comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
& collib: mysiȩ quaea grecis catacȩ caumȩ nominitur &sique eius modisunt
locorũ ꝓpri&ites. Siergo in his locis aquarũ feruentes inueniuntur fon¬
tes & in omnibus excauatis calidi uapores ipsiq loca abantiquis memorantur
periugantes in agris habuisse ardores. uidetur essecertũ abignis uehementia
& tofo terraq que madmodũ infornacibus & acalce itaexhis creptũ esseliquorẽ
Igitur dissimilibus & disparib reb correptis & inunampotestatẽ conlatis calidi
bumoris iciunitas aque repente satita cõmunib corporib latenticalore confer¬
quidita non &ã ibinascitur puluisequo eademratione subaquastructura soli¬
descat: Itaq uisum est antequã desideraret᷑ dehis rebus que madmodũ esse uide¬
antur exponere Omnibus locis & regionib non eadem genera terre. nec
lapides nascuntur sed nonnulla sunt terrena aliu sabulosa Itemq glariosa

Expanded text:
et collibus Mysiae, quae a Graecis katakekau/menh nominatur, et si quae eiusdem modi sunt et collibus Mysiae, quae a Graecis katakekau/menh nominatur, et si quae eiusdem modi sunt locorum proprietates. si ergo in his locis aquarum ferventes inveniuntur fontes et montibus excavatis calidi vapores ipsaque loca ab antiquis memorantur pervagantes in agris habuisse ardores, videtur esse certum ab ignis vehementia ex tofo terraque, quemadmodum in fornacibus ex calce, ita ex his ereptum esse liquorem. Igitur dissimilibus et disparibus rebus correptis et in udam potestatem conlatis, calida umoris ieiunitas aqua repente satiata latenti calore conferquid ita non etiam ibi nascitur pulvis, e quo eadem ratione sub aqua structura solidescat. itaque visum est, antequam desideraretur, de his rebus, quemadmodum esse videantur, exponere. Omnibus locis et regionibus non eadem genera terrae nec lapides nascuntur, sed nonnulla sunt terrena, alia sabulosa itemque glareosa,
Abbreviated transcription (Latin):
&ardens efficit leue meã terram &ibi qđ nascitur tofus exurgens ÷ sineliquore
Ergocũ tresres consimili ratione ignis uehementia formate in unã ꝑuene
mixtionem repente recepto liquore tna coherescunt. & cleriter humore durate
solidantur. nequeas fluctus nequeuis aquaepotest dissoluere. Ardores autem
esse in his locis &iam hacres potestindicurt quod in montibus cumannorũ baianis st̃
loca suditionibus excauata. inquib uapor feruidus abimoniscens nhis locisoritur
&ita suditionũ egregus efficit utilitates nonminus &iã memorentur antiquitus
creuisse ardores &ibundiuisse subu ue suui omonte. & inde guomuisse circa
igros flãmũ Ideoque tuncq spongu siue pumea pompeianus uocitur ex cocto
exalio genere lapidis in hanc redacta esseuidetur generis qualitatem. Idautem
genus spongiȩ qđ inde eximitur. non in omnib: locis nascitur. nisicircũ &nam

Expanded text:
et ardens efficit levem eam terram, et ibi quod nascitur tofus exsurgens, est sine liquore. et ardens efficit levem eam terram, et ibi quod nascitur tofus exsurgens, est sine liquore. ergo cum tres res consimili ratione ignis vehementia foratae in unam pervenerint mixtionem, repente recepto liquore una cohaerescunt et celeriter umore duratae solidantur, neque eas fluctus neque vis aquae potest dissolvere. Ardores autem esse in his locis etiam haec res potest indicare, quod in montibus Cumanorum Baianis sunt loca sudationibus excavata, in quibus vapor fervidus ab imo nascens et ita sudationum egregias efficit utilitates. non minus etiam memorantur antiquitus crevisse ardores et abundavisse sub Vesuvio monte et inde evomuisse circa agros flammam. ideoque tunc quae spongia sive pumex Pompeianus vocatur excocto ex alio genere lapidis in hanc redacta esse videtur generis qualitatem. Id autem genus spongiae, quod inde eximitur, non in omnibus locis nascitur nisi circum Aetnam
Abbreviated transcription (Latin):
&ita refrigeratus reicit excalcis corpore feruorẽ. Ideo autẽ quo pondere¬
saxa coiciunt᷑ in fornacẽ cũ eximuntur non possunt adidrespondere sed cũ expendunt᷑
ꝑ manente ea magnitudine excocto liquore circiter tertia paste ponderis inminu¬
insecorripiunt & ita coherescunt siccescendoq cũ cem̃tis cocunt & efficiunt struc¬
turarũ soliditatẽ. Est&ã genuspulucris qđefficit naturaliter res ad mirandis. nascit᷑
in regionibus brianis inagris municipiorũ quae sunt circauesuuiũ montem qđ con¬
mixtũ cuicalce & cemento non modicoceteris aedificus prestat firmitates sed &ũ
moles construuntur in marisubaqua solidescunt. hocautem fieri hacratione
uid&ur qđ subhis montibus & terre feruentes sunt & fontes crebri quinon essent
si non inimo haberent autesulphure autalumine autbitumine ardentes maxi¬
mos ignes: Igitur penitus ignis & flĩmȩ uapor perinteruenia permanans

Expanded text:
ita refrigeratus reicit ex calcis corpore fervorem. igitur cum pateita refrigeratus reicit ex calcis corpore fervorem. igitur cum patesaxa coiciuntur in fornacem, cum eximuntur, non possunt ad id respondere, sed cum expenduntur, permanente ea magnitudine, excocto liquore circiter tertia parte ponderis inminuin se corripiunt et ita cohaerescunt siccescendoque cum caementis coeunt et efficiunt structurarum soliditatem. Est etiam genus pulveris, quod efficit naturaliter res admirandas. nascitur in regionibus Baianis in agris municipiorum, quae sunt circa Vesuvium montem. quod commixtum cum calce et caemento non modo ceteris aedificiis praestat firmitates, sed etiam moles cum struuntur in mari, sub aqua solidescunt. hoc autem fieri hac ratione videtur, quod sub his montibus et terrae ferventes sunt et fontes crebri, qui non essent, si non in imo haberent aut e sulphure aut alumine aut bitumine ardentes maximos ignes. igitur penitus ignis et flammae vapor per intervenia permanans
Abbreviated transcription (Latin):
coiciutur: Itaenĩerit iustaratio mixtionis tẽperature &iã influuiatica aut marina
si quitestã tunsam & succretã extertia paste adiecerit. effici&materie tẽperaturã
adusũ meliorem. Quare autẽ cũ recipit aquã & harenã cals tunc confirmat struc¬
turã. haec eẽ causi uidetur qđ e principuis uticetera corpora ita & saxas tẽperata &
quaeplus habent aeris sunt tenera. quae aquelenta sunt ab humore quae terre dure
quaeignis fragiliora. Itaq exhissaxa siantequã coquantur contusa minutȩ mixta
harenȩ in instructurã coiciantur. non solidescunt. nec eã poterunt continere
Cũ uero coniecta in fornacem igni suchem̃ti feruore correpta. amiserint pristinȩ
soliditatis uirtutẽ: tunc exustis atq exaustis eorũ uiribus relinquunt᷑ patentib
foraminib & inanibus. Ergoliquor quiest in eius lapidis corpore &ier cũ exustus
quã exigni uim recipit humore. penetrante inforaminũ raritates conferuescit

