comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
regnante subditꝰ factꝰ ec̃t:⁊ ect̾a talia. Deqͥbꝰ¬
homines fuisse.⁊ unicuiq: coꝵ ab his qui eos
adulando deos uoluert᷑. ex eoꝵ ingenio. mo¬
ribꝰ. actibꝰ. casibꝰ saera ⁊ sollempnia c̃stituta:
atꝙ hec paulatĩ ꝑanimas hominũ demo¬
nibꝰ similes. ⁊ ludierarũ rerũ auidas. inre¬
pendo longe lateq uulgata .ornantibꝰ ea
m̃daeiis poetarũ.⁊ ad ea fallacibꝰ sp̃itibꝰ se¬
ducentibꝰ. Faciliꝰ enĩ fier potuit. ut uue¬
nis impiꝰ ł ab impio patre int̾fici metuens.
⁊ auido regni. patrẽ pelleret regno: quã
id qđ iste intptat᷑. idõ sat᷑nũ patrẽ aioue
filio suꝑatũ qđ̾ ante ẽ eausa qͥ ꝑtinet ad
cet. nunquã satnᷤ prior fuisset. nec patͣ
iouisect. Semꝑ enĩ sem̃ causa p̃cedit. nec
umꝗuã generat᷑ exsemine. S. cũ conant᷑
uanissimas fabulas. siue hominũ resgestas.
uelut nat᷑alib intͣptationibꝰ honorare :

Expanded text:
regnanti subditus factus esset et cetera talia. regnanti subditus factus esset et cetera talia. homines fuisse, et unicuique eorum ab his qui eos adulando deos esse voluerunt, ex ejus ingenio, moribus, actibus, casibus, sacra et solemnia constituta, adque haec paulatim per animas hominum daemonibus similes et ludicrarum rerum auidas inrependo longe lateque uulgata, ornantibus ea mendaciis poetarum et ad ea fallacibus spiritibus seducentibus. Facilius enim fieri potuit, ut iuuenis inpius uel ab inpio patre interfici metuens et auidus regni patrem pelleret regno, quam id, quod iste interpretatur, ideo Saturnum patrem a Ioue filio superatum, quod ante est causa quae pertinet ad esset, numquam Saturnus prior fuisset nec pater Iouis esset. Semper enim semen causa praecedit nec umquam generatur ex semine. Sed cum conantur uanissimas fabulas siue hominum res gestas uelut naturalibus interpretationibus honorare,
Abbreviated transcription (Latin):
que ꝑseribã om̃a ut aliquã dirigã sũmam.
łta ñ sołu istũ dedis ince̾rtis . s etiã illu de
ccrtis fec̾ incertum. Int̾cio porro istode du̾s
selectis postea quã p̃ locutus ẽ. qđ exnat᷑a li
theo logia pͣloquendũ putauit. ingressur
huiꝰ eiuilis theologiȩ uanitates & insanias
m̃daces. ubi eũ ñ solũ ñ ducebat rerũ ueri¬
tas.s ctiã maiorũ p̃mebat auetoritas. De
disinꝗt ppłi romani publicis qͥbꝰ edes de¬
dicauert᷑. eosq plurib signis ornatos nota¬
uer: in hoc libroseriba.S. ut xenophanẽs
colophonius seribit. qͥd p̃ute̾ ñ qͥd ẽtendã
ponam. Hominis enĩ ẽ hec opinari. di scire.
s opinatarũ & dubitandarũ. sermonẽ tre¬
pidus pollicetꝰ dicturus ea quȩ ab hominibꝰ
instituta s̃. Neꝙ: enĩ sic̃ sciebat eẽ mundu.
tenti regi atq ad ministrari eerta animi
stabilitatẽ credebat. Ita pot̾at affirmare
de iano qđ mundus ipse ct̃t. aut desatur

Expanded text:
 omnia ut ad aliquam dirigam summam. Ita non solum istum de dis incertis, sed etiam illum de certis fecit incertum. In tertio porro isto de dis selectis, postea quam praelocutus est quod ex naturali theologia praeloquendum putauit, ingressurus huius ciuilis theologiae uanitates et insanias mendaces, ubi eum non solum non ducebat rerum ueritas, sed etiam maiorum premebat auctoritas: \'De dis, inquit, populi Romani publicis, quibus aedes dedicauerunt eosque pluribus signis ornatos notauerunt, in hoc libro scribam, sed ut Xenophanes Colophonius scribit, quid putem, non quid contendam, ponam. Hominis est enim haec opinari, dei scire\'sed opinatarum et dubitandarum sermonem trepidus pollicetur dicturus ea, quae ab hominibus instituta sunt. Neque enim, sicut sciebat esse mundum, tenti regi adque administrari certa animi stabilitate credebat: ita poterat adfirmare de Iano, quod mundus ipse esset, aut de Saturn
Abbreviated transcription (Latin):
Si dea ñ ec̃t. ita fecunda fieret manibꝰ alieni:
ut ñ cogerit homine̾ sterise fieri manibꝰ
suis. lam qđ in liberi saeris honesta matͦna
pudenda uirilia coronabat. spectante mul¬
titudine. ubi rubens & sudanssi ẽ ulla frons
in hominibꝰ ad stabat forsitan & maritus.
& qđ incelebrationibꝰ nuptiarũ. suꝑ pͥapi
scapũ. noua nupta sedere iubebat᷑. longe
ẽtẽptibiliora atq leuiora s̃ p̃ista tͣpitudi¬
ne crudelissima. ł crudelitate t᷑pissima:
ubi demonicis ritibꝰ sic ut᷑q: sexusilludit᷑.
ut neut᷑ suo uulnere ꝑimat᷑. Ibi fascintuo
timet᷑ agroꝵ. hic m̃broꝵ amputatio ñti¬
met᷑: ibi sic dehonestat᷑ noue nupte uere¬
cundia. ut ñ sosu fecunditas.s nẽc uirgi¬
nitas adimat᷑. Hic ita ampittat᷑ uirili¬
tas. ut nec ẽu̾tat᷑ infeminã. nec uir relin

