comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ponderunt pontifices: non habemus rogemnificae sartim
Tuncergo tradiditeis illum ut crucifigerttur. Hȩc nar¬
rauit iohannes ꝑpilatumgesta.
Consequensest iamut ipsam dnĩ passionem secundũ
iiieuangelist arum testimonia uideamus : quam
mitheus sicin:cipit : Tunc milites presidis fusci¬
pientes iłim in p̃torum congregauerunt ad cum uniuer¬
sum cohortem & extante scum. clamidem coccincã circũ

Expanded text:
derunt pontifices: non habemus regem nisi Caesarem. tunc ergo tradidit eis illum, ut crucifigeretur. haec narrauit Iohannes per Pilatum gesta. Consequens est iam, ut ipsam domini passionem secundum quattuor euangelistarum testimonia uideamus, quam Mattheus sic incipit: tunc milites praesidis suscipientes Iesum in praetorium congregauerunt ad eum uniuersam cohortem, et exuentes
Abbreviated transcription (Latin):
non inuenio in eumcausam. Responderuntei iudaei
Nos legem habemus & secundum legem moriquia filium
dĩsefecit: hoc potest congruereci quodlucas commemo¬
rit in accusatione iudȩorum dictum. hunc inuenimus
subuertentemgentem nrãm utad iuingatur quia fili¬
uin dĩ sefecit: sequitur itaq iohannes & dicit. cum
ergo audis s&pilatus hunc sermonem magistimu¬
it & in gressus est p̃torium iterum&dicit a dibm

Expanded text:
non invenio in eo causam. Responderunt ei Judaei: Nos legem habemus, et secundum legem debet mori, quia Filium Dei se fecit. » Hoc potest congruere ei quod Lucas commemorat in accusatione Judaeorum dictum, « Hunc invenimus subvertentem gentem nostram, » ut adjungatur, « Quia Filium Dei se fecit. » Sequitur itaque Joannes, et dicit: « Cum ergo audisset Pilatus hunc sermonem, magis timuit: et ingressus est
Abbreviated transcription (Latin):
unc dixit illipilatus : Non a udis quanta aduersum
tedicunt testimonia : & non responditei uerbumata illũ
ut mirar& presesuehement̃. ꝑdiem autem solemnem
consueuerat presesdimittere populounum unctum
quem uoluissent. Habebat autem tunc uinctum i¬
signem quidicebatur bar abbas. Congregatis ergo il¬
lis dixit pilatus. Quem uultis dimiitã uobis. barab¬
bam anibm quidicitur xp̃sꝰ Sciebatenim quod ꝑ in

Expanded text:
um te dicunt testimonia? et non respondit ei ullum uerbum, ita ut miraretur praeses uehementer. per diem autem sollemnem consueuerat praeses dimittere populo unum uinctum, quem uoluissent. habebat autem tunc uinctum insignem, qui dicebatur Barabbas. congregatis ergo illis dixit Pilatus: quem uultis dimittam uobis, Barabban an Iesum, qui dicitur Chris
Abbreviated transcription (Latin):
modiꝑtinere ꝓph& iam. lib̵ qui ppeempti agri a putꝰ
hieremiam iub&ur mittunua sfictilc & emitur hic
dep̃tio dñi ager figuli & hoc ad scpultur amperegrino¬
rumit amquam ad ꝑmansionem qui &is conim qui in hoc
seculo peregr in antes consepeliunt̃ xp̃o ꝓbaptismum
Nam & illam emptionemagri hoc signifcari mer omiȩ
dicit dñs quia erit ꝑmansio de captiuitate liberatorũ
in illaterra. Haectam quam delinianda arbitratus
sum cum ad monerem quid in his ꝓph&i cistestimonus
inunum redactis & cuangelie narrationi conlatis dili¬
gentius adtentiusque requiratur.: Hȩc int̃ posuit
matheus deuida traditoro:

Expanded text:
modi pertinere prophetiam. liber quippe emti agri aput modi pertinere prophetiam. liber quippe emti agri aput Hieremiam iubetur mitti in uas fictile et emitur hic de pretio domini ager figuli, et hoc ad sepulturam peregrinorum tamquam ad permansionem quietis eorum qui in hoc saeculo peregrinantes consepeliuntur Christo per baptismum. nam et illam emtionem agri hoc significare Hieremiae dicit dominus, quia erit permansio de captiuitate liberatorum in illa terra. haec tamquam delinianda arbitratus sum, cum admonerem, quid in his propheticis testimoniis in unum redactis et euangelicae narrationi conlatis diligentius adtentiusque requiratur. haec interposuit Mattheus de Iuda traditore. VIII.
Abbreviated transcription (Latin):
agnemptio non est apud rachariam: quod autem propheti¬
amdexxx argentiis ad hoc interpretatus sit cangelist
quod modo dechiõ conpl&umest ut hoce&̃ eius pretium
manifestumest. sed adhoc ꝑtinere &iam illud deagro
empto quod hiero miasdicit. hinc potint. imistice
signifidarrut non hiȩ tacchariae nomempone r&ur
quidoxit .xxx. argenteis. sed hicremiae quidixit
de agro empto. ut lecto euangelio atque inuentonomi¬
ne hiere miae: lecto autem hieremia & non inuento
testimonio dexxx. argenteis inuento ta mena gro
empto ad moneat᷑ lectorutrumq conferre. & inde
sensume nucleare proph&i ae quo modo ꝑtineat ad hoc
quod in dnõ impl&um est. Nam illud quod sube¬
cit huic testimonio matheus cumait quem ad pretia
hicremiam reppentur. Vnde magis ex ꝑ sonaipsi¬
us euangelistac accipiendumest: Eleganter&
mistice in sertum quia hoc ex dnĩ reuelatione cog¬
nouerit ad hanc rem quȩd exp̃i pretiofacta est. huius

Expanded text:
teis, verumtamen agri emptio non est apud Zachariam. Quod autem prophetiam de triginta argenteis ad hoc interpretatus sit evangelista, quod modo de Domino completum est, ut hoc esset ejus pretium, manifestum est. Sed ad hoc pertinere etiam illud de agro empto, quod Jeremias dicit, hinc potuit mystice significari, ut non id Zachariae nomen poneretur, qui dixit triginta argenteis, sed Hieremiae, qui dixit de agro emto, ut lecto euangelio adque inuento nomine Hieremiae, lecto autem Hieremia et non inuento testimonio de triginta argenteis, inuento tamen agro emto, admoneatur lector utrumque conferre et inde sensum enucleare prophetiae, quomodo pertineat ad hoc quod in domino impletum est. nam illud quod subiecit huic testimonio Mattheus, cum Hieremiam repperitur. unde magis ex persona ipsius euangelistae accipiendum est eleganter et mystice insertum, quia hoc ex domini reuelatione cognouerit ad hanc rem, quae de Christi pretio facta est, huius
Abbreviated transcription (Latin):
proferuntur &iam indiuersis cuangelistarum uerbispos¬
siscẽ notissima. Siuc ergo diuersisser monum dñi locis com¬
motus petrus singillatim ter enuntiauerit presumptionẽ
suam. & tercidñs suam negationem p̃dixerit sicut probabi¬
lius indagatur. siuc aliquanar randiordine possintomniũ
cu ange listarum comine morationes in unum redigi quib:
demonstr& se meldnm̃ predixisse petro p̃sumenti quodeum
negaturi s eẽ nulla hic cuangelis tarĩ repugnantia de preben¬
dipoterit sicut nulla est¬
III. Nuncergo quantum possumus ipsum ex omnibus ordinem
im sequa mur. Cumita que secundum iohannẽ hocpetro
predictumeẽt Sequitur idem iohannesconserit dnĩ sermo¬
nem dicentis: Non turb&ur corurm creditis indm̃ & inine

