comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
dũ diuidi induas partes: celũ & t̾rã. & celum¬
bi sariami : inaediera & aerẽ : terrã uero
in aquã & humũ: eꝗb sũmũ eẽ aethera scđm
aera : tertiã aquã : inisimã terrrã. qua som̃is
partes quattuor anum arũ eẽ pletias. in ae¬
there & aere inmortaliũ in aqua & terra
mnortaliũ a summo aut̃ circuitu cliiusq aderculũ
luns ethierias animas eẽ astra astellas. eas calestes
deos non mnodo intellegieẽ. sedoiã uderi. Inter
lunȩ uero gyrum: & nimborũ acuentor cacum ina:
aerias eẽ animas sedeas atimo non oculis uideri:
&uo cari hereas & lares & genios: haec uidelic&
breuiter inista p̃locutione p̃posita theo logia
naturalis que ñ huic tantũ sed inultis philoso¬
phis placuit. dequatunc diligentius disserendũ ẽ:
cũ deciuili quantũ ad deos selectus attinet opi¬
igitur a quo sumpsit exordiũ. quero quis nã sit
respondet᷑ mundus ẽ breuis : haec planaẽ atq

Expanded text:
dum didum dibifariam, in aethera et aera; terram uero in aquam et humum; e quibus summum esse aethera, secundum aera, tertiam aquam, infimam terram; quas omnes partes quattuor animarum esse plenas, in aethere et aere inmortalium, in aqua et terra mortalium. Ab summo autem circuitu caeli ad circulum lunae aetherias animas esse astra ac stellas; eos caelestes deos non modo intellegi esse, sed etiam uideri; inter lunae uero gyrum et nimborum ac uentorum cacumina aerias esse animas, sed eas animo, non oculis uideri et uocari heroas et lares et genios. Haec est uidelicet breuiter in ista praelocutione proposita theologia naturalis, quae non huic tantum, sed multis philosophis placuit; de qua tunc diligentius disserendum est, cum de ciuili, quantum ad deos selectigitur, a quo sumpsit exordium, quaero quisnam sit? Respondetur, Mundus est. Brevis haec plane est atque
Abbreviated transcription (Latin):
tota naturalis etit et quidopus erat ab caciule
tantacura distinctionis abiungere siaut̃ raeto
discrimine separata ẽ : quando necista ueraẽ
queilli naturalis plac& ⁊ ꝑuenit enĩ usq adam¬
mam nonusque aduerũ dñ ꝗ stc̃ & animam
quanto ẽ abiectior & salsior istaciuilis quae ma¬
xime circa corporũ ẽ occupata naturã sicut
ipsȩ int̃p̃tationes eĩ : ex ꝗb: quedã necessaria cõ¬
memorare meo port&. tanta ab ipsis exquisit&¬
Deprne enucleatȩ diligentia de moustrabt̃: Dic̃ ergo¬
idẽ uarro adliucdenaturali theologia p̃loquens:
dm̃ searbitrarieẽ animã mundi quẽ greci
uocant cosmon. & hunc ipsum iundũ eẽ dñ:
sedicut haminẽ sapientẽ cũ sit ex corpore
& animo. tam̃ ab animo dici sapientẽ: Iltamundũ
dm̃ dici ab animo cũsit &animo & corpore hic
uidetur quo quomodo unum constteri dm̃
sedut plures & iam introducat: adiungitmun¬

Expanded text:
tota naturalis erit: et quid opus erat ab ea civilem tota naturalis erit: et quid opus erat ab ea civilem tanta cura distinctionis adjungere? Si autem recto discrimine separata est; quando nec ista vera est quae illi naturalis placet; pervenit enim usque ad animam, non usque ad verum Deum qui fecit et animam: quanto est abjectior et falsior ista civilis, quae maxime circa corporum est occupata naturam; sicut ipsae interpretationes ejus, ex quibus quaedam necessario commemorare me oportet, tanta ab ipsis exquisitae et enucleatae diligentia demonstrabunt? idem Varro de naturali theologia preloquens, deum se arbitrari esse animam mundi, quem Greci vocant cosmon et hunc ipsum mundum esse deum; sed sicut hominem sapientem, cum sit ex corpore et animo, tantum ab animo dici sapientem; ita mundum dvidetur quodammodo unum confiteri Deum. Sed ut plures etiam introducat, adjungit mun
Abbreviated transcription (Latin):
anti quissii sunulacra coliuissent fortassis totu¬
istũ senisũ desunulacris ñ constituendis interemisseđ
uerũ unoris si lentio p̃meres & itihinus cetiodiꝑ n¬
us sis uatus que sigm̃tis mysteria ista dostrin ae loqua¬
tius adelatius p̃dicares animatua tam̃ tã docta & in¬
geniosa ubite multũ dolem ꝑsie mysteria docirinae
al diñ saũ idẽ a quo facta ẽ. noncũ quosicta ẽ
neccuius portio sed euius ẽditio ẽ necquiẽ o
nium anima sed qui sec̃ ouinẽ animã quosolo
unlustrante a tuma sit beata sic̃i gr̃ae ñ sit iugrata
nullo odo poterit ꝑuenire: uerũ stam stera
doctrinae qualia sint quatitiq peudenda que
secunt᷑ ostendent fatet᷑ utterĩ uir istedocass¬
muscanimã mundi ae partes eius eẽ uerosdos
unde intellegitur tantã eius theo logiã eã ipsaro
scilic& natur alem: cui plurimũ tributtu
adanimerationalis naturã seextendere poti¬
isse. denaturali enĩ paucissima inhoc libro in¬

Expanded text:
antiquissimi simulacra coluissent, fortassis totuistum sensum de simulacris non constituendis, interim uerum, timoris silentio premeres et in huiusce modi perniciosis uanisque figmentis mysteria ista doctrinae loquacius et elatius praedicares. Anima tua tamen tam docta et ingeniosa ubi te multum dolemus per haec mysteria doctrinae ad Deum suum, id est a quo facta est, non cum quo facta est; nec cuius portnium anima, sed qui fecit omnem animam, quo solo inlustrante anima fit beata, si eius gratiae non sit ingrata, nullo modo potuit peruenire. Verum ista mysteria doctrinae qualia sint quantique pendenda, quae sequuntur ostendent. Fatetur interim uir iste doctissimus animam mundi ac partes eius esse ueros deos; unde intellegitur totam eius theologian, eam ipsam scilicet naturalem, cui plurimum tribuit, usque ad animae rationalis naturam se extendere potuisse. De naturali enim paucissima praelo
Abbreviated transcription (Latin):
stisima sedes delubrorum atq. temploru
sepulchorum sutura cẽ mortuorum quae
plemssima nempesp̃sfalla cuius instinetu
hermos istadicbat. ꝑ eum ipsum coactus e
consiteri lam tunc illã terrã sepulchrorũ
& mortuoo quosꝓdis colebant stusse pleniussi¬
mã: seddolor daemonũ ꝑ eũ loquebat᷑. ꝗstos fitu¬
ras penas apud scoꝵ m artyrũ inemarias im¬
minere merebant Inmultis eiũ talib: locis.
torquent & consiterit᷑. & depessessis hominũ

