comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
te illius coepit. eisque
responditdicens.
Recedite & haec ditere
nolite. quia iussio
omnipotentis dĩ est: cui
contnãt ire nullus homi¬
num potest : Illis itaq̃
discedentib: : tristis ex
moste eius mansit ep̃s.
Subsequente autẽ die
dominico. ante exsur¬
gentis lucis crepusculũ:
Vocatis duob: diaconib:
suis: perrecit ad domũ
de functi : Accessit ad
se in orationem dedit:
Expl&a autẽ prxece
surrexit : &iuxta cor¬
pus de functi sedit:
Non autẽ graendi uoce.
de functum per nomen
uocauit dicens
Frter marcellae: ille
autem acsileuiterdor¬
miens : aduicinã uocẽ
quamuis modica fuiss&
excitatus. statim oculos
aperuit. atq ad ep̃m
respiciens dixit. O.
quid fecisti. O. quid
fecisti: Cui ẽp̃s respon¬
ditdicens: Quid feci:
Tille ait . Duohester¬
nodie uenerunt. qui
me eicientes excorpo¬
re. in bonum locum
duxerunt.: Hodie
autemlunus missus .e.
qui dixit: reducite
eum: quia fostunatus
ep̃s in domum illius uenit:
mox & ex infirmitate

Expanded text:
te ejus coepit, eisque te ejus coepit, eisque respondit, dicens: 201 Recedite, et haec dicere nolite, quia fussio omnipotentis Dei est, cui contraire nullus hominum potest. Illis itaque discedentibus, tristis ex morte ejus mansit episcopus. Subsequente autem die Dominico ante exsurgentis lucis crepusculum, vocatis duobus diaconibus suis, perrexit ad domum defuncti; accedensque ad se in orationem dedit. Expleta autem prece surrexit, et juxta corpus defuncti sedit; non autem grandi voce defunctum per nomen vocavit, dicens: Frater Marcelle. Ille autem, ac si leviter dormiens, ad vicinam vocem quamvis modicam fuisset excitatus, statim oculos aperuit, atque ad episcopum respiciens, dixit: O quid fecisti? o quid fecisti? Cui episcopus respondit, dicens: Quid feci? At ille: Duo hesterno die venerunt, qui me ejicientes ex corpore in bonum locum duxerunt, hodie autem unus missus est qui dixit: Reducite eum, quia Fortunatus episcopus in domum ejus venit. mox ex infirmitate
Abbreviated transcription (Latin):
tus dar&. His igitur
expl&is studebat
adhuc senex de eo &
alia narreere sed quia
non nulli aderrent ad
quos exostandos occu¬
pabar : Iamq: dieitar¬
dior hont incubueret :¬
facta uenerabilis for¬
tunati diũmihi audi¬
renonlicuit: quae
audire siliceat semper
uolo : Sed die alio isdẽ
senex rem de illo magis
adhucmirecbilem nar¬
recuit dicens: In eadẽ
tudestina urbe mar¬
cellus quidambonae
actionis uir : Cum duab:
sororib: suis habitabat :¬
niente molestia cor¬
poris. ipsos acrtissi¬
mo uespere ascendente
Iams abbato paschali
defunctus. ẽ : Cuius
corpus cum longius ẽ&
efferendum : die eodẽ
sepellir e non potuit:
Cumq mone ess& tem¬
poris ad explendum
debitum sepultunre:
sorores eius moste illius
adflictae cucurreruil
flentes aduirum uene¬
racbilem fostunatum.
eiq: magnis uocib cla¬
mare coeperunt:
Scimus quia apostolorũ
uitamtenes : Leproscis
illuminas: ueni & resus¬
cita mostuum nostrũ.y
Qui mox ut earum fr&trẽ
flere ipse &iam demor¬

Expanded text:
tus daret. His igitur expletis studebat adhuc senex de eo et alia narrare. Sed quia nonnulli aderant ad quos exhortandos occupabar, jamque diei tardior hora incubuerat, venerabilis Fortunati facta diu mihi audire non licuit, quae audire, si liceat, semper volo. Sed die alia idem senex rem de illo magis adhuc mirabilem narravit, dicens: In eadem Tudertina urbe Marcellus quidam, bonae actionis vir, cum duabus sororibus suis habitabat:niente molestia corporis, ipso sacratissimo vesperascente jam Sabbato paschali, defunctus est. Cujus corpus cum longius esset efferendum, die eodem sepeliri non potuit. Cumque mora esset temporis ad explendum debitum sepulturae, sorores ejus, morte ejus afflictae, cucurrerunt flentes ad venerabilem virum Fortunatum, eique magnis vocibus clamare coeperunt: Scimus quia apostolorum vitam tenes, leprosos illuminas, veni, et resuscita mortuum nostrum. Qui mox ut cognovit earum fratrem flere ipse etiam de mor
Abbreviated transcription (Latin):
quisibi prce ca&eris
adherere consueue¬
rant comites misit:
scilic& uult. roderich¬
& blidin: ut ante serui
dĩ oculos ipsum eẽre¬
gem totilã simulan¬
tes : eius lateri obam¬
bularent : Cuialia
quoq: obsequia atque¬
spatarios pracebuit.
ut tam ex eisdem obse¬
quiis. quamexpurpu¬
reis uestib rex esse.
put aretur : Cumque
÷ dem riggo de coratis
uestib obsequentiũ
frequentia comita¬
tus monast erium fuis¬
se ingressus. uirdĩ
eminus sedebat: quẽ
uenientem conspici¬
ens : Cumuam abeo
audirꝗ potuiss&: cla¬
mauit dicens. pone
fili. pone hoc quodpor¬
tas : non ẽ tuum:
qui riggo protinus in
terrã cecidit : et quia
tanto uiro nludere
proce sumpsiss & expauit
Omnesq: quicumeo ad¬
dĩ hominem ueniebant.
terrace consternati
sunt: surgentes autẽ
ad eum propinquare
minime prgesumpse¬
runt: sed ad suum regẽ
reuersi. nunt iauerunt
trepqͥdi inquanta uelo¬
citate fuerant dep̃hensi.

Expanded text:
qui sibi prae ceteris adherere consueverant, comites misit, scilicet Vul, Ruderic et Blidin, ut ante servi Dei oculos ipsum esse regem Totilam simulantes, eius lateri obambularent. Cui alia quoqspatharios praebuit, ut tam ex eisdem obsequiis quam ex purpureis vestibus rex esse putaretur. Cumque idem Riggo decoratus vestibus, obsequentum frequentia comitatus monasterium fuisset ingressus, vir Dei eminus sedebat. Quem venientem conspiciens, cum jam ab eo audiri potuisset, clamavit, dicens: Pone, fili, pone hoc quod portas: non est tuum. Qui Riggo protinus in terram cecidit, et quia tanto viro illudere praesumpsisset, expavit: omnesque qui cum eo ad hominem Dei veniebant, terrae consternati sunt. Surgentes autem, ad eum propinquare minime praesumpserunt, sed ad suum regem reversi, nuntiaverunt trepidi in quanta velocitate fuerant deprehensi.
Abbreviated transcription (Latin):
LO CONFRACTOET
& parietem quiares
ita exigebat paulo al¬
tius aedificarent : uir
dĩ orationis studio.
intra cellȩ suae claus¬
tre moreebatur: Cui
antiquus hostis insul¬
tans apparuit. et
quia ad laborantes
frectres pergeret in¬
dicauit.: Quod uir dĩ
pernuntium celerri¬
me fr&trib: indicauit
dicens: fratres caute
uos agite : quia ad uos
hachoret malignus sp̃s
uenit: Is qui mandatũ
deculit: uix uerba con¬
pleuerat : & malignus
sp̃s eundem parietem
qui aedificabatur euer¬
tit: atq unum puerũ¬
lum monachum cuius¬
dam curialis filium
opprimens ruina con¬
triuit: Contristati
omnes acuehementer
adflicti : Nondampuo
parietis. sed contritio¬
nerbili patribenedic¬
to. studuerunt cele¬
riter cum graeuiluctu
nuntiare : Tunddiidẽ
puerum deferri iub&
quem postare non
nisi in sago potuerunt:
quia conlapsi saxa pa
membre. sed ossa con
Missisq foras fixctri¬
b. cellam clausit.
quioractione instanti¬
us quamsolebat incu¬
buit. Miracres: hore
eadem hunc in columẽ.