Expanded text:
si dea non esset, ita fecunda fieret manibus alienis, si dea non esset, ita fecunda fieret manibus alienis, ut non cogeret hominem sterilem fieri manibus suis. Iam quod in Liberi sacris honesta matrona pudenda uirilia coronabat spectante multitudine, ubi rubens et sudans, si est ulla frons in hominibus, adstabat forsitan et maritus; et quod in celebratione nuptiarum super Priapi scapum noua nupta sedere iubebatur: longe contemtibiliora adque leuiora sunt prae ista turpitudine crudelissima uel crudelitate turpissima, ubi daemonicis ritibus sic uterque sexus inluditur, ut neuter suo uulnere perimatur. Ibi fascinatio timetur agrorum, hic membrorum amputatio non timetur. Ibi sic dehonestatur nouae nuptae uerecundia, ut non solum fecunditas, sed nec uirginitas adimatur; hic ita amputatur uirilitas, ut nec conuertatur in feminam nec uir relin
Abbreviated transcription (Latin):
diuidant. ẽflent. multiplicent: replicent.
implicent. Hec s̃ telluris & matris mag¬
ne p̃elara misteria. unde om̃a referunt᷑
ad mortalia semina & ad exereenda agri¬
culturã. Itane hec relata. & hunc finem
habentia. tẏmpanũ. turres. galli. iactatio
insana m̃broꝵ erepitus eymbaloꝵ. ẽ fictio
leonũ. uttã cuiquã pollicent᷑ et̃nã. Ftanc
ꝓpt̾ca galli abseisi huic magne dee ser¬
uiuntꝰ ut significent qui semine indi¬
geant tram seqͥ oportere. ꝗͣsi ñ deos poti
ipsa seruitꝰ semine faciat indigere. Utrỹ
enĩ sequendo hane deã cũ indigeant sem̃
ad quirunt: an potiꝰ sequen dõ hane deã
cũ habeant semina ammittunt. H oc
intͣ pͣtari ẽ andetestari. Nec adtendit
quantũ maligni demones p̃ualuerint.
qui nee aliqua magna his saeris polli¬
ceri ausi s̃. & tam̃ crudelia exigere potuer̃
Si dea t̾ra ñeẽt. manꝰ ei homines oꝑando in¬

Expanded text:
dividant, conflent, multiplicent, replicent, dividant, conflent, multiplicent, replicent, implicent. 2. Haec sunt Telluris et Matris magnae praeclara mysteria, unde omnia referuntur ad mortalia semina et ad exercendam agriculturam. Itane ad haec relata et hunc finem habentia tympanum, turres, Galli, jactatio insana membrorum, crepitus cymbalorum, confictio leonum, vitam cuiquam pollicentur aeternam? itane propterea Galli abscisi huic Magnae deae serviunt, ut significent qui semine indigeant, terram sequi oportere; quasi non eos ipsa potius servitus semine faciat indigere? Utrum enim sequendo hanc deam, cum indigeant, semen acquirunt; an potius sequendo hanc deam, cum habeant, semen amittunt? Hoc interpretari est, an detestari? Nec attenditur, quantum maligni daemones praevaluerint, qui nec aliqua magna his sacris polliceri ausi sunt, et tam crudelia exigere potuerunt. Si dea terra non esset, manus ei homines o
Abbreviated transcription (Latin):
Subigi eoliq conueniat. Deinde adiun¬
git & diẽ tellure̾ matrẽ & nominibꝰ plu¬
ribꝰ & cognominibꝰ qđ nominart᷑ deos ex¬
istimatos eẽ cõplures. Tellurẽ ingͥt putãt
eẽ ope̾ qđ oꝑefiat melior: Matrẽ qđ plu¬
uestiat᷑ herbis. Sic alias deas in qͥt ñ absur¬
de adhane reuoeant. Si gͦ una dea ẽ quȩ
qui dẽ ẽ sulta ueritate nẽe ipsa ẽ interim
nomina. ntã dee multe quã nomina.
S errantiũ maiorũ auetoritas depͥmit.
Et eundẽ uarronẽ post hane sententiam
trepidare cõpellit. Adiungit & enĩ &
dicit. eũ quibꝰ opinio maiorũ dehis deab
qđ plures eas putar̾ ce̾ ñ pugnat. Quomꝰ
nonpugnat. eũ ualde aliudsit. unã deã
nomina habet̾e multa: aliud ẽẽ deas mul¬
tas. S pot̾ in ꝗͥt fieri. ut cade res& una sit
& in ea quedã ressint plures. Coneedo in
uno homine ẽẽ resplures. nunqͥd iđo &
homines plures: Sic in una dea eẽ resplure̾.
nun qͥd ido & deas plures. Uerũ sic̃ uolunt

Expanded text:
lique conueniat.1 Deinde adiungit et dicit, Tellurem matrem et nominibus pluribus et cognominibus quod nominarunt, deos existimatos esse conplures. Tellurem, inquit, putant esse Opem, quod opere fiat melior; Matrem, quod pluuestiatur herbis. Sic alias deas, inquit, non absurde ad hanc reuocant.\' Si ergo una dea est, quae quidem consulta ueritate nec ipsa est, interim nomina, non tam deae multae quam nomina. Sed errantium majorum auctoritas deprimit, et eumdem Varronem post hanc sententiam trepidare compellit. Adjungit enim et dicit: Cum quibus opinio majorum de his deabus, quod plures eas putarunt esse, non pugnat. Quomodo non pugnat, cum valde aliud sit, unam deam nomina habere multa, aliud, esse deas multas? Sed potest, inquit, fieri ut eadem res et una sit, et in ea quaedam res sint plures. Concedo in uno homine esse res plures, numquid ideo et homines plures? sic in una dea esse res plures, numquid ideo et deas plures? Verum sicut volunt,
Abbreviated transcription (Latin):
nit᷑at. Inde auiꝰ femine dictã eẽ tellurẽ. amaᷤ.¬
culi tellumonẽ. Cur gͦ pontifices ut ipse
indicat. additis quoq aliis duobꝰ.uii. diis.
faciunt rẽ diuinã. telluri: tellumoni. al¬
tori. rusori. De tellure & tellumone iã dic¬
tũ ẽ. Altori quare. Qđ ext̾ra in gͥt alunt᷑ om̃a
que nata sͥ. Rusori quare. Qđ rursomnquit.

Expanded text:
enutriat: inde a vi feminina dictam esse Tellurem, a masenutriat: inde a vi feminina dictam esse Tellurem, a masculina Tellumonem. Cur ergo pontifices, ut ipse indicat, additis quoque aliis duobus, quatuor diis faciunt rem divinam, Telluri, Tellumoni, Altori, Rusori? De Tellure et Tellumone jam dictum est: Altori quare? Quod ex terra, inquit, aluntur omnia quae nata sunt. Rusori quare? Quod rursus, inquit,
Abbreviated transcription (Latin):
sitã opinionẽ. nͣ t̃re fecunditas .s. pars inferio
phibei. Qđ si diet᷑ animi mundani partẽ
cũ ꝑmeat tre parte̾.suꝑiorẽ dite̾ patre̾ face̾
deũ. eũ uͦ inferiorẽ pscrpinã deã. tellꝰ illa qͥd
crit.Ita enĩ totũ. qd ipsa erat. induas istas par¬
tes deosq diuisũ ẽ. ut ipsa t̃cia que sit. aut uͥ
sit inueniri ñ possit. nisi ꝗͥs dieat simulistos
deos orcũ atq ꝓserpinã. unã deã eẽ tellurẽ
& ñ ee iaͬtres. s aut unã deã. aut duos. Et tam̃
tres dicunt᷑ tres habent᷑. tres colunt᷑ arissuis.
delubris suis. sacris. si mulacris. sae̾dotibꝰ suis.
& ꝑ hec enã fallacibꝰ ꝓstitutã animã.eͣstupran¬
tibꝰ demonibꝰ suis. Ad huc respondeat᷑. quã
parte̾ t̾re ꝑ meet. pars mundani animi: ut
deũ faciat tellumonẽ. Non inqͥt s una eadẽq.
t̾ra habet gemina ium & masculinã qđ se¬
mina ꝓdu̾cat. & femininã qđ recipiatatq

