comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
gens fuge in mesopotamiã. in domõ ba̾tu el
patͥs mat̾s tue. ⁊ sume tͥ inde uxorẽ de filiabꝰ
laban fr̃is matͥs tuȩ. Ds̃ aut̃ ms̃ benedicat te.¬
⁊ augeat te. ⁊ multiplie te ⁊ eris inoggationes
gentiũ.⁊ det tͥ benedictionẽ abrahã patris tui. t
⁊semini tuo poste. ut heres fiast̾re in eolatꝰ tui.
ꝗͣm ded̾ ds abraħa. Hic iã intelligimꝰ segͤgatũ se¬
m̃ iacob ab alio semine isaac. qd̾ factũ ẽ ꝑesau.¬
Quando enĩ dictũ ẽ inisaac uocabit᷑ tͥ sem̃. ꝑtinẽs
utiq ad eiuitatẽ dĩ. separatũ ẽ inde aliud semen¬
abrahe qđ erat in ancille filio.⁊ ꝗđ futͦum erat
infiluis eethurȩ. S adhuc erat ambrguũ de duobꝰ
geminis filiis isaac. ad utrũq: anadunũ eoꝵ illa
benedictio ꝑtin̾et.⁊ si adunũ. ꝗͥsnã eẽt illoꝵ
qđ declaratũ ẽ cũ ꝓpħice apatre benedicit᷑ ia¬
cob ⁊ dicit᷑ ei. Et eris inꝯggationes gentiũ. ⁊ det

Expanded text:
gens fuge in Mesopotamiam in domum Bathuel, gens fuge in Mesopotamiam in domum Bathuel, patris matris tuae, et sume tibi inde uxorem de filiabus. Laban, fratris matris tultiplicet te; et eris in congregationes gentium; et det tibi benedictionem Abraham patris tui, tibi et semini tuo post te, ut heres fias terrae incolatus tui, quam dedit Deus Abraham. Hic iam intellegimus segregatum semen Iacob ab alio semine Isaac, quod factum equando enim dictum est, In Isaac vocabitur tibi semen , pertinens usque ad civitatem Dei, separatum est inde aliud semen, quod erat in ancillae filio, et quod futurum erat in filiis Cethurae. Sed adhuc erat ambiguum de duobus geminis filiis Isaac, an ad utrumque, an ad unum eorum illa benedictio pertineret; et si ad  declaratum est, cum prophetice a patre benedicitur Iacob et dicitur ei: Et eris in congregationes gentium, et det
Abbreviated transcription (Latin):
in ꝗͣm nr̃ etiã exore iudeoꝵ qͣmiuis errantiẽ.
s tam̃ leges ꝓphetasq cantantiũ benedicit᷑. iđ
ueracit᷑ dicit᷑. ⁊ aliꝰ benedici putat᷑. ꝙ aberser¬
rantibꝰ expectat᷑. Eece benedictionẽ ꝓmissã re¬
petente maiore. ex paueseit isaae: aliũ se ꝓ alio
benedirisse ꝯgnoscens. mirat᷑ ꝗͥsnã ille sit
ꝑeuntat᷑: nec tam̃ se deceptũ eẽ ẽquerit᷑. immo
ẽfestĩ reuelato sͥ intꝰ incorde magno saẽm̃to.
deuitat indignationẽ. ẽfirmat benedictioẽm.
Qs gͦ inqͥt uenatꝰ ẽ mͥ uenationẽ. ⁊ intulit mͥ
⁊ manducaui ex om̃ibꝰ ante qmͣ tu uenires.
dictionẽ potiꝰ expeteret irati. si hȩe ñ suꝑna
inspiratione. s t̾reno more gererent᷑. Ores gestaᷤᷤ.
multa s̃ implenda uolumina. S. huie oꝑimo¬
ꝙꝰ modatẽ inponendꝰ nos inalia festinare ẽpel¬
ut ibi ducat uxorẽ. Patͥsmittentis hȩc o̾ba s̃.
Non accipies uxorẽ defiliabꝰ chananeoꝵ. sur¬

Expanded text:
 noster etiam ex ore Iudaeorum quamuis errantium, sed tamen legem prophetasque cantantium benedicitur, id est ueraciter dicitur; et alius benedici putatur, qui ab eis errantibus exspectatur. Ecce benedictionem promissam repetente maiore expauescit Isaac, et alium se pro alio benedixisse cognoscit; miratur et quisnam ille sit percontatur; nec tamen se deceptum esse conqueritur; immo confestim reuelato sibi intus in corde magno sacramento deuitat indignationem, confirmat benedictionem. Quis ergo, inquit, uenatus est mihi uenationem et intulit mihi, et manducaui ab omnibus, antequam tu ueniredictionem potius exspectaret irati, si haec non superna inspiratione, sed terreno more gererentur? O res, gestas multa sunt inplenda uolumina; sed huic operi modus moderate inponendus nos in alia festinare conpelut ibi ducat uxorem. Patris mittentis uerba haec sunt: Non accipies uxorem ex filiabus Chananaeorum; sur
Abbreviated transcription (Latin):
et hicille apsẽẽ nepos manasse ꝓneposroseph.
S̾ pluralit appellati s̃siẽ scͥptura csueutt. ꝗ
nã qͥq filiã iacob. filias nuncupauit. siẽ in
litinȩ linguȩ ẽsuetudine liba dicunt᷑ plura¬
lit̃ filu etiã siñ sint uno ampliꝰ Cũ gͦ ipsiꝰio¬
scobp̃dicet᷑ felicitas. qr potuit uide ꝓnepo
cob pat̃ eiꝰ aduenit. Illud aut̃ ẽ ꝗđ fallit mi¬
nꝰista diligent᷑ intuentes. quõ scͥptũ ẽ. Hlec
aut̃ noĩa filioꝵ isrł. qͥ in trauert̃ inegyptũ

Expanded text:
st nepos Manasse, pronepos Ioseph. Sed pluraliter appellati sunt, sicut scriptura consueuit, quae unam quoque filiam Iacob filias nuncupauit; sicut in Latinae linguae consuetudine liberi dicuntur pluraliter filii, etiamsi non sint uno amplius. Cum ergo ipsius Ioseph praedicetur felicitas, quia potuit uidere pronepotcob pater eius aduenit. Illud autem est, quod fallit minus ista diligenter intuentes, quoniam scriptum est: Haec autem nomina filiorum I
Abbreviated transcription (Latin):
qr nulłꝰ hõiõ nͥ ipse qͥetiã decorpore suo dix̃. Sol¬
uite tẽpło hoc: ⁊ intͥduo resuscitabo illub. Ipsũ
aut̃ genꝰ mortis hoc ẽ sublimitas crueiꝰᷤ nuno
ũbointelligit᷑ qđ ait. Ascendisti. Qđ uꝰ addidit
Recũ benꝰ dormisti. euangłista expon̾.ͥdiõ Et
in clinato capite tͣlia sp̃m. aut certe sepult᷑a eiꝰ
agnosert᷑ in ꝗͣ recubuit dormieti: uñ ilłu muillꝰ
sõno ipse surrex̃. Stola porro eiꝰ qͣm lauat iniuino.
idẽ mundat apeccatiꝰ: nsanguine suo. euis sangri¬
eiꝰ aumo. spr̃tuales eiꝰ in ebriati poculo esꝰ. de qͦ
apłm pariuili. u̾ba seilie nittentia. ñ du ido¬
reges istł ab illa stirpe defuer̃. Et ipse expecta¬
tio gentiõ. Qđ elarꝰ ẽ uidendo. ꝗm fiat exponen¬

Expanded text:
num, nisi se ipse, qui etiam de corpore suo dixit: Soluite templum hoc, et in triduo resuscitabo illud. Ipsum autem genus mortis, hoc est sublimitas crucis, in uno uerbo intellegitur, quod ait: Ascendisti. Quod uero addidit: Recumbens dormisti, euangelista exponit, ubi dicit: Et inclinato capite tradidit spiritum; aut certe sepultura eius agnoscitur, in qua recubuisomno ipse surrexit. Stola porro ejus quam lavat in vino, id est, mundat a peccatis in sanguine suo, cujus sanguieius a uino spiritales eius inebriati poculo eius, de quapostolum paruuli, uerba scilicet nutrientia, nondum idoreges Israel, ab illa stirpe defuerunt. Et ipse exspectatio gentium; quod clarius est uidendo quam fit exponen
Abbreviated transcription (Latin):
tẽ reꝓbato. substiturꝰ indi ministiõ samuel. site
officio funetꝰ sae̾dotiᷤᷤ ⁊ iudiciᷤꝰ ⁊ saule abiectorer
dauid fundatꝰ in regno. hoc qđ dicofiguraug̃.
Alat̃ qͦq: ipsa samueliᷤ anna ꝗ priꝰ fuit sttrli: postia¬
re fecunditate lȩtata ẽ ꝓpħare aliud ñ uideꝰ ĩgi
tulationẽ suã dño fundit exultans. qñdo eundĩ¬

