comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
in afflctione carnis. Penitentia int̾ior: incon¬
trictione cordis. ꝑpenitenciã ext̾iorẽ praui oꝑis
tur. culpa praue uoluntatis. Scđm quantitatẽ
delicti mensura correptionis pensanda: Agite
inquit fructus dignos penitencie. Aluo: eñifruc¬
tus penitencie aliuo ipsa penitencia. Sicut aliud:
arbor ⁊ aliud: fructus eiꝰ. sicaliud÷ penitencia
ti. quando doles ce fecisse quod malũ: Quando
Quando aut̃ satiffacione subsequente. ⁊ punis
⁊ corrigis mala tua. fructꝰ peniiencie habes.
facis. Penitencia ÷ facti in ꝓbatio. fruotꝰ peiuiten¬
cie ÷ delicti correptio. S quia sedm mensurã
delicti correptionis mensura pensanda: idõ.
fructus penitencie dignos facere oportet. Sun
correptione minor ÷ affuctio quã inculpa de¬
lectacio fuit. non÷ dignꝰ fructus penitencie.
tue. M: dicis michi. Quomͦ seire possũ quando
conlignasit penitencia mea. Quia seire hoc
non possũ. potes. idõ necesse habes semꝑ penit̾e.

Expanded text:
n afflictione carnis. Poenitentia interior est in contritione cordis. Per poenitentiam exteriorem tur culpa pravae voluntatis. Secundum quantitatem delicti, mensura correctionis pensanda est. Agite, inquit, fructus dignos poenitentiae . Aliud est enim fructus poenitentiae, aliud ipsa poenitentia. Sicut aliud est arbor, ti, quando doles te fecisse quod malum est. Quaquando autem satisfactione subsequente, punis et corrigis mala tua, fructus poenitentiae habes. agis. Poenitentia est facti improbatio, fructus poenitentiae est delicti correctio. Sed quia pro mensura delicti, correctionis mensura pensanda est, ideo fructus poenitentiae dignos facere oportet. Si in correctione minor est afflictio quam in culpa delectatio fuerit, non est dignus fructus poenitentiae Sed dicis mihi: Quomodo scire possum, quando condigna sit poenitentia mea? Quia scire hic non potes, ideo necesse habes semper poenitere.
Abbreviated transcription (Latin):
lingã tuã palatotuo. nec eris quasi uir obur
litiatua hoc fecit. uide ubi erat de uotio tua.
Si eñi ꝑfectã deuotionẽ habuisses. etiã nullo am¬
moͣnte. cessare tm̃ non potuisses. Nunc aut pigeia
tua ⁊ negligentia occasionẽ torporis quesunt. ñͥ
correptionẽ. Et uidit hoc ds̃. ⁊ dedit tibi scđm
cortuũ. ut non inucnires qđ nonquerebas accipere.
Nectam dico ut desꝑes. etia sihoc contingat. ut homo
qui et̾iuis eurandis uulnerilo peccatoꝵ medicam̃¬
tũ apponit. aliquid minꝰ susficiens tribuat. Sepe

Expanded text:
linguam tuam palato tuo, nec eris quasi vir objurlinguam tuam palato tuo, nec eris quasi vir objurlitia hoc fecit, vide ubi erat devotio tua. Si enim perfectam devotionem habuisses, etiam nullo admonente cessare tamen potuisses. Nunc autem pigritia tua et negligentia occasionem tortoris quaesivit non correctorum. Et vidit hoc Deus, et dedit tibi secundum cor tuum ut non invenires quod non quaerebas accipere. Nec tamen dico ut desperes, etiamsi hoc contingat, ut homo qui exterius curandis vulneribus peccatorum medicamentum apponit, aliquid minus sufficiens tribuat.
Abbreviated transcription (Latin):
uenia. ꝓp̃t penitenciã ⁊ satisfacionẽ ab honine in¬
iunctã. etiã sullã studiose in pleuero. eũ ipse hõ
cui peccata mea confiteor: sepe aut ignor antia neᷤ
gere. Adhoc tibi breuit̃ respondeo. qi si homo
nescit. ds scit. Tutantu fac qđ tibi p̃cipit᷑. obedi¬
ens esto ineo qđ tibi iubet᷑. Uideat ds deuotionẽ
tuã. etiã si homo ñ condigne moderet᷑ affuctiõe
tuã. Perire non poteris. si deuotꝰ inuentus fu-¬
eris. S decipior inqͥs. putans me satis fecisse. cũ
satis nonfecerĩ. Ille mͥ inuinxit ut tantũ facerẽ.
⁊ nonãpliꝰ mͥ pcepit. Ecce totũ ꝑfeci ⁊ nonsatis¬
feci. Uado quasi securus ad dñm. putans me
satis fecisse illi. cũ adhuc tenear obligatus qr
non satis fecerĩ. Quaregͦ inquis factũ: ut calẽ
sacerdotẽ nonhabeã qui mdicat hoc qđ oportet:
Nudi quare. Propt peccata tua factũ: hoc qͥbe
meriusti ut malũ haberes. quibꝰ si districte
iudicareris. ⁊ hoc merueras ut nullũ haberes.

Expanded text:
poenitentiam et satisfactionem ab homine injunctam, etiam si illam studiose complevero, cum ipse homo, cui peccata mea confiteor, saepe aut ignorantia nescigere? Ad hoc tibi breviter respondeo quia si homo nescit Deus scit. Tu tamen fac quod tibi praecipitur, obediens esto in eo quod tibi jubetur. Videat Deus devotionem tuam, etiam si homo non condigne moderetur afflictionem tuam. Perire non potes, si devotus fueris inventus. Sed decipior, inquis, putans me satisfecisse, cum non satisfecerim. Ille mihi injunxit, ut tantum facerem; et non amplius mihi praecepit: ecce totum perfeci, et non satisfeci. Vado quasi securus ad Deum putans me satisfecisse illi, cum adhuc teneor obligatus, quia non satisfecerim. Quare ergo, inquis, factum est, ut talem sacerdotem non habeam, qui mihi dicat: Hoc oportet? Audi quare. Propter peccata tua factum est hoc, quibus meruisti, ut malum haberes, quibus si districte judicareris, et hic merueras ut nullum haberes.
Abbreviated transcription (Latin):
tibi post modũ adducat. ⁊ fiduciã ptestit. nti¬
perũtineas. cũ manifestari ecpis cora̾ dõ. Tam̃ nt
forte tibi dicret cograciotua. si tã graui: hom̃i
reulare peicita. ⁊si ita erubescimꝰ cora homine.
quid faciemꝰ ante dm̃ euiꝰ maiestatẽ declinare ñ
possumꝰ. neq iudiciũ effugere: Negͥ sic dedõ¬

Expanded text:
tibi postmodum adducat, et fiduciam praestet ne improperium timeas cum manifestari coeperis coram Deo; tamen ne forte tibi diceret cogitatio tua, si tam grave est homini revelare peccata; et si ita erubescimus coram homine, quid faciemus ante Deum, cujus majestatem declinare non possumus, neque judicium effugere; ne i
Abbreviated transcription (Latin):
quantũ ueto ds erat hoc idẽ ipsũ habebat. ⁊ non
acccꝑat. Propterea aũt uoluit acciꝑe aliq̃n in huma¬
nitate qđ semꝑ habuit indiuinitate. ut euicinoho¬
mini aꝓpinquaret ineo qd hom̃is erat. ⁊ in eo ipso
qđ̃ hom̃is erat. homini exhiberet qđ dĩ erat. In eo
nãq qđ hom̃is erat. familiariꝰ homini uingebat᷑.
meoueto qͥd̃ dĩ erat potentiꝰ in homine oꝑabat᷑. Prop¬
terea dixit. ut sciatis inquid quia file hominis
potestatẽ habet interra dimittendi peccata. tunc
ait palitico. sꝯurge ⁊ ambula. Ostendit qđ iuidẽ
poterant ut ꝑhoc crederent quod iudere non po¬
terant. Propt̃ hoc gͦ ãs factus: homo. ut se ad con¬
fabulandũ homini ꝓamũ ⁊ familiart̃ eriberet.¬