Expanded text:
 confracto, e parietem, quia res ita exigebat, paulo altius aedificarent, vir Dei in orationis studio intra cellae suae claustra morabatur. Cui antiquus hostis insultans apparuit, et ei quod ad laborantes fratres pergeret indicavit. Quod vir Dei per nuntium celerrime fratribus indicavit, dicens: Fratres, caute vos agite, quia ad vos hac hora malignus spiritus venit. Is qui mandatum detulit, vix verba compleverat, et malignus spiritus eumdem parietem qui aedificabatur evertit, atque unum puerulum monachum cujusdam curialis filium opprimens, ruina contrivit. Contristati omnes ac vehementer afflicti non damno parietis, sed contritionerabili Patri Benedicto studuerunt celeriter cum gravi luctu nuntiare. Tunc idem puerum ad se deferri jubet. Quem portare non nisi in sago potuerunt: quia collapsi saxa parmembra, sed etiam ossa contssisque foras fratribus cellam clausit: qui orationi instantius quam solebat incubuit. Mira res, eadem hora hunc incolumem,
Abbreviated transcription (Latin):
agerent & eos cardior
horet fatigarae: ambu¬
lantes inuenerunt
initinere pratũ et
fontem: et quaeque
poterant ad reficien¬
dumcorpus delectabi¬
lia uideri, Tuncuiator¬
ait. Ecce aqua. ecce
prectum. ecce amoenꝰ.
locꝰ in quo possumus
refici: & parum quies¬
cere: ut ualeamus i ter
nos trum post modum inco¬
mes explere : Cumigitur
oculis blandirentur.¬
hac. testia ad monutio¬
ne ꝑsuasus consens it¬
& comedit: Vespestina
uerohorat peruenit ad
cellam, Prcesentatus
autem uentreebi libenediõ
patri sibi orationẽ
peciit: sed moxei uir
sc̃s hoc quod inuia ege¬
rat in properoeuit di¬
cens: quid est frater:
malignus hostis qui tibi
perconuiatorem tuũ
locutus ẽ : semel tibi ꝑ¬
suadere non potuit:
secundo potuit: ad
testium ꝑ suas it: et te
adhoc quod uoluit su¬
perecuit. Tunc ille
reatum infirmae suae
mentis agnos cens: eius
pedib: prouolutus : tan¬
tomagis coepit culpã
deflere &erubes cere:
quanto secognouit etiã
absentem in bene dictiꝰ

Expanded text:
agerent, et eos tardior agerent, et eos tardior hora fatigaret ambulantes, invenerunt in itinere pratum et fontem, et quaeque poterant ad reficiendum corpus delectabilia videri. Tunc conviatorait: Ecce aqua, ecce pratum, ecce amoenus locus, in quo possumus refici et parum quiescere, ut valeamus iter nostrum postmodum incolumes explere. Cum igitur oculis blandirentur, tertia admonitione persuasus, consensit et comedit: vespertina vero hora pervenit ad cellam. Praesentatus autem venerabili Benedicto Patri, sibi orationem dari petiit: sed mox ei vir sanctus hoc quod in via egerat improperavit, dicens: Quid est, frater, quod malignus hostis, qui tibi per conviatorem tuum locutus est, semel tibi persuadere non potuit, secundo non potuit, at tertio suasit, et te ad hoc quod voluit superavit? Tunc ille reatum infirmae suae mentis agnoscens, ejus pedibus provolutus, tanto magis coepit culpam deflere et erubescere, quanto se cognovit etiam absentem in Benedicti
Abbreviated transcription (Latin):
tia ultre non facerent.
quem praces entem sibi
esse insp̃uscirent:
XIII. DE FRATREUALCN¬
TIN IANIMONACHII
ualentiniani eius
monachi cuius supe¬
rius memoriã feci.
Vir eretlaicus sedre¬
Vgiosus: qui ut serui
dĩ oretionem percipe¬
ret : et germanum free¬
trem uideret : annis
singulis deloco suo ad
cellã. leiunus uenire
consueueret. Quadã
igitur diẽ dum iter
admonas terium
facer&: sese illi alter
uiator adiunexit : qui
sumendos in itinere
quei amhora tardior
excreuiss& dixit:
Venifrater : sumamus
cibum: nelassemur in
uia: Cui ille respon¬
dit. Absit fr&ter: non
facio : quia aduenene¬
bilem patrem benedic¬
tum ieiunus semper ꝑ¬
uenire consueui: quo
responsopercepto. ad
s ed cum posthaec aliquan¬
tulum itineris spatiũ
egissent : rursus ad¬
monuit ut manduca¬
rent: consentire nolu¬
nire de creuerdet:
Tacuit quidem qui ad
manducandum inuita¬
uerat: et cum eo seiunis
adhuc pergere ad
modicum consensit.
Cumq &iter longius

Expanded text:
tia ultra non facerent, tia ultra non facerent, quem praesentem sibi esse in spiritu scirenXIII. De fratre Valentiniani monachi, Valentiniani ejus monachi, cujus superius memoriam feci, vir erat laicus, sed religiosus. Qui ut servi Dei orationem perciperet, et germanum fratrem videret, annis singulis de loco suo ad cellam ejus jejunus venire consueverat. Quadam igitur die dum iter ad monasterium faceret, sese illi alter viator adjunxit, qui sumendos cibos in itinere que jam hora tardior excrevisset, dixit: Veni frater, sumamus cibum, ne lassemur in via. Cui ille respondit: Absit, frater, hoc non faciam, quia ad venerabilem Patrem Benedictum jejunus semper pervenire consuevi. Quo responso percepto, ad Sed cum post hoc aliquantulum itineris spatium egissent, rursus admonuit ut manducarent. Noluit consentire qunire decreverat. Tacuit quidem qui ad manducandum invitaverat, et cum eo jejunus adhuc pergere ad modicum consensit. Cumque iter longius
Abbreviated transcription (Latin):
Iosetenimcelle
Ufuit: ut quotiens
adres ponsum aliquod
egrederentur fratres.
cibum potumq: extrec
cellam minime sume¬
rent. Cumꝰ que hoc
deusu regulae sollici¬
te seruaretur : quadã
die ad responsum fr&¬
tres egressisunt. iN
quotardiori conpul¬
si sunt hore demor&ri
quimanere iuxta
religios am feminã
nouerant: Cuius in¬
gressi habitaculum:
sumpserunt cibum :
Cumq: iam tardius ad
cellã redissent. bene¬
dictionem patris ex
more p&ierunt: Ille
protinus percuncta¬
tus ẽ dicens: ubi come¬
distis. qui responde¬
Quib illeait. quare
ita mentimini Num¬
quid illius feminae
habitaculum non in¬
trecstis : Num quidi hos
atq: illos cibos non ac¬
cepistis: Num quid
tot calices non bibistis :
Cumq: eis uenerabilis
pater et hospicium
mulieris. et genere cibo¬
tum. et numerum po¬
tionum dicer&. recog¬
nostentes cuncta quae
egerant : ad eius pe¬
des treme facti ceci¬
derunt : sed eliquisse
confessisunt. Ipse
autem culpam proti
nus pepercit. perpen¬
dens quod in eius absen¬

