comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
nae. Deus uero facit sibi ipse materiam quia potest.
Posse enim dei est. Nam si non potest deus non est. hõ
facit ex eo quod est. quia per mortalitatem imbecillus ẽ
per imbecillitatem definitae ac modicae potestatis. Deus
autem facit. ex eo quod non est. quia per aeternitatẽ for¬
tio est. per fortitudinis potestatis immensae. quae fine ac
modo caret. sicut uita factoris. Quid ergo mirum si fa¬
cturus mundum deus. prius materiam de qua faceret
praeparauit ex eo quod non erat. quia nefas est deum ali¬
unde aliquid mutuari cum ex ipso uel in ipso sint omnia:
Nam si est aliquid ante illum factum si est quicꝗͣ. non ab
ipso factum est. potestatem dei et nomen amittet. At enĩ
materia nunꝗͣ facta est. sicut deus qui ex materia fecit hũc
mundum. Duo igitur constituuntur aeterna et quidem in¬
ter se contraria. quod fieri sine discordia et pernicie non po¬
test. Collidant enim necesse est ea quoꝵ uis ac ratio diuer

Expanded text:
nae: Deus vero facit sibi ipse materiam, quia potest. nae: Deus vero facit sibi ipse materiam, quia potest. Posse enim, Dei est: nam si non potest, Deus non est. Homo facit ex eo, quod est; quia per mortalitatem imbecillis est, per imbecillitatem, definitae ac modicae potestatis: Deus autem facit ex eo, quod non est; quia per aeternitatem fortis est, per fortitudinem, potestatis immensae, quae fine ac modo caret, sicut vita factoris. Quid ergo mirum, si facturus mundum Deus, prius materiam de qua faceret praeparavit, et praeparavit ex eo quod non erat? quia nefas est Deum aliunde aliquid mutuari, cum in ipso vel ex ipso sint omnia. Nam si est aliquid ante illum, et si factum est quidquam non ab ipso, jam et potestatem Dei, et nomen amittet. At enim materia nunquam facta est, sicut Deus, qui ex materia fecit hunc mundum. Duo igitur constituuntur aeterna, et quidem inter se contraria; quod fieri sine discordia et pernicie non potest. Collidant enim nec
Abbreviated transcription (Latin):
stoicorum acutissimus. qui uidit nihil aliud ẽẽ naturã
ꝗͣ deum. Ergo inquit non laudabimus cui naturalis ẽ
uirtus. nec illam didicit ex ullo: Immo laudabimus. Qͣ¬
uis enim naturalis illi sit. sibi illam dedit. quoniam
deus ipse natura est. Cum igitur ortum rerum tribuis
naturae. ac derrahis deo. in eodem luto haesitans uersu¬
ram soluis. A quo enim fieri negas ab eodem plane fieri
mutato nomine confiteris. Sequitur ineptissima compa¬
ratio. Ut faber inquit cum quid aedificaturus est. non
ipse facit materiam. sed utitur ea quae sit parata. fictor¬
q item caera. sic isti prouidentiae diuinae materiam esse
presto oportuit. non quam ipse faceret. sed quam habe¬
ret paratam. Immo uero non oportuit. Erit enim ds
minoris potestatis. si ex parato facit. quod est hominis.
Faber sine ligno nihil aedificabit. quia lignum ipsum face¬
re non potest. Non posse autem imbecillitatis est huma¬

Expanded text:
Stoicorum acutissimus, qui uidit nihil aliut esse naturam Stoicorum acutissimus, qui uidit nihil aliut esse naturam quam deum. ergo inquit deum non laudabimus, cui naturalis est uirtus? nec enim illam didicit ex ullo. immo laudabimus. quamuis enim na.turalis illi sit, sibi illam dedit, quoniam deus ipse natura est. cum igitur ortum rerum tribuis naturae ac detrahis deo, in eodem luto haesitans uersura soluis, Geta. a quo enim fieri negas, ab eodem plane fieri mutato nomine confiteris. sequitur ineptissima comparatio. ut faber inquit cum quid aedificaturuipse facit materiam sed utitur ea quae sit parata, fictorque item cera, sic isti providentiae divinae materiam praesto esse oportuit non quam ipse faceret sed quam haberminoris potestatis, si ex parato facit, quod est hominis. Faber sine ligno nihil aedificabit, quia lignum ipsum facere non potest; non posse autem, imbecillitatis est huma
Abbreviated transcription (Latin):
quicꝗͣ quem necesse est perfectae esse uirtutis. potestatis.
rationis. idem igitur materiae fictor est. qui et reꝵ ex
materia constantium. Neq enim deo non faciente et
inuito esse aliquid aut potuit. aut debuit. Sed probabi¬
le est inquit materiam rerum habere et habuisse uim et
naturam suam. Quam ium potuit habere nullo dante:
quam naturam nullo generante. Si habuit iuim ab a¬
liquo eam sumpsit. A quo autem sumere. nisi a deo
potuit: Si habuit naturam quae utique a nascendo
dicitur. nata est. a quo autem nisi a deo potuit procre¬
ari : Natura enim qua dicitis orta esse omnia si consi¬
lium non habet. efficere nihil potest. Si autem generã¬
di et faciendi potens ẽ. habet ergo consilium et ꝑpea
cdeus sit necesse est. nec alio nomine appellari potest.
ea uis in qua in est et prouidentia excogitandi et soler¬
tia potestasq faciendi. Melius igitur seneca omnium

Expanded text:
quicquam, quem necesse est perfectae esse uirtutis potestatis quicquam, quem necesse est perfectae esse uirtutis potestatis rationis, idem igitur materiae fictor est qui et rerum ex materia constantium. neque enim deo non faciente et inuito esse aliquid aut potuit aut debuit. sed probabile est inquit materiam rerum et habere et habuisse uim et naturam suam. quam uim potuit habere nullo dante, quam naturam nullo generante? si habuit uim, ab aliquo eam sumpsit. a quo autem sumere nisi a deo potuit? si habuit naturam, quae utique a nascendo dicitur, nata est. a quo autem nisi a deo potuit procreari? natura enim, qua dicitis orta esse omnia, si consilium non habet, efficere nihil potest: si autem generandi et faciendi potens est, habet ergo consilium et propterea deus sit necesse est, nec alio nomine appellari potest ea uis, in qua inest et prouidentia excogitandi et sollertia potestasque faciendi. melius igitur Seneca omnium
Abbreviated transcription (Latin):
mus hoc mori et instituto achademicoꝵ ut liceat homi¬
nibus ualde liberis dicere ac sentire quae uelint. sen¬¬
tentias ipsius consideremus. Non est inquit probabi¬
le materiam rerum a deo factam. Quibus hoc argumẽ¬
tis doces: Nihil enim dixisti quare hoc non sit proba¬
bile. Itaq mihi e contrario uel maxime probabile uide¬
tur. cogitanti plus esse aliquid in deo quem profecto ad
imbecillitatem hominis redigis. eui nihil alud ꝗͣ opifici¬
um concedis. Quo igitur ab homine diuina illa uis dif¬
ferret. si ut homo. sic etiam deus ope indiget aliena.
Indiget autem si nihil moliri potest. nisi ab altero illi
materia ministretur. Quod si fit imperfectae utique uir¬
tutis est. et erit iam potentior iuidicandus materiae insti¬
tutor. Quo ergo nomine appellabitur. qui potentia deum
uincit: Siquidem maius est propria facere ꝗͣ aliena di¬
sponere. Si autem fieri non potest.ut sit potentius deo