Expanded text:
coiciatur. ita enim erit iusta ratio mixtionis temperaturae. etiam in fluviatica aut marina si qui testam tunsam et succretam ex tertia parte adiecerit, efficiet materiae temperaturam ad usum meliorem. Quare autem cum recipit aquam et harenam calx, tunc confirmat structuram, haec esse causa videtur, quod e principiis, uti cetera corpora, ita et saxa sunt temperata. et quae plus habent aeris, sunt tenera; quae aquae, lenta sunt ab umore; quae terrae, dura; quae ignis, fragiliora. itaque ex his saxa si, antequam coquantur, contusa minute mixta harenae in structuram coiciantur, non solidescunt nec eam poterunt continere. cum vero coniecta in fornacem ignis vehementi fervore correpta amiserint pristinae soliditatis virtutem, tunc exustis atque exhaustis eorum viribus relinquuntur patentibus foraminibus et inanibus. qua, umore penetrante in foraminum raritates, confervescit et
Abbreviated transcription (Latin):
firmitatis erit habita ratio cum fuerit fundamentorũ ad solidũ de pressio quaque
emateria copiarũ sineauaritia diligenselectio. Utilitatis autẽ em̃data & si
nein peditione usu locorũ dispositio &ad regionessui cuiusq generis apta &
cõmoda distributio. uenustatis uero cũ fuerit operis species grata &elegans
mẽbrorũq cõmensus. iustashabeat symmetriarũ ratiocinationes

Expanded text:
firmitatis erit habita ratio, cum fuerit fundamentorum ad solidum depressio, quaque firmitatis erit habita ratio, cum fuerit fundamentorum ad solidum depressio, quaque e materia, copiarum sine avaritia diligens electio; utilitatis autem, cum fuerit emendata et sine inpeditione usus locorum dispositio et ad regiones sui cuiusque generis apta et commoda distributio; venustatis vero, cum fuerit operis species grata et elegans membrorumque commensus iustas habeat symmetriarum ratiocinationes
Abbreviated transcription (Latin):
cogitationib respublica gubernat᷑ idusum conlocabunt᷑ & omnino faciendȩ sunt
IARTES IPSIUS ARCHITECTURE SUNTTRES AEDIFICATIO ENOMONICE MACHINATIO
Ne dificatio autẽ diuisaest biꝑtito : equibuna ÷ moeniũ & cõmuniũ operũ in publicis
locis conlocatio altera÷ priuatorũ edificiorũ explicatio. Publicorũ autẽ distributio¬
nessuNt tres equib: ÷ una defensionis. altera religionis. tertia opostunitatis. Defen¬
sionis ÷ murorũ turriũq & portarũ ratio. adhostium impetus ꝑ p&uo repellendos
excogitata Religionis deorũ inmortaliũ fanorũ ȩdiũq sacrorũ conlocatio
Pportunitatis cõmunium locorũ adusũ publicũ dispositio utiportus fora porticus.
balnea theatri inambulationes ceteraq quae hisdemrationib inpublicis designan¬
tur : Hecautẽ itafieri debent. ut habeatur ratio firmitatis. utilitatis. uenustatis:

Expanded text:
cogitationibus respublica gubernatur, ad usum conlocabuntur; et omnino faciendae sunt cogitationibus respublica gubernatur, ad usum conlocabuntur; et omnino faciendae sunt artes ipsius architecturae sunt tres: aedificatio, gnomonice, machinatio. aedificatio autem divisa est bipertito, e quibus una est moenium et communium operum in publicis locis conlocatio, altera est privatorum aedificiorum explicatio. publicorum autem distributiones sunt tres, e quibus est una defensionis, altera religionis, tertia opportunitatis. defensionis est murorum turriumque et portarum ratio ad hostium impetus perpetuo repellendos excogitata, religionis deorum inmortalium fanorum aediumque sacrarum conlocatio, opportunitatis communium locorum ad usum publicum dispositio, uti portus, fora, porticus, balinea, theatra, ambulationes ceteraque, quae isdem rationibus in publicis locis designantur. Haec autem ita fieri debent, ut habeatur ratio firmitatis, utilitatis, venustatis.
Abbreviated transcription (Latin):
o parcaq in operib: sũptus ratione temperatio. Haecita obseruabitur
si primũ architectus ea nonquer& que nom potueruNt in ueniri aut parari nisimagno
Vamq: non omnib: locis harenae fossicie neccaementorum. necabi&is. nec sapinorũ
nec marmoris copi ÷. sed aliud alio loconascit᷑ quorũ comportationes difficiles sunt
& sũptuosȩ Utendũ aũ ÷ ubinon ÷ harena fossicia fluuiatica autmarina lota
Inopiȩ quoq abi&is aut sappinorũ uitabunt᷑ utendocuprȩsso populo. ulmo. pinu
reliquaq hissimilit̃ erunt explicanda. Alter graduserit distributiones cũ adusũ patrũ
familurũ & ad pecunie copum autadelõquentie dignitatẽ edificiai altedisponentur
Namq alit̃ urbanas domos oportere constitui: uidetur. alit̃ quib: ex possessionibus
rusticis influunt fructus nidẽ feneratorib: alit̃ beatis & delicatis. potentib uero quorũ