Expanded text:
proferuntur, etiam in diuersis euangelistarum uerbis posproferuntur, etiam in diuersis euangelistarum uerbis possit esse notissima. siue ergo diuersis sermonum domini locis commotus Petrus singillatim ter enuntiauerit praesumtionem suam et ter ei dominus suam negationem praedixerit, sicut probabilius indagatur, siue aliquo narrandi ordine possint omnium euangelistarum commemorationes in unum redigi, quibus demonstretur semel dominum praedixisse Petro praesumenti, quod eum negaturus esset, nulla hic euangelistarum repugnantia deprehendi poterit, sicut nulla estIII. Nunc ergo quantum possumus ipsum ex omnibus ordinem iam sequamur. cum itaque secundum Iohannem hoc Petro praedictum esset, sequitur idem Iohannes et conserit domini sermonem dicentis: non
Abbreviated transcription (Latin):
undaẽ : quando cumtrinȩ negationis sufficiens timorinua¬
sit ex quo & iam si post primum gallicantum inciperent
pulrato inter rogationibus pectore uerba illa negationis
tum tantustimos obsederat mentem. quicam poss& usq
ad tertiam negationem ꝑduceremulto minusigitur
mouerede b& quiatrina negatio &i amtrinis negantis
uocibur antegallicantum coepta. Et sinon ante pri
ante quam galluscant& ad mescribes cpistulam:
In quamihiter conuiciaberis. Nonutiq sicam anteomnem gal
ipsarum uocum interuallis planius cloquutus est qui dix̃
exꝑsona dnĩ prius quambis ꝙ allu s uocem dederitter mees ne¬
gaturus. It agestumẽ appcrebit cum adcundem locum narra¬
nonis cuangelicȩ uencrimus ut &iamillic ostendatur cuange¬
listas sibicongracre. Siautem quȩruntur ipsa omninouer¬
bi quȩ petrodñs dixeritneq inueniri possunt & suꝑfluo quae¬
runtur cum sententiacius propĩ quam cognoscenda i uerba

Expanded text:
tanda est, quando eum trinae negationi sufficiens timor inuatanda est, quando eum trinae negationi sufficiens timor inuasit. ex quo etiam si post primum galli cantum inciperent pulsato interrogationibus pectore uerba illa negationis tum tantus timor obsederat mentem, qui eam posset usque ad tertiam negationem perducere. multo minus igitur mouere debet, quia trina negatio etiam trinis negantis uocibus ante galli cantum coepta, etsi non ante primantequam gallus cantet, ad me scribes epistulam, in qua mihi ter conuiciaberis, non utique, si eam ante omnem galipsarum uocum interuallis planius elocutus est, qui dixit ex persona domini: priusquam bis gallus uocem dederit, ter me es negaturus. ita gestum esse apparebit, cum ad eundem locum narrationis euangelicae uenerimus, ut etiam illic ostendatur euangelistas sibi congruere. Si autem quaeruntur ipsa omnino uerba, quae Petro dominus dixerit, neque inueniri possunt et superfluo quaeruntur, cum sententia eius, propter quam cognoscendam uerba
Abbreviated transcription (Latin):
r&ur: Sed quia ante primum gallicantum coepta ẽ
illa trina negatio Adtende runtillitres non quando
eam completurus eẽt petrus. sed quanta fatura eã.
quamquam in animocius & ante primum gallic antum
tota possit incellegi : quamuis enim uerbis negantis ante
primum coepta. ante secundum iutemgallic antum peracta
su cota illa trina negatio. tamenaffectione animi & timo¬
repetri ante primum tota conceptaẽ: nec int̃ẽ quantis
morarum interuallis trinauoce enuntiatasit. cumcor
eius &i amante primum aragalli cantum tota possederit
tam magna scilic& formidine imbibit: ut poss& dnm̃
non sol uin semel sediterum & tertio inter rogatus nega¬
re ut rectius diligentiusq ad tendemibus quo modoram moc¬
chatus est mulierem incordesuo qui ci uiderit ad concupiscendũ
Sic p&rus quancumq uerbis eder& timorem quemtamueha¬
mentem animo concepe rat Vt perdura reposs& usquead t̃
tium dni negationem. Totatrina negatio ei tempori depu¬

Expanded text:
retur? sed quia ante primum galli cantum coepta est retur? sed quia ante primum galli cantum coepta est illa trina negatio, adtenderunt illi tres, non quando eam conpleturus esset Petrus, sed quanta futura esset quamquam in animo eius et ante primum galli cantum tota \'possit intellegi. quamuis enim uerbis negantis ante primum coepta, ante secundum autem galli cantum peracta sit tota illa trina negatio, tamen affectione animi et timore Petri ante primum tota concepta est. nec interest, quantis morarum interuallis trina uoce enuntiata sit, cum cor eius etiam ante primum galli cantum tota possederit, tam magna scilicet fnon solum semel, sed iterum et tertio interrogatus negare, ut rectius diligentiusque attendentibus quomodo jam moechatus est mulierem in corde suo, qui eam viderit ad concupiscendum , sic Petrus quandocunque verbis ederet timorem, quem tam vehementem animo conceperat, ut rtiam domini negationem, tota trina negatio ei tempori depu
Abbreviated transcription (Latin):
matheus dic̃it. Amendi cotibi quia hac nocte antequamgal¬
lus cant& terme negabis. Quca sautem dicotibi petre. non
cantabit hodiegallus donecter neges nosseme. Iohannes
autem a menamendicotibi non cantabugallus do necme
terneges diuersis enim uerbis & uerborumordine
eandem explicauerumt sententiam dixissednm̃: quod
antequam gallus cantar& cump&ruscẽ negaturus.
Rursus sito tamtrina m negationemante peregisset
quam cantare gallus inciper& suꝑfluo dixisse marcus de¬
preha ender&ur exꝑsona dnĩ. Amen di cotibi quia tu ho¬
die in noctehac prius quamgallus bisuo cemndederit ter
monegaturus q̃ Quid enim adtinebat dicere prius quam
bis quando siante primum gallicantum tota illa trina
negatio compler&sur. simul&ante sccundum & ante ter¬
tium & ante om̃s gallicantus eiusdem noctis completa
inuenir&ur quȩ ante ipsum primum conpl& a proba¬

