comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
quisita hoc excus ar& ut dicer& iustũ se haberenegotiũ
sed iniꝗtatẽ sẽpati quã uell& a se uidicũ sententia
remoueri : Ccontinuotalib: cogitationib: uel excusa¬
tionibus occurritatq: ait: Quare non magis iniꝗtatẽ
patimini. quare non potius fraudamini. ut ad illud
redeat᷑ qđ dñsait: Si quis uoluerit tuncã tuã tol¬
lere & iudiciotecũ contendere : dimitte illi & palliũ :
& alioloco qui abstulerit inquit tua nolire petere:
prohibuitdtaq: suos desaecu laribus rebus cumaliis
fratribus iudicantib: extra ecđam uero t̃ribiliter
uetat : manifestũ est &iam hic quid scđm ueniam
concedatur infirmis: propt̃ haec atq: huuis modi
peccata & alia lic& hisminora quaefiunt uerborũ
& cogitationũ offensionibus apło iacobo consitente
acdicente In multis enĩ offendimus om̃s õport&
cotidie crebroq: oremus dñm atq: dicamus dimit¬
te nobis debita nrã necineo qđ sequit᷑ mentia muri
sicut & cios dimittimus debitorib: nr̃is :: Suntaut̃

Expanded text:
iceret justum se habere negotium, sed iniquitatem se pati, quam velit a se judicum sententia removeri, continuo talibus cogitationibus vel excusationibus occurrit atque ait: Quare non magis iniquitatem patimini? quare non potius fraudamini? Ut ad illud redeatur quod Dominus ait: Si quis voluerit tunicam tuam tollere, et judicio tecum contendere, dimitte illi et pallium ; et alio loco, Qui abstulerit, inquit, tua, noli repetere . Prohibuit itaque suos de saecularibus rebus cum aliisfratribus judicantibus, extra Ecclesiam vero terribiliter vetat; manifestum est etiam hic quid secundum veniam concedatur infirmis. Propter haec atque hujusmodi peccata, et alia, licet iis minora, quae fiunt verborum et cogitationum offensionibus, apostolo Jacobo confitente ac dicente, In multis enim offendimus omnes ; oportet ut quotidie crebroque oremus Dominum, atque dicamus, Dimitte nobis debita nostra; nec in eo quod sequitur mentiamur, sicut et nos dimittimus debitoribus nostris . CAPUT
Abbreviated transcription (Latin):
Nam propter eius crucem dictum est: Qui autem
innouitate uitȩ ambulemus: Propterascensi¬
onem incaelum sedemq: ad dexteram patris
Si autem resurre xistis cum xp̃o. quae sursum st̃¬
quaerite ubi xp̃s est ad dexteram patrissedens.
Quaesur sum sunt fapite non quae superterram.¬

Expanded text:
Nam propter ejus crucem dictum est: Qui autem in novitate vitae ambulemus; propter ascensionem in coelum, sedemque ad dexteram Patris: Si autem resurrexistis in Christo, quae sursum squaerite ubi Christus est in dextera Dei sedens, quae
Abbreviated transcription (Latin):
ius tissima derelictis ostenderetur quid meruissos
uniuersa conspersig. Et quodiam istos debitũ uidici¬
umdĩ ducer& nisieis indebitami sericordia sub¬
uenira ut uolentiũ desuis meritis gloriari om̃e
os obstrueretur & quigloriatur indño glorsetur

Expanded text:
justissima derelictis, ostenderetur quid meruisset justissima derelictis, ostenderetur quid meruisset universa conspersio, et quo etiam istos debitum judicium Dei duceret, nisi eis indebita misericordia subveniret: ut volentium de suis meritis gloriari, omne os obstruatur ; et qui gloriatur, in Domino glorietur
Abbreviated transcription (Latin):
uulo miseretur & quem uult obdurat: Absicut pu¬
deathoc respondere qđ respondisse uidemus apłm.¬
b& potestatẽ figulus luti ex eadem massa facere ali¬
ud quidemuas in honorẽ. aliuduero in contumeliam
hoc loco enim quidã stulti putant apłm in responsio¬
nẽ defecisse. & in opiareddendaerationis rep  sisse
contra distorisaudaciã. Sed magnũ hab& pondus qđ
dictũ e O homotuquis es & intalibus quȩ stionib ad
suae capacitatis considerationẽ reuo ge hominq̃ uerbo
quidem breiu sed reipsa magna est redditiorationis
Sienim hoc non capit. quise quires pondeatdõ : Siaut̃
captimagis non iñueni qđ respondeat. Vida enum
si capit uniuersũ genus humanũ tamiustouidicio
diuino in apostatica radicedamnatũ : etiam finul¬
lus inde liberaret᷑ nemorecte poss& dĩutupera¬
reiustitiã : & quiliberant᷑ si coportius s& liberari
ut expluribus non liberatis atq: ex damnatione

Expanded text:
vult miseretur, et quem vult obdurat: absit ut puvult miseretur, et quem vult obdurat: absit ut pudeat nos hoc respondere, quod respondisse videmus Apbet potestatem figulus luti ex eadem massa facere, aliud quidem vas in honorem, aliud vero in contumeliam ? Hoc loco enim quidam stulti putant Apostolum in responsione defecisse, et inopia reddendae rationis repressisse contradictoris audaciam. Sed magnum habet pondus quod dictum est, O homo, tu quis es? Et in talibus quaestionibus ad suae capacitatis considerationem revocat hominem verbo quidem brevi, sed re ipsa magna est redditio rationis. Si enim haec non capit, quis est qui respondeat Deo? Si autem capit, magis non invenit quid respondeat. Videt enim, si capit, universum genus humanum tam justo judicio divino in apostatica radice damnatum, ut etiamsi nullus inde liberaretur, nemo recte posset Dei vituperare justitiam; et qui liberantur, sic oportuisse liberari, ut ex pluribus non liberatis, atque in damnatione
Abbreviated transcription (Latin):
dño gloriet᷑ : cum aut̃ dĩmiseri cordiã comm̃dass&
in eo quodait Igiturnon uolentis neq: currentis
sed iniserenti sẽ dĩ Deindeut &iam uidicium com¬
mendar& qm̃ in quo non fit miseri cordia non iniꝗ¬
tas fit sediudiciũ Non est quippe iniquitas apud
dm̃ : continuo subiuinxit atq: ait. Dicit eniscrip¬
tura pharaoni: quia ad hocte excitaui ut ostendã
inte potentiã meã . & ad nuntietur nomen meũ
inuniuersaterra. Quibus dictis adutrumq: condu¬
dens idest admiseri cordiã & adiudiciũ . ergo inquit
cuius iult miseretur e quẽ uult obdiat. Mliseretur¬
sclic& magnabonitate obdurat nulla iniquitate : ĩ tonec
redep̃tos discernit aꝑditisquos inunã perditionis
concreauerat massã ab origine ducta caus a communs :
hoc autẽ qui eo modo audit utdicat quid ad huc conque¬
ritur.nã uoluntati eius quis resiftit . tam quã prop¬
terea malus nonuideat᷑ esseculpandus qui ad s̃ cuius