Expanded text:
parcaque in operibus sumptus ratione temperatio. haec ita observabitur, parcaque in operibus sumptus ratione temperatio. haec ita observabitur, si primum architectus ea non quaeret, quae non poterunt inveniri aut parari nisi magno. namque non omnibus locis harenae fossiciae nec caementorum nec abietis nec sappinorum nec marmoris copia est, sed aliud alio loco nascitur, quorum comportationes difficiles sunt et sumptuosae. utendum autem est, ubi non est harena fossicia, fluviatica aut marina lota; inopiae quoque abietis aut sappinorum vitabuntur utendo cupresso, populo, ulmo, pinu; reliquaque his similiter erunt explicanda. Alter gradus erit distributionis, cum ad usum patrum familiarum et ad pecuniae copiam aut ad eloquentiae dignitatem aedificia apte disponentur. namque aliter urbanas domos oportere constitui videtur, aliter quibus ex possessionibus rusticis influunt fructus; non item feneratoribus, aliter beatis et delicatis; potentibus vero, quorum
Abbreviated transcription (Latin):
mũ omnib: tẽplis saluberrime regionesiquarũq fontes in his locis id oneieligent᷑
inqͥb fana constituantur . Deindemaxime esculapio saluti &eorũdeorũ quorum
plurimi medicinis aegricurariuidentur  Cumenim expestilenti in salubrem
locũ corpora egra translata fuerint̃ &efontib salubrib aquarum usus subminis¬
trabuNt᷑ celerius conualescent. Itaeffici&ur uti exnatura locimaiores auctisq cum
dignitate diuinitas excipiatopiniones.
temnature decorerit sicubiculis & byblio thecis ab orientelumina capiuntur
balneis & hibernaculis ab occidente hiberno pina cothicis & qͥbicestis luminib
opus : pastib a septentrione qđ eaceli regio nequeexclaratur nequeobscuratur
soliscursu: sed ÷ cestã inmutabilis dicperpetuo: OEOTALITATIBUS LOCORUA¬
istributio autẽ ÷ copirũ lociq cõmoda dispensati sEt COΡIIS ΟΡERVM¬

Expanded text:
mum omnibus templis saluberrimae regiones aquarumque fontes in îs locis idonei eligentur, mum omnibus templis saluberrimae regiones aquarumque fontes in îs locis idonei eligentur, in quibus fana constituantur, deinde maxime Aesculapio, Saluti, ut eorum deorum, quorum plurimi medicinis aegri curari videntur. cum enim ex pestilenti in salubrem locum corpora aegra translata fuerint et e fontibus salubribus aquarum usus subministrabuntur, celerius convalescent. ita efficietur, uti ex natura loci maiores auctasque cum dignitate divinitas excipiat opiniones. naturae decor erit, si cubiculis et bybliothecis ab oriente lumina capiuntur, balneis et hibernaculis ab occidente hiberno, pinacothecis et quibus certis luminibus opus est partibus, a septentrione, quod ea caeli regio neque exclaratur neque obscuratur solis cursu sed est certa inmutabilis die perpetuo. Distributio autem est copiarum locique commoda dispensatio
Abbreviated transcription (Latin):
ornita opera facta augereuidebunt᷑ iustũ decorẽ iunonidiane libero patri
ceterisq diis qͥeadẽ st̃ similitudine siaedes ionicae construent᷑ habitaerit
ratio mediocritatis qđ & abseuero moredoricorũ &abteneritate corinthio¬
rũ tẽperabitur eorum institutio propri&atis. Ad consuetudinem autẽ
decor si ex primitur. cũ edificiis interiorib magnificis. Item uestibula con¬
uenientu &elegantia er̃ facta. sienĩ interiora ꝑfectus habuer elegantes
aditus autt̃humiles & in honestos noneruntcũ decore. Itẽsidoricis epystiluis in coronis
denticulisculpentur. autinpuluinatis colũnis &ionicis epistyliis cipitulis exprimentur
tridy phos translatis exaliaratione ꝓpri&aitibus in aliud genus operis offendetur aspec¬
tus aliis anteordinis consuetudinib institutis:. naturalis uitẽ decor sicerit. si pri¬

Expanded text:
ornata opera facta augere videbuntur iustum decorem. Iunoni, Dianae, Libero Patri ornata opera facta augere videbuntur iustum decorem. Iunoni, Dianae, Libero Patri ceterisque diis, qui eadem sunt similitudine, si aedes ionicae construentur, habita erit ratio mediocritatis, quod et ab severo more doricorum et ab teneritate corinthiorum temperabitur earum institutio proprietatis. Ad consuetudinem autem decor sic exprimitur, cum aedificiis interioribus magnificis item vestibula convenientia et elegantia erunt facta. si enim interiora prospectus habuerint elegantes, aditus autem humiles et inhonestos, non erunt cum decore. item si doricis epistyliis in coronis denticuli sculpentur aut in pulvinatis columnis ex ionicis epistyliis capitulis exprimentur triglyphi, translatis ex alia ratione proprietatibus in aliud genus operis offendetur aspectus aliis ante ordinis consuetudinibus institutus. Naturalis autem decor sic erit, si pri
Abbreviated transcription (Latin):
tprimũ in aedibussacris autecolũnarũ crassitudinib auttriglypho aut&
quae difeciaca dicitur. Itẽceterorũ operum emẽbris inuenitur synine¬
triarũ ratiocinatio. Decorautẽ : emenditꝰ operis aspectus ꝓbatis reb conpo¬
siti cũ auctoritate. Isperficitur statione qđ grece thematis modicit᷑ seuc̃ su&u¬
dine aut natura. statione cũiouifulguri &celo & soli & lune aedificia subdiuto
ho̧ ph&eraq c̃stituentur Horũ enĩ deorũ &species &effectus in aꝑtomundo
atq: lucenti presente suidimꝰ mineruȩ & masti&erculi adesdoricafient. hiseni
diis ꝓpteruirtutẽ sinedilicus aedificia constituidec&. Ueneriflore ꝓserpine
fontycũ physcor inthio genere constitutȩ apta s uidebuntur habere ꝓpri&a¬
tes qđ hisdus ꝓpter teneritatem graciliora & florida folusq & uolutis

Expanded text:
primum in aedibus sacris aut e columnarum crassitudinibus aut triglypho aut etiam primum in aedibus sacris aut e columnarum crassitudinibus aut triglypho aut etiam quae dia/phgma dicitur, item ceterorum operum e membris invenitur symmetriarum ratiocinatio. Decor autem est emendatus operis aspectus probatis rebus compositi cum auctoritate. is perficitur statione, quod graece qematismw=| dicitur, seu consuetudine aut natura. statione, cum Iovi Fulguri et Caelo et Soli et Lunae aedificia sub divo hypaethraque constituentur; horum enim deorum et species et effectus in aperto mundo atque lucenti praesentes videmus. Minervae et Marti et Herculi aedes doricae fient; his enim diis propter virtutem sine deliciis aedificia constitui decet. Veneri, Florae, Proserpinae, fontium nymphis corinthio genere constitutae aptas videbuntur habere proprietates, quod his diis propter teneritatem graciliora et florida foliisque et volutis
Abbreviated transcription (Latin):
a ÷ frontis & laterũ abscedentiũ adumbratio adcirciniq centrum omniũ¬
lincirũ responsus. hȩnascuntur ex cogitatione & inuentione. Cogitatio est curi
studii plena & industriȩ uigilantieq effectus ꝓpositi cũ uoluptate: Inuentio autẽ
est questionũ obscurarũ explicanatio rationȩ nouȩ reiuigore mobili reperta.
Hȩ sunt terminationes dispositionũ. Eurrthmia ÷ uenusta species commo¬
dusq: in compositionib mẽbrorũ aspectus. hec efficitur cũ mẽbraoperis con¬
uenientia sunt altitudinis ad latitudinẽ latitudinis ad longitudinẽ & ad sũ¬
mã omã respondeaNt sue symmetriȩ: Itẽ symmetria ÷ exipsius operis mẽ¬
bris c̃ueniens consensus expastibq separatis ad uniuersȩfigurȩ speciem latȩ
pastis responsus utiin hominis corpore ecubito pede palmodigito c&erisq
pasticulis. sinmetros ÷ eurithmiȩ qualitas sic ÷ in operũ perfectionibus¬

