comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
qm̃ illa mulier errore tenebat᷑. quę significabat
post tempora illa qͥnq carnaliũ sensuũ quib
pͥma ȩtas ut diximꝰ regit᷑. non eã uerbum d̾i
acceperat in conugiũ. sed complexu adul¬
terino diabolus obtinebat. Itaq illi dñs dicit.
uidens eã ẽe carnałe. id ẽ carnalit̾ sapere. uade
uoca uirũ tuũ & ueni huc adẽ. remoue te ab
affectione carnali in qua n̾c constituta es. unde
non potes intelligere quȩ loquor. & uoca uirũ
tuũ idẽ sp̃u intelligentiȩ p̾sens esto. Est enim
animȩ quasi marit quoda modo sp̃s hominis.
qͥ animałe affectionẽ tãquã coniug̾e̾ regit.
lis manet & dignis animis in commutabilit
dat᷑. sed sp̃s hominis de quo apłs dicit. Nemo
di sunt. nemo scit. nͥ sp̃s d̾i. Hic gͦ sp̃s hominis
cũ p̾sens ẽ id .ẽ. intentus ẽ. & se pietate subicit
d̾o. intelligit homo quȩ sp̾ualit̾ dicunt᷑ Cuͣ
autẽ diaboli error tãquã absente intellectu

Expanded text:
 Sed quoniam illa mulier errore tenebatur, quae significabat post tempora illa quinque carnalium sensuum, quibus prima aetas, ut diximus, regitur, non eam verbum Dei acceperat in conjugium, sed complexu adulterino diabolus obtinebat. Itaque illi Dominus dicit, videns eam esse carnalem, id est, carnaliter sapere: Vade, voca virum tuum, et veni huc; id est, remove te ab affectione carnali, in qua nunc constituta es, unde non potes intelligere quae loquor: et voca virum tuum, id est, spiritu intelligentiae praesens esto. Est enim animae quasi maritus quodam modo spiritus hominis, qui animalem affectionem tanquam conjugem regit. lis manet, et dignis animis incommutabiliter datur: sed spiritus hominis, de quo Apostolus dicit, Nemo Dei sunt nemo scit, nisi Spiritus Dei . Hic ergo spirituscum praesens est, id est, intentus est et se pietate subjicit Deo, intelligit homo quae spiritaliter dicuntur; cum autem diaboli error, tanquam absente intellectu
Abbreviated transcription (Latin):
s qu̾e genuit qm melior̾e se generare ñ
potuit. Hichile deo melius
debuit equalẽ. Si enĩ potuisset minorẽ. in firmꝰ e̾et.
Si potuit maiorẽ & noluit. inuidus. Ex quo
conficit᷑. equalẽ genuisse filium.
mnis sapientia disciplinaqͣ ad homines¬
erudiendos ꝑtinet. docet creatorẽ cre-¬
aturãq dinoscere. & ilłu colere dñantẽ. istam
subiect᷑a fateri. Est autẽ creator ds. ex quo omĩa.
ꝑ quẽ omĩa in quo omĩa. Et id̾o trinitas. pater. & filiꝰ.¬

Expanded text:
s quem genuit, quoniam meliorem se generare non potuit nihil enim Deo melius, debuit aequalem. Si enim voluit et non potuit, infirmus est; si potuit et noluit, invidus. Ex quo confirmatur aequalem genuisse Filium.homineserudiendos pertinet, creatorem creaturamque dinoscere et illum colere dominantem, istam subiectam fateri. est autem creator deus, ex quo omnia, per quem omnia, in quo omnia, et ideo trinitas pater et fili
Abbreviated transcription (Latin):
& tẽporali dispensatione & ȩt̾na regeneratione ꝑ¬
fecta. quã diximus qͥnquagenario numero signi¬
ficari. Quia enĩ non opus erit t̾e corporalib adium̃¬
tis. & animo continebitꝰ fides atq sapientia. quia
animo ternariũ numerũ tͥbutũ diximꝰ. qnquaginta
ducimꝰ ter. fiunt centũ qnͥquaginta. Cui numero
tͥnitas addit᷑. quia omĩs ista ꝑfectio in nomine patris
& filii & sp̃s sc̃i consecrata ẽ. ita fiunt centũ qnqua¬
ginta tres. Qui numerꝰ pisciũ ad dexterã partem
captors in uemetur.
lxuii.
płs in hac similitudine inqua de uiro & muli¬
ere loquit᷑ qm̃ mulier tenetꝰ lege uiri. tͥa qda
consid̾anda commendat. Muliere. uirũ & legem.
Mulierẽ scilicet subiugatã uiro. ꝑ uincułi legis.
quo uinculo morte uiri lib̾at᷑. ut cui uult nubat.
Sic en̾i dicit. Iulier enĩ sub uiro. uiuo marito.
uincta legi. si autẽ mortuus fuerit uir eiꝰ. euacu¬
ata ẽ a lege uiri. Igit᷑ uiuente uiro. uocabitur

Expanded text:
ensatione, et aeterna regeneratione perfectam, quam diximus quinquagenario numero commendari. Quia enim non opus erit tunc corporalibus adjumentis, et animo continebitur fides atque sapientia quia animo ternarium numerum tributum diximus, quinquaginta ducimus ter, et fiunt centum quinquaginta. Cui numero trinitas additur, quia omnis illa perfectio in nomine Patris et Filii et Spiritus sancti consecrata est: ita fiunt centum quinquaginta tres, qui numerus piscium ad dexteram partem captorum invenitur. LXXXII. s in hac similitudine, in qua de viro et muliere loquitur, quoniam mulier tenetur lege viri, tria quaedam consideranda commendat; mulierem, virum, et legem: mulierem scilicet subjugatam viro per vinculum legis, quo vinculo morte viri liberatur, ut cui vult nubat. Sic enim dicit: Mulier enim sub viro, vivo marito, juncta est legi: si autem mortuus fuerit vir ejus, evacua
Abbreviated transcription (Latin):
futuri sunt: iussit mitti rete indexterã partẽ et
capti st̃ ingentes pisces centũ qͥnquaginta & tres.
mirantib discipłis. qd̾ cũ tã magni e̾e̾nt retian st
difrupta. Horũ magnitudo. magnitudinẽ sapien¬

Expanded text:
futuri sunt, jussit mitti retia in dextram partem, et futuri sunt, jussit mitti retia in dextram partem, et capti sunt ingentes pisces centum quinquaginta tres, mirantibus discipulis, quod cum tam magni essent, retia non sunt disrupta. Horum magnitudo magnitudinem i
Abbreviated transcription (Latin):
bratione p̾figurat᷑. Ppt̾ea postꝗͣ. dñs nr resurrex̃
a mortuis. q̃draginta dieb ꝑ aceis cũ discipłis suis.
eade ipsa scilicet ꝑhunc numerũ insinuata tẽpo-¬
rali dispensatione quȩ ad fide ꝑtinet. ascendit
et̃na contuenda. quoda amoris & caritatis spi¬
ramento & incendio. quadragenario denariꝰ
adderet᷑. & id̾o iã hoc totum id ẽ quinquagena¬
rius dierũ numerus letitiȩ celebratione signan¬
dus ẽ. Hec autẽ duo tẽpora id ẽ. unũ laboris &
sollicitudinis. alt̾ũ gaudii & securitatis. etiã re-
ut retia rũꝑent᷑. Non enĩ missa st̃ in dexterã partẽ
habet enĩ multos malos ȩccła huius tẽꝑoris. Neq
in sinistrã. habet enĩ etiã bonos. s passim. ut ꝑmi¬
xtionẽ malors bonoꝵq significet. Qd̃ autẽ rupta
st̃ retia caritate uiolata multas hereses exisse
significat. Post resurrectionẽ uͦ cũ uellet ȩcclam
futuri tẽporis p̃monstrare. ubi om̃s ꝑfecti atq sc̃i