Expanded text:
sitam opinionem non terrae fecunditas, sed pars inferior sitam opinionem non terrae fecunditas, sed pars inferior perhibetur? Quod si dicunt animi mundani partem, cum permeat terrae partem superiorem, Ditem patrem facere deum; cum uero inferiorem, Proserpinam deam: Tellus ilerit? Ita enim totum, quod ipsa erat, in duas istas partes deosque divisum est, ut ipsa tertia quae sit, aut ubi sit, inveniri non possit: nisi quis dicat simul istos deos Orcum atque Proserpinam, unam deam esse Tellurem; et non esse jam tres, sed aut unam, aut duos: et tamen tres dicuntur, tres habentur, tres coluntur aris suis, delubris suis, sacris, simulacris, sacerdotibus suis, et per haec etiam fallacibus prostitutam animam constuprantibus daemonibus suis. Adhuc respondeatur, quam partem terrae permeet pars mundani animi, ut deum faciat Tellumonem. Non, inquit, sed una eademque terra habet geminam vim, et masculinam, quod semina producat; et fentininam, quod recipiat atque
Abbreviated transcription (Latin):
di causa. abhiç ambagibꝰ. atq: anfraetibꝰ fa¬
tigatus. egressus ẽ.Redeat inquã. redeat ad
eiise hic eũ ad hue teneo tantisꝑ dehac
ago. Hondu dicosit̾ra & lapides nr̃is
ossib & unguibꝰ simile. similit᷑ eos intel¬
legentiã ñ habere. sic̃ sensu carent.
Ant suid eirco habere dicunt᷑ ossa & ungueᷤ
nrͣi intellegentiã. quia in homine s̃. qui
habet intellegentia: tã stultũ ẽ qui eos in
mundo deos diẽ. quã stultꝰ ẽ. qui in nob̃
ossa & ungues homines diẽ. S hec cũ phi¬
losophis fortassis agenda. Nunc aut̃ istũ
adhue polipticũ uolo. Fieri enĩ potͣ. ut
lieet in ilła nat᷑alis theologie ueluti lib̃ta¬
tẽ cap̃ erigere paulułu uoluisse uideatur:
ad huc tam̃ hunc librũ id eiuise uersans
& se in illo uersari cogitans eũ ctiã in de
resperenit. Et hoc ꝓpt̃ea dixerit. ne maio¬
es. tellurem
coliusse ere¬
iux ꝓserpina. que scđm aliã in eisdẽ libris po¬

Expanded text:
di causa ab his ambagibus adque anfractibus fadi causa ab his ambagibus adque anfractibus fatigatus egressus est; redeat, inquam, redeat ad ciuilem; hic eum adhuc teneo, tantisper de hac ago. Nondum dico, si terra et lapides nosossibus et unguibus similes, similiter eos intellegentiam non habere, sicut sensu carent; aut si idcirco habere dicuntur ossa et ungues nostri intellegentiam, . quia in homine sunt qui habet intellegentiam, tam stultum esse qui hos in mundo deos dicit, quam stultus est qui in nobis ossa et ungues homines dicit. Sed haec cum philosophis fortassis agenda sunt; nunc autem istum adhuc politicum uolo. Fieri enim potest, ut, licet in illam naturalis theologiae ueluti libertatem caput erigere paululum uoluisse uideatur, adhuc tamen hunc librum uersans et se in illo uersari cogitans, eum etiam inde respexerit et hoc propterea dixerit, ne maios Tellurem coluisse creiunx Proserpina, quae secundum aliam in eisdem libris po
Abbreviated transcription (Latin):
& adorandis mirabili& miserabili erro¬
re subdunt᷑. Et certe iđe uaro in eođe de
dis selectis libro. ⁊ res ẽẽ affirmat anime gra¬
dus. in om̃i uniu̾saq nat᷑a. unũ qđ in onĩs
partes corꝑis que uiuunt transit. & nͣ habet
sensũ. s tantũ ad uiuendũ ualitudinẽ. Banc
ium in nr̃o corꝑe ꝑmanare dic̃ in ossa. un¬
gues. capillos. sic̃ inmundo arbores sine sen¬
sualunt᷑ & crescunt: e mͦ quodã suo uiuunt.
Scđm gradui anime in qͦsensꝰ ẽ. Hanc ium
ꝑuenire in oculos. aures. nares.os. tactum.
mꝰ. in quo intelligentia p̃minet. hoc pͣter
hominẽ om̃s carere mortales. Hane partẽ
anime mundi. diẽdm. in nob̃aut᷑ geniũ
uocari. Esse aut̃ in mundo lapides ac tͣrã
quã uidemꝰ. qͦ nͣ ꝑma̾nat sensꝰ. ut ossa. ut
unguesdĩ. Sole uͦ lunã.stellas. quę sentimꝰ.
qͥh.q: ipse sentit. senso ẽe eiꝰ. Ethera porro ani
đm eẽ neptunũ. Redeat gͦ adhane quã the¬
ologiã nat᷑ase putat: quo uelut requieseen¬

Expanded text:
et adorandis mirabili et miserabili errore subduntur. Et certe idem Varro in eodem de diis selectis libro, tres esse affirmat animae gradus in omni universaque natura: unum, qui omnes partes corporis quae vivunt, transit, et non habet sensum, sed tantum ad vivendum valetudinem: hanc vim in nostro corpore permanare dicit in ossa, ungues, capillos: sicut in mundo arbores sine sensu aluntur et crescunt, et modo quodam suo vivunt. Secundum gradum animae, in quo sensus est: hanc vim pervenire in oculos, aures, nares, os, tactum. mus, in quo intellegentia praeminet; hoc praeter hominem omnes carere mortales. Hanc partem animae mundi dicit Deum, in nobis autem genium uocari. Esse autem in mundo lapides ac terram, quam uidemus, quo non permanat sensus, ut ossa, ut ungues Dei; solem uero, lunam, stellas, quae sentimus quibusque ipse sentit, sensus esse eius; aethera porro animdeum esse Neptunum. Redeat ergo ab hac, quam theologian naturalem putat, quo uelut requiescen
Abbreviated transcription (Latin):
os habuer: Apollinẽ quãuis diuinatorẽ
& medicũ uelint. tam̃ ut mnaliꝗͣ parte
mundi statuerent. ipsũ etiã sołe ẽẽ dixer̃
dianãq germanã cius. similit᷑ lunã e
uiarũ p̃sidẽ.unde ⁊ uirginẽ uolunt.
qđ uia nihil pariat: & idõ ambas sagit¬
tas habere. qđ ipsa duo syđa. de cesora¬
dios t̾ras usq ꝑtendant. Uulcanũ uolt̃
ignẽ mundĩ. neptunũ aquas mundi:
ditẽ patrẽ. hoc ẽ oreũ . trenã & insimã panẽ
mundi. liberũ uͦ ⁊ eererẽ ꝓponunt seminib
ł ilłũ masculinis. illa femininis. ł ilłub
quori. ilła uͦ ariditatiseminũ. Et hoc ittis
totũ refert᷑ ad munđu idẽ adiouẽ. qui ꝓpt̃a¬