Expanded text:
ssima sedes delubrorum adque templorum, sepulcrorum futura esset mortuorumque plenissima? Nempe spiritus fallax, cuius instinctu Hermes ista dicebat, per eum ipsum coactus est confiteri iam tunc illam terram sepulcrorum et mortuorum, quos pro dis colebant, fuisse plenissimam. Sed dolor daemonum per eum loquebatur, qui suas futuras poenas aput sanctorum martyrum memorias inminere maerebant. In multis enim talibus locis torquentur et confitentur et de possessis hominum
Abbreviated transcription (Latin):
diuini honores delatisunt: Omitto. quod uarro. stest
oiꝓbat ꝑ ea sacraque omͦtub: sere mortius exi¬
betitur. ubi &i ludos cõmeitiorat funebres
tamquã liac sit iaximũ diuinitatis inditiõ.
qđ non soleant luditusi numnb: celebrari
ubi quasi futura p̃nunciando deplorans ait:
tunc terra ista scissutia sedes delubroꝵ atq
temploꝵ: sepulcrorum erit martuorumq
plerussima deosegipti bomines mortuos eẽ¬

Expanded text:
diuini honores delati sint. Omitto, quod Varro dicit diuini honores delati sint. Omitto, quod Varro dicit probat per ea sacra, quae omnibus fere mortuis exhibentur, ubi et ludos commemorat funebres, tanquam hoc sit maximum divinitatis indicium, quod non soleant ludi nisi numinibus celebrari. ubi quasi futura praenuntiando deplorans ait, Tunc terra ista sanctissima sedes delubrorum atque templorum, sepulcrorum erit mortuorumque plenissima; deos Aegypti
Abbreviated transcription (Latin):
amultũ errantilus & mcredulis. ot ac ultu diuunae
religionis auersis eẽ instetuta. ait intcera :
tunc terra ista scĩssuna sedes delubroꝵ atq:
temploꝵ sepulcrom erit mortuoꝵq plenissuma:
Quasi uero sulla non auferent᷑ ñ eẽnt homines
moriruri laut alibi eent mortui ponendiquã
interra: &utique quanto plus uolueret᷑ tempo¬
ris adierum. tanto maior eẽt numerus sepul¬
croꝵ ꝓpt̃ maiorem numerũ mortuoꝵ: Sedlioc
iudetur dolere qđ inemoriae martirũ nr̃oꝵ.
templis coꝵ delubrisq succederent : ut iudeli¬
cet quibaec legunt animo a nob euerso atq pũso.
putent apaganis cultos sussed eos intemplis.
a nob aut̃ coli mormios insepuldiris: tanta
enim homines impu cecitate in monte quodã
mnodo offendunt resq oculos suos serientes
nolunt uidere. ut non attendant in omnib
lit teris paganorũ. aut non inueniri aut uixt
inueniri. deos ꝗ ñ homines fuerint inortusq

Expanded text:
multum errantibus et incredulis et a cultu diuinae multum errantibus et incredulis et a cultu diuinae religionis auersis esse instituta, ait inter cetera: Tunc terra ista, sanctissima sedes delubrorum adque templorum, sepulcrorum erit mortuorumque plenissima; quasi uero, si illa non auferrentur, non essent homines morituri, aut alibi essent mortui ponendi quam in terra; et utique, quanto plus uolueretur temporis et dierum, tanto maior esset numerus sepulcrorum propter maiorem numerum mortuorum. Sed hoc uidetur dolere, quod memoriae martyrum nostrorum templis eorum delubrisque succederent. ut uidelicet, qui haec legunt animo a nobis auerso adque peruerso, putent a paganis cultos fuisse deos in templis, a nobis autem coli mortuos in sepulcris. Tanta enim homines inpii caecitate in montes quodam modo offendunt resque oculos suos ferientes nolunt uidere. ut non adtendant in omnibus litteris paganorum aut non inueniri aut uix inueniri deos, qui non homines fuerint mortuisque
Abbreviated transcription (Latin):
siue potestate: miciec omnino ñ posst̃ a quibus
tã longe ab sunt animi affictione quã longe absunt
auirtutib: uitia & ab otitate malitia: nulloi tiodo
aab enii uolentiã seu beneficientiã deorũ uł potius
angelorum bonorum. sed ꝑbonae uoluntatis simibtu¬
tedinem: quacũ illissumus & cumillis uiuimus. &
cumti illis dm̃quẽ colunt colitius. & sicos carnalibus
oculis uidere nom possumus: inquantũ aut̃ dissimi¬
litudine uoluntatis & fragilitate infirmitatis
miserisumus. Intantum abeis longe sumus
uitae merito noncorporali: loco. ñ etĩ quia uit̃ra
conditione carnis habitamus. sed siinimunditia
cordisterrena sapimus noneis iunginur: Cũ
uõ sanamur utquales ipsi st̃ simus idẽ illis interĩ
ꝓpinquamus si abillonos sieribeatos a quo & ipsi
facti st̃ &iam ipsi pauentib credimus. Sane adũ¬
tendũ e. ⁊ uomodo iste egrptuis cum dolere tẽpus
eẽ uenturum quo illa auferent᷑ ꝯegipto qu aefatet᷑¬

Expanded text:
siue potestates, amici esse omnino non possunt, a quibus siue potestates, amici esse omnino non possunt, a quibus tam longe absunt animi affectione, quam longe absunt a uirtutibus uitia et a bonitate malitia. CAPUT ad beneuolentiam seu beneficentiam deorum uel potius angelorum bonorum, sed per bonae uoluntatis similitudinem, qua cum illis sumus et cum illis uiuimus et cum illis Deum quem colunt colimus, etsi eos carnalibus oculis uidere non possumus; in quantum autem dissimilitudine uoluntatis et fmiseri sumus, in tantum ab eis longe sumus vitae merito, non corporis loco. Non enim quia in terra conditione carnis habitamus, sed si immunditia cordis terrena sapimus, non eis jungimur. Cum vero sanamur, ut quales ipsi sunt, simus; fide interim illis propinquamus, si ab illo nos fieri beatos, a quo et ipsi facti sunt, etiam ipsis faventibus credimus. CAPUrtendum est quomodo iste Aegyptius, cum doleret tempus esse venturum, quo illa auferrentur ex Aegypto, quae fate
Abbreviated transcription (Latin):
obeẽ scimus iratã secutus adiunex̃. terrensa
urĩ diisatq inundanis facile ẽ irasci. ut pote
fatosint abhiominib exutraq natura sactiarq
ompositi: exutraqͥ natura dic̃ ixamma cicos¬
pore ufpanima sit daemon. prõcorpare sura¬
lacrũ linde c̃tgit inquit ab egxptus haec sca
ammalia nuncupari : oliq: ꝑsingulas ciuitats