Expanded text:
mus hoc mori et instituto Academicorum, ut liceat homimus hoc mori et instituto Academicorum, ut liceat hominibus ualde liberis dicere ac sentire quae uelint: sententias ipsas consideremus. non est inquit probabile materiam rerum a deo factam. quibus hoc argumentis doces? nihil enim dixisti quare hoc non sit proba-bile. itaque mihi e contrario uel maxime probabile uidetur, nec tamen temere uidetur, cogitanti plus esse aliquid in deo, quem profecto ad inbecillitatem hominis redigis, cui nihil aliut quam opificium concedis. quo igitur ab homine diuina illa uis differet, si ut homo sic etiam deus ope indiget aliena? indiget autem, si nihil moliri potest, nisi a.b altero illi materia, ministretur. quod si fit, inperfectae utique uirtutis est, et erit iam potentior iudicandus materiae institutor. quo ergo nomine appellabitur qui potentia deum uincit? siquidem maius est propria facere quam aliena disponere. si autem fieri non potest ut sit potentius deo
Abbreviated transcription (Latin):
unde omnia orta sunt. esse diuina prouidentia effectã.
sed et habere et habuisse uim et naturam suam. Ut igit᷑
faber cum quid aedificaturus est. non ip̃e facit materiam
sed utitur ea quae sit parata. fictorq item cera sic isti ꝓ¬
uidentie diuine materiam praesto esse oportuit. non quã
ipse faceret sed quam haberet paratam. Quod si materia¬
non est a deo facta ne terra quidem et aqua et aer et ignis
a deo factus est. O qͣ multa sunt uitia in his decem uersi¬
bus. Primum quodis qui in alus disputationibus et li¬
bris fere omnibus prouidentiae fuerit assertor et qui a¬
cerrimis argumentis impugnauerit eos qui prouidentiã
non eẽ dixerunt. idem nunc quasi proditor aliquis aut
transfuga prouidentiam conatus est tollere. In quo si
contradicere uelis nec cogitatione opus est. nec labore t
sua illi dicta recitanda sunt. Nec enim poterit ab ullo
cicero q̃ a cicerone uehementius refutari. Sed conceda¬

Expanded text:
unde omnia orta sunt esse divina providentia effectam, unde omnia orta sunt esse divina providentia effectam, sed et habere et habuisse vim et naturam suam. ut igitur faber cum quid aedificaturus est non ipse facit materiam sed utitur ea quae sit parata, fictorque item cera, sic isti providentiae divinae matipse faceret, sed quam haberet paratam. Quod si non est a Deo materia facta, ne terra quidem, et aqua, et aer, et ignis a Deo factus est. » O quam multa sunt vitia in his decem versibus! Primum, quod is, qui in aliis disputationibus, et libris fere omnibus providentiae fuerit assertor, et qui acerrimis argumentis impugnaverit eos, qui providentiam non esse dixerunt, i dem nunc quasi proditor aliquis, aut transfuga, providentiam conatus est tollere: in quo si contradicere velis, nec cogitatione opus est, nec labore; sua illi dicta recitandCicero quam a Cicerone uehementius refutari. sed conceda
Abbreviated transcription (Latin):
ĩmenso eoq simul et consiliatore usus est et artifice in
exccogitandis ornandis perficiendisq rebus quoniam is
et prouidentia et ratione et potestate perfectus est. de quo
nunc parcius. quod alio loco et uirtus eius et nomen et
ratio en arranda nobis erit. Nemo quaerat ex quibus ista
materus tam magna. tam mirifica opera deus fecerit. Diã
enim fecit ex nihilo. Nec audiendi sunt poetae. qui aiunt
chaos in principio fuisse. idest confusionem rerum atque
elementorum. Postea uero deum diremisse omnem illam
congeriem. singulisq rebus ex confuso aceruo separatis
in ordinemq descriptis instruxisse mundum pariter et or¬
nasse. Quibus facile est respondere potestatem dei non
intelligentibus. quem credant nihil efficere posse nisi ex
materia subiacente ac parata. In quo errore etiam pħi
fuerunt. Nam cicero de natura deorum disputans sic ait
Primum igitur non est probabile eam materiam rerum

Expanded text:
universo, eoque simul et consiliatore usus est, et artifice in universo, eoque simul et consiliatore usus est, et artifice in excogitandis, ornandis, perficiendisque rebus, quoniam is et providentia, et ratione, et potestate perfectus est: de quo nunc parcius, quod alio loco et virtus, et nomen ejus, et ratio enarranda nobis erit. Nemo quaerat, ex quibus ista materiis tam magna, tam mirifica opera Deus fecerit; omnia enim fecit ex nihilo. Nec audiendi sunt poetae, qui aiunt chaos in principio fuisse, id est, confusionem rerum, atque elementorum; postea vero Deum diremisse omnem illam congeriem, singulisque rebus ex confuso acervo separatis, in ordinemque descriptis, instruxisse mundum pariter et ornasse. Quibus facile est respondere potestatem Dei non intelligentibus, quem credant nihil efficere posse, nisi ex materia subjacente ac parata; in quo errore etiam philosophi fuerunt. Nam Cicero de Natura deorum disputans, sic aitmum igitur non est probabile eam materiam rerum
Abbreviated transcription (Latin):
di. quoniam pleni et consumati boni fons in ipso erat sic̃
est semper ut ab eo bonum tanꝗͣ riuus oriretur. longeq
proflueret. produxit similem sui spiritum. qui ẽẽt uirtu¬
tibus patris praeditus. Quomodo autem id uoluerit. in
quarto docere conabimur libro. Deinde fecit alterum
in quo indoles diuinae stirpis non permansit. Itaque
suapte inuidia tanꝗͣ ueneno infectus est. et ex bono ad
malum transcendit. suoq arbitrio quod illi a deo libe¬
rum fuerat datum. contrarium sibi nomen asciuit. Uñ
apparet cunctorum malorum fontem esse liuorem. Inui¬
dit enim illi antecessori suo qui deo patri perseuerando
tum comprobatus etiam et carus est. Hunc ergo exbo¬
no per se malum effectum graeci Ai ciẜooy ap̃pellant.
nos criminatorem uocamus. quod crimina in quae ipse
inlicit ad deum deferat. Exorsus igitur deus fabricam
mundi illum primum et maximum filium praefecit opi