Expanded text:
Mattheus dixit: amen dico tibi, quia hac nocte, antequam galMattheus dixit: amen dico tibi, quia hac nocte, antequam gallus cantet, ter me negabis, Lucas autem: dico tibi, Petre, non cantabit hodie gallus, donec ter neges nosse me. Iohannes autem: amen amen dico tibi, non cantabit gallus, donec me ter neges diuersis enim uerbis et uerborum ordine eandem explicauerunt sententiam dixisse dominum, quod, antequam gallus cantaret, eum Petrus esset negaturus. rursus si totam trinam negationem ante peregisset, quam cantare gallus inciperet, superfluo dixisse Marcus deprehenderetur ex persona domini: amen dico tibi, quia tu hodie in nocte hac, priusquam gallus bis uocem dederit, ter me negaturus es. quid enim adtinebat dicere priusquam bis, quando, si ante primum galli cantum tota illa trina negatio conpleretur, simul et ante secundum et ante tertium et ante omnes galli cantus eiusdem noctis conpleta inueniretur, quae ante ipsum primum conpleta proba
Abbreviated transcription (Latin):
negabis: Autlli p&rus: &iamsio portuerit memoritecum
non tenegabo Similiter & om̃s discipulidixer̃ : Naec poene
ipsis uerbis &iam marcus commemorat. nisi quod nonge¬
neraliter sed distinctius quemad modum futuru meẽ expres
sit dictum a dño. Amendicotibi quia tu hodie in nocte acprius¬
quambis gallusuocem dederit termees negaturis. Cumita¬
que om̃s dicant predixis sed nm quod eump&ruset̃ negaturus
ante quã gallu scantar&. non autemom̃s dicant quoties gal¬
lus cantar& marcus hoc solus narrauit expressius. unde ñ¬
nulli suid&ur congruere ceteris quia parum adtendunt. A¬
& maximeconim obnubilatur intentiodum aduersus
euangelium animo induuntur hostili. Totaenim pe¬
trinegatione trinanegatioẽ. Incadem namq ꝓmansit
negatione animi proposito que mendaci donec ad moni¬
tus quidei predictum sit amaro fl&u &cor disdolore sana¬
r&ur : hacc autem tota id̃ trina negatio sipost primum galli
cantum inciper& falsum dixissc uiderentur tresquorum

Expanded text:
illi Petrus: etiamsi oportuerit me mori tecum, non te negabo. similiter et omnes discipuli dixerunt. Haec paene ipsis uerbis etiam Marcus commemorat, nisi quod non genersit dictum a Domino, Amen dico tibi, quia tu hodie in nocte hac, priusquam bis gallus vocem dederit, ter me es negaturus. Cum itaque omnes dicant praedixisse Dominum quod eum Petrus esset negaturus antequam gallus cantaret, non autem omnes dicant quoties gallus cantarnullis uidetur non congruere ceteris, quia parum adtendunt et maxime eorum obnubilatur intentio, cum aduersus euangelium animo induuntur hostili. tota enim Petri negatio trina negatio est. in eadem namque permansit trepidatione animi propositoque mendacii, donec admonitus, quid ei praedictum sit, amaro fletu et cordis dolore sanaretur. haec autem tota, id est trina negatio, si post primum galli cantum inciperet, falsum dixisse uiderentur tres, quorum
Abbreviated transcription (Latin):
res in conparabiliter uicitꝰ ea porro fama.
tammigna: tamcelebris ut eam timendo isti.
trepidas et tepidas contradictiunculas insinu
suorodant: lamplur metuentes audiri quam
uolenter credi.filium dĩ unigenitum et dm̃ pre¬
dicĩt xp̃m : perquem facta sunt omnia:
siergo famam cligunt testem curnonhanc eli¬
gunt quac tanta cliritate prefulg& siscripturã.
cur noninicuinglicã quactinta auctoritite prepol¬
let : Nosoertchacdedus corum crecdimus quac habet
&scriptura corum antiquor et fima celebrior: quaen
ad orandi sunt curc arident intheitris: si utem
ridendi sunt plus ridendum est cum adorintur
intemplis: Restit ut ipnuelint testes cẽdexp̃o
quisibi. iuferunt meritum sciendi quid loquantur.
loquendo quod nesciunt. ĩut si aliquos libros se habe
redi cunt quos cum scripsine asseruͬt ꝓdant cos
nobis: Profecto enim ut ilissimi et siluberrimi sunt
quos ut ipsi fatentur uirsipientissimus scripsit:

Expanded text:
res inconparabiliter uincit; ea porro fama res inconparabiliter uincit; ea porro fama tam magna, tam celebris, ut eam timendo isti trepidas et tepidas contradictiunculas in sinu suo rodant iam plus metuentes audiri quam uolentes credi, filium dei unigenitum et deum praedicat Christum, per quem facta sunt omnia. si ergo famam eligunt testem, cur non hanc eligunt, quae tanta claritate praefulget? si scripturam, cur non euangelicam, quae tanta auctoritate praepollet? nos certe haec de dis eorum credimus quae habet et scriptura eorum antiquior et fama celebrior. quae si adoranda sunt, cur ea rident in theatris? si autem ridenda sunt, plus ridendum est, cum adorantur in templis. restat, ut ipsi uelint testes esse de Christo, qui sibi auferunt meritum sciendi quid loquantur loquendo quod nesciunt, aut si aliquos . libros habere se dicunt, quos eum scripsisse adserant, prodant eos nobis. profecto enim utilissimi et saluberrimi sunt, quos, ut ipsi fatentur, uir sapientissimus scripsit.
Abbreviated transcription (Latin):
discipuli eorum litteris commendarunt. &dexp̃o
nolint credere quod cius deillo discipuli conscrip¬
scrunt: presertim cum ab eo aeteros homines sapien¬
tu superitos ẽẽ fattantur. quamuis cum dmnfateri dm̃
nolint : inuero illi quosistomulto inferiores fuisse
non dubitant ueraces desediscipulos facere potuer̃.
& iste non potuit quod si ab surdissi me dicitur: cre¬
dant deillo quem sapientem fatentur non quod ip¬
siuolunt: sed quod apud eos legunt qu̾i ea quae
scripserunt ab illo sapiente didicerunt deinde
dicant unde saltem quod sapienti. sm̃ tirfucrit
nont uel audire potuerunt: nfima disseminante
certior ne de illonuntia fama est quam discipuli
eius quibus eum precantibus ipsa pertotum mum¬
dum fama flagrauit: Pos tremofamam prefe¬
rant famae et ei fame deillo credint: quae maior
est: Ca quippe famaquȩ decatholica ecclesia
quam stupent toto orbe diffusam mirabili
claritate dispergitur. Tenlies istorum rumo¬