Expanded text:
Mos etenim cellae fuit, ut quoties ad responsum aliquod egrederentur fratres, cibum potumque extra cellam minime sumerent. Cumque hoc de usu regulae sollicite servaretur, quadam die ad responsum fratres egressi sunt, et in eo tardiori compulsi sunt hora demorari. Qui manere juxta religiosam feminam noverant, cujus ingressi habitaculum sumpserunt cibum. Cumque jam tardius ad cellam rediissent, benedictionem Patris ex more petierunt. Quos protinus percontatus est, dicens: Ubi comedistis? Qui respondeQuibus ille ait: Quare ita mentimini? Nunquid illius talis feminae habitaculum non intrastis? nunquid hos atque illos cibos non accepistis? nunquid tot calices non bibistis? Cumque eis venerabilis Pater et hospitium mulieris, et genera ciborum, et numerum potionum diceret, recognoscentes cuncta quae egerant, ad ejus pedes tremefacti ceciderunt, et se deliquisse confessi sunt. Ipse autem protinus culpam pepercit, perpendens quod in ejus absen
Abbreviated transcription (Latin):
uenit: qui eundem ig¬
nem in oculis fr&trũ
eẽ. In suis uero non
eẽ considerns : caput
protnus in oreetionẽ
flexit : & eos quos fan¬
ta freorepperit igne
deludere: uocauit fra¬
tres ut oculos suos: &¬
signarent monuit.
sanum illud coquinae
aedificium adsistere
cernerent: & flammas
quas antiquus hostis
finexerat non uideren

Expanded text:
venit. Qui eumdem igvenit. Qui eumdem ignem in oculis fratrum esse, in suis vero non esse considerans, caput protinus in orationem flexit, et eos quos phantastico reperit igne deludi, revocavit fratres, ut oculos suos signarent monuit, ut et sanum illud coquinae aedificium assistere cernerent, et flammas quas antiquus hostis finxerat, non videren
Abbreviated transcription (Latin):
mouere non possent.
plures adiuncti sunt :
sedita in mobilis mansit.
acsi redicitus interrã
tenereur : Vt palam
daretur intellegi: quod
super eum ipse ꝑse an¬
tiquus hostis sederet :
Quem tantorum uirorũ
manus mouere non pos¬
sent Difficultate
igitur facta : aduirum
dĩmissum ẽ. ut ueniret.
& Orendo hostenir epelle¬
rat ut lapidem leuare
potuissent: qui mox
uenit orationem faci¬
ens benedictionem
dedit: Et tanta lapis
celeritate leuatus ẽ.
acsi nullum prius pon¬
dus habuiss&¬
DEFANTASLICO
COQUINAE INCENDIO
UNC INCONSPECTU
Quiri dĩ placuit : ut in
eodẽ loco terram
foderent: quamdũ
fodiendo altius pene¬
trarent: ereum illic
idolum fretres in ue¬
nerunt: quo adhorã
casu incoquinã proiec¬
to: exirelignis repen¬
te uisus ẽ : atq: incunc¬
torum monachorũ.
oculis. quia omne eius¬
dem coquinae aedificiũ
consumereeur ostendit:
Cumq: iaciendo aquã
edignem quasi extin¬
guendo perstrepe¬
rent: pulsatus eodẽ
tumultum uir dñi ad¬

Expanded text:
movere non possent, movere non possent, plures adjuncti sunt, sed ita immobilis mansit, ac si radicitus in terra teneretur: ut palam daretur intelligi, quod super eum ipse per se antiquus hostis sederet, quem tantorum virorum manus movere non possent. Difficultate igitur facta, ad virum missum est ut veniret, et orando hostem repelleret ut lapidem levare possent. Qui mox venit, et orationem faciens benedictionem dedit, et tanta lapis celeritate levatus est, ac si nullum prius pondus habuissphantastico coquinae incendio. Tunc in conspectu viri Dei placuit ut in eodem loco terram foderent. Quam dum fodiendo altius penetrarent, aereum illic idolum fratres invenerunt. Quo ad horam casu in coquinam projecto, exire ignis repente visus est, atque in cunctorum monachorum oculis quia omne ejusdem coquinae aedificium consumeretur ostendit. Cumque jaciendo aquam, et ignem quasi exstinguendo perstreperent, pulsatus eodem tumultu vir Dei ad
Abbreviated transcription (Latin):
rebatur: It aut uoces
illius &iam fratres
audirent : quamuis
imaginem minimecer¬
nerent: Vt enim disci¬
pulis suis uenerabilis
pater dicebat : Cor¬
poreelib eius ocu¬
lissdem antiquus
hostis teterrimus &
succensus apparebat.
qui incum oresoculis¬
q flammantib seui¬
re uidebatur:¬
Iam uero quae dicen&.
audiebant omnes:
prius enim hunc uocabat
ex nomine : Cuicum
uir dĩ minimaerespon¬
der& : adcius mox con¬
tumelias erum pebat :
Nam cum clamar& dicens:
benedicte benedicte :¬
& eum sibi nullo modo
res pondere conspice¬
r&. protinus adiun¬
gebat: Maledicte
non benedicte: quid
mecum habes : quid me
persequeris: sediam
nunc expectanda suNTt
contra dĩ famulum
antiqui hostis noua
cestamina : Cuipug¬
nas. quidem uolens in¬
tulit : sed occasiones
uictoriat minist recuit
inuitus.
UADAMDIE DUM
fr&tres habitacula
eius demcellae cons¬
truerent: Lapis inme¬
dium iacebat: quem
in redificium leuare
decreuerunt: Cum¬
q: eum duo ueltres

Expanded text:
rebatur, ita ut voces rebatur, ita ut voces illius etiam fratres audirent, quamvis imaginem minime cernerent. Ut enim discipulis suis venerabilis Pater dicebat, corporalibus ejus oculis idem antiquus hostis teterrimus et succensus apparebat, qui in eum ore oculisque flammantibus saevire videbaturJam vero quae diceret audiebant omnes: prius enim hunc vocabat ex nomine. Cui cum vir Dei minime responderet, ad ejus mox contumelias erumpebat. Nam cum clamaret, dicens: Benedicte, Benedicte, et eum sibi nullo modo respondere conspiceret, protinus adjungebat: Maledicte, non Benedicte, quid mecum habes? quid me persequeris? Sed jam nunc spectanda sunt contra Dei famulum antiqui hostis nova certamina, cui pugnam quidem volens intulit, sed occasiones victoriae ministravit invitus. Quadam die dum fratres habitacula ejusdem cellae construerent, lapis in medio jacebat quem in aedificium levare decreverant. Cumque eum duo vel tres
Abbreviated transcription (Latin):
casinum dicitur. In ex¬
celsimontis lateresitũ
ẽ : Qui uidelic& mons
distenso sinu. hoc idẽ
castrum recͥpit: sed
pertrta milia in altũ
sessubrigens : uelut
ad aeree cacumen
tendit: ubi ueeustis¬
simum fanum fuit.
inquo ex antiquorum
more gentilium ab
stulto rusticorũ po¬
pulo. apollo coleba¬
tur: Cir cum quaque
&iam incultu dae mo¬
num luci succreuerant
inquib: adhuc eodem
tempore infidelium
insana multitudo:
sacrificiis sacrilegis
insudabat : Ibi itaq
uirdĩ perueniens: con¬
triuit idolum. subuer¬
tit anam. succendit
lucos : atq: inips otẽ¬
plo apolli nis oraecu¬
lum beatimastini.
ubi uero art eius dẽ
apollinis fuit: or&¬
culum scĩ iohannis
construxit: Et com¬
morantem circum¬
quaq: multitudinẽ
pracedicatione conti¬
nua adfidem uocabat:
sed haec antiquus hos¬
tis tacite non ferens.
Non occulte uel per sõp¬
nium: sed a pesta uisio¬
ne eiusdem patrisse
oculis ingerebat: &
magnis clamoribus
uim se per peti conque-¬

