comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ianmo habere. qͥb hi ẽ salꝑdolũ caperet᷑. Quȩ ubitardius ꝓcedt̃.
neq lenit᷑ anmꝰ ferox. statuit qͣuis mͦ inceptũ ꝑficere Primo c̃uent
tur . si murius adpeccuniã distribuendã. Reguli iterea in loca
ꝓpinq̃thesauris. alius alio c̃cessere .si hi ẽ sal inopido thirmida foris
uisens domũ eat portarũ claues ad ulterinas paret. nã uerȩ
ad hiẽ salẽ referebant᷑. Ceterũ ubi respostularet. seipsũ cũ mag
q̃rere. dormientes alios. alios occilsantes int̃ sicere. scruta riloca
abditaclausa effringere . strepituet tumultuomã i scere
Cũ interĩhiẽsal repperit᷑ occultans se tugurio mulieris ancillȩ
qͦ minicio pauið et ignrꝰ lociꝑ fugerat Numidȩ capđ euꝰ utiuissi
erant adiugurthã referunt : Ceterũ famatanti facinoris.
ꝑ omẽm affricã breui diuulgabat᷑ Adherbalẽ om̃sq: qͥ subĩ ꝑio
micipsȩ suerant metus inuadit. induas partes discedunt Numde

Expanded text:
imo habere, quibus Hiempsal per dolum caperetur. Quae ubi tardius procedunt neque lenitur animus ferox, statuit quovis modo inceptum perficere. Primo conventu, ramque rem decernitur, sed maturius ad pecuniam distribuendam. Reguli interea in loca propinqua thesauris alius alio concessere. Sed Hiempsal in oppido Thirmida forte visens domum eat, portarum clauis adulterinas paret— nam verae ad Hiempsalem referebantur—ceterum, ubi res postularet, se ipsum cum magquaerere, dormientis alios, alios occursantis interficere, scrutari loca abdita, clausa effringere, strepitu et tumultu omnia miscere, cum interim Hiempsal reperitur occultans se tugurio mulieris ancillae, quo initio pauidus et ignarus loci perfugerat. Numidae caput eius, uti iussi erant, ad Iugurtham referunt. Ceterum fama tanti facinoris per omnem Africam brevi diuulgatur. Adherbalem omnisque, qui sub imperio Micipsae fuerant, metus invadit. In duas partis discedunt Numidae:
Abbreviated transcription (Latin):
ignoscere.qm̃ ciues st̃ eqͦanimo paterer nisimi seda in ꝑniciẽ casura es¬
set Lã et illis qͣntũ ĩpanitatis habent parũ ẽ ĩpune malesecis se. nisi

Expanded text:
iam cives sunt, aequo animo paterer, ni misericordia in perniciem casura esset. nam et illis, quantum importunitatis habent, parum est impune male fecisse, nisi
Abbreviated transcription (Latin):
tenere. ipsi in noxii florentes. sine m& uȩ tatẽ agere.
c& eros iudiciꝰt̃rerȩ qͣ plebẽ in mugistratũ placidius
tractarent. S ubi pͥmũ dubus reb nouandisspes.
oblataẽ uetꝰ certam̃ anmos eoꝵ arrex̃. Qđ si pͥmoplio
orent diutiuiꝰ ea utilicuisset. qͥndefes sil& ex. agiuib
qͥ plũ posset ĩꝑiuĩ atq libtatẽ extorqueret. Fuere tam̃ extra
c̃iurationẽ cũ plures qͥ ad catilinã in itioꝓfectist̃: In hiserat
fuluiuꝰ senatorisfiluꝰ quẽ retractũ exitinere parͦns necari
uissit Cisdẽ tẽporib romȩ lentulꝰ sicuti catilinp̃ceperat
qͦs cũqi morib aut ftctun nouis reb idoneos credebat. aut ꝑse
legatos allo gobrũ reqͥrat . eosꝙ sipossit ĩ Pellat ad societatẽ
belli existimns publice pͥuatĩq aere alieno opp̃ssos. p̃terea
qđ natura gensgallica bellicosa e̾et. facibe ad tale c̃ siliũ oos ad du¬
ciposse umbrenꝰ qđ ingallia negotiatꝰ erat . plerisq pͥncipib

Expanded text:
tenere; ipsi innoxii, florentes, sine metu aetatem agere ceterosque iudiciis terrere, quo plebem in magistratu placidius tractarent. sed ubi primum dubiis rebus novandis spes oblata est, vetus certamen animos eorum adrexit. quod si primo proelio forent, diutius ea uti licuisset, quin defessis et exanguibus qui plus posset imperium atque libertatem extorqueret. fuere tamen extra coniurationem complures, qui ad Catilinam initio profecti sunt. in iis erat Fulvius, senatoris filiussit. Isdem temporibus Romae Lentulus, sicuti Catilina praeceperat, quoscumque moribus aut fortuna novis rebus idoneos credebat, aut per se legatos Allobrogum requirat eosque, si possit, inpellat ad societatem belli, existumans publice privatimque aere alieno oppressos, praeterea quod natura gens Gallica bellicosa esset, facile eos ad tale consilium adduci posse. Umbrenus, quod in Gallia negotiatus erat, plerisque principibus
Abbreviated transcription (Latin):
adũsos habeo qͥmͥ atq an momeo nulluiꝰ ũ ꝗ delicti gr̃am
fecissẽ haud facile alterius libidini inlefactac̃donbam
S eatã & siuos paru pendebatis tam̃ res .p. firmaerat
Opulentia neglegentiã tolerabat Nc̃ u ñ idagit᷑. bonsne
anmlis morib uiuamꝰ neq qͣntũ aut qͣmagnificũ ĩꝑiũ¬

Expanded text:
advorsos habeo. qui mihi atque animo meo nullius umquam delicti gratiam fecissem, haud facile alterius lubidini male facta condonabam. sed ea tametsi vos parvi pendebatis, tamen res publica firma erat, opulentia neglegentiam tolerabat. nunc vero non id agitur, bonisne an malis moribus vivamus, neque quantum aut quam magnificum i
Abbreviated transcription (Latin):
qͦs medios cohors p̃toria disiecerat paulo dui̾sius siom̃stam̃
adũsis uul nerib c̃ciderant. Catilinuͦ longe a suis int̃hostiũ
cadauerare ꝑ tꝰ ẽ paululũ etiã spins ferociãꝙ anm qͣ habuerat
uiuus inuulturetinens. Postremo ex om̃i copia neꝙ inpͣlioneꝗ
infuga qͥsꝗ cius ingenuus captus: ltacuntg̃ suȩ hostiũ¬
cruentã uictoriã ad eptꝰ erat Nãstrenuissimꝰ qͥsq aut occi¬
derat in p̃lio. aut grauit̃ uulneratꝰ discesserat Multiaũt
qͥ decastris uisendi aut spoliandi grã ꝓcesserat uoluentes ho¬
stilia caclauera anicũ alii. pars hostẽ aut cogntũ repperiebant¬
ł uere aut̃ qͥ in imcos suos cognoscerent ltauarie ꝑomnẽ
Sercitũ letitia meror lĩtꝰ atq gaudia. agitabant᷑¬