Expanded text:
te reprobato substitutus in Dei ministerium Samuel simul officio functus sacerdotis et iudicis, et Saule abiecto rex Dauid fundatus in regno hoc quod dico figurauerunt. Mater quoque ipsa Samuelis Anna, quae prius fuit sterilis et posteriore fecunditate laetata est, prophetare aliud non uidetur, cum gratulatione
Abbreviated transcription (Latin):
isrłitas ꝗͦs plagis tot tantisq ꝑfracti. tande aliꝗnͣ¬
do dimis ant egyptii. inmari rubro đu ꝑsecunt᷑
extincti s̃. Illis qͥppe ab euntibꝰ. diui sõmare uiã
fec̃. Hos aut̃ insequentes. inse rediens unda sub¬
ind eserto actꝰ ẽ ꝗudo tab̾na cuło testimonii
nuncupatũ ẽ uͥ d̾s saẽficiis fut᷑a p̃nuntiantibꝰ
colebatur: cũ scilie iã data lex fuiss in monte.
multũ t̾ribilit᷑. Ad testabat᷑ enĩ eudentissima
mirabilibꝰ signis. uocibꝰq diuiitas qđ faetĩ ẽ
mar ut exitũ ẽ de egypto.⁊ indeserto ppłs ẽẽ
cep̃. ꝗͥnqͣ gesimo die post celebratõ pascha ꝑouis
ans eũ ꝑuictimã passioniꝰ. dehoc mundo t̾nsm¬
rẽ ad patrẽ. Pascha ꝗͥppe hebrea lingua tͣnsit mt̃

Expanded text:
Israelitas, quos plagis tot tantisque perfracti tandem aliquaIsraelitas, quos plagis tot tantisque perfracti tandem aliquando dimiserant, Aegyptii in mari Rubro dum persequuntur extincti sunt. Illis quippe abeuntibus diuisum mare uiam fecit; hos autem insequentes in se rediens unda subin deserto actus est, quando tabernaculum testimonii nuncupatum est, ubi Deus sacrificiis futura praenuntiantibus colebatur, cum scilicet iam data lex fuisset in monte multum terribiliter; adtestabatur enim euidentissima mirabilibus signis uocibusque diuinitas. Quod factum est, mox ut exitum est de Aegypto et in deserto populus esse coepit, quinquagensimo die post celebratum Pascha per ouis ans eum per uictimam passionis de hoc mundo transiturum ad Patrem Pascha quippe Hebraea lingua transitus
Abbreviated transcription (Latin):
mođu incredibiłe illa gensereuit. etiã tantiꝰ ad¬
tͥta ꝑsecutionibꝰ. ut qͦđa tpre nati masculi necaren¬
t̃ cũ mirantes egyptios. nimia ppłi illiꝰ inem̃ta
tͣrerent. Tunc moy se subtraet furto trucrdato¬
ribꝰ pariloꝵ. ad domũ regiã ingentia ꝑ eũ dõ p̃¬
qđ nom̃ in egypto om̃iũ regũ fuit. intantũ ꝓue¬
nit uirõ. ut ipse ilła gentẽ mirabilit᷑ multipli¬
catã exdurissimo ⁊ grauissimo qđ ibi ferebat iu¬
go seruitutis extrã heret: immo ꝑ eũ đs. ꝗͥ hoc
ꝓͥmiserat abrahȩ. Priꝰ ꝗͥppe exinde fugiens qđ
cũ isrłitã defendet. ęgẏptiũ occid̾at. ⁊ tͣritꝰ fu¬
erat. postea diuinitꝰ missꝰ in potestate sp̃s di.
suꝑauit pharaoniᷤ resistentes magos. Tunc ꝑ eũ
egiẏptus in late ãx. memorabiles plage. cũ di¬
mitt̾e ꝓpłm di nolleNs: aꝗͣ insanguinẽ u̾sa. rane.
semmiphes. cynonia. morspeec oꝵ. ulca gͣndo.
locusta. tenebre. mors pͥmogenitoꝵ. Ad extremũ

Expanded text:
modum incredibilem illa gens crevit, etiam tantis attrita persecutionibus, ut quodam tempore nati masculi necarentur, cum mirantes Aegyptios nimia populi illius incrementa terrerent. Tunc Moyses subtractus furto trucidatoribus parvulorum, ad domum regiam, ingentia per eum Deo prin Aegypto omnium regum fuit in tantum prouenit uirum, ut ipse illam gentem mirabiliter multiplicatam ex durissimo et grauissimo, quod ibi ferebat, iugo seruitutis extraheret, immo per eum Deus, qui hoc promiserat Abrahae. Prius quippe exinde fugiens, quod, cum Israelitam defenderet, Aegyptum occiderat et territus fuerat, postea diuinitus missus in potestate spiritus Dei superauit Pharaonis resistentes magos. Tunc per eum Aegyptiis inlatae sunt decem memorabiles plagae, cum dimittere populum Dei nollent, aqua in sanguinem uersa, rana et sciniphes, cynomyia, mors pecorum, ulcera, grando, lucusta, tenebrae, mors primogenitorum. Ad extremum
Abbreviated transcription (Latin):
qui tunc egy ꝑtũ ingͥssi s̃ eũ iacob Nam
cõmemorat᷑ ib̃ machir fili manasse. nepo
ioseph ⁊eide machĩr filiꝰ idẽ gala ad. nepoᷤ
aleȩ id ẽ nepos effrẽ ꝓnepos ios epħ qͥ nullomͦ
eẽ potuer̃ qn̾do racob inegyptũ uenit.⁊ filioᷤᷤ
iosꝙh nepotes suos auosistoꝵ minores ꝗm uiͦiͦii.
annoꝵ pueros inuenit. S. nimirũ introitꝰ ia¬

Expanded text:
qui tunc Aegyptum ingressi sunt cum Iacob? Nam commemoratur ibi Machir, filius Manasse, nepos Ioseph, et eiusdem Machir filius, id est Galaad, nepos Edem, nepos Ephraem, pronepos Ioseph; qui nullo modo esse potuerunt, quando Iacob in Aegyptum uenit et filios Ioseph, nepotes suos, auos istorum, minores quam nouem annorum pueros inuenit. Sed nimirum introitus Ia
Abbreviated transcription (Latin):
suis. In qͦ numo due tantũ femine cõme¬
morant᷑ una filia. neptis alt̾a. S resdiligat̃
ẽsid̾ata. m̃ indieat qd̾ tantꝰ numus fuetit in
ꝓgenie iacob. die ł anno ꝗͦ ingͥsꝰ ẽ egi pũ
Comemotati s̃ qͥpye ineis etiã ꝓnepotasi qͥeqͥb¬

Expanded text:
suis. In quo numero duae tantum feminae commemorantur, una filia, neptis altera. Sed res diligenter considerata non indicat, quod tantus numerus fuerit in progenie Iacob die uel anno quo ingressus est Aegyptum. Commemorati sunt quippe in eis etiam pronepotes
Abbreviated transcription (Latin):
suꝑfiliũ hominis. ꝑrex̃ gͦ iacob nimesopota¬
miã. ut inde acciꝑ⁊ uxorẽ. Sñ aut̃ illi accidt
ꝓereauit. cũ earũ nulła c̃cupiss illicite indi¬
cat seript᷑a diuina. Ad unã qͥppe accipienda
uen̾at. s. cũ illi alt̾a ꝓalt̾a subposita fuisse..
n ec ipsã dimisit. ꝗͣ nesciens usꝯ fuerat᷑ innoeit.
ne ludibrio eã uid̾et᷑ habuisse.:⁊ eo tpr̃e qͣndo
multiplicande post̾itatis causa plures uxores
lex nulla ꝓhibebat. accep̃etiã ilła eiu unuã
futur õiugufide fec̾at. Quȩ cũ eẽt sterilis an¬
cilła suã de ꝗͣ filios ipsa susciꝑet marito dedit.
Qđ etiã maior soror eiꝰ qm̃uis peꝑiss mmitata.
qmͣ multiplicare ꝓłe eupiebat. effeẽ. Nullria¬
cob legit᷑ petisse p̃tͣ unã. nec uso ẽ plurimiꝰᷤ nisi
gignende ꝓlis officiũ. c̃iugali uire reseuato. at
neq hoc faceret. nͥ uxores eiꝰ id fieri flagitassiqg̃.