Expanded text:
Cassinum dicitur, in exCassinum dicitur, in excelsi montis latere situm est, qui videlicet mons distenso sinu hoc idem castrum recepit, sed per tria millia in altum se subrigens, velut ad aera cacumen tendit: ubi vetustissimum fanum fuit, in quo ex antiquorum more gentilium a stulto rusticorum populo Apollo colebatur. Circumquaque etiam in cultu daemonum luci succreverant, in quibus adhuc eodem tempore infidelium insana multitudo sacrificiis sacrilegis insudabat. Illuc itaque vir Dei perveniens, contrivit idolum, subvertit aram, succendit lucos, atque in ipso templo Apollinis oraculum beati Martini, ubi vero ara ejusdem Apollinis, fuit oraculum sancti Joannis construxit, et commorantem circumquaque multitudinem praedicatione continua ad fidem vocabat. Sed haec antiquus hostis tacite non ferens, non occulte vel per somnium, sed aperta visione ejusdem Patris oculis sese ingerebat, et magnis clamoribus vim se perpeti conque
Abbreviated transcription (Latin):
concess& redemptionis
gratiã: electorũcor¬
da omnium in pleuit:
De quo iohannes dicit:
Ereet lux uera : quae int¬
Illuminat omnem homi¬
nem uenientem in hunc
mundum, De quorur¬
sum scriptum ẽ: Deple¬
nitudine eius. nos omnes
accepimus: Nam scĩdĩ
homines potuerunt a
dño uistutes habere :
Non &iam aliis trecdere ::
Ille autẽ signa uistutis
dedit subditis: qui se
daturũ signũ ionae
promisit inimicis: ut
cor&em superbis mori
dignar&ur: Coram
humilib: resurgere :
quat inus & illi uidereNT
quod contempnerent.¬
Et isti quod uenenanter
amare debuissent.
Ex quo misterio actũ ẽ
ut dum superbi aspici¬
unt dis pectum mostis:
humiles contra mostẽ
acciperent gloriã potes¬
tatis: PCTRUS
uaes oteposthȩc
adquae locauir
sc̃s migrauit: uel si ali
GREGORIUS¬
C̃SUIRADALIADEMI¬
Ognaens loca : non hostẽ
mut auit .: Namtanto
post grecuior proelia
pertulit: quanto con¬
trac se a peste pugnan¬
tem ipsum magistrũ
malitiae inuenit.
Castrum namq: quod

Expanded text:
concessae redemptionis gratiam electorum corda omnium implevit, de quo Joannes dicit: Erat lux vera quae illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum . De quo rursus scriptum est: De plenitudine ejus nos omnes accepimus . Nam sancti Dei homines potuerunt a Domino virtutes habere, non etiam aliis tradere. Ille autem signa virtutis dedit subditis, qui se daturum signum Jonae promisit inimicis : ut coram superbis mori dignaretur, coram humilibus resurgere: quatenus et illi viderent quod contemnerent,et isti quod venerantes amare debuissent. Ex quo mysterio actum est, ut dum superbi aspiciunt despectum mortis, humiles contra mortem acciperent gloriam potestatis. Petr. Quaeso te post haec, ad quae loca vir sanctus migraverit, vel si aliqGregor. Sanctus vir ad alia demigrans loca non hostem mutavit. Nam tanto post graviora praelia pertulit, quantum contra se aperte pugnantem ipsum malitiae magistrum invenit. Castrum namque quod
Abbreviated transcription (Latin):
ducta moysen: Infer¬
rouero quod exħro fun¬
do aquae rediit helseũ :
Inaquae it inere pecrũ. ⁊
INcor ui oboedientia
heliam: In luctu autẽ
mostis inimici Dauid :¬
Vt uideo & perpendo suir
iste spũ iustorum omni¬
um plenus fuit.
GREGORIUS. UIR
DÑIBENE DICIUS PETRE

Expanded text:
ducta, Moysen ; in ferro vero, quod ex profundo aquae rediit, Elisaeum ; in aquae itinere, Petrum ; in corvi obedientia, Eliam ; in luctu autem mortis inimici, David video . Ut perpendo, vir iste spiritu justorum omnium plenus fuit. Gregor. Vir Dei Benedictus, Petre,
Abbreviated transcription (Latin):
Ostende nobis fauiemtuã. Acsidicat᷑ da pob̵
cognitionẽ tiiã. sic & uestigia dĩ dicunt᷑ quia¬
nuncds̃ ꝑ speculũ agnoscit᷑. Ad ꝑfectũ uero
omp̃s reperit᷑ : dũ infuturo faciȩ ad faciem
quibusq: electis p̃sentabitur ut ipsã speciem
contemplent᷑ cuiusnunc uestigia compre¬
hendere conant᷑ hac est quem uidere ꝑ sp̃e¬
culũ dicit᷑ Nam &situs & habitus. & locus
& tempus non indõ ꝓpriȩ sed ꝑsimilitudinẽ
trans latadicunt᷑ quippe sedere suꝑ cherubindi¬
cit᷑ qđ est ad sitũ & abyssũ tamquã uestimentũ
amictus quodẽ ad habitũ. et annitiu non de

Expanded text:
Deo: Ostende nobis faciem tuam ; ac si diceretur: Da nobis Deo: Ostende nobis faciem tuam ; ac si diceretur: Da nobis cognitionem tuam. Sic et vestigia Dnunc Deus per speculum cognoscitur; ad perfectum vero omnipotens reperietur, dum in futuro facie ad faciem quibusque electis praesentabitur, ut ipsam speciem contemplentur, cujus nunc vestigia comprehendere conantur, hoc est, quem videre per speculum dicuntur. Nam et situs et habitus, et locus et tempus non in Deo proprie, sed per similitudinem translata dicuntur; quippe sedere super Cherubin dicitur, quod est ad situm; et: Abyssum tanquam vestimentum amictus , quod est ad habitum; et: Anni tui non de
Abbreviated transcription (Latin):
ex usu nr̃o ad dm̃ sumpta : de membris nr̃is
siue de inferioribus & quia in ꝓpria natura
inui sibilis & incorporeus ẽ proficentiis
tamencausatũ in ipso rerũ species ascribunt᷑
ut more locutionis nrae facilius seipsũ insinu&
ĩ Vt hoc intellegere possim obsecro ut michi
indicare non renuas. R Quia om̃a uid&.
rectedicit᷑ oculus. Propt̃ quod om̃a audit
dicit᷑ auris. pro eo quod uertatur ambulat.
proeo quod expectat. stat sic& c&eris horum
similibus ab humanis motib: trahitur simili¬
tudo addm̃. si cut est obliuis cens & memorans.
hinc est quod& ꝓph& adicit iurauit dñs exerti¬
tuum ꝑ animã suã .I Quo modo ꝑanimã iuras se
dicitur cum ds̃ animã non haba R Hoc nr̃o
narrat affectu. sicut & facies dñi inscripturis
scĩs non caro sed diuina cognitio intelligitur
Eademratione quia ꝑfaciẽ conspectã quisque
cognoscitur. hoc enim in orationedõ dicitur