Expanded text:
quos medios cohors praetoria disiecerat, paulo diversius, sed omnes tamen quos medios cohors praetoria disiecerat, paulo diversius, sed omnes tamen adversis vulneribus ceciderant. Catilina vero longe a suis inter hostium cadavera repertus est, paululum etiam spirans, ferociamque animi quam habuerat in vultu retinens. Postremo ex omni copia neque in proelio neque in fuga quisquam civis ingenuus captus est: ita cuncti suae hostiumcruentam victoriam adeptus erat. nam strenuissumus quisque aut occiderat in proelio aut graviter volneratus discesserat. multi autem, qui e castris visundi aut spoliandi gratia processerant, volventes hostilia cadavera amicum alii, pars hospitem aut cognatum reperiebant; fuere item qui inimicos suos cognoscerent. ita varie per omnem exercitum laetitia, maeror, luctus atque gaudia agitabant
Abbreviated transcription (Latin):
pistinã uirtans ntemores cõminꝰ acrit᷑ instare. Iiliꝰ
baud tinui di pesistunt. maxima uicertatur. Interea catilin
rũ expeditis in pͥma acie uersari. laborantib suc curreata
ntegros ꝓ saucussuc arces sere. omã ꝓuidere. multũ i se
pugnare sepehostẽ ferire. Strenuimilitis et bona
imꝑtoris officia sintul exeͦquebatur. Petreuis ubi uidet¬
catelinã contra acratꝰ erat magnauitendere cohortẽ
pretoriã in medios hostes inducit. Fosq ꝑturbatos atq
alios alibi resistentes int̾fuit. deinde utriq ex laterib:
cȩteros aggreditur. Mlanlius et fesu lanꝰ in pͥmis pugnantes
cadunt. Postꝗ fusas copias seq cũ paucis relictũ uidet. memor
generis atq pͥstinȩ suae digntatis inc̃fertissimos hostes incurrit
ibiq pugnans c̃fodit᷑. S c̃fecto p̃lio tũ uͦ cerneres qͣnta audatia
qͣntaqius ann suiss& in exertitu catiline Nãfere quẽ qͥsꝙ uiius¬
pugmido locũ ceperat. eũ anssa anncorpore tegebat Pauci autẽ

Expanded text:
istinae virtutis memores comminus acriter instare, illi haud timidi resistunt: maxuma vi certatur. interea Catilina cum expeditis in prima acie vorsari, laborantibus succurrere, integros pro sauciis arcessere, omnia providere, multum ipse pugnare, saepe hostem ferire: strenui militis et boni imperatoris officia simul exequebatur. Petreius ubi videCatilinam, contra ac ratus erat, magna vi tendere, cohortem praetoriam in medios hostis inducit eosque perturbatos atque alios alibi resistentis interficit. deinde utrimque ex lateribus ceteros aggreditur. Manlius et Faesulanus in primis pugnantes cadunt. Catilina postquam fusas copias seque cum paucis relictum videt, memor generis atque pristinae suae dignitatis in confertissumos hostis incurrit ibique pugnans confoditur. Sed confecto proelio, tum vero cerneres, quanta audacia quantaque animi vis fuisset in exerpugnando locum ceperat, eum amissa anima corpore tegebat. Pauci autem
Abbreviated transcription (Latin):
berent. neq aliud alio ferri. neq mutari acmis¬
ceri om̃ia cerneres. Nã imꝑiũ facile his artib reti¬
netur qͥl initio partũ est. Uerũ ubi ꝓlabore desi¬
dia: ꝓcontinentia et eqͣlitate libido atq suꝑbia inua¬
sere fortuna cũ morib: simul imnutatur. Ita impi¬
ũ semꝑ ad optimũ quẽq animꝰ bono trans fertur. Iue

Expanded text:
berent neque aliud alio ferri neque mutari ac misceri omnia cerneres. Nam imperium facile iis artibus retinetur, quibus initio partum est. Verum ubi pro labore desidia, pro continentia et aequitate lubido atque superbia invasere, fortuna simul cum moribus inmutatur. Ita imperium semper ad optumum quemque a minus bono transferetur. Qu
Abbreviated transcription (Latin):
Lcassio ꝑ furio .p. umbreno.&. annio. sidop̃ hensi forent:
ces aris pedib: insententiã nberi neronis iturũ sedixerat.
qđ deaeare p̃sidiis abditis referundũ censuerant.Sce sar
ubiadeũ ueni Tum ẽ rogatꝰ sententiã aẽ sule huuꝰ¬
scemodi ũbalocutꝰ est

Expanded text:
Cassio, P. Furio, P. Umbreno, Q. Annio, si deprehensi forent, atione C. Caesaris pedibus in sententiam Ti. Neronis iturum se dixit, quod de ea re praesidiis additis referundum censuerat. sed Caesar, ubi ad eum ventum est, rogatus sententiam a consule huiusce modi verba locutus est:
Abbreviated transcription (Latin):
carilinã ooauonẽ habita cũ ad iuis uirandũ populars¬
apenuonse c̃ siliũ suũ atꝙ eodictitare fecisse ÷̃ s it᷑ se igis
fidi forent aliũ alu tanti facinoris c̃scir Nonmullis ct
tilimal̃hȩc & multa pterea extimbant abhisqͥeiceronus inudia
qpꝰstea ortat̃ lenir credebant a mocita toscelenis eoꝵ: qpen
atq. faciiorib cooptꝰ. que censores senatuꝓ briga amouerant
luehomini ñ minor uanitas inerat qͣ audatiameq
reticere q̃ audierat. neq suam& ipsa scelera occulta¬
ni. prsũ neqi dicere neꝙ sacere. qͥcꝗpensi habebat brat
eic̃ fuliua muliere nobilistupri uetus c̃suetudo euicũ
ntiꝰ gratꝰ ẽẽt qͥa inopiaminꝰ largiri poterati ropencu
glans iriamantes ꝙ polliceri cep̃ & nnarunt dũ

Expanded text:
Catilinam oratione habita, quom ad ius iurandum populariaperuisse consilium suom, atque eo dictitare fecisse, quo inter se fidi magis forent alius alii tanti facinoris conscii. nonnulli ficta et haec et multa praeterea existumabant ab iis, qui Ciceronis inquae postea orta est, leniri credebant atrocitate sceleris eorum, qui poenas atque facinoribus coopertus, quem censores senatu probri gratia moverant. Huic homini non minor vanitas inerat quam audacia: neque reticere, quae audierat, neque suamet ipse scelera occultare, prorsus neque dicere neque facere quicquam pensi habebat. Erat ei cum Fulvia, muliere nobili, stupri vetus consuetudo. Cui cum minus gratus esset, quia inopia minus largiri poterat, repente glorians maria montisque polliceri coepit et
Abbreviated transcription (Latin):
igna merces uidebat᷑. tam̃ postu lauere pleriq. ut p̃po¬
neret q̃ c̃ditiobelliforet q̃ p̃ ma arnis ƿecerent. qđ ubiq: opis
aut spei haberent. Tũ catlina polliceri tabulas nouas.
ꝓscripnonẽ locupletiũ igistatꝰ. sacerdonarapinas
pania citeriore pisonẽ in mauritania cũ exercitu
ꝑ siciũ. lucernũ. consilu siuparticipes petere c̃sulatũ
a. antoniũ. quẽ sibi collegã fore speraret᷑. honnẽ &
famliarẽ . & om̃i b necessitu dinib circũ uentum:
cũ eose c̃sulẽ initiũ agendi facturũ: Ad hoc mledicti
increpabat om̃s bonos. suoꝵ unũ quẽ ꝙ nomnans
laudare . am monebat aliũ egẽstatis. aliũ cupidi¬
ala cres uidet co hortatuꝰ ut petitionẽ suã curae baberent
c̃uentũ dimisit: Fuere eatẽpestate qͥ dicerent