Expanded text:
quantum vero Deus erat, hoc idem ipsum habebat, et non quantum vero Deus erat, hoc idem ipsum habebat, et non acceperat. Propterea autem voluit accipere aliquando in humanitate quod semper habuit in deitate, ut e vicino homini appropinquaret in eo quod hominis erat: et in eo ipso quod hominis erat homini exhiberet quod Dei erat. In eo namque quod hominis erat familiarius, homini jungebatur; in eo vero quod Dei erat potentius in homine operabatur. Propterea dixit: « Ut sciatis quia Filius hominis habet potestatem in terra dimittendi peccata, tunc ait paralytico: Surge et ambula . » Ostendit quod videre poterant, ut per hoc crederent quod videre non poterant. Propter hoc ergo Deus factus est homo, ut se ad confabulandum homini proximum ac familiarem exhiberet
Abbreviated transcription (Latin):
uersũme iniusticiã meã dño. ⁊tu remisisti inpi¬
etatẽ peccati mei. Uide gͦ ⁊ considera. Mitaces pec¬
eata tua inueterant᷑. si confit̾is condonant᷑. S dicis.
E cce dico peccatũ meu̾ s dõ non hom̃i. Script̾am
sequor. Illa mͥ dicit ut do̾ conficear peccatũ meu̾.
nonme ad hominẽ mittit inquosalus non÷ s illuc
trahit confessionẽ. unde ꝓmitat remissionẽ. Dixi
confitebor aduersũme iniusticiã meã dño. ⁊ tu
remisisti inpietatẽ peccati mei. Quid facit homo:
Nudi qͥo facit Nonne ille homo fuit quidixit.
fili remitunt᷑ tibi peccata tua: Et ueru̾est qi
ille homo fuit. quihoc dixit. Et ꝓpterea. qui ilu̾
hominẽ ẽẽ uiderunt. dm̃ aũt non cognouerunt.
murmurauerunt int̾se dticentes. Quisẽ hic qͥetiã¬
peccata dimitito: Sciebant eñ qi peccata dmit¬
tere dĩ erat. s nesciebant quia qđ dĩ erat. homo
ado aeceꝑat. Et ille quidẽ homo quod habebat
inquantũ homo erat. idõ habebat qđ acceꝑat. in¬

Expanded text:
remisisti impietatem meam peccati mei . » Vide ergo et considera: si taces peccata tua, inveterantur; et si confiteris, condonantur. Sed dicis: Ecce dico peccatum meum, sed Deo, non homini. Scripturam sequor. Illa mihi dicit ut Deo confitear peccatum meum, non me ad hominem mittit: in quo salus non est, sed illuc trahit confessionem, unde promittit remissionem: « Dixi: Confitebor adversum me injustitiam meam Domino, et tu remisisti impietatem peccati mei. » Quid facit homo? Audi quod facit. Nonne ille homo fuit, qui dixit: « Fili, dimittuntur tibi peccata tua . » Et verum est, quia ille homo fuit qui hoc dixit. Et propterea qui illum hominem esse viderunt, Deum autem non cognoverunt, murmuraverunt inter se dicentes: « Quis est hic qpeccata dimittit? Sciebant enim quod peccata dimittere Dei erat, sed nesciebant quia quod Dei erat, homo a Deo acceperat, et ille quidem homo quod habebat inquantum homo erat, ideo habebat quia acceperat. In
Abbreviated transcription (Latin):
retenta erunt. Eigia pomo discipłis suis
ucẽ eiagentibꝰ interra potestatẽ ddedit dimiit¬
tendi peccata. s dicis fortassis. Quare ñ simił
tendi. sicut discipłis potestatẽ dedit confiten¬
tiũ peccata dimite : Audi quare. Uoluit apͥs
ut atemet ipso surgeret. ut non quasi extorta
uł coacta uideret᷑ confessio tua. Iccireo qđ ad se
ꝑtimiit officiũ suu̾̃ discipłis ꝑ agendũ inumx̾.¬
edicoꝵ more egros uenientes exciꝑent ⁊¬
sanarent. Medicis gͦ dynt ut curarent. s infirmiᷤ
nondint ut admedicos curandiuenirent. hoc
quasi certũ eẽ uoluit. qdđ egri libent̾ salutẽ que¬
rerent. ⁊ se curandos offerrent si medicos inueni¬
rent. Propterta solos medicos monuit. In firmũ
eñ ipse moritꝰ suis sufficienter amonet. neq opꝰ
precepto babet si dolet. T am̃ ipsi medici postea
quia negligentes incuratione sua egrotos inue¬
nerunt. eos ao salutẽ querendã ⁊ aomonitione
sua eretintrunt. ⁊ p̃cepto atcrarerunt. Confi¬

Expanded text:
 homo discipulis suis vicem ejus agentibus in terra potestatem dedit dimittendi peccata. Sed dicis fortassis: Quare non similtendi, sicut discipulis potestatem dedit confitentium peccata dimittendi. Audi quare voluit Christus ut a temetipso surgeret, ut non quasi extorta vel coacta videretur confessio tua. Idcirco quod ad se pertinuit officium suum discipulis suis peragendum injunxedicorum more aegros ad se venientes exciperent et sanarent. Medicis ergo dixit ut curarent, sed infirmis non dixit ut ad medicos curandi venirent. Hoc quasi certum esse voluit, quod aegri libenter salutem quaererent, et se curandos offerrent, si medicos invenirent. Propterea solos medicos admonuit; infirmum enim ipse morbus suus sufficienter admonet, neque opus praecepto habet si dolet. Tamen ipsi medici postea quia negligentes in curatione sua aegrotos invenerunt, eos ad salutem quaerendam, et admonitione sua excitaverunt, et praecepto attraxerunt. Confi
Abbreviated transcription (Latin):
Quid÷ eñ abscondere. nisi tic̃e. ⁊iustificari nolle:
Nam qͥcelera suã ꝑinpudentiã praue agͥcndi ma¬
nifestant. non ustificationẽ merent᷑. s dãpnatio¬
ñe. Igi᷑ tegenda sunt mala quantũ ꝑtinet ad
inpudentiã praui oꝑis. ⁊ reuelandasunt ꝑhu
militatẽ confessionis. Uultis adhuc scire ꝑicłm
tacit̾nitatis. ⁊ utilitatẽ confessionis: Qm tacu
inqͥs psalmista inueterauer̃t ossa m̃a dũclarna¬

Expanded text:
Quid enim est abscondere nisi tacere, et confiteri nolle? Quid enim est abscondere nisi tacere, et confiteri nolle? Nam qui scelera sua per impudentiam prave agendi manifestant, non justificationem merentur sed damnationem. Igitur tegenda sunt mala quantum pertinet ad impudentiam pravi operis, et revelanda sunt per humilitatem confessionis. Vultis adhuc scire periculum taciturnitatis et utilitatem confessionis? Quoniam tacui, inquit Psalmista, inveteraverunt ossa mea
Abbreviated transcription (Latin):
U taest malitiahominis. Nemoqͥndo
male agere uult auctoritatẽ querit.
Quando aũt dicimꝰ hominibꝰ ut bona faciant. utt
confiteant᷑ mala que fecerunt clicunt nobis. Date
auctoritatẽ. Que script᷑a hoc precipit. ut confite¬
am peccata nr̃a: Sigͦ script᷑a peccata confiteri
non p̃cppit. respondete mͦ siscriptam habetis que
peccata iubeat tace̾. Si gͦ confit̾i non uultis. qr
auctoritatẽ confitendi nonhabetis. quare tacere
uultis. cũ auctoritatẽ. tacendi non habeatis:
Tam̃ qr auctoritatẽ queritis: accipite auctoritatẽ.
Antiqua lex peccata confit̾i iubet ⁊ homines adsa¬
cerdotes mictit. ut confiteant᷑ peccata sua. ut
indulgentiã accipiant. Illic gͦ preuaricatio leg̃
confessione ⁊ oblatione abolet᷑. qñ adhuc umbra
fuit. ⁊ adhuc confessio criminis pena potius tim̾e
debutt. qua mifcq̃iã expectare. Si hec auctoritas
non sufficit. audite alibi seript᷑am manifeste di¬
centẽ. Qui abscondit scelera sua noniustificabit᷑.