Expanded text:
di quoniam pleni et consummati boni fons in ipso erat, sicut di quoniam pleni et consummati boni fons in ipso erat, sicut est semper, ut ab eo bonum tamquam rivus oriretur, longeque proflueret, produxit similem sui spiritum, qui esset virtutibus Dei Patris praeditus. Quomodo autem id voluerit, in quarto libro docere conabimur . Deinde fecit alterum, in quo indoles divinae stirpis non permansit. Itaque suapte invidia tamquam veneno infectus est, et ex bono ad malum transcendit; suoque arbitrio, quod a Deo illi liberum datum fuerat, contrarium sibi nomen adscivit. Unde apparet cunctorum malorum fontem esse livorem. Invidit enim illi antecessori suo, qui Deo Patri perseverando, cum probatus, tum etiam charus est. Hunc ergo ex bono per se malum effectum Graeci διάβολον appelant; nos criminatorem vocamus, quod crimina, in quae ipse illicit, ad Deum deferat. Exorsus igitur Deus fabricam mundi, illum primum et maximum Filium praefecit operi
Abbreviated transcription (Latin):
tus eẽ propositi uidear aut crimen loquacitatis in¬
curram. Exponam igitur istoꝵ omnium rationem
quo facilius res difficiles et obscure intelligantur.
et has omnes simulati numinis praestigias reuelabo.
quibus inducti homines a ueritatis uia longius reces¬
serunt. Sed repetam longe altius. ut siquis ad le'¬
gendum ueri expers et ignarus accesserit instituatur
atq intelligat quod tandem sit caput horum et causa
maloꝵ et lumine accepto. suos ac totius generis hu¬
mani perspiciat errores. Sicut mater sine exemplo ge
nuit auctorem suum. sic ineffabiliter pater genuisse cre¬
dendus est coaeternum. De matre natus est qui ante iã
fuit. de patre qui aliquando non defuit. hoc fides cre¬
dat. intelligentiam non requirat. Ne autem non inuen¬
tum putet incredibile. aut repertum non credat singula¬
re. Cum esset deus ad excogitandum prudentissimus.
ad faciendum solertissimus anteꝗͣ ordiretur hoc opus mũ¬

Expanded text:
tus esse propositi uidear aut crimen loquacitatis intus esse propositi uidear aut crimen loquacitatis incurram. Exponam igitur istorum omnium rationem, quo facilius . res difficiles et obscurae intellegantur, et has omnes simulati numinis praestrigias reuelabo, quibus inducti homines a ueritatis uia longius recesserunt. sed repetam longe altius, ut si quis ad legendum ueri expers et ignarus accesserit, instruatur atque intellegat quod tandem sit caput horum et causa malorum, et lumine accepto suos ac totius generis humani perspiciat errores. cum esset deus nuit auctorem suum: sic ineffabiliter Pater genuisse credendus est Filium coaeternum. De matre natus est qui ante jam fuit: de Patre qui aliquando non defuit. Hoc fides credat, intelligentia non requirat: ne aut non inventum putet incredibile, aut repertum non credat singulares. Cum esset Deus ad excogitandum providentis simus, ad faciendum solertissimus, antequam ordiretur hoc opus mun
Abbreviated transcription (Latin):
furca medio circo ad supplicium deduxerat. ideoq lu¬
dos instaurari oportere. Quod cum ille neglexisset. eo¬
dem die filium ꝑdidisse. ipse autem graui morbo esse
correptus. et cum rursus eandem imaginem cerneret..
quaerentem satisne poenar pro neglecto imperio ꝑpen¬
disset. Lectica delatus ad consules. et omni re in senatu
exposita recepisse corporis firmitatem. suisq pedibus
domum redisse. Illud quoq somnium non minoris
admirationis fuit. quo caesar augustus dicitur esse
seruatus. Nam cum bello eiuili brutiano. implicitus
graui morbo abstinere proelio statusset medico eiꝰ
artorio. mineruae species obuersata ẽ monens ne
ꝓpter corporis imbecillitatem castris se caesar conti¬
neret. Itaq in aciem lectica perlatus ẽ. et eodẽ die
a bruto castra capta sunt. Multa praeterea possũt
similia exempla proferri. sed uereor ne si fuero in pro¬
positione reꝵ contrariaꝵ diutius ĩmoratus. aut obli¬

Expanded text:
furca medio circo ad supplicium duxerat, ideoque lufurca medio circo ad supplicium duxerat, ideoque ludos instaurari oportere: quod cum ille neclexisset, eodem die filium perdidisse, ipse autem graui morbo esse correptus; et cum rursus eandem imaginem cerneret quaerentem satisne poenarum pro neclecto imperio pependisset, lectica delatus ad consules et omni re m senatu exposita recepisse corporis firmitatem suisque pedibus domum redisse. illut quoque somnium non minoris admirationis fuit quo Caesar Augustus dicitur esse seruatus. nam cum bello ciuili Brutiano inplicitus graui morbo abstinere proelio statuisset, medico eius Artorio Mineruae species obuersata est monens, ne propter corporis inbecillitatem castris se Caesar contineret. itaque in aciem lectica perlatus est et eodem die a Bruto castra. capta sunt. multa practerea. possunt similia exempla proferri, sed uereor ne si fuero in propositione rerum contrariarum diutius inmoratus, aut obli
Abbreviated transcription (Latin):
filus in illirico militantibus summo animi moerore cõ¬
sumptus ẽ. Praefectus enam. M. antonii turullius cum
apud coos euerso aesculapii luco classem fecisset. eodẽ
postea loco a militibus caesaris interfectus est. His exẽ¬
plis adiungitur pyrrhus. qui sublata ex thesauro proser¬
pinae locrensis pecunia. naufragium fecit. ac uicinis de¬
&e littoribus inlisus ẽ. ut nibil praeter eam pecuniam
in colume reperiretur. Ceres quoq mylesia multum.
sibi apud homines uenerationis adiecit. Nam eum
ab alexandro capta ciuitas eẽt. ac milites ad eã spo¬
liandam irrupissent. oculos omnium repente obiect
fulgor eius extinxit. Reperiuntur etiam somnia quae
uim deoꝵ uideantur ostendere.Tiberio nanq: atinio
homini plebeio per quietem obuersatus eẽ iupiter dicit᷑.
et praecepisse ut consulibus nuntiaret et senatui ludis
circensibus ꝓximis praesultorem sibi displicuisse. quod
autronius maximus quidam uerberatum seruum sub