Expanded text:
didinolint credere quod ejus de illo discipuli conscripserunt; praesertim cum ab eo caeteros homines sapientia superatos esse fateantur, quamvis eum fateri Deum nolint? An vero illi, quos isto multo inferiores fuisse non dubitant, veraces de se discipulos facere potuerunt, et iste non potuit? Quod si absurdissime dicitur, credant de illo quem sapientem fatentur, non quod ipsi volunt, sed quod apud eos legunt, qui ea quae scripserunt, ab illo sdicant, unde saltem quod sapientissimus fuerit nosse uel audire potuerunt. si fama disseminante, certiorne de illo nuntia fama est quam discipuli eius, quibus eum praedicantibus ipsa per totum mundum fama fraglauit? postremo famam praeferant famae et ei famae de illo credant, quae maior est. ea quippe fama, quae de catholica ecclesia, quam stupent toto orbe diffusam, mirabili claritate dispergitur, tenues istorum rumo
Abbreviated transcription (Latin):
non quod alii de illo prosuo arbitrio predicassent:
a quibus quȩro curde quibusdim nobilissimis philoso¬
ꝓbis suis hoc crediderint quod deillis corum discipu¬
li scriptum memorue reliquacrunt: cumdere
ipsi. nihil scripnssent: namphithagoras quoinil¬
la contemplatiua uirtute nihiltunc habuit grecit
cbarius non tantum dese: sed nec deillare aliquid
scripiisse perhibeturs socrites autem quemrurius
in actuam quamores informantur omnibus pre¬
tulerunt: it aut testimonio quoquedĩ sui a polli¬
nis omnium sapientissimum ꝓnuntiatum eẽ
non taccant: Hr̃soprfabulas pauculis ueribur
persecutus est uerba et numeros suos adhibens
rebus alterius usquead eonihil stribere uoluit. ut
hoc seco actum imperio sui de monis fecisse dixent.
Sicut nobilissimus discipulorum eius plato
commemorat ⁊ in quotamen opere maluit alie¬
ninas quamsius exornare senten tir quidigitur
cune est curdeistis hoc credint quod de illis

Expanded text:
non quod alii de illo pro suo arbitrio praedicassent. non quod alii de illo pro suo arbitrio praedicassent. a quibus quaero, cur de quibusdam nobilissimis philosophis suis hoc crediderint, quod de illis eorum discipuli scriptum memoriae reliquerunt, cum de se ipsi nihil scripsissent? nam Pythagoras, quo in illa contemplatiua uirtute nihil tunc habuit Graecia clarius, non tantum de se, sed nec de ulla re aliquid scripsisse perhibetur. Socrates autem, quem rursus in actiua, qua mores informantur, omnibus praetulerunt, ita ut testimonio quoque dei sui Apollinis omnium sapientissimum pronuntiatum esse non taceant, Aesopi fabulas pauculis uersibus persecutus est uerba et numeros suos adhibens rebus alterius, usque adeo nihil scribere uoluit, ut hoc se coactum imperio sui demonis fecisse dixerit, sicut nobilissimus discipulorum eius Plato commemorat, in quo tamen opere maluit alienas quam suas exornare sententias. quid igitur causae est, cur de istis hoc credant, quod de illis
Abbreviated transcription (Latin):
quittuor ostendendum est. hoc enim solent qua¬
si palmare suac uanitatis obicere. quod ipsi eu in¬
gelistae interseipsos dissentiant: Sed illudori¬
us discutiendum est quod solet non nullos mo¬
uere curipse dñs nihil scripserit: ut aliis de illo
scribentibus necesse sit credere: Hoc enimdicunt
xp̃m culpare aut blasphemare non audent:
ei que tribuunt oxcellentissimam sapientiam
sed tamen tamquam homini: discipulos uero
eiurdicunt ina gistro suo ampliur tribuise quã erat
ut cumfilium dĩ dicerent : et uerbumdĩ perquod
facta sunt omnia : et ipsum ac dm̃patrem unum
esse. ac si quasi mili a sunt inapostolicis litteris quib
cum cumpatit unum dm̃ colendum cẽ didicimꝰ :
honorindumt᷑am quam sapientissimum uirum pu¬
tant: colendum autem tam quam dm̃ne gant
Cumergo quaerunt quare ipse nonsi ripserit uident̃
parati fuisse hoc deillo credert quod descipse scripnsset

Expanded text:
quattuor, ostendendum est. hoc enim solent quaquattuor, ostendendum est. hoc enim solent quasi palmare suae uanitatis obicere, quod ipsi euangelistae inter se ipsos dissentiant. Sed illud prius discutiendum est, quod solet nonnullos mouere, cur ipse dominus nihil scripserit, ut aliis de illo scribentibus necesse sit credere. hoc enim dicunt sum Christum culpare aut blasphemare non audent eique tribuunt excellentissimam sapientiam, sed tamen tamquam homini, discipulos uero eius dicunt magistro suo amplius tribuisse quam erat, ut eum filium dei dicerent et uerbum dei, per quod facta sunt omnia, et ipsum ac deum patrem unum esse, ac si qua similia sunt in apostolicis litteris, quibus eum cum patre unum deum colendum esse didicimus. honorandum enim tamquam sapientissimum uirum putant, colendum autem tamquam deum negant. Cum ergo quaerunt, quare ipse non scripserit, uidentur parati fuisse hoc de illo credere, quod de se ipse scripsisset,
Abbreviated transcription (Latin):
quidam uel impia uanitate: uel imperita
te meritate calumniis appetunt. ut eis ueracir
narrationis derogent fidem perquos xp̃iana reli¬
gio disseminata ꝑmundum tant᷑fertilitate pro¬
uenit ut homines infideler uinterso ipsos calum¬
nussius musitareuix audeant compressi. fide
gentium : et omnium deuotione populorum: uerũ
tamen qui a nonnullos adhuc calumnions disputa¬
tionibus suis uel retirdant: afide nec redint: uel
umcredentes quantum potuerint agi tando per¬
turlunt non nulli autem tr̃s salua fide nossedesi¬
derint quid tilibus respondeant quaestionibus uel
id puectum scientuc suic: uel idillorum uani loquia
utinim et ipsorum saluti psithoc operede monstrare
suscepimus erroremud temeritatem corum qui
contra cuingelii quittuor libros quos euangeliste
quattuor singulos conscriprerunt. satis agatar
crimo natione seproferre arbitrantur: quod ut
fiit quam non sibi aduersentur idem scriptores

Expanded text:
quidam uel impia uanitate uel imperita quidam uel impia uanitate uel imperita temeritate calumniis appetunt, ut eis ueracis narrationis derogent fidem, per quos christiana religio disseminata per mundum tanta fertilitate prouenit, ut homines infideles iam inter se ipsos calumnias suas mussitare uix audeant conpressi fide gentium et omnium deuotione populorum. uerum tamen, quia nonnullos adhuc calumniosis disputationibus suis uel retardant a fide, ne credant, uel iam credentes, quantum potuerint, exagitando perturbant, nonnulli autem fratres salua fide nosse desiderant, quid talibus respondeant quaestionibus, uel ad prouectum scientiae suae uel ad illorum uaniloquia utinam et ipsorum saluti prosit — hoc opere demonstrare suscepimus errorem uel temeritatem eorum, qui contra euangelii quattuor libros, quos euangelistae quattuor singulos conscripserunt. satis argutas criminationes se proferre arbitrantur. quod ut fiat, quam non sibi aduersentur idem scriptores
Abbreviated transcription (Latin):
sacerdotii. ininfintexp̃ompletanarrantur : Et
quȩcumque alia possunt diligenter aduerti.
quibur. ipparealucas intentionem circapersonã
sacerdotis hibuisse: marcusergo quineque stirpẽ
regiamneque facerdotalem uel cognitionem uel
consecritionem nirrire uoluit. et timen ineir uer¬
saturostenditur: guȩ homo xp̃s operatus est tin¬
tum hominis figurim millis quittuor animalibus
significane uidetur: Hec autem animalia tria
siue leo siue homo. siuc uitulus interrigradiun¬
cur unde istitrer cuin geuiste inhirmaixime
occupaitisunt que xp̃s in carne operitus est.
et que praceptamortalis uitar exercendre carnẽ
portantibur tradidit: At uero iꝰ hanner sapri
nubila infirmitatis huminie uelut aquilauo¬
lit & lucem in commutabilis uerititis acu¬
tissimis at que firmisimis oculis cordis intuet᷑
his dñi scãs quadrigas quibur perobem uectus
subigit populos lenisuo iugo et sarcinie leui.