Expanded text:
oluerunt. Apollinem quamuis diuinatorem oluerunt. Apollinem quamuis diuinatorem et medicum uelint, tamen ut in. aliqua parte mundi statuerent, ipsum etiam solem esse dixerunt, Dianamque germanam eius similiter lunam et uiarum praesidem unde et uirginem uolunt, quod uia nihil pariat!, et ideo ambos sagittas habere, quod ipsa duo sidera de caelo radios terras usque pertendant. Vulcanum uolunt ignem mundi, Neptunum aquas mundi, Ditem patrem, hoc est Orcum, terrenam et infimam partem mundi. Liberum et Cererem praeponunt seminibus, uel illum masculinis, illam femininis; uel illum liquori, illam uero ariditati seminum. Et hoc utique totum refertur ad mundum, id est ad Iouem, qui p
Abbreviated transcription (Latin):
longe remotior. Sigͦsuꝑiorẽ locũ maior.
dignitas meruit: quare satͣnibi ẽ ioue
suꝑior: Anuanttas fabule que regẽ io¬
uẽ facit. ñ potuit usq ad sidã ꝑuenire:
& qđ ñ ualuit sat᷑nꝰ in regno suo. neq in
capitolio. saltĩ obtinere e̾ ꝑmissus incelo.
Quare autͣ ianꝰ ñ accepit aliquã stelła.
iouis mundus ẽ. & habettam̃. An iste cau¬
sã suã c̃posuit ut potuit: & ꝓ una stella
quã ñ habet intͣsiđa. tot facies accipit
int̾ra. Demñsiꝓpt̃ solasstellas. mereuriũ
& martẽ partes mundi putant. ut eõ deos
hab̾e possint. qr utiq smo ⁊ belłu ñ s̃ partes
ystellis ñ singłis s singła pluribꝰ ꝯstãt. suꝑiꝰq
istiꝰ insũmo celo ꝑ hib collocata. uͥostantior mot
mnerrabiłe motũ sid̾ibꝰ ꝓb. nullaᷤ ara. nulla sac̾.
nulla tẽpla fecerunt: nec deos ñ dico int̃
hos selectos.s ne intͣ illos qͥđẽ qͣsi pleber.¬

Expanded text:
longe remotior. Si ergo superiorem locum maior longe remotior. Si ergo superiorem locum maior dignitas meruit, quare Saturnus ibi est Ioue superior? An uanitas fabulae, quae regem Iouem facit, non potuit usque ad sidera peruenire, et quod non ualuit Saturnus in regno suo neque in Capitolio, saltem obtinere est permissus in caelo? Quare autem Ianus non accepit aliquam stellam? Jovis mundus est, et habet tamen. An iste causam suam composuit ut potuit, et pro una stella quam non habet inter sidera, tot facies accepit in terra? Deinde si propter solas stellas Mercurium et Martem partes mundi putant, ut eos deos habere possint, quia utique sermo et bellum non sunt partes stellis non singulis, sed singula pluribus constant, superiusque istis in summo coelo perhibent collocata, ubi constantior motus inerrabilem meatum sideribus praebet, nullas aras, nulla sacra, nulla templa fecerunt; nec deos, non dico inter hos selectos, sed ne inter illos quidem quasi plebei
Abbreviated transcription (Latin):
mercuriũ: qnđa itidẽ martẽ. S ibi ẽ & illa.
quã uocant iouẽ & tam̃ eis mundus ẽ iouis.
łbi quã uocant sat᷑nũ. & tam̃ ei p̃t̾ eã dant
ñ paruã substantiã omniũ uidelie seminu:
ibi ẽ a illa om̃ium elarissima quę ab eis ap¬
pellat᷑ uenus. Et tam̃ eandẽ uen̾em c̃ẽ etiã
lunã uolunt: quã ius de illo fulgentissimo
sidere. aput eos taquã de malo aureo uino
uenꝰq contendant. Luciferũ enĩ qͥđa uene¬
ris. quidã diet᷑ cẽ iunonis. S. ut solet uenꝰ
uncit. Nã multo plures cã stelła ueneri tͥ¬
buunt. ita ut uixeoꝵ ꝗͥs quã reꝑiat᷑. qui ali¬
ud opinet᷑. Quis aut̃ ñrideat. cũregẽ omniũ
iouẽ dicant. qđ stella eiꝰ ab stella ueneris.
tanta uineat᷑ elarttate. Tanto enĩ ẽe de¬
buit cetis illa fulgentior: qͣnto ẽ ipse po¬
tentior: Respondent iđõ sic uideri.qr il la
que putat᷑ obscurior suꝑior ẽatq atͣris

Expanded text:
Mercurium, quandam itidem Martem. Sed ibi est et illa Mercurium, quandam itidem Martem. Sed ibi est et illa quam uocant Iouem, et tamen eis mundus est Iouis; ibi quam uonon paruam substantiam, omnium uidelicet seminum; ibi est et illa omnium clarissima, quae ab eis appellatur Venus, et tamen eandem Venerem esse etiam Lunam uolunt; quamuis de illo fulgentissimo sidere aput eos tamquam de malo aureo Iuno Venusque contendant. Luciferum enim quidam Veneris, quidam dicunt esse Iunonis; sed, ut solet, Venus uincit. Nam multo plures eam stellam Veneri tribuunt, ita ut uix eorum quisquam reperiatur, qui aliud opinetur. Quis autem non rideat, cum regem omnium Iouem dicant, quod stella eius ab stella Veneris tanta uincitur claritate? Tanto enim esse debuit ceteris illa fulgentior, quanto est ipse potentior. Respondent ideo sic uideri, quia illa, quae putatur obscurior, superior est adque a terris
Abbreviated transcription (Latin):
ruminꝰ cognominat᷑ ẽ ioue descendere
uoluisse. & curã nr̃i sermonis ꝗ̃ peccoribꝰ
ante cellimꝰ. ad seꝑtinere noluisse. Aeꝑ
hoc iđe ipseẽ iouisatq: mercuriꝰ. Qđ si ser¬
mo ipse dr̃. eẽ mercurius. sic̃ ea que de illo
mẽs grece. qđ sermoł. int̃ ptatio que ad
sermonẽ utiq ꝑtmnet hermenia đr̃: iđo
& mercibꝰ p̃ẽẽ qr int̾ uendentes & emen¬
pite & pedibꝰ. significare uoluetẽ ferre
ꝑaerẽ sermonẽ. Nuntiũ dictũ. quõ ꝑfer
monẽ om̃a cogitata enuntiant᷑. Si gͦ
mereuriꝰ ipse sernio e̾.etiã ipsis ẽfiten¬
tibꝰ đs ñ ẽ. S cũ sibi deos faciunt eos qui
demones s̃. inmundissupplicando spi¬
ritibꝰ possident ab eis qͥñ dus demones
haberit. Si aut̃ ipsũ belłu ẽ mars.siõ ser¬
mo mercuriꝰ. utinã quã manifestũ ẽ qđ
ñ sit ds̃.tã ñ sit & bellũ qͦł falso uoert᷑¬
ds. nisi fotte illȩ stellȩ s̃ hu du. ꝙ torũ
appellauere nominibꝰ. Nã stellã qñđã uocant