Expanded text:
filiis in Illyrico militantibus, summo animi moerore confiliis in Illyrico militantibus, summo animi moerore consumptus est. Praefectus etiam M. Antonii Turullius, cum apud Coos everso Aesculapii luco classem fecisset, eodem postea loco a militibus Caesaris est interfectus. His exemplis adjungitur Pyrrhus, qui sublata ex thesauro Proserpinae Locrensis pecunia, naufragium fecit, ac vicinis deae littoribus illisus est, ut nihil, praeter eam pecuniam, incolume reperiretur. Ceres quoque Milesia multum sibi apud homines venerationis adjecit. Nam cum ab Alexandro capta civitas esset, ac milites ad eam spoliandam irrupissent, omnium oculos repente objectus fulgor ignis extinxit. Reperiunuim deorum uideantur ostendere. Tiberio namque Atinio homini plebeio per quietem obuersatus esse Iuppiter dicitur et praecepisse, ut consulibus et senatui nuntiaret ludis Circensibus proximis praesultorem sibi displicuisse, quod Autronius Maximus quidam uerberatum seruum sub
Abbreviated transcription (Latin):
berini fluminis naius qua uehebatur haesisset. nec ulla
ui cõmoueretur. claudiam ferunt quae semꝑ impudica
eẽt habita ob nimios corporis cultus. deam sũmissis
genibus orasse. ut si se castam iudicaret suum cingulũ
sequeretur. ita nauem quae ab omni iuuentute non ua¬
luit cõmoueri ab una muliere eẽ cõmotam. Illud eo
mirum quod lue saeuiente aesculapius epidauro acci¬
tus urbem romam duturna pestilentia liberasse ꝑhi
betur. Sacrilegi quoq numerari possunt quoꝵ pre¬
sentibus poenis iniuriam suam dii uindicasse credũt᷑.
Appius claudius censor cum aduersus responsum ad ser¬
uos publicos sacra herculis transtulisset. luminibus
orbatus ẽ: et potitioꝵ gens quae prodidit. intra unius
anni tempus extincta ẽ. Item censor fuluius cum ex
iunonis laciniae templo marmores tegulas abstulis¬
set. quibus aedem fortunae equestris. quam romae fe¬
cerat tegeret. et mente captus est. et amissis duobus

Expanded text:
berini fluminis nauis qua uehebatur haesisset nec ulla berini fluminis nauis qua uehebatur haesisset nec ulla ui commoueretur, Claudiam ferunt, quae semper inpudica esset habita ob nimios corporis cultus, deam submissis genibus orasse, ut si se castam iudicaret, suum cingulum sequeretur: ita nauem, quae ab omni iuuentute non ualuit commoueri, ab una muliere esse commotam. illut aeque mirum, quod !up saeuiente Aesculapius Epidauro accitus urbem Romam diuturna pestilentbetur. Sacrilegi quoque numerari possunt, quorum praesentibus poenis injuriam suam dii vindicasse creduntur. Appius Claudius Censor, cum adversus responsum ad servos publicos sacra Herculis transtulisset, luminibus orbatus est, et Potitiorum gens, quae prodidit, intra unius anni tempus extincta est. Item Censor Fulvius, cum ex Junonis Laciniae templo marmoreas tegulas abstulisset, quibus aedem Fortunae equestris, quam Romae fecerat, tegeret, et mente captus est, et amissis duobus
Abbreviated transcription (Latin):
animo concepisset affirmaretq: nauius posse. cape
igitur hanc cotem eamq nouacula dissice. At ille
incunctanter accepit ac secuit. Deinde id quod ca¬
stor et pollux bello latino apud lacum uiturne uisi
sunt equoꝵ sudorem abluentes cum aedes eoꝵ quae
iuncta fonti erat sua sponte patuisset. lidem bello
macedonico equis albis insidentes. P. uatieno nocte
romam uenienti se obtulisse dicuntur nuntiantes eo
die regem perseum uictum atq captum. quod pau¬
cis post diebus litterae pauli uerum fuisse docuerũt.
Illud enam mirabile quod simulachrum fortunae mu¬
liebre non semel locutum eẽ traditur. Item uinonis
monetae cum captis ueus unus ex militibus ad eã
transferendam missus iocabundus ac ludens interrogaret
utrum ne romam migrare uellet. uelle respondit. Clau¬
dia quoq proponitur in exemplum miraculi. Nam cum
ex libris sibyllinis idea mater esset accita. et in uado ti¬

Expanded text:
animo concepisset, adfirmaretque Nauius posse, \'cape animo concepisset, adfirmaretque Nauius posse, \'cape igitur inquit \'hanc cotem eamque nouacula dissice\'. at ille incunctanter accepit ac secuit. deinde illut, quod Castor et Pollux bello Latino aput lacum Iuturnae uisi sunt equorum sudorem abluentes, cum aedes eorum quae iuncta fonti erat sua sponte patuisset. idem bello Macedonico equis albis insidentes Publio Vatieno Romam nocte uenienti se obtulisse dicuntur nuntiantes eo die regem Persen uictum atque captum: quod paucis post diebus litterae Pauli uerum fuisse docuerunt. illut etiam mirabile, quod simulacrum Fortunae Muliebris non semel locutum esse traditur, item Iunonis Monetae, cum captis Veiis unus ex militibus ad eam transferendam missus iocabundus ac ludens interrogaret utrumne Romam migrare uellet, uelle respondit. Claudia quoque proponitur in exemplum miraculi. nam cum ex libris Sibyllinis Idaea mater esset accita. et in uado Ti
Abbreviated transcription (Latin):
se ut aut ipsi plus sapiant quia minores uocantur
aut illi desipuerint quia maiores nominantur. Quid
ergo impedit quin ab ipsis sumamus exemplum. ut
quomodo illi quae falsa inuenerant posteris tradiderũt.
sic nos qui uerum inuenimus posteris meliora trada¬
mus: Superest ingens quaestio. euius disputatio non
ab ingenio. sed a scientia uenit. quae pluribus explicã¬
da erit. ne quid omnino dubium relinquatur. Nam
fortasse aliquis ad illa confugiat quae a multis et nõ
dubus traduntur auctoribus. eos ipsos quos docui¬
mus deos non eẽ maiestatem suam persaepe ostendis¬
se et prodiguis et somnus et auguriis. et oraculis. et
sane multa enumerari possunt digna miracula. In
primis illud quod accius nauius summus augur
cur tarquinium priscum cõmoneret ut nihil noui¬
facere inciperet.nisi prius eẽt inauguratus eiq rex
artis eius eleuans fidem diceret ut consultis auibꝰ
renuntiaret sibi utrum ne fieri posset id quod ipse

