comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
randos et colendos putant: & nimiae quidẽstul¬
titae uel ꝑtinaciȩ meqistos quinq nec ullos alios¬
quanticumq numeri libros satis eẽ posse quis nesci¬
at s quando ea putat̃ gła uanitatis nullis cedere iurib
ueritatis. in ꝑniciẽ utiq eiꝰ cuiuitiũ tam imnane
dominatur: nam et contra omnẽ curantis industriã
non malo medici sedȩ groti in sanabilis morbus
inuictus est: Hiuero quiea quaelegunt uelsine
ulla ł noncũ magna acnimia ueteris erroris obsti¬
natione intellecta et considerata ꝑpendunt facili¬
us nos isto numero termitdrũ quinq uoluminũ
plus quam quaestionis ipsius necessitas postulabat
satis fecisse quãminus disseruisse iudicabunt:
Totãq: inuidiã quã xp̃ĩane religibni dehuius
uitȩ cladibus terrenarũq contritione amuta¬
tione rerũ imperm facere conant̃ ñ solũ dissi¬
mulantib: sed contra suã c̃scientiã etiã fauentibus

Expanded text:
randos et colendos putant. Et nimiae quidem stulrandos et colendos putant. Et nimiae quidem stultitiae uel pertinaciae nec istos quinqquanticumque numeri libros satis esse posse, quis nesciat? quando ea putatur gloria vanitatis, nullis cedere viribus veritatis; in perniciem utique ejus, cui vitium tam immane dominatur. Nam et contra omnem curantis industriam, non malo medici, sed aegroti insanabilis, morbus invictus est. Hi vero qui ea quae legunt, vel sine ulla, vel non cum magna ac nimia veteris erroris obstinatione, intellecta et considerata perpendunt, facilius nos isto numero terminatorum quinque voluminum plus, quam quaestionis ipsius necessitas postulabat, satisfecisse, quam minus disseruisse judicabunt; totamque invidiam, quam christianae religioni de hujus vitae cladibus terrenarumque contritione ac mutatione rerum inperiti facere conantur, non solum dissimulantibus, sed contra suam conscientiam etiam fauentibus
Abbreviated transcription (Latin):
libertatẽ uera dicendi sed adlicentiã maledi¬
cendi tempus expectant: Absit eis eueniat quod
ait tullius de quođi ꝗ peccandilicentia felix appella¬
bat̃. Omiserũ cui peccare licebat : unde quisquis
est quimale dicendilicentia felicẽ seputat. multo
erit felicior. si hoc illi omnino nonliceat: Quũ possit
deposita in anitate iactantiae etiã isto tẽpore tãquã
studio consulendi quicquid uoluerit contra dicere
et quantũ possunt ab eis quos consulit amica disputati
oneste grauit̃ libere quod o portet audire :
uinq: superiorib: ubris satismihia duer sus
eos uideor disputasse : quimultos deos efalsos
quos. esse mutilia simulacra uel in mundos sp̃s etꝑ
niciosa daemonia uel certe creaturas ñ creatorẽ
ueritas xp̃iana conuincit: propt̃ uitȩ huius morta¬
lis rerumq terrenarũ utilitatẽ : eoritu a seruitute
quaegrece latria đr : etuniuer odõ debet᷑ uene¬

Expanded text:
libertatem uera dicendi, sed ad licentiam maledilibertatem uera dicendi, sed ad licentiam maledicendi tempus expectant, absit ut eis eueniat quod ait Tullius de quodam, qui peccandi licentia felix appellabatur:s o miserum, cui peccare licebat! Unde quisquis est, qui maledicendi licentia felicem se putat, multo erit felicior, si hoc illi omnino non liceat, cum possit deposita inanitate iactantiae etiam isto tempore tamquam studio consulendi quidquid uoluerit contradicere et, quantum possunt, ab eis quos consulit amica disputatione honeste grauiter libere quod oportet audire. uinque superioribus libris satis mihi aduersus eos uideor disputasse, qui multos deos et falsos, quos esse inutilia. simulacra uel inmundos spiritus et perniciosa daemonia uel certe creaturas, non creatorem ueritas Christiana conuincit, propter uitae huius mortalis rerumque terrenarum utilitatem eo ritu ac seruitute, quae Graece Xatpeca dicitur et uni uero Deo debetur, uene
Abbreviated transcription (Latin):
puerilib sensib: conquerant᷑ hisquinq: libris
satis arbitror eẽ responsum. Quorũ trespriores
cum edidissem : &inmultorũ manib: ẽẽ coepis¬
sent : audiui quosdã nescio quã aduersus eos
responsionẽ scribendo prȩparare: De inde ad
me ꝑlatũ ẽ qđ iã scripserit᷑ sed tempus quaerant
quosine periculo possint edere: quos ad moneo¬
uꝰnonoptent quod eis non expedit : facile ẽ enĩ
ui quã uiderim respondisse ꝗ tacere noluerit:¬
lut quidẽ. lo quacius uanitate : quae nonideo¬
dodit forpotest quodueritas: Quiasi uoluerit etiã plus
potest clamare quã ueritas. Sed considerent
om̃a diligent̃ : & si forte sine studio partiũ iudi¬
cantes talia ẽẽ ꝑspexerint : quae potius ex agitari
quã conuelli possint. garrulitate ingentissima:
et quasi satrriea uel mimica leuitate : cohibeant
suas nugas : et potius a prudentib: emendari : quã
laudari abimprudentib: eligant: Namsi ñ ad

Expanded text:
puerilibus sensibus conqueruntur, his quinque libris puerilibus sensibus conqueruntur, his quinque libris satis arbitror esse responsum. Quorum tres priores cum edidissem et in multorum manibus esse coepissent, audiui quosdam nescio quam aduersus eos responsionem scribendo praeparare. Deinde ad me perlatum est, quod iam scripserint, sed tempus quaerant, quo sine periculo possint edere. Quos admoneo, non optent quod eis non expedit. Facile est enim quam uideri respondisse, qui tacere nolueritut quid est loquacius uanitate? quae non ideo potest quod ueritas, quia, si uoluerit, etiam plus potest clamare quam ueritas. Sed considerent omnia diligenter, et si forte sine studio partium iudicantes talia esse perspexerint, quae potius exagitari quam conuelli possint garrulitate inpudentissima et quasi satyrica uel mimica leuitate, cohibeant suas nugas et potius a prudentibus emendari quam laudari ab inpudentibus eligant. Nam si non ad
Abbreviated transcription (Latin):
gumẽ bona opera tulit : existo tẽporali uapore :¬
cuius libet culminis et sublimitatis humanae¬
Quorũ operũ merces ẽ. ae t̃na felicitas cuius dator
est dĩsolis ueracit̃ piis. Cetera uero uitȩ huius uel
fastigia. uel subsi dia nicut ipsũ mundũ lucẽ auras
terras aquas sructus ipsiusq hominis animã corpꝰ
sensum. mentẽ uitã bonis malisq largit᷑: in quibus
ẽ etiã quaelibet imperii magnitudo: quã prostẽ po¬
rũ gubernatione dispensat sPro inde iam etiam
illis respondendũ esseuideo ꝗ manifestissimus
documentis quib: ostendit᷑̃ quoda dista tẽporalia
quae soli stulti habere concupiscunt: nihil deorũ
falsorũ numero sitas prosit confutati atq: con¬
uicti conant᷑ asserere : non propter uitȩ p̃sentis
utilitatẽ : sed ꝓptereã quae post mortẽ futuraẽ
colendos deos : namistis qui propter amicitias
mundihuiũ uolunt uana colere : et ñ se ꝑmita