Expanded text:
obesse scimus iratam\', secutus adiunxit: Terrenis obesse scimus iratam\', secutus adiunxit: Terrenis etenim dis adque mundanis facile est irasci, utpote qui sint ab hominibus ex utraque natura facti adque conpositi.\' \'Ex utraque natura\' dicit ex anima et corpore, ut pro anima sit daemon, pro corpore simulacrum. \'Unde contigit, inquit, ab Aegyptiis haec sancta animalia nuncupari colique per singulas ciuit
Abbreviated transcription (Latin):
dic̃ homines fuisse. esculapiũ & mercurium:
sed de asculapio & greti &lãtini hoc iͥde msenti¬
unt Mercuriũ aut̃ multi non putaat fuisse
mortalem. quemtamen iste aua suũ fuisse¬
a ꝑhibetur at enim alius ẽ ille: alius iste quã¬
uis eodem nomine nuncupentur. non multũ
pugno alius illesit alius iste: uerum & iste sicẽ
esculapius ex homineds̃ scđm testimoniũ tanti
apud suos uiribuius trimegisti nepons suilad¬
huc addit & dic̃. sinuero isidisquã multa bana
p̃starȩ ꝓpitiam quantis ob eẽ scimus iratam
deinde ut ostenderet ex lioc genere eẽ deos quos
illa arte homines faciunt: unde dat intellegi
daemones seo pinari ehommũ martuoꝵ antnis
extitisse : quos partem quam in uenerunt
homines in ultum errantes increduli. &in¬
religiosiait inditos simulacris. ꝗaliquitales
deos faciebant animas facere utiq ñ poterais.¬
uĩ los c̃um deysi de dixissa qđ commemorauiquanus

Expanded text:
dicit homines fuisse, Aesculapium et Mercurium. dicit homines fuisse, Aesculapium et Mercurium. Sed de Aesculapio et Graeci unt; Mercurium autem multi non putant fuisse mortalem, quem tamen iste auum suum fuisse testatur. At enim alius est ille, alius iste, quamuis eodem nomine nuncupentur. Non multum pugno, alius ille sit, alius iste; uerum et iste; sicut Aesculapius, ex homine deus secundum testimonium tanti aput suos uiri, huius Trismegisti, nepotis sui. Adhuc addit et dicit: \'Isin uero Osiris quam multa bona praestare propitiam, quantis obesse scimus iratam!\' Deinde ut ostenderet ex hoc genere esse deos, quos illa arte homines faciunt unde dat intellegi daemones se opinari ex hominum mortuorum animis extitisse, quos per artem, quam inuenerunt homines multum errantes, increduli et inreligiosi, ait inditos simulacris, quia hi, qui tales deos faciebant, animas facere non utique poterant, cum de Iside dixisset, quod commemoraui, \'quantis
Abbreviated transcription (Latin):
uente inquid adiumxert̃ uirtutẽ demundi
natura conuenientẽ. eamq mscentes qm̃
atumias facere non poterant: euocante sanima:
daemonũ uł angeloꝵ eas indiderint imagini¬
bũs sc̃is diuinisq: mysteriis. ꝑquas idola &be¬
ne faciendi. &i maleuires habere potuissent:
inmonte libiȩ circalitus crocodillorum. inquo
eius iacet iutdams homo iđ corpus. Reli¬
quus enim uł potius totus siẽ homo totus in
sensuuite. melior remeauit incaelum Oma
aiiam nunc hominib: adiuiita prestans in sin¬
mis nuntine nunc suoq solet medicina eartẽ
p̃bere eccedex̃ mortuũ colꝓđo in eoloco ubi
habebat sepulchrum salsus acfalleus qđ remeaũ
incaelum: adiungens deuide aliud hermes
inquit. euius habitum mihi nomen est: Nonne
in sibi cognomine patria consistens omiues mor¬
tales undique ueruentes adiuuatatq conser¬
uati luc enĩ her mes maior iđ mercurius
quem dic̃ auũ suũ fuisse inermopõli hocẽ iusu
nominis ciuitate eẽ ꝑ hibetur: ecceduos deos

Expanded text:
entae adiunxerunt uirtutem de mundi natura conuenientem eamque miscentes, quoniam animas facere non poterant, euocantes animas daemonum uel angelorum eas indiderunt imaginibus sanctis diuinisque mysteriis, per quas idola et bene faciendi et male uires habere potuissent. in monte Libyae circa litus crocodilorum, in quo eius iacet mundanus homo, id est corpus; reliquus enim, uel potius totus, si est homo totus in sensu uitae, melior remeauit in caelum, omnia etiam nunc hominibus adiumenta praestans infirmis numine nunc suo, quae solent medicinae arte praeberi.\' Ecce dixit mortuum coli pro deo in eo loco, ubi habebat sepulcrum, falsus ac fallens, quod remeauit in caelum. Adiungens deinde aliud Hermes, inquit, cuius auitum mihi ncmen est, nonne in sibi cognomine patria consistens omnes mortales undique uenientes adiuuat adque conseruat?\' Hic enim Hermes maior, id equem dicit avum suum fuisse, in Hermopoli, hoc est in sui nominis civitate, esse perhibetur. Ecce duos deos
Abbreviated transcription (Latin):
post hncergo captiuitatẽ qui a homines ama¬
lignis daeinom̃ib tenebant᷑ di domius ae clisicalut᷑
inom niterra: unde titulũ ille psalmus accepit
ubidr̃ cantatedño canticũ nouũ: cantate
dño omnis terra: cantate dño abenedicite

Expanded text:
Post hanc ergo captivitatem, qua homines a malignis daemonibus tenebantur, Dei domus aedificatur in omni terra: unde titulum ille psalmus accepit, ubi dicitur, Cantate Domino canticum novum; cantate Domino, omnis terra. Cantate Domino, et benedicte
Abbreviated transcription (Latin):
eccła inom̃i t̃ra Postram captiuitatẽ quailos
homines dequib credentib indm̃ tamquõ lapo¬
dib: uiuis doinius aedificat᷑ captos daemonia possi¬
debant: neq etũ qadeos hõ faciebat id eo ñabeis
possidebat᷑ ipse ꝗ secerat quando ineo socutae
colendo traducebatur. sacietatem dico ñidolorũ
stolidoꝵ seduer sutoruan daeinonin naal¬

Expanded text:
am captiuitatem, qua illos homines, de quibus credentibus in Deum tamquam lapidibus uiuis domus aedificatur, captos daemonia possidebant. Neque enim, quia deos homo faciebat, ideo non ab eis possidebatur ipse qui fecerat, quando in eorum societatem colendo traducebatur; societatem dico, non idolorum stolidorum, sed uersutorum daemoni
Abbreviated transcription (Latin):
auserri: consitet᷑ tam̃ atq expriut causas. quare
adista ꝑuentum sit dic̃s. ꝓauos suos inulto errore
& in credulitate: anunũ no aduertendo
ad cultũ religionemq diuinã in uenisse hanc
artem quafa cerent deos nosquido portetdicere
st̃ abstulit: nam qđ mastituit itubtitudo erroris
abstulit uia uerctatis: Quodin stctuit increduli¬
tas alistulit sdes qđ instituit acultu religionis
diuniea uersio ab stulit adunũ uerũ dm̃
scm̃q conuersio: nec in sola egr ptoquã solam
in isto plangit daemoriũ sp̃s. sed in om̃i terra
quaecantat dño canticũ tiouũ. sic̃ uere sacre
& ueraȩ ꝓphetice litterax ꝓtiunciart̃: ubi scnp¬
tumẽ Cantate dũocanticũ nout̃: cantatidio