Expanded text:
resurrexit a mortuis, quadraginta diebus peractis cum discipulis suis, eadem ipsa scilicet per hunc numerum insinuata temporali dispensatione, quae ad fidem pertinet, ascendit eterna contuenda quodam amoris et charitatis spiramento et incendio, quadragenario denarius adderetur. Et ideo jam hoc totum, id est, quinquagenarius numerus dierum, laetitiae celebratione, signandus est. 3. Haec autem duo tempora, id est, unum laboris et sollicitudinis, alterum gaudii et securitatis, etiam ut retia rumperentur. Non enim missa sunt in dexteram partem, habet enim multos malos Ecclesia hujus temporis; neque in sinistram, habet enim etiam bonos; sed passim, ut permixtionem bonorum malorumque significet, quod autem rupta sunt retia, caritate uiolata multas haereses exisse signifuturi temporis praemonstrare, ubi omnes perfecti atque sancti
Abbreviated transcription (Latin):
nas. idẽ ubi munda anima puro & ꝑfecto di uerbo
fecunda copulat᷑. Clausa ẽ ianua id ẽ receptis illis qͥ¬
sunt in angłicã uitã mutati. Om̃s enĩ inqͥt resurge-¬
mus. sed non omnes immutabim᷑: Clausus ẽ aditus.
ad regnum cȩlors. Non enĩ post iudiciũ patet p̾cũ
aut meritors locus. Nouissime autẽ ueniunt reliquȩ
uirgines dicentes. Dñe. dñẽ. aꝑi nobis. Non dictum
qd emerint oleum. & id̾o intelligende sunt nullo
emanente de alienis laudib gaudio in angustiis &
magnis afflictionib redire ad implorationẽ d̃i. Sed
magna ͤeius seueritas post iudicium. cuius ante iu¬
dicium in effabilis miscd̃ia pͣrogata ẽ. Itaq re¬
pondit eis. Amen dico uobis. qđ nescio uos. Ex
illa scilicet regula. quia non habet ars di. hoc ẽ
sapientia di. ut intrent in gaudium eius qͥ non
corã d̾o. sed ut placerent hominib uisi sunt aliqͥd
scđm p̾ceptum eius oꝑari. Atq ita concludit.

Expanded text:
tias, id est, ubi munda anima, puro et perfecto Dei verbo tias, id est, ubi munda anima, puro et perfecto Dei verbo fecunda copulatur. Et clausa est janua, id est, aditus ad sunt in angelicam vitam immutati. Omnes enim, inquit, resurgemus, sed non omnes immutabimur : clausus est aditus ad regnum coelorum. Non enim post judicium patet precum aut meritorum locus. Novissime autem veniunt et reliquae virgines, dicentes: Domine, Domine, aperi nobis. Non dictum est quod emerint oleum; et ideo intelligendae sunt, nullo jam remanente de alienis laudibus gaudio, in angustiis et magnis afflictionibus redire ad implorationem Dei. Sed magna est ejus severitas post judicium, cujus ante judicium ineffabilis misericordia praerogata est. Itaque respondens ait, Amen dico vobis quod nescio vos: ex illa scilisapientia dei, ut intrent in gaudium eius qui non coram deo, sed ut placerent hominibus, uisi sunt aliquid secundum praecepta eius operari. atque ita concludit:
Abbreviated transcription (Latin):
arbitror. Propterea inqͥt unxit te ds d̾s tuus
oleo exultationis. Qui autẽ ñ ꝓpt̾ea gaudet qr
d̾o intͥnsecus placet. non habet oleum serum
Prudentes autẽ acceꝑunt oleum inuasis suis
cũ lampadib suis. id ẽ letitiã bonoꝵ opũ in corde¬
ꝓbet se aute homo inquit. ꝙ & t̃c in semetipso
habebit głam. & non in altero. Tardante autẽ
sponso dormierunt om̃s. quia ex utroq genere
continentiũ hominum siue eors qui coram d̾o
exultant. siue eors qui in laudib hominum ad¬
quiescunt. moriunt᷑ hoc in teruallo temporis. do¬
nec sub aduentu d̾mi fiat resurrectio mortuors.
Media autẽ nocte. id ẽ nullo sciente aut sperante.
ita ueniet. Ex quo significat penitus latere
cũ ueniet: Clamor factꝰ ẽ. ecce sponsus uenit.
surgite obuiam ei. In ictu oculi. in nouissima tu-¬
ba om̃s resurgemus. Ergo surrexerunt omnes
illȩ uirgines & aꝑtauerunt lampades suas. id ẽ

Expanded text:
arbitror: propterea unxit te deus, deus tuus arbitror: propterea unxit te deus, deus tuus oleo exsultationis. qui autem non propterea gaudet, quia deo intrinsecus placet, non habet oleum secum. prudentes autem acceperunt oleum secum in uasis cum lampadibus suis: laetitiam bonoprobet autem se homo, inquit, et tunc in semet ipso habebit gloriam, et non in altero. tardante ergo sponso dormierunt omnes, quia ex utroque genere continentium hominum, siue eorum qui coram deo exsultant, siue eorum qui in laudibus hominum adquiescunt, moriuntur hoc interuallo temporis, donec sub aduentu domini fiat resurrectio mortuorum. media autem nocte, id est nullo sciente aut sperante — m fur in nocte ita ueniet; ex quo significat penitus latere, cum uenit — clamor factus est: ecce sponsus uenit, surgite obuiam ei: in ictu oculi, in nouissima tuba omnes resurgimus. ergo surrexerunt omnes illae uirgines et aptauerunt lampades suas, id est
Abbreviated transcription (Latin):
đ̾o fit. ut illi placeat᷑ in interiori gaudio conscientiȩ
partĩ corã hominib tantũ. ut gła humana capiat᷑.
qͥnq dicunt᷑ sapientes & qͥnq stultę. utręq tam̃
uirgines. quia utraq continentia ẽ. quãuis diuerso fo¬
mite gaudeat. Lampades autẽ sunt. quia manibus
gestant᷑ oꝑa. quȩ scd̃m istã continentiam fiunt.
Dictũ ẽ autẽ. luceant oꝑa ur̃a corã hominib. Om̃s
autẽ acceper̃t lampades suas. & uenert̃ obuiam
sponso. Intelligendu ẽ autẽ xp̃i nomine censeri de
quib agit᷑. Non enĩ possunt qui xꝑani non sunt.
sponso xp̃o uenire obinam. Sed qnq fatuę accep¬
tis lampadib suis. non sumpsert oleum secum.
Multi enim quãuis de xp̃i bonitate plurimum
sperent. gaudium tamen non habent. ðu conti¬
nenter uiuunt. nisi in laudib hominũ. Non ergo
habent oleũ secũ. Nã ipsã letitiã oleo significari