Expanded text:
hominis. Pen-exit ergo Iacob in Mesopotamiam, ut inde acciperet uxorem. Unde autem illi acciderit procreauit, cum earum nullam concupisset inlicite, indicat scriptura diuina. Ad unam quippe accipiendam uenerat; sed cum illi altera pro altera subposita fuisset, nec ipsam dimisit, qua nesciens usus fuerat in nocte, ne ludibrio eam uideretur habuisse, et eo tempore, quando multiplicandae posteritatis causa plures uxores lex nulla prohibebat, accepit etiam illam, cui uni iam futuri coniugii fidem fecerat. Quae cum esset sterilis, ancillam suam, de qua filios ipsa susciperet, marito dedit; quod etiam maior soror eius, quamuis peperisset, imitata, quoniam multiplicare prolem cupiebat, effecit. Nullam Iacob legitur petisse praeter unam, nec usus plurimis nisi gignendae prolis officio, coniugali iure seruato, ut neque hoc faceret, nisi uxores eius id fieri flagitassent, q
Abbreviated transcription (Latin):
gen̾ationũ exabrahã sũpsit exordiõ. qͥctiã pit̃
gentiũ c̃stitutꝰ ẽ qnͣdo mutatr̃ nom̃ acecp̃. liti
hunc gͦ. uelud pueritia fuit huiꝰ gnis ppłi di.
anoe usq: ad ipsũ abħã. Et iđo pͥma in linguam
uenta ẽ. id hebrea. Apueritia nãq mͦ inep̃leꝗ¬
ptꝰ infantiã ꝗ hinc appellata ẽ qđ fari ñ pet᷑ qnã
ꝓfecto etatẽ pͥmã. cõmergit ob liuio. siẽ tas pͥm
gen̾is humani ẽ deleta dilumo. gͦtꝰ enĩ ꝙͥꝙ ẽ ꝗͥ¬

Expanded text:
sumsit exordium; qui etiam pater gentium constitutus est, quando mutatum nomen accepit. Ante hunc ergo uelut pueritia fuit huius generis populi Dei a Noe usque ad ipsum Abraham; et ideo in lingua inuenta est, id est Hebraea. A pueritia namque homo in quae hinc appellata est, quod fari non potest: quam profecto aetatem primum dimergit oblivio, sicut aetas prima generis humani est deleta diluvio, ita et nunc
Abbreviated transcription (Latin):
eurrit iacob qͥẽ ⁊ isrł. si insemine ipsiꝰ srł̃
filios benedicet. quẽ admođdu iudã ꝓpħiee be¬
nedrr̾it audiam. Iuda in qͥt te laudabt fr̃s
tui: manꝰ tue suꝑ dorsũ inimicoꝵ tuoꝵ. ad ora
germinatione filimi ascendisti. Recũbens dor¬
misti ut leo: & ut catulꝰ leonis. qͥs suscitaũ eũ¬
N deficiet pͥnceps exiuda:⁊ dux defemoribꝰ eiꝰ
donecueniant qͦ cui reposita s̃ ei ⁊ ipse erit ex¬
pectatio gentiõ. Alligansaduitẽ pulło suq̃.⁊ ei¬
litio pulłoasinȩ sue. Lauabit inuino stołã suã
⁊ insanguine uuȩ amictũ suũ. flaui oculi eiꝰ
auino: dentes candidiores lacte. Exposui hec

Expanded text:
currit Iacob, qui est et Israel; si in semine ipsius Israel, filios benediceret, quem ad modum ludam prophetice benedixerit, audiamus: Iuda, inquit, te laudabunt fratres tui. Manus tuae sugerminatione, fili mi, ascendisti, accumbens dormisti, ut leo, et ut catulus leonis: quis suscitabit eunon deerit princeps ex Iuda et dux de femoribus eius, donec ueniant quae reposita sunt ei; et ipse expectatio gentium alligans ad uineam pullum suum et cilicio pullum asinae; lauabit in uino stolam suam et in sanguine uuae amictum suum; fulgentes oculi eius a uino et dentes candidiores lacte.
Abbreviated transcription (Latin):
ad carnis ꝓpaginẽ ꝑtinet nec iudei uen̾int de
semine esau s dumei. nor xp̃iane gentesde
iacob.s potiꝰ udei. ad hoc enĩ tantõ figi ualuit
qđ dictũ ẽ. maior seruiet minori. ita factũ ẽ etiã
in duobꝰ filus ioseph. Nã maior gessit typũ iudeoꝵ.
nũ dext̾am ponens suꝑminorẽ qͦm habebut ads¬
nistrã. sinistrã suꝑ maiorẽ ꝗͥm habebat addertam.
gͣue uisũ ẽ pat̾ eoꝵ.⁊ admonuit pat᷑m. uelud cor¬
rigens eiꝰ errorẽ.⁊ ꝗͥs nã eoꝵ eẽt maior ostendenꝰ. At
ille mutare manꝰ noluit. s dix̃. Sciofili. scio: ⁊ hic
illo erit. ⁊ sem̃ eiꝰ erit inmultitudine gentiũ. Etiã
hic illa duo ꝓmissa demonsit᷑. Nã ille inppłm. iste
inmultitudinẽ erit gentiõ. Qd euidntiꝰ. quã hisdu

Expanded text:
ad carnis propaginem pertinet, nec Iudaei uenerint de semine Esau. sed Idumaei; nec Christianae gentes de Iacob, sed potius Iudaei; ad hoc enim tantum figura ualuit, quod dictum est: Maior seruiet minori: ita factum est etiam in duobus filiis Ioseph; nam maior gessit typum Iudaeorunum dextram ponens super minorem quem habebat ad sinistram, sinistram super maiorem quem habebat ad dextram: graue uisum est patri eorum, et admonuit patrem uelut corrigens eius errorem et quisnam eorum esset maior ostendens. ille mutare manus noluit, sed dixit: Scio, fili, scio. Et hic illo erit, semen ejus erit in multitudinem gentium . Etiam hic duo illa promissa demonstrat. Nam ille in populum, iste in multitudinem gentium: quid evidentius quam his du
Abbreviated transcription (Latin):
erat esau hoseiens uenari a grestis. laeob aut̃
simplex ħo. habitansdomũ Noc nr̃i qͥđa int̃¬
pͣtati s̃.sine dolo. Siue aut̃ sine dolo. siue sim¬
plex.siue poti sine fictione dicat᷑. qđ ẽ gͦce pla¬
stõs. ꝗͥs ẽ inista ꝑcipienda benedietione dolus.
horsine dolo: Quis ẽ dolꝰ simplicis qͣfictio ñ
m̃tientis. nͥ ꝓfundũ mist̾iũ ueritatis. Ipsa aut̃
benedictio qualiᷤᷤ ẽ: Ecce inꝗͥt odor. fili mei
siẽ odor agͥ pleni qͣmbenedix̃ dñs. Et det tͥ ds
derore eełi.⁊ de ub̾tate t̾re.⁊ multitudinẽ fru¬
m̃iti ⁊ uini.⁊ seruient tͥ gentes: ad orent te
pͥncipes.:⁊ fies dñs fr̃ĩs tiuiꝰ⁊ ad otab̾t tẽ filii pa¬
t̾s tui. qͥ maledix̾it te. maledictꝰ erit. ⁊ qui
ipsa neseit᷑. Od ore nominis xp̃i.siẽ ager mun¬
dꝰ implet᷑: eiꝰ ẽ benedietio derore celi. hoc ẽ de