Expanded text:
gum est, bona opera tulit ex isto temporali uapore gum est, bona opera tulit ex isto temporali uapore cuiuslibet culminis et sublimitatis humanaequorum operum merces est aeterna felicitas, cuius dator est Deus solis ueraciter piis. Cetera uero uitae huius uel fastigia uel subsidia, sicut ipsum mundum lucem auras, terras aquas fructus ipsiusque hominis animam corpus, sensus mentem uitam, bonis malisque largitur; in quibus est etiam quaelibet imperii magnitudo, quam pro temporum gubernatione dispensat. Proinde iam etiam illis respondendum esse uideo, qui manifestissimis documentis, quibus ostenditur, quod ad ista temporalia, quae sola stulti habere concupiscunt, nihil deorum falsorum numerositas prosit, confutati adque conuicti conantur adserere non propter uitae praesentis utilitatem, sed propter eam, quae post mortem futura est, colendos deos. Nam istis, qui propter amicitias mundi huius uolunt uana colere et non se permitti
Abbreviated transcription (Latin):
haec om̃a exipsoinitio imperii sui ñ qui euitius ⁊¬
tissimis etmisericor dissimis legib: aduersus
impios laboranti ecłȩ subuenire : quã ualens
hereticus fauens arrianis uehement̃ ad flixerat
cuius ecłȩ se membrũ ẽẽ magis. quã interris reg¬
nare gaudebat: Simulacra gentiũ ubiq euer¬
tenda p̃cepit . satis intellegens nec terrena mu¬
nera indae moniorũ : sed indĩ uerie ẽ posita po¬
testate : Qui laut̃ fuit eiꝰ religiosa humilitate
mirabilius quando intẽsalonicensiũ grauissimũ
scelus cui iã ep̃is intercedentib: ꝓmiserat induli¬
gentiã : tumultu quorundã ꝗei coherebant
uindicare conpulsus: etecclesiastica coercitus disci¬
plina sic egit poenitentiã : ut imperatoriã celsi¬
tudinẽ proillo populus orans magis fleret uidensua¬
do prostratã : quã peccando timeretiratã: haec
ille secũ etsiqua similia quae cõmemorare lon¬

Expanded text:
haec omnia ex ipso initio imperii sui non quieuihaec omnia ex ipso initio imperii sui non quieuitissimis et misericordissimis legibus aduersus inpios laboranti ecclesiae subuenire, quam Valens ereticus fauens Arianis uehementer adflixerat; cuius ecclesiae se membrum esse magis quam in terris regnare gaudebat. Simulacra gentilium ubique euertenda praecepit, satis intellegens nec terrena munera in daemoniorum, sed in Dei ueri esse posita potestate. Quid autem fuit eius religiosa humilitate mirabilius, quando in Thessalonicensium grauissimum scelus, cui iam episcopis intercedentibus promiserat indulgentiam, tumultu quorundam, qui ei cohaerebant, uindicare conpulsus est et ecclesiastica cohercitus disciplina sic egit paenitentiam, ut \'imperatoriam celsitudinem pro illo populus orans magis fleret uidendo prostratam, quam peccando timeret iratam? Haec ille secum et si qua similia, quae commemorare lon
Abbreviated transcription (Latin):
salienus ineiꝰ tam̃ laudib dexit. Pnimiũ dilectetb̃.
cuimilitat aether: et coniurati ueniunt adclassica
uenti: Victora ũt sic̃ crediderat et p̃dixerat. louis
simulacra quae aduersus eũ fuerant nescioꝗbr
ritib uelut consecrata etin alpib: constituta de¬
posuit: Eorũq fulmina quodaurea fuissent.
locantib: qđ illala etitia ꝑmittebat cursoribus
et se ab eis fulminari uelle dicentib: hilarit̃ be¬
nigneq donauit : in imicorũ suorũ filios. quos
non ipsius iussusse dbelli abstulerat impetus etiã
ñdũ xp̃i anos adeclãm confugientes xp̃ianos hac
occasione sieri uoluit et xp̃iana caritate dilexit :
Nec priuauit reb et auxit honoribus. In neminẽ
post uictoriã priuatas in imicitias ualere ꝑmisit :
Bella ciuilia ñ sic̃ cinna et marius. et sylla et aliita¬
les nefinita finire uoluer̃ sed magis doluit ex orta
quã cuiquam nocere uoluit terminata: Inter

Expanded text:
alienus, in eius tamen laudibus dixit: O nimium dilecte Deo, alienus, in eius tamen laudibus dixit: O nimium dilecte Deo, cui — militat aether, Et coniurati ueniunt ad classica uenti! Victor autem, sicut crediderat et praedixerat, Iouis simulacra, quae aduersus eum fuerant nescio quibus ritibus uelut consecrata et in Alpibus constituta, deposuit, eorumque fulmina, quod aurea fuissent, iocantibus quod illa laetitia permittebat cursoribus et se ab eis fulminari uelle dicentibus hilariter benigneque donauit. Inimicorum suorum filios, quos, non ipsius iussu, belli abstulerat impetus, etiam nondum Christianos ad ecclesiam confugientes, Christianos hac occasione fieri uoluit et Christiana caritate dilexit, nec priuauit rebus et auxit honoribus. In neminem post uictoriam priuatas inimicitias ualere permisit. Bella ciuilia non sicut Cinna et Marius et Sylla et alii tales nec finita finire uoluerunt, sed magis doluit exorta quam cuiquam nocere uoluit terminata. Inter
Abbreviated transcription (Latin):
quẽ dĩ seruũ ꝓphetandi spũ p̃ditũ famã crebres¬
cente didiceratmisit : Atq ab eo nuntiũ uctoriae
certissimũ accepit : mox trranni maximi estinctor
ualentinianũ puerũ imperi sui partib unde fu¬
gatus fuerat cum misericor dissima ueneratione
restituit : eoq: siue ꝑ insidias siue quoalio paeto
uel casu proxime extincto: alium trrannũ eugo¬
niũ qui in illius imperatoris locũ ñlegitime fuerat
subrogatus: accepto rursus prophetico responso
side certus oppressit: contracuius robustissini
sexercitũ magis orando qua ferendo pugnauit:
Milites nob̵ ꝗaderant retuler̃ ex torta sibi esse
demanib: quaecũq iaculabant᷑ cũ ꝗtheodosi i partib
in aduersarios uehe mensuentus iret : et non solũ
quaecũq in eos iacebant᷑ concitatissime raperet:
Verũ etiã ipsorũ tela ineor ũ corpora retorqueret.
Vnde et poeta claudianus. quãuis axp̃i nomine