Expanded text:
sacerdotii in infante Christo impleta narrantur, et sacerdotii in infante Christo impleta narrantur, et quaecumque alia possunt diligenter aduerti, quibus appareat Lucas intentionem circa personam sacerdotis habuisse. Marcus ergo, qui neque stirpem regiam neque sacerdotalem uel cognationem uel consecrationem narrare uoluit et tamen in eis uersatus & ostenditur, quae homo Christus operatus est, tantum hominis figura in illis quattuor animalibus significatus uidetur. haec autem animalia tria, siue leo siue homo siue uitulus, in terra gradiuntur, unde isti tres euangelistae in his maxime occupati sunt, quae Christus in carne operatus est et quae praecepta mortalis uitae exercendae carnem portantibus tradidit. at uero Iohannes supra nubila infirmitatis humanae uelut aquila uolat et lucem incommutabilis ueritatis acutissimis adque firmissimis oculis cordis intuetur. Has domini sanctas quadrigas, quibus per orbem uectus subigit populos leni suo iugo et sarcinae leui,
Abbreviated transcription (Latin):
uitalum in luca. aquilaminiohinnem intellexe¬
runt: quam illi qui hominem matheo. aquilam
marco. leonem iohanni tribuerent: de principiis
enim librorum quandim coniecturam capere
uoluerunt. nondeto: Eta intentione euangelis¬
tarum quȩ magiitucrat pericrutda: Multo
enim congruentius illequiregiam xp̃i personam
maxime commendsuit: Per leonem signifi¬
catus accipitur: Unde et᷑ in apocalipsi cum ip¬
si triburegia leo commemoratus est ubidic¬
tum est uicit leo de tribuiuda: secundum ma¬
theum enim et miginarrantur uenisse ab orien¬
te adregem quęrendum et ad orandum
quies ꝑstellimnitus apparuit: Et ipserex
herodes regem xp̃m formidat infantemut que
ut cumponit occideretot paruulos necat:
Quod autem peritulum lucas signifieatus sit.
ꝓptermaximam uictimim sicerdotis Qeltri
dubitiuerunt: Ibienim a sicerdot zichina
incipit sermo nirrantis. bi cognatiomariat &
elisabeth commemoratur: Ibi sacramenta primi

Expanded text:
uitulum in Luca, aquilam in Iohanne intellexeuitulum in Luca, aquilam in Iohanne intellexerunt, quam illi, qui hominem Mattheo, aquilam Marco, leonem Iohanni tribuerunt. de principiis enim librorum quandam coniecturam capere uoluerunt, non de tota intentione euangelistarum, quae magis fuerat perscrutanda. multo enim congruentius ille qui regiam Christi personam maxime commendauit per leonem significatus accipitur. unde et in apocalypsi cum ipsa tribu regia leo commemoratus est, ubi dictum est: uicit leo de tribu Iuda. secundum Mattheum enim et magi narrantur uenisse ab oriente ad regem quaerendum et adorandum, qui eis per stellam natus apparuit, et ipse rex Herodes regem formidat infantem adque, ut eum possit occidere, tot paruulos necat. quod autem per uitulum Lucas significatus sit propter maximam uictimam sacerdotis, neutri dubitauerunt. ibi enim a sacerdote Zacharia incipit sermo narrantis, ibi cognatio Mariae et Elisabeth commemoratur, ibi sacramenta primi
Abbreviated transcription (Latin):
ne in cominutibilis ueritatis : hac duio uirtu¬
tes indiubus uxoribus ia cob figurite intelle¬
guntun de quibus aduerssir faustum manicheũ
ꝓmodulo meo : quintum illi operi sufficere
uidebutur disserui: Lii quippe interpretitur
laborans. rachel autem uisum principium ex
quo intellegiditur si diligenter aduertar.
tres cuangelistas. temporali factadñi et
dicta quae ad informandos mores uitae prae¬
sentis mixime uilerent copiosius persecutos.
circullim actium uirtutem fuisse uersatos:
ohin nuero factidñi multum pauciori
nimem. dictiuero cius ea. presertim quie
trinitats unititem et u̾itic acternac felitatem
insinuarent: diligentius etuberius conscribentem
muirtute contemplatiua commend indim suaim
intentionem predicitionemque tenuiss ẽ unde¬
mihi uidentur quiex ipaocilipsi. illaquattuor
animilia ad intellegendos quattuor euangelis¬
tis interpretiti sunt probulius aliquid at tendis¬
se illi quilconeminmatheo hominem in marco.

Expanded text:
ne incommutabilis ueritatis. hae duae uirtune incommutabilis ueritatis. hae duae uirtutes in duabus uxoribus Iacob figuratae intelleguntur. de quibus aduersus Faustum Manicheum pro modulo meo, quantum illi operi sufficere uidebatur, disserui. Lia quippe interpretatur laborans\', Rachel autem uisum principium\'. ex quo intellegi datur, si diligenter aduertas, tres euangelistas temporalia facta domini et dicta, quae ad informandos mores uitae praesentis maxime ualerent, copiosius persecutos circa illam actiuam uirtutem fuisse uersatos, Iohannem uero facta domini multo pauciora narrantem, dicta uero eius, ea praesertim, quae trinitatinsinuarent, diligentius et uberius conscribentem, in virtute contemplativa commendanda, suam intentionem praedicationemque tenuisse. mihi uidentur qui ex apocalypsi illa quattuor animalia ad intellegendos quattuor euangelistas interpretati sunt probabilius aliquid adtendisse illi, qui leonem in Mattheo, hominem in Marco,
Abbreviated transcription (Latin):
eadem et filius facit similiter : et siqua alia sunt
qua exp̃i diuinitatem in qua a equalis est patri
recte intellegentibur intiment pene solus iohan¬
nes ineuangelio suo posuit.tam quam depectore
ipnilis dnĩ super quod discumbere in eius conuiuio
solituserat secretum diuinitatis cius uberius
et quo dimmodo familiarius biberit: pindecum
duae uirtutes ꝓpositac sint animae humanae:
una actiui altera contemplatiua. illa quaitur.
ista quo peruenitur : illa qualaboratur ut cor
mundetur aduidendum dm̃: Istaquaiuetatur
et uidctur dr̃ illaest in preceptis exercendę uitac
huius temporilis istaindoctrina uitac illius sem¬
piternae: Ac perhoc illa operaturirta requiescit
quia illa est inpurgitione pegcatorum: Istam
lumine purgatorum: acꝓhoc in hicuita mor¬
tali illa ẽinopere bonae conuersationis: istaue¬
ro mitir infide et apud perpiucos peripecu¬
lum inenignamite. Et exparte in aliquauino¬