Expanded text:
ex usu nostro ad Deum sumpta de membris nostris, sive de inferioribus. Et quia in propria natura invisibilis et incorporeus est, pro efficientiis tamen causarum in ipso rerum species adscribuntur, ut more locutionis nostrae facilius seipsum insinuet. Inter. Ut hoc intelligere possim, obsecro, ut mihi indicare non renuas? Resp. Quia omnia videt recte, dicitur oculus; propter quod omnia audit recte, dicitur auris; pro eo, quod avertitur, 425 ambulat; pro eo, quod exspectat, stat; sic et in caeteris horum similibus ab humanis motibus  Isid., mentibus trahitur similitudo ad Deum, sicut est obliviscens et memorans; hinc est, quod et Propheta dicit: Juravit Dominus exercituum per animam suam . Inter. Quomodo per animam jurasse dicitur, cum Deus animam non habet? Resp. Hoc nnarrat affectu. Nam et facies Dei in Scripturis sanctis non caro, sed divina cognitio intelligitur, eadem ratione qua per faciem conspectam quisque cognoscitur. Hoc enim in oratione dicitur
Abbreviated transcription (Latin):
quoq eius in quibus totius mundideplorat
mniseriam consolationes & iãdĩ ad eũ ꝑtur¬
binẽ & duplex ei infinere muneratio.
ĩ Quid in libro psalmorũ : R Continentur ln eo
allegorioe actipice sacramenta signata. sed specia¬
liter natiuitas. passio a resurrectio xp̃i I. Quid
in libris salomonis. &ln pro uerbiis enũ moralia
docens ꝑ communẽ quendã loquendiusũ altiorẽ
rũ uel doctrinae cȩlestis insttactionẽ breuib: sen
ram discutiens & cuncta in mundo caduca &uana
esse re p̃hendit . rerũq: oniniũ fragilitate per¬
specta renuntiare niundo ad monuit : In can¬
ticis canticorũ eaquȩ st̃ caelestia ueldiuina sub
specie sponsi asponsae xp̃i eclesi eq: unitate

Expanded text:
quoque ejus, in quibus totius mundi deplorat quoque ejus, in quibus totius mundi deplorat miseriam, consolatio etiam Dei ad eum per turbinem, et duplex ejus in fine remuneratio. Inter. Quid in libro Psalmorum? Resp. Continentur enim in eo allegorice ac typice sacramenta signata, sed specialiter nativitas, passio et resurrectio Christi. Inter. Quid in libris Salomonis? Resp. In Proverbiis enim docens, per communem quemdam loquendi usum altiorem rum, et doctrinae coelestis institutionem succinctis vram discutiens et cuncta in mundo caduca et vana esse reprehendit, rerumque omnium fragilitate perspecta renuntiare mundo admonuit. In Canticis Canticorum ea, quae sunt coelestia vel divina sub specie sponsi et sponsae, 430 Christi Ecclesiae
Abbreviated transcription (Latin):
dictionẽ filuis is rahel. ibi terrareꝓmissionis
& circũ cisio seđa summersio cananeorũ & diui¬
sio t̃rae eorũ nec non & hereditas t̃raesorte
suscepta E quid in libro iudicũ R peccata&
seruitus isrł exclamationes populie misera¬
tiones dĩ ad eum I quid in ruth. Ristori aruth
moabitidis. decuius stirpe. descendit dauid.
Iquid in regũ R transitus are ȩ dominicae
aiudeis ad gentes. sacer dotiũ heli & ad dauid
imperiũ regissaulis. gesta regũ iudae &isra¬
helitarũ gentium trans migratio quoq: ab
erro reido latriȩ is rahel in asrriis & aduen¬
tus nabuchodo nosor inhierusalẽ . siue &iam
captiuitas principũ acpopuli & sub uersio
urbis uel templi i quid in paralipomenon
Rordo generationũ & tẽporũ & scã rũ sere¬
turarũ eruditio nec non & quȩque inis¬
toria ueteris testamenti omissa s̃. aut for¬
contu meliosa consolantiũ dicta. lam̃ta

Expanded text:
dictionem filiis Israel, ibi, terra repromissionis dictionem filiis Israel, ibi, terra repromissionis et circumcisio secunda, subversio Chananeorum, et divisio terrae eorum, nec non et haereditas sorte suscepta. Inter. Quid in libro Judicum? Resp. Peccata et servitus Israel, exclamationes populi, et miserationes Dei ad eum. Inter. Quid in Ruth? Resp. Historia Moabitidis, de cujus stirpe descendit David. Inter. Quid in Regum? Resp. Transitus archae dominicae a Judaeis ad gentes, sacerdotium Heli, et in David imperium regis Saulis, gesta regum Judae et Israelitarum, gentium transmigratio quoque ab errore idololatriae Israel in Assiriis, et adventus Nabugodonosor in Hierusalem, sive etiam captivitas principum ac populi, et subversio urbis vel templi. Inter. Quid in Paralipomenon? Resp. Ordo generationum et temporum, et sanctarum Scripturarum eruditio, nec non et quidquid in historia Veteris Testamenti omissa sunt, aut forcontumeliosa consolantium dicta: lamenta
Abbreviated transcription (Latin):
paralipomenon i÷ lob psalteriũ ꝓuer¬
biorũ. ec clesi astes canticũ canticorũ
Lbriꝓph&arũ .xiii. tobi. ludith. hester
& machabeorũI Prolatis numeris quid
in uno quoque eorũ principalit̃ contineat᷑
breui sermone ut mihi aperias obsecro :¬
in eo fabricamundi conditio hominis. cata¬
dismũ diuis iot̃rae. confusio linguarũ & ges¬
ta omnium parri archarũ usq: ad ingressionẽ
tectio nubis transitus rubrimaris. sum mersio
uersa pugna amalech. mandata de calogi.
arc ȩtes tamentũ & dedicatiotabernaculi
&oblationis. I Quidi leuitico R Lex sacri¬
ficiorũ & hostiarũ diuersitas. in dumenta pon¬
tisicũ ministeria leuitarũ ciborũ discrecio.
diuersitas populorũ purgationesq: hostiarũ.
si onũ sacram̃ta I Quidin deutero nomio :
R Recapitulatio legis. & om̃a quȩ int̃pharan &
iob&h & laban & asa roth. usq: ad cadesbarne
dinis ibi canit canticũ morses ibidat bene¬