Expanded text:
gna merces videbatur, tamen postulavere plerique, ut proponeret, quae condicio belli foret, quae praemia armis peterent, quid ubique opis aut spei haberent. Tum Catilina polliceri tabulas novas, proscriptionem locupletium, magistratus, sacerdotia, rapinas,pania citeriore Pisonem, in Mauretania cum exercitu P. Sittium Nucerinum, consili sui participes; petere consulatum C. Antonium, quem sibi collegam fore speraret, hominem et familiarem et omnibus necessitudinibus circumventum; cum eo se consulem initium agundi facturum. Ad hoc maledictis increpabat omnis bonos, suorum unumquemque nominans laudare; admonebat alium egestatis, alium cupidianimos alacris videt, cohortatus, ut petitionem suam curae haberent, conventum dimisit. Fuere ea tempestate, qui dicerent
Abbreviated transcription (Latin):
głe . neq dominationis cetam̃ intͣ ciueserat. metus hostilis inbonisartibus
ciuitatẽ retinebat. S ubi illa formido m̃tib discessit. scilicet eaꝙ̃ res scdȩ̃
amant. Iasciuia atq supbiai cessere. ltaqđ in adũ sisreb optauerant ociũ¬
pꝰ ꝗ adrptist᷑ asperius a cerbiusq suere . Naꝙ cepere nobilitas dignitatẽ. płs
libtatẽ in libidinẽ uertere. sibi qͥsq. ducere. trahere. rapere. ita om̃a in
nobilitas factione magis pollebat. plebis iussoluta at disꝑsam multiudi¬
ne minꝰ poterat. Paucos arbitrio bellidomiq agitabat᷑. penes eosdẽ aerariũ

Expanded text:
gloriae neque dominationis certamen inter civis erat: metus hostilis in bonis artibus civitatem retinebat. sed ubi illa formido mentibus decessit, scilicet ea, quae res secundae amant, lascivia atque superbia incessere. ita quod in advorsispostquam adepti sunt, asperius acerbiusque fuit. Namque coepere nobilitas dignitatem, populus libertatem in libidinem vertere, sibi quisque ducere trahere rapere. Ita omnia innobilitas factione magis pollebat, plebis vis soluta atque dispersa in multitudine minus poterat. Paucorum arbitrio belli domique agitabatur; penes eosdem aerariu
Abbreviated transcription (Latin):
.x. italia discerent. consulnumidis exdecretosenatꝰ nuntiam iubet. ita in¬
fectis reb illi domũ discedt̃. haterĩ calpulnuis parato exertu. legar sibi
homines nobiles. factiosos. quoꝵ auctoritas ꝗ̃ deleqͥs set mimita fore
sperabat Eqͥs fuit scaurꝰ cuius denatura habitu supͣ memorauimꝰ
Na inc̃sulenro multebone ꝙ artes anmi & corporis erant. qͣsom̃s
auaricia pͣpediebat. paciens laboꝵ. acri ĩgenio satisƿuidens. bellihaud
ignarꝰ. fir misisnus c̃trapericula & ĩsidias .s. legiones pitaliã regiũ.
atq inde siciliã. porro ex sicilia in africã trans nectist̃. lgit᷑ calpurnius
ininicioparatis cõm̃eatib agrit̃ numidiã ingressus ẽ. multosmoriales
& urbes aliqͥt pugnandocoep̃ .s. ubi iugurtha ꝑlegatos peruna tẽp¬
pugnauerat tam̃ magnitudine pecuniȩ abono honestoq ab
stimans se aliquid interi romȩ p̃cio aut grã effecturũ
uabamn. Quiusrei speties erat acceptio frum̃ti. qđ calpurnius

Expanded text:
 Italia decederent. Consul Numidis ex senatus decreto nuntiari iubet. Ita infectis rebus illi domum discedunt. Interim Calpurnius parato exercitu legat sibi homines nobilis factiosos, quorum auctoritate quae deliquisset munita fore sperabat. In quis fuit Scaurus, cuius de natura et habitu supra memorauimus. Nam in consule nostro multae bonaeque artes et animi et corporis erant, quas omnis auaritia praepediebat: patiens laborum, acri ingenio, satis prouidens, belli haud ignarus, firmissimus contra pericula et invidias. Sed legiones per Italiam Regium atque inde Siciliam, porro ex Sicilia in Africam transuectae. Igitur Calpurnius initio paratis commeatibus acriter Numidiam ingressus est, multosque mortalis et urbis aliquot pugnando cepit. Sed ubi Iugurtha per legatos pecunia temppugnauerat, tamen magnitudine pecuniae a bono honestoque istimans sese aliquid interim Romae pretio aut gratia effecturum. um Iugurthae Vagam. Cuius rei species erat acceptio frumenti, quod Calpurnius
Abbreviated transcription (Latin):
iubet. Idẽ facit hostium exercitus. Postq eo uentũ est. unde
a ferentꝰ N prelium cõmitri posset. maximo clamore cũ

Expanded text:
iubet; idem facit hostium exercitus. Postquam eo ventum est, unde a ferentariis proelium conmitti posset, maxumo clamore cu
Abbreviated transcription (Latin):
obtestam̃ c̃sulatis miseris ciuib legis p̃sidiũ qđ inqͥtas p̃tori
enpuit restituatis. neue nob eã necessitu dinẽ ĩpontis. ut q̃ ramꝰ
qͦnãmͦ maxime ulti sanguinẽ nrum pere amꝰ: Adhȩc .Q. mi¬
nuꝰ respondit. Siqͥđ ab senatu p&ere uellent. ab arnsdisce¬
dant icamȩ supplices ꝓsiciscant᷑ amans uetuline atq.¬
uoiliũ petiuerit At c exitinere plerisq ẽsularib
uerit. fortunȩ cedere. massiliã in exiliũ ꝓficisci. ñ qͦ sibi¬
tanti sceleris c̃tiuꝰ ẽet. s uti res .p. qͥ eta foret. neue exsua
c̃tentione seditio onret᷑. ab his longe diuersas literas. &
catu lus insenaturet itautt qͥs sibi noẽ catlinȩ reddi
dicebat Farũ exẽ plũ infrascrtũ ẽ. Teatilina & .i.¬
Egregiatua sides recognita gratam magnis inmeis
ꝑriculis fiduciã c̃m̃dationi meaetribuit Quã obrẽ
defensionẽ in nouo consilio ñ statiu parare. satis¬
factionẽ. ex nulla c̃scientia deculpaꝓpone decreui.

Expanded text:
obtestamur: consulatis miseris civibus, legis praesidium, quod iniquitas praetoris eripuit, restituatis neve nobis eam necessitudinem inponatis, ut quaeramus, quonam modo maxume ulti sanguinem nostrum pereamus!" Ad haec Q. Marcius respondit: Si quid ab senatu petere vellent, ab armis discedant, Romam supplices proficiscantur; ea mansuetudine atqauxilium petiverit. At Catilina ex itinere plerisque consularibus, iverit, fortunae cedere, Massiliam in exsilium proficisci, non quo sibiti sceleris conscius esset, sed uti res publica quieta foret neve ex sua contentione seditio oreretur. Ab his longe divorsas litteras Q. Catulus in senatu recitavit, quas sibi nomine Catilinae redditas dicebat. Earum exemplum infra scriptum est: "L. Catilina Q.Egregia tua fides re cognita, grata mihi magnis in meis periculis, fiduciam commendationi meae tribuit. Quam ob rem defensionem in novo consilio non statui parare; satisfactionem ex nulla conscientia de culpa proponere decrevi,
Abbreviated transcription (Latin):
tissi metam̃ recep̃ dando & pollicendo multa ꝑ fec̃ ut famar
fide postromo omib reb suis cõmodũregis ate ferret
Reliqs lgatos ead ẽ uia aggressus plerosq capit. paucis cass
fides ꝗpectuna fuit. Indiuisione quȩ pars numidiȩ munta¬
niã attingit. agro urisq opulentior iugurthȩ tradiuir.
lłã al terã specie ꝗ usu pociorẽ q̃ portuosior & edificiis
magis ornataerat. atherbalpos sedit Respostular
Sedq̃ loca et nationes obcalorẽ & asperitatẽ itẽ solitudines