Expanded text:
dix. Cum autem Dei misericordiam commendasset dix. Cum autem Dei misericordiam commendasset in eo quod ait, Igitur non volentis, neque currentis, sed miserentis est Dei; deinde ut etiam judicium commendaret quoniam in quo non fit misericordia, non iniquitas fit, sed judicium; non est quippe iniquitas apud Deum, continuo subjunxit, atque ait: Dicit enim Scriptura Pharaoni, Quia ad hoc te excitavi, ut ostendam in te potentiam meam, et ut annuntietur nomen meum in universa terra. Quibus dictis ad utrumque concludens, id est, et ad misericordiam et ad judicium: Ergo, inquit, cujus vult miseretur, et quem vult obdurat. Mise magna bonitate, obdurat nulla iniquitate; ut nec redemptos discernit a perditis, quos in unam perditionis concreverat massam ab origine ducta causa communis. Hoc autem qui eo modo audit, ut dicat, Quid adhuc conqueritur? nam voluntati ejus quis resistit? tanquam propterea malus non videatur esse culpandus, quia Deus cujus
Abbreviated transcription (Latin):
miserebor: misertusero & miseri cordiã prȩsta¬
bo cuimisericors fuero. Quis enimnis i insipiens dm̃
iniquum put& siue uidiciũ poenale ingerat digno
siuemi seri cordiã prȩst& indigno : Deniq: infert
& dicit. Igitur non uolentis neq: currentis sed mi¬
serentis est dĩ. Ambo itaque gemininatura irae
filii nascebantur. nullis quidem operibus ꝓprus
sed originaliter ex ad amuinculo damnationis ob¬
stricti : sed quid ixit miserebor cuius mnisertusero
ia cobdilexit ꝑmiseri cordiã gratuitã. Esauau¬
temodio habuit ꝑ iudicium debitũ. Quod cumde¬
beretur ambobus: in altero alter agnouit non de
suis distantibus meritis sibi eẽ gloriandũ quod in ea¬
dem causa idem suppliciũ non incurrit sed diuinȩ
gratiȩ largitatẽ quia non uolentis neq: curren¬
tis sed miserenti sestdĩ. Altissimo quippe acsalu¬
berrimo sacramento uniuersa faciđ atq: utita
dixerim uultus scãrum scripturarũ benelntuens.
idã monere inuenitur : ut quigloriatur in

Expanded text:
miserebor cujus misertus ero, et misericordiam praestabo cui misericors fuero. Quis enim nisi insipiens Deum iniquum putet, sive judicium poenale ingerat digno, sive misericordiam praestet indigno? Denique infert, et dicit, Igitur non volentis, neque currentis, sed miserentis est Dei. Ambo itaque gemini natura filii irae nascebantur , nullis quidem operibus propriis, sed originaliter ex Adam vinculo damnationis obstricti. Sed qui dixit, Miserebor cujus misertus ero, Jacob dilexit per misericordiam gratuitam, Esau autem odio habuit per judicium debitum. Quod cum deberetur ambobus, in altero alter agnovit non de suis distantibus meritis sibi esse gloriandum, quod in eadem causa idem supplicium non incurrit; sed de divinae gratiae largitate: quia non volentis neque currentis, sed miserentis est Dei. Altissimo quippe ac suluberrimo sacramento universa facies, atque, ut ita dixerim, vultus sanctarum Scripturarum, bene intuentes id admonere invenit
Abbreviated transcription (Latin):
intolligendus & inreuocabilis ꝓcessiooperationũ
s erupsooniniũ generatio elicoeide suoro id e oule¬
cus steheralis processio & fertilis status quod aut̃
seđm eodum idipsum & inedia dextrema cout¬
nensa continenda continere & liupsũ ab ipso pro

Expanded text:
intelligendus, et irrevocabilis processio operationum, intelligendus, et irrevocabilis processio operationum, et ex ipso omnium generatio: elicoeides vero, id est obliquus, stateralis processio et fertilis status. Quod autem secundum cyclum, idipsum et media et extrema continens et continenda continere, et in ipsum ab ipso
Abbreviated transcription (Latin):
circaidipsum & similiter operari & scđm stabilis¬
simũ ipsum exseipso omni modo subsistere & scđm
idipsum trans mutabilẽ & uniuersalit̃ immutabilẽ
Etdiȩx suꝑ essentia lit̃ & enimipse ẽ omniũ statio¬
nis & edificationis causalis quiẽ suꝑ omnẽ edifi¬
& cum iterũ theologi& in om̃a ꝓuenientẽ &muta¬
bilẽdicunt in mutabilẽ non nediinit & hoc intel¬
legendũ mouerienĩ ipsũ pie arbitrandũ non
scđm delationẽ aut alienationẽ autalt̃ nationẽ
aut conuersationẽ aut loca lẽ motũ non rectũ noncu¬
aulariter forentẽ nonex ambob non intelligibilẽ
nonamabilẽ nonnaturalẽ sed inesseuttia du cere
don a tonti nereoma o uniuersa literomnib piude¬
de & ad te amnib omniũ in mensurabili circustantea
& bieuis tontia om̃a prouidis ꝓcersionib d openitio¬
nibus sed &smotũdĩ in mutabilidiunitus ratione
oncedendum laudaree rectus quidom inflecibilus

Expanded text:
circa idipsum, et similiter operari, et secundum stabiliscirca idipsum, et similiter operari, et secundum stabilissimum ipsum ex seipso omni modo subsistere, et secundum idipsum intransmutabilem et universaliter immutabilem, et haec superessentialiter? Etenim ipse est omnium stationis et aedificationis causalis, qui est super omnem aedifin omnia provenientem, et mutabilem dicunt immutabilem? Nonne divinitus et hoc intelligendum? Moveri enim ipsum pie arbitrandum, non secundum delationem, aut alienationem, aut alternationem, aut conversionem, aut localem motum, non rectum, non circulariter ferentem, non ex ambobus, non intelligibilem, non animalem, non naturalem, sed in essentiam ducere Deum, et continere omnia, et universaliter omnibus providere, et adesse omnibus omnium immensurabili circumstantia, et in existentia omnia providis processionibus et operationibus. Sed et motus Dei immutabilis divinitus ratione concedendum laudare. Et rectus quidem inflexibilis
Abbreviated transcription (Latin):
lubi quo onniuoni bre : umuniuer sttas in es fabiliar¬
cimarin soluliq unitate copulatur oniusnoue
ditfiniri amorest naturalis motus omniun ue
aturo ꝑ greditur motus Hisdiffinitio nibus ap¬
te sc̃s dronisius astipulatur in amatoreus ĩ nis
sicdics amorem si uediuipiu si ueangelicum siueln¬
tl lectualem si aeanimalem siuenatura lemdi¬
camus uniti uuã quandã & continua tiuam bu¬
telligamus uirtutem superiora quidemmouen¬
tem lu prouidentiã inferiorum & eqͥ formia
itorum in sociabilem ui cissitudinem & nouissi¬
ma subiecta ad meliorũ & superpositorum con¬
fariciuus nec nomen propriũ nec uerbum nec
ulla uox propria inuenitur nec ẽ. nec ficripo¬
test quisolus hab& in mortalitatem a lucem
habitat in accessibilem quis  cognouit intel¬
minibus reliquũ aut inꝗo & dediuinostatusi¬
uese dedicamus ꝗd aut̃ aliud p̃termanere ipsũ
inseipsodm̃ & iminobilinaturali immutabilitatẽ
unimode fixum eẽ & suꝑ collo cari scđm eadem &