Expanded text:
est frontis et laterum ascendentium adumbratio, ad circinique centrum omniuest frontis et laterum ascendentium adumbratio, ad circinique centrum omniulinearum responsus. He nascuntur ex cogitatione et inventione. Cogitatio est cura studii plena et industria vigilantiaque effectest quaestionum obscurarum explicatio ratioque novae rei vigore mobili reperta. hae sunt terminationes dispositionum. Eurythmia est venusta species commodusque in compositionibus membrorum aspectus. haec efficitur, cum membra operis convenientis sunt altitudinis ad latitudinem, latitudinis ad longitudinem, et ad summam omnia respondent suae symmetriae. Item symmetria est ex ipsius operis membris conveniens consensus ex partibusque separatis ad universae figurae speciem ratae partis responsus. uti in hominis corpore e cubito, pede, palmo, digito ceterisque particulis symmetros est eurythmiae qualitas, sic est in operum perfectionibus
Abbreviated transcription (Latin):
Irchitectura autẽ constat exordinatione quaegrece taxisdicitur &ex dispo¬
sitione. Hancautẽ grecidiathesinuocitant &eurithimia & smm&ria
& decore & distributione que grece oeconomia dicitur. Ordinatio est
modica membrorũ operis cõmoditas separatim uniuerseq ꝓportiones ad sym¬
m&riam cõparatio. haec componitur ex quantitate quaegrece possotes dicitur
Quantitas autem ÷ modulorum exipsius operis sũptiõ c esingulisq: mẽbrorum
pastibus uni uersi operis conuenien seffectus Dispositio autem ÷ rerum apta
conlocatio eligansq: conpositionib effectus operis cumqualitate: Species dis¬
positionis quaȩ grece dicuNt ideae. sunt he ichno graphia ortographia. scenogra¬
phia. Ichnographia ÷ circini regulaeq: modice tontinens usus aequa capiuntur
formarũ in solisarearum descriptiones: Orto graphia autẽ ÷. erecta frontis
imago modiceq picta rationibus operis figurifigura. Item sceno graphi

Expanded text:
chitectura autem constat ex ordinatione, quae graece ta/cis dicitur, et ex dispochitectura autem constat ex ordinatione, quae graece ta/cis dicitur, et ex dispositione, hanc autem Graeci dia/qesin vocitant, et eurythmia et symmetria et decore et distributione, quae graece oikonomi/a dicitur. Ordinatio est modica membrorum operis commoditas separatim universeque proportionis ad symmetriam comparatio. haec componitur ex quantitate, quae graece poso/ths dicitur. quantitas autem est modulorum ex ipsius operis e singulisque membrorum partibus sumptio universi operis conveniens effectui. Dispositio autem est rerum apta conlocatio elegansque compositionibus effectus operis cum qualitate. species dispositionis, quae graece dicuntur ide/ai, sunt hae: ichnographia, orthographia, scaenographia. ichnographia est circini regulaeque modice continens usus, e qua capiuntur formarum in solis arearum descriptiones. orthographia autem est erecta frontis imago modiceque picta ration
Abbreviated transcription (Latin):
nro utaliquindo fuer̃ aristarchus samius. phylolaus & architas tarentini. apollonius
ris reliquer Cumergotalu ingenia anaturali sollertia ñ passim cundtis gentib
sed paucis uiris habere concedat᷑. Officiũ uero architecti omnib: eruditionib debeat eẽ
exercitatũ. & ratio ꝓpt̃ amplitudinẽ reiꝑmittat ñiux tanecessitatẽ sũmas. sed
&ĩ mediocres scientias habere disciplinarũ. p&o cȩsar &ate & abhis quicauolu¬
mina suNT lecturi ut sicutparũ ad regulã artis grãmatice fuerit explicaitum ignos¬
catur Namq non uti sũmus phylosophus necrethordisertus. nec grãmaticus sũmis
rationib astis exercitatus. sedutarchitestus hislitteris inbutus hecnisussũ scribere
Deartis uero potestate queq in suNt in caratiocinationes polliccor uti spero hisuolumi¬
nib: non modo edificantib: sed &iã omnib: sapientib cũ maximi auctoritate me

Expanded text:
raro, ut aliquando fuerunt Aristarchus Samius, Philolaus et Archytas Tarentini, Apollonius raro, ut aliquando fuerunt Aristarchus Samius, Philolaus et Archytas Tarentini, Apollonius ris reliquerunt. Cum ergo talia ingenia ab naturali sollertia non passim cunctis gentibus sed paucis viris habere concedatur, officium vero architecti omnibus eruditionibus debeat esse exercitatum, et ratio propter amplitudinem rei permittat non iuxta necessitatem summas sed etiam mediocres scientias habere disciplinarum, peto, Caesar, et a te et ab îs, qui ea volumina sunt lecturi, ut, si quid parum ad regulam artis grammaticae fuerit explicatum, ignoscatur. namque non uti summus philosophus nec rhetor disertus nec grammaticus summis rationibus artis exercitatus, sed ut architectus his litteris imbutus haec nisus sum scribere. de artis vero potestate quaeque insunt in ea ratiocinationes polliceor, uti spero, his voluminibus non modo aedificantibus sed etiam omnibus sapientibus cum maxima auctoritate me
Abbreviated transcription (Latin):
logos opticas appellitus ceterisq omnibus doctrinis multieres uel om̃ scõmunes
sunt dũtaxit ad disputandũ. Operumuero ingressus quimanuaut tractationi¬
bus adelegantum perducuntur ipsorũsunt qui ꝓpriȩ unaarte ad faciendũ sunt
instititi E rgosatis abunde udet᷑ fecisse qui c& singulis doctrinis pastes & rationes
carũ mediorit̃ hab&notas eas quae necessariȩ sunt adar hitecturã uti si quid dehis
rebus &artib iudicaire & ꝓbare opusfuerit nedeficiatur. Quibuero nitrra
tantum tribuit sollertie acuminis memoriȩ ut possint geometriam. astro¬
logum. musicen ceterisq disciplinis poenitus hiberenotis pretereunt
officu architectorũ &efficiuntur mathematiei. Itique facilit̃ contracas disciplinas
disputare possunt qđ plurib telis disciplinarums armati. Huutem inueniuntur