Expanded text:
unt esse malitiam hominis. Nemo quando male agere vult, auctoritatem quaerit. Quando dicimus hominibus ut bona faciant, et ut confiteantur mala quae fecerunt, dicunt nobis: Date auctoritatem. Quae Scriptura hoc nobis praecipit, ut confiteamur peccata nostra? Si ergo Scriptura peccata confiteri non praecipit, respondete modo si Scriptpeccata jubeat tacere. Si ergo confiteri non vultis, quia auctoritatem confitendi non habetis, quare tacere vultis cum auctoritatem tacendi non habeatis? Tamen quia auctoritatem quaeritis, accipite auctoritatem. Antiqua lex peccata confiteri jubet, et homines ad sacerdotes mittit ut confiteantur peccata sua, ut indulgentiam accipiant. Illic ergo praevaricatio legis confessione et oblatione aboletur, quando adhuc umbra fuit, et adhuc confessio criminis poenam potius timere debuit, quam misericordiam exspectare. Si haec auctoritas non sufficit, audite Scripturam alibi manifeste dicentem: Qui abscondit scelera sua non justificabitur .
Abbreviated transcription (Latin):
quia non posunt sibn ea ais ir pare. que ita oblaset.
ut psit his̃ qͥuidcpcecs. s penitent. non qui pma¬
nent in pecatis. . ina uerttate manifestata alia
hic peniaentiã faci uolune. loeũ hahent. quia lis
locus datus: penitendi hominibꝰ. Qui au̾t hic pe¬
niteneiã fac̾e nolunt. inalia uita etiã siuoluerintt
fac̃e pentanciã nonpossunt: itaut fruct᷑u habeat
pentencia illoꝵ. quialocũ nonbabet. Prima gͦ pe¬
nitencia in hac uita lotũ habet. secła penitencia.
post hanc uitã locũ nonhabet. nec fructũhabet.
ctiã sidolorẽ habet. Alũ hoc dictũ intelligunt
depublica penitencia. quã dicunt iterari ñ posse.
ꝓpt rigorẽ ⁊ castigationẽ. nc homines sacramenta
Aĩ condenpnant. S unus quisq ꝓut potuertt
sedđ̃m ueritate sentiat. egoillũ quidinit id̃o loẽ
non ẽe sed̾e penitencie. quia unadebet ẽẽ peni¬
tencia hominis quã dui uiuit. ut semꝑ dep̾t̾itis
doleat. i se aficturis custodiat. ⁊ nũꝗͣ ad peccata¬

Expanded text:
quia non possunt sibi eam usurpare quae ita oblata est, ut iis prosit qui de peccatis poenitent, non qui permanent in peccatis. Sic una veritate manifesta, aliahic poenitentiam facere volunt locum habent, quia hic locus datus est poenitendi hominibus. Qui autem hic poenitentiam facere nolunt, in alia vita etiam si voluerint facere poenitentiam non poterunt, ita ut fructum habeat poenitentia illorum, quia locum non habet. Prima ergo poenitentia in hac vita locum habet. Secunda poenitentia post hanc vitam locum non habet; nec fructum habent, etiam si dolorem habent. Alii hoc dictum intelligunt de publica poenitentia, quam dicunt iterari non posse propter rigorem et castigationem, ne homines sacramenta Dei contemnant. Sed unusquisque prout potuerit secundum veritatem sentiat. Ego illum qui dixerit ideo locum non esse secundae poenitentiae; quia una debet esse poenitentia homini, quandiu vivit, ut semper de praeteritis doleat, et se a futuris custodiat, et nu
Abbreviated transcription (Latin):
conficearis Nonne multo magis mels̾: ut scrip¬
turã hoc pociꝰ dicere uoluisse intelligas. qqđ lacͥme
exuitima cordis contrictione ꝓlate. illa etũ pecca¬
ta lauare possunt. que sine pudore ⁊ uerecũdia
ore ꝓferri nonpossunt: Quiogͥ Sipudenda
peccatalaerime lauant. ibi tacendũ: ubidium̃
auxiliũ magis necessariu̾est. Immo multo mag̾
ibi consitendũ: ut humilitas confesionis lac̾mas

Expanded text:
earis? Nonne multo melius est, ut Scripturam hoc potius dicere voluisse intelligas, quod lacrymae ex intima cordis contritione prolatae illa etiam peccata lavare possunt quae sine pudore et verecundia proferri non possunt? Quid ergo? Si pudenda peccata lacrymae lavant, ibi tacendum est, ubi divinum auxilium magis necessarium est? Imo multo magis ibi confitendum est, ut humilitas confessioni
Abbreviated transcription (Latin):
tritũ ⁊ humiliatũ offerimꝰ. aolemꝰ ꝑeo qd̾ male
egimꝰ lactimas fundimꝰ. carnis maccratione rea¬
tupunimus. Quid uerba querias. ubi oꝑabona
sunt: Habemꝰ scriptãm consalantẽ nos ⁊ dicen¬
tẽ. Hacrime lauant delictũ. qđ or e pudor: con¬
fiteri. Non malitiã exeusamtꝰ. s uerecũdie parciꝰ.
Quod gͦ dicere homini crubescimꝰ diemꝰ dõ qͥ non

Expanded text:
tritum et humiliatum offerimus, dolemus pro eo quod male egimus, lacrymas fundimus, carnis maceratione reatum punimus. Quid verba quaeritis, ubi opera bona sunt? Habemus Scripturam consolantem nos et dicentem: « Lacrymae lavant delictum, quod ore pudor est confiteri. » Non malitia excusamus, sed verecundiae parcimus. Quod ergo dicere homini erubescimus dicimus Deo, qui non
Abbreviated transcription (Latin):
trũ peccata ur̃a ⁊ orate ꝓ uiuicẽ. Adquid: itt sal¬
uemim. Confitemini ut saluemini. Quio ÷ con¬
fitemini ut saluemini: Hoc est non saluemini
nͥ confiteamini. Hoc fortassis tu audire noluisti.
qui latebras queris. ⁊ abscondis scelera tua ut
non iustificeris. Nontibi placet qđ dr̃. quia hii
qui confit᷑ nolut peccata sua. saluari nonpossunt.
Propterea fortassis conaris ad aliud dictũ apłi uitor¬
quere ut intelligat᷑ confitentibꝰ quidẽ ꝓmisisse
saluationẽ. tam̃ non confitentibꝰ non negasse iusti¬
ficationẽ. Audi gͦ. Augustinus dicit. Non pocest
quis iustificari appeccitis. nisi confessus fuerit
ante peccatũ. Ittm beda in cpła eidẽ iacobi dequa
superiꝰ testimoniũ sũpsimꝰ. Sine confessione in¬
quid. nequeunt peccata dimitti. S in hoc illa
discretio ẽe debet. ut cotidiana leinaq peccata
ris lepre inmunditiã sacerdoti pandamꝰ ⁊ adeiꝰ
arbitriũ iustificari enremiꝰ. Uidete quomͦ concor¬