Expanded text:
ulum, quo omnium rerum universitas ineffabili amicitia insolubilique unitate copulatur. Potest et sic definiri: Amor est naturalis motus omnium reraturae progreditur motus. His definitionibus aperte sanctus Dionysius astipulatur in amatoriis hymnis, sic dicens: Amorem sive divinum, sive angelicum, sive intellectualem, sive animalem, sive naturalem dicamus, unitivam quandam et continuativam intelligamus virtutem, superiora quidem moventem in providentiam inferiorum, et aequiformia iterum in sociabilem vicissitudinem, et novissima subjecta ad meliorum et superpositorum confari, cujus nec nomen proprium, nec verbum, nec ulla vox propria invenitur, nec est, nec fieri potest, qui solus habet immortalitatem et lucem habitat inaccessibilem? Quis enim cognovit intelminibus: Reliquum autem, inquit, ut de divino statu sive sede dicamus. Quid autem aliud praeter manere ipsum in seipso Deum, et immobili naturali immutabilitate animo defixum esse, et supercollocari secundum eadem et
Abbreviated transcription (Latin):
morte sinem oriendi potestate durantibus. qm̃
damnatorũ poenã & cruciatus sine in termissione
porp& uos humanomiserantur affectuatq ita
futurũ esse noncredunt: Non quidem scripturis
molliendo & inleniorẽ flectendo sententiã quȩ¬
putant ineis terribilius eẽ dicta quã uerius : non enĩ
obliuiscet᷑ inquiunt misererids̃. aut continebit
in ira suami sericordiassuas. Hoc quidem inpsalmo

Expanded text:
morte sine moriendi potestate durantibus, quoniam morte sine moriendi potestate durantibus, quoniam damnatorum poenam et cruciatus sine intermissione perpetuos humano miserantur affectu, atque ita futurum esse non credunt; non quidem Scripturis molliendo, et in leniorem flectendo sententiam, quputant in eis terribilius esse dicta, quam verius. Non enim obliviscetur, inquiunt, misereri Deus, aut continebit in ira sua miserationes suas . Hoc quidem in psalmo
Abbreviated transcription (Latin):
possent ista ꝓdesse: Nonen ĩ omnibus ꝓsunt : &
quare no n omnibus prsunt nisi ꝓpt̃ differentiã
uitae quã quisq: gessit incorpore. Cumergo sacri¬
ficia siue altaris siue quarinq elemosinarũ pro
baptizatis defunctis omnib: offerunt᷑ ꝓ ualdebo¬
nis gratiarũ actiones st̃ prononualdem alis ꝓpitia¬
tiones st̃ proualdemalis &iam sinulla st̃ adium̃¬
ta mortuorũ qualescumq: uiuorũ consolationes st̃ :
Quibus autẽ prosunt. aut ad hoc prost̃ ut sit plena
remissio aut certe ut tolerabilior fiat ipsadam¬
ostresurrectionẽ uero factã uni uersorũ impleto iu
dicio suosfines habebunt ciuitates duae. una sclic&
xp̃i : altera diaboli: unabo norũ. alteramalorum
utraq: tamen & angelorũ & hominũ : Istis uolun¬
tas. illis facultas non poterit ulla eẽ peccandi uł
ulla conditiomoriendi : Istis in a& erna uita uere
feliciterq: uiuentibus. illis infelicter in &erna

Expanded text:
possent ista prodesse. Non enim omnibus prosunt; et possent ista prodesse. Non enim omnibus prosunt; et quare non omnibus prosunt, nisi propter differentiam vitae quam quisque gessit in corpore? Cum ergo sacrificia, sive altaris, sive quarumcumque eleemosynarum pro baptizatis defunctis omnibus offeruntur, pro valde bonis gratiarum actiones sunt; pro non valde malis propitiationes sunt; pronta mortuorum, quaelescunque tamen sunt consolationes viventium. Quibus tamen prosunt, aut ad hoc prosunt, ut plena sit remissio, aut certe ut tolerabilior sit ipsa damost resurrectionem vero facto universo completoque judicio, suos fines habebunt civitates duae, una scilicet Christi, altera diaboli; una bonorum, altera malorum; utraque tamen et angelorum et hominum. Istis voluntas, illis facultas non poterit ulla esse peccandi, vel ulla conditio moriendi; istis in aeterna vita vere feliciterque viventibus, illis infeliciter in aeterna
Abbreviated transcription (Latin):
empus autẽ quod inter hominis mortẽ dultimnã re¬
surrectionẽ int̃positũ est aninas abditis recepta¬
culis contin&. sicut una quaeque dignaest uelre¬
quie uelerumna ꝓ eo quod sortita est in carnecũ¬
uiuer& : Neq negandũ est de functorũ animas
pi&atesuorũ uiuentiũ releuari. cũ ꝓillis sacri¬
ficiũ mediatoris offert᷑ uel aelemosinae inec¬
đa fiunt : sed eis hȩc prost̃. quicũ uiuerent hȩc
sibi ut postea possent prodes semeruert̃ : Estenĩ
quiratista estrurs ustalis inmalo ut neci sua¬
leat cum hȩc uita transierita diuuari: Quacirca
hi comne meritũ cõparatur quo possit posthanc
uitã releuari quispiã uel grauari: nemo se autẽ
Nonigituristaquȩ ꝓdefunctis commendardis¬
frequentat ecđła illi aposto licȩ sunt aduersa senten¬
tiȩ quadictumẽ t Om̃ s̃ enim asstabimus ante tribu¬
ges sit siuebonũ siuemalũ: Quia &iã hoc meritũ
sibi quisq: cum in corpore uiuer& comparauit . ut ei

Expanded text:
empus autem quod inter hominis mortem et ultimam resurrectionem interpositum est, animas abditis receptaculis continet, sicut unaquaeque digna est vel requie vel aerumna, pro eo quod sortita est in carne cus pietate suorum viventium relevari, cum pro illis sacrificium Mediatoris offertur, vel eleemosynae in Ecclesia fiunt. Sed eis haec prosunt, qui cum viverent, ut haec sibi postea possent prodesse, meruerunt. Est enim quirat; est et rursus talis in malo, ut nec his valeat, cum haec vita transierit, adjuvari. Quocirca hic omne meritum comparatur, quo post hanc vitam possit relevari quispiam, vel gravari. Nemo se autem Non igitur ista quae pro defunctis commendandisfrequentat Ecclesia, illi apostolicae sunt adversa sententiae, qua dictum est, Omnes enim astabimus ante tribugessit, sive bonum sive malum; quia etiam hoc meritum sibi quisque cum in corpore viveret comparavit, ut ei
Abbreviated transcription (Latin):
siue illud uerum sit siue putetur dnionsit: Omnis autẽ
quimentitur. contra id quodanimosentit loquituruo¬
luntate fallendi : utiq: uerba propter ea sunt instituta
nonꝑ quat homines inuicem fallant. Sed ꝑ quae in alte¬
rius quisq notitiã cogitationes suas ꝑferat. Verbi ser¬
go uti ad fallaciam non ad quod sunt in fatuta : pec catũ est¬
ecideo ullummendaciũ putandum ẽ. non ẽe. peccatũ quia
possumus aliquando alicui prodesse mentiendo. Possumus