Expanded text:
quem Dei seruum prophetandi spiritu praeditum fama crebresquem Dei seruum prophetandi spiritu praeditum fama crebrescente didicerat, misit adque ab eo nuntium uictoriae certissimum accepit. Mox tyranni Maximi extinctor Valentinianum puerum imperii sui partibus, unde fugatus fuerat, cum misericordissima ueneratione restituit, eoque siue per insidias siue quo alio pacto uel casu proxime extincto alium tyrannum Eugenium, qui in illius imperatoris locum non legitime fuerat subrogatus, accepto rursus prophetico responso fide certus obpressit, contra cuius robustissimum exercitum magis orando quam feriendo pugnauit. Milites nobis qui aderant rettulerunt extorta sibi esse de manibus quaecumque iaculabantur, cum a Theodosii partibus in aduersarios uehemens uentus iret et non solum quaecumque in eos iaciebantur concitatissime raperet, uerum etiam ipsorum tela in eorum corpora retorqueret. Unde et poeta Claudianus, quamuis a Christi nomine
Abbreviated transcription (Latin):
modo her edẽ reliquerat : Iste aũt quãius piae
animae solacia talia non requirant : atheo dosio
uindicatus ẽ quẽ regni participẽ fecerat : cũpar¬
uulũ haberet et fratrem : Audior fide soci¬
ñsolũ uiuo seruauit quãdebeat sidẽ:
Verũ etiã post eiꝰ mortẽ pulfũ ab eĩ interfeo¬
tore maximo u alenonianũ eĩ paruulũ
fraurẽ insiuu partes imperii tãquã xp̃ianus excepit
Pupillũ pat̾no custo diuit affectu : quẽ destitutũ
omnib: opib: nullo negotio posset auferre : silatus
regnandi cupiditate. magis quãb enefaciendica¬
ritate flagraret: Vnde potius eũ seruata eĩ impe¬
ratoria dignitate susceptũ : i psahumanitate etra
consolatus ẽ : seinde quũ maximũ terribilẽ face¬
retille successus hic in angustiis curarũ suarum:
nonẽ lapsus ad curiositates sacrilegas atq inlicitas
Seda dio hannẽ in aegrpti heremo constitutum

Expanded text:
modo heredem reliquerat; iste autem, quamuis piae modo heredem reliquerat; iste autem, quamuis piae animae solacia talia non requirant, a Theodosio uindicatus est; quem regni participem fecerat, cum paruulum haberet et fratrem, auidior fidae socinon solum uiuo seruauit quam debebat fidem,_ uerum etiam post eius mortem pulsum ab eius interfectore Maximo Valentinianum eius paruulum fratrem in sui partes imperii tamquam Christianus excepit pupillum, paterno custodiuit adfectu, quem destitutum omnibus opibus nullo negotio posset auferre, si latius regnandi cupiditate magis quam benefaciendi caritate flagraret; unde potius eum seruata eius imperatoria dignitate susceptum ipsa humanitate et gratia consolatus est. Deinde cum Maximum terribilem faceret ille successus, hic in angustiis curarum suarum non est lapsus ad curiositates sacrilegas adque inlicitas, sed ad Iohannem in Aegypti eremo constitutum,
Abbreviated transcription (Latin):
rem ñ supplicantẽ dȩmonib: sed ipsũ uerum dm̃
colentẽ tantis terrenis impleuit muneribus:
quanta optare nullus auderet: Cui etiã conde¬
re ciuitatẽ romano imperio sociam. uelut ip¬
sius romae filiã : sed sine aliquoda emnonũ tẽplo
simula croq concessit. Diu imperauit uniuer¬
sem d orbem romanũ unus agustus tenuit
et defendit inadministrandis et gerendis bellis
uictoriosissimus fuit : intrrannis opprimendis
ꝑom̃a prospetatus ẽ: Grandeuus ȩgritudine ege¬
necrute de functus est: filios imperantes reliquit¬
s Sedr ursus neimperator quis quã ideoxp̃ianus essec
un felicitatẽ constantini mereret᷑ cũ ꝓpt̃ utã aet̃ ã
quisq debeat eẽ xp̃ianus louianũ multo citius
quã iulianũ abstulit: Gratianũ ferro trranno
coꝑmisit interimi : longe quidẽ mitius quã magnũ
põpeiũ colentẽ uelut romanos deos. Namille
uindicari a catone ñ potuit : quẽ ciuilis belli quodã

Expanded text:
rem non supplicantem daemonibus, sed ipsum uerum Deum rem non supplicantem daemonibus, sed ipsum uerum Deum colentem tantis terrenis inpleuit muneribus, quanta optare nullus auderet; cui etiam condere ciuitatem Romano imperio sociam, uelut ipsius Romae -filiam, sed sine aliquo daemonum templo simulacroque concessit. Diu imperauit, uniuersum orbem Romanum unus Augustus tenuit et defendit; in administrandis et gerendis bellis uictoriosissimus fuit, in tyrannis obprimendis per omnia prosperatus est; grandaeuus aegritudine et senectute defunctus est, filios imperantes reliquit. Sed rursus ne imperator quisquam ideo Christianus esset, ut felicitatem Constantini mereretur, cum propter uitam aeternam quisque debeat esse Christianus: Iouianum multo citius quam Iulianum abstulit; Gratianum ferro tyrannico permisit interimi, longe quidem mitius quam magnum Pompeium colentem uelut Romanos deos. Nam ille uindicari a Catone non potuit, quem ciuilis belli quodam
Abbreviated transcription (Latin):
ñ ꝓssaturandis inimicitiarũ odiis ex er̃: Si eandẽ
ueniã non ad impunitatẽ iniquitatis. sed ad
spem correctionis indulgent: Si quod a spere
cogunt᷑ plerũq decernere : miae lenitate etbe¬
nesiciorũ largitate conpensant: Silux uria
tanto eis ẽ castigatior : quanto posset eẽ liberior
Simalunt cupiditatib prauis quã quibus libet
gentib: imperare : & sihaec om̃a faciunt ñ ꝓpt̃
ardorẽ in anis głȩ : sel ꝓpt̃ caritatẽ felicitatis ac ĩnȩ
Si prosuis peccatis humilitatis et miserationis
Tales xp̃i anos imperatores dicimꝰ eẽ felices inte¬
rimpostea reipsa futuros: quã td qđ ex pectamꝰ¬
ad ueneret : Nam bonus dr̃ ne homines qui eum¬
crederent ꝓpt̃ aet̃nã uitã colendũ has sublimi¬
tates etrgna terrena existimarent posse neminẽ
consequi nifidaemonib: supplicet : qđ hisp̃r intali &¬
bus multũ ualerent : constantinũ imperato¬