Expanded text:
eadem et filius facit similiter, et si qua alia sunt, eadem et filius facit similiter, et si qua alia sunt, quae Christi diuinitatem, in qua aequalis est patri, recte intellegentibus intiment,. paene solus Iohannes in euangelio suo posuit, tamquam de pectore ipsius domini, super quod discumbere in eius conuiuio solitus erat, secretum diuinitatis eius uberius et quodammodo familiarius biberit. Proinde cum duae uirtutes propositae sint animae humanae, una actiua, altera contemplatiua, illa qua itur, ista quo peruenitur, illa qua laboratur, ut cor mundetur ad uidendum deum, ista qua uacatur et uidetur deus: illa est in praeceptis exercendae uitae huius temporalis, ista in doctrina uitae illius sempiternae. ac per hoc illa operatur, ista requiescit, quia illa est in purgatione peccatorum; ista in lumine purgatorum. ac per hoc in hac uita mortali illa est in opere bonae conuersationis, ista uero magis in fide et aput perpaucos per speculum in enigmate et ex parte in aliqua uisio
Abbreviated transcription (Latin):
aequalis intendi eamq p̃cipue suo cu in gelio quantũ
inter homines sufficere credidit: commendire cura¬
uit : Itiq longe atribusistis superius fertur. itat
hos uideis quodammodo interra cum xp̃o homine
conuersari: illum autem transcendis senebulam
quitegitur omnis terra et peruenisse adliquidum
caellim unde acieraentis acutissima atq firmissima :¬
uideret in principio uerbum dm̃ apud dm̃ per qđ
facta sunt omnia : Et ipsum agnoscere carnem fac¬
tum ut hibitaret innobis : Quod acceperit carnẽ.
non quod fuerit matatus in carnem⁊ nisi enim cir¬
nis anũptio seruita in commutihiili diuinitate
factaenet non diceretur .e. goetpater unum sumus.
Neque enimpater et caro unum sunt. et hoc deseipio
dñi testimonium solus idem iohanner comme:¬
morauit. et qui me uidit uidit et patrem : Et ego
mpitrem : et paterinme : Et ut sint unum sic̃
et nos unum sumus⁊ et quecumq pater facit. hȩc

Expanded text:
aequalis, intendit eamque praecipue suo euangelio, quantum aequalis, intendit eamque praecipue suo euangelio, quantum inter homines sufficere credidit, commendare curauit. itaque longe a tribus istis superius fertur, ita ut hos uideas quodammodo in terra cum Christo homine conuersari, illum autem transcendisse nebulam, qua tegitur omnis terra, et peruenisse ad liquidum caelum, unde acie mentis acutissima adque firmissima uideret in principio uerbum deum aput deum, per quod facta sunt omnia, et ipsum agnosceret carnem factum, ut habitaret in nobis, quod acceperit carnem, non quod fuerit mutatus in carnem. nisi enim carnis adsumtio seruata incommutabili diuinitate facta esset, non diceretur: ego et pater unum sumus, neque enim pater et caro unum sunt. et hoc de se ipso domini testimonium solus idem Iohannes commemorauit, et: qui me uidit, uidit et patrem, et: ego in patre et pater in me, et: ut sint unum, sicut et nos unum sumus, et: quaecumque pater facit, haec
Abbreviated transcription (Latin):
cirea sicerdotis personim gerereo intentionem.
uti que huminitatem xp̃imaixime commendar᷑ :
secundum hominem quippexp̃s et rex et raicerdor
effectus est cuidedit ds̃ sedem dauid pitris sui ut
regii eius nonenet finis: et enet ad interpellin¬
coniunctum lucas sicut marcum mitheus et
hoc sorte non sine ali quo sactam̃to. Quuregũ
est nonense nne comitum oprequio undcul tu
quiregum perionim xp̃i nartindam snceperat.
habuit abitim quam comitem adiunctum : qui
suauestitia quodimmodo sequeretur : sacerdor
autem quonum inscã scorum solus intribat o¬
ꝓpterea lucas cuius circa sicerdotium xp̃i erat
intentio non habuit tamquim ocium spsequen¬
tem : quisuam narrationem quodam modo bre¬
uiaret. trestamen istieu angeistae in hisrebur
mixime deueriatisunt quas xp̃s perhumanam
curnem temporaliter gemt :̃ porro autem io¬
io hannes i prãmaxime diuinitatem dñi quapitri est

Expanded text:
circa sacerdotis personam gereret intentionem, circa sacerdotis personam gereret intentionem, utique humanitatem Christi maxime commendarunt. secundum hominem quippe Christus et rex et sacerdos effectus est, cui dedit deus sedem Dauid patris sui, ut regni eius non esset finis et esset ad interpellanconiunctum Lucas sicut Marcum Mattheus, et hoc forte non sine aliquo sacramento, quia regum est non esse sine comitum obsequio. unde ille, qui regiam personam Christi narrandam susceperat, habuit sibi tamquam comitem adiunctum, qui sua uestigia quodammodo sequeretur, sacerdos autem quoniam in sancta sanctorum solus intrabat, propterea Lucas, cuius circa sacerdotium Christi erat intentio, non habuit tamquam socium subsequentem, qui suam narrationem quodammodo breuiaret. ia Tres tamen isti euangelistae in his rebus maxime deuersati sunt, quas Christus per humanam carnem temporaliter gessit; porro autem Iohannes ipsam maxime diuinitatem domini, qua patri est
Abbreviated transcription (Latin):
arcano instinctu pilatus respondit: quod scripsi
scripsi: Prȩdictum quippe erat inpsalmis.
re atqueaccipere docuit: Undeꝓphetiam de
depraemisit dicentem. Tues sacerdos inaeternũ
secundum ordinem melchi sedech. multisque
aliis documentis diuinarum scripturarum rex
et sacertdos xp̃s apparet: hincet ipse dauid cuiur
non frustra crebrius filius dictus est. quam filius
abraae et quem communiter tenuerunt. ma¬
theus et lucas. ille a quo persalomonem descen¬
deret: iste adquempernatham ascenderet:
Quamquam a perte.rex fuit figurauit tamen &
sacerdot̾is perionam. quando panes ꝓpontionis
manducauit quos non licebut minducare ninsolis
ueci dotibus hucaccedit quod solus ctum lucas.
mirum comiemorat ab angelo manifestatam
cognatã fuisse helisibeth: quguxorerat ⁊ichanat
siccrdotis: de quoidem scripnt quod cumdefilia¬
bus uron hoc est detrbu ciccrdotum habebtirxo¬
item. Cumergo matheus circa rogis : lucis.