Expanded text:
sive illud verum sit, sive putetur et non sit. Omnis autem qui mentitur, contra id quod animo sentit loquitur voluntate fallendi. Et utique verba propterea sunt instituta, non per quae se homines invicem fallant, sed per quae in alterius quisque notitiam cogitationes suas perferat. Verbis ergo uti ad fallaciam, non ad quod instituta sunt, peccatum estec ideo ullum mendacium putandum est non esse peccatum, quia possumus aliquando alicui prodesse mentiendo. Possumus
Abbreviated transcription (Latin):
tera nisi cum ab illo angelus perquem fuerat liberatus abs¬
cessiss& . Aut ab hacua deui ab atia cobpatriarcha
quando uiuentem filiũ abestia credebat occisum : in his
atq in huius modi falsitatibus salua fide quȩ in dm̃ no¬
bis est fallimur & uiano nrelicta quaead illumnos du¬
cit erramus : qui errores &iam si peccata non sunt. ta¬
men inmalis huius uitae deputandi sunt : quae ita
subiecta sunt uanitati ut aꝓbentur hic falsa ꝓueris.
respuantur uera profalsis. tene anturcerta pro incer¬
tis. Quamuis enim haec ab ea fide ab sint perquam
ueram certamq: ad aernam beatitudinẽ tendimus
ab ea tamen miserianon ab sunt. inqua ad hoc sumus
nullo modo quippefalleremur in aliquo uel animi
uel corporissensu. si iamuera illa atque perfecta
id eo dicendun᷑ eẽ peccatũ qui a homo non solũ quando
scit ipse quiduerum sit sed &iam si quand o errat &¬
fallitur si cuethomo hoc deb& loqui quod animogerit.¬

Expanded text:
ceret, nisi cum ab illo angelus, per quem fuerat liberatus, absceret, nisi cum ab illo angelus, per quem fuerat liberatus, abscessit: aut ab hac via deviabat Jacob patriarcha, quando viventem filium a bestia credebat occisum . In his atque hujusmodi falsitatibus, salva fide, quae in Deum nobis est, fallimur, et via non relicta quae ad illum ducit, erramus: qui errores etiamsi peccata non sunt, tamen in malis hujus vitae deputandi sunt, quae ita subjecta est vanitati, ut approbentur hic falsa pro veris, respuantur vera pro falsis, teneantur incerta pro certis. Quamvis enim haec ab ea fide absint, per quam veram certamque ad aeternam beatitudinem tendimus; ab ea tamen miseria non absunt, in qua adhuc sumus. Nullo modo quippe falleremur in aliquo vel animi vel corporis sensu, si jam vera illa atque perfecta ideo dicendum est esse peccatum, quia homo non solum quando scit ipse quod verum sit, sed etiam si quando errat et fallitur sicut homo, hoc debet loqui quod animo gerit
Abbreviated transcription (Latin):
qnum quis quã sinitur nescire seuiuere quando quidem
si nonuiuit nom potesaliquid uel nescire : Qm̃ non solũ¬
scire uerum diam nescire ÷ uiuentis est Sed uidelica
non adsentiendo quoduiuant cauere sibi uident᷑ errorẽ
Cum & iamerrando conuincantur ui uere : Qm̃ nom po¬
test qui no nuiuit errare. Sicutergonosuiuere non
solum uerum sed & iãcertũẽ. Itauera & certa sunt
multa quibus non ad sentiri Ab sit ut sapientia poci¬
annon. uelutrum uera siues int si ueputentur an falsa :
in hiserrare idest aliud pro alio putare non arbi trandũ
est ẽẽ peccatum. autsi est minimũ esse atq leuissimũ
sostremo qualecumq illud & quantũtumq: sit. ad illã
parentibuserror aut ab hacuia deuiabat apłs p&rus
quando se exastimans ui sumuidere aliud pro alio sic
putabat iut a corporum iiaginibus In quibus seesse
arbi trabatur uera in quib: erat corpora non dinos¬

Expanded text:
enim quisquam sinitur nescire se vivere: quandoquidem enim quisquam sinitur nescire se vivere: quandoquidem si non vivit, non potest aliquid vel nescire; quoniam non solucire, verum etiam nescire viventis est. Sed videlicet non assentiendo quod vivant, cavere sibi videntur errorem: cum etiam errando convincantur vivere; quoniam non potest qui non vivit errare. Sicut ergo nos vivere non solum verum, sed etiam certum est; ita vera et certa sunt multa, quibus non assentiri, absit ut sapientia potian non; vel utrum vera sive sint sive putentur, an falsa: in his errare, id est, aliud pro alio putare, non arbitrandum est esse peccatum; aut si est, minimum esse atque levissimum. Postremo, qualecumque illud et quantumcumque sit, ad illam parentibus error: aut ab hac via deviabat apostolus Petrus, quando se existimans visum videre, aliud pro alio sic putabat, ut a corporum imaginibus, in quibus se esse arbitrabatur, vera in quibus erat corpora non dignos
Abbreviated transcription (Latin):
quã in ostio contradicebat: &utiq fuerat remoueni¬
da inueniendae desperatio ueritatis. quģ illor ũ iude t᷑
argumentationib: roborari. Apud illos ergoerrorom¬
nis putatur eẽ peccatũ quod uitariñ posse contendunt
nisiom̃is suspendatur ad sensio : errare quippedicunt
eum quis quis adsentitur incertis nihilq certum ẽe in
hominũ uisu propt̃ in discretam similitudinem falsi
& iam si quod uidetur forte sit uerum. Acitassimis qui¬
dem sed impudẽtis simis conflictib: disputant Apud
nos autem iustus exfideuiuit. At sit ollatur ad sensio
fidestollitur quia sine adsentionemhil creditur
Et suntuera quamiuis non uideat᷑ quȩ nisi credantur
aduitambeatã quȩ non nisi & erna est non potest ꝑueniri
Cumistis uero utrum loqui debeamꝰ ignora qui nonuictu¬
ros in adernũ sed in p̃sentia seuiuere nesciunt : in¬
monescire sedicunt quod nescire non possunt : neque