Expanded text:
on pro saturandis inimicitiarum odiis exerunt; si eandem on pro saturandis inimicitiarum odiis exerunt; si eandem ueniam non ad inpunitatem iniquitatis, sed ad spem correctionis indulgent; si, quod aspere coguntur plerumque decernere, misericordiae lenitate et beneficiorum largitate conpensant; si luxuria tanto eis est castigatior, quanto posset esse liberior; si malunt cupiditatibus prauis quam quibuslibet gentibus imperare et si haec omnia faciunt non propter ardorem inanis gloriae, sed propter caritatem felicitatis aeternae; si pro suis peccatis humilitatis et miserationis Tales Christianos imperatores dicimus esse felices interim spe, postea re ipsa futuros, cum id quod expectamaduenercrederent propter aeternam uitam colendum, has sublimitates et regna terrena existimarent posse neminem consequi, nisi daemonibus supplicet, quod hi spiritus in talibus multum ualerent, Constantinum imperato
Abbreviated transcription (Latin):
pgeneat̃ neq enĩ nos xp̃ianos quosđã imperatores
ldeo felices dicimus ꝗauel diutius imperarunt :¬
uel imperantes filios morte placida reliquerunt
uel hostes rei publicȩ domuer̃ uel inimi cosciues ad¬
uersus se insurgentes et cauere ẽtopprimere potutr
haec & alia uitȩ huius erũ nosȩ ł munera uel solacia
quidã etiã cultores daemonũ accipere meruer̃
ipsius mĩa factũ ẽ : ne abillo ista qui ineũ crede¬
rent uel ut sum mabona desiderarent: Sed
felices eos dicimꝰ siiuste imperant si interlin¬
guas sublimit̃ honorantiũ et obsequia nimis
humiliter salutantiũ non extollunt᷑ : et se homi¬
nes ẽẽ mȩminerint : sisuã potestatẽ addĩ cultũ
maxime dilatandũ maiestati eiꝰ famulã faciunt :
si dm̃ timent diligunt colunt: Siplus amant illud
regnũ ubi non timent habere consortes: sitar¬
dius uindicant facile ignoscunt: Si eandẽ iun¬
dictã ꝓnecessitate regendȩ tuendeq rei publicȩ :¬

Expanded text:
as. Neque enim nos Christianos quosdam imperatores deo felices dicimus, quia uel diutius imperarunt uel imperantes filios morte placida reliquerunt, uel hostes rei publicae domuerunt uel inimicos ciues aduersus se insurgentes et cauere obprimere potuerunt. Haec et alia uitae huius aerumnosae uel munera uel solacia quidam etiam cultores daemonum accipere meruerunipsius misericordia factum est, ne ab illo ista qui in eum crederent uelut summa bona desiderarent. Sed felices eos dicimus, si iuste imperant, si inter linguas sublimiter honorantium et obsequia nimis humiliter salutantium non extolluntur, et se homines esse meminerunt; si suam potestatem ad Dei cultum maxime dilatandum maiestati eius famulam faciunt; si Deum timent diligunt colunt; si plus amant illud regnum, ubi non timent habere consortes; si tardius uindicant, facile ignoscunt; si eandem uindictam pro necessitate regendae tuendaeque rei publicae, n
Abbreviated transcription (Latin):
ñ facerent: necsieri a quoquam ꝑmitterent : Et non
inruptione barbarica grauiore. dignosmores ho¬
minũ castigare. indignationẽ suã tantamansu¬
etudine tẽperauit. ut illũ primo faceret mirabilit̃
uinci neadinsirmorũ animos euertendos gła daret᷑
dae monib: quib: eũ supplicare constabat : Deinde
ab his barbaris roma caperet᷑ : qui contra omnẽ con¬
sue tudinẽ gestorũ antebellorũ ad locascã confu¬
gientes xp̃iane religionis reuerentia tuerentur
Ipsisq: daemonib: atq: impiorũ sacrificiorum
ritib: dequib: ille p̃sumpserat sicaduersarent᷑̃
nomini xp̃iano : ut longe a trocius bellũ cũ eis
quã cũ hominib gerere uiderent̃: It auerus
lauit ettam incredibilit̃ uictis supplicatorib
daemonũ : nec saluti rerũ p̃sentiũ necessaria
propt̃ p̃sentes necessitas uera religio deseratur:
et magis a et̃nae uitae si delissima expectatione

Expanded text:
non facerent nec fieri a quoquam permitterent. Et non non facerent nec fieri a quoquam permitterent. Et non inruptione barbarica grauiora <pati> dignos mores hominum castigare, indignationem suam tanta mansuetudine temperauit, ut illum primo faceret mirabiliter uinci, ne ad infirmorum animos euertendos gloria daretur daemonibus, quibus eum supplicare constabat; deinde ab his barbaris Roma caperetur, qui contra omnem consuetudinem gestorum ante bellorum ad loca sancta confugientes Christianae religionis reuerentia tuerentur ipsisque daemonibus adque inpiorum sacrificiorum ritibus, de quibus ille praesumserat, sic aduersarentur nomine Christiano, ut longe atrocius bellum cum eis quam cum hominibus gerere uiderentur; ita uerus lauit, et tam incredibiliter uictis supplicatoribus daemonum nec saluti rerum praesentium necessaria propter praesentes necessitates uera religio deseratur, et magis aeternae uitae fidelissima expectatione
Abbreviated transcription (Latin):
ou norũ multo amplius quamcentũ miliũ prosterne¬
ret᷑ et̃ exercitus atq ipse mox captus cũ siliis poena
debita ne caretur : Nam siille impius cũ tantis &
tã impiis romam fuisset in gressus : cui peꝑcisset:
quib: honorẽ locis martrrũ detulisset : inqua ꝑso¬
nadm̃ timeret : cuius ñ sanguinẽ susũ : cuiuspudi¬
citiã uell& in tactã : quas aũt isti prodiis suis uoces¬
nnos haberent : quanta insultatione iactarent ꝗd ille
ideo uicisset : Ideo tanta potiusset. quia coitidianis
sacrificiis placabat atq inuitabat deos. qđ romanos
facere xp̃iana religio ñ sinebat: nam ꝓpinquante¬
Sellũ sam iamillo his locis. ubinutus sũ mȩ maiestatis op¬
pressus ẽ : quã eĩ fama ubiq crebresceret nobis
apud carthaginẽ dicebat̃ : hoccredere spargere¬
uant iiiactare paganos : qđ illediis amicis ꝓtegentib: eto¬
pitulantib: : quib imnm olare cottidie ferebat̃ uinci
omnino non posset ab eis quitalia diis romanissacra

Expanded text:
omanorum multo amplius quam centum milium prosterneretur eius exercitus adque ipse mox captus poena debita necaretur. Nam si ille tam inpius cum tantis et tam inpiis copiis Romam fuisset ingressus. cui pepercisset? quibus locis martyrum honorem detulisset? in qua persona Deum timeret? cuius non sanguinem fusum, cuius pudicitiam uellet intactam? Quas autem isti pro dis suis uoces haberent, quanta insultatione iactarent, quod ille ideo uicisset, ideo tanta potuisset, quia cottidianis sacrificiis placabat adque inuitabat deos, quod Romanos facere Christiana religio non sinebat? Nam propinquante iam illo his locis, ubi nutu summae maiestatis pressus est, cum eius fama ubique crebresceret, nobis aput Carthaginem dicebatur, hoc credere spargere iactare paganos, quod ille dis amicis protegentibus etpitulantibus, quibus immolare cottidie ferebatur, uinci omnino non posset ab eis, qui talia dis Bomanis sacra
Abbreviated transcription (Latin):
emptius .: Eter it testam̃tũ in carne ur̃a in
tes tam̃to a et̃no : et qñ suerit circũ cisus
masculus ꝗñ circũ cid&ur carnep̃putii sui octa¬
uodie: interibit anima illa degenerae eius.
abraam : Sarra uxor tua ñ appellabitur
nom̃ eĩ sarra. sed sarraerit nom̃ eĩ : Benedi
habenti nasc&ur filius. et sis arra non aginta