Expanded text:
auferri, confitetur tamen adque exprimit causas, quare auferri, confitetur tamen adque exprimit causas, quare ad ista peruentum sit, dicens proauos suos multo errore et incredulitate et animum non aduertendo ad cultum religionemque diuinam inuenisse hanc artem, qua facerent deos: nos quid oportet dicere, sunt, abstulit? Nam quod instituit multitudo erroris, abstulit uia ueritatis; quod instituit incredulitas, abstulit fides; quod instituit a cultu diuinae religionis auersio, abstulit ad unum uerum Deum sanctumque conuersio; nec in sola Aegypto, quam solam in isto plangit daemonum spiritus. sed in omni terra, quae cantat Domino canticum nouum, sicut uere sacrae et uere propheticae litterae praenuntiarunt, ubi scriptum est: Cantate
Abbreviated transcription (Latin):
quid fecit ausa areligione diuura ausertur: areli¬
sone diuine: cũ ueritas em̃daterrorem fideste¬
darguit incredulitatẽ c̃ũsio colligit auersionẽ
Sietum tacitis causis dixisso. pauos suos inuenisse
artem qua facerent deos nr̃m fuit utiq siquit
rectuit piumque raperennus ad tendere &uidero.
nequaquã illos adhancartẽ ꝑuerituros suissequia
hõ deos fac̃. siaueritate naberrarent. sicaq cheo
digna st̃ crederent siinimũ adũ terent ad eula
religionẽq: diuinã: Et tait̃ sicausas artishuuꝰ
nos diceretuus multũ errore hominb oicre¬
dultiatẽ & aniimnierrantis. atq: infidelifadiumna
religione aũsionem ut cumq serenda eẽt inpu¬
denua resistentiũ ueritati. Cũ uero idẽ ipsiꝗ
potestater huius artis suꝑ om̃a ceteranuratur
in homine: qua illideos sacere coricessũ ẽ. &dolet
uenturum eẽ tempꝰ quo hec om̃a deo figm̃ta
ab homitiib: instituta &iam legib iubeantur

Expanded text:
quid fecit auersa a religione diuina, aufertur reliquid fecit auersa a religione diuina, aufertur religione diuina, cum ueritas emendat errorem, fides redarguit incredulitatem, conuersio corrigit auersionem? Si enim tacitis causis dixisset proauos suos inuenisse artem. qua facerent deos: nostrum fuit utique, si quid rectum piumque saperemus, adtendere et uidere nequaquam illos ad hanc artem peruenturos fuisse, qua homo deos facit, si a ueritate non aberrarent, si ea, quae Deo digna sunt, crederent, si animum aduerterent ad cultum religionemque diuinam; et tamen si causas artis huius nos diceremus multum errorem hominum et incredulitatem et animi errantis adque infidelis a diuina religione auersionem, utcumque ferenda esset inpudentia resistentium ueritati. Cum uero idem ipse, qui potestatem huius artis super omnia cetera miratur in homine, qua illi deos facere concessum est, et dolet uenturum esse tempus, quo haec omnia deorum figmenta ab hominibus instituta etiam legibus iubeantur
Abbreviated transcription (Latin):
errabant cirtadeoꝵ rationẽ in creduli: & ñ anui¬
aduertentes adcultum religionemiq diuinam
inuener̃ artem quaefficerent deos. nũꝗdnꝰ altẽ
mediceriter eos dixit errasse. ut hanc artẽ inue¬
nirent faciendi deos: aut rontentus suit dicere
errabant:nisi adderet᷑ duceret multũ errabant
steergo multus error& incredulitas nanim adũter¬
cium adcultum religionemq cliuinã. Inuenit
artem qua esfficerot deos. attam̃ qđ multus error
incredulitas & ac ultuacreligionediuna auer¬
sio animi anuerut ut hõ arde facer&r deos. hoc
dolet uir sapieris tatnquã religionem diuinã uentu¬
rocerto tempore auferri. Side sinor &iuidiuira
maiorui suoꝵerroreni p̃teritũ ꝓdero : uidia¬
bolica poenã daemonum suturam dolere com¬
pellitur: Sietix̃ paui eoꝵ multum errando circa
deoq rationem: incredulitate & aũsione aiuimi
acultu acreligione diuinaanuener̃ artẽ quac fi¬
cererit deos ꝗd nurum sibiaec ars de testanda: quic¬

Expanded text:
errabant circa deorum rationem increduli et non animadvertentes ad cultum religionemque divinam, invenerunt artem qua efficemediocriter eos dixit errasse, ut hanc artem inuenirent faciendi deos, aut contentus fuit dicere: Errabant, nisi adderet et diceret: Multum errabant? Iste ergo multus error et incredulitas non animaduertentium ad cultum religionemque diuinam inuenit artem, qua efficeret deos. Et tamen quod multus error et incredulitas et a cultu ac religione diuina auersio animi inuenit, ut homo arte faceret deos, hoc dolet uir sapiens tamquam religionem diuinam uenturo certo tempore auferri. Vide si non et ui diuina maiorum suorum errorem praeteritum prodere, et ui diabolica poenam daemonum futuram dolere conpellitur. Si enim proaui eorum multum errando circa deorum rationem incredulitate et auersione animi a cultu ac religione diuina inuenerunt artem, qua efficerent deos: quid mirum, si, haec ars detestanda quid
Abbreviated transcription (Latin):
qm̃ prescire cuncta prudente mdocet . istuduos
ignoraresas nonest futur untempusẽ cum ap¬
pareat agiptios incassum pianiente diuinitate
sed ula religione seruiasse: Deinde mults ũbis
hermes hunc lacum exsequitur. inqua udetur
hoctempp̃dicere quox piaua religio quanto ẽ
ueratioratq sanctior. tanto uehementius & libo¬
rius cuncta sallatia siginita subittit : ut grãueris¬
simi saluatorisliberet homine abcisdusquos sac̃
hõ. et eidõ sulidat̃ aqliofactus ẽ honio. Sedber¬
mescũ esta p̃dic̃. uelut amicus eisdẽ ludificationib
daemoniũ loquit᷑: nec apiatũ nom cident᷑̃ expr¬
mit. sed tamquã eatollerent᷑ atq delerent᷑ quoꝵ
obseruatione caelestis sinulitudo custodiretur.
inuegytũ talec futur adeplorans luctuo &quodã
modo p̃dicatione testat᷑ erat enĩ delis dequab dic̃¬

Expanded text:
quoniam praescire cuncta prudentem decet, istud uos quoniam praescire cuncta prudentem decet, istud uos ignorare fas non est: Futurum tempus est, quo appareat Aegyptios incassum pia mente diuinitatem sedula religione seruasse.\' Deinde multis uerbis Hermes hunc locum exequitur, in quo uidetur hoc tempus praedicere, quo Christiana religio, quanto est ueracior adque sanctior, tanto uehementius et liberius cuncta fallacia figmenta subuertit, ut gratia uerissimi Saluatoris liberet hominem ab eis dis, quos facit homo. et ei Deo subdat, a quo factus est homo. Sed Hermes cum ista praedicit, uelut amicus eisdem ludificationibus daemonum loquitur, nec Christianum nomen euidenter exprimit, sed tamquam ea tollerentur adque delerentur, quorum obseruatione caelestis similitudo custodiretur in Aegypto, ita haec futura deplorans luctuosa quodam modo praedicatione testatur. Erat enim de his, de quibus dic
Abbreviated transcription (Latin):
eh utessector ẽdeoꝵ caelestiũ. Itahiomosictor est
et paulo post. italiumanita s inquit sẽꝑ itemor
naturae &origiuis suae: in illa dimnitatis imita¬
cione ꝑseuerat: ut sicitupat acd̃is ut iu sunles
ent deos secit aeternos: Italiumanitas. deos suos
exsui uultus similitudine figuraret Hiccũ asde¬
piusadquẽ maxune loquebatur et respotidisset
atq dixisset. statuas dicis otris megiste: tum
ille statuas inquit dascepi udes quatenus tupse
diffidas statuas atumatas sensu&i spũ plenas tat¬
taq facientes & talia statuas futurorũ p̃scias.
easque sorte . uate somnus multisq: aliis reb p̃di¬
centes in becillitates hominib sacientes easq
curantes tristiciã laeticiamq ꝓmeritis: Anigno¬
ras cast lepi qđ egiptus imagosit caeli aut qđ q
uerius translatio aut disscensio omniũq guber¬
nantur atq exertent᷑ in caelo: acsidice ndũ est
uerius terranr̃a munditocius esttẽplũ. & tam̃