Expanded text:
quam in ostio contradicebant. Et utique fuerat removenquam in ostio contradicebant. Et utique fuerat removenda inveniendae desperatio veritatis, quae illorum videtur argumentationibus roborari. Apud illos ergo error omnis putatur esse peccatum, quod vitari non posse contendunt, nisi omnis suspendatur assensio. Errare quippe dicunt eum quisquis assentitur incertis: nihilque certum esse in hominum visis, propter indiscretam similitudinem falsi, etiamsi quod videtur, forte sit verum, acutissimis quidem, sed impudentissimis conflictationibus disputant. Apud nos autem, Justus ex fide vivit . At si tollatur assensio, fides tollitur; quia sine assensione nihil creditur. Et sunt vera quamvis non videantur, quae nisi credantur, ad vitam beatam, quae non nisi aeterna est, non potest perveniri. Cum istis vero utrum loqui debeamus ignoro, qui, non victuros in aeternum, sed in praesentia se vivere nesciunt: imo nescire se dicunt, quod nescire non possunt. Neque
Abbreviated transcription (Latin):
Nut proeis quȩ persensus corporis capimus occurruit suim¬
lia quȩ spũ tamquã orpore aut corpore tamquã spũ
sentiuontr Qualeputabat ẽe apłs p&rus quando
seputabat uisumuidere repente declaustris & iuncu¬
bs ꝑ angelum liberatus . aut inipsis rebus corporeis
lene putatur eẽ quod asperionẽ. aut dulce quod
amarum est aut beneolere qđ putidũ. aut tonare
cum reda transit: Aut illum ẽẽ hominẽ cum sit
alius quando duo simillimi sunt. quod in geminissȩ pe
contigit unde ait ille gratusq parentibus error &
c&era talia &iam peccata dicenda sint. Nec quȩstio
nodo sissima quȩ homines acutissimos a cademicos
torsit N unc mihi enodanda susceptaẽ . utrum aliꝗd
debeat sapiens adꝑbare ne bicidat inerrorẽ. Si pro
ueris ad ꝓbauerit falsacum om̃a sicut ađ firmant uel
occulta sint uel incerta : undetria confeciuolum in a
initio conuersionismeȩ. nelmpedim̃to nobis e&̃ quȩ tam¬

Expanded text:
ut pro eis quae per sensus corporis capimus, occurrunt similia, quae spiritu tanquam corpore, aut corpore tanquam spiritu sentiuntur; quale putabat esse apostolus Petrus, quando existimabat se visum videre, repente de claustris et vinculis per angelum liberatus : aut in ipsis rebus corporeis lene putatur esse quod asperum est, aut dulce quod amarum est, aut bene olere quod putidum est, aut tonare cum rheda transit, aut illum esse hominem cum alius sit, quando duo simillimi sibi sunt, quod in geminis saepe contingit; unde ait ille, Gratusque parentibus error: et caetera talia etiam peccata dicenda sint. Nec quaestio nodosissima, quae homines acutissimos, Academicos torsit, nunc mihi enodanda suscepta est; utrum aliquid debeat sapiens approbare, ne incidat in errorem, si pro veris approbaverit falsa, cum omnia, sicut affirmant, vel occulta sint, vel incerta. Unde tria confeci volumina in initio conversionis meae, ne impedimento nobis essent, quae tan
Abbreviated transcription (Latin):
quam cũmentientibus credendo fallunt᷑. Vsq ad eo
tamen rationalis natura refugit falsitatem & quan¬
tum potest deuitat errorem: ut fallino lint & iam
quicumq amant fallere: non enim sibi quimentitur
uidetur errare sed alium inerrorẽ mittere creden¬
tem sibi: & in eare quidem non errat quã mendacio
contegit si nouitipse quiduerum sit : Sed in hoc
fallitur quod putat sibi suum non obeẽ mendaciũ.
cum magis facienti quã patienti obsit omne peccatũ.

Expanded text:
quam cum mentientibus credendo falluntur. Usque adeo quam cum mentientibus credendo falluntur. Usque adeo tamen rationalis natura refugit falsitatem, et quantum potest devitat errorem, ut falli nolint etiam quicumque amant fallere. Non enim sibi qui mentitur videtur errare, sed alium in errorem mittere credentem sibi. Et in ea quidem re non errat quam mendacio contegit, si novit ipse quid verum sit: sed in hoc fallitur, quod putat sibi suum non obesse mendacium; cum magis facienti quam patienti obsit omne peccatum.
Abbreviated transcription (Latin):
musdõ. Quisergouiatorẽ sic errantem. sic non erran¬
ti latroni praeponere dubitauerit : & fortassei deo
apud illũ summũ poetã loquens quidã misera mator
utuidilnquit ut perii. ut memalus abstuli terror
Quoniam est errorbonus qui non solũ nihi lobsit uerũ
&iam prosita liquid.G1
Sed diligentius considerata ueritate. cum aliud nihil
sit errare quamuerũ putare quod falsumẽ. falsũ ue
quoduerum ẽ ueliertum habere pro incerto Incertũ ue
procerto siue falsum si uesit uerum Idque tam sit in
animo deforme atq indecens quam pulchrũ acdeco¬
rumẽe sentimus uel in loquendo uel in assentiendo
est est nonnon. Profecto & ob hocipsũ estuta istami¬
sera quamuiuimus. quod ei nonnum quã ut non ametta¬
turerror est necessarius. absitut talis sit illauita
ubiest animȩnrȩ ipsaueritasuita ub in einofallit.
fallaturnemo Hicautẽ homines fallunt atq fal¬
luntur miserio resq: sunt cũmentien do fallunt:

Expanded text:
mus Deo. Quis ergo viatorem sic errantem sic non erranti latroni praeponere dubitaverit? Et fortasse ideo apud illum summum poetam loquens quidam miser amator, Ut vidi inquit, ut perii, ut me malus abstulit error! quoniam est et error bonus, qui non solum nihil obsit, verum etiam prosit aliquid. Sed diligentius considerata veritate, cum aliud nihil sit errare, quam verum putare quod falsum est, falsumque quod verum est; vel certum habere pro incerto, incertumve pro certo, sive falsum, sive sit verum; idque tam sit in animo deforme atque indecens, quam pulchrum et decorum esse sentimus, vel in loquendo, vel in assentiendo, Est, est, Non, non : profecto et ob hoc ipsum est vita misera ista qua vivimus, quod ei nonnunquam, ut non amittatur, error est necessarius. Absit ut talis sit illa vita, ubi est animae nostrae ipsa veritas vita: ubi nemo fallit, fallitur nemo. Hic autem homines fallunt atque falluntur; miserioresque sunt cum mentiendo fallunt,
Abbreviated transcription (Latin):
bis initinere contigisse . & i ambomaliquid homini
errore confertur. Sed cumdico in quibus dam rebus
nullomalo aliquem uel non nullo & iambono falli
Non ipsũ erroremdico nullũmalũ uel non nullũ benũ
sed malũ quo nonuenitur uel bonũ quo uenitur
errando idest ex ipsoerrore ꝗd none ueniꝵ uel qđ
proueniat : namipse perseipsũ error aut magnũ
in remagna aut paruum inre parua. tamen semꝑ
estinalũ. Qui s enim nisi errans malũ neg& ađ pro¬
bare falsa proueris. autim probara uera profalsis
aut habere incerta procertis uelcerta ꝓ incertis
Sedestaliud malũ hominẽ putare quibonuse st̃ quod
est erroris & aliudest ex hocmalo aliud malũ non
pati sed nihil noceat homomalus quiest putatus
bonus: Itemq: aliud est ipsã utã putare quȩ non est
ipsa et alu est ex hocerroris malo aliquid bonicon¬
sequi uelut est ab in si diismalorum hominũ libe¬
rari: N escio sane utrũ &iã eius modu error ẽ cũ