Expanded text:
Paralipomenon, Job, Psalterium, ProverParalipomenon, Job, Psalterium, Proverbiorum, Ecclesiastes, Canticum Canticorum, Libri Prophetarum XVI, Tobi, Judith, Hester et Machabeorum. Inter. Prolatis numeris quid in unoquoque eorum principaliter contineatur, brevi sermone ut mihi aperias, obsecro. Rin eo fabrica mundi, conditio hominis, cataclismus, divisio terrae, confusio linguarum, et gesta omnium Patriarcharum usque ad ingressionem tectio nubis, transitus maris Rubri, mersus versa, pugna Amalech, mandata decalogi, archa testamenti, et dedicatio tabernaculi et oblationis. Inter. Quid in Levitico? Resp. Lex sacrificiorum et hostiarum diversitas, indumenta pontificum, ministeria levitarum, ciborum discretio, diversitas populorum, purgationesque hostiarum sionum sacramenta. Inter. Quid in Deuteronomio? Resp. Recapitulatio legis, et omnia, quae inter Faran, et Obeth, et Laban, et Asaroth usque ad Cadesbarnae dinis; ibi canit canticum Moyses, ibi dat bene
Abbreviated transcription (Latin):
onis annus. Estenĩ ebraicus & sermo& nu¬
merus. qui septenis annorũ eb domadib:¬
in quibus dangebant᷑ tubae et ad om̃s re¬
uertebat᷑ antiqua possessio debita ab¬
soluebant᷑ & confirmabant᷑ libertatos.
hunc numerũ &iã indieb: pente costen
et ipsicel ebramus postdni resurrectionẽ
remis saculpa & totius debiticiro grapho
euacuato ab omni nexuliberi. suscipi en¬
tes aduenientẽ in nos gratiã sps scĩ : Haec
paucatibi decũporũ ratione prolata quo
ab initio creaturaegesta. atq conscripta
maxime iiu&erꝓtestam̃to parrantur
atq: legunt᷑ id circo si lib& ꝓutnunc occurrit
dis putemus int̾nos. quae diuersitas atq: mul¬
tiplicitas in eodẽ testam̃to habeat᷑. I Etquia
haec ita seaguntur. dic mihiu&us testamentũ
quaredicatur. RVetuse testam̃tũ dicit᷑.
quia ueniente nouo cessauit sicut ait apłs.
pomius. Iosie. iudicũ. Ruth. libri regũ uii

Expanded text:
im remissionis annus. Est enim Hebraicus et sermo et nuim remissionis annus. Est enim Hebraicus et sermo et numerus, qui septenis annorum ebdomadibin quibus clangebantur tubae, et ad omnes revertebatur antiqua possessio, debita absolvebantur, et confirmabantur libertates. Hunc numerum etiam in diebus Pentecostes et ipsi celebramus post Domini resurrectionem, remissa culpa et totius debiti cirografo chirographo evacuato ab omni nexu liberi, suscipientes advenientem in nos gratiam Spiritus sancti. Haec pauca tibi de temporum ratione prolata, quoab initio creaturae gesta atque conscripta, maxime in Vetere Testamento narrantur atque leguntur, idcirco si libet, prout nunc occurrit, disputemus inter nos, quae diversitas atque multiplicitas in eodem Testamento habeatur. Inter. Et quia haec ita aguntur, dic mihi, Vetus Testamentum quare dicatur? Resp. Vetus enim Testamentum vocatur, quia veniente Novo cessavit, sicut ait Apostolus: nomius, Josue, Judicum, Ruth, Libri Regum IV,
Abbreviated transcription (Latin):
recurrit. alii annũ dicunt a potuinanistax
aut sols tieialis qui duo decĩ contine menses
aut magnꝰ omnib: plan&is i eundẽ locũ
recurrentib: quifit postannos solfati¬
tituit: R Aera singulorũ annorũ s̃ cons¬
tituta acesare augusto quando primũ
ex eo qđ omnis orbis aes reddere ꝓfessum
ẽ roipublicȩ . I O limpias unde dicit᷑
R O limpias apud grecos ẽ constͣuta apud
elidẽ greciae ciuitatẽ elusagentib ago¬
nẽ & quin quennale certamen quattuor
mediis annis uacantibus. & ob hoc elidum cer¬
tam inis tẽpꝰolimpiadẽ uocauer̃ quad ri¬
ennio munaolimpiade supputato . Ĩ Quid
estlustrũ R Lustrũ est pentetesin idẽquin¬
quenniũ qđ quinto anno dicit᷑ condi ꝓpt̃o
limpiades a romanis adhuc enĩ c̃iules.
adhuc aera ñ erant estenĩ quinquem aletẽ pꝰ¬
IQuareltauocat᷑. R ldeo eñ sicuoc at᷑
eo qđ censu ꝑ quinquenniũ in republica
ꝑ acto urbs romalus trabat᷑. P lubeleus

Expanded text:
recurrit. Alii annum dicunt apotilanistai  recurrit. Alii annum dicunt apotilanistai  aut solstitialis, qui continet XII menses, aut magnus omnibus planetis in eumdem locum recurrentibus, quod fit post annos solstititituit? Resp. Aera singulorum annorum est constituta a Caesare Augusto, quando primum ex eo, quod omnis orbis aes reddere professus est reipublicae. 429 Inter. Olimpias unde dicitur? Resp. Olimpias apud Graecos est constituta apud Elidem Graeciae civitatem Eliis agentibus agonem et quinquennale certamen, quatuor mediis annis vacantibus; et ob hoc Elidum certaminis tempus olimpiadem vocaverunt, quadriennio in una olimpiade supputato. Inter. Quid est lustrum? Resp. Lustrum est pentetesis, id est, quinquennium, quod quinto anno dicitur condi propter olimpiades a Romanis. Adhuc enim consules; adhuc non erat aera. Est enim quinquennale tempQuare ita vocatur? Resp. Ideo enim sic vocatur, eo quod censu super quinquennium in republica peracto urbs Roma lustrabatur. Inter. Jubeleus
Abbreviated transcription (Latin):
I Quaratione. Rł dacitas enĩ grece. bruma
appellat᷑ unde & ibrumatidicunt᷑ quibus fas¬
nus qui plerũq: a parte cotã hiȩ mẽ significat
omniaoriuntur A estas u meridia no
eo qđ pars eiuscalore flagrantior sit hiems
septẽ trioni eo qđ frigorib: & ꝑp&uo gelutorp&
Autũ nus occiduo ꝓpt̃ qđ graues morbos bab&.
Vnde & tunc omnia folia arborũ defluunt:
ut aut̃ autũnus hab& marbos. facit hoc confiniũ
frig oris &caloris dc̃õpugnantia intrase
estsolis anfractus. cũ ꝑ actis trecentis sexagin¬
taquinq: dieb: ad ea demloca siderũ radit:
IVpdedicit᷑ annus. R Annus dictus est.
quia mensibus insere currentib: uoluitur.
unde & anulus quasi annuus idẽcirculus
qđ inseredeat. Vnde & uirgilius atq: in. sesua
ꝑ uestigia uoluit᷑ annus. Sieenĩ apud egrp¬
tios indicabat᷑ anteiuentas litteras pic¬
to dracone caudã suã mordente quia hise

Expanded text:
Inter. Qua ratione? Resp. Edacitas enim Graece bruma Inter. Qua ratione? Resp. Edacitas enim Graece bruma appellatur. Unde et inbrumati dicuntur, quibus fasnus, qui plerumque a parte totam hiemem significat. omnia oriuntur. Aestas vero meridiano, eo quod pars ejus calore flagrantior sit. Hiems septemtrioni, eo quod frigoribus et perpetuo gelu torpet. Autumnus occiduo, propter quod graves morbos habet. Unde et tunc omnia folia arborum defluunt. Ut autem autumnus abundet morbis, facit hoc confinium frigoris et caloris et compugnantia intra seest solis anfractus, cum peractis ter centum sexaginta quinque diebus ad eadem loca siderum redit. Inter. Unde dicitur annus? Resp. Annus dictus est, quia mensibus in se recurrentibus volvitur. Unde et annulus, quasi annuus, id est, circulus, quod in se redeat. Unde et Virgilius : Atque in se sua per vestigia volvitur annus. Sic enim apud Aegyptios indicabatur ante inventas litteras, picto dracone caudam suam mordente, quia in se
Abbreviated transcription (Latin):
re. siccitate calore & frigore tem perent:
I Quo modo alit̃ uocant᷑ R Dicunt᷑ et curri¬
cula qui a non stant sedcurrunt ĩ Quara
ex qualitate cursus solis tẽporainter nos menses
fuis seduusa. quorũ tẽporũ talẽ u&eres dis¬
cretionẽ facuint : ut primus mensis nouus dicat᷑
scđs adultus t̃tiusu prȩceps sic & aestas in su
istribus mensibus. noua adulta et praeceps.
Itẽ & hiem s noua. adulta & praeceps
si ue extrema unde &ẽ illud: extremȩ sub
turtellus herbis & floribus cunctarum arborũ
Ĩ Aestas undediat᷑. R Aestas dicit᷑ ab aestu.
idẽ acalore & aestas quasi usta idẽ exusta
& arida nã caloraridus est I Autũ nus
unde appellatur.: R Autũ nus at a tem¬
pestate uo catus quando & folia arbo rum
cadunt & om̃a matures cunt . I lliems
qua redicitur R Hiemem ratioemis phe¬
tuno breuiori soluit᷑ circulo . unde& boc tẽ¬
pus brum a dicitur. quasi braxin idẽ breuis.