Expanded text:
Ruminus cognominatus est, Jovem descendere voluisse, et curam nostri sermonis, quo pecoribus antecellimus, ad se pertinere noluisse: ac per hoc idem ipse est Jovis atque Mercurius. Quod si sermo ipse dicitur esse Mercurius, sicut ea quae de illo mes grece, quod sermo vel interpretatio, que ad sermonem utique pertinet, hermenia dicitur. Ideo et mercibus preesse quia inter vendentes et emenpite et pedibus significare uolucrem ferri per aera sermonem; nuntium dictum, quoniam per sermonem omnia cogitata enuntiantur — si ergo Mercurius ipse sermo est, etiam ipsis confitentibus deus non est. Sed cum sibi deos faciunt eos, qui nec daemones sunt, inmundis supplicando spiritibus possidentur ab eis, qui non di, sed haberet. Si autem ipsum bellum est Mars, sicut sermo Mercurius; utinam quam manifestum est quod non sit deus, tam non sit et bellum quod vel falso vocet. Nisi forte illae stellae sunt hi di, quas eorum appellauere nominibus. Nam stellam quandam uocant
Abbreviated transcription (Latin):
sit̾ ẽ. aeiũ hab om̃iũ terũ gignendarũ.
Quẽ aliũ iũ hanc hab̃e eredunt: quã mun¬
dũ eui dictũ ẽ. iuppit᷑ ꝓgenitos genitru
Et eũ alio loco geniũ die ct̃ uniꝰ euiq: ani
mũ rationałe. & iđo eẽ singłos singloꝵ.
tałe aut̃ mundi animũ dm eẽ. adhoe ide
utiq reuocat: ut tanquã uniusalis genius.
ipse mundi animꝰ ẽẽ credat. Hic ẽ g quẽ
appellant iouẽ. Nã si om̃is genꝰ ðcꝰ ⁊ om̃is
tas ipsa cõpellit. restat ut cũ singłarit̃ &
excellent᷑ dieant dm̃ genui. quẽ dicunt
uͦ e martẽ gͦmͦ referrent adaliꝗͣs partes mun¬
iđo eos saltĩ oꝑibꝰ hominũ pͣposuer. s ermo¬
einandi ⁊ belligerandi administros. Quor
mercurus si sermonis etiã deoꝵ potestate
gerit. ipsi quoq regi deoꝵ dominat᷑. si scđm
ei arbitriũ iuppit̾ loqͥt᷑. aut loquendi ab
illo accipit facultatẽ. Qđ utiq absurđu e:

Expanded text:
st ac vim habet omnium rerum gignendarum. Quem alium hanc vim habere credunt, quam mundum, cui dictum est, Jupiter progenitor genitrixque? Et cum alio loco Genium dicit esse uniuscujusque mum rationalem et ideo esse singulos singulorum, talem autem mundi animum Deum esse: ad hoc idem utique reuocat, ut tamquam uniuersalis genius ipse mundi animus esse credatur. Hic est igitur quem appellant Iouem. Nam si omnis genius deus et omtas ipsa conpellit, restat ut eum singulariter et excellenter dicant deum Genium, quem dicunt uero et Martem quo modo referrent ad aliquas partes muno eos saltem operibus hominum praeposuerunt, sermocinandi et belligerandi administros. Quorum Mercurius si sermonis etiam deorum potestatem gerit, ipsi quoque regi deorum dominatur, si secundum ejus arbitrium Jupiter loquitur, aut loquendi ab illo accepit facultatem: quod utique absurdum est.
Abbreviated transcription (Latin):
nas. earũ ꝗs̃ libidine qͥsierͣ tedet penitetq
turbarũ. sic animã uisẽ factã. & inmundis
sp̃ibꝰ ꝓstitutã. deossibi multiplicare qͥbs
ẽtaminanda ꝓsterneret᷑ sic̃ plurimũ libuit:
sic aliꝗndo & piguit. Nã & ipse uarro. qͣsi
de ipsa tͣba uereeundatꝰ unã deã uult ec̃
tellurẽ. Cande in ꝗt diet᷑ matrẽ magnã qđ
tẏmpanũ habeat̾. significari eẽ orbe̾ t̾re.
qd t̃ris incapite oppida. qđ sedes figat᷑ circa
eã. cũ om̃a moueant᷑ ipsã ñ moueri : qđ gal¬
los huic dec ut seruirent fecerͣ significat
qͥ semine indigeant. t̾rã seqͥ oportere. in
ca qͥppe om̃a repperiri. Qđ se ap̾cã iactant
iđo ere. qđ eã antiꝗͥ colebant ere. ante quã
ferrũ ectͣ inuentũ. A conẽ inꝗt adungunt.¬

Expanded text:
s libidine quaesierunt, taedet poenitetque turbarum: sic animam vilem factam et immundis spiritibus prostitutam deos sibi multiplicare, quibus contaminanda prosterneretur, sicut plurimum libuit, sic aliquando et piguit. Nam et ipse Varro quasi de ipsa turba verecundatus, unam deam vult esse Tellurem. Eamdetympanum habeat, significari esse orbem terrae; quod turres in capite, oppida; quod sedens fingatur, circa eam cum omnia moueantur, ipsam non moueri. Quod Gallos huic deae ut seruirent fecerunt, significat, qui semine indigeant, terram sequi oportere; in ea quippe omnia reperiri. Quod se aput eam iacideo aere, quod terram antiqui colebant aere, prius quam ferrum esset inventum.
Abbreviated transcription (Latin):
Et sic̃ hec que exempli gr̃a cõmemoraui.
ita cet̾a ñ explicant. s potiꝰ implicant:
sic̃ impetꝰ erra bunde opinionis inpule¬
rit. ita huc. tta illue.hinc atq illine
insilunt ⁊ resiliunt. ut ipse uaro de
om̃ibꝰ dubitare. quã aliꝗͥdaffirmare mu¬
luerit. Nã triũ extremoꝵ. pͥmũ deduis
certis. cũ absoluisset librũ. in alto dedia
incertis diẽe ingressꝯait. Cũ in hoc liba¬
lo dubias dedus opimones pasuero it¬
p̃hendi ñ debeo. Qui enĩ putauit iudics.
oportere & posse. eũ audiertt facit. ipse
ego entiꝰ ꝑduei possũ. ut in primo libro quȩ