Expanded text:
bis in itinere contigisse, etiam boni aliquid homini bis in itinere contigisse, etiam boni aliquid homini errore confertur. Sed cum dico in quibusdam rebus nullo malo aliquem, vel nonnullo etiam bono falli; non ipsum errorem dico nullum malum vel nonnullum bonum; sed malum quo non venitur, vel bonum quo venitur errando, id est, ex ipso errore quid non eveniat vel quid proveniat. Nam ipse per se ipsum error aut magnum in re magna, aut parvum in re parva, tamen semper est malum. Quis enim nisi errans malum neget, approbare falsa pro veris aut improbare vera pro falsis, aut habere incerta pro certis, vel certa pro incertis? Sed aliud est bonum hominem putare qui malus est, quod est erroris; et aliud est ex hoc malo aliud malum non pati, si nihil noceat homo malus, qui est putatus bonus. Itemque aliud est ipsam viam putare, quae non est ipsa; et aliud est ex hoc erroris malo aliquid boni consequi, velut est ab insidiis malorum hominum liberari.
Abbreviated transcription (Latin):
nas temporales quib: tamen adhbita fidelis patientia
conuertit eas inusũ bonũ : uelut si quis quã bonũ hominẽ
putando quimalus est aliquid ab eo patiaturmali
Dutiuosoimalũ hominẽ it abonum ẽẽ credit: ut nihil
sb eo patiaturmali : nullo nodof allitur nec ined̃ cadit
illi proph&i cade testatio: Vae his quidicunt quod ialũ
estbonũ De ipfis enimreb: quib: homines mali sunt
non de hominib: dictũ intellȩgendũ est. Vnde quia dul¬
terium dicitbonũ rectearguitur illauoceꝓph&ae
Qui uero ipsũ hominẽ dicitbonum quem putat castũ nescit
adulterum. Nonido ctrina rerumbonarũ & malarũ
sed in occultis humanaͦrũ fallitur morum: Nocans ho¬
minẽ bonũ in quoputatẽẽ quod essenondubitat bonũ.
& dicensmalũ adulterũ & bonũ castũ. sed huncbonum
dicens nesciendo adulterum eẽ non castũ. Porro siper
errorem euadit quisq: perniciem si cut superus dici no¬

Expanded text:
tias temporales, quibus tamen adhibita fidelis patientia tias temporales, quibus tamen adhibita fidelis patientia convertit eas in usum bonum. Velut si quisquam bonum hominem putando qui malus est, aliquid ab eo patiatur mali. Qui vero malum hominem ita bonum credit, ut nihil ab eo patiatur mali, nullo malo fallitur: nec in eum cadit illa prophetica detestatio, Vae iis qui dicunt quod malum est bonum. De ipsis enim rebus quibus homines mali sunt, non de hominibus dictum intelligendum est. Unde qui adulterium dicit bonum, recte arguitur illa voce prophetica. Qui vero ipsum hominem dicit bonum, quem putat castum, nescit adulterum, non in doctrina rerum bonarum et malarum, sed in occultis humanorum fallitur morum; vocans hominem bonum, in quo putat esse quod esse non dubitat bonum, et dicens malum adulterum et bonum castum: sed hunc bonum dicens, nesciendo adulterum esse, non castum. Porro si per errorem evadit quisque perniciem, sicut superius dixi no
Abbreviated transcription (Latin):
gesit tolerabilius in hisquȩ areligione sunt seiuncta
mentiri quã in his sine quorũ fide uel notitia ds̃ coli
non potesi falli ΡΑ S+¬
Quod ut in lustretur exemplis intue amur qualesit : sĩ
quis piamdũ mentitur uiuerenunti& aliquẽ mortuũ
ã alius dum fallitur credat itenim xpm postqu& :¬
lba longa tem poramoriturũ nonn cillo modo
mentiri quam istomodo falli in cõparabiter prȩfio
Mdtoq minoris inaltest inillumterrorent aliquear¬
moriturũ . nonne illo modo
inducere. Quam inis tomodo fablibi comparabiliter
prestat Multoq: minoris maliest in illum errorem
aliquem inducere quã in iscd̃ ab aliquo induci. In quib ehateb¬
busdã nullomalo : in quib:dã &iam non nullo bon toic
fallimur Nam magno malo fallitur homo cumhoc
non credit quod ad uitamducit a&ernã ulhoccredit
quod ad mortẽ ducit asernã. Paruo aut̃ mal&fallitur
qui falsum prouero ađ probando incidꝙ in aliqu as moles¬

Expanded text:
ge tolerabilius sit in his quae a religione sunt sejuncta, ge tolerabilius sit in his quae a religione sunt sejuncta, mentiri, quam in iis sine quorum fide vel notitia Deus coli non potest, falli. Quod ut illustretur exemplis, intueamur quale sit, si quispiam dum mentitur, vivere nuntiet aliquem mortuum; et alius dum fallitur, credat iterum Christum post quamlibet longa tempora moriturum: nonne illo modo mentiri quam isto modo falli imcomparabiliter praestat, multoque minoris mali est in illum errorem aliquemoriturum: nonne illo modo mentiri quam isto modo falli imcomparabiliter praestat, multoque minoris mali est in illum errorem aliquem inducere, quam in istum ab aliquo induci? CAPUT busdam nullo malo, in quibusdam nonnullo etiam bono fallimur. Nam magno malo fallitur homo, cum hoc non credit quod ad vitam ducit aeternam, vel hoc credit quod ad mortem ducit aeternam. Parvo autem malo fallitur, qui falsum pro vero approbando incidit in aliquas moles
Abbreviated transcription (Latin):
potius que etontrario quantũ bupsoest illementitur iqui
icitiarum quod putat falsum Quantumeriun a dani¬
imuor eius attine qui a non quod sentit hoedicit. nonuerũ
dicit quamuis uerum inueniature s se quod eucit : necullo
modo liberest ãmendacio qui orenesciens uerum loquttur
scens autẽ uolunta tementitur. Non considertasitaq rebus
ipsisde quib: aliquiddicitur sed sola intentione dicen
tat quam quimentiendi animũ sciens gerit. nesciens ue¬
rum ẽẽ quod dicit: illenamq non aliudhab& inani¬
mo aluid in uerbo : huicuero qualecumq perseipsũ
sit quod ab eodicitur. aliud tamen dausum inpectore ali¬
ud in lingua promptum est quodmalũ est ꝓpriũ mentientis
nipsarum autẽ quȩ dicuntur HIE :TEVTIE I¬
consideratione rerũ tantum inter est qua in requisq:
fallatur siuementiatur. ut cum falli quam mentirimin sit
malum quantũ pertinã ad hominis uoluntatẽ : tamenlon¬