Expanded text:
se ut aut ipsi plus sapiant, quia minores uocantur, se ut aut ipsi plus sapiant, quia minores uocantur, aut illi desipuerint, quia maiores nominantur. quid ergo inpedit quin ab ipsis sumamus exemplum, ut quomodo illi quae falsa inuenerant posteris tradiderunt, sic nos qui uerum inuenimus posteris meliora tradamus? Superest ingens quaestio, cuius disputatio non ab ingenio, \' sed a scientia uenit: quae pluribus explicada erit, ne quid omnino dubium relinquatur. Nam fortasse aliquis ad illa confugiat, quae a multis et non dubiis traduntur auctoribus; eos ipsos, quos docuimus deos non esse, majestatem suam persaepe ostendisse, et prodigiis, et somniis, et auguriis, et oraculis. Et sane multa enumerari possunt digna miraculo: in primis illud, quod Accius Navius summus Augur, cum Tarquinium Priscum cofacere inciperet, nisi prius esset inauguratus, eique rex artis eius eleuans fidem diceret ut consultis auibus renuntiaret sibi, utrumne fieri posset id quod ipse
Abbreviated transcription (Latin):
a posteris quos nemo cum uiuerent neq summus neq
infimus affinitate dignos iudicauit. Quare oportet ĩ
ea re maxime in qua uitae ratio uersatur. sibi quenq:
confidere. suoq udicio ac propriis sensibus nin adĩ¬
uestigandam et perpendendam ueritatem ꝗͣ credentẽ
alienis erroribus decipi tanꝗͣ ipsum rationis exꝑtem
Dedit omnibus deus pro uirili portione sapientiam.
ut et inaudita inuestigare possent. et audita ꝑpende.
nec qui illos illi temporibus antecesserunt. sapientia
quoq antecesserunt quae si omnibus aequaliter datur
occupari ab antecedentibus non potest. Illibabilis ẽ
tanꝗͣ lux et claritas solis. quia ut sol oculoꝵ. sic sapi¬
entia est lumen cordis humani. Quare cum saꝑe ide
ueritatem quaerere omnibus sit innatum sapientiã
sibi adimunt qui sine ullo iudicio inuenta maiorum
ꝓbant. et ab alus pecudum more ducuntur. Sed hoc
fallit quod maioꝵ nomine posito non putant fieri pos¬

Expanded text:
a posteris, quos nemo cum uiuerent neque summus neque a posteris, quos nemo cum uiuerent neque summus neque infimus adfinitate dignos iudicauit. Quare oportet in ea re maxime in qua uitae ratio uersatur, sibi quemque confidere suoque iudicio ac propriis sensibus niti ad muestiga-ndam et perpendendam ueritatem, quam credentem alienis erroribus decipi tamquam ipsum rationis expertem. dedit ommbus deus pro uirili portione sapientiam, ut et inaudita inuestigare possent et audita perpendere. nec quia nos illi temporibus antecesserunt, sapientia quoque antecesserant, quae si omnibus aequaliter datur, occupari ab antecedentibus non potest. iniibabUis est tamquam lux et claritas solis, quia ut sol oculorum sic sapientia lumen est cordis humani. quare cum sapere id est ueritatem quaerere omnibus sit innatum, sapientiam sibi adimunt qui sine ullo iudicio inuenta maiorum probant et ab aliis pecudum more ducuntur. sed hoc fallit, quod maiorum nomine posito non putant fiprt pos
Abbreviated transcription (Latin):
leuerat conuocauit. cũq is numerus condende ur¬
bi parum idoneus uideretur constituit asilum. Eo pas¬
sim confugerunt ex finitimis locis pessimi quiq sine
ullo condicionis diserimine. Ita conflauit ex iis oĩbꝰ
populum. legitq in senatum eos qui aetate anteibant
et patres appellauit. quoꝵ consilio gereret omnia de
quo senatu propertius elegiaꝵ scriptor haec loquitur
Bucina cogebat priscos ad uerba quirites. Centum illi in
prato saepe senatus erat. Curia praetexto nunc quae
nitet alta senatu. Pellitos habuit rustica corda patres.
Hi sunt patres quoꝵ decretis eruditi ac prudentes uiri
deuotissime seruiunt. Idq uerum atq ĩmutabile omĩs
posteritas iudicet. quod centum pelliti senes statutum
eẽ uoluerunt. Quos tamen ut in primo libro dictum est
pompilius illexit ut uera eẽ crederent sacra quae ipse
tradebat. Est uero quod illoꝵ auctoritas tanti habeat᷑

Expanded text:
leuerat conuocauit cumque is numerus condendae urleuerat conuocauit cumque is numerus condendae urbi parum idoneus uideretur, constituit asylum. eo passim confugerunt ex finitimis locis pessimi quique sine ullo condicionis discrimine. ita conflauit ex his omnibus populum legitque in senatum eos qui aetate anteibant et patres appellauit, quorum consilio gereret omnia. de quo senatu Propertius elegiarum scriptor haec loquitur: bucina cogebat priscos ad uerba Quirites, centum illi in prato saepe senatus erat. curia, praetexto nunc quae nitet alta senatu, pellitos habuit, rustica corda, patres. hi sunt patres quorum decretis eruditi ac prudentes uiri deuotissime seruiant, idque uerum atque inmutabile omnis posteritas iudicet quod centum pelliti senes statutum esse uoluerunt: quos tamen, ut in primo libro dictum est, Pompilius inlexit, ut uera esse crederent sacra quae ipse tradebat. est uero quod illorum auctoritas tanti habeatur
Abbreviated transcription (Latin):
Si credis. cur ergo rationem requiris quae potest
efficere ne credas: Sin rationem requiris. et quaerẽ¬
dam putas. ergo non credis. Ideo enim quaeris ut
eam sequaris cum inueneris. docet te ecce ratio nõ
eẽ ueras religiones deoꝵ. quid facies: Maiores¬
ne potius. an rationem sequeris : quae quidem tibi
non ab alio insinuata sed a te ipso inuenta et electa
est. cum omnes religiones radicitus eruisti. Si ra¬
tionem mauis. discedere te necesse est ab institutis
et auctoritate maioꝵ. quoniam id solum rectum
est quod ratio praescribit. Si autem pietas maiores
sequi suadet. fatere igitur et stultos illos fuisse. ꝗ
excogitatis contra rationem religionibus seruierũt.
et te ineptum qui id colas quod falsum eẽ conun¬
ceris. Sed tamen quoniam nobis tantopere maiort
nomen opponitur. uideamus tamen qui fuerint ma¬
iores illi a quoꝵ auctoritate discedi nefas ducitur:
Romulus urbem conditurus. pastores inter quos ado¬