Expanded text:
 ut effector est deorum caelestium, ita homo fictor est Et paulo post: \'Ita humanitas, inquit, semper memor naturae et originis suae in illa diui- . nitatis imitatione perseuerat, ut, sicuti Pater ac Dominus, ut sui similes essent, deos fecit aeternos, ita humanitas deos suos ex sui uultus similitudine figuraret.\' Hic cum Asclepius, ad quem maxime loquebatur, ei respondisset adque dixisset: \'Statuas dicis, o Trismegiste? tum ille: \'Statuas, inquit, o Asclepi, uides quatenus tu ipse diffidas; statuas animatas sensu et spiritu plenas tantaque facientes et talia, statuas futurorum praescias eaque sorte uate somniis multisque aliis rebus praedicentes, inbecillitates hominibus facientes easque curantes, tristitiam laetitiamque pro meritis. An ignoras, o Asclepi, quod Aegyptus imago sit caeli, aut, quod est uerius, translatio aut descensio omnium quae gubernantur adque exercentur in caelo. Ac si dicendum est uerius, terra nostra mundi totius est templum. Et tamen
Abbreviated transcription (Latin):
uento doctrinae hancatq: inde ꝑflatꝰ. & falsis o¬
uera ꝑmscens. lolet quasi periturã religionem
quã postea csitet᷑ errorẽ: Postmulta enĩ ad hoc¬
ipsum̃ redit ut uerum dicat dedus quos hontiner
fecert̃ it a loquens sediã detalib: sint satisdicta talia.
iteruin inquit ad honunẽ rationeq redeaui. ex
quodiuinodonaliõ animaldictũ ẽ rationale: saitꝰ
ctũ tiuranda & simiranda st̃ qua e dehonunedicta st̃.
ominum enim mirabiliũ uicit adimratianẽ : Id liõ
diuinã potuit inuerure uaturã . eãq efficere: Qqm̃ eigo

Expanded text:
uento doctrinae hinc adque inde perflatus et falsis uento doctrinae hinc adque inde perflatus et falsis uera permiscens dolet quasi perituram religionem, quem postea confitetur errorem. ipsum redit, ut iterum dicat de dis, quos homines fecerunt, ita loquens: \'Sed iam de talibus sint satis dicta talia. Iterum, inquit, ad hominem rationemque redeamus, ex quo diuino dono homo animal dictum est rationale. Minus enim miranda etsi miranda sunt, quae de homine dicta sunt. Omnium enim mirabilium uicit admirationem, quod homo diuinam potuit inuenire naturam eamque efficere. Quoniam ergo
Abbreviated transcription (Latin):
loco erit in illo diedic̃ dt̃s xt̃ minabo nomina simu¬
lacroꝵ a terra &ñ iameriteoꝵ memoria: ꝓpriae
uero deagipto quod adhianoremattinet. Ita ses¬
uł csuas ꝓphetat. & mouebunt᷑ manu sacta egipti
a facie ei & coreoꝵ uincet᷑ in eis: a cetera huius
modi ex quogenere eullierant quetiturum
qđ sciebant uenisse gaudebiant qualis syiuicon: qualis
aina: ꝗmoxnatũ iłim qualis belis abetł. que etiã
conceptũ inspũ agnoũ. Qualis petrus reuelante
illisp̃s indicauerant futura tepora ꝑditionis suae.
etiã p̃senti in carnedño trem̃tes dexer̃. quid uerusti
ante tempꝰ ꝑderenos siueqa subitr̃ illis stut qđ futu¬
run ꝗđ ẽ sed iardius opinabant᷑. Siueꝗa ꝓditionem
suã hanc ipsã dicebant quasiebat ut cogruti sperne¬
rent᷑ Et hiocerat amte temꝰidẽ antetẽpꝰ iudicia:
loꝗt᷑ quae nee fallit nec fallit᷑ ñ sic̃ istequasi omi

Expanded text:
loco: Erit in illo die, dicit Dominus, exterminabo nomina simuloco: Erit in illo die, dicit Dominus, exterminabo nomina simulacrorum a terra, et non iam erit eorum memoria; proprie uero de Aegypto, quod ad hanc rem adtinet, ita sanctus Esaias prophetat: Et mouebuntur manufacta Aegypti a facie eius, et cor eorum uincetur in eis, et cetera huius modi. Ex quo genere et illi erant, qui uenturum quod sciebant uenisse gaudebant; qualis Symeon, qualis Anna, qui mox natum Iesum, qualis Elisabeth, quae etiam conceptum in Spiritu agnouit; qualis Petrus reuelante illi spiritus indicauerant futura tempora perditionis suae, qui etiam praesenti in carne Domino trementes dixerunt: Quid uenisti ante tempus perdere nos? siue quia subitum illis fuit, quod futurum quidem, sed tardius opinabantur, siue quia perditionem suam hanc ipsam dicebant, qua fiebat ut cogniti spernerentur, et hoc erat ante tempus, id est ante tempus iudicii, loquitur, quae nec fallit nec fallitur, non sicut iste quasi omni
Abbreviated transcription (Latin):
in similitudinẽ imaginis corruptibalis hominis.
aceteraque cõ memorare longnẽ: Multa ꝗppetalia
dic̃ deuno uõdõ sabricatoremiundi quabaueritas
habet & nescio quoniodo illa obscuratione cordis
adista delabit᷑ uidusquos constiet̃ abhominib: ficri
sẽꝑ uelit homines subdi: & haec suturo tempore planoat
anserri quasiquicquã sit insolicius hominiaui sua sig¬
nĩtadominant᷑ cũ sit sacilius at taiquã deos coltullo
quos sec̃necipsesit homo quã ut ꝑ eĩ cultũ dii possiatẽt̃
quos fec̃ hõ citicius enĩ fit ut hõ in honore positus peco¬
ribi ñ intellegens cõparet᷑ quã ut operidi ad eius
imaginẽ sactuã dẽ ipsi honatiopliominis p̃seratur.
Qua ꝓpt̃ merito hõ de fet̃ ab illo ꝗ eũ fet̃. cũ sibi pͣ fecit
ipse qđ fec̃. Haec uana deceptoria ꝑmitiosa : acridega:
hermes aegyptius ꝗa tempꝰ quo auserrent᷑ uenturũ
sciebat dolebat : sedtã impudent̃ dolebat quã im¬
pudent̃ sciebat: Non enã haec ei reuelauerat ses