Expanded text:
emticius. Et erit testamentum meum in carne uestra in emticius. Et erit testamentum meum in carne uestra in testamento aeterno. Et qui non fuerit circumcisus masculus, qui non circumcidetur carnem praeputii sui octauo die, interibit anima illa de genere eius, Abraham: Sara uxor tua, non appellabitur nomen ejus Sara, sed Sarra erit nomen ejus. Benedicam ario nascetur filius? et Sara nonagena
Abbreviated transcription (Latin):
ad huo nom̃ tuum abrã sederit nom̃ tuũ abraams
Quia patrẽ multarũ gentiũ posuite et augeã
te ualde. & ponãte ingentes. etreges &te &i
bunt et statuã testam̃tum meũ: int̃ meetin¬
terte. & int̾sem̃tuũ poste ingenerationes corũ
intestam̃tũ xt̾nũ : ut simtibi ds̃ et seminitus
poste: ł tdabotibi seminituo poster terrã inqua
in colaes : omnẽ terram chanaan in possesuo¬
ne aet nam: etcro illisds̃ łtdox dẽ adabra¬
hã i tuaũt testam̃tũ meũ conseruabis
tu& som̃tiũ poste in ꝓgenies suas.: Ethoc est
testam̃tũ qđ conseruabis in t̃me & uos. &
ut̃ sem̃ tuũ posite in generatones suas
Circũ cid&ur ur̃m omne masculindẽ : ettircũ¬
m̃ti int̃me & uos et puer octo dierũ cir¬
cũ cid&ur urm omnẽ masculinũ in ꝓge¬
nies ur̃as : uernaculus ee empticius ab omni
filio alieno quiñ ẽ deseminetuo: circũ cisio¬
ne circũ cid&ur uernaculus domustuae: et

Expanded text:
adhuc nomen tuum Abram, sed erit nomen tuum Abraham, adhuc nomen tuum Abram, sed erit nomen tuum Abraham, quia patrem multarum gentium posui te; et augeam te ualde ualde et ponam te in gentes, et regestestamentum meum inter me et inter te, et inter semen tuum post te in generationes eorum in testamentum aeternum, ut sim tibi Deus, et semini tuo post te. Et dabo tibi et semini tuo post te terram, in qua incola es, omnem terram Chanaan in possessionem aeternam, et ero illis Deus. Et dixit Deus ad Abraham: Tu autem testamentum meum conseruabis, tu et semen tuum post te in progenies suas. Et hoc est testamentum, quod conseruabis inter me et uos et inter semen tuum post te in generationes suas: Circumcidetur uestrum omne masculinum, et circummenti inter me et uos. Etpueroctodierumcircumcidetur, uestrum omne masculinum in progenies uestras. Yernaculus et emticius ab omni filio alieno, qui non est de semine tuo, circumcisione circumcidetur uernaculus domus tuae et
Abbreviated transcription (Latin):
abrabã ñ seamatorẽ seruũ. sed liberũ fuissege¬
nitorẽ. et in agar sarrae coniuigi pudtutiã
custo disse n& uoluptatẽ suam. seduo luntatẽ
illius impleuisse accepisse nac p&isse . Accesis¬
se na hesisse seminasse: nac amasse ⁊ aiteñi :
ecce ancilla tua inmanib: tius. ut ere ea quomo¬
dotibiplacuerit.. Ouirũ uirilit̾ utentẽ feminis.
coniuge tẽperant̃. ancilla obtẽperant᷑ nul¬
in quo putare poss& impl&ũ qđ ei ꝓmissum ferat:
cũ sib uernaculũ sum adoptare uoluiss&dõ dicente.
lefilioputaretimpl&um. iãcũ eẽt annorum
nonaginta & nouẽ. apparuit ei dñs etdix̃ illi
Ego sumds̃ place inconspatu meo : & estosine querela.
etponã testam̃ tũ meũ int̾ me & int̃te & imple¬
bote ualde .: Etꝓcidit abraam infaciẽ suã etlocu¬
tus ẽ illi cds̃dicens. et ego eccetesta m̃tũ mm̃tecũ
eteris pat̃ multitudinis gentiũ. etñ appellabitur

Expanded text:
Abraham non se amatorem seruum, sed liberum fuisse geAbraham non se amatorem seruum, sed liberum fuisse genitorem et in Agar Sarrae coniugii. pudicitiam custodisse nec uoluptatem suam, sed uoluntatem illius inpleuisse; accepisse nec petisse, accessisse nec haesisse, seminasse nec amasse. Ait enim: Ecce ancilla tua in manibus tuis, utere ea quo modo tibi placuerit.s o uirum uiriliter utentem feminis, coniuge temperanter, ancilla obtemperanter, nulin. quo putare posset inpletum, quod ei promissum fuerat, cum sibi uernaculum suum adoptare uoluisset. Deo dicente: lae filio putaret inpletum, iam cum esset annorum nonaginta et nouem, apparuit ei Dominus et dixit illi: Ego sum Deus, place in conspectu meo et esto sine querella, et ponam testamentum meum inter me et inter te et inplebo te ualde. Et procidit Abraham in faciem suam. Et locutus est illi Deus dicens: Et ego, ecce testamentum meum tecum, et eris pater multitudinis gentium; et non appellabitur
Abbreviated transcription (Latin):
agar ancilla alterius de sarra libera. dequib: in
libro superiore iam diximus .: Quodaũt attin&
ad regestam: nullo modo ẽ inurendũ. dehac con¬
cubina erañ abrahar: Nsus ẽ ea qluippe ad gene¬
randã prolem: non & plendã libidinẽ. nac in sul¬
tanssed potius oboediens coniugi. que suae steri¬
litetis credidit eẽ solatiũ : si fecundũ ancille uteru
qm̃ natura ñ poterat uoluntate faceret suum:
E teo iure quod dic̃ apłussimilit᷑ etiuirñ habet po¬
testatẽ corporis sui sed mulier: Vterexur mu¬
lierad pariendum & altera qđ non poterat & se
ipsa Nulla ẽ cupido hac lasciuiae: nullanequi¬
tiae turpitudo. Abuxore casa ꝓlis ancilla mari¬
to traditur. A marito causa plis accipitur: ab itro¬
q: ñ culpȩ luxus. sed naturae fructus &quir it᷑
oeniq: cũ ancilla grauida: dominae sterili super¬
bir&. et hoc sarra suspigatione muliebri uiro
potius imputar&. &iam ibi demonstrauit