Expanded text:
» Si credis, cur ergo rationem requiris, quae potest » Si credis, cur ergo rationem requiris, quae potest efficere ne credas? Si vero rationem requiris, et quaerendam putas, ergo non credis. Ideo enim quaeris, ut eam sequaris, cum inveneris. Docet ecce te ratio non esse veras religiones deorum. Quid facies? majoresne potius, an rationem sequeris? quae quidem tibi non ab alio insinuata, sed a te ipso inventa et electa est, cum omnes religiones radicitus eruisti. Si rationem mavis, discedere te necesse est ab institutis et auctoritate majorum; quoniam id solum rectum est quod ratio praescribit: si autem pietas maiores sequi suadet., fatere igitur et illos stultos fuisse, qui excogitatis contra rationem religionibus seruierunt, et te ineptum, qui id colas quod falsum esse conuiceris. sed tamen quoniam nobis tanto opere maiorum nomen opponitur, uideamus tandem qui fuerint. maiores illi, a quorum auctoritate discedi nefas ducitur. Romulus urbem conditurus pastores inter quos ado
Abbreviated transcription (Latin):
los et coloribus uestes. uel distincta gemmis fulgẽ¬
tibus pocula insatiabili contemplatione contrectẽt
et quanto fuerint ornatiora templa et pulchrio¬
ra simulachra tanto plus maiestatis habere ere¬
duntur. ad eo religio eoꝵ nihil ẽ alud ꝗͣ quod cu¬
piditas humana miratur. Hae sunt religiones qͣs
sibi a maioribus suis traditas pertinacissime tue¬
ri ac defendere ꝑseuerant. nec considerant qͣles
sint. sed ex hoc probatas ac ueras eẽ confidunt.
quod eas ueteres tradiderunt. tantaq ẽ auctoritas
uetustatis. ut inquirere in eam scelus eẽ dicatur. Ita¬
q creditur ei passim tanꝗͣ cognitae ueritati. Deniq
apud ciceronem sic dicit cotta lucilio. Habes balbe
quid cotta. quid pontifex sentiat. fac nunc ego in¬
telligam quid tu sentias. Ateenim pho rationem re¬
ligionis accipere debeo. Maioribus autem nostris
etiam nulla ratione reddita rationis est credere.

Expanded text:
lis et coloribus vestes, vel distincta gemmis fulgenlis et coloribus vestes, vel distincta gemmis fulgentibus pocula insatiabili contemplatione contrectent. Et quanto fuerint ornatiora templa, et pulchriora simulacra, tanto plus majestatis habere creduntur: adeo religio eorum nihil aliud est, quam quod cupiditas humana miratur. Hae sunt religiones, quas sibi a majoribus suis traditas pertinacissime tueri ac defendere perseverant: nec considerant quales sint; sed ex hoc probatas atque veras esse confidunt, quod eas veteres tradiderunt, tantaque est auctoritas vetustatis, ut inquirere in eam scelus esse dicatur. Itaque creditur ei passim, tamquam cognitae veritati. Denique apud Ciceronem sic dicit Cotta Lucilio: « Habes, Balbe, quid Cotta, quid pontifex sentiat. Fac nunc ego intelligam, quid tu sentias; a te enim philosopho rationem religionis accipere debeo, majoribus autem nostris, etiam nulla ratione reddita, rationis est credere.
Abbreviated transcription (Latin):
lectantur. hor pulchritudo ac nitor praestringit oculos
nec ullam religionem putant ubicunq illa non fulxerint.
taq sub obtentu deorum. auarinia et cupiditas colitur. Cre¬
dunt enim deos amare quicquid ipsi concupiscunt. quicꝗd
est propter quod furta et homicidia et latrocinia quoti¬
die seuiunt. propter quod bella per totum orbem ppłos
urbesq subuertunt.Consecrant ergo dus manubias
et rapinas suas. quos certe necesse est imbecillos eẽ ac
summae uirtutis expertes. si subiecti sunt cupiditati¬
bus. Cur enim caelestes eos putemus si desiderant ali¬
quid e terra. uel beatos si aliqua re indigent. uel in¬
corruptos si uoluptati habent ea in quibus appeten
dis cupiditas hominum non ĩmerito damnatur: Ue¬
niunt igitur ad deos non tam religionis gratia.qua
nulla potest eẽ in rebus male partis et corruptibili¬
bus. ꝗͣ it aurum oculis hauriant. nitorem leuigati
marmoris aut aeboris aspiciant.ut insignes lapil¬

Expanded text:
lectantur. Horum pullectantur. Horum pulnec ullam religionem putant ubicumque illa non fulserint. itaque sub obtentu deorum auaritia et cupiditas colitur. credunt enim deos amare quidquid ipsi concupiscunt, quidquid est propter quod furta et homicidia et latrocinia cottidie saeuiunt, propter quod bella per totum orbem populos urbesque subuertunt. consecrant ergo diis manubias et rapinas suas, quos certe necesse est inbecillos esse ac summae uirtutis expertes, si subiecti sunt cupiditatibus. cur enim caelestes eos putemus, si desiderant aliquid de terra, uel beatos, si aliqua re indigent., uel incorruptos, si uoluptati habent ea in qdis cupiditas hominum non immerito damnatur? Veniunt igitur ad deos, non tam religionis gratia, quae nulla potest esse in rebus male partis et corruptibilibus, quam ut aurum oculis hauriant, nitorem levigati marmoris, aut eboris aspiciant; ut insignes lapil
Abbreviated transcription (Latin):
quasi communis domus. Si ergo est constructus ut
domus nec ipse deus est nec elementa quae sunt ꝑtes
eius. quia neq domus habere dominium sui potest.
neq de quibus domus constat. Non tantum igit᷑
ueritate. sed etiam uerbis suis reuincuntur. Sicut eĩ
domus in usum habitandi facta per se nihil sentit.
dominoq subiecta ẽ. qui eam fecit aut in colit. ita mũ¬
dus per se nihil sentiens factori deo subiacet.qui eum
in usum sui fecit. Duplici ergo ratione peccatur ab insi
pientibus. primum quod elementa idest dei opera deo
preferunt. deinde quod elementoꝵ ipsoꝵ figunas hu¬
mana specie comprehensas colunt. Nam solis luneq
simulachra humanum in modum formant. item ignis
et terrae et maris. quae illi uulcanum. uestam neptunũ
uocant. nec elementis ipsis in aperto litant. tanta ho¬
mines imaginum cupiditas tenet. ut iam uiliora ducãt᷑
illa quae uera sunt. auro scilicet et gemmis. et aebore de¬