Expanded text:
ra, et orate pro invicem. Ad quid? Ut salvemini. Confitemini ut salvemini. Quid est confitemini ut salvemini? Hoc est non salvamini, nisi confiteamini. Hoc fortassis tu audire noluisti, quia latebras quaeris et abscondis scelera tua ut non justificeris. Non tibi placet quod dicitur, quod ii qui confiteri nolunt peccata sua salvari non possunt; propterea fortassis conaris ad aliud dictum Apostoli intorquere, ut intelligatur confitentibus quidem promisisse salvationem, tamen non confitentibus non negasse justificationem. Audi ergo. Augustinus dicit: Non potest quis justificari a peccato, nisi confessus fuerit ante peccatum. Item Beda in eamdem epistolam Jacobi de qua superius testimonium sumpsimus. Sine confessione, inquit, nequeunt dimitti peccata. Sed in hoc illa discretio esse debet, ut quotidiana leviaque peccata ris leprae immunditiam sacerdoti pandamus, et ad ejus arbitrium justificari curemus. Videte quomodo concor
Abbreviated transcription (Latin):
qdđ uita erant. qđ in dissolubiles uł in¬
mortales erant: equale om̃ibꝰ erat. Quod aũt
natura potentes erant. quod essentia subtiles
erant. quod intelligentia sapientes erant. ⁊ lib.¬
tate uoluntatis pniti adutrũ libet ⁊ habiles.
non equale om̃ibꝰ erat: ⁊ tam̃ sufficient̃ erat.
Istas discreciones inuisibiles. inuisibiliũ ⁊ in¬
telligibiliũ nat᷑arũ solus ereator pondare
potuit. ⁊ uniꝰ cuiꝰq mensurã ⁊ modũ ⁊ t̾miñ.
sapientia sua conp̾hendere. cuiꝰ potentia condi¬
tũ crat cotũ. ⁊ puidentia ordinatũ. Nos uero ca¬
ligante intelligentia timide incedimus ad illa:
⁊ palpamꝰ sensu cognitionis infirme. q̃uutu¬
de non conprehendimꝰ. Que gͥ uis ⁊ quanta po¬
tentia fuerit inuisibiliũ essentiarũ. que ue
sapientia. qualisq libertas. ⁊ quantũ inhis
cõmune om̃ibꝰ. ⁊ quio singulis ꝓpriũ. uł sin¬
gulare ac differens datũsit: ualde ĩ effabile ÷
iasensu humano remotũ. Sola enĩ diuina potes¬

Expanded text:
ita erant, quod indissolubiles vel immortales erant: aequales omnibus erant. Quod autem natura potentes erant, quod essentia subtiles erant, quod intelligentia sapientes erant, et libertate voluntatis prompti ad utrumlibet et habiles; non aequale omnibus erat, et tamen sufficienter erat. Istas discretiones invisibiles invisibilium et intelligibilium natura solus ponderare potuit et uniuscsapientia sua comprehendere, cujus potentia conditum erat totum, et providentia ordinatum. Nos vero caligante intelligentia timide incedimus ad illa, et palpamus sensu cognitionis infirmae quae virtute non comprehendimus. Quae igitur vis et quanta potentia fuerit invisibilium essentiarum; quaeve sapientia, qualisque libertas, et quantum in his commune omnibus, et quid singulis proprium vel singulare ac differens datum sit; valde ineffabile est et a sensu humano remotum. Sola enim divina potes
Abbreviated transcription (Latin):
sub iecta erat. obedientia aliena: in ea aũt quã
ad inferiora possidebant potestate. unicuiq
scđ̾m iurtutẽ nat̾e̾ ⁊ dignitatẽ officii. ministe.¬
riũ exhibebat. subiecta creat᷑a. hec depotentia
prima rationał nat̾e̾ dicta. fut̾e inuestigationi
primã occisionẽ ex ponunt. De Trillici cos¬

Expanded text:
subjecta erat obedientia aliena. In ea autem quam subjecta erat obedientia aliena. In ea autem quam ad inferiora possidebant potestate, unicuique secundum virtutem naturae et dignitatem officii ministerium exhibebat subjecta creatura. Haec de potentia prima rationalis naturae dicta, futurae investigationi primam occasionem exponunt. CAP. XIV.
Abbreviated transcription (Latin):
te potens: ⁊ sapiens. ⁊ liberũ ex parte: qr nec õĩs
effectꝰ potestati creat̾e subicit᷑. nec õe occultũ sa¬
pientie manifestat᷑. nec oĩs euentus electionem
senuit᷑. aut uoluntati famulat᷑. s seđm aliqͥs
tantũ possunt. ⁊ sapiunt scdm aliqͥs ⁊ libisunt.
Et ꝓpterea det̾minanda ÷ potestas illoꝵ. ⁊ det̾mi¬
nanda sapientia. ⁊ determinanda libertas. Po¬
testas aut̃ ad oꝑatiõem ꝑtinet. sapientia ad cog¬
nitionem: libertas ad uoluntatem.
tis illoꝵ : qm̃ alia erat potestas quã acce¬
perant adse. alia ꝗ̃ acceꝑant ad inuieẽ int̾se.: alia
aut̃ ꝗ̃ acceꝑant ad ea que conditione orcdinata
fuerant subse. Prima potestas uirtus erat. seda
dñationis: tercia ad ministracionis. In ea potesta¬
te ꝗͣ acceꝑant inse om̃s differentes erant: in ea
uero ꝗ̃ accepant inter se quidã excollentes. in
perant. unicuiq ad effẽctũ famulabat̾ natura
ppria. in ea uͭ ꝗͣ adse inuicẽ habebant. quibusdã

Expanded text:
te potens et sapiens et liberum ex parte; quia nec omnis effectus potestati creaturae subjicitur, nec omne occultum sapientiae manifestatur, nec omnis eventus electionem sequitur. aut voluntati famulatur; sed secundum aliquid tantum possunt et sapiunt, secundum aliquid et liberi sunt. Et propterea determinanda est potestas eorum et determinanda est sapientia, et determinanda est libertas. Potestas autem ad operationem pertinet, sapientia ad cognitionem, libertas ad voluntatem. tis illorum, quoniam alia pars potestas quam acceperant ad se, alia quam acceperant ad invicem inter se, alia autem quam acceperant ad ea quae conditione ordinata fuerant sub se. Prima potestas virtutis erat, secunda dominationis, tertia administrationis. In ea potestate quam acceperant in se, omnes differentes erant; in ea vero quam acceperant inter se quidem excellentes; in perant, unicuique ad effectum famulabatur natura propria. In ea vero quam ad se invicem habebant; quibusdam
Abbreviated transcription (Latin):
nobis uidebantur elegimꝰ. ita tñ ut in nulla parde
dubia pcertis asserere p̃sumamus. Proeo autẽ
qđ ppositũ nobis fuit. tractare qualis primꝰ homo
conditusẽ: hoc presenti ad breuiationi sufficere uo
lumꝰ. Nune restat ut idetiã qđ sequitur hoc est
scilicet qualit̾ institutus sit adeo quantũ interum
animo occurrerit. ⁊ pposito nr̃o conuenire uidebit᷑