Expanded text:
Agar ancilla, alterius de Sarra libera, de quibus in Agar ancilla, alterius de Sarra libera, de quibus in libro superiore iam diximus. Quod autem adtinet ad rem gestam, nullo modo est inurendum de hac concubina crimen Abrahae. Usus est ea quippe ad generandam prolem, non ad explendam libidinem, nec insultans, sed potius oboediens coniugi, quae suae sterilitatis credidit esse solacium, si fecundum ancillae uterum, quoniam natura non poterat, uoluntate faceret suum, et eo iure, quo dicit apostolus: Similiter et uir non habet potestatem corporis sui, sed mulier, uteretur mulier ad pariendum ex altera, quod non poterat ex se ipsa. Nulla est hic cupido lasciuiae, nulla nequitiae turpitudo. Ab uxore causa prolis ancilla marito traditur, a marito causa prolis accipitur; ab utroque non culpae luxus, sed naturae fructus exquiritur. Denique cum ancilla grauida dominae sterili superbiret et hoc Sarra suspicione muliebri uiro potius inputaret, etiam ibi demonstrauit
Abbreviated transcription (Latin):
ro ettetera quaesecuntur inũbis p̃nunciantis
dĩ nullus duhitauerit adis raheliticũ populum
ꝑtinere : Quoduero adiungitur. cũmautem
iam solerat ad occasum : flãmafacta ẽ eteccefor¬
nax fum abunda : etlampades ignisq ꝑ transierunt
ꝑmedia diuisa illa. signisicat iã infinẽ scłiꝑignẽ
adudicandos eẽ carnales: Sic̃ enĩ aflictio ciuita¬
tisdĩ qualis antea numquam fuit. quae sub anti¬
xp̃o futura speratur: significatur tenebroso
iã finẽ significatur isto igne. diesud icudirimens
carnales ꝑignẽ saluandos & in igne damnandos:
deinde testam̃tũ factũ ad habrahã terrã chanaan
ꝓprie manifestat et nominat in ea undecimgen¬
tes a flumine aegrpti. usque ad flum̃ magnum
eu fraten. Ñ ergo a flumine magno aegrpti:
hoc ẽ nilo sed aparuo quoddunidit int̾ aegiptũ
et palestinã. ubi ẽ ciuitas rinorura. lamhinc
tẽpora consecuntur filiorũ abrah&e: unius de

Expanded text:
re. Et cetera, quae sequuntur in uerbis praenuntiantis re. Et cetera, quae sequuntur in uerbis praenuntiantis Dei, nullus dubitauerit ad Israeliticum populum pertinere. Quod uero adiungitur: Cum autem iam sol erat ad occasum, flamma facta est, et ecce fornax fumabunda et lampades ignis, quae pertransierunt per media diuisa illa, significat iam in fine saeculi per ignem iudicandos esse carnales. Sicut enim adflictio ciuitatis Dei, qualis antea numquam fuit, quae sub Antichristo futura speratur, significatur tenebroso iam finem, significatur isto igne dies iudicii dirimens carnales per ignem saluandos et igne damnandos. Deinde testamentum factum ad Abraham terram Chanaan proprie manifestat et nominat in ea undecim gentes a flumine Aegypti usque ad flumen magnum Euphraten. Non ergo a flumine magno Aegypti, hoc est Nilo, sed a paruo, quod diuidit inter Aegyptum et Palaestinam, ubi est ciuitas Rhinocorura. Ctempora consequuntur filiorum Abrahae, unius de
Abbreviated transcription (Latin):
uis aliquanto amplius sint: siue & hoc tempore conpu¬
t&ur : quo ista promittabant᷑ abrahae: siue & quo
natus eisaac : ꝓpt sem̃ abrahȩ dequo ista p̃dicunt᷑
Conputantur enĩ sic̃ superius iã diximus. ab anno
septua gensimo et quinto abrahȩ: quando ad eũ fac¬
taẽ prima ꝓmissio. usq: ad eitũ isrł. & a egrpto
quadringenti et iriginta anni. quorum a posto¬
lus ita meminit: Hoc aũt dico inquit testam̃tũ
confirmatũ adõ. Postquadringentos triginta
annos factale ñ infirmata ad euacuandam pro¬
missionẽ : lam ergo isti quadringenti et trigin
ta quadringenti potuerant nuncupari : quia
ñ sunt multo amplius: Quanto magis cũ aliquot
iam x isto numero p̃terissent . quando illa inuisu
demonstrata & dicta s abraliȩ. uł quando isa acnatus
est centenar io patrisuo : A prima ꝓmissione post
iuginti et quinquae annoscũ iam & istis qua drin¬
gentis triguita  & quadr ingenti & quinq: rema¬
neront quos ds̃ quadr ingentos uoluit nomina¬

Expanded text:
uis aliquanto amplius sint, siue ex hoc tempore conputentur, quo ista promittebantur Abrahae, siue ex quo natus est Isaac, propter semen Abrahae, de quo ista praedicuntur. Conputantur enim, sicut superius iam diximus, ab anno septuagensimo et quinto Abrahae, quando ad eum facta est prima promissio, usque ad exitum Israel ex Aegypto quadringenti et triginta anni; quorum apostolus ita meminit: Hoc autem dico, inquit: testamentum confirmatum a Deo post quadringentos triginta annos facta lex non infirmat ad euacuandam promissionem. Iam ergo isti quadringenti et triginta anni quadringenti poterant nuncupari, quia non sunt multo amplius: quanto magis cum aliquot iam ex isto numero praeterissent, quando illa in uisu demonstrata et dicta sunt Abrahae, uel quando Isaac natus est centenario patri suo, a prima promissione post uiginti quinque annos, cum iam ex istis quadringentis triginta quadringenti et quinque remanerent, quos Deus quadringentos uoluit nomina
Abbreviated transcription (Latin):
gelio Eriteñi tunc tribulatio magna: qualis ñ
fuit abinitio: Puoduero dictũ ẽ ad abrahã sciendo
scies quia perigrinũ eritsem̃tuum in t̃ra ñ ꝓpria:
et inseruitutẽ redient eos quadringentis annis. de
populo isrł qui fuerat in aegrpto seruiturus. aper¬
tissime ꝓph&atũ ẽ non quod in eadẽ seruitute
sub egrptiis affligentibus quadringentos annos
ille populus fuerat ꝑ acturus sed in ipsis qua drin
et fuerunt diesthare incharra quinq: & ducenti
lta ethic ꝓpt̃ ea int̃positũ ẽ. et in seruitutẽ redient
neos et afflient eos quad ringentis annis: qm̃ iste
ãt numerus in eadẽ numeri afflictione conpl&us ẽ
ñ quia ibi uniũ sus ꝑactus quad ringentesane
odicuntur anni ꝓpt̃ numer i plenitudinẽ quam