Expanded text:
in similitudinem imaginis corruptibilis hominis et cetera, quae commemorare longum est. Multa quippe talia dicit de uno uero Deo fabricatore mundi, qualia ueritas habet; et nescio quo modo illa obscuratione cordis ad ista delabitur, ut dis, quos confitetur ab hominibus fieri, semper uelit homines subdi et haec futuro tempore plangat auferri quasi quicquam sit infelicius homine, cui sua figmenta dominantur; cum sit facilius, ut tamquam deos colendo, quos fecit, nec ipse sit homo, quam ut per eius cultum di possint esse, quos fecit homo. Citius enim fit, ut homo in honore positus pecorominis praeferatur. Quapropter merito homo deficit ab illo qui eum fecit, cum sibi praeficit ipse quod fecit. Haec uana deceptoria, perniciosa sacrilega Hermes Aegyptius, quia tempus, quo auferrentur, uenturum sciebat, dolebat; sed tam inpudenter dolebat, quam inprudenter sciebat. Non enim haec ei reuelauerat sanc
Abbreviated transcription (Latin):
&excursu &i debitis simb: quantũ ualuero disputa
ecordaduarũ starum ciuutatum in angelorum
uniuer siui creaturam corporea. aiticorpoream
considerata cmptamq inutabilẽ intentione m̃tis
& cedere atq adin comuiut abilem dĩ substantiam
instrepers aurib utuit tonantẽ & audientẽ actia
spatia uerberentur: ne peius modi spalem: que
corporum similitudinib figurat᷑. sac̃ ui somnis. ł¬
aliquas quo aliotalimodo: nam &i sic uelut corporis
aurib loquit᷑: auelut ꝑcorpus loꝗt̃ & uelut inter¬
posito corporaliũ locerũ int uallo: aaultũ enim
siitulias taliauia corporib: sed loꝗt᷑ ipsaueritate
siquis sit idoneus ad audiendũ mete.ticorpore
adillud enĩ hominis italoquit᷑ qđ inbominmagne dͥi

Expanded text:
excursu et debitis finibus, quantum ualuero, disputaexordia duarum istarum ciuitatum in angelorum uniuersam creaturam corpoream et incorpoream consideratam conpertamque mutabilem intentione mentis excedere adque ad incommutabilem Dei substantiam instrepens auribus, ut inter sonantem et audientem aeria spatia uerberentur, neque per eius modi spiritalem, quae corporum similitudinibus figuratur, sicut in somnis uel quo alio tali modo nam et sic uelut corporis auribus loquitur, quia uelut per corpus loquitur et uelut interposito corporalium locorum interuallo; multum enim similia sunt talia uisa corporibus; sed loquitur ipsa ueritate, si quis sit idoneus ad audiendum mente, non corpore. Ad illud enim hominis ita loquitur, quod in homine
Abbreviated transcription (Latin):
iuira tein dĩ dicimus cuius cascr ꝓptura tesuis c̃ quae non
Qnfortaitis moribus ammoꝵ sed planae summae
dispositione ꝓuidentiae suꝑ oñis omniũ gentiũ liueris
oma sibi genera ingeniorũ huinano diuinaexcolens.
auctoritate subiecĩt Ibiꝗꝓpescriptũ ẽ Gloriosadicta
ut dececiuitas di Etinalio psalmolegit᷑ Megnusdis¬
n laudabilis nimis inciuitate dinr̃i in monte scõ eius
Dilatans exultationes unui sae terrae: & paulo postiro
dem psalmo Sic audiumꝵ ita quidimꝑ incuinate
dñi uirtutũ inciuitate di nr̃ eds fundaũ eam in et̾num

Expanded text:
iuitatem Dei dicimus, cuius ea scriptura testis est, quae non fortuitis motibus animorum, sed plane summae dispositione prouidentiae super omnes omnium gentium litteras omnia sibi genera ingeniorum humanorum diuina excellens auctoritate subiecit. Ibi quippe scriptum est: Gloriosa dicta sunt de te, ciuitas Dei; et in alio psalmo legitur: Magnus Dt laudabilis nimis in ciuitate Dei nostri, in monte sancto eius, dilatans exultationes uniuersae terrae; et paulo post in eodem psalmo: Sicut audiuimus, ita et uidimus, in ciuitate domini uirtutu
Abbreviated transcription (Latin):
caũ tabernaculũ suũ altissimmus. eds inmedio ei noncõ¬
mouelntio: Hisatq huius modi testimonis queom̃a
dõmemorare nimis longũẽ. didicimus eẽ quandam
ciuitaue mdicuius ciuescẽ concupiumꝰ illo amore
tatis: ciues terrenae ciuitatis deos suos pserunt ano¬
utꝰ sar luce priuati. & oblioc ad quandẽ genã potestat
redacti suas quodaminodo priuatas poteneias con

Expanded text:
o eius non commouebitur. His adque huius modi testimoniis, quae omnia commemorare nimis longum est, didicimus esse quandam ciuitatem Dei, cuius ciues esse concupiscimus illo amore,itatis ciues terrenae ciuitatis deos suos praeferunt communi luce priuati et ob hoc ad quandam egenam potestatem redacti suas quodam modo priuatas potentias cons
Abbreviated transcription (Latin):
ieluant : deiuiuene parere potest: deseniore ñ patest¬
et tulã parest muis ad hiuc possit ille senior: sed de adulescentu¬
lagignere sic̃ abraam postmortẽ sarrae decetura
potuit : quia uiuidã eius inuenit aetatẽ.: Hocergo
ẽ qđ mirũ cõmendat apłus et adhoedicit abrahae
iã fuisse carpus emortuũ. qm̃ ñ & omni femina cua
adhue ess& aliquod pariendi tẽpus eȩxremũ generare
ipsei illa aetate adhuc poss&.
Ad aliquid
enĩ emortuũ corpus intellegeredebemus
debemus
ñ adomĩa: Nã nisi ad om̃ia . ñ iã senatus uiui. sed
cadauerẽ mortiu. Quãuis &iam sic solui soleat
ista quaestio : qđ dec&ura postea geniat abraam:
quia donum giͦgendi qđ adño accepit: &iã postobitũ
manst uxoris: Sed ꝓpt̃ camihiuid& ur illa quã
secuti sumus huius questionis solutio p̃ferenda. ꝗa
contonarius quidẽ sen& si tẽporis nỹ denalla