Expanded text:
nobis videbantur eligimus, ita tamen ut in nulla parte nobis videbantur eligimus, ita tamen ut in nulla parte dubia pro certis asserere praesumamus. Pro eo autem quod propositum fuit nobis tractare qualis primus homo conditus est; hoc praesenti abbreviationi volumus sufficere. Nunc autem restat ut id etiam quod sequitur, hoc est scilicet qualiter institutus sit a Deo quantum interim animo occurrerit, et proposito nostro convenire videbitur,
Abbreviated transcription (Latin):
affectꝰ moueri atq incedere. Cũ uero ad annos
discretionis ꝑuenerit. si relicta ueritate errorẽ
sequitur: ipse eł error tunc ñ maritꝰ s ad ulter
appellatur. Quod aut̃ priꝰ scłm solũ motum
sensuñ incedens oꝑatur. nec malũ ei ad eulpã. nec
bonũ admeritũ reprtatur Nongͥ unfantibꝰ etiam
inpcccatonatis uiciũ÷ sine cognitione nasci. s hoc
cis uiciũest cũ taliseilicet uicio nasei. unde post¬
modũ cũ ad annos discretionis ꝑ uenerint contin¬
gat cos si grãm ad iuuantẽ non habuerint a cog¬
nitione ueritatis illa dũtaxat que adsalutẽ ꝑti¬
net ĩpediri. Quod si uersi: neq uiciũ fuisset illi
quisine peccato nascerentur: sine cognicione etiã
nasei. qr nichil inse nascendo haberent un postea
cũ aotempꝰ cognoscendi ꝑuenissent. potuissent a
cognitione ueritatis p̃pediri. Et nos quidẽ sedm
hunc modũ in reb occultis ea q̃ magis ꝓbabilia

Expanded text:
affectus moveri atque incedere. Cum vero ad annos affectus moveri atque incedere. Cum vero ad annos discretionis pervenerit, si relicta veritate errorem sequitur; ejus error tunc non maritus, sed adulter appellatur. Quod autem prius secundum solum motum sensuum incedens operatur, nec malum ei ad culpam, nec bonum ad meritum reputatur. Non igitur infantibus etiam in peccato natis vitium est sine cognitione nasci, sed hoc eis vitium est cum tali scilicet vitio nasci unde postmodum cum ad annos discretionis pervenerint contingat eos si gratiam adjuvantem non habuerint a cognitione veritatis illa praesertim quae ad salutem pertinet praepediri. Quod si verum est, neque vitium fuisset illis qui sine peccato nascerentur, sine cognitione etiam nasci; quia nihil in se nascendo haberent unde postea cum ad tempus cognoscendi pervenissent, potuissent a cognitione veritatis praepediri. Et nos quidem secundum hunc modum in rebus occultis ea quae magis probabilia
Abbreviated transcription (Latin):
incẽ uidet᷑. ⁊ tc̃ quoq mẽẽ debusse eredit̃. sens
siue cognitionis inꝑfectionẽ: nat̾c eẽ ñ culpe.
E x hoc manifeste liquet. qr dñs in euangłio cũ sub
tipo anime samaritanã de occultis suis conueni¬
ret. primũ eã quinq uiros habuisse. ac deide
Quinq eñ uiros habuisti. ⁊ nc̃ quõ habes nont
tiuus uir. Quisunt eũ u̾uri quibꝰ animarati¬
onał primũ legiame copulata dicit᷑. nͥ quinq
sensus corporis scdđia quos pinia etas uite hu¬
mane. sine rationis discretione gubernatur:
Sedm quoꝵ uidelicet sensuũ affectꝰ incedere.
si illi etati non natura eẽt s uiciũ: nequaquã
ipsi sensus uiri. s adult̾ipociꝰ appellati fuissent.
Preterea conpostea sub iunctũ: qr ille quẽ habe¬
bat uireiꝰ non esset: manifeste demonstratũ est
qr hii quos priꝰ habuerat quinq eiꝰ hoc÷ legiti¬
mi ⁊ non alieni fuissent. Naturale siquidẽ hu¬
mane nature: inprima etate sodm solos sensĩ

Expanded text:
e videtur, et tunc quoque inesse debuisse creditur, sensus sive cognitionis imperfectionem, naturae esse non culpae: ex hoc manifeste liquet quod Dominus in Evangelio cum sub typo animae Samaritanam de occultis suis conveniret; primum eam quinque viros habuisse ac deinde Quinque enim viros habuisti; et nunc quem habes, non est tuus vir . Qui sunt quinque viri quibus anima rationalis primum legitime copulata dicitur, nisi quinque sensus corporis, secundum quos prima aetas vitae humanae sine rationis discretione gubernatur; secundum quorum videlicet sensuum affectus incedere si illi aetati non natura, sed vitium esset; nequaquam ipsi sensus viri, sed adulteri potius appellati fuissent. Praeterea cum post ea subjunctum est, quod ille quem habebat vir ejus non esset; manifeste demonstratum est quod ii quos prius habuerat quinque ejus, hoc est legitimi, et non alieni fuissent. Naturale siquidem humanae naturae est, in prima aetate secundum solos sensuum
Abbreviated transcription (Latin):
ri non debiusset nescitur. Talis itaq ignorantia
non nisi expena peccati inet̃ cognoscitur. cũ m̃s
alumine ueritatis excecata. neea que seure de¬
beret cognosc̾e ualcat. ꝓprio uicio obsenatur.

Expanded text:
ri non debuisset, nescitur. Talis itaque ignorantia ri non debuisset, nescitur. Talis itaque ignorantia non nisi ex poena peccati inesse cognoscitur, cum mens a lumine veritatis excaecata ne ea quae scire deberet, cogn
Abbreviated transcription (Latin):
uersa incipiunt. ac de inde paulatĩ ꝑ increm̃ta
ordine ad ꝑfectionẽ enadunt. Quo cirta neqͥꝗͣ
ꝓuicio humane nature deputandũ si mpͥn¬
cipio suo aꝑfecto incoata. ꝑ subsequentẽ ꝓpaga¬
cionẽ amodico admaiora ⁊ meliora proficiat.
Et decorpore quidẽ humano foxtassis dificile ñ
erit. neq inconueniens uidebit̾. hoc inestina¬
cionẽ recipe: uerũ desensu ⁊ cognitione uertta¬
tis fortasse muiꝰ ꝓbabile estimabitur. qđ scilicet
hii qui sine peccato nascerent᷑. sensu ⁊ intelligen¬
cia mentis in ꝑfecti nascerentur. ꝓpterta qđ om̃is
ignorantia inrationali creatura non nisi expe¬
na peccati esse uideatur. S qui hoc dicunt.
non satis diligenter considerant. qr ñ om̃is qui
aliqͥd nescit. aut aliqͥo minꝰ ꝑfecte scit. statĩ igno¬
rantiã hab̾e siue inignorantia et̃ dicendusẽ: qr
ignorantia nondicit᷑. nisi tc solũ conid qđ ignora¬