Expanded text:
erat Esau homo sciens uenari, agrestis; Iacob autem erat Esau homo sciens uenari, agrestis; Iacob autem homo simplex, habitans domum. Hoc nostri quidam interpretati sunt <sine dolo\'. Siue autem \'sine dolo\' siue \'simplex\' siue potius \'sine fictione dicatur, quod est Graece acXaato<;: quis est in ista percipienda benedictione dolus hominis sine dolo? Quis est dolus simplicis, quae fictio non mentientis, nisi profundum mysterium ueritatis? Ipsa autem benedictio qualis est? Ecce, inquit, odor filii mei tamquam odor agri pleni, quem benedixit Dominus. Et det tibi Deus de rore caeli menti et vini: et serviant tibi gentes, et adorent te principes, et fias dominus fratris tui, et adorabunt te filii patris tui. Qui maledixerit te, maledictus; et qui ipsa nescitur. Odore nominis Christi, sicut ager, mundus impletur: ejus est benedictio de rore coeli, hoc est, de
Abbreviated transcription (Latin):
postos abrahe. ciuitatis di ꝓeurrant tẽpora.
om̃ roganti ut pareret uxor eiꝰ ꝗͣ steriliserat.
ẽcessisset dñs qđ petebat atꝙ haberet illa c̃eto¬
tũ.gestiebant gemini adhuc inut̾o etꝰ inelu¬
si. Q molestia eũ angeret᷑. dñm int̾rogauit. ac¬
cepatq responsũ. Due gentes inut̾o tuo s̃ ⁊
duo ppłi deuentre tuo separabunt᷑. ⁊ ppłs po¬
puło suꝑabit.⁊ maior seruiet minori. Qđ
paulꝰ apłs magnõ uult intelligi grẽ docum̃¬
tũ. ꝙr ñ đu illis natis. nec aliqͥd agentibboni.
seumali. sine ullis bonis meritis. eligit᷑ mi¬
nor: maiore reꝓbato. qnͣdo ꝓeuldubio qñtũ
adtinet ad originale peccatũ. amboparis
erant. qnͣtũ aut̃ ad ppͥũ. ulliꝰ eoꝵ nulłuerat.
S nẽ dehae re dic̾e aliqͥd latiꝰ. instituti opis

Expanded text:
posteros Abrahae ciuitatis Dei procurrant tempora, Deum roganti ut pareret uxor eius, quae sterilis erat, concessisset Dominus quod petebat, adque haberet illa conceptum, gestiebant gemini adhuc in utero eius inclusi. Qua molestia cum angeretur, Dominum interrogauit accepitque responsum: Duae gentes in utero tuo sunt et duo populi de uentre tuo separabuntur et populus populum superabit et maior seruiet minori. Quod Paulus apostolus magnum uult intellegi gratiae documentum, quia nondum illis natis nec aliquid agentibus boni seu mali sine ullis bonis meritis eligitur minor maiore reprobato; quando procul dubio, quantum adtinet ad originale peccatum, ambo pares erant; quantum autem ad proprium, ullius eorum nullum erat. Sed nunc de hac re dicere al
Abbreviated transcription (Latin):
sara uxor abraħa.agar egyptiã ancilła suã
post.x.annos qm habitauerat abraħa int̾ra
chanaan:: dedit eã abraħa uiro suo ipsi uxo¬
rẽ. Derethura aut̃ qmͣ post obitũ accepit sic
legit᷑. adiciens aut̃ abrahã sũpsit uxorẽ. eui
nom̃ cethura. Eece ambe dicunt᷑ uxores. am¬
bo porro ẽ cubine reꝑient᷑ fuisse.postea diẽn

Expanded text:
am Agar Aegyptiam ancillam suam post decem annos, quam habitauerat Abram in terra Chanaan, et dedit eam Abram uiro suo ipsi uxorem. De Cettura autem, quam post obitum Sarrae accepit, sic legitur: Adiciens autem Abraham sumsit uxorem, cui nomen Cettura. Ecce ambae dicuntur uxores; ambae porro
Abbreviated transcription (Latin):
uxorẽ. Tẽ gͦ scđm narrationẽ stephani intͣra
illa ẽ collocatꝰ. qnͣdo cep̃ ibi ẽẽ possessor. post
ennio post mortẽ matͥssue. Et aut̃ ilła dueet
qͣndo ab eiꝰ patre in mesopotamiã seruus mis¬
sꝯ ẽ. ꝗd aliud demonstratũ ẽ cũ eide seruodix̃
abhã.pone manũ tuã subfemore meo. ⁊ adiu
re tͣhebat᷑ fuisse uenturũ. Nũqͥd hec parua s̃
p̃nuntiate inditia ueritatis: quã cõpleri ua¬
tẽ sare.cethurã duax̾ uxorẽ. Ubi absit. ut inẽ¬
tinentiã suspacemꝰ p̃sertĩ iã in illa etate.⁊ in
illa fidi sc̃itate. An ad huc ꝓercandi filu qͥreban¬
t᷑.cũ iã đo ꝓmittente tanta multiplicatio fi¬
lioꝵ exisaac. ꝑstellascęli adharenã t̃rȩ fide ꝓba¬
tissima teneret᷑. S. ꝓfectosi agar⁊ ismahel doc¬
tore apło significauert̃ carnales uet̾is testam̃ti.
cur ñ etiã cethura ⁊ filii etꝰ significent carna¬
les qͥ se adtestam̃tũ nouũ existimant ꝑtinere:

Expanded text:
o, secundum narrationem Stephani, in terra illa est collocatus, quoniam coepit ibi esse possessor ; postennio post mortem matris suae. Ut autem illam duceret, quando ab ejus patre in Mesopotamiam servus missus est, quid aliud demonstratum est, cum eidem seruo dixit Abraham: Pone manum tuam sub femore meo, et adiurre trahebatur, fuisse uenturum? Numquid haec parua sunt praenuntiatae indicia ueritatis, quam conpleri uitem Sarrae Cethuram duxit uxorem? Ubi absit ut incontinentiam suspicemur, praesertim in illa jam aetate, et in illa fidei sanctitate. An adhuc procreandi filii quaerebantur, cum jam Deo promittente tanta multiplicatio filiorum ex Isaac per stellas coeli et arenam terrae fide probatissima teneretur? Sed profecto si Agar et Ismael, doctore Apostolo, significaverunt carnales veteris Testamenti ; cur non etiam Cethura et filii ejus significent carnales, qui se ad Testamentum novum existimant pertinere?
Abbreviated transcription (Latin):
Qd aut̃ dictũ ẽ maior seruiet minon. nemo
fere nrõꝵ alit̃ intellexit. qmͣ maiorẽ ppłm
iudeoꝵ. minori aepĩano ppłoseruiturũ. Etre
ore. cui duo noia erant. nã ⁊ esae uocabat᷑:
edom. unͣ idumer. hoc uideri possit impletũ ꝙ
postea suꝑanda fuerat appło. ꝗͥortꝰ ẽ exmingi¬

Expanded text:
minori, nemo fere nostrorum aliter intellexit. quam maiorem populum Iudaeorum minori Christiano populo seruiturum. Et re est de maiore, cui duo nomina erant nam et Esau uocabatur et Edom, unde Idumaei, hoc uideri possit inpletum, quia postea superanda fuerat a populo, qui ortus est ex min
Abbreviated transcription (Latin):
ficq qđ pat̃. ut eã sororẽ die̾et.⁊ tacet uxorẽ.
brat enĩ ei ꝓpinꝗͣ.⁊ mat̾no ⁊ pat̾no sanguine
s. euã ipsa ab alienis. ognito qđ uxor eẽt eiꝰ:
minsit intacta. Nec idõ tam̃ istũ pat̾ eiꝰ p̃¬
ftrre debemꝰ: qr iste nulła feminã. p̃t̾ unã:
iugẽ nou̾at. Erant enĩ ꝓculdubio pat̾ne fidi.

Expanded text:
pater, ut eam sororem diceret, taceret uxorem: erat enim ei propinqua paterno et materno sanguine: sed etiam ipsa ab alienigenis, cognito quod uxor ejus esset, mansit intacta. Nec ideo tamen istum patri ejus praeferre debemus, quia iste nullam feminam praeter unam conjugem noverat. Erant eni
Abbreviated transcription (Latin):
qr times đm tuũ. ⁊ ñ peꝑcisti filio tuo dilecto
ꝓpt̃ me. Nunc serui. dietũ ẽ nẽ seire feci. Neq
enĩ hoc ñ du seiebat d̾s. Deinde ariete illoim¬
molato ꝓisa ac filio suo: uocauit ut legit᷑.
ab hã nom̃ loci illiꝰ. dns uid. ut dicant hodie
inmonte dñs apparuit. Siẽdietũ ẽ nẽ seiui.