Expanded text:
deo fit, ut illi placeatur interiori gaudio conscientiae, deo fit, ut illi placeatur interiori gaudio conscientiae, partim coram hominibus, tantum ut gloria humana; capiatur, quinque dicuntur sapientes et quinque stultae, utraeque tamen uirgines, quia utraque continentia est, quamuis diuerso fomite gaudeat. lampades autem sunt, quia manibus gestantur, opera, quae secundum istam continentiam fiunt. dictum est autem: luceant opera uestra coram hominibus. omnes uero acceperunt lampades suas et uenerunt obuiam sponso. intellegendum est ergo Christi nomine censeri de quibus agitur. non enim possunt qui christiani non sunt sponso Christo uenire obuiam. sed quinque fatuae acceptis lampadibus suis non sumserunt oleum secum. multi enim quamuis de Christi bonitate plurimum sperent, gaudium tamen non habent, dum continenter uiuunt, nisi in laudibus hominum. non ergo habent oleum secum. nam ipsam laetitiam oleo significari
Abbreviated transcription (Latin):
qͥnq excludunt᷑. bonoꝵ & maloꝵs discretionem
significat. Qua ꝓpter si uirginitatis nomen hono¬
rabile ẽ. cur receptis exclusisq commune ẽ. Peinde
ꝗͥd sibi uult numerus in utraq parte quinariu
in uidere fas non sit eis quȩ ita ꝑfecte sunt. ut
i sponso recipiant᷑. Quo nomine nullo dubitan
ostandu ex eo qd̃ habent. p̾scribente illa sententia
enide d̾ñi dicentis. om̃i poscenti de tͥbue. Quid ẽ
autẽ qd possit dando non sufficere utrisq
ec maxime augent questionis difficultatem
quãꝙͣ & cetera diligenter consid̾ata ut omnia
in unã rationẽ concurrant nichilq in una parte
dicat᷑ qd impediat aliam. magna cautio adhi¬
benda ẽ. Uident᷑ itaq mͥ qͥnq uirgines significare
qnͥq ꝑtitam continentiã a carnis illecebris. Conti-¬
nendus ẽ enĩ animi appetitus ã uoluptate oculor
a uoluptate auriũ. a uoluptate olfaciendi gustan¬
di tangendi. Sed quia ista continentia particorã

Expanded text:
quinque excluduntur, bonorum et malorum discretionem significat. Quapropter si virginitatis nomen honorabile est, cur receptis exclusisque commune est? Deinde quid sibi vult numerus in utraque parte quinarius? invidere fas non sit eas quae ita perfectae sunt ut ab sponso recipiantur, quo nomine, nullo dubitanpraestandum ex eo quod habent, praescribente illa sententia eiusdem domini dicentis: omni poscenti te tribue. quid est autem, quod posset dando non sufficere utrisque? haec maxime augent quaestionis difficultatem, quamquam et cetera diligenter considerata, ut omnia in unam rationem concurrant nihilque una parte dicatur, quod impediat aliam, magna cautio est adhibenda. Videtur itaque mihi quinque uirgines significare quinquepertitam continentiam a carnis inlecebris. continendus est enim animi appetitus a uoluntate oculorum, a uoluntate aurium, a uoluntate olfaciendi, gustandi, tangendi. sed quia ista continentia partim coram
Abbreviated transcription (Latin):
uisqͥs ullam rem aliter quã ea res ẽ intelligit fallit᷑
Et omnis qui fallit᷑. id in quo fallit᷑ non in telli¬
git. Quisqͥs igit᷑ ullã rem aliter quae᷑ intelligit. non
eã intelligit. Non ergo potest quicꝗͣ intelligi nisi
ut ẽ. Nos autẽ aliquid ita ut ẽ intelligimꝰ uelut
hoc ipsũ nichil intelligi. quod non ita ut ẽ intelligit᷑.
Quare non ẽ dubi tandũ esse ꝑfectã in telligentiã qua pre¬
stantior ee non potest. & ideo non ꝑ infinitũ ire. qr

Expanded text:
uisquis ullam rem aliter quam ea res est intelligit, fallitur: et omnis qui fallitur, id in quo fallitur non intelligit. Quisquis igitur ullam rem aliter quam est intelligit, non eam intelligit. Non ergo potest quidquam intelligi, nisi ut est. Nos autem aliquid non ita ut est intelligimus, velut hoc ipsum nihil intelligi, quod non ita ut est intelligitur. Quare non est dubitandum esse perfectam intelligentiam, qua praestantior esse non po
Abbreviated transcription (Latin):
ne autẽ legi peccati. Et qui dicit ds̃ cui seruio
in spũ meo. & de quo dicit᷑. spͣs quide promptꝰ ẽ. caro
autẽ infirma: sed qui adhuc dicit. infelix homo
uis me liberabit de corpore mortis hunis. et
idhuc talib d̾r. uiuificabit & mortalia corpor

Expanded text:
rne autem legi peccati . Et qui dicit: Deus cui servio rne autem legi peccati . Et qui dicit: Deus cui servio in spiritu meo . Et de quo dicitur: Spiritus quidem promptus, caro autem infirma . Sed quoniam adhuc dicit: Infelix ego homo, quis me liberabit de corpore mortis hujus? : et adhuc talibus dicitur: Vivificabit et mortalia co
Abbreviated transcription (Latin):
ora quȩ tantuͬmodo sunt. cũ ipsũ uiuere magi
sit quã non uiuere. & ipsum intelligere magis sit
qu̾a sine intellectu uiuere. Cũ ergo miser homo
congemiscit & dolet: et omĩs creatura congemi¬
scit & dolet. usq adhuc. Adhuc autẽ recte dixit.
quia etiã si sunt aliqui ia insinu abrahe. & latro
ille cũ dño in paradiso constitutus. illa die qua
credidit dolere destitit. tamen usq adhuc omĩs
creatura congemiscit & dolet. quia in his qui per
congemiscit & dolet. sed & nos ipsi idẽ non solum
in homine corpus & anima & sp̃s simul dolent
ex difficultatib corporis. sed & nos ipsi exceptis
corporib in nobis ipsis congemiscimus. Et bene
dixit. pͥmitias habentes sp̃s. id ẽ. quoꝵ iam spͣs¬
tis igne comprehensi sunt. & sunt pͥmitiȩ hominis.
qui a ueritas primũ spm̃ nrm obtinet ut ꝑ hunc
cetera comprehendantꝰ. Iam ergo habet pͥmi-¬
ias oblatas dõ qui dicit. mente seruio legidi.ca¬