Expanded text:
gelio: Erit enim tunc tribulatio magna, qualis non gelio: Erit enim tunc tribulatio magna, qualis non fuit ab initio. Quod uero dictum est ad Abraham: Sciendo scies, quia t eos et adfligent eos quadringentis annis, de populo Israel, qui fuerat in Aegypto seruiturus, apertissime prophetatum est; non quod in eadem seruitute sub Aegyptiis adfligentibus quadringentos annos ille populus fuerat peracturus, sed in ipsis quadringeEt fuerunt dies Tharae in Charra quinque et ducenti ita et hic propterea interpositum est: Et in seruitutem eos et affligent eos quadringentis annis, quoniam iste numerus in eadem afflictione completus est, non quia ibi universus peractus est. Quadringenti sane dicuntur anni propter numeri plenitudinem, quam
Abbreviated transcription (Latin):
ñ diuisit . qm̃ carnales int̃se diuiduntur. spales
aũt̃ nullo modo : siue a negotiosis conũsationibus
hominũ sere moueant: sic̃ turtur siue int̃ illas
degant sic̃ colũba : ut raque tam̃ auis ẽ simplo et in¬
noxia. signisicans et in ipso israhelitico populo ciu
t̃ra illa danda erat futuro sindiuiduos filios ꝓmissio¬
nise dieredes regni in aet̃na felicitate mansuros:
Aues aũt descendentes supra corpora quediuisa erant.
ñ bonialiquid sed sp̃s indicat aeris huius: pas tũ quendã
suum decar noliũ diuisione querentes.: Quod aũt
illis consedit habraam significat&iã int̃illas car¬
naliũ diuisiones esusq: infinẽ ꝑ seueraturos
fideles: & cirta solis occa sum qđ pauer inruit
in abrahã. ettimor tenebro sus magnus. significat
circa huius scłi finẽ : magnã ꝑturbationẽ actri¬
bulationẽ futurã fideliũ dequa dñs dicit in euan¬

Expanded text:
non diuisit, quoniam carnales inter se diuiduntur, spiritales non diuisit, quoniam carnales inter se diuiduntur, spiritales autem nullo modo, siue a negotiosis conuersationibus hominum se remoueant, sicut turtur, siue inter illas degant, sicut columba; utraque tamen auis est simplex et innoxia, significans et in ipso Israelitico populo. cui terra illa danda erat, futuros indiuiduos filios promissionis et heredes regni in aeterna felicitate mansuri. Aues autem descendentes supra corpora, quae diuisa erant, non boni aliquid, sed spiritus indicant aeris huius, pastum quendam suum de carnalium diuisione quaerentes. Quod autem illis consedit Abraham, significat etiam inter illas carnalium diuisiones ueros usque in finem perseueraturos fideles. Et circa solis occasum quod pauor inruit in Abraham et timor tenebrosus magnus significat circa huius saeculi finem magnam perturbationem ac tribulationem futuram fidelium, de qua Dominus dicit in euan
Abbreviated transcription (Latin):
erat modum quofier& inquirebat. et hoccũ
que siss& audiuit: Deniq: et huc similitadodata
ẽ deanimalib:: iuuenca. et capra. etar iete etdua¬
bus uolucrib: turture et columba. ut scđm hax
futurũ sciret: qđ futurum eẽ iam ñ amͥgeret:
Siue ergo ꝑ uiuencã : significata sit plebs posita
sub iugo legis ꝑ caprã eadem plebs peecatrix
futura ꝑ arietẽ eatdem plebs &iam regnatu¬
ra : que animalia ꝓpt ea trima dicuntur ꝗa
cũ sunt insignes artculitẽ porũ ab adam usq: adnoe.
& in de usqi ad abrahiã. etinde usq: addauid ̃ uu
repbato saule : primꝰ in regnogentis is raheliticae:
dñi ẽ uoluntate fundatus. in hoc ordine t̃tio qtu
tenditur & abraã usq ad dauid. tãquam t̃tiã aeta¬
tẽ gerens ille populus adoleuit Siue aliquid aliud
conuenientius ista significent: nullo modo tam̃
dubitauerim : spã les in ea p̃figuratos. additamen¬
toturturis et tolũbae. Et ideo dictũ ẽ. : auesaũt

Expanded text:
erat; modum quo fieret inquirebat, et hoc cum erat; modum quo fieret inquirebat, et hoc cum quaesisset, audiuit —: denique et hic similitudo data est de animalibus, iuuenca et capra et ariete et duabus uolucribus, turture et columba, ut secundum haec futurum sciret, quod futurum esse iam non ambigeret. Siue ergo per iunencam significata sit plebs posita sub iugo legis, per capram eadem plebs peccatrix futura, per arietem eadem plebs etiam regnatura  quae animalia propterea trima dicuntur. quia, cum sint insignes articuli temporum ab Adam usque ad Noe et inde usque ad Abraham et inde usque ad Dauid, qui reprobato Saule primus in regno gentis Israeliticae Domini est uoluntate fundatus, in hoc ordine tertio, qui tenditur ex Abraham usque ad Dauid, tamquam tertiam aetatem gerens ille populus adoleuit, siue aliquid aliud conuenientius ista significent: nullo modo tamen dubitauerim spiritales in ea praefiguratos additamento turturis et columbae. Et ideo dictum est: Aues autem
Abbreviated transcription (Latin):
seminituo daba terram hanc: a flumine a egrpti
usq: ad flumen magnũ flum̃ eu fraten caeneos
& cenet eos et cel moneos. et cotheos. et fere zeos.
etra falim. etam morreos. et chananeos. et rueos¬
et gergeseos. etiebuseos. Hae comĩa in uisufacta
diunitus atq: dicta sꝰ dequibus singuli senud eatȩ
dissere relongũ ẽ : etintentionẽ operis huius ꝙ¬
cedit Quodergo satis ẽ nos sedemus postea quã
dictũ ẽ. ex credidisse abralã dõ etdeputatum
illi adiustitiam: ñ eum infide defecisse : utdice¬
r& dominator dñe : scđm quid sciam quia hȩres eĩ
ero ÷ terrae quippe illius ꝓmissa erathere di¬
tas : Nait unde sciam. Quasi adhuc ñ crede¬
r& : sed ait scđm quid siciam: Ute ireiquam
crediderat aliqua similitudo adhiber&ur: qua
eius modus agnoscer&ur: sic̃ nonẽ uirginis
marie diffidentia qđ ait .. Quo modo fi& istud qm̃
uirũ non cognosco  Quodẽni futurum ẽẽ certa