Expanded text:
lo/gos optiko/s appellatur; ceterisque omnibus doctrinis multae res vel omnes communes lo/gos optiko/s appellatur; ceterisque omnibus doctrinis multae res vel omnes communes sunt dumtaxat ad disputandum. operum vero ingressus, qui manu aut tractationibus ad elegantiam perducuntur, ipsorum sunt, qui proprie una arte ad faciendum sunt instituti. ergo satis abunde videtur fecisse, qui ex singulis doctrinis partes et rationes earum mediocriter habet notas, eas quae necessariae sunt ad architecturam, uti, si quid de his rebus et artibus iudicare et probare opus fuerit, ne deficiatur. Quibus vero natura tantum tribuit sollertiae, acuminis, memoriae, ut possint geometriam, astrologiam, musicen ceterasque disciplinas penitus habere notas, praetereunt officia architectorum et efficiuntur mathematici. itaque faciliter contra eas disciplinas disputare possunt, quod pluribus telis disciplinarum sunt armati. hi autem inveniuntur
Abbreviated transcription (Latin):
digeat sed &um ut omnes artifices super&. qui singulis doctrinis ad siduitatẽ
cũ industru sũma prestiterunt. Igitur in hacre pythius errasseuidetur. qđ
non anĩ aduertit exduabus rebus singulas artes esse compositas exopere &
cius ratiocinitione: Exhis autem unũ proprium esse corũ qui singulis reb
sunt exercitati idestoperis effectus alterũ cõmune cũ omnib doctis iduratio¬
ne. Vtimedicis & musicis & deuenirum p̃ ythmno & id pedem motus ut si
uulnus mederi autegrum eripere depericulo oportuerit. non acced&
musicus sedidopus propriumeritmedici. Item inorgano non medicus sed
musicus modu labitur. autauressuȩ cantionibus recipint iocunditatem
Similit eũastrologis & musicisest disputaitio cõmunis desympathia stellarũ & simpho¬
nurũ inquadratis & tridonis dutessaron & dupente ageo metris diuisus. quigrece

Expanded text:
digeat, sed etiam ut omnes artifices superet, qui singulis doctrinis adsiduitatem digeat, sed etiam ut omnes artifices superet, qui singulis doctrinis adsiduitatem cum industria summa praestiterunt? Igitur in hac re Pytheos errasse videtur, quod non animadvertit ex duabus rebus singulas artes esse compositas, ex opere et eius ratiocinatione, ex his autem unum proprium esse eorum, qui singulis rebus sunt exercitati, id est operis effectus, alterum commune cum omnibus doctis, id est rationem, uti medicis et musicis et de venarum rythmo et pedum motus; at si vulnus mederi aut aegrum eripere de periculo oportuerit, non accedet musicus, sed id opus proprium erit medici; item in organo non medicus sed musicus modulabitur, ut aures suavem cantionibus recipiant iucunditatem. Similiter cum astrologis et musicis est disputatio communis de sympathia stellarum et symphoniarum in quadratis et trigonis diatessaron et diapente, a geometris divisus qui graece
Abbreviated transcription (Latin):
ut aristocenus sed nonamusos nec pictor ut apelles. sedsgraphidos. non inperitos
nec plastes quemad modum miron scupol yclitus sedritionis plastiģ nonignarus
necdenuo medicus utippocrates sed nonanitrolog&us. Nec in ceteris doctrinis
singulariterexcellens. sed in his nonimperitus. non enim in tantis rerũ uarictatibus
ecligantus singulares quisquam consequi potest qđ earũ ratiocinationes cognoscere
& ꝑcipere uix cadit in potestatem: Nȩctamen non tantum architecti ñ possup
in omnibus rebus habere summũ effectum sed &iã ipsi qui priuatim ꝓpri&ites
tenentartium uoneffiunt ut habeant omnes summum laudis principatum
Ergo siinsingulis doctrinis singuliartifices. neque omnes sed pauci aeuo perpetuo
nobilitatem uix sunt consecuti. quemad modũ potest architectus qui pluribus
artibus deb& cẽperitus. non idipsum mirũ & magnum facere nequidexhis in¬

Expanded text:
ut Aristoxenus, sed non amusos, nec pictor ut Apelles, sed graphidos non inperitus, ut Aristoxenus, sed non amusos, nec pictor ut Apelles, sed graphidos non inperitus, nec plastes quemadmodum Myron seu Polyclitus, sed rationis plasticae non ignarus, nec denuo medicus ut Hippocrates, sed non aniatrologetus, nec in ceteris doctrinis singulariter excellens, sed in îs non inperitus. non enim in tantis rerum varietatibus elegantias singulares quisquam consequi potest, quod earum ratiocinationes cognoscere et percipere vix cadit in potestatem. Nec tamen non tantum architecti non possunt in omnibus rebus habere summum effectum, sed etiam ipsi, qui privatim proprietates tenent artium, non efficiunt, ut habeant omnes summum laudis principatum. ergo si in singulis doctrinis singuli artifices neque omnes sed pauci aevo perpetuo nobilitatem vix sunt consecuti, quemadmodum potest architectus, qui pluribus artibus debet esse peritus, non id ipsum mirum et magnum facere, ne quid ex his in
Abbreviated transcription (Latin):
tis hominib: possenaturã tantũ numerũ doctrinarum perdiscere & memoria
continere. Cũ autem animaduer terint omnes disciplinas inter se coniunctionẽ
nerũ & cõmunicationẽ habere fieriposse faciliter credent. Encydiosenim discipli¬
ni uti corpus unum exhis membris . ẽ. conposita ltaq: qr teneris aetatibus
eruditionibus uariis instruuntur omnibus litteris agq ioscunt easdem notas
communicationẽq: omniũ disciplinarum. &ea re facilius omã cognoscunt.
Ideo quedeueterib architectis pythios qui prient aedem minerue nobilit̃ ÷
archetectatus. ait in suis cõm̃tariis. architectumomnibus artibus & doctrinis
plus oportere possefacere: quã qui singulas res suis industriis adsũmam clari¬
tatem perduxer̃. idautemre nonexpeditur. Nonenim deb& nec potestesse
architectus grãmaticus ut i fuerit aristarchus sed noni grammatus. nec musicus