Expanded text:
pora, quae tantummodo sunt: cum ipsum vivere magis pora, quae tantummodo sunt: cum ipsum vivere magis sit quam non vivere; et ipsum intelligere magis sit quam sine intellectu vivere. Cum ergo miser homo ingemiscit et dolet, omnis creatura congemiscit et dolet. Usque adhuc autem recte dixit, quia etiamsi sunt aliqua jam in sinu Abrahae, et latro ille in paradiso constitutus, illo die quo credidit, dolere destiterit: tamen usque adhuc omnis creatura congemiscit et dolet, quia in illis qui nocongemiscit et dolet, sed et nos ipsi. Id est, non solum in homine corpus, et anima, et spiritus simul dolent ex difficultatibus corporis; sed et nos ipsi exceptis corporibus in nobis ipsis congemiscimus. Et bene dixit: Primitias habentes spiritus: id est, quorum jam spdivino charitatis igne comprehensi sunt; et sunt primitiae hominis, quia veritas primum spiritum nostrum obtinet, ut per hunc caetera comprehendantur. Jam ergo habet primitias oblatas Deo, qui dicit: Mente servio legi Dei, ca
Abbreviated transcription (Latin):
metas naturalis ordinis. quia ipse non se subdit
regenđu dõ. Qui autẽ spu animã regit. & ꝑ ani¬
mam corpus. quod facere non potest nisi dm̃
cum aliqua molestia nunc agit᷑. post autẽ nulła
patiet᷑. & qm̃ summi angłi spualit̾ uiuunt: infirmi
autẽ animaliter. Bestiȩ uero & omnia pecora carna¬
liter. corpus autẽ non uiuit sed uiuificat᷑. Omnis
creatura in homine ẽ. quia & in telligit spu. et
sentit anima. & localiter corpore mouet᷑. Om̃is itaq
creatura in homine congemiscit & dolet. Non enĩ
otam sed omnẽ dixit. tamqu̾a si dicat. qmͣ sol
mnes homines uident. qui sunt incolumes. sec
ion toti uident qui tantũ oculis uident: ita in
homine om̃is creat᷑a ẽ. quia & intelligit. & uiuit
& corpus habet. sed non tota creatura in ipso est.
Quia sunt pͣter ipsũ & angłi qui intelligunt. et
uuunt. & sunt pecora quȩ uiuunt & sunt. et cor¬

Expanded text:
metas naturalis ordinis, quia et ipse non se subdit metas naturalis ordinis, quia et ipse non se subdit regendum Deo. Qui autem spiritu animam regit, et per animam corpus, quod facere non potest, nisi Dominum cum aliqua molestia nunc agitur: post autem nullam patietur. Et quoniam summi angeli spiritualiter vivunt, infimi vero animaliter, bestiae vero et omnia pecora carnaliter, corpus autem non vivit, sed vivificatur, omnis creatura in homine est, quia et intelligit spiritu, et sentit animo, et localiter corpore movetur. Omnis itaque creatura in homine ingemiscit et dolet: non enim totam, sed omnem ait, tanquam si quis dicat quod solem omnes homines vident qui sunt incolumes, sed non toti vident, quia tantum oculis vident. Ita in homine omnis creatura est, qui et intelligit, et vivit, et corpus habet; sed non tota creatura in ipso est, quia sunt praeter ipsum et angeli, qui intelligant, et vivant, et sint; et pecora, quae vivunt et sunt, et cor
Abbreviated transcription (Latin):
uis liberi. & ex mortuis gloriosi. in uita ꝑfe¬
cta. quã habebunt filii di. Scimus enĩ quia
om̃is creat᷑a congemiscit. & dolet usq adhuc
Om̃is creatura in homine numerabit᷑. non quia
in eo sunt om̃es angłi & suꝑeminentes uirtutes
aut potestates. aut cełu & terra. & mare & omĩa
quȩ in eis sunt. sed quia omĩs creatura partĩ
spũalis ẽ. partĩ animalis. partĩ corporalis. Quod
ut ab inferiorib consideremus. corporalis creat᷑a
ꝑ locũ ostendit᷑. Animalis autẽ uiuificat corpo¬
rałe. spiritualis animałe regit. Et tc̃ bene regi
cũ ipsa regenda se subicit do. Cũ aut̃e trans¬
gredit᷑ p̃cepta eius. laborib & erumnis ꝑ ead̾e
ipsa quȩ regere poterat implicat᷑. Qui ergo
uiuit ex corpore. animalis homo uel carna¬
lis uocat᷑. Carnalis. quia carnalia sectat᷑. Ani-¬
malis. autẽ quia fert᷑ dissoluta licentia ani¬
me suę quã non regit sp̃s. neq cohercet intra

Expanded text:
vis liberi, et ex mortuis gloriosi in vita perfevis liberi, et ex mortuis gloriosi in vita perfecta, quam habebunt filii Dei. Scimus enim quod omnis creatura ingemiscit et dolet usenim creatura in homine numeratur: non quia in eo sunt omnes angeli et supereminentes virtutes ac potestates; aut coelum et terra et mare, et omnia quae in eis sunt, sed quia omnis creatura partim spiritualis est, partim animalis, partim corporalis. Quod ut ab inferioribus consideremus, corporalis creatura per loca tenditur, animalis autem vivificat corporalem: spiritualis animalem regit; et tunc bene regit, cum ipsa regendum subjicit Deo. Cum autem transgreditur praecepta ejus, laboribus et aerumnis per eadem ipsa quae regere povivit corpore, carnalis homo vel animalis vocatur: carnalis, quia carnalia sectatur; animalis autem, quia fertur dissoluta lascivia animae suae, quam non regit spiritus, neque coercet intra
Abbreviated transcription (Latin):
subiecta ẽ. sed ꝓpter eũ qui subiecit eã in spe.
idẽ ꝓpter eius iustitiã atq clementiam. qui neq
impunitũ relinqͥt peccatũ. neq insanabiłe uoluit
ẽẽ peccantẽ. Quia & ipsa creatura idẽ ipse homo
cum signaculo imaginis ꝓpter peccatũ amisso. re-¬
mansit tantummodo creatura. Ipsa itaq crea¬
tura idẽ & ipsa quȩ nondu uocat᷑ filioꝵ forma
ꝓpter peccata. sed tantũ uocat᷑ creatura. liberabit᷑¬
a seruitute interitus. Quod itaq ait. & ipsa libabi¬
tur. facit intelligi. & ipsa que admođi nos. id est &¬
de ipsis non ẽ desperandu qui nondu uocant᷑ filii
di. quia nondu crediderunt. sed tantum sunt
creatura. quia & ip̃si credituri sunt. & lib̾abunt᷑
a seruitute interitꝰ. quẽ admođu & nos. qui iam
filii d̾i sumus. quamuis nondu apparuerit quid
erimus. Liberabit᷑ gͦ a seruitute interitus in li¬
bertatẽ głȩ filioꝵ di. idẽ erunt & ipsi ex ier¬

Expanded text:
subjecta est: « sed propter eum, qui subjecit eam in spe: » subjecta est: « sed propter eum, qui subjecit eam in spe: » id est propter ejus justitiam atque clemimpunitum reliquit, nec insanabilem voluit esse peccantem. Quia et ipsa creatura, id est ipse homo, cum jam signaculo imaginis propter peccatum amisso remansit tantum creatura, ipsa itaque creatura, id est ipsa quae nondum vocatur filiorum forma perfecta, sed tantum vocatur creaturaa servitute interitus. Quod itaque ait, et ipsa liberabitur, facit intelligi, et ipsa quemadmodum nos: id est et de ipsis non est desperandum, qui nondum vocantur filii Dei, quia nondum crediderunt, sed tantum sunt creatura, quia et ipsi credituri sunt, et liberabuntur a servitute interitus, sicut et nos, qui jam filii Dei sumus, quamvis nondum apparuerit quid erimus. Liberabitur ergo a servitute interitus in libertatem gloriae filiorum Dei: id est, erunt ipsi ex ser
Abbreviated transcription (Latin):
& nondii apparuit qͥd erimus. Scimus quia cũ appa¬
ruerit similes ei erimus. qmͣ uidebimus eũ sicuti est.
Ipsa ẽ reuelatio filiorum di. quã nunc expectat expe¬
ctatio creaturȩ. Non qͦd̃ creatura reuelationẽ expe¬
ctat alterius naturȩ quȩ non sit creatura. sed ipsa
qualis nunc ẽ expectat quando sit. qͣlis fut᷑a est.
Camquã si diceret᷑. Operante pictore subiectis sibi
colorib & ad opus eius paratis. expectatio colorũ
alii & alii erunt. aut non colores erunt. sed tantũ
quod aliã dignitate̾ habebunt. Uanitati inquit
& omĩa uanitas Quȩ habundantia homini in om̃i
labore suo que ipse laborat sub sole: Cui dictum
ẽ in labore manducabis panẽ. uanitati ergo cre
homo quippe sponte peccauit. sed non sponte
damnatꝰ ẽ. Peccatũ itaq fuit spontaneum: con¬
ra p̾ceptũ facere ueritatis. peeccati autẽ pena:
subici fallatiȩ. Non gͦ s̃ponte creatura uanitati