Expanded text:
isti filio tuo dilecto propter me. Nunc sciui dictum est \'nunc sciri feci\'; neque enim hoc nondum sciebat Deus. Deinde ariete illo immolato pro Isaac filio suo uocauit, ut legitur, Abraham nomen loci illius: Dominus uidit; ut dicant hodie: In monte Dominus apparuit. Sicut dictum est: Nunc sciui,
Abbreviated transcription (Latin):
ita s ligna aduictime locũ. qͥbꝰ fuerat inponen¬
dꝰ ipse portauit. Postremoꝙ ĩsaac oceidi ñopor¬
tebat. postea quã ẽ pat̾ ferire ꝓhibitꝰ. ꝗͥs ẽ ille
aries. ꝗͦ immolato. impletũ ẽ significatiuo
sanguine sacficiũ. Nempe qñdo eũ iudit abͣ¬
hã cornibꝰ infrutice tenebat᷑. Qs gͦ ille figura¬
coronatꝰ. S diuina ꝑ angłm uba potiꝰ audiamꝰ.¬

Expanded text:
cem suam, ita sibi ligna ad uictimae locum, quibus fuerat inponendus, ipse portauit. Postremo quia Isaac occidi non oportebat, postea quam est pater ferire prohibitus, quis erat ille aries, quo immolato inpletum est significatiuo sanguine sacrificium? Nempe quando eum uidit Abraham, cornibus in frutice tenebatur. Quis ergo illo figuracoronatus? Sed diuina per ang
Abbreviated transcription (Latin):
ante te.⁊c.nͣ ⁊ illud adu̾tunt duos ex eis ue¬
nisse. ut sodomite delerent᷑. cũ ad hue abra¬
hã adunũ loꝗͣret᷑. dñm appellans. ⁊ int̾cedens.
ne simuliustũ cũ impio insodomis ꝑderet:
Illos aut̃ duossic suscepit loth. ut eñiã ipse
in colloqͥo cũ illissuo singłarit᷑ dñm appella¬
ret. Nã eũ eis pluralit̾ dixiss. ecce dñi deelina¬

Expanded text:
n et illud aduertunt, duos ex eis uenisse, ut Sodomitae delerentur, cum adhuc Abraham ad unum loqueretur, Dominum appellans et intercedens, ne simul iustum cum inpio in Sodomis perderet? Illos autem duos sic suscepit Loth, ut etiam ipse in conloquio cum illis suo singulariter Dominum appellet. Nam cum eis pluraliter dixisset: Ecce, domini, declina
Abbreviated transcription (Latin):
onis inisa ac uocant᷑. hoc ẽ in xp̃ouoeante gr̃a
ẽgͣgant᷑. Hane gͦ ꝓmissionẽ pat̾ piusfideliter
tenens. qmͣ ꝓpt᷑ hanc oportebat impleri. quẽ
đs iubebat oecidi. ñ hesitauit. qđ s reddi pot̾at
immolat᷑ qͥdari potuit ñ sperarꝰ. Sic intelligñ¬

Expanded text:
n Isaac uocantur, hoc est in Christo uocante gratia congregantur. Hanc ergo promissionem pater pius fideliter tenens. quia per hunc oportebat inpleri, quem Deus iubebat occidi, non haesitauit, quod sibi reddi poterat immolat
Abbreviated transcription (Latin):
gͥtres uiros cũ rursꝰ filiꝰ i saac desara ꝓmit¬
teret᷑ abrahe. diuinũ datũ ẽ etiã responsẽ ut
diceret᷑ abrahã. Erit in magnã gentẽ ⁊ mul¬
tã.⁊ benedicent᷑ in eo om̃s gentes t̾rȩ. Et hiedus
illa breuissime plenissimeq ꝓmissa s̃.gens¬
hanc ꝓmissionẽ liberato desodomis loth.⁊
ueniente ⁊gneo imbre decelo. tota illa rigio
impie ciuitatis in cinerẽ u̾sa ẽ. Ubi stupra i
masculos intanta eͣsuetudine ẽ ualuerant.

Expanded text:
us filius Isaac de Sarra promitteretur Abrahae, diuinum datum est etiam tale responsum, ut diceretur: Abraham erit in magnam gentem et multam, et benedicentur in eo omnes gentes terrae. Et hic duo illa breuissime plenissimeque promissa sunhanc promissionem liberato de Sodomis Loth et ueniente igneo imbre de caelo tota illa regio inpiae ciuitatis in cinerem uersa est, ubi stupra in masculos in tantam consuetudinem conualuerant,
Abbreviated transcription (Latin):
niꝗ: uxor loth uͥ respexit. remansit ⁊ insa
lñ rutso abrahã fec̃ ingeraris ap̃ regẽ ciuita¬
tis illiꝰ abi meleeh qđ inegypto de c̾iuge si¬
cerat: eiq intacta similit᷑ reddita ẽ. Ubi sane
abrahã obrurganti regi. cur tacuss uxorẽ
sororẽq drxisset. aꝑiens qͥd timuerit. etiã hoc
tudinis fuit᷑. ut etiã milla etate possit
amari. Post hec natꝰ ẽ abrahȩ sed̾m ꝓmissi¬
eẽ di desira filiꝰ. eũq nominauit isa ae
qđ int̃p̃tat᷑ riso. Riserat enĩ ⁊ patͣ. qnͣdo
cipmisso ẽ. ad mirans ingaudio. riserat enĩ
mat᷑ qñdo ꝑ illos tres uiros iterũ ꝓmisso ẽ du¬
bitans ingaudio: qm̃uis exꝓbrante angło. ꝗđ
nsoille ctiã sigauan fuit. tam̃ plene fidei ñ
fuit. Post ab eođe angło infide etiã ẽfirma¬
taẽ. Ear hoc gͦ puer nom̃ accepit. Nã qđ risus
ille ñ ad irri dendũ obꝓbriũ s ad celebrandi
gaudiũ ꝑtinebat: nato ysaae ⁊ eo noie uoca¬

Expanded text:
nique uxor Lot, ubi respexit, remansit; et in Inde rursus Abraham fecit in Geraris apud regem civitatis illius Abimelech, quod in Aegypto de conjuge fecerat, eique intacta similiter reddita est. Ubi sane Abraham objurganti regi cur tacuisset uxorem, sororemque dixisset, aperiens quid timuerit, etiam hoc pulchritudinis fuit, ut etiam in illa aetate posset um. Post haec natus est Abrahae secundum promissionem Dei de Sarra filius, eumque nominauit Isaac, quod interpretatur risus. Riserat enim et pater, quando ei promissus est, admirans in gaudio; riserat et mater, quando per illos tres uiros iterum promissus est, dubitans in gaudio; quamuis exprobrante angelo, quod risus ille, etiamsi gaudii fuit, tamen plenae fidei non fuit, post ab eodem angelo in fide etiam confirmata est. Ex hoc ergo puer nomen accepit. Nam quod risus ille non ad inridendum obprobrium, sed ad celebrandum gaudium pertinebat, nato Isaac et eo nomine uoca
Abbreviated transcription (Latin):
eo ꝗd̾ pareet dñs ipsi. Et factũ ẽ ut max edux¬
ert̃ ilłu foras. ⁊ dixert̃. Saluã fac animã tuã
nec respexis retͦ. nec stet̾is in tota regione. ⁊n
monte. saluũ tefac.ne qnͣdo cõp̃hendaris.
Dix̃ aut̃ lothad illos. Oro dñe qi inuenit pu¬

Expanded text:
actum est, mox ut eduxerunt illum foras, et dixerunt: Saluam fac animam tuam, ne respexeri} retro, nec steteris in tota regione; in monte saluum te fac, ne quando conprehendaris. Dixit autem Loth ad illos: Oro, Domine, quia inuenit pu
Abbreviated transcription (Latin):
testam̃tũ dĩ dissipauit. qnͣdo inada eũ om¬
nibꝰ etiã ipse peccauit. Si enĩ dixisset. quia
hoc testam̃tũ meũ dissipauit. ñ nͥ de ista cir¬
liberũ ẽ intellig̾e de illo testam̃to dictũ. euiꝰ
dr̃. ꝗuoñ ab surde possit intelligi. iđo dissi¬
passe testam̃tũ. ꝙr lic⁊ ñ ab illo. tam̃ m illo
ẽ dissipatũ. Uerũ sic qͦq anĩu̾tendõ ẽ. nulla
inse negligentia sua iniuste interire ine̾¬
cũ cisi animã paruuli. nͥ originalis obliga¬