Expanded text:
re, siccitate, calore, et frigore temperent. re, siccitate, calore, et frigore temperent. Inter. Quomodo aliter vocantur? Resp. Dicuntur enim curricula, quia non stant, sed currunt. Inter. ex qualitfuisse divisa, quorum temporum talem veteres discretionem faciunt, ut primus mensis ver novum dicatur, secundus adultus, tertius pris tribus mensibus nova, adulta, et pItem hiems nova, adulta, et praeceps, sive extrema. Unde et est illud: Extreme sub tur tellus herbis, et in florem cuncta rumpuntur. Inter. Aestas unde dicitur? Resp. Aestas dicitur ab aestu, id est a calore; et aestas quasi ustas, id est exusta et arida. Nam calor aridus est. Inter. Autumnus unde appellatur? Resp. Autumnus a tempestate vocatus, quando et folia arborum cadunt, et omnia maturescunt. Inter. Hiems quare dicitur? Resp. Hiems est ratio emisferitur  Isid. volvitur circulo. Unde et hoc tempus bruma dicitur, quasi braxin  Isid., Βραχ
Abbreviated transcription (Latin):
Κalendasnon as &idus ꝓpt̃ festos dies roma¬
nihstituerunt . ł ꝓpt̃ officia magistratu um
mant apud u&eres enim omniũ mensi um
principia colebant᷑ sicut & apud ebreos : iđ aut̃
pleriq latinorũ ab edendo dictũ putant. qđ hi
dies apud u&eres epularũ essent. nonȩ a nun¬
dinis uocatȩ inundinȩ enims publicȩ c̃uenti¬
onos siue mercimonia i Solstitium quare
dicit᷑ & Solstitium dictũ quasisolis statio qđ tunc
solestante crescantdies ł noctes. I Qua redicit᷑
aequi noctium R A equi noctiũ appellatum ẽ
quod tunc dies & nox horarũ spatio aequali
tẽpr̃ solaltio res incipt̃ circulos p&ere. unde &
hiemalis solestitu dies minimus sicut aestiui
maximꝰ inuenit᷑ I Aequi noctia q̃t̃ s̃ & Ouo¬
Ĩ Quae. R Unũ uernale & aliud autũnale.
tia quotẽ pr̃fiunt. RUnũ ẽ dieocta uo błm
a prłm.ialtẽ uero octauo kłđm octobrium
induo emis pheria ł annitem prãqt̃ sunt¬
a cõmunionis tẽperam̃to quod inuicẽ sehumo¬

Expanded text:
nas et Idus propter festos dies Romani instituerunt, vel propter officia magistratuum. mant. Apud veteres enim omnium mensium principia colebantur: sic et apud Hebreos. Idus autem plerique Latinorum ab edendo dictum putant, quod hi dies apud veteres epularum essent. Nonae a nondinis vocatae. Nondinae autem sunt publicae conventiones seu mercimonia. Inter. Solestitium quare dicitur? Resp. Solestitium dictum quasi solis statio, quod tunc sole stante crescant dies vel noctes. Inter. Quare dicitur aequinoctium? Resp. Aequinoctium appellatum est, quod tunc dies et nox horarum spatio aequali tempore sol altiores incipit circulos petere. Unde et hiemalis solestitii dies minimus, sicut aestivi maximus invenitur. Inter. Aequinoctia quot su Quae? Resp. Unum vernale, et aliud autumnale, tia quo tempore fiunt? Resp. Unum est die octavo Kal. Aprilium. Alterum vero octavo Kal. Octobrium, in duo emispheria. Inter. Anni tempora quota communionis temperamento, quod invicem se humo
Abbreviated transcription (Latin):
om̃s nocte operantes. etut quib: dã animantib:
quae lucẽ solis ferre ñ possunt ad sufficientiam
ut operis diurnil aborẽ noctis requies tẽper&
I Quare factaẽ nox. & Aut quia longalte¬
nerelassatur sol. & cũ adultimũ caelispatiũ
ꝑuenit. el anguescit ac tabefactus efflat suos
facit Vnde & uirgilius. ruit oceano nox. inuol¬
uensumbra magna t̃rãq poulũq ł P ar

Expanded text:
omnes nocte operantes, et ut quibusdam animantibus, omnes nocte operantes, et ut quibusdam animantibus, quae lucem solis ferre non possunt, ad sufficientiamut operis diurni laborem noctis requies temperet. Inter. Quare facta est nox? Resp. Aut quia longo itinere lassatur sol, et cum ad ultimum coeli spatium pervenit, elanguescit, ac tabefactus efflat suos facit. Unde et Virgilius : Ruit Oceano nox, Involvens umbra magna terramque polumque. Inter.
Abbreviated transcription (Latin):
i putant abaere quiamanus idẽclarꝰ atq ꝑspi¬
cuus I Meridies quareuocatur : R Meridies dic¬
ta quasi medidies. hoc ẽ medius dios. ł qui a tunc
puri ordies ẽ merũ enĩ purũ dr̃. in toto enĩ die
pihil clarius meridie quando sol in medio caeloru¬
tilat et omnẽ orbẽ pariclaritate illustrat
I Quidẽ su premia RSu premaẽ postrema
pars diei quando solcursũ suum inoccasũ uertit.¬
& dictasu prema qđ suꝑ ẽ ad partẽ ultimã diei
ISerũ quaredicit᷑. & Serũ uocatũ ẽ aclausis
seris quando nox lãuenit etunus quisq: somno
si hocdie sic & quotidie non cotidie ut sit quotdi eb:
ues ternũ ẽpridie & dictũ esternũ ab eo qđ iam
dies ipsesit a nobis extraneus & p̃tereundo ali¬
enus I Vndedicit᷑ pridie : & Pridiea ut̃ dictũ qua¬
eo qđ o culis noceat qua eidcircolunae. acsiderũ
lucẽ hab& neindecora e& et ut consolarent᷑