Expanded text:
versa incipiunt; ac deinde paulatim per incrementa versa incipiunt; ac deinde paulatim per incrementa ordine ad perfectionem evadunt. Quocirca nequaquam pro vitio humanae naturae deputandum est si in principio suo a perfecto inchoata, per subsequentem propagationem a modico ad majora et meliora proficiat. Et de corpore quidem humano fortassis difficile non erit, neque inconveniens videtur hoc in existimationem recipere. Verum de sensu et cognitione veritatis fortasse minus probabile existimabitur. Quod scilicet ii qui sine peccato nascerentur sensu et intelligentia mentis imperfecti nascerentur, propterea quod omnis ignorantia in rationali creatura non nisi ex poena peccati esse videatur. Sed qui hoc dicunt, non satis diligenter considerant quod non omnis qui aliquid nescit aut aliquid minus perfecte scit, statim ignorantiam habere sive in ignorantia esse dicendus est; quia ignorantia non dicitur nisi tunc solum cum id quod ignora
Abbreviated transcription (Latin):
sũ ꝑfectꝰ mox conditus÷ ita quoq quiexeo nasci¬
turi fuissent tã corpore ꝗͣ sensu in ipso mor nati¬
uitatis exordio ꝑfecti ẽẽ deberent: nos sedm esti¬
mationẽ nr̃am id magis approbamꝰ. ut primꝰ
quidẽ homo sicut dirimꝰ ⁊ corpore ⁊ sensu ꝓfectꝰ
mox factus fuisse credatur. illos uero qui ex
ipso nascerent᷑ eadẽ lege qua ⁊ nẽ natiuitatem
humanã ordinatã cernimꝰ paruos nascituros.
ac de inde ꝑint̾ ualla tempoꝵ tãitsensu animi
ꝗͣ instatura corporali increm̃ta accepturos. Sie
enĩ inom̃i genere rerũ aliã legẽ prunã conditi¬
onẽ habuisse cernimꝰ : atq aliã subsequentẽ ꝓpa¬
gationẽ. Prima eni om̃ia ꝑfecta factasunt. ceta
aut̃ omĩa que ex ipsis oriunt᷑ ⁊ post ipsa subse¬
cuntur: nisi ꝑ int̾ualla tempoꝵ crescendo ad ꝑ¬
fectionẽ uenire non possunt. Hoc marboribus.
⁊ plantis. ⁊ germinibꝰ eunctis. hoc inbestiis.
⁊ cuntis uiuentibꝰ cernimꝰ. quia amodico uni¬

Expanded text:
s perfectus mox conditus est, ita quoque qui ex eo nascituri fuissent, tam corpore quam sensu in ipso mox nativitatis suae exordio perfecti esse deberent. Nos secundum existimationem nostram id magis approbamus, ut primus quidem homo, sicut diximus, et corpore et sensu perfectus mox factus fuisse credatur; illos vero qui ex ipso nascerentur eadem lege qua et nunc nativitatem humanam ordinatam cernimus parvos nascituros; ac deinde per intervalla temporum tam in sensu animi quam in statura corporali incrementa accepturos. Sic enim in omni genere rerum aliam legem primam conditionem habuisse cernimus: atque aliam subsequentem propagationem. Prima enim omnia perfecta facta sunt; caetera autem omnia quae ex ipsis oriuntur et post ipsa subsequantur, nisi per intervalla temporum crescendo ad perfectionem venire non possunt. Hoc in arboribus et plantis et germinibus cunctis; hoc in bestiis et cunctis viventibus cernimus. Quia a modico uni
Abbreviated transcription (Latin):
e termino aut̃ huiꝰ uite inferioris inqͣ
usq ad tempꝰ dcfinitũ homo man̾e
debuerat. donec celesti ac uere inmortali uita
sup induceret᷑. ⁊ post pactã obedientiã ad p̃mium
obedientia sine mortis untpositione ttansferret᷑:
hoc magis rationi consentancũ ⁊ fide dignũ ui¬
detur. qđ sicut inhac uita mortali aliis ꝑ mortẽ
decedentibꝰ ali ꝑnatiuitatẽ uicturi succedunt:
ita quoq tunc p̃cedentibꝰ post termiñ huiꝰ uite
temporalis. ad uitã eternã trans latis. hii qui ex
cis nati fuissent decedentibꝰ succederent. ⁊ ipsi
quoq tempora sua inplectari. ⁊ obedientiã ser¬
uaturi: donec tandẽ numerus ad uitã p̃desti¬
natoꝵ inpleretur. ⁊ temp huic inferiori uite in
genere humano deputatũ comsũmaretoa¬

Expanded text:
e termino autem hujus vitae inferioris in qua usque ad tempus definitum homo manere debuerat, donec coelesti ac vere immortali vita super indueretur, et post peractam obedientiam ad praemium obedientiae sine mortis interpositione transferretur, hoc magis rationi consentaneum et fide dignum videtur, quod sicut in hac vita mortali aliis per mortem decedentibus alii per nativitatem victuri succedunt, ita quoque tunc praecedentibus post terminum hujus vitae temporalis ad vitam aeternam translatis, hi qui ex eis nati fuissent, decedentibus succederent; et ipsi quoque tempora sua impleturi et obedientiam servaturi donec tandem numerus ad vitam praedestinatorum impleretur, et tempus huic inferiori vitae genere humano deputatum consummaret
Abbreviated transcription (Latin):
ut magio di suꝑbia consuaeras hõc homo indo¬
no accepit. qđ ille puerse raꝑeuoluit. ⁊ optinoit
non potutt. ut inhoc etiã imago dĩ in homineap¬
pareret. qđ sicut ds om̃ibꝰ ribꝰ crutonis pͥncii¬
⁊̃ pratit ita iste om̃ib hominibꝰ pͥncipiũ c̃t̃

Expanded text:
o in dono accepit quod ille perverse rapere voluit et obtinere non potuit, ut in hoc imago Dei in homine appareret, quod sicut Deus omnibus rebus creationis principium exstitit; ita iste omnibus hominibus principium esset
Abbreviated transcription (Latin):
D lisposciencie bonr imali.
onu ctiãscientie bom imali ibi fuisse
darat qđ non similit̃ quidẽ ex natura sua
scigitiã bom ⁊ mali hom̃i dare potuit. quẽ as¬
modũ lignũ uite uitĩ in honino corporalẽ ex

Expanded text:
 ligno scientiae boni et mali. Lignum etiam scientiae boni et mali ibi fuisse narratur, quod non similiter quidem ex natura sua scientiam boni et mali homini dare potuit, quemadmodum lignum vitae vitam in homine corporalem ex
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ mali. ⁊ fluuus egrediebatur de loco uoluptatis
ad irrigandũ paradisũ. qui inde diuidit᷑ in qͣ¬
tuor capita. Patet gͦ quante amenitatis locus
ille fuit. in quo nat᷑a hominis adhue acorrupti¬
one aliena foueri ac nutriri debuit. qͥ fontibꝰ
i fluminibꝰ irriguus. arboribꝰ om̃igenis fron¬
dosus ⁊ nemorosus. fructu tã pulchro aduden¬
dũ q̃ suaui aduescendum: refertus fuisse pre¬

Expanded text:
 mali. Et fluvius egrediebatur de loco voluptatis ad irrigandum paradisum, qui inde dividitur in quatuor capita . Patet ergo quantae amoenitatis locus ille fuit in quo natura hominis adhuc a corruptione aliena foveri ac nutriri debuit, qui fontibus et fluminibus irriguis, arboribus omnis generis frondosus et nemorosus, fructu tam pulchro ad videndum quam suavi ad vescendum refertus prae
Abbreviated transcription (Latin):
aliquã sensisse putaret. ⁊ diuine simił potentie
apꝰ mirabile ꝓbaret᷑. que hominis dormientis
latas aperuit. ⁊ eũ taĩ aquiete soporis sui mi¬
nime suscitauit. Quantũ uero ꝑtinet ad sp̃italẽ
intelligentiã. iccireo primꝰ adã dormiendo
materiã unde illi sponsa crearet᷑ delat̾e suo p̃s
soporat᷑: ut sponsa illiꝰ eccłia formaret᷑. sanguinẽ
cũ aqua delatere fundendo sacramenta nunis¬
trauit. Porro qđ de costa uiri corpꝰ mulieris
factũ dicit᷑: ita intelligendũ÷ ut de sola ipsiꝰ
coste substantia sine om̃i extrinseco additam̃to
ꝑ diuinã potentiã insemet ipsa multiplicata.
idẽ corpꝰ factũ credatur: eosane nuracło qͦ postea
dequinq panibꝰ in manibꝰ iħu celesti benedicti¬
one multiplicatis quinq sunt homiñ milia sacia