Expanded text:
Semini tuo dabo teSemini tuo dabo teusque ad fluvium magnum flumen Eufraten Cineos et Cenezeos et Cedmoneos et Hettheos et Ferezeos Rafaim quoque et Amorreos et Chananeos et et Gergesaeos et Iebusaeos. Haec omnia in uisu facta diuinitus adque dicta sunt, de quibus singulis enucleate disserere longum est et intentionem operis huius excedit. Quod ergo satis est nosse debemus. Postea quam dictum est credidisse Abraham Deo et deputatum illi ad iustitiam, non eum in fide defecisse, ut diceret: Dominator Domine, secundum quid sciam, quia heres eius ero? terrae quippe illius promissa erat hereditas — non enim ait: \'Unde sciam?\' quasi adhuc non crederet; sed ait: Secundum quid sciam? ut ei rei, quam crediderat, aliqua similitudo adhiberetur, qua eius modus agnosceretur; sicut non est uirginis Mariae diffidentia quod ait: Quo modo fiet istud, quoniam uirum non cognosco? quod enim futurum esset, certa
Abbreviated transcription (Latin):
trimam etar i&um trimũ. & turturẽ et tolumbã
Accepitaũt hax ille om̃a eidiuisit illa media et
posuit illa contra faciẽ alterũ alteri. aues autẽ
ñ diuisit: Etdescenderunt sic̃ seriptũ ẽ. aues
supra corpora quediuisaerant: et consedet
illi abrã¬
Cir ca solis aũt occa sum pauor in ruit suꝑ abrã et
etcetimor tenobrosus magnus inciditer. etdictum
c̃adabrab̃: Sciendo sciestiuia peregrinã eritsem̃
tiumintra non ꝓrria: otin seruitut̃ redienteos
etafrligent cos quadr ingentis annis. gentẽ aũt cui
seruier int uidicabo ego: Post hax uero gxibunt
huccum supel lactili multa. Tuaũt ibis ad patres
uero generauone conũtent sehiȩ Nondũ enim
impl&a sunt peccata animor reorum usq: ad huo
Cũ aũt iã solerat adoccasum. flamma facta est¬
etecce fornax fumabunda. et lampades ignis
quae ꝑ transierunt ꝑ media diusa illa. etindie
illa disposuit dñs ds̃ testam̃tum ad abramdicens:

Expanded text:
trimam et arietem trimum et turturem et columbam. trimam et arietem trimum et turturem et columbam. Accepit autem illi haec omnia et diuisit illa media et posuit ea contra faciem alterum alteri; aues autem non diuisit. Et descenderunt, sicut scriptum est, aues supra corpora quae diuisa erant, et consedit illis AbramCirca solis autem occasum pauor inruit super Abram, et ecce timor tenebrosus magnus incidit ei; et dictum est ad Abram: Sciendo scies, quia peregrinum erit semen tuum in terra non propria, et in seruitutem redigent eos et adfligent eos quadringentis annis; gentem autem, cui seruierint. iudicabo ego. Post haec uero exibunt hoc cum supellectili multa. Tu autem ibis ad patres uero generatione conuertent se hoc. Nondum enim inpleta sunt peccata Amorrhaeorum usque adhuc. Cum autecce fornax fumabunda, et lampades ignis, quae pertransierunt per media divisa illa. In die illa disposuit Dominus Deus testamentum ad Abram, dicens:
Abbreviated transcription (Latin):
acutius intu&ur: Tanto plures uid& . Unde &
acerrime cernontib: aliquas ocultas. ẽẽ merito
xxistimatur : &ceptis eis sideribus in aliꝰquae par¬
te orbis a nob remotissima oriri et occidere ꝑhiben¬
tur: Posttremo quicũq uniũ sum stellarum nu¬
merũ conp̃hendisse & conscripsisse iactantur. sic̃
aratus uel eudoxus. uł siqui alii sunt: eos libriliuius
contemnit auctoritas. Hic sane illa sententia poni¬
tur : ciuus apłs meminit ꝓpt̃ dĩgratiã cõmendandã
Credidit abrahã dõ: & deputatũ ẽ illi adiustitiam
Necircũ cisiogloriar& ur gentesque incircũ cisas ad fidẽ
xp̃i nollet amuti hoceñĩ quando factũ ẽ. ut treden¬
ti abrahae deputar&ur fides adiustitiã. ñ dumfuerat
hac ait adillũ. Ego ds̃quieduxite deregione chaldeorũ
utdarẽ tibi t̃ram hanc utheressis eius : Ubicũint̾ro¬
gass& ab rahã scđm quid scir& qđ hores eiuserit:
dixitillids̃: Accipemihi uiuencõ trimã et ta pram

Expanded text:
acutius intuetur, tanto plures videt: unde et acutius intuetur, tanto plures videt: unde et acerrime cernentibus aliquas occultas esse merito existimatur, exceptis eis sideribus, quae in alia parte orbis a nobis remotissima oriri et occidere perhibentur. Postremo quicumque uniuersum stellarum numerum conprehendisse et conscripsisse iactantur, sicut Aratus uel Eudoxus uel si qui alii sunt, eos libri huius contemnit auctoritas. Hic sane illa sententia ponitur, cuius apostolus meminit propter Dei gratiam commendandam: Credidit Abraham Deo, et deputatum est illi ad ius: ne circumcisio gloriaretur, gentesque incircumcisas ad fidem Christi nollet admitti. Hoc enim quando factum est, ut credenti Abrahae deputaretur fides ad justitiam, nondum fuerat hoc ait ad illum: Ego Deus, qui eduxi te de regione Chaldaeorum, ut dem tibi terram hanc, ut heres sis eius. Ubi cum interrogasset Abraham secundum quid sciret, quod heres eius erit, dixit illi Deus: Accipe mihi iuuencam trimam et capram
Abbreviated transcription (Latin):
multa & magna conscripta s. Ibi quippe primũ
apparuit sacrificiũ : qđ nunc axp̃ianis offertur dõ
toto orbet̾rarum.: Impl&urq: illud qđ longe post
uentuturus incarne. Tues sacerdos in et̃num scđm
ordinẽ melchi sed ech .: Non scilic& scđm ordinẽ
a aron:qutordo fuerat auferendus
inluciscentib: reb: qua ȩlis reb: quae illi s umbns
ꝓmite r&: ualde multa. ille deposter itacte solli¬
citus quendã eliexer uernaculũ suum futurũ
herȩsille nonũ naculus : sed quide ipso abraham
fuerat &xiturus: Rursusq sem̃ innumerabile
ñ sic̃ harena terra. sed sic̃ stolle caeli : Ubi mihi
magis uid&ur ꝓmissa posteritas. tadesti felicitate
sublimis: Nã quantũ ad multitudinẽ ꝑtin&. quid
sunt stolle caeli adharenã terre . nisiquis & istam
c̃parationẽ intantũ ẽẽ similẽ dicat. in quantum
&iã stellȩ dinumerari ñ ualent: quian& om̃s
e as uideri posse credendũ ẽ Nã quanto quisq

Expanded text:
multa et magna conscripta sunt. Ibi quippe primum multa et magna conscripta sunt. Ibi quippe primum apparuit sacrificium, quod nunc a Christianis offertur Deo toto orbe terrarum, inpleturque illud, quod longe post  adhuc uenturus in carne: Tu es sacerdos in aeternum secundum ordinem Melchisedech; non scilicet secundum ordinem Aaron, qui ordo fuerat auferendus inlucescentibus rebus. quae illis umbris promitteret valde multam; ille de posteritate sollicitus, quemdam Eliezer vernaculum suum futurum aeres, non ille vernaculus, sed qui de ipso Abraham fuerat exiturus: rursusque semen innumerabile, non sicut arena terrae, sed sicut stellae coeli : ubi mihi magis videtur promissa posteritas coelesti felicitate sublimis. Nam quantum ad multitudinem pertinet, quid sunt stellae coeli ad arenam terrae, nisi quis et istam comparationem in tantum esse similem dicat, in quantum etiam stellae dinumerari non valent? quia nec omnes eas videri posse credendum est. Nam quanto quisque