Expanded text:
tis, hominis posse naturam tantum numerum doctrinarum perdiscere et memoria tis, hominis posse naturam tantum numerum doctrinarum perdiscere et memoria continere. cum autem animadverterint omnes disciplinas inter se coniunctionem rerum et communicationem habere, fieri posse faciliter credent; encyclios enim disciplina uti corpus unum ex his membris est composita. itaque qui a teneris aetatibus eruditionibus variis instruuntur, omnibus litteris agnoscunt easdem notas communicationemque omnium disciplinarum, et ea re facilius omnia cognoscunt. ideoque de veteribus architectis Pytheos, qui Prieni aedem Minervae nobiliter est architectatus, ait in suis commentariis architectum omnibus artibus et doctrinis plus oportere posse facere, quam qui singulas res suis industriis tatem perduxerunt. id autem re non expeditur. Non enim debet nec potest esse architectus grammaticus, uti fuerat Aristarchus, sed non agrammatus, nec musicus
Abbreviated transcription (Latin):
ductiones & c&era quie eius modi sunt notao port& sintarchitectis Utiante
caueant quam instituant edificiane contro uersiȩ factis operibus patribus familiarũ
relinquantur. &utlegibus scribendis prudentu cauere possit & locatori & c̃ductori
Uamq silex perite fuerit scripta. erit ut sinecaptione uterq ab utroq liberetur
Exastrologi autẽ cognoscitur oriens. occidens. meridies. septentrio. &iã caeli ratio
Aequi noctium solstitium astrorũ cursus quorũ notitiam siquis non habuerit.
horo logiorum rationẽ omnino scire non poterit. Cumergotanta haec discipli¬
na sit condecorata & abundans eruditionibus uariis acpluribus non puto posse
iuste repente ꝓfiteri architectos: nisiquiaba&ate puerili his gradibus disciplina¬
rum scandendo scientia p̾lerumq: lit terarum & artium nutriti. peruenerint
adsum mumtemplum architectuix. Acfortisse mirum uidebitur imperi¬

Expanded text:
ductiones et cetera, quae eiusmodi sunt. nota oportet sint architectis, uti ante ductiones et cetera, quae eiusmodi sunt. nota oportet sint architectis, uti ante caveant quam instituant aedificia, ne controversiae factis operibus patribus familiarum relinquantur, et ut legibus scribendis prudentia cavere possit et locatori et conductori; namque si lex perite fuerit scripta, erit ut sine captione uterque ab utroque liberetur. ex astrologia autem cognoscitur oriens, occidens, meridies, septentrio, etiam caeli ratio, aequinoctium, solstitium, astrorum cursus; quorum notitiam si quis non habuerit, horologiorum rationem omnino scire non poterit. Cum ergo tanta haec disciplina sit, condecorata et abundans eruditionibus variis ac pluribus, non puto posse se iuste repente profiteri architectos, nisi qui ab aetate puerili his gradibus disciplinarum scandendo scientia plerarumque litterarum et artium nutriti pervenerint ad summum templum architecturae. At fortasse mirum videbitur inperi
Abbreviated transcription (Latin):
utraeq pligam mit teredebent quod sinono motonia fueri t̃ impediendi restam
telorum missionem: Item theatris uisierea queincellis subgradibus mithematica
ratione conlocãtur. sonitũ & discrimina que greci& hea appellant. ad sympho¬
offenderit austicum in crem̃to clarior & suauior adspectatorũ ꝑueniat aures
Hydraulicas quoque machinas &ceteraque sunt similia hisorganis sinemusics
ntionibus efficerenemo poterit Disciplinim uero medicinȩ nouis scoporte
propter indinitionem cudi quie greciclimitidicunt &ieris locorum qui sunt
salubres autpestilentes aquarumq usus sinchisenĩ rationibus. nulla salubris habi¬
tatio fieripotest. Iura quoq nota habeat. oport&ea quienecessari sunt edificus com
munib parictum adimbitum stillicidiorum & cloacarũ luminum. Itemaquarum e¬

Expanded text:
utraque plagam mittere debent; quodsi non homotona fuerint, inpedient directam utraque plagam mittere debent; quodsi non homotona fuerint, inpedient directam telorum missionem. Item theatris vasa aerea, quae in cellis sub gradibus mathematica ratione conlocantur sonitûm ex discrimine, quae Graeci hxei=a appellant, ad symphooffenderit, aucta cum incremento clarior et suavior ad spectatorum perveniat aures. hydraulicas quoque machinas et cetera, quae sunt similia his organis, sine musicis rationibus efficere nemo poterit. Disciplinam vero medicinae novisse oportet propter inclinationem caeli, quae Graeci kli/mata dicunt, et aeris et locorum, qui sunt salubres aut pestilentes, aquarumque usus; sine his enim rationibus nulla salubris habitatio fieri potest. iura quoque nota habeat oportet, ea quae necessaria sunt aedificiis locis communibus parietum ad ambitum, stillicidiorum et cloacarum, luminum, item aquarum
Abbreviated transcription (Latin):
sibusenim & circuitionibus & librata planitiȩ expressionibus spiritus naturales alit̃
atq aliter fiunt. quorũ offensionibus mederi nemopoterit. nisi quiex philoso¬
phia principia rerũ naturȩ noucrit. Itẽquicũ thesbia autarchimedis & cetero¬
rum quicius modigeneris praecepta conscripserunt leg& sentire nompotnaui
uisihisreb aphilosophis erit institutus  Mu s cenuet scut oport& utica nonica
ritionẽ &mathemiticam notonhabeat pretereabaristirum catipultirũ scorpionũ
te perituris possit rectefacere Incipitulisenim dextra acsinistrasunt foramina
emitoniorũ ꝑquatenduntur surculis & uectibus eneruo tortifunes. quinon pre¬
duduntur nec preligantur pisisonitus adartificis aurescertos &iequailes fecerunt
Srichiaenim queineas tentiones includuntur cumextenduntur ac qualiter & parit̃

Expanded text:
sibus enim et circumitionibus et librata planitie ex- pressionibus spiritus naturales aliter sibus enim et circumitionibus et librata planitie ex- pressionibus spiritus naturales aliter atque aliter fiunt, quorum offensionibus mederi nemo poterit, nisi qui ex philosophia principia rerum naturae noverit. item qui Ctesibii aut Archimedis et ceterorum, qui eiusdem generis praecepta conscripserunt, leget, sentire non poterit, nisi his rebus a philosophis erit institutus. Musicen autem sciat oportet, uti canonicam rationem et mathematicam notam habeat, praeterea ballistarum, catapultarum, scorpionum temperaturas possit recte facere. in capitulis enim dextra ac sinistra sunt foramina hemitoniorum, per quae tenduntur suculis et vectibus e nervo torti funes, qui non praecluduntur nec praeligantur, nisi sonitus ad artificis aures certos et aequales fecerint. bracchia enim, quae in eas tentiones includuntur, cum extenduntur, aequaliter et pariter
Abbreviated transcription (Latin):
erecti ad defendendĩ libertatem essentparati. Itiq exeo multis statuas ꝑsicas
sustinentes epistilia & ornamenta eorum conlocauer̃. &ita exeo argumento
uari &ates egregis auxerunt operibus. Item sunt alice iusdem generis
historiȩ. quarum notitiam architectos tenere oporteat philosophia uero
perficit architectum animo magno: &utinonsit adrogans. sed potius facilis
aequus & fidelis sineauaritu quod estmaximũ. Nullũ enimopus uere sinefide
& castitate fieri potest. nesitcupidus nequein muncribus accipiendis habeatanimum
occupatum. sed cum grauitate suam tueatur dignitatẽ. Bonam famam haben¬
do. & haecenĩ philosophia prescribit. pretereadererũ natura que grece phusio¬
logia dicitur. philosophia explicat. quã necesse est studiosius nouisse quod ha¬
b& multas &uarus naturales questiones ut &iam in aquarum ductionib. Incur¬