Expanded text:
tissume recepit, dando et pollicendo multa perfecit, uti fama, fide, postremo omnibus suis rebus commodum regis anteferret. reliquos legatos eadem via aggressus plerosque capit, paucis carior fides quam pecunia fuit. in divisione, quae pars Numidiae Mauretaniam attingit, agro virisque opulentior, Iugurthae traditur; illam alteram specie quam usu potiorem, quae portuosior et aedificiis magis exornata erat, Adherbal possedit. Res postulased quae loca et nationes ob calorem aut asperitatem, item solitudines
Abbreviated transcription (Latin):
gestacũ opulentis regib ad boc sepe fortublȩ uio lentiã to¬
lerauisse Facundia gͣcos gła belligallos. ante romnos fuis¬
se acmͥmulta agitanti c̃stabat paucoꝵ ciuiũ egregi&
uirtutẽ cuncta patrausse. eoꝙ factũ utidiuitias pau¬
ꝑitas multitudinẽ paucitas superar&. Spꝰꝗ luxu ado
poratoꝵ atq magistraniũ uicia sub stentabat acsicuti
effeta parentũ multis tẽpostatib haud sane qͥsꝗ romȩ uir¬
tute magnꝰ suit Si meniriam ea ingenti uirtuto diũ sis
marib fuere uiriduo. M. cato . & c. cesar qͦs qm̃ res obtulert᷑.
silentiop̃terire ñ fuit c̃siliũ qͥnutrius ͥturã & moros qͣntũ in¬
genio possẽ aperirẽ igit᷑ uisgenꝰ & tas aeloquentia ꝓpeeqͣlia
fuere mentudo anntpar. itẽ gła s alia alii Cesarbe¬
neficus acmunisicentia magnꝰ habebat᷑ integritate uitae
ato ile mans uerudine & miscłãclarꝰ factus. huic seue¬
ritas digntatẽ adcliderat. Ces ardando subleuando ignoscen

Expanded text:
gesta cum opulentis regibus, ad hoc saepe fortunae violentiam toleravisse, facundia Graecos, gloria belli Gallos ante Romanos fuisse. Ac mihi multa agitanti constabat paucorum civium egregiam virtutem cuncta patravisse eoque factum, uti divitas paupertas, multitudinem paucitas superaret. Sed peratorum atque magistratuum vitia sustentabat ac, sicuti effeta parente, multis tempestatibus haud sane quisquam Romae virtute magnus fuit. Sed memoria mea ingenti virtute, divorsis moribus fuere viri duo, M. Cato et C. Caesar. Quos quoniam res obtulerat, silentio praeterire non fuit consilium, quin utriusque naturam et mores, quantum ingenio possum, aperirem. Iesar beneficiis ac munificentia magnus habebatur, integritate vitae Cato. Ille mansuetudine et misericordia clarus factus, huic severitas dignitatem addiderat. Caesar dando, sublevando, ignoscun
Abbreviated transcription (Latin):
auidissimꝰ erat quȩ utilia uisa cͦstituunt. Ita
composito dolo digrediunt᷑. Et rex postero
die aspare᷑ iugurtȩ legatũ appellat dicit q
sibi ꝑdabare᷑ ex sylla cognitũ. posse condi¬
cionibus bellũ poni. quã obrẽ regis sui
sentenciam exqͥreret. Ille in castra
ꝓperato itinere post diẽ octauũ redit ad
bocohũ. & ei nunciat iugurtã cupereomĩa
quȩ imperarent᷑ facere. sed mario parũ fi¬
dere. sepe anteacũ imperatoribus roma¬
nis pacẽ conuentã frustra fuisse. Cȩte
rũ siam bob consultũ & rata pace̾ uellet.

Expanded text:
auidissimus erat, quae utilia visa constituunt. Ita composito dolo digrediuntur. At rex postero die Asparem, Iugurthae legatum, appellat dicitque sibi per Dabarem ex Sulla cognitum posse condicionibus bellum poni: quam ob rem regis sui sententiam exquireret. Ille laetus in castra properato itinere post diem octauum redit ad Bocchum et ei nuntiat Iugurtham cupere omnia quae imperarentur facere, sed Mario parum confidere; saepe antea cum imperatoribus Romanis pacem conventam frustra fuisse. Ceterum Bocchus si ambobus consultum et ratam pacem vellet
Abbreviated transcription (Latin):
ad cȩlũ ferri tela utr̃iq uolare.
edilli quimoenia defensabant ubi
hostes paulũ modo pugnã remiserant.
intentipͣ liũ equestre prospecta¬
bant Cos uti quȩq res uugurthȩ

Expanded text:
ad caelum ferri, tela utrimque uolare. Sed illi, qui moenia defensabant, ubi hostes paulum modo pugnam remiserant, intenti proelium equestre prospectabant. Eos, uti quaeque Iugurth
Abbreviated transcription (Latin):
om̃s sociatq hostes credere. illi aut̃ m̃tẽ diuinã ee
aut deoꝵ nutu cõ ncta portendi S. c̃ sul ubieares
bene eueñ ad alia oppida ꝑgit Paucare gugnantibi
corrũp. luctuat q cede om̃a c̃plent᷑ deniq mul¬
us locis potitus acpleris ix ercitũ in cruento
alia rẽ ad dcedit᷑ n eade asperitate q̃ apsensiũ

Expanded text:
omnes, socii atque hostes, credere illi aut mentem divinam esse aut deorum nutu cuncta portendi. Sed consul, ubi ea res bene evenit, ad alia oppida pergit, pauca repugnantibus corrumpit: luctu atque caede omnia complentur. Denique multis locis potitus ac plerisque exercitu incruento aliam rem aggreditur, non eadem asperitate qua Capsensium,
Abbreviated transcription (Latin):
labori p̃tulerat. eosatq alios om̃es malũ publicum
alebat: qminꝰ mirandũ ẽ. homines egentes mialis morib maxi¬
maspe reu p. tuxta acsi bi c̃suluisse. Preterea qͦrũ uictoria siltȩ

Expanded text:
labori praetulerat. eos atque alios omnis malum publicum alebat. quo minus mirandum est homines egentis, malis moribus, maxuma spe rei publicae iuxta ac sibi consuluisse. praeterea, quorum victoria Sul
Abbreviated transcription (Latin):
taginiensi istituit ancitiã. Quotẽ pore magis fides eius ꝗ stertis
frustra auobis auxiliũ peteres si ad ĩperandũ nichilcausȩ habe

Expanded text:
aginiensi amicitiam instituit, quo tempore magis fides eius quam fortuna frustra a vobis auxilium petere. Si ad impetrandum nihil causae habe
Abbreviated transcription (Latin):
licuit mre maiorũ lege uti. neq anisso patrimono liberũ cor¬
pꝰhabere. tanta seuitia feneratoꝵ atq. p̃toris fuit Sepemiores
ñt nr̃i i serati plebromine decretissuis in opiȩ ouiꝰ opiiu