Expanded text:
testamentum dei dissipavit, quando in Adam cum omnibus etiam ipse peccavit. Si enim dixisset, Quia hoc testamentum meum dissipavit; nonnisi de ista cirliberum est intelligere de illo testamento dictum, cujus dum, quo non absurde possit intelligi, ideo dissipasse testamentum, quia licet non ab illo, tamen in illo est dissipatum. Verum sic quoque animadvertendum est, nulla in se negligentia sua injuste interire incircumcisi animam parvuli, nisi originalis obliga
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑ regenationẽ futurũ erat: idđo nc̃ imꝑita
ẽ erreũ eisio. qnͣdo desara ꝓmisso ẽ filiꝰ Et
qd om̃s ñ sołu filios. uerũ etiã seruos. uer¬
naculos.⁊ empticios eireũeidi iubet. ad om̃s
istã gram ꝑtinere testat᷑. quid enĩ aliud
circũcisio significat. ꝗmͣ nat᷑am exutã ue¬
tustate ⁊ renonatã. Et qͥd aliud qm̃ xp̃m
oetanus dies. ꝗͥ ebdomate cõpleta. hoc ẽ pͥ¬
ma sabbati resurrex̃. Parentũ mutant᷑
nomina: om̃a resonant nouitatẽ inttdla
he exultatio ẽ gratulantis. ñ irrisio diffidn¬
tis. Uerba gͦq illa in animosuo. si mͥ centũ
annos habenti nascet᷑ filiꝰ. ⁊ si sara .xc. annoꝵ¬

Expanded text:
onem futurum erat, ideo nunc imperata est circumcisio, quando de Sarra promissus est filius. Et quod omnes non solum filios, uerum etiam seruos uernaculos et emticios circumcidi iubet, ad omnes istam gratiam pertinere testatur. Quid enim aliud circumcisio significat quam naturam exuta uetustate renouatam? Et quid aliud quam Christum octauus dies, qui hebdomade conpleta. hoc est post sabbatum, resurrexit? Parentum mutantur et nomina: omnia resonant nouitatem, et in thae exultatio est gratulantis, non inrisio diffidentis. Verba quoque eius illa in animo suo: Si mihi centum annos habenti nascetur filius et si Sarra anno
Abbreviated transcription (Latin):
testat᷑. S si illa etiã sterilis ⁊ eruore m̃struo.
iã destituta. ꝓpt̾ qđ iã parere ñ posset. etiã¬
sisterilis ñ fuisset. Porrosi femina ita sit
ꝓuectioris etatis. ut ei solita mulierũ adhue
fluant. deuuuiene pot̃. de seniore ñ pot̃. quã¬
ius ad hue possit ille senior s dea dolescentu¬
la gignere: siẽ abraħa ptꝰ mortẽ sare decethu¬
ra potuit. ꝙ uiuidã eiꝰ inuenit ętatẽ. Hoc gͦ
ẽ qđ mirũ cõm̃dat apłs. Et adhoc dic̃ abrahȩ
iã fuisse corpꝰ emortuũ. ꝗm̃ ñ ex om̃i femina.
cui ad hue eẽt aliqđ pari endi tẽpꝰ extremũ ge¬
nerare ipsa in illa etate ad huc posset. Ad ali¬
qđ enĩ emortuũ corpꝰ intellig̾e debemꝰ. ñ ad
om̃a. Nã s ad om̃a. ñ iã senectꝰ uiui.s cadauer

Expanded text:
illa etiam sterilis, et cruore menstruo jam destituta; propter quod jam parere non posset, etiamsi sterilis non fuisset. Porro si femina ita sit provectioris aetatis, ut ei solita mulierum adhuc fluant, de juvene parere potest, de seniore non potest: quamvis adhuc possit ille senior, sed de adolescentula gignere: sicut Abraham post mortem Sarrae de Cethura potuit, quia vividam ejus invenit aetatem. Hoc ergo est quod mirum commendat Apostolus, et ad hoc dicit Abrahae jam fuisse corpus emortuum : quoniam non ex omni femina, cui esset adhuc aliquod pariendi tempus extremum, generare ipse in illa aetate adhuc posset. Ad aliquid enim emortuum corpus intelligere debemus, non ad omnia. Nam si ad omnia, non jam senectus vivi, sed cada
Abbreviated transcription (Latin):
sit uaxoris. S ꝓptea mͥuidet᷑ illa ꝗm̃ secuti
sumꝰ huiꝰ qͤstionis solutio p̃ferenda. ꝙr cente¬
nariꝰ qͥđẽ senex .s tẽꝑis nr̃i de nullã pot̾ fe¬
mina gignere: ñ tunc ꝗͣndo ad hue tãdiu
uiuebant. ut centũ anni ñ đu faeent ho¬
minẽ decͤpite senectutis. Itẽ đs apparuit
abrahe. ad qͣrcũ manbre intͥbꝰ uiris. qͦs du¬
bitandu ñ ẽ angłos fuisse: ꝗm̃uis qͥdã ex¬
istiment unũ in eis fuisse dñm xp̃m. asseren¬
tes etiã eũ ante indum̃tũ carnis fuisse uisi¬
biłe. Est qͥđe diuine potestatis ⁊ inuisibilis
in corporalis. inmutabilisq nat᷑e sine ulla
sui mutatione. etiã mortalibꝰ aspectibꝰ appa¬
aut᷑ illi subditũ ñẽ: Uerũtam̃ si ꝓpt̾ea ẽfir
uidiss. ad dñm singłarit᷑ ẽ locutꝰ. sic enĩ sẽp
tũ e. ecce tres uiri stabant suꝑ eũ ⁊ uidensꝑ
cucurrit obiuã illis ab hostio tabnaculi sui:
adorauit suꝑ tͣrã ⁊ dix̃. Dñe simueni grãm

Expanded text:
idetur illa, quam secuti sumus, huius quaestionis solutio praeferenda, quia centenarius quidem senex, sed temporis nostri, de nulla potest femina gignere; non tunc, quando adhuc tamdiu uiuebant, ut centum anni nondum facerent hominem decrepitae senectutis. CAPUTAbrahae ad quercum Mambre in tribus uiris, quos dubitandum non est angelos fuisse; quamuis quidam existiment unum in eis fuisse Dominum Christum, adserentes eum etiam ante indumentum carnis fuisse uisibilem. Est quidem diuinae potestatis et inuisibilis, incorporalis inmu: tabilisque naturae, sine ulla sui mutatione etiam mortalibus adspectibus appaautem illi subditum non est? Verum tamen si propterea confirmuidisset, ad Dominum singulariter est locutus sic enim scriptum est: Et ecce tres uiri stabant super eum, et uidens procucurrit in obuiam illis ab ostio tabernaculi sui, et adorauit super terram et dixit: Domi
Abbreviated transcription (Latin):
qͥm ognouer̃: ÷ ꝓiecert̃ eos afacie dõx suoꝵ
⁊fugiert̃ mesopotamiã ⁊ habitauer̃ ibi di¬
minites. Uñ manifestũ ẽ domũ thare ꝑse¬
eutionẽ passam fuisse achaldeis ꝓuera pre¬
tate. ꝗͣ unꝰ ⁊ uerus d̾s colebat᷑ ab eis. Defunc

Expanded text:
m cognouerunt, et proiecerunt eos a facie deorum suorum et fugerunt Mesopotamiam et habitauerunt ibi dimanites. Unde manifestum est domum Tharae persecutionem passam fuisse a Chaldaeis pro uera pietate, qua unus et uerus ab eis colebatur Deus. C
Abbreviated transcription (Latin):
ne p̃putu sui octauo die. int̾ibit anima
illa degn̾e eiꝰ. ꝙ testam̃tũ meũ dissipauit.
eũ hec nulla eulpa sit paruuli. euiꝰ dix̃ani¬
nã periturã. nec ipse dissipau̾it testam̃tũ
di.s maiores qͥ eũ circũcidere. ñ curart̃. nͥ

Expanded text:
putii sui octavo die, interibit anima illa de genere ejus, quia testamentum meum dissipavit: cum haec nulla culpa sit parvuli, cujus dixit animam perituram; nec ipse dissipaverit testamentum Dei, sed majores qui eum circumcidere non curarunt: nisi
Abbreviated transcription (Latin):
om̃s in illo uno testam̃tũ di dissipauer̃: in qͦ
om̃s peccauerant. Multa qͥppe appellant᷑
testam̃ta dĩ. exceptis illis duobꝰ magnis ue.¬
tere ⁊ nouo. qđ licet cuiq legendo cognos¬
cere.Testam̃tũ aut̃ pͥmũ. qđ factũ ẽ að horẽ
pͥmũ. ꝓfecto illud ẽ ꝗͣdiẽ ederitis. morte
moriemini. Uñ seͥptõ ẽ in libro qͥ eecłastieꝰ
appellat᷑. Om̃is caro siẽ uestim̃tũ ueterascet.
Testam̃tũ enĩ ascło ẽꝰ. morte moriemini. Cũ
enĩ lex euiđntior postea additasit. ⁊ dieat
t᷑ obstricti. Quã obrẽ si etiã paruili qđ uera
fides habet. nascunt᷑ ñ ꝓpͥe s originalit᷑
peccatores. uñ illis gr̃am remissionis peccatoꝵ
necessariã c̃fitemͣ ꝓfecto eo mͦ qđ s̃ peccato¬