Expanded text:
Potiusque e contrario, quantum in ipso est, ille mentitur, qui Potiusque e contrario, quantum in ipso est, ille mentitur, qui dicit verum quod putat falsum. Quantum enim ad animum ejus attinet, quia non quod sentit hoc dicit, non verum dicit, quamvis verum inveniatur esse quod dicit: nec ullo modo liber est a mendacio, qui ore nesciens verum loquitur, sciens autem voluntate mentitur. Non consideratis itaque rebus ipsis de quibus aliquid dicitur, sed sola intentione dicenttat, quam qui mentiendi animum sciens gerit, nesciens verum esse quod dicit. Ille namque non aliud habet in animo, aliud in verbo: huic vero qualecumque per se ipsum sit quod ab eo dicitur, aliud tamen clausum in pectore, aliud in lingua promptum est; quod malum est proprium mentientis. In ipsarum autem quae dicuntur consideratione rerum tantum interest, qua in re quisque fallatur sive mentiatur, ut cum falli quam mentiri minus sit malum, quantum pertinet ad hominis voluntatem; tamen lon
Abbreviated transcription (Latin):
Verun hc difficillima & latebrosis sima gignitur
quaestio dequaiam grandem librũ cum respondendi
necessitas nos urguer& ab soluimus : utrum ad offici¬
um hominis iustipertineat aliquando mentri¬
onnullienim eõ usque progrediuntur ut& pei erare
& derebus ad dicultum ꝑtinentib acde ipsadinatũ¬
ra falsum aliquid dicere nonnum quã bonumpiumq
opuseẽ contendant: mi hi autem uidetur peccatum
qui demeẽ omne mendacium. Sed multũ interesse
quoanimo & de quibus reb: quisq: mentiatur : non
enim sic peccat qui consulendi quo modo ille qui no¬
cendiuoluntate mentitur haud uero tantũ nocet
quiuiatore mentiendo indiuersum iterinut
quantum is quiuiam uitae mendacio fallendi de¬
prauat: Nemos anementiens uidicandus est qui
dicit falsum
quod pitat uerum : qm̃ quan¬
tum in ipso est non fallit ipse sodfallitur
Nonitaque mendacii sed aliquando temertetts ar¬
uendus est quifalsa ln cautius creditap rouerihaba ÷

Expanded text:
Verum hic difficillima et latebrosissima gignitur quaestio, de qua jam grandem librum, cum respondendi necessitas nos urgeret, absolvimus: utrum ad officium hominis justi pertineat aliquando mentionnulli enim eo usque progrediuntur, ut et pejerare, et de rebus ad Dei cultum pertinentibus ac de ipsa Dei natura falsum aliquid dicere, nonnunquam bonum piumque opus esse contendant. Mihi autem videtur peccatum quidem esse omne mendacium, sed multum interesse quo animo et quibus de rebus quisque mentiatur. Non enim sic peccat ille qui consulendi, quomodo ille qui nocendi voluntate mentitur: aut vero tantum nocet qui viatorem mentiendo in diversum iter mittit, quantum is qui viam vitae mendacio fallente depravat. Nemo sane mentiens judicandus est, qui dicit falsum quod putat verum: quoniam quantum in ipso est, non fallit ipse, sed fallitur. Non itaque mendacii, sed aliquando temeritatis arguendus est, qui falsa incautius credita pro veris habet.
Abbreviated transcription (Latin):
nosse conceditur. Ad illã felicitatẽ quippe tenendũ
est ubinulla potiamurerumna. nullo errore falla¬
mur Namsi causae corporalum motionũ noscendae
nobis essent nulla smagis nossequam nrãe ualitudinis
deberemꝰ. Cum uero ei signoratis medi cosquȩrim.
quis non uideat quod desecretiscaeli & terrȩnos lat&
error quanta possumus cura cauendus sit non solum
in maioribus uerum &iambiminoribus reb: nec nisi
rerum ignorantia possiterrart: Non esttamencom¬
scire
quod nescit. Prouero quippe ad probatsalsum qđ
erroris est proprium. Verum tamen in quare quisq:
erret : Interest plurimum: Nam in una eademq:
re & nescienti sciens & erranti non errans recta
ratione praeponitur : In diuersis autẽ rebus id est
cumistescit alia illealia. & iste utiliora illȩminus o¬
utilia uel&iam noxia. quis non in eis quaeille scitei¬

Expanded text:
nosse conceditur. Ad illam quippe felicitatem tendendum est, ubi nulla quatiamur aerumna, nullo errore fallmur. Nam si causae corporalium motionum noscendae nobis essent, nullas magis nosse quam nostrae valetudinis deberemus. Cum vero eis ignoratis, medicos quaerimus, quis non videat quod de secretis coeli et terrae nos latet, error quanta possumus cura cavendus sit, non solum in majoribus, verum etiam in minoribus rebus, nec nisi rerum ignorantia possit errari; non est tamen conscire quod nescit: pro vero quippe approbat falsum, quod est erroris proprium. Verumtamen in qua re quisque erret, interest plurimum. Nam in una eademque re et nescienti sciens, et erranti non errans, recta ratione praeponitur. In diversis autem rebus, id est, cum iste sciat alia, ille alia; et iste utiliora, ille minus utilia, vel etiam noxia: quis non in eis quae ille scit
Abbreviated transcription (Latin):
nisi exangeli & hominis nacurabona : quod & ipsedñs
eodem loco ubide arbore & defructibus loquebatur
apertissimne ostendit. ditenim : Aut facite arborẽ
bona & fructum eius bonũ. aut facite arborẽ malã
& fractin eius inalũ : satis ad monens ex arbore qui¬
dem bona malos aut exmala bonosnasci fructus
non posse.i. Exipsa tamen terra cui loquebatur utrãq
maronis uersus plac& felix qui potuit rerum cog¬
noscere causas. Non nobis uideatur ad felicitatẽ
consequendã ꝑtinere si scamus causas magnarum in
mundo corporalium motionum quae abditissimis
naturaesinibus occultantur. unde tremor terris qua
uimaria altatum escãt obicib: ruptis Rursusq in
seipsa resid ant. & cetera huius modi: Sed bonarũ
& malarum rerum caus as nossed ebemus. &id actenus
quatenus eas homini in hacuita erroribus erumnisq
plenissima ad eosdemerrores & erumnas euadendas

Expanded text:
nisi ex angeli et hominis natura bona. Quod et ipse Dominus eodem loco, ubi de arbore et fructibus loquebatur, apertissime ostendit: ait enim, Aut facite arborem bonam et fructum ejus bonum, aut facite arborem malam et fructum ejus malum : satis admonens ex arbore quidem bona malos, aut ex mala bonos nasci fructus non posse; ex ipsa tamen terra cui loquebatur, utramquMaronis ille versus placet, Felix qui potuit rerum cognoscere causas. non nobis videatur ad felicitatem consequendam pertinere, si sciamus causas magnarum in mundo corporalium motionum, quae abditissimis naturae sinibus occuluntur; Unde tremor terris, qua vi maria alta tumescant, Objicibus ruptis, rursusque in se ipsa residant. et caetera hujusmodi: sed bonarum et malarum rerum causas nosse debemus, et id hactenus, quatenus eas homini in hac vita erroribus aerumnisque plenissima, ad eosdem errores et aerumnas evadendas
Abbreviated transcription (Latin):
nsin ale quibus bonis non sunt: n eceratund eoriretu
ullam allrt Naturallam si ed̃. in quantũn atura
essos profecto bona eã & aut incorruptibilis natura
in agnumẽo bonum auto amnatura corruntibilis
nullomodoesset in si quod bonum corrumpendo possa¬
dicimus : non putetur hoc dominicȩ sententiaere¬
fagari quadixit : Non potest arborbona fructus
Non potestenim sicut ueritas ait colligiuua despinis
quia non potest nasci uua despinis. Sed exbona terra
& uites nasci posseui demus & spinas. eo modo tamquã
arbormala fructus bonos idestoperabona non po¬
tesi facere uoluntas mala. sed exbona hominis na¬
tura oriri uoluntas & bona potest& mala. Nec
fuit prorsus unde primitus orireturuoluntas mala.¬