Expanded text:
 nondum apparuit quid erimus. Scimus enim quia cum appa nondum apparuit quid erimus. Scimus enim quia cum apparuerit, similes ei erimus: quia videbimus eum sicuti est. Ipsa est revelatio filiorum Dei, quam nunc exspectat exspectatio creaturae. Nam quod creatura revelationem exspectat alterius naturae, quia non sit creatura, sed ipsa qualis nunc est, exspectat quando sit qualis futura est. Tanquam si diceretur: Opere ante pictorem posito, subjectis sibi coloribus, et ad opus ejus paratis, exspectatio colorum  non quia tunc alii erunt, aut non colores erunt, sed tantum quod aliam dignitatem tunc habebunt. Vanitati enim et omnia vanitas . » Quae abundantia est homini in omni labore suo, quem ipse laborat sub sole; cui dictum est. In labore manducabis panem? « Vanitati ergo crea» Homo quippe sponte peccavit; sed non sponte damnatus est. Peccatum itaque fuit spontaneum contra praeceptum facere veritatis; peccati autem poena subjici fallaciae. Non enim sponte creatura vanitati
Abbreviated transcription (Latin):
mortificamꝰ. id ẽ cũ esurimus uel sitimus ꝑ absti¬
nentiã. di frenamus delectationẽ concubitus
ꝑ castitatẽ. dũ iniuriaꝵ lacerationes & contu¬
meliaꝵ aculeos ꝑ pacientiã sustinemus. d̾u re
matris ȩcclesiȩ laboramus. quicqͥd in nobis in
hac atq huiuscemodi attritione dolet. crea¬
tura ẽ. Dolet eniͣ corpus & anima quę utiq
creatura ẽ. & expectat reuelationẽ filiorũ di¬
id.ẽ. expectat quando appareat qͦd uocatum ẽ
in ea gła ad quã uocatũ est. Quia enĩ filiꝰ d̾i uni¬
genitus non potest appellari creatura. quando
quid̾e ꝑ ipsũ sunt facta omĩa quecũq ds fecit.
distincte etiã nos uocam᷑ creatura ante ilła eui¬
dentiã głȩ. & distincte uocam᷑ filii di. quauis hoc
adoptione meream᷑. Na ille unigenitꝰ. natura fi-¬
quando appareat quod ꝓmissum ẽ. quando re ipsa
manifestũ sit. qͦd nunc spe sumus. filii enĩ sumus d̾i.

Expanded text:
mortificamus, id est, cum esurimus aut sitimus per abstimortificamus, id est, cum esurimus aut sitimus per abstinentiam, dum frenamus delectationem concubitus per castitatem, dum injuriarum lacerationes et contumeliarum aculeos per patientiam sumatris Ecclesiae laboramus: quidquid in nobis in hac atque in hujusmodi attritione dolet, creatura est. Dolet enim corpus et anima, quae utique creatura est; et exspectat revelationem filiorum Deiin ea gloria, ad quam vocatum est. Quia enim Filius Dei unigenitus non potest appellari creatura, quando quidem per ipsum facta sunt omnia quaecunque Deus fecit, distincte etiam nos vocamur creatura ante illam evidentiam gloriae, et distincte vocamur Filii Dei, quamvis hoc adoptione mereamur. Nam ille Unigenitus natura fiquando appareat quod promissum est, quando re ipsa manifestum sit, quod nunc spe sumus « Filii enim Dei sumus,
Abbreviated transcription (Latin):
nent᷑. Sic autẽ dictũ ẽ. Ipsa creatura liberabit᷑
a seruitute interitꝰ. in lib̾tate̾ głȩ filioꝵ di. qͣsi
nos non simus creatura sed filii d̾i. in quor głȩ
libertate liberabitꝰ a seruitute creatura. Item
dicit: Stimus enĩ qm̃ om̃is creatura ingemiscit
& dolet usq adhuc. Non sołu alitẽ. sed & nos
ipsi: tamquã aliud simus nos. aliud creatura. To¬
tum gͦ capitułii. particulatim considerandi est.
Existimo inquit quod indignȩ sunt passiones
huius temporis. ad futurã głam. quȩ reuelabit᷑
in nobis. Hoc manifestũ ẽ. Dixerat enĩ superius.
si autẽ spũ facta carnis mortificaueritis. uiuetis.
Quod fieri non potest sine molestia. cui pacientia
ne cessaria ẽ. Quo ꝑtinet & quod paulo ante ait.
Si autẽ compatim᷑. ut & conglorificem. Quod
itaq ait. nam expectatio creaturę reuelationem
filioꝵs di expectat. hoc eum puto dicere. nam
& hoc ipsum qͦd in nobis dolet cũ facta carnis

Expanded text:
Sic autem dictum est, Ipsa creatura liberabitur a servitute interitus, in libertatem gloriae filiorum Dei: quasi nos non simus creatura, sed filii Dei, in quorum gloriae libertatem liberabitur a servitute creatura. Item dicit, Scimus enim quia omnis creatura congemiscit et dolet usque adhuc; non solum autem illa, sed et nos ipsi: tanquam aliud simus nos, aliud omnis creatura. Totum ergo capitulum particulatim considerandum est. 2. Existimo enim, inquit, quod indignae sint passiones hujus temporis ad futuram gloriam, quae revelabitur in nobis: hoc manifestum est. Dixerat enim superius, Si autem spiritu facta carnis mortificaveritis, vivetis. Quod fieri non potest sine molestia, cui patientia necessaria est. Quo pertinet et quod paulo ante ait, Si tamen compatimur, ut et conglorificemur . Quod itaque ait, Nam exspectatio creaturae revelationem filiorum Dei exspectat; hoc eum puto dicere. Nam et hoc ipsum quod in nobis dolet, cum facta carnis
Abbreviated transcription (Latin):
est mutere. tamen sine gemitu & dolorib id fa-¬
cere credendi sunt. ne miseri existiment᷑. feliciorq
sit de numero nr̃o lazarus ille qui iã in abrahȩ
sinu requiescit. p̾sertim quia dixit eand̾e cre¬
aturã quę congemiscit & dolet uanitati esse
subiectã. quod de summis & excellentib uirtutũ