Expanded text:
licuit more maiorum lege uti neque amisso patrimonio liberum corpus habere: tanta saevitia faeneratorum atque praetoris fuit. saepe maiores vostrum, miseriti plebis Romanae, decretis suis inopiae eius opitu
Abbreviated transcription (Latin):
multa alia q̃ instrum̃ta luxuriae st̃ S ei cariora
sẽ ꝑ om̃a qͣdecꝰ atq pudicitia fu̾it᷑. Pecunie ansamen nꝰ

Expanded text:
multa alia, quae instrumenta luxuriae sunt. Sed ei cariora semper omnia quam decus atque pudicitia fuit; pecuniae an famae
Abbreviated transcription (Latin):
głam iudiã feqͥ Ata qͦ clarior erat.
eomagis ãnimꝰ erat. neꝙpꝰ in sidi¬
as iugurthȩ essuso exercitu pͣdari.
ubitrum̃to aut paubulo opꝰerat. cohor¬
tes cũ om̃i eqͥtatu pͣsidiũ agebant

Expanded text:
am invidiam sequi. ita, quo clarior erat, eo magis anxius erat, neque post insidias Iugurthae effuso exercitu praedari; ubi frumento aut pabulo opus erat, cohortes cum omni equitatu praesidium agitabant
Abbreviated transcription (Latin):
cartaginenses. itẽ regẽ persen. post
ubi quisq opulentissimus uideat᷑ ita
romanis hostẽ fore. his atq aluistalib
dictis. ad cirtã opidũ it̃ c̃stituunt. qd
ibiquintꝰ metellus p̃dã captiuosq
ctimpedim̃ta locauerat. Ita uigurta
ratꝰ aut capta urbe operep̃ciũ fore
aut siromanꝰ. auxilio suis uenisset

Expanded text:
Carthaginiensis, item regem Persen, post uti quisque opulentissimus videatur, ita Romanis hostem fore. His atque aliis talibus dictis ad Cirtam oppidum iter constituunt, quod Ibique Metellus praedam captiuosque et impedimenta locauerat. Ita Iugurtha ratus aut capta urbe operae pretium fore aut, si Romanus auxilio suis venisset
Abbreviated transcription (Latin):
reposse exbisqunaurte ꝓfugerant duos macime ĩpigros de¬
legit eos multa pollicendo acmiserandoca sũ suũ confr¬
meact ut ꝑhesdũ municiones noctu adpximũ mare dehinc
oifpgerent Iamidȩ pauois dieb iussaefficiunt literae at¬
heb besis insenatu recitate quarũ sententia hȩc fuit. Non mea

Expanded text:
s, qui una Cirtam profugerant, duos maxume inpigros delegit; eos multa pollicendo ac miserando casum suom confirmat, uti per hostium munitiones noctu ad proxumum mare, dein Romam pergerent. Numidae paucis diebus iussa efficiunt. litterae Adherbalis in senatu recitatae, quarum sententia haec fuit: 'Non mea
Abbreviated transcription (Latin):
nꝙ irse enensẽ socius et amicꝰ płor armis obsessus teneo neq
inicipse patris mei benesicia neq ur̃a decreta auxiliant᷑ Serro an
fome aerius trguear incertussum. Plura deiugurt ha scribere.
denoiat ine sutunamea etiã antea expertꝰ su parũ fide imiseris
Stc asitam̃ intelligo illũ supꝗdgo sũ. petere. neꝙ simulanucicia ioram a¬
nicumeũ sperareꝰ. utrũ grauius existimet. nemimoccultũ ẽ nã in¬
irticis de cedithiẽ salẽ fnent mi cũ deinde patrioregno me expulit.

Expanded text:
 iam mensem socius et amicus populi Romani armis obsessus teneor; neque mihi Micipsae patris mei beneficia neque vostra decreta auxiliantur; ferro an fame acrius urgear, incertus sum. Plura de Iugurtha scribere dehortatur me fortuna mea, et iam antea expertus sum parum fidei miseris esse; nisi tamen intellego illum supra quam ego sum petere neque simul amicitiam num meum sperare. utrum grauius existimet, nemini occultum est. Nam initio occidit Hiempsalem fratrem meum, deinde patrio regno me expulit.
Abbreviated transcription (Latin):
monerẽ aduocatu. simul uticausã meiconsilii aperirẽ. Scitis
qquidẽ milites socordia atq ignauia lentuli. quantam ipsi
nob̵qr cladem attulerit . qͦq. mͦdũ exurbe p̃sidia operior
ingalliam ꝓficisci nequiuerĩ. Nunc uͦ qͦ in loco resnrȩ sint
uixta mecũ om̃s intelligitis. Exercitꝰ hostiũ duo. unꝰ ab urbe
alt̃ agallia ostat. Dutius in his locis ẽe̾ simxime anmꝰ ferat

Expanded text:
monerem, advocavi; fimul uti causam consilii mei aperirem. 2. Scitis equidem, milites, socordia atque ignavia Lentuli, quantam ipsi, nobisque cladem attulerit, quoque modo, dum ex urbe praesi dia operior, in Galliam proficisci nequiverim. Nunc vero quo in loco res nostrae sint, iuxta mecum omnes intelligitis. Exercitus hostium duo, unus ab urbe, alter a Gallia obstant. diutius in his locis esse, si maxume animus ferat
Abbreviated transcription (Latin):
optanda bonis superabant. tam̃ in erat
conteptor animus. etsuꝑbia cõmunȩ no¬
bi litatis małũ Itaq primũ cõmotus

Expanded text:
optanda bonis superabant, tamen inerat contemptor animus et superbia, commune nobilitatis malum. itaque primum conmotus
Abbreviated transcription (Latin):
nignitate habe bantur. Igit᷑ que storiboc¬
ci mandata ꝑatefa ciunt. Simul ab eope¬
tunt uti fauctor censultor ꝙ sibi assit.
copias. fidẽ. magnitudinẽ regis sui & alia
quȩ aut utilia aut bene uolencia eẽ cre¬
de bant oratione extollunt. Dein silli
om̃ia pollicito docti quomͦ apud mariũ. ite
apoid senatũ uerba facerent. circit̃ xldies
tulegatorũ cerciorfactus ẽ illosq & syllã
abutica uenire iubet. ite̾. l.bellienũ p̃to¬
re utica. pterea om̃s undiq senatoriior¬
dinis quib cũ mandata bocci cognoscit.¬

Expanded text:
nignitate habebantur. Igitur quaestori mandata Bocchi patefaciunt; simul ab eo petunt, uti fautor consultorque sibi assit; copias fidem magnitudinem regis sui et alia, quae aut utilia aut beneuolentiae esse credebant, oratione extollunt. Dein Sulla omnia pollicito docti, quo modo apud Marium, item apud senatum verba facerent, circiter dies qtu legatorum certior factus est, illosque et Sullam ab Utica venire iubet, item L. Bellienum praetorem Vtica, praeterea omnis undique senatorii ordinis, quibuscum mandata Bocchi cognoscit.
Abbreviated transcription (Latin):
res ex eqͥ solitus erat. quȩui gurthȩ fesso
aut maiorib astricto. superauerant.
exquo illiglã opesq inuentȩ. Igit̃ utri¬
usq c̃silus dies indus statutur. Cetera
uti res posceret̃ extẽpore parariplacuis
n abdalsa ad exercitu ꝓfectus. quẽ inter