Expanded text:
nisi in aliquibus bonis non sunt: nec erat alias unde oriretur nisi in aliquibus bonis non sunt: nec erat alias unde oriretur ulla mali natura. Nam si esset, in quantum natura esset, profecto bona esset: et aut incorruptibilis natura magnum esset bonum, aut etiam natura corruptibilis nullo modo esset nisi aliquod bonum, quod bodicimus, non putetur hoc dominicae sententiae refragari, qua dixit, Non potest arbor bona fructus test enim, sicut Veritas ait, colligi uva de spinis , quia non potest nasci uva de spinis; sed ex bona terra et vites nasci posse videmus et spinas. Et eodem modo tanquam arbor mala fructus bonos, id est, opera bona non potest facere voluntas mala: sed ex bona hominis natura oriri voluntas et bona potest et mala; nec fuit prorsus unde primitus oriretur voluntas mala,
Abbreviated transcription (Latin):
ii eẽ centraria: nullu senims aerisi mulest & tenebrosus
a lucidus nullus cib: aut potus simuldulcis uelama¬
rus nullum corpussimul ubi album ibi & nigrum nul¬
lũ simul ibi deforme ubi formosum: & hoc inmulas ac
penȩ omnib: contrariis repperitur. ut inuna resimul
esse non possit. Cum autẽbon a & mala nullus ambigat
eẽ contraria . non solũ siniul eẽ possunt . sed malaom¬
nino sinebonis & nisi in bonis eẽ non posst̃. quam iusbo¬
na sinemalis possint.¬
otestenim homo uel angelus non ẽẽ iniustus: in iustus aut̃
non potest eẽ nisi homo uel angelus. &bonum qđ homo
bonum quod angelus malum quod in iustus : & haȩduo
prorsus necmalum eẽ potuis so: Quia non modo ubi
consister& sed unde oriretur corruptio non habera.
nisi essa quod corrumperetur: Quod nisibonium eã nec
urrum peretur : qm̃ nihil est aliud corrurtio quambo¬
ni eoeterminatio : exbonis igitur i alaorta sunt d

Expanded text:
inesse contraria. Nullus enim aer simul est et tenebrosus inesse contraria. Nullus enim aer simul est et tenebrosus et lucidus: nullus cibus aut potus simul dulcis et amarus: nullum corpus simul ubi album, ibi et nigrum; nullum simul ubi deforme, ibi et formosum. Et hoc in multis ac pene in omnibus contrariis reperitur, ut in una re simul esse non possint. Cum autem bona et mala nullus ambigat esse contraria, non solum simul esse possunt, sed mala omnino sine bonis et nisi in bonis esse non possunt: quamvis bona sine malis possint.st enim homo vel angelus non esse injustus; injustus autem non potest esse nisi homo vel angelus: et bonum quod homo, bonum quod angelus; malum quod injustus. Et haec duo prorsus nec malum esse potuisset: quia non modo ubi consisteret, sed unde oriretur corruptio non haberet, nisi esset quod corrumperetur; quod nisi bonum esset, nec corrumperetur; quoniam nihil est aliud corruptio, quam boni exterminatio. Ex bonis igitur mala orta sunt, et
Abbreviated transcription (Latin):
mus in illam sentiã propheticã ubilegitur. Vaehis
quidicunt quod bonum ẽ malũ o quod ialũe stbonum ÷
Quidicun tenebras lucem & lucem tenebras. quidicunt
dulieonarũ & amarũ dulce+
Et tamendñ sait : Malus homo dethes auro cordissiu
profert mala. quid est autem malus homo nisimala
natura  qui a homonatura est : porro si homo aliquod
bonumẽ quia natura est. Quid estmalus homonisi
malum bonũ : tamencũduo istadiscernimus inue¬
nimus necideomalum quia homõe necideobonũ
quia iniquus ẽ : Sed bonũ quia homo malũ qui abi¬
quus. Quis qui sergodicit malũ est hominẽ esse. aut
bonum est iniquumeẽ : ipse incid& in ꝓphecicam illã
sententiã ÷ Vae his quidicunt quod bonũ estmalũ
& quod malũ estbonum. Opusenimdĩ culpat quodẽ
homo &uitium hominis laudat quod est iniquitas.
Omnis itaq natura & siuitio sa est. inquantum natura
est bonaẽ : In quantũ uitios a est malaẽ:: Qua propt̃
in his contrariis quȩ mala & bona uocantur. illa dialec

Expanded text:
mus in illam sententiam propheticam ubi legitur: Vae his qui dicunt quod bonum est, malum, et quod malum est, bonum; qui dicunt tenebras lucem, et lucem tenebras; qui dicunt dulce amarum, et amarum dulce . Et tamen Dominus ait: Malus homo de malo thesauro cordis sui profert mala . Quid est autem malus homo, nisi mala natura, quia homo natura est? Porro, si homo aliquod bonum est quia natura est, quid est malus homo, nisi malum bonum? Tamen cum duo ista discernimus, invenimus nec ideo malum quia homo est, nec ideo bonum quia iniquus est. Sed bonum quia homo, malum quia iniquus. QuisqBonum est iniquum esse, ipse incidit in propheticam illam sententiam: Vae qui dicunt quod bonum est malum, et quod malum est bonum . Opus enim Dei culpat, quod est homo; et vitium hominis laudat, quod est iniquitas. Omnis itaque natura etiamsi vitiosa est, in quantum natura est, bona est; in quantum vitiosa est, mala est. Quapropter in his contrariis quae mala et bona vocantur, illa dialec
Abbreviated transcription (Latin):
prȩfera ꝰ nescientem : Suntenim quaed am quȩ nescre¬
quam scire sitmelius. ul:+¬
temnon nullis errare profuit aliquando . sei nuia pedũ.
non inui amorum. Nam nobis ipsis accidit ut in quo¬
dam biuio falleremur & non iremus per eum locũ ubi
opperiens transitum nin donatistarum manus arma¬
ta subsederat: toꝵ ita factumẽ ut eo quotendebamꝰ
ꝑ deuium circuitũ ueni remus : Cognitisq: insidiis illo¬
rum nos gratubemur errasse. atq: indegratia sagere

Expanded text:
praeferat nescientem? Sunt enim quaedam quae nesquam scire sit melius. Itemque nonnullis errare profuit aliquando, sed in via pedum, non in via morum. Nam nobis ipsis accidit ut in quodam bivio falleremur, et non iremus per eum locum ubi opperiens transitum nostrum Donatistarum manus armata subsederat: atque ita factum est ut eo quo tendebamus, per devium circuitum veniremus; cognitisque insidiis illorum, nos gratularemur errasse, atque inde gratias agere