Expanded text:
i putant ab aere, quia manus, id est, clarus atque perspii putant ab aere, quia manus, id est, clarus atque perspicuus Inter. Meridies quare vocatur? Resp. Meridies dicta quasi medidies, hoc est, mediusdies, vel quia tunc purior dies est. Merum enim purum dicitur, in toto enim die nihil clarius meridie, quando sol in medio coelo rutilat, et omnem orbem pari claritate illustrat. Inter. Quid est suprema? Resp. Suprema est postrema pars diei, quando sol cursum suum in 427 occasum vertit; et dicta suprema, quod superest ad partem ultimam diei. Inter. Serum quare dicitur? Resp. Serum vocatum est a clausis seris, quando jam nox venit, ut unusquisque somno si hoc die: sic et quottidie, non cotidie, ut sit quot diebusHesternum est pridie, et dictum hesternum ab eo, quod jam dies ipse sit a nobis extraneus, et praetereundo alienus. Inter. Unde dicitur pridie? Resp. Pridie autem dictum quaeo quod oculis noceat; quae idcirco lunae et siderum lucem habet, ne indecora esset, et ut consolarentur
Abbreviated transcription (Latin):
ta sabbati quarta feria᷑ qui mercuru diesdicit᷑
quinta feriaẽ idẽ quinta adiedominico quae
apud gentiles iouis uocatur I Quidẽ sexta
RSexta s abbati sex ta feria dicit᷑ qui apud eosdẽ
gentiles saturnadica uer̃ & satur nũ nomina¬
tũ ex ebreo inlatinũ requies int̃pr&atur.
eo qđ ds̃ ineo requie iuiss& ab õnib: operibus sius
melius aut̃ iuo cabulis dierũ deore xp̃i ano¬
ritus loquendi exle si asticus ꝓcedit tamen
siquẽ forte consu& udo traxerit ut allud ex eat
exore qđ imꝓbat corde intellagat illo som̃s de
quorũ nominib: appellatis hi dies homines
rimũ potuer̃ eteminuerunt i hoc sđo delatis
eis ab amato ribussuis. diuiniho nores & in diebus et
insiderib sed primũ a nominib: hominũ side ra
tȩ qđ sit ieis nob̵ tẽpus dictionis idẽ in diuino ł hu¬
mano offitiofari sed exhis festis dieb: hominũ cau¬
sa hstitutos feriatos diuinorũ sacrorũ. i Partes

Expanded text:
ta sabbati quarta feria est, qui Mercurii dies est ata sabbati quarta feria est, qui Mercurii dies est aquinta feria est, id est, quinta a die Dominico, qui apud gentiles Jovis vocatur. Inter. Quid est sexta? Resp. Sexta sabbati sexta feria dicitur, qui apud eosdem gentiles Saturno dicaverunt, et Saturnum  Iautem ex Hebraeo in Latinum requies interpretatur, eo quod Deus in eo requievisset ab omnibus operibus suis. Melius autem in vocabulis dierum de ore ritus loquendi ecclesiasticus procedit; tamen si quem forte consuetudo traxerit, ut illud exeat ex ore, quod improbat in corde, intelligat illos omnes, de quorum nominibus appellati sunt hi dies, hominesrimum potuerunt et eminuerunt in hoc saeculo, delati sunt eis ab amatoribus suis divini honores, et in diebus et sideribus. Sed primum a nominibus hominum sidera ntae, quod sit in eis nobis tempus dictionis, id est, in divino vel humano officio fari. Sed ex his festis diebus hominum causa institutos feriatos divinorum sacrorum
Abbreviated transcription (Latin):
a sole appellauer̃ qui princeps estomnium
siderũ sicut &idẽ dies caput ẽ cunctorũ dierũ
Secđm aluna quae soli & splendore & magni¬
tium ab stella martis quaeues ꝑ appellatur:
Quartũ abstella mercurii quam quidam
candidum circulũ dicunt. Quintũ abstella
la quã luciferũ asserunt quae int̃ omniasi¬
dera plus lucis hab&. Septimũ uero abstel¬
ferturec plere cursũ suum ł Quare abhis
septem stellis dies nominatisunt. Rlde o enĩ
ex his septẽ stellis nomina dierũ gentiles de¬
der̃ qui a ꝑ easdẽ aliquid sibies fici ex istima¬
uer̃ dicentes habere a solespiritũ . aliina corp
amercurio ingeniũ & linguã. a uenereuo¬
luptatẽ. amarte sanguinẽ aioue tẽperan¬
tiam a saturno humorẽ. Talis quippe exti¬
tit gentiliũ stultitia. qui sibi fixer tã nidicu
sabbatidicit᷑: quia pud nos dies dominicus ẽ
R Tertia sabbati t̃tiareria ẽquã diẽ
martis uocant I Quidȩ quarta : R Quar¬

Expanded text:
a sole appellaverunt, qui princeps est omnium a sole appellaverunt, qui princeps est omnium siderum, sicut et idem dies caput est cunctorum dierum. Secundum a luna, quae soli et splendore et magnitium ab stella Martis, quae vesper vocatur. Quartum a stella Mercurii, quam quidam candidum circulum dicunt. Quintum ab stellala, quam Luciferum asserunt, quae inter omnia sidera plus lucis habet. Septimum vero a stelfertur explere cursum suum. Inter. Quare ab his VII stellis dies nominati sunt? Resp. Ideo enim ex his VII steliis nomina dierum gentiles dederunt, quia per easdem aliquid sibi effici existimarunt, dicentes, habere a sole spiritum, a luna corpus, a Mercurio ingenium et linguam, a Venere voluptatem, a Marte sanguinem, a Jove temperantiam, a Saturno humorem; talis quippe exstitit gentilium stultitia, qui sibi finxerunt tam ridiculsabbati dicitur, qui apud nos dies Dominicus est Tertia sabbati tertia feria, quem diem illi Martis vocant. Inter. Quid est quarta? Resp. Quar
Abbreviated transcription (Latin):
Ehora grecũ nomenesi & tam̃ latinum sonat¬
sol supra terras sicut nox sol subterris i Quo
tuor horarũ est : usq: dumdies autnox spati¬
osui cursus aboriente. usq: ad aliũ orien¬
tem solẽ caeli uolubilitate condudit.
nã ab usiue dies unus est: spatiũ ab oriente
soleusq ad occidentẽ I. Diei spatia qt̃ sunt
spaciũ aut̃ horarũ xiI I Vndediciturdies
& biusuest ut sine cõme moratione noctis
numerũ dierũ dicamus. sicut & in lege di¬
uina scriptũ est. factũ est uespere & mane
diesunus E Dic mihi quib: horis scđm con¬
suetudinẽ unius cuiusq gentis. rationẽ
inchoat dies R Scđm aegrptios. Incipit
ab occasusolis scđm persas ab ortusolii.¬
scđm athenien ses a sexta horadiei. scđm
romanos uero amedia nocte. Vnde& tii
galliciniam est. quorũ uordiei ostendit
p̃cniũ. quando a mosonictis afflatus fit¬
nomina romani quib: dã desiderib: sacra¬
uerunt I Quaratione. R Primũ enĩdies

Expanded text:
Resp. Hora Graecum nomen est, et tamen Latinum sonatResp. Hora Graecum nomen est, et tamen Latinum sonatsol supra terras, sicut nox sol sub terris. InteXXIV horarum est, usque dum dies et nox spatio sui cursus ab oriente usque ad alium orientalem solem coeli volubilitate concludit; nam abusive dies unus est spatium ab oriente sole usque ad occidentem. Inter. Diei spatia quot suntspatium autem horarum XII. Inter. Unde dicitur dieset in usu est, ut sine commemoratione noctis numerum dicamus dierum, sicut et in lege divina scriptum est: Factum est vespere et mane dies unus. Inter. Dic mihi, quibus horis secundum consuetudinem uniuscujusque gentis rationem inchoat dies? Resp. Secundum Aegyptios incipit ab occasu solis; ssecundum Athenienses a sexta hora diei; secundum Romanos a media nocte. Unde et tunc gallicinium est, quorum vox diei ostendit praeconium, quando et mesonyctius afflatus fitnomina Romani quibusdam sideribus sacraverunt. Inter. Qua ratione? Resp. Primum enim diem