Expanded text:
erecti ad defendendam libertatem essent parati. itaque ex eo multi statuas Persicas erecti ad defendendam libertatem essent parati. itaque ex eo multi statuas Persicas sustinentes epistylia et ornamenta eorum conlocaverunt, et ita ex eo argumento varietates egregias auxerunt operibus. item sunt aliae eiusdem generis historiae, quarum notitiam architectos tenere oporteat. Philosophia vero perficit architectum animo magno et uti non sit adrogans, sed potius facilis, aequus et fidelis, sine avaritia, quod est maximum; nullum enim opus vere sine fide et castitate fieri potest; ne sit cupidus neque in muneribus accipiendis habeat animum occupatum, sed cum gravitate suam tueatur dignitatem bonam famam habendo; et haec enim philosophia praescribit. praeterea de rerum natura, quae graece fusiologi/a dicitur, philosophia explicat. quam necesse est studiosius novisse, quod habet multas et varias naturales quaestiones. ut etiam in aquarum ductionibus. incur
Abbreviated transcription (Latin):
abduxer̃ Nec sunt passi stolas neque ornatus matronales deponere uti non
una triumpho ducerentur. sed a&erno seruitutis exemplo graui contumelia
pressȩ poenas pendere uiderentur ꝓciuitate. Ideo qui tuncarchitecti fu¬
erunt aedificiis publicis designauerunt. earumimagines oneriferendo
conlocatas. ut &iam posteris nota poena peccati cariatium memoriae trader&
Nonminus lacones pausania hagestillȩ polidos filio duce pitalco pręlio pauca
manu infinitum numerum exercitus persarum cũ superauissent. acto cũ
gloria triumpho spoliorum & prȩdȩporticũ persicam exmanubiis laudis &
uirtuti sciuium indicemuictoriȩ posteris ꝓtropheo constituerunt Ibiq cap¬
tiuorum simulacra barbarico uestis ornatu superbia meritis contumeliis pu¬
nita sustinentia tectum conlocauerunt. uti& hostes horrescerent timore
corum fortitudinis effectus. & ciues idexemplũ uirtutis aspicientes gloria

Expanded text:
abduxerunt, nec sunt passi stolas neque ornatus matronales deponere, non uti abduxerunt, nec sunt passi stolas neque ornatus matronales deponere, non uti una triumpho ducerentur, sed aeterna, servitutis exemplo gravi contumelia pressae poenas pendere viderentur pro civitate. ideo qui tunc architecti fuerunt aedificiis publicis designaverunt earum imagines oneri ferendo conlocatas, ut etiam posteris nota poena peccati Caryatium memoriae traderetur. Non minus Lacones, Pausania Agesilae filio duce, Plataico proelio pauca manu infinitum numerum exercitus Persarum cum superavissent, acto cum gloria triumpho spoliorum et praedae, porticum Persicam ex manubiis, laudis et virtutis civium indicem, victoriae posteris pro tropaeo constituerunt. ibique captivorum simulacra barbarico vestis ornatu, superbia meritis contumeliis punita, sustinentia tectum conlocaverunt, uti et hostes horrescerent timore eorum fortitudinis effectus, et cives id exemplum virtutis aspicientes gloria
Abbreviated transcription (Latin):
tisregionibus caclilumina recteducuntur. perarithmetichenuero sumptus
edificiorum consummantur. mensurarum rationes explicantur difficilesque
symmetrurũ questiones geometricis rationib & methodis inueniuntur
historus autem plures nouisseo port&. quod multa ornamenta sȩpe in operibus
architecti designant : dequibus argumentis rationẽ cur fecerint quaerentibus
reddere debent: Quemad modum siquisstatuas marmoreas muliebres stolatas
quae cariatides dicuntur: ꝓ columnis in operestatuerit. & insuꝑmutulos & coronas
conlocauerit percunctantibus itaredd& rationẽ. Caria ciuitas ploponnen¬
sis cum persis hostibus contragrecũ consensit. postea greci peruictoriam glori¬
õse bello liberati communi consilio cariatibus bellum indixerunt Itaque
oppido capto. uiris interfectis ciuitite declirita. matronaseorum inseruitutẽ

Expanded text:
tis regionibus caeli lumina recte ducuntur. per arithmeticen vero sumptus tis regionibus caeli lumina recte ducuntur. per arithmeticen vero sumptus aedificiorum consummantur, mensurarum rationes explicantur, difficilesque symmetriarum quaestiones geometricis rationibus et methodis inveniuntur. Historias autem plures novisse oportet, quod multa ornamenta saepe in operibus architecti designant, de quibus argumenti rationem, cur fecerint, quaerentibus reddere debent. quemadmodum si quis statuas marmoreas muliebres stolatas, quae caryatides dicuntur, pro columnis in opere statuerit et insuper mutulos et coronas conlocaverit, percontantibus ita reddet rationem. Carya, civitas Peloponnensis, cum Persis hostibus contra Graeciam consensit. postea Graeci per victoriam gloriose bello liberati communi consilio Caryatibus bellum indixerunt. itaque oppido capto, viris interfectis, civitate deflagrata matronas eorum in servitutem
Abbreviated transcription (Latin):
pirte exercitatus essedebere: quise architectum ꝓfiteatur Itaqueesu &uri
ingeniosũ oport&esse &id disciplinã docilem. Pequeenim ingeniũ sinedisci¬
plini autdisciplina sine in genio perfectũ artificom potestesficestoueraet lotulo¬
ritus sit peritus graphidos eruditus geometrica historus complures nouerit pinlo¬
sophos diligenteraudierit musicam scierit medicine non sitignirus responsa
uris consultorum nouerit astrologum celiq rationes cognitis hubeat quie l¬
cur itasint haccsunt causȩ Lut teras architectum scireo post& uti cõniaris
memortum firmioren efficcrepossit .. deiodt̃ gra pbidis scientum habere
quo facilius exemplaribuspictis qua uelito peris speciem deformaualcat. Ccome¬
trica autem plura praesidu prȩstat architecturȩ & primũ excuthy grammis circini
Normarumque & librationum & lincarum Item peropthicen in ȩdificiis ab cer¬