Expanded text:
Dei dissipauerunt, in quo omnes peccauerunt. Multa quippe appellantur testamenta Dei exceptis illis duobus magnis, uetere et nouo, quod licet cuique legendo cognoscere. Testamentum autem primum, quod factum est ad hominem primum, profecto illud est: Qua die ederitis, morte moriemini. Unde scriptum est in libro, qui ecclesiasticus appellatur: Omnis caro sicut uestis ueterescit. Testamentum enim a saeculo: Morte morieris. Cum enim lex euidentior postea data sit, et dicat tur obstricti? Quam ob rem . si etiam paruuli, quod uera fides habet, nascuntur non proprie, sed originaliter peccatores, unde illis gratiam remissionis peccatorum necessariam confitem
Abbreviated transcription (Latin):
labit᷑ nom̃ eiꝰ sarai. s sara erit nom̃ eiꝰ. De¬
nedicã aut̃ ilła. ⁊dabo tͥ exea filiũ. ⁊ bene¬
dicã ilłu. ⁊ erit innationes. ⁊ reges gentiõ
⁊risit. ⁊ dixit in aĩo suodicens. Si mͥcentõ
annos habenti nascet᷑ filiꝰ. Et sisara annoꝵ
nonaginta pariet. Dix̃ aut̃ abraħa addñm.
Ismahel hic uiuat inẽspectu tuo. Dix̃ aut̃
ds̃ ad abraħaita. Eece sara uxor tua pari¬
et tͥ filiũ. ⁊ uocabis nom̃ eiꝰ isaac. Et statuã

Expanded text:
labitur nomen eius Sara, sed Sarra erit nomen eius. Belabitur nomen eius Sara, sed Sarra erit nomen eius. Benedicam autem illam et dabo tibi ex ea filium, et benedicam illum, et erit in nationes, et reges gerisit et dixit in animo suo dicens: Si mihi centum annos habenti nascetur filius, et si Sarra annorum nonaginta pariet? Dixit autem Abraham ad Deum: Ismael hic uiuat in conspectu tuo. Dixit autem Deus ad Abraham: Ita, ecce Sarra uxor tua pariet tibi filium, et uocabis nomen eius Isaac; et statu
Abbreviated transcription (Latin):
tuo poste. t̾rã inꝗͣ incolas. omnẽ t̾rã chana¬
an. inpossessionẽ et̃nã ⁊ ero illisds. Et diaẽ
dñs ad abraħa.Tu aut̃ testam̃tũ meũ ẽser¬
uabis. tu ⁊ sem̃ tuũ poste inꝓgenies suas:
⁊ hoc ẽ testam̃tũ qđ c̃seruabis int̾me ⁊uos
⁊ int̾ sem̃ tuũ post te ingenationes suas.
Circũcidet᷑ urm̃ om̃e masculinũ. ⁊ eireũ cide¬
mini carnẽ p̃putu ur̃i. Et erit insigno testa¬
m̃ti int̃ me ⁊ uos. ⁊ puer: octo dierũ eireũci¬
det᷑ ur̃m om̃e masculinũ in ꝓgenies ur̃as. Uer¬
naculꝰ ⁊ empticiꝰ ab om̃i filio alieno. qͥñ ẽ
desemine tuo circũ cisione erreũeidet᷑ u̾na¬
culꝰ domꝰ tue. ⁊ empticiꝰ. ⁊ erit testam̃tũ me¬
ũ incarne ur̃a intestam̃to et̃no. Et qͥñ fue¬
rit circũcisꝰ. masculꝰ qͥ ñ cireũcidit᷑ carne
p̃putu sui octauo die. int̾ibit anima illa
degne eiꝰ. ꝙr testam̃tũ meũ dissipauit. Et
dir̃ dns adabraħa. Sara uxor tua ñ appel¬

Expanded text:
am Chanaan in possessionem aeternam, et ero illis Deus. Et dixit Deus ad Abraham: Tu autem testamentum meum conseruabis, tu et semen tuum post te in progenies suas. Et hoc est testamentum, quod conseruabis inter me et uos et inter semen tuum post te in generationes suas: Circumcidetur uestrum omne masculinum, et circumcidemini carnem praeputii uestri, et erit in signo testamenti inter me et uos. Etpueroctodierumcircumcidetur, uestrum omne masculinum in progenies uestras. Yernaculus et emticius ab omni filio alieno, qui non est de semine tuo, circumcisione circumcidetur uernaculus domus tuae et emticius. Et erit testamentum meum in carne uestra in testamento aeterno. Et qui non fuerit circumcisus masculus, qui non circumcidetur carnem praeputii sui octauo die, interibit anima illa de genere eius, quia testamentum meum dissipauit. Et dixit Deus ad Abraham: Sara uxor tua, non appel
Abbreviated transcription (Latin):
is mahel exagar: inquo putare posset imple¬
tũ. qđ ei ꝓmissũ fuerat. cũ sͥ uernacuły suũ
ad optare uoluerit đo dicente. Nerit heres
tuus hic.s ꝗͥ exiet dete. ille erit heres tuus.¬
Ne hoc gͦ ꝓmissũ in ancille filio putaret

Expanded text:
Ismael ex Agar, in. quo putare posset inpleIsmael ex Agar, in. quo putare posset inpletum, quod ei promissum fuerat, cum sibi uernaculum suum adoptare uoluisset. Deo dicente: Non erit heres tuus hic; sed qui exiet de te, ille erit heres tuus. Hoc ergo promissum ne in ancillae filio putaret
Abbreviated transcription (Latin):
fecundũ ancille uterũ. qmͣ nat᷑a ñ pot̾at uo¬
luntate facet suũ. Et eoiure qđ diẽ apłs. si
milit̃ ⁊ uir ñ habet potestatẽ sui corꝑiss
Imulier: uteret᷑ mulier ad pariendõ ex alta
ꝗd̃ ñ pot̾at exse ipsa. Nulla ẽ hic cupido las¬
Quiȩ nulla neqͥtie turpitudo. ab uxore cau¬
sa ꝓlis ancilla marito tradit᷑. amarito cau¬
sa plis accipit᷑. ab uttoq: ñ culpa luxuriȩ. s
nature fructus exquirit᷑. Deniq eũ ancilla
grauida. domine sterili suꝑbiret. ⁊ hoc sara
suspitiln muliebr iuro
potiꝰ in¬
putare Aiã ib demo¬
nstraõ
abraha. ñ se amato¬
rẽ seruũ.
s libum fuisse genito¬
re ⁊ in agar
sarȩ ẽ iudri pudicitiã eustodisse. nec uolup¬
tatẽ suã.s uolup̃tatẽ illiꝰ impleuisse. accepis¬
se. nec petisse. accessisse. nec hesisse. sermasse
nec amasse. Ait enĩ. Ecce ancalla tua inma¬
nibꝰ tuis: utere ea qͦmͦ t̾ placuerit. Oiurũ u¬
rilit᷑ ut entẽ feminis. c̃iuge tẽꝑant̃. ancilla

Expanded text:
at, uoluntate faceret suum, et eo iure, quo dicit apostolus: Similiter et uir non habet potestatem corporis sui, sed mulier, uteretur mulier ad pariendum ex altera, quod non poterat ex se ipsa. Nulla est hic cupido lasciuiae, nulla nequitiae turpitudo. Ab uxore causa prolis ancilla marito traditur, a marito causa prolis accipitur; ab utroque non culpae luxus, sed naturae fructus exquiritur. Denique cum ancilla grauida dominae sterili superbiret et hoc Sarra suspicione muliebri uiro potius inputaret, etiam ibi demonstrauit Abraham non se amatorem seruum, sed liberum fuisse genitorem et in Agar Sarrae coniugii. pudicitiam custodisse nec uoluptatem suam, sed uoluntatem illius inpleuisse; accepisse nec petisse, accessisse nec haesisse, seminasse nec amasse. Ait enim: Ecce ancilla tua in manibus tuis, utere ea quo modo tibi placuerit.s o uirum uiriliter utentem feminis, coniuge temperanter, ancilla
Abbreviated transcription (Latin):
sic̃ turtur: siue int̾ illas degant siẽ coły¬
ba. utͣꝗ: tam̃ auis ẽ simplex. ⁊ innoxia :
significans ⁊ in ipso ifrahelitieo ppło. ciu
tra illa danda erat. fut᷑os in diuiduos fi¬
lios ꝓmissionis.⁊ heredes regni inet̾na fe¬
licitate mansuros. auesaut̃ descenden¬
tes supͣ duo corꝑa qͤ diuisa erant. ñ boni
aliqͥd.s sp̃s indicant aeris huiꝰ pastũ qͣn¬
dã suũ de carnaliũ diuisione qͦͣrentes. Qđ
aut̃ illis ẽsedit abraħa. signifieat etiã
int̃ illas carnaliũ diuisiones. uerosusq
infinẽ ꝑseu̾aturos fideles. Et circa solis oe¬
casũ qđ pauor irruit in abhã ⁊timor
tenebroso magnꝰ significat circa huiꝰ se¬
culi finẽ. magnã tribulationẽ ac ꝑtur¬
bationẽ futurã fideliũ. Deꝗ̃ dñs diõ in eu