Expanded text:
aliquam sensisse putaretur, et divinae simul potentiae opus mirabile probaretur, quae hominis dormientis latus aperuit, et eum tamen a quiete soporis non excitavit. Quantum vero pertinet ad spiritualem intelligentiam, idcirco primus Adam dormiendo materiam unde illa sponsa crearetur de latere suo psoporatus ut sponsa illius Ecclesia formaretur, sanguinem cum aqua de latere suo fundendo sacramenta ministravit. Porro quod de costa viri mulieris corpus factum dicitur ita intelligendum est, ut de sola ipsius costae substper divinam potentiam in semetipsa multidem corpus factum credatur, eo sane miraculo quo postea de quinque panibus in manibus Jesu coelesti benedictione multiplicatis quinque sunt hominum millia satia
Abbreviated transcription (Latin):
Rursũ si multa dehis que naturalit̾ concessa fu¬
erant dĩ homini ꝓhibuisset. ⁊ pauca concessisset.
preuaricationis sue homo ad uersus dm̃ exeusa¬
cionẽ habere uideret᷑. ꝓ eo qđ necessitat magis
qͣ uoluntate ad p̾uarieationẽ inpulsus demonstra¬
retur. Propterea dĩ hominẽ aderꝑiendã obedien¬
ciã mancdato informans. multa conscessit. ⁊ pau¬
ca ꝓhibuit. ut ipsa obedientia esset lib̾a. ⁊ que
ipsa esset pura. De om̃i inqͥo ligno ꝑadisi come¬
de. de ligno aut scientie boni ⁊ mali ne comedas:
ut scilicet prius infirmitatẽ sensus humani ꝑ
concessionẽ consolaretur. ne forte postea ad phi¬
bitionẽ terreretur. Sigͦ homo inbac obedientia
ꝑstitisset : post tempꝰ definitũ adõ. ad illuo bonũ
qđ euncelis p̃paratũ fuerat. sine mortis dolore t̾n¬
ferri debuisset. cũ om̃i ple sua post ipsũ subseqͦn¬
te. in consortio beatoꝵ angłoꝵ. uita celesti sinẽ

Expanded text:
Rursum si multa de his quae naturaliter concessa fuRursum si multa de his quae naturaliter concessa fuerant Deus homini prohibuisset, et pauca concessisset, praevaricationis suae homo adversus Deum excusationem habere videretur, pro eo quod necessitate magis quam voluntate ad praevaricationem impulsus demonstraretur. Propterea Deus hominem ad experiendam obedientiam mandato informans multa concessit et pauca prohibuit ut ipsa obedientia esset libera, et quipsa esset pura. De omni, inquit, ligno paradisi comede; de ligno vero scientiae boni et mali ne comedas , ut scilicet prius infirmitatem sensus humani per concessionem consolaretur, ne forte postea ad prohibitionem terreretur. Si ergo homo in hac obedientia perstitisset, post tempus definitum a Deo ad illud bonum quod ei in coelis praeparatum fuerat sine mortis dolore transferri debuisset cum omni prole sua post ipsum subsequente in consortio beatorum angelorum vita coelesti sine
Abbreviated transcription (Latin):
p̃ceptũ discipline sum̾et᷑. quatenꝰ ꝑ p̃ceptũ conces¬
sio ipsa non mutaret᷑. id÷ ut p̃ceptũ naturã rei deqq̃
fieri debebat ñ corrũꝑet. neq contra primũ istitu¬
tũ uite humane nonã faceret. quatiiꝰ sola inobedi¬
entia p̃uaricatori. non ipsiꝰ inqua p̃uaricabat᷑ rei
nat᷑aͣ: noceret. Cũ aũt de concessione naturali p̾cep¬
tũ discipline formandũ fuisset. congruũ fuit ma¬
gis. ut scđm ꝓhibitionẽ hoc fieret ñ sed̾m p̃cepti¬
oñe. ne diabolus posset obedientiã ħominis calũp¬
mari. ⁊ muno tm̃ non inpluribꝰ. ne inobedientia
ipsa ualet abhomine excusari. Sienĩ dmiset aĩ
homini. ut deligno scientie boni ⁊ mali mandu¬
caret. haberet diabolus ad u̾sus hominc̃ aliquis
qđ dicere posset: qr uidelicet in erecutione man¬
respensset. ⁊ ad ꝑficiendũ ioqđ p̃ceptũ fuerat.
non amore dĩ. s delectatione cibi adduetꝰ fuisset.

Expanded text:
praeceptum disciplinae sumeretur, quatenus per praeceptum concespraeceptum disciplinae sumeretur, quatenus per praeceptum concessio ipsa non mutaretur, id est ut praeceptum naturam rei de qua fieri debebat non corrumperet, neque contra primum institutum vitae humanae noxiam faceret, quatenus sola inobedientia praevaricatori non ipsius in qua praevaricabatur rei natura noceret. Cum autem de concessione naturali praeceptum disciplinae formandum fuisset congruum fuit magis ut secundum prohibitionem hoc fieret non secundum praeceptionem ne diabolus posset obedientiam hominis calumniari, et in uno tantum non in pluribus; ne inobedientia ipsa valeret ab homine excusari. Si enim dixisset Deus homini ut de ligno scientiae boni et mali manducaret, haberet diabolus adversus hominem aliquid quod dicere posset, quod videlicet in exsecutione manrespexisset, et ad perficiendum id quod praeceptum fuerat non amore Dei, sed delectatione cibi adductus fuisset.
Abbreviated transcription (Latin):
oñe. aut media. ⁊ ꝑtinent ad concessionẽ. Manda¬
tũ aũt discipline. neq dep̃ecptione. neq dephibi¬
cione naturali sumi poterat. ne siuł eadẽ p̃ciꝑet
ds̃ aut ꝓhiberet que priꝰ preceꝑarat. ⁊ phibuerat.
meritũ ut dictũ ÷ ad uitã obedientinon de esset. Si
uero in utrũlibet mutaret mandatũ. ut ł necessari
a ꝓhiberet ⁊ noria p̃ciꝑet. nat̾am ase factã iniuste
lederet: ⁊ in repugnantia mandatoꝵ suoꝵ quecũq
pars ad effectũ duceret᷑. hominẽ in necessitatẽ pre¬
uaricationis p̃cipitaret: cũ eduobꝰ contrariis alt̾m
sine alt̾iꝰ transgressione in pleri non posset. Oportu¬
it gͦ ut de concessione naturali p̃ceptũ discipline
sumeretur: qr solũmͦ m̃itũ esse potuit. uͥlib̾m arbi¬
triũ fuit. ⁊ uͥ homo ad utrũlibet se ꝓuoto inclina¬
re potuit. Sictn oportebat ut de ipsa concessione