Expanded text:
Et sicut haec, quae exempli gratia commemoraui, ita cetera non explicant, sed potius inplicant; sicut impetus errabundae opinionis inpulerit, ita huc adque illuc, hinc adque illinc insiliunt et resiliunt, ut ipse Varro de omnibus dubitare quam aliquid adfirmare maluerit. Nam trium extremorum primum de dis certis cum absoluisset librum, in altero de dis incertis dicere ingressus ait: \'Cum in hoc libello dubias de dis opiniones posuero, reprehendi non debeo. Qui enim putabit iudicari oportere et posse, cum audierit, faciet ipse. Ego citius perduci possum, ut in primo
Abbreviated transcription (Latin):
qñdo unũ đm. resplures: aliqnͣdo unũ
rẽ osplures faciunt. Nã un dsre
plures s̃. si ẽ ipse iuppit᷑. Et mundꝰ euĩ
totus iuppit̾. ⁊ sołu cełu iuppit᷑. & sola
cundarũ causarỹ domina. ⁊ iuno aes
⁊ iuno t̾ra: & siuenerẽ uinceret. iuno
stella. Similit̾ minerua sũ mꝰaether &
minerua ttiđe luna: quã ẽẽ in aetheris
infimo limite existimant. Unã u̾rẽ
deos plures faciunt ita. Et ianẽ iupptt¬

Expanded text:
lures, aliquando unam rem deos plures faciunt. Nam unus deus res plures sunt, sicut ipse Iuppiter; et mundus enim totus Iuppiter, et solum caelum Iuppiter, et sola cundarum causarum domina et Iuno aer et Iuno terra et, si Venerem uinceret, Iuno stella. Similiter Minerua summus aether et Minerua itidem luna, quam esse in aetheris infimo limite existimant Unam uero rem deos plures ita faciunt: Et Ianus est
Abbreviated transcription (Latin):
dus c̃ iouis. Mineruã etiã qr eã humanis
artibꝰ p̃posuert. nec inuenert̃ ł stelła
ubi eã ponerent: eandẽ ł sũmũ eiheta.
ł etiã lunã eẽ dixer̃: Uestã quoq ipsĩ ꝓpt̾ei
dearũ maximã putauer̃: qđ ipsasitt̃ta:
quã uisignẽ mundi leuiorẽ qͥ ꝑtinet ad
usus hominũ facise niuolentiorẽ quib
uulcani ẽ. ei deputandũ ẽẽ credidert.
Ac ꝑhoc om̃s istos selectos deos. hunccẽ
mundũ uolunt: in qͥbꝰđa uniu̾sũ. aneͥ¬

Expanded text:
dus est Ionis. Mineruam etiam, quia eam humanis artibus praeposuerunt nec inuenerunt uel stellam, ubi eam ponerent, eandem uel summum aethera uel etiam lunam esse dixerunt. Vestam quoque ipsam propterea dearum maximam putauerunt, quod ipsa sit terra, quamuis ignem mundi leuiorem, qui pertinet ad usus hominum faciles, non uiolentiorem, qualis Vulcani est, ei deputandum esse crediderunt. Ac per hoc omnes istos selectos deos hunc esse mundum uolunt, in quibusdam uniuersum, in
Abbreviated transcription (Latin):
ceũq habundantia. ñ egẽre ñ posst᷑. Et đm
ipsũ uerũ recte dicimꝰ diuitẽ. ñ tam̃ pec¬
cunia.s om̃ipotentia. Dicunt᷑ itaq & di¬
uites peccumosi .s interi egeni. si cupidi.
Itẽ dieunt᷑ pauꝑes peccunia carentes.s.
interuis diuites.si sapientẽs. Qualis gͥthe¬
ologia ista deb ẽẽ sapienti. ubi rexdeoꝵ.
eirei nom accepit: quã nemo sapiensẽ eu¬
puit: Quanto enĩ faciliꝰ. sialiꝗd hac doc¬
disceret᷑: ds mundi rector: ñ ab eis peccu¬
nia si sapientia uoearet᷑. cuiꝰ amor purgat
asordibꝰ auaritiȩ. hoc ẽ ab amore peccunie:¬
S. qd de hoc ioue plura. Ad quẽ fortassẽ
cetĩ referendi sͣ. ut manisremaneat deoꝵ
opinio plurimoꝵ. cũ hic ipse sint om̃s. siue
qͣndo partes eiꝰ. ł potestates ex istimantur:
siue cũuis anime quã putant ꝑcuncta.
diffusa expartib molis huiꝰ. inꝗ̃s iusibi¬
lis mundus iste ẽsurgit. ⁊ multipliei ad¬
mnistritione nate. ꝗͣsi pluriũ deo nomi¬

Expanded text:
possunt. Et Deum ipsum uerum recte dicimus diuitem, non tamen pecunia, sed omnipotentia. Dicuntur itaque et diuites pecuniosi; sed interius egeni, si cupidi: item dicuntur pauperes pecunia carentes; sed interius diuites, si sapientes. Qualis ergo ista theologia debet esse sapienti, ubi rex deorum eius rei nomen accepit, \'quam nemo sapiens concupiuit\'? Quanto enim facilius, si aliquid hac docdisceretur, deus mundi rector non ab eis pecunia, sed sapientia vocaretur, cujus amor purgat a sordibus avaritiae, hoc est ab amore pecunid de hoc Ioue plura, ad quem fortasse ceteri referendi sunt, ut inanis remaneat deorum opinio plurimorum, cum hic ipse sint omnes, siue quando partes eius uel potestates existimantur, siue cum uis animae, quam putant per cuncta diffusam, ex partibus molis huius, in quas uisibilis mundus iste consurgit, et multiplici administratione naturae quasi plurium deorum nomi
Abbreviated transcription (Latin):
pat᷑. Ad om̃a enĩ que edo. ⁊ t̾ra e̾tinent᷑ quid
ẽ peccunia in om̃ibꝰ om̃inorebꝰ que abho¬
minib nomine peccunię possident᷑. S ni¬
mirũ hoc auaritia ioui nom̃ inposuit. ut
ꝗͥs ꝙꝗͥs amat peccuniã. ñ quelib dm̃ .s ipsũ
regr omniũ sibi amare uideat᷑. longe aut̃
asiud eẽt. si diuitie uocaret᷑. Aliud nãq s̃
diuitie aliud peccunia. Nã dicimꝰ diuites.¬