Expanded text:
res exequi solitus erat, quae Iugurthae fesso res exequi solitus erat, quae Iugurthae fesso aut maioribus asstricto superauerant; ex quo illi gloria opesque inventae. Igitur utriusque consilio dies insidiis statuitur; cetera, uti res posceret, ex tempore parari placuit. Nabdalsa ad exercitum profectus, quem inter
Abbreviated transcription (Latin):
cedunt. Eqͥ tepeditesq repente signo
dato. Aliiuulgus effusũ oppido. ce¬
dere Ali ad portas festinare. pars
turres capere ircatq p̃dȩ spes ãplus
quã las siudo posse itauaccenses hi¬
duũ mͦ experfidia letati ciuitas magna
et opulens. cuncta penȩ autp̃dȩ fuit.¬
urpilius quẽ prefectũ oppidi unũ ex
omib ꝓfugissc supͣ ostendimus.
uissus a metello causã dicere. postꝗ sese
parũ expurgat. condẽpnatus uerberat̾q
capite penas soluit. Nã isciuis exlano erat
Peridc̃ tẽpus bomilcar cuius inpulsuiu gus¬
tha deditionẽ quã metu deseruit ince¬
perat. suspectus regi. etipse eũ suspiciens.
nouas res cupere. ad pernitiem euis do¬
lũ querere. Dic noctuq factigare animu
deniq omĩa tẽptando sotiũ sibi aduingit
na dalsã hominẽ nobilem. magnis opib
clarũ. acceptũq popularib suis plerũq
seorsũ abrege exercitu ductare. etoms

Expanded text:
cedunt. Equites peditesque repente signo cedunt. Equites peditesque repente signo dato alii uulgum effusum oppido caedere, alii ad portas festinare, pars turris capere: ira atque praedae spes amplius quam lassitudo posse. Ita Vagenses biduum modo ex perfidia laetati; civitas magna et opulens cuncta poenae aut praedae fuit. Turpilius, quem praefectum oppidi unum ex omnibus profugisse supra ostendimus, iussus a Metello causam dicere, postquam sese parum expurgat, condemnatus verberatusque capite poenas soluit; nam is civis ex Latio erat. Per idem tempus Bomilcar, cuius impulsu Iugurtha deditionem, quam metu deseruit, inceperat, suspectus regi et ipse eum suspiciens novas res cupere, ad perniciem eius dolum quaerere, die noctuque fatigare animum. Denique omnia temptando socium sibi adiungit Nabdalsam, hominem nobilem, magnis opibus, clarum acceptumque popularibus suis, qui plerumque seorsum ab rege exercitum ductare et omnis
Abbreviated transcription (Latin):
pau lis per mestus ex conspectu abit
Ueinde ubi ira et egritudo permixta
s. cũ maxima cura ultã ire iniurias
festinat. legionẽ cũqͣ hiemabat. et
quã plurimos post numidas equites
pariter cũ occasu solis expeditos edu¬
cit. et postera die cirtiter horã tertia
peruenit inquandã ƿlaniem locis
ꝑaulo superioribus circũuenta. ibi
milite̾fessos itineris magnitudine et
iã abnuentes om̃a. docet. oppidũ
uacca ñ ãplius mille passuũ ab ẽc.¬
decere illo sreliquũ laborẽ eqͦ animo
pati. dũ ꝓciuib suis uiris fortissimis
atq miserimis poenas caperaent. pͣt̾ea
p̃dã benignae ostentat. Sic amis eoꝵ
arectiss eqͥtes i pͥmo latere. pedites quã
artis sime ire etsigna occultare uibet
acenses ubi animũ aduertere ad sc̃
uorsũ exerutũ ꝑgere. pͥmo un eratre
metellũ eẽ rati portas clauscre. Ocind
ubineq agros uastari eteos qͥpͥmiaderiaT
numidas eqͥ teuident. rursũ uigurthã
arbitrati cũ magno gaudio obiuipro¬

Expanded text:
paulisper maestus ex conspectu abit. Deinde ubi ira et aegritudo permixta sunt, cum maxima cura ultum ire iniurias festinat. legionem, cum qua hiemabat, et quam plurimos potest Numidas equites pariter cum occasu solis expeditos educit et postera die circiter hora tertia pervenit in quandam planitiem locis paulo superioribus circumventam. Ibi milites fessos itineris magnitudine et iam abnuentis omnia docet oppidum Vagam non amplius mille passuum abedecere illos relicuum laborem aequo animo pati, dum pro civibus suis, viris fortissimis atque miserrimis, poenas caperent; praeterea praedam benigne ostentat. Sic animis eorum arrectis equites in primo late, pedites quam artissime ire et signa occultare iubet. Vagenses ubi animum aduertere ad se versum exercitum pergere, primo, uti erat res, Metellum esse rati portas clausere; deinde ubi neque agros vastari et eos, qui primi aderant, Numidas equites vident, rursum Iugurtham arbitrati cum magno gaudio obvii pro
Abbreviated transcription (Latin):
qđ foro ꝓpͥnqͣerat. neq aliena c̃silii propt̃ sȩꝓniã. Nã tũ brutꝰ
romaberat. Pretere gabiniũ acersit . qͦmiu aut̃toritas sermͦni
ineet. Eo p̃sente c̃urationẽ aperuit nonnat socios. p̃te¬
rea multos ciuiꝰꝙ generis in noxios. qͦ legatis animꝰ inẽet

Expanded text:
neque aliena consili propter Semproniam; nam tum Brutus ab Roma aberat. Praeterea Gabinium arcessit, quo maior auctoritas sermoni inesset. Eo praesente coniurationem aperit, nominat socios, praeterea multos cuiusque generis innoxios, quo legatis animus amplior esset.
Abbreviated transcription (Latin):
eõ parimis. S plerũq regix̧ porttestate s ut ue¬
be mentes sic mobiles sepe ipsesipsi a duerse.
ostra tpr & loco constituta in colloquiũ
ia depace conueniretur. boceus syllã mͦ
modo uiturte legatũ appellare. benigne
habere. addẽ ambob polliceri. Illi parit̃
lete acbenȩ spei pleniesse. S nocte ea
que prarima fuit ante diẽ collo quio consti¬
tuut maurus adibitis amicis. acftatĩim¬
mutata uolũtate remotis ceteris dr̃ secũ
de cersi aubt & ex illius sentenci numi¬
abesse cum paucis amicis iuquestoret r cu
quasi obuius honoris causa procedit intumulũ facilli¬
mũ unsu insidiantib Eodẽ numida cũ pleriss ne cessi¬
rus suis inermis utidictũ erat acced̾it. ac stitã siio
dato undiq simul exinsidus inuadit᷑. Cet̾i obtru¬
eati iugurta uinctꝰ syllȩ traditur. & abeo ad marium
ducitis est. Peridẽ tepus aduersã gallos abduei b at̃
comsil al sens factus est & ei decreta ꝓuincia gallia

Expanded text:
omperimus. Sed plerumque regiae voluntates ut vehementes sic mobiles, saepe ipsae sibi aduersae. Postea tempore et loco constituto, in colloquium uti de pace veniretur, Bocchus Sullam modo, modo Iugurthae legatum appellare, benigne habere, idem ambobus polliceri. Illi pariter laeti ac spei bonae pleni esse. Sed nocte ea, quae proxima fuit ante diem colloquio decretum, Maurus adhibitis amicis ac statim immutata voluntate remotis ceteris dicitur secum accersi iubet et ex illius sententia Numiprocul abesse, cum paucis amicis et quaestore nostro quasi obvius honoris causa procedit in tumulum facillimum visu insidiantibus. Eodem Numida cum plerisque necessariis suis inermis, uti dictum erat, accedit, ac statim signo dato undique simul ex insidiis invaditur. Ceteri obtruncati, Iugurtha Sullae vinctus traditur et ab eo ad Marium deductus est. Per idem tempus aduersum Gallos ab ducibus noconsul absens factus est, et ei decreta provincia Gallia,
Abbreviated transcription (Latin):
ta reges loci difficultate co acn pre¬
prelio deterrent᷑. Neꝙ tam̃ suoꝰ
bris ignibus factis. plerũꝙ noc