Expanded text:
est mittere; tamen sine gemitu et doloribus id faest mittere; tamen sine gemitu et doloribus id facere credendi sunt, ne miseri existimentur, feliciorque sit de numero nostro Lazarus ille qui jam in Abrahae sinu requiescit. Praesertim quia dixit, eamdem creaturam quae congemiscit et dolet, vanitati esse subjectam; quod de summis et excellentibu
Abbreviated transcription (Latin):
tura id ẽ cũ corpore. sed etiã nos ipsi pͥmitias ha¬
bentes sp̃s id ẽ nos animȩ qui etiã pͥmitias. m̃tes
nr̃as obtulimꝰ d̾o. in nobis ipsis congemiscimus.
idẽ ꝓpter corpus. adoptonẽ expectantes redẽp¬
tionẽ corporis nrͣi. id. ẽ ut & ipsũ corpꝰ accipi¬
ens beneficiũ adoptionis filioꝵs. qua uocati su¬
mus. totos nos lib̃os transactis om̃ib molestiis
ex omi parte di filios e̾ẽ manifestet. Spe enim
salui fact̾i sumus. spes autẽ quȩ uidet᷑. non ẽ sp̃es.
Tunc gͦ erit res quȩ nunc spes ẽ cũ apparuerit
qͥd erimus. id ẽ similes illi. qm̃ uidebimus eũ sicu
tiest. Hoc capitułu si hoc modo ut tractatũ est
aperiat᷑. non incidimus in illas molestias. quibus
blimesq uirtutes in dolore & gemitib esse.
antequã nos penitus hberem᷑. qm̃ dictũ ẽ. om̃is
creatura congemiscit & dolet. Quãuis enm
adiuuent nos ꝓ sua sublimitate du optẽꝑant
d̾o qui ꝓ nobis etiã unicũ filiũ suũ dignatus

Expanded text:
cum corpore, sed etiam nos ipsi primitias habentes spiritus: id est, nos animae, quae jam primitias mentes nostras obtulimus Deo, in nobis ipsis congemiscimus, id est, praeter corpus: adoptionem exspectantes, redemptionem corporis nostri, id est, ut et ipsum corpus accipiens beneficium adoptionis filiorum, qua vocati sumus, totos nos liberatos, transactis omnibus molestiis, ex omni parte Dei filios esse manifestet. Spe enim salvi facti sumus: spes autem quae videtur, non est spes. Tunc ergo erit res quae nunc spes est, cum apparuerit quid erimus; id est, similes illi, quoniam videbimus eum siti est. Hoc capitulum si hoc modo, ut tractatum est, aperitur, non incidemus in illas molestias quibus blimesque virtutes in dolore et gemitibus esse, antequam nos penitus liberemur: quia dictum est: Omnis creatura congemiscit et dolet. Quamvis enim adjuvent nos pro sua sublimitate, dum obtemperant Deo, qui pro nobis etiam unicum Filium suum dignatus
Abbreviated transcription (Latin):
dñicus. deinde ex toto. quãꝙͣ in sapientia ꝓficere
dictus sit: corpore suo intelligat᷑ heres. idẽ ecclesia:
cuius coheredes sumus quãuis ex nobis constet.
hereditatẽ tuã gentes. msi forte huius mundi.
quo prius tãquã dominante tenebamur. Post
autẽ cum dicimus mundus mͥ crucifixus ẽ & ege
mundo. possidet xp̃c nos. mortuo illo qui noc
posñdebat: cũ ei renuntiamus morimur illi.
& ipse nobis:¬

Expanded text:
nicus, deinde ex toto, quanquam in sapientia proficere dictus sit, corpore suo intelligitur haeres, id est, Ecclesia, cujus cohaeredes sumus, quamvis ex nobis constet. ereditatem , nisi forte hujus mundi, quo prius tanquam dominante tenebamur. Post autem cum dicimus: Mundus mihi crucifixus est et ego mundo , possidet nos Christus, mortuo illo qui nos possidebat, cum ei renuntiamus, morimurque illi et ipse nobis
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓprie. sed forte abusiue dici potest. Sed cauendum
in talib nequid nimis asseuerendũ putet᷑. illa re sane
salubrit᷑ custodita ne qm̃ corpus qđ̾ libet ꝑ localia
spatia porrectũ ẽ: aliquid tale credat᷑ esse substantia d̃i
Nam resquȩ in parte minor est quã in toto.
nec dignitati animȩ conuenit. quantominus

Expanded text:
proprie, sed forte abusive dici potest. Sed cavendum proprie, sed forte abusive dici potest. Sed cavendum in talibus ne quid nimis asseverandum putetur, illa re sane salubriter custodita, ne quoniam corpus quodlibet per localia spatia porrectum est, aliquid tale credatur esse substantia Dei. Nam res quae in parte minor est quam in toto, nec dignitati animae convenit; quanto minus
Abbreviated transcription (Latin):
& similitudo dĩ qui etiã filius dicit᷑ aliud ad
dicta e̾e̾ ad imaginẽ & similitudinẽ cũ si una res esset
unũ nomen sufficere potuisse asserunt. sed imagniẽ
mentẽ factã uolunt. quȩ nulla interposita substan¬
tia ab ipsa ueritate format᷑. qui etiã sp̃s dicit᷑: Non ille
sp̃s scĩ qui ẽ eiusdẽ substantiȩ cuius pater & filius. sed¬
sp̃s hominis. Nam ita hos discernit apłs. Nemo stit qͥd
agat᷑ in homine nisi sp̃s hominis. et nemoseit qͥd agat᷑
indõ nisi sp̃s dĩ Item de spu hominis dicit. saluum
hoc modo. Scito qm̃ dñs corda omniũ nouit. et qui
finxit spm̃ omnibus. ipse scit omĩa Ergo iste sp̃s
ad imaginẽ dĩ nulla dubietate factus accipit᷑ inquo
ẽ intelligentia ueritatis. Heret enĩ ueritatinulla in¬
terposita creatura. Cetera hominis ad similitudinẽ
facta uideri uideri uolunt. quia om̃is quid̃e imago
similis est. non autẽ om̃e quod simile e etiã imago

Expanded text:
et similitudo Dei, qui etiam Filius dicitur; aliud ad et similitudo Dei, qui etiam Filius dicitur; aliud ad dicta esse, ad imaginem et similitudinem: cum si una res esset, unum mentem factam uolunt, quae nulla interposita substantia ab ipsa ueritate formatur; qui etiam spiritus dicitur, non ille spiritus sanctus, qui est eiusdem substantiae, cuius pater spiritus hominis. Nam ita hos discernit Apostolus: Nemo scit quid agatur in homine, nisi spiritus hominis; et nemo scit quid agatur in Deo, nisi Spiritus Dei . Item de spiritu hominis dicit: Salvum hoc modo: Scito quoniam Dominus corda hominum novit; et qui finxit spiritum omnibus, ipse scit omnia . Ergo iste spiritus ad imaginem Dei nullo dubitante factus accipitur, in quo est intelligentia veritatis: haeret enim veritati nulla interposita creatura. Caetera hominis ad similitudinem facta videri volunt; quia omnis quidem imago similis est, non autem omne quod simile est, etiam imago
Abbreviated transcription (Latin):
quod etiã inbestiis apparet. sed amplius qͦd ad mentẽ
conuertit᷑ se regentẽ. quã illustrat sapientia. quod
in bestus non potest. ratione carentib Corpusqͦq
hominis quia solũ inter animaliũ terrenoꝵs corpo¬
ra non ꝓnum in aluũ. ꝓstratũ ẽ cũ sit uisibile. et ad in¬
tuendũ cȩlũ erectũ. quod ẽ principiũ uisibilii᷑ quãꝗͣ.
non sua sed animȩ pͣsentia uiuere cognoscit᷑: tamen
non modo quia e & in quantũ ẽ utiq bonũ ẽ. sedetiã
quia tale ẽ ut ad contemplandũ cȩlũ sit aptius. magis¬
in hoc ad imaginẽ & similitudinem dĩ quã cetera
corpora animaliũ facta iure uideri potest. Camen
quia homo sine uita non recte appellat᷑. non corpꝰ
solũ homo exterior. neq sola uita quȩ in sensu ẽ
corporis. sed utrũq simul rectius fortasse intel¬
ligit᷑ neq inscite distinguit᷑ quod aliud imago