Expanded text:
arcano instinctu Pilatus respondit: quod scripsi arcano instinctu Pilatus respondit: quod scripsi scripsi, praedictum quippe erat in psalmis: re adque accipere docuit, unde prophetiam de se praemisit dicentem: tu es sacerdos in aeternum secundum ordinem Melchisedech. multisque aliis documentis diuinarum scripturarum rex et sacerdos Christus apparet. hinc et ipse Dauid, cuius non frustra crebrius filius dictus est quam filius Abrahae et quem communiter tenuerunt Mattheus et Lucas, ille a quo per Salomonem descenderet, iste ad quem per Nathan ascenderet, quamquam aperte rex fuit, figurauit tamen et sacerdotis personam, quando panes propositionis manducauit, quos non licebat manducare nisi solis sacerdotibus. huc accedit, quod solus etiam Lucas Mariam commemorat ab angelo manifestatam cognatam fuisse Elisabeth, quae uxor erat Zachariae sacerdotis. de quo idem scripsit, quod eam de filiabus Aaron, hoc est de tribu sacerdotum, habebat uxorem. Cum ergo Mattheus circa regis, Lucas
Abbreviated transcription (Latin):
hominum praesentemuitam facta et dictaeius.
Marcus cum supsecutur timquimꝰ pedisctus
et breuitor cius uidetur: ccim solo quippe io¬
hanne nihildix: colus ipie perpauci. cum solo
luca pauciora : Cummatheo uero plurima &
multa pene totidem atque ipnruerbis siuecum
solo siuecum ceteris consonante: Lucas ui tem
enta sacer dotilem dñi stirꝑem atquẽ perionã:
magir occupatus apparet: Nam et adipsum
diuid non regum st hemima secutus uscendit
sed pereos qui reger nonfucrunt exit: ad nathan
filium dauid quinec ipse rex fuit: non sicut matheus
quiper silomonem regem descendens: ceteros etiã
reges ex ordine persecutus est : seruans in eis dequo
postea loquemur misticum numerum: Dñsenĩ
ihs̃ xp̃s unus uerus rex: et unus uerus sacerdos. illud
ad regendosnos. Illud ad expiandos : hasduas per¬
sonał. apud patres singi illatim commendatas.
suam figuram egisse declarauit. siuetitulo illo
qui cruci eius superfixus erat rexiuda eõrum: unde

Expanded text:
hominum praesentem vitam facta et dicta ejus. hominum praesentem vitam facta et dicta ejus. Marcus eum subsecutus, tanquam pedissequus et breviator ejus videtur. Cum solo quippe Joanne, nihil dixit; solus ipse, perpauca; cum solo Luca, pauciora; cum Matthaeo vero, plurima; et multa pene totidem atque ipsis verbis, sive cum solo, sive cum caeteris consonante. Lucas autem circa sacerdotalem Domini stirpem atque personam magis occupatus apparet. Nam et ad ipsum David non regium stemma secutus ascendit, sed per eos qui reges non fuerunt, exiit ad Nathan filium David , qui nec ipse rex fuit. Non sicut Matthaeus, qui per Salomonem regem descendens , caeteros etiam reges ex ordine persecutupostea loquemur, mysticum numerum. Dominus enim Iesus Christus, unus uerus rex et unus ueras sacerdos, illud ad regendos nos, illud ad expiandos, has duas personas aput patres singillatim commendatas suam figuram egisse declarauit siue titulo illo, qui cruci eius superfixus erat, rex Iudaeorum, unde
Abbreviated transcription (Latin):
nu secuti dñm in carne praesentem.audierunt.
gelis quod diuinitus orm esse credendũ
cit Exnumerocorum quos ante passionẽ
E dñs clegitprimum at que ultimum locum
duo tenuerunt: primummnat hcus ultimum iohan¬
nes. reliquiduo qui exillonumero nonerant:
sed tam̃ xp̃minillis loquentem secutieiit: tam¬
quim filii amplectendi ac perhoc in lõcomedio
constituti : utroque ab eis latere munirentur
horumsine quattuor solusmatheus habreos scrip¬
nse perhibetur cloquio ceterrgrȩco: Et quant¬
uis singuli suum quendam nirrandi ordinom
tenuis se uideantur: non tamen unusquisque eo¬
rum uelut alterius praecedentis ignarus uoluis¬
se stribere repperitur : uel ignorata praetet¬
misisse que scripsirse alius inuenitur. sesicut
uni cuioue in ipiratum est non superflum coope¬
rationem sui laboris adiunexit : Nammathe¬
us suscepine intellegitur in cirnationem dñi
secundum stirpem ergiam: et plera secundum

Expanded text:
qui secuti Dominum in carne praesentem, dicentem aqui secuti Dominum in carne praesentem, dicentem angelio, quod divinitus ordinatum esse credendum est, ex numero eorum quos ante passionem Dominus elegit, primum atque ultimum locum duo tenuerunt; primum Matthaeus, ultimum Joannes: ut reliqui duo qui ex illo numero non erant, sed tamen Christum in illis loquentem secuti erant, tanquam filii amplectendi, ac per hoc in loco medio constituti, utroque ab eis latere munirentur. 4. Horum sane quatuor solus Matthaeus hebraeo scripsisse perhibetur eloquio, caeteri graeco. Et quamvis singuli suum quemdam narrandi ordinem tenuisse videantur, non tamen unusquisque eorum velut alterius praecedentis ignarus voluisse scribere reperitur, vel ignorata praetermisisse quae scripsisse alius invenitur; sed sicut unicuique inspiratum est, non superfluam cooperationem sui laboris adjunxit. Nam Matthaeus suscepisse intelligitur incarnationem Domini secundum stirpem regiam, et pleraque secundum
Abbreviated transcription (Latin):
bic incirne apparentem discipulatu famulante
sccutis anhi quiexillit naaiter comperta credider.
ełiange ium tribueretur. auctoritas. Hi sunt mar
nontalissus temporibus extiterunt ut cirfidemi.¬
beres ceclesii at que suctoritatem canonicam sc̃
rum librorum corum scripta reciperet : Nec solũ
squii aantales erant quibus narrantibus credi
oporient sed etum quiascribtis suis qued imfada¬
citer indiderunt. quȩ catholica at que a postolica
regula fidei et sina doctrina condemnat᷑. Istirgit᷑
noti ssimi: et obhocfortasse quattuor: quoniam
quattuor sunt parte sorhis tererperciusimniuers¬
tatemxp̃i ecclesiam dilatari ipso suinumerisacra¬
mento quod immodo declararunt. hoc ordine
sinposse perhibentur: Primus mathcus. de inde
marchus. trrtio lucis.ultimo iohannes u̾nde
alius eis fuit ordo cognoscendi atque predicandi.
alius autemscribendi. id cognoscendum quippe
atque prȩdicandum. Primiũtique fuerunt.