Expanded text:
ta reges loci difficultate coacti proelio deterrentur, neque tamen suos bris ignibus factis plerumque noc
Abbreviated transcription (Latin):
nestauendere moserat. Sp̃tores .&. põpeiuꝰ capuã .Q. metellꝰ
celer ĩ agrũ picenũ : hisq: ꝑnissũ . ut iꝓtẽpore atq: ꝑitulo exerci¬

Expanded text:
tores Q. Pompeius Rufus Capuam, Q. Metellus Celer in agrum Picenum, iisque permissum, uti pro tempore atque periculo exerci
Abbreviated transcription (Latin):
mans dolore ꝑ motũ at herͦlẽ in iurias suas mnuuin¬
dicaturũ. eãqire belli causã fore. At ille qđ neq se
parẽ armis existimabat. & amicitia płori magisꝗ
numidis fretꝰ erat. legatos ad uigurtħa deiniurus
questũ misit Sui & tãetsi c̃tumeliosa dicta retulerant pͥustam̃ om̃
pati decreut. ꝗ bellũ sumere. qͥa tẽptatũ antea secꝰ cesserat
Neq es magis cupido iugurthȩ minuebat᷑ qͥppeqtotũ eus regnũ
nnimo ẽ inuaserat. ltaqͥiñ uti antea cũ p̃datoriamanu sed
magno exertiti cõparato bellũ gerre cep̃. & aptetotius
numidie ĩꝑiũ petere. ceterũ qͣ ꝑgebat urbes agros uastare
p̃da s agere suis aminũ hostib terrorẽ augere At herbal
ubi inteligit eo ꝓcessũ utiregnũ aut relinquendũ aut
obuius ꝓcedit interĩ haud longe amriꝓpe cirtã oppidũ
utriusq exercitꝰ cõsedit Etqr diei extremũ erat. p̃liũ ñ ÷
inceptũ .s. ubi plerũq noctis ꝓcessit obscuro etiã lumine. miutes

Expanded text:
m dolore permotum iniurias suas manu vindicaturum eamque rem belli causam fore. at ille, quod neque se parem armis existumabat et amicitia populi Romani magis quam Numidis fretus erat, legatos ad Iugurtham de iniuriis questum misit. qui tametsi contumeliosa dicta rettulerant, prius tamen omnia pati decrevit quam bellum sumere, quia temptatum antea secus cesserat. neque eo magis cupido Iugurthae minuebatur, quippe qui totum eius regnum animo iam invaserat. itaque non uti antea cum praedatoria manu, sed magno exercitu conparato bellum gerere coepit et aperte totius Numidiae imperium petere. ceterum, qua pergebat, urbis agros vastare, praedas agere, suis animum hostibus terrorem augere. Adherbal ubi intellegit eo processum, uti regnum aut relinquendum esset obvius procedit. interim haud longe a mari prope Cirtam oppidum utriusque exercitus consedit et, quia diei extremum erat, proelium non inceptum. sed ubi plerumque noctis processit, obscuro etiam tum lumine milites
Abbreviated transcription (Latin):
deramnanu. c̃sulere militib. qm̃ iperare
t̃batis omib ñ poterat Iãq. di sc̃ suptus
erat cũ tam̃ barbari nichilremittere atq
uti reges p̃ceperant noctẽ ꝓse ratiacrius in¬
stare lũmarius ex copiarerũ consiliũ
tabit atꝙ utisuis receptui locus essit
olles duos ꝓpinqͣs int̾se occupat que

Expanded text:
e; manu consulere militibus, quoniam imperare conturbatis omnibus non poterat. Iamque dies consumptus erat, cum tamen barbari nihil remittere atque, uti reges praeceperant, noctem pro se rati acrius instare. Tum Marius ex copia rerum consilium trahit atque, uti suis receptui locus esset, collis duos propinquos inter se occupat, quorum
Abbreviated transcription (Latin):
fatigati regis subplicus neq antea uo¬
luntate alienati principes ciuitatis int̃
se coniurant. Nã uulgus utiplerũq solet
et maxime numidarũ. ingenio mibili.
seditiosum atq discordiosũ erat cupidũ
nouarurerũ. quieti etotio ad uessũ. Dein
cõpositis interse rebus indiem tertium
c̃stituunt quod is sestus cȩlebratuisq per
omnẽ africã. ludũ et lascuia magisquã
formidinẽ ostentabat. Sed ubi tempus
fuit. centuriones tribunosq militares et
ctipsũ p̃fectũ oppidititũ turpiliũ silanu
alius aliũ domos suas inuitant. eosoms
p̃ter turplium inter epulas obtruncaNT
ostea milites palantes. inermes. quippe
intalidie acsine imperio aggrediunt᷑.
Idẽ pleps facit. edocti ab nobilitate. alii
studio talium serũ incitati quis acta
consilũq ignorantibus tumultus ipse
etres nouȩ satis placebant: romanimilite
in prouiso metu incerti ignariq qiđ̃
potissimũ facerent trepidare. Arce

Expanded text:
fatigati regis suppliciis neque antea voluntate alienati, principes civitatis inter se coniurant. Nam uulgus, uti plerumque solet et maxime Numidarum, ingenio mobili, seditiosum atque discordiosum erat, cupidum novarum rerum, quieti et otio aduersum. Dein compositis inter se rebus in diem tertium constituunt, quod is festus celebratusque per omnem Africam ludum et lasciuiam magis quam formidinem ostentabat. Sed ubi tempus fuit, centuriones tribunosque militaris et ipsum praefectum oppidi T. Turpilium Silanum alius alium domos suas inuitant. Eos omnis praeter Turpilium inter epulas obtruncant, postea milites palantis inermos, quippe in tali die ac sine imperio, aggrediuntur. Idem plebes facit, pars edocti ab nobilitate, alii studio talium rerum incitati, quis acta consiliumque ignorantibus tumultus ipse et res novae satis placebant. Romani milites, improuiso metu incerti ignarique, quid potissimum facerent, trepidare. Arce
Abbreviated transcription (Latin):
tur. lib̵ ti& pauci exdientibi lentulidiũ sis itnerib opisi¬
ces atq seruitia oruicis ad eũ eripiendũ sollicitant partĩ
erant. Cethegꝰ aũt ꝑnuntios famliã atq li tossuoslec¬
tos exercitatosq orabat in audatiã ut gẽge facto cũ telis
ad se seirrũ perent. Consulubi ea parari cognoũ dispositis
p̃ sidiis ut res atꝙtẽpꝰ monebge c̃uocata senture fert qͥ

Expanded text:
Lentuli divorsis itineribus opifices atque servitia in vicis ad eum eripiundum sollicitabant, partim re soliti erant. Cethegus autem per nuntios familiam atque libertos suos, lectos et exercitatos, orabat in audaciam, ut grege facto cum telis ad sese inrumperent. consul ubi ea parari cognovit, dispositis praesidiis, ut res atque tempus monebat, convocato senatu refert, q
Abbreviated transcription (Latin):
tittiamulto ante lucis aduentũ ꝑ uen in locũ
tumulosũ ab capsa ñ aplius duũ miliũ inter¬
uallo. Ibi ꝗ occultissime potest cũ om̃ib copus
entes. multi oppidoegressi repente omne
eqͥtatũ & cũ his uelotissi moᷤ pedites cursu
tenderte ad capsã. & portas obsidere iubet
ein ipse intentus ꝓpere seqͥ. neꝙ nulites p̃dari
sinere Sue pꝗ oppidanicognouere. restrepids