Expanded text:
fluant, de juvene parere potest, de seniore non potestfluant, de juvene parere potest, de seniore non potest: quamvis adhuc possit ille senior, sed de adolescentula gignere: sicut Abraham post mortem Sarrae de Cethura potuit, quia vividam ejus invenit aetatem. Hoc ergo est quod mirum commendat Apostolus, et ad hoc dicit Abrahae jam fuisse corpus emortuum : quoniam non ex omni femina, cui esset adhuc aliquod pariendi tempus extremum, generare ipse in illa aetate adhuc posset. Ad aliquid enim emortuum corpus intellegere debemus, non ad omnia. Nam si ad omnia, non iam senectus uiui, sed cadauer est mortui. Quamuis etiam sic solui soleat ista quaestio, quod de Cettura postea genuit Abraham, quia donum gignendi, quod a Domino accepit, etiam post obitum mansit uxoris. Sed propterea mihi uidetur illa, quam secuti sumus, huius quaestionis solutio praeferenda, quia centenarius qui
Abbreviated transcription (Latin):
Par̃ multarumgentiũ posuite : & augeã teualde
etponã te ingentes: etreges &te & ibunt : et dabo tibi
& sarra filium : etbenedicã illum : eterit innationes :
etreges gentium &x eo erunt : qua ꝓmissionẽ nuno
in xp̃o cernimus reddi & illo: Deinceps illi comuges
ñ uoaantur inscripturis. sic̃ antra uocabantur abrã
et sarra. sed sicut nos eos abinto uocauimus : qm̃
sic iam uocabantur ab crt ib: abrahã et sarra
Curaũt mutatũ sit nom̃ abrahae : reddita t̃ratio. Quia
patrẽ inquit multarũ gentiũ posuitecergo
mutato sarrae ñ est reddita ratio: Sed sic̃ aguint
ꝗ scripserunt int̃praetationes nominũ haebreorum :
quaehus sacres litter is continentur. sara int̃ p̃tatur
ademissionẽ seminis: Ambo aũt senioreserantis ic̃
scriptura testatur. Sed illa &iã sterelis: eicruo¬
re menstruo &iã destituta : ꝓpt quodiã parere
ñ posseti &iã sisterelis non fuiss&. Porro si femina
uta sit ꝓuetioris a&atis i tei solita mulierum ad huc

Expanded text:
tarum gentium posui te; et augebo te valde, et ponam te in gentes, et reges exibunt ex te: et dabo tibi ex Sarra filium; et benedicam illum, et erit in nationes, et reges gentium ex eo erunt: quam promissionem nunc in Christo cernimus reddi: ex illo deinceps illi conjuges non vocantur in Scripturis, sicut antea vocabantur, Abram et Sara; sed sicut nos eos ab initio vocavimus, quoniam sic jam vocantur ab omnibus, Abraham et Sarra. Cur autem mutatum sit nomen Abrahae, reddita est ratio: Quia patrem, inquit, multarum gentium posui te. Hoc ergomutato Sarrae non est reddita ratio: sed, sicut aiunt, qui scripserunt interpretationes nominum hebraeorum, quae his sacris Litteris continentur, Sara interpretaturad emissionem seminis . Ambo autem seniores erant, sicut Scriptura testatur: sed illa etiam sterilis, et cruore menstruo jam destituta; propter quod jam parere non posset, etiamsi sterilis non fuisset. Porro si femina ita sit provectioris aetatis, ut ei solita mulierum adhuc
Abbreviated transcription (Latin):
quia hoctestamentũ m̃m dissipauit . ñ nisi deista
circũ cisione intellegi coger&. Nune uero qm̃ ñ ex¬
praes sit cuius modi testamentũ par uulus dissipa¬
terit liberũ ẽ intellegere deillo testam̃to dictũ.
cuius dissipatio ꝑtinere posset ad paruulũ: Siaũt
hocquis quã ñ nisi deista circũ cisio nedictũ ẽẽ os¬
tendit : quod inea testam̃tũ di. qm̃ nonẽ circum¬
cisus dissipauerit paruulus. quaerat locutionis ali¬
quẽ modũ : quo ñ absurde possit intellegi: ideo
tiasiuu
iniuste interore in circtisi animã paruli nisi originalis

Expanded text:
Quia hoc testamentum meum dissipauit\', non nisi de ista Quia hoc testamentum meum dissipauit\', non nisi de ista circumcisione intellegi cogeret; nunc uero, quoniam non expressit cuius modi testamentum paruulus dissipauerit, liberum est intellegere de illo testamento dictum, cuius dissipatio pertinere posset ad paruulum. Si autem hoc quisquam non nisi de ista circumcisione dictum esse contendit, quod in ea testamentum Dei, quoniam non est circumcisus, dissipauerit paruulus: quaerat locutionis aliquem modum, quo non absurde possit intellegi, ideo tia sua iniuste interire incircumcisi animam paruuli nisi originalis
Abbreviated transcription (Latin):
cate s rei ꝗ aliquo paccato tenentur obstricti
Quã obrẽ si &iã paruuli qđ uera fides hab& nascun¬
tur ñ ꝓprie sed originaliter pacatores : unde
illis gratiã remissionis pacator ũ necessariã confi¬
temur: Prosacto eomodo quos pacatores &iã
p̃uaricatores legis illius. quem para diso data ẽ
agnoscuntur. Vtuerũ sit utrũq: qđ scriptũ est:
ł tp̃uaricatores aestim aui om̃s p̃uaricatores ter¬
rae et ubilex ñ est : na p̃uaricatio  Acꝑ hoc quia
circũ cisio signũ regenerationis fuit : et ñ in¬
merito: paruulum ꝓpt̃ originale paccatum
quo primũ dĩ dissipatũ est testamentũ. gene¬
ratio disꝑd& nisi regeneratio liber&.: Sic intelle¬
genda sunt hax uerba diuina: tãquã dictũ sit
quiñ fuerit regeneratos. interibit anima illade
genere eĩ : ꝗa testam̃tũ di dissipauit: Quando in
adam cũ omnib: &iã ipse pacauit. Sienĩ dixiss&

Expanded text:
catae sunt rei, qui aliquo peccato tenentur obstricti? catae sunt rei, qui aliquo peccato tenentur obstricti? Quam ob rem . si etiam paruuli, quod uera fides habet, nascuntur non proprie, sed originaliter peccatores, unde illis gratiam remissionis peccatorum necessariam confitemur: profecto eo modo, quo sunt peccatores, etiam praeuaricatores legis illius, quae in paradiso data est, agnoscuntur; ut uerum sit utrumque, quod scriptum est, et: Praeuaricatores aestimaui omnes peccatores terrae, et: Ubi lex non est, nec praeuaricatio. Ac per hoc, quia circumcisio signum regenerationis fuit et non inmerito paruulum propter originale peccatum, quo primum Dei dissipatum est testamentum, generatio disperdet, nisi regeneratio liberet: sic intellegenda sunt haec uerba diuina, tamquam dictum sit: \'Qui non fuerit regeneratus, interibit anima illa de genere eius\', quia testamentum Dei dissipauit, quando in Adam cum omnibus etiam ipse peccauit. Si enim dixisset:
Abbreviated transcription (Latin):
dictũ ẽ masculus ꝗñ circũ cidetur carnẽ p̃putii sui
octauodie. interibit anima illa degenere eius.
quia testamentũ meũ dissipauit. Cũ ha nulla cul¬
pasit paruuli. cuius dix̃ animã periturã: n& ipse
dissi pauerit testam̃tũ di. sed maiores qui eũ circũ¬
cidere ñ curarunt: Nisiquia &iã paruuli non
scđm suae uite ꝓpri&atẽ. sed secundũ cõmunẽ¬
generis humani originem om̃s in illo unotestam̃tã
cłi dissi pauer̃ in quo om̃s p&cauerunt. Multa quippe
appellantur testamentađi. exceptis illis duob: mag¬
nisuetere et nouo qđ lic& cuiq: legendo cognoscere
Testam̃tũ aũt primũ qđ factũ ẽ ad hominẽ pri¬
mũ ꝓfato illudẽ : Quadie ederias more
mor iemini : Vnde seriptũ ẽ in libroꝗ ecclesias¬
ticus appellatur: Om̃is carosic̃ uestisueterescit.
testamertũ eñi a sđo ẽ. morte morieris. Cũ
qđ legitur uerũ ẽ p̃uaricatores aestimauiom̃s p&¬
catores terrar: nisi quia om̃slegis alicuius p̃uari¬