Expanded text:
hic in carne apparentem discipulatu famulante hic in carne apparentem discipulatu famulante secuti sunt, an ii qui ex illis fideliter comperta crediderunEvangelium tribueretur aucnon tales suis temporibus extiterunt, ut eis fidem haberet ecclesia adque in auctoritatem canonicaorum Librorum eorum scripta reciperet: nec solum quia illi non tales erant, quibus narrantibus credi oporteret; sed etiam quia scriptis suis quaedam fallaciter indiderunt, quae catholica atque apostolica regula fidei et sana doctrina condemnat. CAPUT II.--notissimi, et ob hoc fortasse quatuor, quoniam quatuor sunt partes orbis terrae, per cujus universitatem Christi Ecclesiam dilatari, ipso sui numeri sacramento quodammodo declararunt, hoc ordine scripsisse perhibentur. Primum Matthaeus, deinde Marcus, tertio Lucas, ultimo Joannes. Unde alius eis fuit ordo cognoscendi atque praedicandi, alius autem scribendi. Ad cognoscendum quippe atque praedicandum, primi utique fuerunt
Abbreviated transcription (Latin):
Ner omxes diurus ue iori¬
tates quac scĩs litteris continentur cuapxelium
merito excellit quo denim lexetpphetꝰIum p̃e
nunti auerunt hoc redditum at que cẽmaetum in
euingelio demonstritur: cuius pri predict ores
ipostoli fuerunt quidñm ipsum et sauitormnr̃m
cuius non solum ciquȩ exore eius auditiue al illosub
oculis suis operata. dicta et fictamc minerant uerũ
etim quie prius quim illi perdiscipulitum adhese¬
rint aneuit ntututt ul infintii uel puerrai diũ¬
nitus gesti et digna memoria siuc. abipso: siuc apa¬
rentibus eius siuc quibar libet aliis certinimit in¬
dicus et fideliramis testimonurre quirert et cot¬
nor eerepotuerunt impontosbi cuanxelr indi mu
pere.gener humiio annuntirt curirunt: quo¬
rum quide̾m hoc estimattheur et iohinnet &ã
serbti de illo que scribendi uisi sunt libris singulis
pdiderunt: acneput iretur quod attinet adpers¬
piendum et pcicindum cuingelium intes err
aliquidutrum illi annuntient quicundee do

Expanded text:
er omnes diuinas auctoritates, quae sanctis litteris continentur, euangelium merito excellit. quod enim lex et prophetae futurum praenuntiauerunt, hoc redditum adque conpletum in euangelio demonstratur. cuius primi praedicatores apostoli fuerunt, qui dominum ipsum et saluatorem nocarne uiderunt, cuius non solum ea, quae ex ore eius audita uel ab illo sub oculis suis operata dicta et facta meminerant, uerum etiam quae, priusquam illi per discipulatum adhaeserant, in eius natiuitate uel infantia uel pueritia diuinitus gesta et digna memoria siue ab ipso siue a parentibus eius siue quibuslibet aliis certissimis indiciis et fidelissimis testimoniis requirere et cognoscere potuerntiare curarunt. Quorum quidam, hoc est Matthaeus et Joannes, etiam scripta de illo, quae scribenda visa sunt, libris singulis ediderunt. 2. Ac ne putaretur, quod attinet ad percipiendum et praedicandum Evangelium, interesse aliquid utrum illi annuntient, qui eumdem Dominum
Abbreviated transcription (Latin):
cuius potestate atq dominatu factum est
ut adhane staturam corpus nr̃m ꝑduce¬
retur. eius prouidentia &iam uestiri potẽ
Non autem ur̃a cura faictum eẽ ut adhanc
staturam uenir& corpus ur̃m: Ex hoc intel¬
ligi potest : Quod sicuretis & uelitis adice¬
re unum cubitum huic staturȩ non potestis:
Illi &iam tegendi corporis curam relinqui¬
te cuius uidetis cura factum eẽ ut tantesta¬
turae corpus habeatis: Dandum autemerat¬
&iam documentum propter uesti tum.
sicut datumest propter alimentum:
Itaq sequitur & dicit. Considerate li¬
lia agri quomodo crescunt: non labo¬
rant neq nent: Dico autem uobis. qm̃ nec

Expanded text:
cujus potestate atque dominatu factum est cujus potestate atque dominatu factum est ut ad hanc staturam corpus vestrum perduceretur, ejus providentia etiam vestiri potest; non autem vestra cura factum esse ut ad hanc staturam veniret corpus vestrum, ex hoc intelligi potest, quod si curetis, et velitis adjicere unum cubitum huic staturae, non potestis: illi ergo etiam tegendi corporis curam relinquite, cujus videtis cura factum esse ut tantae staturae corpus habeatis. 52. Dandum autem erat etiam documentum propter vestimentum, sicut datum est propter alimentum. Itaque sequitur, et dicit: « Considerate lilia agri quomodo crescunt; non laborant neque nent: dico aute
Abbreviated transcription (Latin):
tum : Quoloco quaerisol& utrum ad
animam cibus isteꝑtineat. cum anima in¬
corporeasit iste autem cibus corporeus :
Sed animam hoc loco proista uita positam
nouerimus. cuius retinaculum est Alim̃¬
tum studco rporeum: Secundum hanc signi¬
ficationem. Dictum est &iam illud qui
amat animam suam ꝑd& illam : Quod
nisi dehac uita acceperimus quam oportet
proregnodĩ ꝑdere: quod potuisse martires
daruit. contrarium hoc p̃ceptum erit illi
sententiae qua dictum est: Quidprodẽm
homini sitotum mundum lucretur: animȩ
autem suae detrimentum faciat:⁊
Respicite inquit uolatilia cieli. qm̃ ñ ser̃
& paterur caelestis pascit ea
Non neuos pluris estis illis  Idest carius uos
ualetis: Quiautiq rationale animalsi¬
cutiest homo sublimius ordinatũ ẽ
inrerum natu ra quam in rationalia sicuti
sunt aues: Quis autem ur̃m inquit.
curans potest ad staturam suam cubitum
unum ⁊ Et deuestimento sollicitiestis : idẽ

Expanded text:
tum. Quo loco quaeri solet utrum ad tum. Quo loco quaeri solet utrum ad animam cibus iste pertineat, cum anima incorporea sit, iste autem cibus corporeus. Sed animam hoc loco pro ista vita positam noverimus, cujus retinaculum est alimentum istud corporeum. Secundum hanc significationem dictum est etiam illud: Qui amat animam suam, perdet illam . Quod nisi de hac vita acceperimus, quam oportet pro regno Dei perdere, quod potuisse martyres claruit, contrarium hoc praeceptum erit illi sententiae, qua dictum est: Quid prodest homini si totum mundum lucretur, animae autem suae detrimentum faciat ? Respicite inquit volatilia coeli, quoniam ter coelestis pascit ea. Nonne vos pluris estis illis? id est, carius vos valetis, quia utique rationale animal, sicuti est homo, sublimius ordinatum est in rerum natura, quam irrationabilia, sicuti sunt aves. Quis autem vestrum, inquit, curans potest adjicere ad staturam suam cubitum unum? Et de vestimento quid solliciti estis? id est,