Expanded text:
quasi communis domus. si ergo est constructus ut quasi communis domus. si ergo est constructus ut domus, nec ipse deus est nec elementa, quae sunt partes eius, quia neque domus habere dominium sui potest neque illa de quibus domus constat. non tantum igitur ucritate, sed etiam uerbis suis reuincuntur. sicut enim domus in usum habitandi facta per se nihil sentit dominoque subiecta est, qui eam fecit aut incolit, ita mundus per se nihil sentiens factori deo subiacet, qui eum in usum sui fecit. Duplici ergo ratione pientibus: primum, quod elementa, id est Dei opera Deo praeferunt; deinde, quod elementorum ipsorum figuras humana specie comprehensas colunt. Nam solis lunaeque simulacra humanum in modum formant; item ignis, et terrae, et maris, quae illi Vulcanum, Vestam, Neptunum vocant; nec elementis ipsis in aperto litant. Tanta homines imaginum cupiditas tenet, ut jam viliora ducantur illa quae vera sunt: auro scilicet, gemmis, et ebore de
Abbreviated transcription (Latin):
catus sit utiq tanꝗͣ domus tanꝗͣ nauis. Est ergo alios
artifex mundi deus et seorsum erit mundus qui factus
ẽ. seorsum ille qui fecit. Iam illud ꝗͣ repugnans et ab¬
surdum quod cum caelestes ignes. caeteraq mundi ele¬
menta deos eẽ affirment. item mundum ipsum deum
dicunt. Quomodo potest ex multoꝵ deoꝵ aceruo u¬
nus deus confici. Si astra dii sunt mundus ergo nõ
deus. sed domicilium deorum est.Si uero mundus ds
est. ergo illa omnia quae sunt in eo du non sunt sed dei
membra. quae utiq solidi nomen accipere non possunt.
Neo enim recte quis dixerit membra hominis unius
multos homines eẽ. Sed tamen non est similis compa¬
ratio animalis et mundi. Animal enim quia sensu
praeditum ẽ etiam membra eius habent sensum. nec ni¬
si a corpore diuulsa putrescunt. Cuius igitur rei simi¬
litudinem gerit mundus: Nimirum ipsi docent cum
factum eẽ non diffitentur ut eẽt dus et hominibus

Expanded text:
catus, sic utique tamquam domus, tamquam nauis. est ergo aliquis catus, sic utique tamquam domus, tamquam nauis. est ergo aliquis artifex mundi deus et seorsum erit mundus qui factus est, seorsum ille qui fecit. iam illut quam repugnans et absurdum, quod cum caelestes ignes ceteraque mundi elementa deos esse adfirment, idem mundum ipsum deum dicunt! quomodo potest ex multorum deorum aceruo unus deus confici? si astra dii sunt, mundus ergo non deus, sed domicilium deorum est. si uero mundus deus est, ergo illa omnia quae sunt in eo non dii sunt, sed dei membra, quae utique sola dei nomen accipere non possunt.. nec enim recte quis dixerit membra. hominis unius multos homines esse. sed tamen non est similis comparatio animalis et mundi. animal enim quia sensu praeditum est, etiam membra eius habent sensum nec nisi a corpore diuulsa brutescunt. cuius igitur rei similitudinem gerit mundus? nimirum ipsi docent, cum factum esse non diffitentur, ut esset diis et hominibus
Abbreviated transcription (Latin):
ẽ homo. et sensibilis ẽ mundus. quia homo sentit.er¬
go quia mortalis ẽ homo mortalis sit et mundus ne¬
cesse ẽ nec tantum mortalis. sed et omnibus morbis
passionibusq subiectus. et e contrario. si deus ẽ mũ¬
dus et partes eius utiq immortales sunt. ergo et
homo deus ẽ quia pars ẽ ut dicitis mundi. Si homo
ergo iumenta et pecudes. et cietera genera bestiarum
et auium et piscium. quoniam et illa eodem modo
sentiunt et mundi partes sunt. At hoc tolerabile ẽ.
nam et haec colunt agyptii. Sed res eo peruenit ut &¬
ranae et culices. et formicae di eẽ uideantur:quia et
ipsis in est sensus. et ex parte mundi sunt. Ita semper
argumenta ex falso petita ineptos et absurdos excitus
habent. Quid quod udem ipsi aiunt deoꝵ et hominũ
causa mundũm eẽ constructum quasi cõmunem domõ.
Ergo mundus nec deus ẽ nec animans si constructus est
Anuimans enim non construitur sed nascitur. et si edifi¬

Expanded text:
est homo et sensibilis est mundus, quia homo sentit, erest homo et sensibilis est mundus, quia homo sentit, ergo quia mortalis est homo, mortalis sit et mundus necesse est nec tantum mortalis, sed et omnibus morbis passionibusque subiectus. et e contrario si deus est mundus et partes eius utique inmortales sunt, ergo et homo deus est, quia pars est ut dicitis mundi. si homo, ergo et iumenta et pecudes et cetera genera bestiarum et auium et piscium, quoniam et illa eodem modo sentiunt et mundi partes sunt. at hoc tolerabile est; nam et haec colunt Aegyptii. sed res eo peruenit ut et ranae et culices et formicae dii esse uideantur, quia et ipsis inest sensus et ex parte mundi sunt. ita semper argumenta ex falso petita ineptos et absurdos exitus habent. quid quod idem ipsi aiunt deorum et hominum causa mundum esse constructum quasi communem domum? ergo mundus nec deus est nec animans, si constructus est: animans enim non construitur, sed nascitur, et si est aedifi
Abbreviated transcription (Latin):
generat hominem qui ẽ sensu praeditus ergo et ipsum
esse sensibilem. Item sine sensu ẽẽ non posse cuius ꝑs
habeat sensum. Igitur quia homo sensibilis ẽ etiam
mundo. cuius pars homo ẽ. in esse sensum. Propositi¬
ones quidem uere sunt. et sensibile eẽ quod sensu
praeditum gignat. et habere sensum cuius gars sensu
aucta sit. sed assumptiones falsae quibus argumenta
concludunt. quia neq mundus generat hominem ne¬
q homo mundi pars est. Nam hominem a principio
idem deus fecit qui et mundum. et non ẽ mundi pars
homo sicut corporis membrum. Potest enim mundus
eẽ sine homine sicut urbs et domus. Atꝗ ut domus
unius hominis habitaculum ẽ. et urbs unius populi
sic et mundus domicilium totius generis humani et
aliud est quod incolitur. aliud ẽ quod incolit. Sed
illi dum student id quod falso susceperant confirma¬
re. et sensibilem eẽ mundum et deum argumentoꝵ