Expanded text:
entur, quid est pecunia in omnibus omnino rebus, quae ab hominibus nomine pecuniae possidentur? Sed nimirum hoc auaritia Ioui nomen inposuit, ut, quisquis amat pecuniam, non quemlibet deum, sed ipsum regem omnium sibi amare uideatur. Longe autem aliud esset, si diuitiae uocaretur. Aliud namque sunt diuitiae, aliud pecunia. Nam dicim
Abbreviated transcription (Latin):
diua rumina. Si enĩ maiestate deoꝵ reete
uidebat᷑ indignũ. ut in una spica alt ad
curã geniculi. alt̾ ad follieuli ꝑtineret. qͥñ¬
to ẽ indigniꝰ unã re̾ infirmã. idẽ ut mami¬
ri. quoꝵ sit unꝰ iuppit̾ rex ipse cunctorũ:
a hoc agat. ut ñ salti̾ eũ ẽiuge sua. s euͣ
ignobiliꝰ nescio ꝗͣ rumina. nisiqr ipse ẽ etiã
ipsa rumina. Ruminꝰ fortasse ꝓsugentib
maribꝰ. rumina ꝓfeminis. Dieerẽ qui ppe
noluisse illos ioui femininũ nom inpone
qđ ctiã peccunia uocaret᷑. Quã deã inter
illos minuscularios inuenimꝰ. & ingr̃to
libro cõmemorauimꝰ. Sed eũ & mares& fe¬
minȩ habeant peccuniã. cur ñ & peccunu¬

Expanded text:
diua Rumina? Si enim maiestate deorum recte diua Rumina? Si enim maiestate deorum recte uidebatur indignum, ut in una spica alter ad curam geniculi, altera ad folliculi pertineret: quanto est indignius unam rem infimam, id est ut mamri, quorum sit unus Iuppiter, rex ipse cunctorum, et hoc agat non saltem cum coniuge sua, sed cum ignobili nescio qua Rumina, nisi quia ipse est etiam ipsa Rumina; Ruminus fortasse pro sugentibus maribus, Rumina pro feminis. Dicerem quippe noluisse illos Ioui femininum nomen inponerquod etiam Pecunia uocaretur, quam deam inter illos minuscularios inuenimus et in quarto libro commemorauimus. Sed cum et mares et feminae habeant pecuniam, quur non et Pecun
Abbreviated transcription (Latin):
s̃. queda exigua: & tam̃ unꝰ utraq faccte
ꝑhibet᷑. Puto int̃ se ꝓpinqui ores ẽẽ causas¬
rerũ.atq ꝓmordia. ꝓpt̾ quas res unũ mun¬
du. duos deos eẽ uoluert̃. iouẽ atq ianũ:
quã ẽtinere mundũ. & mãmã dare ani¬
int᷑ se ui ⁊ dignitate diu̾sa. duodũ eẽ conͦ¬
pulsi s̃. s unus iuppit̾ ꝓpt̃ illud tigillus.
ꝓptͣ hoc rumin appellatꝰ ẽ. Nolo dicere
qđ anima libꝰ mãmã p̃bere sugentibꝰ mi¬
gis iunonẽ potuit dsee̾re quã iouẽ p̃¬
sertim cũ eẽt etiã diuarumina. que
in hoc opus adiutoriũ illifamulatũue p̾be¬
ret. Cogito enĩ posse responderi. ipsam
inonẽ nihil aliud ẽẽ quã iouẽ. seđdm illos
ualerorani u̾sus ubi dietũ ẽ. luppit̃ om̃s
regu rerũq: đmq Agenitor genitrirq dĩ
Quare gͥ dictus ẽ ⁊ ruminꝰ: eũ diligentius
fortasse querentibꝰ. ipse inueniat᷑ eẽ etiã illi

Expanded text:
sunt, quaedam exigua; et tamen unus utraque facere sunt, quaedam exigua; et tamen unus utraque facere perhibetur. Puto inter se propinquiorrerum atque primordia, propter quas res unum mundum duos deos esse voluerunt, Jovem atque Janum, quam continere mundum et mammam dare aniinter se ui et dignitate diuersa duo di esse conpulsi sunt; sed unus Iuppiter propter illud Tigillus, propter illud Ruminus appellatus est. Nolo dicere, quod animalibus mammam praebere sugentibus magis Iunonem potuit decere quam Iouem, praesertim cum esset etiam diua Rumina, quae in hoc opus adiutorium illi famulatumue praeberet. Cogito enim posse responderi, et ipsam Iunonem nihil aliud esse quam Iouem, secundum illos Valerii Sorani uersus, ubi diregum rerumque deumque Progenitor genetrixque deam. Quare ergo dictus est et Ruminus, cum diligentius fortasse quaerentibus ipse inueniatur esse etiam illa
Abbreviated transcription (Latin):
ds cũ ipse habeat potestatẽ pͥmordioꝵ. ipse
causarũ. nũ ꝓpt̃ ilłũ duosdeos eẽ necesse.
ẽ putariꝰ qr pͥmordiȩ causeq que resdue
s. Qd̾ si hoc iustũ putant eti ĩ iouẽ ipsum
tot deos eẽdicant. qͦt gtͦ eis cognomina ꝓptͣ
illa cognomina s̃ adhibita. multȩatq di¬
uerse s̾. Ex qͥbꝰ pauea cõmemoro. Birert̃
statorẽ. centũ ped̾u. supinałe. tigillum.
almũ. ruminũ.: alia que ꝑscqͥ longũ ẽ de
aut̃ cognomina in posuert᷑ uni đõ. ꝓpt̃eui
sas poteͦstatesq diu̾sas. N tam̃ ꝓpt̃ tot res. cũ
tot deos eũ ẽe coegert. qđ om̃a uinceret. qdđ a
nemine uincerent᷑. qđ opẽ indigentib᷑ fet¬
ret. qđ haberet inpellendi statuendi stabi
liendi. resupinandi potestatẽ. qđ tanquã
tigillus munđu eͣtineret. aesistineret. qđ
aseret om̃a: qđ ruma id ẽ mãma aleret
animalia. In his ut adu̾timꝰ quȩdã magni