Expanded text:
parte exercitatus esse debere, qui se architectum profiteatur. itaque eum etiam parte exercitatus esse debere, qui se architectum profiteatur. itaque eum etiam ingeniosum oportet esse et ad disciplinam docilem; neque enim ingenium sine disciplina aut disciplina sine ingenio perfectum artificem potest efficere. et ut litteratus sit, peritus graphidos, eruditus geometria, historias complures noverit, philosophos diligenter audierit, musicam scierit, medicinae non sit ignarus, responsa iurisconsultorum noverit, astrologiam caelique rationes cognitas habeat. Quae cur ita sint, haec sunt causae. litteras architectum scire oportet, uti commentariis memoriam firmiorem efficere possit. deinde graphidis scientiam habere, quo facilius exemplaribus pictis quam velit operis speciem deformare valeat. geometria autem plura praesidia praestat architecturae; et primum ex euthygrammis circini normarumque et librationum et linearum directiones. item per opticen in aedificiis ab cer
Abbreviated transcription (Latin):
RCHITECTIEST SCIENTIA PLURIBUS DISCIPLINIS ET UARIIS ERU
& ratiocinatione. Fabrica est continuata actritausus meditatio. quae manibus
perficitur emateria . cuiuscumque generis opus est ad ꝓpositum deformationis
Ratiocinitio autem est queres fabricatas sollertiȩ acrationis ꝓportione demons¬
trare atque explicare potest. Itaque architecti quisinelit teris contenderant
ut manibusess&nt excercitati nom potucrunt efficere ut haberent ꝓlaboribus aucto¬
rititem: Quiautem ritiocinationibus &d itttrissolis confisifuerint umbram
noniem persecuti uidentur. Atquiutrumq ꝑdidicerunt utiom nibusapns
ornaiti citius cũiudoritate quod fuitpropositũ sunt ad secuti Eũ imnomnibus eñ
rebus tum maxxime &uminarchitestura haecduo in sunt. quod significatur
& quod significat significitur ꝓpositares dequidicitur  hancautem signifi¬
cat demonstratio rationibus doctrinarum explicata. quareuidetur utriq

Expanded text:
rchitecti est scientia pluribus disciplinis et variis erudet ratiocinatione. fabrica est continuata ac trita usus meditatio, quae manibus perficitur e materia cuiuscumque generis opus est ad propositum deformationis. ratiocinatio autem est, quae res fabricatas sollertiae ac rationis pro demonstrare atque explicare potest. Itaque architecti, qui sine litteris contenderant, ut manibus essent exercitati, non potuerunt efficere, ut haberent pro laboribus auctoritatem; qui autem ratiocinationibus et litteris solis confisi fuerunt, umbram non rem persecuti videntur. at qui utrumque perdidicerunt, uti omnibus armis ornati citius cum auctoritate, quod fuit propositum, sunt adsecuti. Cum in omnibus enim rebus, tum maxime etiam in architectura haec duo insunt: quod significatur et quod significat. significatur proposita res, de qua dicitur; hanc autem significat demonstratio rationibus doctrinarum explicata. quare videtur utraque
Abbreviated transcription (Latin):
tim dispositi. quẽad modũ serrȩdentes soluentesse conlocentur. Cumenĩ sicerit
factũ tuncitaoneris terreni magnitudo distributa in paruas pastes neq uniuersa pon¬
dere premens poterit ullaratione extruderemuri substructiones. Dcipso autẽ
muro equa materi struatur aut ꝑficut᷑. Ideo non est prefiniendũ qđ inomnibus
locis qua soptamus copiaseas non possumus habere. sedubi sunt saxa quadrata siuesi¬
lex seucementũ aut coctus later siue crudus hiserit utendũ. Non enĩ utibabu lone
habundantes liquidobitumine ꝓcalce& harena & coctolatere factum habentmurũ
sicitem possunt omnes regiones seu locorũ ꝓpri&ates haberetantas eiusdem generis
utilitati s uti ex his conparationib ad a&ernitatẽ ꝑfectus habeatur sineuitio murus

Expanded text:
tim disposita quemadmodum serrae dentes solent esse conlocentur; cum enim sic erit tim disposita quemadmodum serrae dentes solent esse conlocentur; cum enim sic erit factum, tunc ita oneris terreni magnitudo distributa in parvas partes neque universa pondere premens non poterit ulla ratione extrudere muri substructiones. De ipso autem muro, e qua materia struatur aut perficiatur, ideo non est praefiniendum, quod in omnibus locis, quas optamus copias, eas non possumus habere. sed ubi sunt saxa quadrata sive silex seu caementum aut coctus later sive crudus, his erit utendum. non enim, uti Babylone abundantes liquido bitumine pro calce et harena ex cocto latere factum habent murum, sic item possunt omnes regiones seu locorum proprietates habere tantas eiusdem generis utilitates, uti ex his comparationibus ad aeternitatem perfectus habeatur sine vitio murus
Abbreviated transcription (Latin):
tutiores qđ neq arietes pequesuffossiones neq machinecetere cisualent nocere sed uonurom¬
nib locist aggeris ratio facienda nisiquib extra murũ exalto loco plinopede accessusfui¬
ent ismunu oppugnanda. Itaq in eius modi locis primũ fossȩ sunt faciende latitudi¬
nib & ultitudinib: quã amplissimis. Demn defundam̃tum muride prim̃dũ ÷ intraalucũ
fossȩ. & idex truendũ ÷ ea crassitudine. utopus terrenũ facilesustineat᷑. Itẽinteri¬
orepuste substructionis fundamentũ distans ab exteriore in trorsus amplospatio
itauti cohortes possint quemad modũ inacie instructȩ ad defendendũ supra latitu¬
uinẽ aggeris consistere. Cumautẽ fundam̃ta ita distintu in tersefuerint consti¬
tuta tuncinterea alutransuersa coniuncta exteriori & interiori fundam̃to pectina¬

Expanded text:
tutiores, quod neque arietes neque suffossiones neque machinae ceterae eis valent nocere. Sed non in omtutiores, quod neque arietes neque suffossiones neque machinae ceterae eis valent nocere. Sed non in omnibus locis est aggeris ratio facienda, nisi quibus extra murum ex alto loco plano pede accessus fuerit ad moenia oppugnanda. itaque in eiusmodi locis primum fossae sunt faciendae latitudinibus et altitudinibus quam amplissimis, deinde fundamentum muri deprimendum est infra alveum fossae et id extruendum est ea crassitudine, ut opus terrenum facile sustineatur. Item interiore parte substructionis fundamentum distans ab exteriore introrsus amplo spatio, ita uti cohortes possint quemadmodum in acie instructae ad defendendum supra latitudinem aggeris consistere. cum autem fundamenta ita distantia inter se fuerint constituta, tunc inter ea alia transversa, coniuncta exteriori et interiori fundamento, pectina