Expanded text:
generat hominem, qui est sensu praeditus: ergo et ipsum generat hominem, qui est sensu praeditus: ergo et ipsum esse sensibilem; item, sine sensu esse nou posse cuius pars habeat sensum: igitur quia homo sensibilis est, etiam mundo cuius pars est homo inesse sensum. propositiones quidem uerae sunt, et sensibile esse quod sensu praeditum gignat et habere sensum cuius pars sensu aucta sit, sed adsumtiones falsae quibus argumenta concludunt, quia neque mundus generat hominem neque homo mundi pars est. nam hominem a principio idem deus fecit qui et mundum, et non est pars mundi homo sicut corporis membrum: potest enim mundus esse sine homine sicut urbs et domus. atquin ut domus unius hominis habitaculum est et urbs unius populi, sic et mundus domicilium est totius generis humani: et aliut est quod incolitur- , aliut quod incolit. sed illi dum student id quod falso susceperant confirmare, et sensibilem esse mundum et deum, non uideru
Abbreviated transcription (Latin):
continentur. Simili modo si terra. quam calcamus.⁊
quam subigimus et colimus ad uictum deus non est.
nec campi quidem ac montes du erunt. Si hinon sũt.
ergo ne tellus quidem uniuersa deus uideri potest.Itẽ
si aqua quae seruit animantibus ad usum bibendi aut
lauandi deus non ẽ. ne fontes quidem ex quibus aqͣ
ꝓfluit. Si fontes non sunt. ne flumina quidem qua
de fontibus colliguntur. Si flumina quoq du non st̃
ergo et mare quod ex fluminibus constat. deus ha¬
beri non potest. Quod sineq: caelum neq terra neq
mare quae mundi partes sunt. dii eẽ non possunt. er¬
go ne mundus quidem totus deus ẽ. quem udem ipsi
stoici et animantem et sapientem eẽ contendunt. et
propterea deum in quo tam inconstantes fuerunt.
ut nihil ab is dictum sit. quod non ab usdem fuerit
euersum Sic enim argumentantur fieri non posse ut
sensu careat quod sensibilia ex se generat. Mundus at̃

Expanded text:
continentur. simili modo si terra, quam calcamus, continentur. simili modo si terra, quam calcamus, quam subigimus et colimus ad nidum, deus non est, ne campi quidem ac montes dii erunt: si hi non sunt, ergo ne tellus quidem uniuersa deus uideri potest. item si aqua, quae seruit animantibus ad usum bibendi aut lauandi, deus non est, ne fontes quidem ex quibus aqua profluit; si fontes non sunt, ne flumina quidem quae de fontibus colliguntur; si flumina quoque dii non sunt, ergo et mare quod ex fluminibus constat deus haberi non potest. quodsi neque caelum neque terra neque mare, quae mundi partes sunt, dii esse possunt, ergo ne mundus quidem totus deus est, quem idem ipsi Stoici et animantem et sapientem esse contendunt et propterea deum. in quo tam inconstantes fuerunt, ut nihil ab iis dictum sit quod non ab isdem fuerit euersum. sic enim argumentantur: fieri non posse ut sensu careat quod sensibilia ex se generat; mundus autem
Abbreviated transcription (Latin):
non diuina ratione procederent.Cur autem illa ex¬
cogitauent deus. quis non intelligit. Scilicet ne so¬
lis lumine decedente nimium caeca nox tetris atque
horrentibus tenebris in grauesceret. noceretq uiuenti¬
bus. Itaq et caelum simul mira uarietate distinait.
et tenebras ipsas multis minutisq luminibus tem¬
perauit. Quanto igitur naso prudentius ꝗͣ illi qui
studere sapientiae se putant. qui sentit a deo lumi¬
na illa ut horrorem tenebraꝵ depellerent instituta.
s eum librum quo foenomena breuiter comprehendit.
his tribus uersibus terminauit. Tot numero talique
deus simulachra figura Imposuit caelo per quae atras spar¬
sa tenebras Clara pruinosae iussit dare lumina nocti.
Quod si fieri non potest. ut stellae dii sint. ergo ne sol ꝗdẽ
ac luna dii eẽ possunt. quoniam luminibus astrorum
non ratione differunt.sed magnitudine.Quod si hi
du non sunt.ergo nec caelum quidem in quo illa omnia

Expanded text:
non diuina ratione procederent. cur autem ilia exnon diuina ratione procederent. cur autem ilia excogitauerit deus, quis non intellegit? scilicet ne solis lumine decedente nimium caeca nox taetris atque horrentibus tenebris ingrauesceret noceretque uiuentibus. itaque et caelum simul mira uarietate distinxit et tenebras ipsas multis minutisque luminbus temperauit. quanto igitur Naso prudentius quam illi qui sapieutiae studere se putant, qui sensit a deo lumina illa ut horrorem tenebrarum depellerent instituta! is eum librum quo Phaenomena. breuiter conprehendit his tribus uersibus terminauit: tot numero talique deus simulacra figura inposuit caelo perque atras sparsa tenebras clara pruinosae iussit dare lumina nocti. quodsi fieri non potest ut stellae dii sint, ergo ne sol quidem ac luna dii esse possunt, quoniam luminibus astrorum non ratione differunt, sed magnitudine. quodsi hi dii non sunt, ergo ne caelum quidem in quo illa omnia
Abbreviated transcription (Latin):
nari et efficere. quae potuit solertia hominis imitatioe
simulare: Utrumne igitur stoicus. si astroꝵ figuras
in illo aere pictas effictasq uidisset. suo illa consilio
moueri diceret.ac non potius artificis ingenio: In e
ergo sideribus ratio ad peragendos meatus suos apta.
sed dei est illa ratio qui et fecit et regit omnia. non
ipsoꝵ sideꝵ quae mouentur Nam si solem stare uo
luisset. perpetuus utiq dies eẽt. Item si motus astͣ
non haberent.quis dubitat sempiternam noctem fu
isse: Sed ut diei ac noctis uices eẽnt. moueri ea uo¬
luit. et tam uarie moueri ut non modo lucis atque
tenebraꝵ mutuae uicissitudines fierent quibus labo¬
ris et quiens alterna spania constarent. sed etiam
frigoris et caloris. ut diuersoꝵ tempoꝵ uis ac pote¬
stas uel generandis. uel maturandis frugibus conue¬
niret. Quam solertiam diuinae potestatis in machi¬
nimalia eẽ sidera putauerunt:tanꝗͣ pedibus et spõte

Expanded text:
nari et efficere quae potuit sollertia hominis imitatione nari et efficere quae potuit sollertia hominis imitatione simulare? utrumne igitur Stoicus si astrorum figuras in illo aere pictas effictasque uidisset, suo illa consilio moueri diceret ac non potius artificis ingenio? inest ergo sideribus ratio ad peragendos meatus suos apta, sed dei est illa ratio qui et fecit et regit omnia, non ipsorum siderum quae mouentur. nam si solem stare uo! uisset, perpetuus utique dies esset. item si motus astra non haberent, quis dubitat sempiternam noctem futuram fuisse? sed nt diei ac noctis uices essent, moueri ea uoluit et tam uarie moueri, ut non modo lucis atque tenebrarum mutuae uicissitudines fierent, quibus laboris et quietis alterna spatia constarent, sed etiam frigoris et caloris, ut diuersorum temporum uis ac potestas uel generandis uel maturandis frugibus conueniret. quam sollertiam diuinae potestatis in machmnimalia esse sidera putauerunt, tamquam pedibus et sponte,