Expanded text:
quod etiam in bestiis apparet, sed amplius quod ad mentem quod etiam in bestiis apparet, sed amplius quod ad mentem conuertitur se regentem, quam inlustrat sapientia, quod in bestiis non potest ratione carentibus. corpus quoque hominis quia solum inter animalium terrenorum corpora non pronum in aluum prostratum est, cum sit uisibile et ad intuendum caelum erectum, quod est/ principium uisibilium, quamquam non sua, sed animae praesentia uiuere cognoscatur, tamen non modo quia est et in quantum est, utique bonum est, sed etiam quia tale est, ut ad contemplandum caelum sit aptius, magis hoc ad imaginem et similitudinem- dei quam cetera corpora animalium facta iure uideri potest. tamen quia homo sine uita non recte appellatur, non corpus solum homo exterior neque sola uita, quae in sensu est corporis, sed utrumqligitur. 4. Neque inscite distinguitur, quod aliud sit imago
Abbreviated transcription (Latin):
sapiunt. paulo amplius participant similitudi¬
nem. Quod enĩ uiuit etiã ẽ. non autẽ quicqͥd
est. etiã uiuit. Iam porro quȩ sapiunt. ita illi
similitudine ꝓxima sunt. ut in creaturis nichil
sit ꝓpinquius. Quod participat sapientiȩ: & uiuit.
& est. Quod autẽ uiuit. necesse ẽ ut sit: non necesse ẽ
ut sapiat. Quare cũ homo possit particeps e̾e̾ sapi¬
entiȩ scđm interiorẽ homine̾ scdm̃ ipsũ ita ẽ ad
imaginẽ: ut nulla natura interposita formet᷑. & idõ
nichil sit dõ coniunctius. Et sapit enĩ & uiuit. et est.
qua creatura nichil ẽ melius. Qͦd si exterior homo
uita illa accipit᷑. qua ꝑ corpus sentimus quinq notis¬
simis sensib quoscũ pecorib habemus commune
nam & ipsa molestiis sensibilib quȩ ꝑsecutionibus in¬
gerunt᷑ corrũpi non potest: non immerito et iste ho¬
mo particeps dicit᷑ similitudinis dĩ non solũ quia uiuit.

Expanded text:
sapiunt, paulo amplius participant similitudisapiunt, paulo amplius participant similitudinem. quod enim uiuit, etiam est; non autem quid quid est, etiam uiuit. iam porro quae sapiunt, ita illi similitudini sunt proxima, ut in creaturis nihil sit propinquius. quod enim participat sapientiae, et uiuit et est; quod autem uiuit, necesse est ut sit, non necesse est ut sapiat. quare cum homo possit particeps esse sapientiae secundum interiorem hominem, secundum ipsum ita est ad imaginem, ut nulla natura interposita formetur et ideo nihil sit deo coniunctius. et sapit enim et uiuit et est: qua creatura nihil est melius. Quod si exterior homo uita illa accipitur, qua per corpus sentimus quinque notissimis sensibus, quos cum pecoribus habemus communes — nam et ipsa molestiis sensibilibus, quae persecutionibus ingeruntur, corrumpi potest — non immerito et iste homo particeps dicitur similitudinis dei, non solum quia uiuit,
Abbreviated transcription (Latin):
exterior autẽ homo qui nunc corrumpit᷑ futura
resurrectione in nouat᷑. cũ istã mortẽ ꝑsoluerit
qua nat᷑e debet. lege illa qͦ in paradiso ꝑ p̾ceptũ
data ẽ. Quomͦ aute nonsit in congruũ qͦd dicit᷑
etiã corpus factũ ad similitudine̾ dĩ facile intel¬
ligit qui diligenter attendit quod dictũ ẽ & fecit
as̃ omĩa bona ualde. Nemo enĩ dubitat quod sit
ipse primitꝰ bonus. Multis enĩ modis dici res posst̃.
similes dõ. Alie scd̃m uirtutẽ & sapientiã factȩ.
quia in ipso ẽ uirtꝰ & sapientia non facta. Alie
ĩqnͣtũ sołu uiuunt. quia ille su̾me & prime uiuit.
auȩ inqntũ sunt. quia ille summe ac primitꝰ e
Et ido quȩ tantum modo sunt nec tamen ui¬
uunt aut sapiunt. non perfectȩ sed exiguȩ
sunt. ad similitudinẽ eius. quia & ipsa bona st̃ in
ordine suo cũ sit illȩ suꝑ omĩabonꝰ aquo bona
st̃ in ordine suo Omnia uero quȩ uiuunt et non

Expanded text:
exterior autem homo qui nunc corrumpitur futura exterior autem homo qui nunc corrumpitur futura resurrectione renovatur, cum istam mortem persolverit quam naturae debet, lege illa quae in paradiso per praeceptum data est. Quomodo autem non sit incongruum quod dicitur etiam corpus factum ad similitudinem Dei, facile intelligit qui diligenter attendit, quod dictum est, Et fecit Deus omnia valde bona . Nemo enim dubitat quod sit ipse primitus bonus; multis enim modis dici res possunt similes Deo, aliae secundum virtutem et sapientiam factae, quia in ipso est virtus et sapientia non facta, aliae in quantum solum vivunt, quia ille summe et prime vivit, aliae in quantum sunt, quia ille summe ac primitus est. Et ideo quae tantummodo sunt, nec tamen vivunt aut sapiunt, non perfecte, sed exigue sunt, ad similitudinem ejus, quia et ipsa bona sunt in ordine suo, cum sit ille supra omnia bonus, a quo bona sunt. omnia uero, quae uiuunt et non
Abbreviated transcription (Latin):
qui renouat᷑. quã eũ qui corrumpit᷑. dicere:
Utrũ aute̾ ambo: magna questio ẽ. Na si exteri-¬
or homo ẽ ada: & interior xp̃s. bene ambo in-¬
telligunt᷑. Sed cũ adam sicut a dõ factus ẽ. bonꝰ
non manserit & diligendo carnalia carnalis
effectus sit : non absurde uideri potest hoc ip¬
sum ei carere fuisse imagine dĩ & similitudinem
amittere. Ac ꝑ hoc ipse renouat᷑. & ipse est etiã
interior. Quomodo ergo ẽ ipse exterior: an scdm
corpus. ut interior sit scdm̃ anima de interioris
sit resurrectio & renouatio quȩ nunc fit scdm
mortẽ prioris uitȩ idest peccati. et scđm regene¬
appellat ut unũ ueterẽ quẽ debemus exuere.
alterũ nouũ. et eũ induendũ cõmemoret. Quoꝵꝰ
rursũ illũ appellat imaginẽ terreni hominis.
quia scd̃m peccatũ primi hominis gerit᷑ qui est
adam: alterũ imaginẽ cȩlestis hominis. quia
scdm̃ iustitiã scdĩ hominis gerit᷑. qui est xp̃e.