Expanded text:
cidetur carnem praeputii sui octauo die, interibii anima illa de genere eius, quia testamentum meum dissipauit, cum haec nulla culpa sit paruuli, cuius dixit animam perituram, nec ipse dissipauerit testamentum Dei, sed maiores, qui eum circumcidere non curarunt; nisi quia etiam paruuli, non secundum suae uitae proprietatem, sed secundum communegeneris humani originem omnes in illo uno testamentum Dei dissipauerunt, in quo omnes peccauerunt. Multa quippe appellantur testamenta Dei exceptis illis duobus magnis, uetere et nouo, quod licet cuique legendo cognoscere. Testamentum autem primum, quod factum est ad hominem primum, profecto illud est: Qua die ederitis, morte moriemini. Unde scriptum est in libro, qui ecclesiasticus appellatur: Omnis caro sicut uestis ueterescit. Testamentum enim a saeculo: Morte morieris. Cum quod legitur uerum est: Praeuaricatores aestimaui omnes peccatores terrae, nisi quia omnes legis alicuius praeuari
Abbreviated transcription (Latin):
quaecũq: terrena: a terna cuilib& genti eẽ
ñ possit Sciat aet̃nũ anỹs int̃p̃tari quod grȩci
appellant a eonion qđ a scło deruiatum est:
A eon equippe grecȩ scłm nuncupant᷑ : Sed non
sunt ausilatini hoc dicere saec ulare. ne longe in
aliud mitterent sensum Saecularia quippedicunt᷑
multa.q: in hoo sđo sic aguntur : inbreui etiam

Expanded text:
quaecumque terrena aeterna cuilibet genti esse quaecumque terrena aeterna cuilibet genti esse non possit: sciat aeternum a nostris interpretari, quod Graeci appellant αἰώνιον quod a saeculo derivatum est: αἰών quippe graece saeculum nuncupatur. Sed non sunt ausi Latini hoc dicere saeculare, ne longe in aliud mitterent sensum. Saecularia quippe dicuntur multa, quae in hoc saeculo sic aguntur, ut brevi etiam
Abbreviated transcription (Latin):
desarra ꝓmissus ẽ filius. et quo om̃s ñ solũ filios:
uerũ &iã seruosuernaculos etem pͣtitis circũ¬
cidi iub&. ad om̃s istam grãm ꝑtinere testatur
Quõ denĩ aliud circũ cisio significat: quã natu¬
ram & uta u&ustate renouatam. etquid ali¬
ud quã xp̃m octauus dies ꝗebdomade comple¬
ta. hoc est sabbato resurrex: Parentũ mu¬
tantur et nomina : omĩa resonant nouitatẽ.
et intestam̃to u&ere obumbratur nouum.
Quid ẽ enĩ qđ dr̃ testamentũ u&us. nisi noui oc¬
cultatio : et quid ẽ aliud qđ dr̃ nouum. nisi ue¬
ter is reuelatio . ÷ Risus abrahae &xultatio ẽ gra
tulantis : ñ in risio diffidentis: Uerba qq̃ eius
ñ sunt dubitantis sed admirantis: Siquẽ uero
mou& qđ dictũ ẽ. et dabotibiᷤ seminituo postte
t̃rã inquatu in colaes: omnẽ terrã chanaan
in possessionẽ aet̃nã. quo modo accipiatur imple¬
tũ suie adhuc & patetur implendũ : cũ possessio

Expanded text:
de Sarra promissus est filius. Et quod omnes non solum filios, de Sarra promissus est filius. Et quod omnes non solum filios, uerum etiam seruos uernaculos et emticios circumcidi iubet, ad omnes istam gratiam pertinere testatur. Quid enim aliud circumcisio significat quam naturam exuta uetustate renouatam? Et quid aliud quam Christum octauus dies, qui hebdomade conpleta. hoc est post sabbatum, resurrexit? Parentum mutantur et nomina: omnia resonant nouitatem, et in testamento uetere obumbratur nouum. Quid est enim quod dicitur testamentum uetus nisi noui occultatio? Et quid est aliud quod dicitur nouum nisi ueteris reutulantis, non irrisio diffidentis. Verba quoque ejus  pariet? non sunt dubitantis, sed admirantis. Si quem vero movet quod dictum est, Et dabo tibi et semini tuo post te terram, in qua tu incola es, omnem terram Chanaan in possessionem aeternam; quomodo accipiatur impletum, sive adhuc exspectetur implendum, cum possessio
Abbreviated transcription (Latin):
pari& : Dix̃ aũt habraam adđm. Isma¬
hel hic iuuat in conspactutuo.: Dix̃ aũt ds̃ ad
habraam : ita : eccesarra uxor tua pariet tibi
filiũ. et uocab̾ nom eĩ isaac. & statuã testam̃¬
tũ meũ adillum intestam̃tũ aeternum. oe illi
ds̃. et semini eĩ post illũ. Deismahel autem.
ecce &x audiuite ecce benedixi eũ : etampliabo
illũ et
multiplicabo eũ ualde : duode¬
igentesgenerabit. etdabo illum in
magnã gentẽ. Testam̃tũ aũt meũ statuam
adisaacquẽ pari& tibi sarra intẽpore hoc ad
annũ sequentẽ.: tlc aꝑtiora ꝓmissa sunt de
uocatione gentiũ inisaac idẽ in filio ꝓmissio¬
nis quo significatur gra ñ natura.: Quia desene.
ctanusterili : ꝓmittitur filius.: Quã uis eñi &
naturalẽ ꝓcreationis &cursũ ds̃ oper&ur
ubitam̃ euidens opusdĩ est: uitiata et cesrante na¬
tura Ibi euidentius intellegitur gr̾̃a: Etquia
hoc ñ ꝑgenerationẽ sed ꝑregeneratonẽ futurũ
erat id eo nunc imperata ẽ circũcisio quando

Expanded text:
pariet? Dixit autem Abraham ad Deum: Ismael hic uiuat in conspectu tuo. Dixit autem Deus ad Abraham: Ita, ecce Sarra uxor tua pariet tibi filium, et uocabis nomen eius Isaac; et statuam testamentum meum ad illum in testamentum aeternum, esse illi Deus et semini eius post illum. De Ismael autem ecce exaudiui te; ecce benedixi eum et ampliabo illum et multiplicabo eum ualde. Duodecim gentes generabit, et dabo illum in magnam gentem. Testamentum autem meum statuam ad Isaac, quem pariet tibi Sarra in tempore hoc ad annum sequentem. Hic apertiora promissa sunt de uocatione gentium in Isaac, id est in filio promissionis, quo significatur gratia, non natura, quia de sene et anu sterili promittitur filius. Quamuis enim et naturalem procreationis excursum Deus operetur: ubi tamen euidens opus Dei est uitiata et cessante natura, ibi euidentius intellegitur gratia. Et quia hoc non per generationem, sed per regenerationem futurum erat, ideo nunc imperata est circumcisio, quando