Expanded text:
sicut turtur; sive inter illas degant, sicut colusicut turtur; sive inter illas degant, sicut columba: utraque tamen avis est simplex et innoxia; significans et in ipso Israelitico populo, cui terra illa danda erat, futlios promissionis et heredes regni in aeterna felicitate mansuri. Aues autem descendentes supra corpora, quae diuisa erant, non boni aliquid, sed spiritus indicant aeris huius, pastum quendam suum de carnalium diuisione quaerentes. Quod autem illis consedit Abraham, significat etiam inter illas carnalium diuisiones ueros usque in finem perseueraturos fideles. Et circa solis occasum quod pauor inruit in Abraham et timor tenebrosus magnus significat circa huius saeculi finem magnam perturbationem ac tribulationem futuram fidelium, de qua Dominu
Abbreviated transcription (Latin):
qͥmͦ fiet istud ꝗm̃ uirũ ñ ꝯgnoseo: qđ enĩ
futum eẽ c̾ta erat. mođu qͦ fieret inqͥrebat.
Et hoc eũ qͦsisset audiuit. Deniq: ⁊ hic simili
plebs posita subiugo legis. ꝑ caprã eadem
plebs peccatrix futura: ꝑ arietẽ eade plebᷤ
aiꝰ regnatura. ꝗͦ animalia ꝓptea t̾ma dicun¬
t᷑.qr eũ sint insignes articuli tẽpoꝵ ab a¬
dũ usq: ad noe.⁊ in de usq: ad abraħa:⁊ in de
usq ad dauid. qͥ reꝓbato saule pͥmꝰ in reg¬
no gentis israhelitice dñi ẽ uoluntate fun¬
dat᷑. in hoc ordine t̾cio. qͥtendit᷑ ex abra¬
hã usq ad dauid tanqm̃ terã etatẽ gerenꝰ:
ille ppłs adoleuit. siue aliq̃d aliud ẽueni¬
entiꝰ ista significent. nullomͦ tam̃ dubita¬
ium. spituales in ea tẏ posp̃figuratos. ad¬
ditam̃to turturis ⁊ columbe. Ađo dictũ ẽ.
aues aut̃ ñ diuisit: qm̃ carnales int̾se di¬
uidunt᷑. spituales aut̃ nullomͦ: siue ane
gotiosis c̃usationibꝰ hõium se remoueant.

Expanded text:
 fiet istud, quoniam uirum non cognosco? quod enim futurum esset, certa erat; modum quo fieret inquirebat, et hoc cum quaesisset, audiuit —: denique et hic similitplebs posita sub iugo legis, per capram eadem plebs peccatrix futura, per arietem eadem plebs etiam regnatura  quae animalia propterea trima dicuntur. quia, cum sint insignes articuli temporum ab Adam usque ad Noe et inde usque ad Abraham et inde usque ad Dauid, qui reprobato Saule primus in regno gentis Israeliticae Domini est uoluntate fundatus, in hoc ordine tertio, qui tenditur ex Abraham usque ad Dauid, tamquam tertiam aetatem gerens ille populus adoleuit, siue aliquid aliud conuenientius ista significent: nullo modo tamen dubitauerim spiritales in ea praefiguratos additamento turturis et columbae. Et ideo dictum est: Aues autem non diuisit, quoniam carnales inter se diuiduntur, spgotiosis conversationibus hominum se removeant,
Abbreviated transcription (Latin):
tẽ. uerũ etiã qđ⁊ futurũ ẽ scđ̾m imitationẽ
fidi. toto orbe t̾rarũ in om̃ibꝰ gentibꝰ. Qđ
sem̃ in cõparatione multitudinis impioꝵ.
ꝓfecto in paucis ẽ. quã uis ⁊ ipsi pauei fa¬
ciant innum̾abiłe multitudinẽ suã. que
significata ẽ seđ̾m y ꝑbolen ꝑharenã t̾re.

Expanded text:
mitationem fidei toto orbe terrarum in omnibus gentibus! Quod semen in conparatione multitudinis inpiorum profecto in paucis est; quamuis et ipsi pauci faciant innumerabilem multitudinem suam, quae significata est secundum hyperbolen per harenam terrae.
Abbreviated transcription (Latin):
sa.significat iã infine scłi ꝑignẽ iudican¬
oos ẽẽ carnales. Sic̃ enĩ afflictio eiuitatis di
ꝗͣlbis antea nũ qmͣ fuit. ꝗͦ sub antichristo fu¬
tura sꝑat᷑. significat᷑ tenebroso timore abra¬
hȩ.circa solis occasũ. iđ apꝓpinꝗnͣte iã fine
scłi. sic adsolis occasũ ađ ad ipsũ iã finẽ scłi.
significat᷑ isto igne dies iudicu. dirimenscar¬
nales ꝑ ignẽ saluandos.⁊ inigne dapnandoᷤ.
Deiñ testam̃tũ factũ ad abrahã. t̾rã chanaan

Expanded text:
 ignem iudicandos esse carnales. Sicut enim adflictio ciuitatis Dei, qualis antea numquam fuit, quae sub Antichristo futura speratur, significatur tenebroso timore Abrahae circa solis occasum, id est propinquante iam fine saeculi: sic ad solis occasum. id est ad ipsum iam finem, significatur isto igne dies iudicii dirimens carnales per ignem saluandos et igne damnandos. Deinde testamentum factum ad Abraham terram Chanaan
Abbreviated transcription (Latin):
uisu cũ loꝗͣret᷑ ei ds. etiã hoc ait adilło. Ego
đs. qͥ eduari te deregione chaldeoꝵ: ut de tib
t̾rã hane ut heressis eiꝰ. Ubi cũ int̾rogass abra¬
Accipe m iuuencã tͥmã.⁊ caprã tͥmã. ⁊ anetẽ
diuisit illa media. ⁊ posuit ea ẽtͣ faciẽ alte¬
rũ alt̾i. aues aut̃ ñ diuisit. Et descender̃ siẽ
scͥptũ ẽ aues sup̃ corꝑa qͦ diuisa erãt. ⁊ selit
illis abraħa. Circa solis oecasũ pauor irruit suꝑ
abraħa. Et ecce timor tenebrosꝰ magnꝰ inei¬
dit eiꝰ ⁊ dictũ ẽ.abraħa. Sciendo seies ꝙ ꝑegͥ¬
nũ erit sem̃ tuũ. int̾ra ꝑpͥa.⁊ inseruituõ redi¬
gent eos. ⁊ affligent eos. qͣdringentis anniᷤ.
gentẽ aut̃ cui seruierint iudica bo ego. Pt
hec uͦ exibt huc eũ suppellectili multa. Tu
aut ibis adpatͦs tuos cũ pace. nutͥtus insence¬
tute bona. Qrͣta uͦ gn̾atione c̃u̾tent se hue:

Expanded text:
uisu cum loqueretur ei Deus, etiam hoc ait ad illum: Ego Deus, qui eduxi te de regione Chaldaeorum, ut dem tibi terram hanc, ut heres sis eius. Ubi cum interrogasset AbraAccipe mihi iuuencam trimam et capram trimam et arietem diuisit illa media et posuit ea contra faciem alterum alteri; aues autem non diuisit. Et descenderunt, sicut scriptum est, aues supra corpora quae diuisa erant, et consedit illis Abram. Circa solis autem occasum pauor inruit super Abram, et ecce timor tenebrosus magnus incidit ei; et dictum est ad Abram: Sciendo scies, quia peregrinum erit semen tuum in terragent eos et adfligent eos quadringentis annis; gentem autem, cui seruierint. iudicabo ego. Post haec uero exibunt hoc cum supellectili multa. Tu autem ibis ad patres tuos cum pace nutritus in senecta bona. Quarta uero generatione conuertent se hoc.