Expanded text:
qui renouatur quam eum qui corrumpitur dicere? qui renouatur quam eum qui corrumpitur dicere? utrum autem ambo, magna quaestio est. nam si exterior homo est Adam et interior Christus, bene ambo intelleguntur. sed cum Adam, sicut a deo factus est, bonus non manserit et diligendo carnalia carnalis effectus sit, non absurde uideri potest hoc ipsum ei fuisse carere imagine dei et similitudinem amittere. ac per hoc ipse renouatur et ipse est etiam interior. quomodo ergo est ipse exterior? an secundum corpus, ut interior sit secundum animam et interioris sit resurrectio et renouatio, quae nunc fit secundum mortem prioris uitae, id est peccati, et secundum regeneappellat, ut unum veterem quem debemus exuere, alterum novum et eum induendum commemoret: quorum rursus illum appellat imaginem terreni hominis, quia secundum peccatum primi hominis geritur, qui est Adam; alterum imaginem coelestis hominis, quia secundum justitiam secundi hominis geritur, qui est Christus:
Abbreviated transcription (Latin):
hominis cruce ostendendu fuit. Nichil enim erat
inter omnia genera mortis illo genere execrabi¬
lius. & formidolosius
ẽ bonitati. Quisqͥs igit᷑ nouit. quid sit uirtus & sa-¬
pientia di potest existimare quȩ sint peccata ue-¬
nialia. Et quisqͥs nouit quid sit bonitas di. potest
existimare quib pec catis certa pena debeatur
ad penitentiã luctuosã. & lamentabilẽ. quaͣuis pec¬
cata fateant᷑. & quib nulla omnino speranda sit salꝰ.
nisi sacrificiũ obtulerint dõ spm contribulatũ
ꝑ penitentiam:¬
um exteriorẽ & interiorem hominẽ diina scrip-¬
tura cominemoret. & in tantũ eos discernat
ut ab apłõ dictũ sit. & si exterior homo noster
corrumpit᷑. sed interior renouat᷑ de die indiem:
queri potest utrũ unꝰ horũ factus sit ad imagi¬
nẽ & similitudinẽ dei. Nam illud querere stultũ
est: si unus. quis hogᷤ. Quis enĩ dubitat eũ potiꝰ

Expanded text:
hominis cruce ostendendum fuit. Nihil enim erat hominis cruce ostendendum fuit. Nihil enim erat inter omnia genera mortis illo genere exsecrabilius et formidolosius.  contraria est bonitati. Quisquis igitur novit quid sit virtus et sapientia Dei, potest existimare quae sint peccata venialia. Et quisquis novit quid sit bonitas Dei, potest existimare quibus peccatis certa poena debeaturad poenitentiam luctuosam et lamentabilem, quamvis peccata fateantur; et quibus nulla omnino speranda sit salus, nisi sacrificium obtulerint Deo spiritum contribulatum poenitentiamum exteriorem et interiorem hominem divina Scriptura commemoret, et tantum eos discernat, et ab Apostolo dictum est: Et si exterior homo noster corrumpitur, sed interior renovatur de die in diem: quaeri potest, utrum unus horum factus sit ad imaginem et similitudinem dei. nam illud quaerere stultum est: si unus, quis horum? quis enim dubitat eum potius
Abbreviated transcription (Latin):
do fieri sub easu. hoc constituto consequens uidetur. ut
quicquid in mundo gerit᷑. parti diuinitꝰ gerat᷑. parti
nr̃a uoluntate. Ds enĩ quouis homine optimo &
iustissimo longe atq in comparabiliter melior.
& iustior est. Iustus aut̃ẽ regens & gubernans uniuer¬
sa. nullã penã cuiꝗͣ sinit ĩmerito infligi. nullũ p̃mi¬
ũ ĩ merito dari. Meritũ autẽ penȩ peccatũ. & me¬
ritũ p̃mii recte factũ eͣ. Nec peccatũ aut recte fac¬
tũ imputari cuiquã iuste potest. qui nichil ꝓpria
fecerit uoluntate. Est igit᷑ & peccatũ & recte facꝰ¬
tũ. in libero uoluntatis arbitrio
remus. suscepit. Pertinet autẽ ad uitã rectam.:
ea quȩ non sunt metuenda. non metuere. Mors au¬
te metuenda non ẽ. Oportuit autẽ id ipsũ illius
hominis quẽ dĩ sapientia suscepit morte monstra¬
ri. Sunt autẽ homines. qui quãuis mortẽ ipsã
non timeant: genus tamen aliquod mortis hor-
enđu esset. Nichilominus igit᷑ hoc quoq illius

Expanded text:
uens videtur ut quidquid in mundo geritur, partim divinitus geratur, partim nostra voluntate. Deus enim quovis homine optimo et justissimo longe atque imcomparabiliter melior et justior est. Justus autem regens et gubernans universa, nullam poenam cuiquam sinit immerito infligi, nullum praemium immerito dari. Meritum autem poenae, peccatum; et meritum praemii, recte factum est. Nec peccatum autem, nec recte factum imputari cuiquam juste potest, qui nihil fecerit propria voluntate. Est igitur et peccatum et recte factum in libero voluntatis arbitrio. remus, suscepit. Pertinet autem ad vitam rectam, ea quae non sunt metuenda non metuere. Mors autem metuenda non est. Oportuit ergo idipsum illius hominis quem Dei Sapientia suscepit, morte monstrari. Sunt autem homines qui quamvis mortem ipsam non timeant, genus tamen aliquod ipsius mortis horreendum est. Nihilominus igitur hoc quoque illius
Abbreviated transcription (Latin):
est. bonũ eͣ. Summe enĩ eͣ illud bonũ. cuius partici-¬
patione sunt bona cetera. Et omẽ quod mutabile ẽ.
bonũ ẽ. Porro illud bonu cuius participatione
sunt bona cetera quantũ cũq sint. non ꝑ aliud ẜ.⁊
ꝑ se ipsũ bonũ est. quã diuinã etiã ꝓuidentiam

Expanded text:
est, bonum est. Summe enim est illud bonum, cujus participatione sunt bona caetera. Et omne quod mutabile est,bonum est. Porro illud bonum, cujus participatione sunt bona caetera quaecumque sunt, non per aliud, sed per se ipsum bonum est,
Abbreviated transcription (Latin):
abrahȩ apłs paulus utitur. quia sine operib legis
quam non acceꝑat ꝑ fidem iustificatus ẽ. Et iacob
quia fidem ipsius abrahe oꝑa bona consecuta ẽe
demonstrat. ostendens quẽ admođu intelligendu
sit. quod paulus apłs predicauit. Nã qui putant
istam iacobi apłi sententiã contrariã e̾e̾ illi pauli
apłi sententie. possunt arbitrari etiam ipsũ pau¬
paulum sibi ẽe̾ contrariũ. quia dicit alio loco. non

Expanded text:
Abrahae et apostolus Paulus utitur, quia sine operibus legis, Abrahae et apostolus Paulus utitur, quia sine operibus legis, quam non acceperat, per fidem justificatus est; et Jacobus, quia fidem ipsius Abrahae opera bona consecuta esse demonstrat, ostendens quemadmodum intelligendum sit quod Paulus apostolus praedicavit. 2. Nam qui putant istam Jacobi apostoli sententiam contrariam esse illi Pauli apostoli sententiae, possunt arbitrari etiam ipsum Paulum sibi esse contrarium, quia dicit alio loco: Non