꝯtẽp¬
nens. tutus eẽ ñ possit. Proĩ nullom uacare arbitͦr.
ẜ nos aliqͥd ⁊ magnũ aliꝗͥd admonẽ. qđ ab ipso diui¬
ni libri huiꝰ erordio in qͦ ita inceptꝰ ẽ. inpͥncipio cã¬
uit ds̃ celũ ⁊ t̾rã usq ad bunc loeũ nusquã positũ c̃

Expanded text:
erat, ut pius sapiensque sit, eumque custodire, quod homo sua potestate in se quam illius supra se delectatus dominationemque eius contemnens tutus esse non possit. Proinde nullo modo uacare arbitror, sed nos aliquid et magnum aliquid admonere, quod ab ipso diuini libri huius exordio, ex quo ita coeptus est: in principio fecit deus caelum et terram usque ad hunc locum, nusquam po
Abbreviated transcription (Latin):
tempꝰ ⁊ locũ mouet corpꝰ. ipse tantũ ꝑ tempꝰ motꝰ cõdidto
sp̃s. ita ꝑ tempꝰ mouet conditũ sp̃m ipse nec ꝑtempꝰ nec
pus. ⁊ ꝑtempꝰ ac locũ corpus. Sp̃c aut̃ c̾ator mouet se tp¬
sũ sine tempore ac loco. mouet conditũ spm ꝑ tempꝰ sine
ñ ꝑ locũ. ẜ tantũ ꝑtempꝰ motus moueat corpꝰ ꝑtempꝰ⁊ lo
cũ. Si enĩ qđ inse ipso agit᷑ caꝑe ñdu pot̾. qͣntominꝰ il¬
lud qđ suꝑͣ c̃ : affecta qͥppe anima carnaliũ sensuũ ꝯsue¬
tudine. t̃ se ipsã cũ corpore ꝑ locũ mouen putat. dũ id
ꝑ locũ mouet. Quȩ si possit uiligent̃ inspic̃e tamꝗͣ cardi

Expanded text:
ntum per tempus motus conditus spiritus, ita per tempus mouet conditum spiritum ipse nec per tempus nec pus et per tempus ac locum corpus; spiritus autem creator mouet se ipsum sine tempore ac loco, mouet conditum spiritum per tempus sine non per locum, sed tantum per tempus motus, moueat corpus per tempus et locum. si enim quod in se ipso agitur capere nondum potest, quanto minus illud, quod supra est! Adfecta quippe anima carnalium sensuum consuetudine etiam se ipsam cum corpore per locum moueri putat, dum id per locum mouet. quae si p