Expanded text:
onem; aut media, et pertinent ad concessionem. Mandaonem; aut media, et pertinent ad concessionem. Mandatum autem disciplinae neque de praeceptione neque de prohibitione naturali sumi poterat; ne si vel eadem praeciperet Deus aut prohiberet quae prius praeceperat et prohibuerat meritum, ut dictum est, ad vitam obedienti non esset. Si vero in utrolibet mutaret mandatum, ut vel necessaria prohiberet vel noxia praeciperet naturam a se factam injuste laederet. Et in repugnantia mandatorum ejus quaecunque pars ad effectum duceretur hominem in necessitatem praevaricationis praecipitaret, cum e duobus contrariis alterum sine alterius transgressione implere non posset. Oportuit ergo ut de concessione naturali praeceptum disciplinae sumeretur, quia solummodo meritum esse potuit ubi liberum arbitrium fuit, et ubi homo ad utrumlibet se pro voto inclinare potuit. Sed tamen oportebat ut de ipsa concessione
Abbreviated transcription (Latin):
Oterat itaq homo ꝑpreceptũ nate conser¬
uare bonũ naturale qđ habuit. s ꝑillud
non potuit eternũ illus bonũ qđ necdũ habuit
Ad ipisci. Neq enĩ aduitã suꝑiorẽ optinendã m̾itũ
illi foret. si aut uitaret hinc uite nona aut que
salubria sunt appeteret. siue adutrũ libet mediis
uteretur: qm̃ inhis om̃ibꝰ nontã precipientis affec¬
tũ. q̃ conmodũ obedientis attenderet. Itaq ut hõ
suꝑ hanc uitã aliquid mereret᷑. necessariũ fuit ut
p̃ceptũ natc p̃ceptũ discipline addet᷑. ⁊ ut in ipsiuᷤ
p̃ccpti executione homo nontã p̃cepti utilitatẽ. ꝙͣ
p̾cipientis dilectionẽ amplecti ꝓbaretur. S quid
erit ampliꝰ qđ ad exꝑiendã obedientiã hominis
illi p̃cipiatur. cũ totũ qđ aduitã ꝑtinet humanã.
in precepto nat᷑e contineat᷑: Quecũq eñĩꝓpt̾ homĩe
factasunt. aut necessaria sunt uite humane ⁊ ꝑti¬
nent ad p̃ceptionẽ: aut nona. ⁊ ꝑtinent aophibiti¬

Expanded text:
oterat itaque homo per praeceptum naturae conservare bonum naturale quod habuit, sed per illud non potuit aeternum bonum illud quod necdum habuit adipisci. Neque enim ad vitam superiorem obtinendam meritum illi foret, si aut vitaret huic vitae noxia, aut quae salubria sunt appeteret, sive ad utrumlibet mediis uteretur, quoniam in his omnibus non tam praecipientis affectum quam commodum obedientis attenderet. Itaque ut homo super hanc vitam aliquid mereretur, necessarium fuit ut praecepto naturae praeceptum disciplinae adderetur; et ut in ipsius praecepti exsecutione homo non tam praecepit utilitatem quam praecipientis dilectionem amplecti probaretur. Sed quid erit amplius quod ad experiendam obedientiam hominis illi praecipiatur, cum totum quod ad vitam pertinet humanam, in praecepto naturae contineatur? Quaecunque enim propter hominem facta sunt: aut necessaria sunt vitae humanae, et pertinent ad praeceptionem; aut noxia, et pertinent ad prohibiti
Abbreviated transcription (Latin):
debet dulcedinẽ ibonicatẽ ⁊ uericatẽ. dilige
inipso illa ⁊ dilige ipsũ ꝑilla. Si aut uacuũ
inueneris bonis suis. dole. qr repceptaculũ mine
uides. ⁊opta ut ueniant adeũ uintrent incum
bona sua. ut fiat ipse bonꝰ habens bona sua sine
tas: Dilige primũ quia erbonitate nanus sr.

Expanded text:
debet, dulcedinem et bonitatem, et veritatem, dilige debet, dulcedinem et bonitatem, et veritatem, dilige in ipso illas, et dilige ipsum propter illas. Si autem vacuum inveneris bonis suis, dole quia receptaculum inane vides, et opta ut veniant ad eum, et intrent in eum bona sua, ut fiat ipse bonus, habens bona sua, sinetas est; dilige proximum, quia ex bonitate bonus est,
Abbreviated transcription (Latin):
sunt precepta caritatis: Sienĩ utrobiq aĩ
diligã inutroq unũ inplet᷑. nec opꝰ fuerat
p̃ceptũ geminari. de oꝑe uno. S uffecerat si
dryasset: dilige dñm̃ dm̃cuũ. Inhoc eñĩ totũ :
Qui em̃ dm̃ uere diligit. ubiq diligit. Siuere
diligit᷑. diligit᷑ ubicũq inuenit᷑. Inse ipso.
inꝑramo. intus. ⁊ foris. sursũ ⁊deorsũ. longe
iꝓpe. Simel dulecẽ.: dulcis: ⁊ fauus. soimel
diligis: diligis ⁊ fauu receptaculũ mellis. s
cñ mel diligit᷑ idõ diligit᷑: quia dulcado ipsũ÷
Cũ uero fauis diligit᷑ idõdiligit᷑ qr dulcedo in¬
ipsoẽ. Mel ꝓpt̾ se ipsũ diligit᷑ fauus aut̃ ꝓpt̾
mel diligit᷑. Et si forte uideris fau̾u non ha¬
⁊ cupis mel illic et qđ diligis. ⁊ siueneris impliꝰ
ailigis. Ita ailige dm̃ tiĩ quia dulcrelor p
seest: ⁊ donitas ⁊ueritas. Prorimũ aut tuã
dilige: quia recepta culũ ÷ dulcedinis: ⁊ ue¬
ritatis ⁊ bonitatis. Et simueneris qđ habere

Expanded text:
uo praecepta charitatis? Si enim utrobique Deus diligitur, in utroque unum impletur, nec opus fuerat praeceptum geminari de opere uno: Sufficeret si dixisset: Dilige Dominum Deum tuum; in hoc enim totum est. Qui enim Dominum vere diligit, ubique diligit. Si vere diligitur, diligitur ubicunque invenitur. In se ipso et in proximo, intus et foris, sursum et deorsum, longe et prope. Si mel dulce est, dulcis est et favus. Si mel diligis, diligis et favum receptaculum mellis. Sed cum mel diligitur, ideo diligitur, quia dulcedo ipsum est. Cum vero fapter se ipsum diligitur, favus autem propter mel diligitur. Et si forte videris favum non ha cupis mel illic esse, quod diligis: et si venerit, magis diligis. Ita diligito Deum tuum, quia dulcedo est, ipse et bonitas et veritas. Proximum autem tuum dilige, quia receptaculum est dulcedinis et veritatis, et si in eo inveneris quod habere
Abbreviated transcription (Latin):
ritatis dĩ uidelicet ⁊ ꝑximi. ut ꝑcaritatẽ dĩ ipsũ
bonũ diligas. ꝑ caritatẽ ꝑaimi bonũ qã diligis ꝓ¬
nmo non inuideas. Poteras aliquio diligere ⁊
ꝓaimo non diligere. ⁊ poteras aliquio uelle habe.¬
⁊ cam̃ nonuelle ut illud haberet ꝓnimꝰ cius. indõ tam̃
non poteras. Non enĩ dilig̾e poteras dm̃. nisi diligis¬
⁊ potimũ tuũ. quia cũ inuitlia ⁊ odio dĩ diligi non
potest. tam̃ q in aliis rebꝰ hoc fac̾e poteras ut aliquid
dilcctio dĩ ⁊ ꝑtimi. neq idõ debuerunt in p̃ceptiõe
confundi: quaniuis non possint in actione separari.
Duogͥ sunt p̃cepta caritatas. unũ qđ am̃ diligere p̃¬
cipimur.: alc̃m quopiiinũ amare iubemoa: Uii

Expanded text:
et proximi, ut per charitatem Dei ipsum bonum diligas; per charitatem proximi bonum quod diligis proximo non invideas. Poteras aliquid diligere, et proximo non diligere; poteras aliquid velle habere, tamen non velle ut illud haberet proximus tuus; in Deo tamen non poteras. Non enim poteras diligere Deum nisi diligeres proximum tuum; quia cum invidia et odio Deus diligi non potest, tamen quia in aliis rebus hoc facere poteras, ut aliquid dilectio Dei et proximi, neque ideo debuerunt in praeceptione confundi, quamvis non possint in actione separari. Duo igitur sunt praecepta charitatis: unum quo Deum diligere praecipimur, alterum quo proximum amare jubemur.