Expanded text:
tertia multo ante lucis adventum pervenit in locum tumulosum ab Capsa non amplius duum milium interuallo, ibique quam occultissime potest cum omnibus copiientes multi oppido egressi, repente omnem equitatum et cum iis uelocissimos pedites cursu tendere ad Capsam et portas obsidere iubet; deinde ipse intentus propere sequi neque milites praedari sinere. Quae postquam oppidani cognovere, res trepid
Abbreviated transcription (Latin):
gaudus. pluxũ. & ignauiã ȩtatẽ agunt. Qeterũ ingeniũ qͦ neq me¬
lius. neq ãplius aliuđ inntura mortaliũ ẽ inculnatq socordia ite¬
pescere sinunt. cũ p̃serti tã multȩ uariȩq sint artes ami qͥb
sũ ma claritudo parat᷑ Uerũ ei his magistratꝰ & ĩperia. postrome

Expanded text:
 ceterum ingenium, quo neque melius neque amplius aliud in natura mortalium est, incultu atque socordia torpescere sinunt, cum praesertim tam multae variaeque sint artes animi, quibus summa claritudo paratur. Verum ex iis magistratus et imperia, postre
Abbreviated transcription (Latin):
on aede inceps duȩ sirtes int̃qeas leptis demdphilen arȩ
Que locũ egiptũ ũsus. finẽ ĩperii habuere carta nienses Post alie punic̃
urbes. cẽtera loca usq ad mauritaniã numidȩ tenent
roxime hispaniamaurist̃ Suꝑnumdiã getulos acepimꝰ part̃
exusta solis ardorib: lgit᷑ bello iugurthin& pleraꝓ edeouniciscupida
et fines carthaginiensiũ qͦs noiuissime habuerant pł s. re piuas¬

Expanded text:
on, ac deinceps duae Syrtes interque eas Leptis, deinde Philaenon arae, quem locum Aegyptum versus finem imperi habuere Carthaginienses, post aliae Punicae urbes. Cetera loca usque ad Mauretaniam Numidae tenent, proximi Hispaniam Mauri sunt. Super Numidiam Gaetulos accepimus partim exusta solis ardoribus. Igitur bello Iugurthino pleraque ex Punicis oppida et finis Carthaginiensium, quos novissime habuerant, popu
Abbreviated transcription (Latin):
domus aut metu subipriũ suũ coegere Nom̃ glamq sibi addide
ingentẽ nom̃q ĩperantiũ c̃ cessere P ostea fenices aliimultitudinis
domiminuendȩ grã pars ĩperii cupidine sollicitata plebe & alus
nouarũ rerũ auidis hipponẽ adrimetũ leptĩ aliasq urbes inora
maritima c̃didere. hȩq breui multũ auctȩ parsoriginibsuis
psudio aliȩ decor fuere Nã decartagine silere melius pito pari¬

Expanded text:
armis aut metu sub imperium suum coegere, nomen gloriamque sibi addiderarmis aut metu sub imperium suum coegere, nomen gloriamque sibi addiderin gentem nomenque imperantium concessere. Postea Phoenices, alii multitudinis domi minuendae gratia, pars imperi cupidine sollicitata plebe et aliis novarum rerum auidis, Hipponem Hadrumetum Leptim aliasque urbis in ora maritima condidere; eaeque brevi multum auctae, pars originibus suis praesidio, aliae decori fuere. Nam de Carthagine silere melius puto
Abbreviated transcription (Latin):
desinere. non in eusdem potestate ini¬
cium eus et fine̾. cẽ incipere cui uis
etiam ignauo licere. deponi cũ uicto¬
res uelint. Pro inde sibi regnoq suo

Expanded text:
desinere; non in eiusdem potestate initium eius et finem esse; incipere cuiuis etiam ignavo licere, deponi cum victores uelint. Proinde sibi regnoque suo
Abbreviated transcription (Latin):
multaq cura pͣterea modestissime parendo & sepe obuiã elido
ficulis.iiitantã claritudinẽ breuiꝑ uenerat. ut nris ue

Expanded text:
multaque cura, praeterea modestissime parendo et saepe obviam eundo periculis in tantam claritudinem brevi pervenerat, ut nostris ve
Abbreviated transcription (Latin):
copiaqnpse adduxerat & ꝗmnliuꝰ habuerat ñs legiones
instituit. cohortes ꝓnumero militũ cõpl&. deinde ut
qisq uoluntarius aut exotibͥs in castra uenerat eqͣlit̃
di stribuerat. acbreui spacio legiones numero honnã
expleuerat cũ in initioñ ãplius duobimilib: habius s&
Sexom̃i copia cłcit̃ pars quarta erat militarib armis
instructa Ceteri ut quẽ q cas armuerat sparos aut
facere mͦ adurbẽ mͦ galliã ũs castra mouere. hostib:
occasionẽ pugnandi ñ dare. sperabat ꝓpediẽ magnas
copias sese habuturũ si romȩ socu incepta patrauis sent
c̃ currebant. opib c̃uirationis fretꝰ. Simubalienũ suis
rationib existumans uideri. causã cunum cũ seruis sugi¬
nus cõmund  uisse. Sed postiiuã inrastra iupitius
peruenit romȩ conurationẽ patefactã. delentuli

Expanded text:
ipse adduxerat et Manlius habuerat, duas legiones instituit, cohortis pro numero militum conplet. deinde, ut quisque voluntarius aut ex sociis in castra venerat, aequaliter distribuerat, ac brevi spatio legiones numero hominum expleverat, quom initio non amplius duobus milibus habuisset. sed ex omni copia circiter pars quarta erat militaribus armis instructa; ceteri, ut quemque casus armaverat, sparos aut facere, modo ad urbem, modo Galliam vorsus castra movere, hostibus occasionem pugnandi copias sese habiturum, si Romae socii incepta patravissent. e copiae concurrebant, opibus coniurationis fretus, simul alienum suis rationibus existumans videri causam civium cum servis fugitivis communicavisse. Sed postquam in castra nuntius pervenit Romae coniurat
Abbreviated transcription (Latin):
alias res. ait opartere qͥnquennii c̃sulta & decreta om̃a rescindi
Nã ꝑ eatẽpora c̃fectũ anns ncipsã parũ an moualuisse Tũ idẽhiẽ sa
placere si bi respondit Na ipsũ illũ trib: ꝓximis annis adonone
in regnũ ꝑuenisse. Qđ ũbũ inpectus iugurthȩ altiuꝰ ꝗqͥsꝗratus

Expanded text:
 decreta omnia rescindi, nam per ea tempora confectum annis Micipsam parum animo valuisse. tum idem Hiempsal placere sibi respondit, nam ipsum illum tribus proxumis annis adoptatione in regnum pervenisse. quod verbum in pectus Iugurthae altius, qu
Abbreviated transcription (Latin):
tales fero aut suga extinxit. plusq ireliquũ sibitimoris ꝗ potentiȩ ad didit
uȩres plerũq magnas ciuitates pessũ dedit : dũ alteri alteros uincere qͦ uis mͦ¬

Expanded text:
talis ferro aut fuga extinxit plusque in relicuum sibi timoris quam potentiae addidit. talis ferro aut fuga extinxit plusque in relicuum sibi timoris quam potentiae addidit. Quae res plerumque magnas civitatis pessum dedit, dum alteri alteros vincere q