Expanded text:
Deus cum ipse habeat potestatem primordiorum, ipse Deus cum ipse habeat potestatem primordiorum, ipse causarum, num propterea illum duos deos esse necesse est putari, quia primordia causaeque res duae sunt? Quod si hoc iustum putant, etiam ipsum Iouem tot deos esse dicant, quotquot ei cognomina propter s, ex quibus illa cognomina sunt adhibita, multae adque diuersae sunt, ex quibus pauca commemoro. CAPUT Statorem, Centumpedam, Supinalem. Tigillum, Almum, Ruminum et alia quae persequi longum est. Haec autem cognomina inposuerunt uni deo propter causas potestatesque diuersas, non tamen propter tot res etiam tot deos eum esse coegerunt.: quod omnia uinceret, quod a nemine uinceretur, quod opem indigentibus ferret, quod haberet inpellendi, statuendi, stabiliendi. liendi, resupinandi potestatem, quod tamquam tigillus mundum contineret ac sustineret, quod aleret omnia, quod ruma, id est mamma, aleret animalia. In his, ut aduertimus, quaedam magna
Abbreviated transcription (Latin):
sit. ⁊ maxime ut rea deoꝵ. ñ aliũ possunt
existimare quã munđu: ut dusect̾is seđm
istossius partibꝰ regnet. In hanc sententiã
ctiã qͦs da u̾sus ualcriĩ sorãni. exponit iđe
uarrõ in eo libro quẽ seorsũ abistis de cul¬
de libro tta. Cũ marẽ existimarent qui
sem̃ mnteret. feminã que acciꝑet. iouẽq:
cẽ munđu:⁊ eũ om̃a semina exse emntere
⁊ inse reciꝑe.qua causa ingͥt seripsit sgranꝰ.
luppit̾ ꝓgenitor genittirq Nec min cum
causa. unũ ⁊ om̃a iđe eẽ. mundus enĩ unus.
q iuppit̾ mundussit. unꝰq mundussit :¬
quare dui s̃ duo ianꝰ ⁊ iuppit᷑. Quare seorsꝰ
habent tẽpla. seorso aras: diu̾sa saera. dis¬
similia simulachra. Si ꝓpt̾ea qđ alia uis
ẽ primordioꝵ. alia causarũ. ⁊ illa iani. illa
iouis nom̃ accepit. nũqͥd si unꝰ homo in di¬
u̾sis rebꝰ duas habeat potestates. aut duas
artes. qr singularũ diusa uisẽ. iđo duo uidi¬
ces. aut duo dicunt᷑ artifices. Sic gͦ ꝯunus

Expanded text:
 maxime rex deorum, non alium possunt existimare quam mundum, ut dis ceteris secundum istos suis partibus regnet. In hanc sententiam etiam quosdam uersus Valerii Sorani exponit idem Varro in eo libro, quem seorsum ab istis de culdem libro, ita ut cum marem existimarent, qui semen emitteret, feminam quae acciperet; Jovemque esse mundum, et eum omnia semina ex se emittere, et in se recipere: Qua causa, inquit, scripsit Soranus, Jupiter progenitor genitrixque: nec minus cum causa unum et omnia idem esse; mundus enim unus, et Iuppiter mundus sit unusque sit mundus, quare duo di sunt Ianus et Iuppiter? Quare seorsus habent templa seorsus aras, diuersa sacra dissimilia simulacra? Si propterea, quod alia uis est primordiorum, alia causarum, et illa Iani, illa Iouis nomen accepit: numquid si unus homo in diuersis rebus duas habeat potestates aut duas artes, quia singularum diuersa uis est, ideo duo iudices aut duo dicuntur artifices? Sic ergo et unus
Abbreviated transcription (Latin):
dit ueritatẽ dicentẽ.: ego sũ ianua. louẽ¬
gi exponant. Ds̃ ẽ inquiunt. habens potest
magnũ sit. nõbi lissimꝰ uirgilii u̾sus ille tẽst¬
at᷑. Felia qui potuit rerũ cognoseere causas.
S. cur. ei p̃ponit᷑ ianꝰ. hoc nob̃ uir ille acu¬
tissimꝰ doctissimꝰq respondeat. Quõ penes
ianũ ingͥt s̃ pͥma. penes iouẽ sũma. Mleri¬
to gͦ rex om̃iũ iuppit̾ habet᷑. Prima emi

Expanded text:
dit ueritatem dicentem: Ego sum ianua. CAdit ueritatem dicentem: Ego sum ianua. CAgi, exponant. \'Deus est, inquiunt, habens potestamagnum sit,I nobilissimus Vergilii uersus ille testatur: Felix qui potuit rerum cognoscere causas. Sed quur ei praeponitur Ianus? hoc nobis uir ille acutissimus doctissimusque respondeat. \'Quoniam penes lacum, inquit, sunt prima, penes louem summa. Merito ergo rex om
Abbreviated transcription (Latin):
foras. ⁊ de nr̃o ore ⁊ gutture. quoꝵ similitu¬
dinẽ mundus ñ habet. uelle mundisimu¬
cuiꝰ similitudinẽ ianꝰ non hab. Cũ uͦ eũ
fieiunt qͣ drifrontẽ. ⁊ ianũ geminũ appel¬
lant. ad quatuor mundi partes hoc int̃¬
p̃tant᷑. qͣsi aliqͥd exspeetet mundꝰ foras.
qr ctiã noĩe orientis ⁊ oceidentis totꝰ solet
mundus intellegi: nũqͥd eũ duas partes
alias nominam. septẽttionis : austri.si ẽ
ilłũ q̃drifrontẽ dieunt geminũ ianũ. ita
ꝗͥs quã geminũ dicturus ẽ mundũ. Non
habent om̃ino. unͣ.iiII. ianuas que intͣn¬
tibꝰ⁊ exeuntibꝰ pateant. intͣp̃tent᷑ admun¬
disimilitudinẽ. siẽ debifronti qđ diecient
sabti in ore hominis inuener̾: nisi neptunꝰ
forte subueniat.⁊ porrigat piseẽ. euiꝰ p̃t̃
hiatũ oris & guturi setiã sinistra ⁊ dextra
fauces patent. Et tam̃ hanc uanitatẽ ꝑtot
ianuas. nulla effugit anima. nisi que au¬

Expanded text:
foras, et de nostro ore et gutture, quorum similituforas, et de nostro ore et gutture, quorum similitudinem mundus non habet, uelle mundi simucuius similitudinem Ianus non habet? Cum uero eum faciunt quadrifrontem et Ianum geminum appellant, ad quattuor mundi partes hoc interpretantur, quasi aliquid spectet mundus foras quia etiam nomine Orientis et Occidentis totus solet mundus intellegi, numquid, cum duas partes alias nominamus Septentrionis et Austri, sicut illum quadrifrontem dicunt geminum Ianum, ita quisquam geminum dicturus est mundum? Non habent omnino unde quattuor ianuas, quae intrantibus et exeuntibus pateant, interpretentur ad mundi similitudinem, sicut de bifronti quod dicerent saltem in ore hominis inuenerunt, nisi Neptunus forte subueniat et porrigat piscem, cui praeter hiatum oris et gutturis etiam dextra et sinistra fauces patent. Et tamen hanc uanitatem per tot ianuas nulla effugit anima, nisi quae au
Abbreviated transcription (Latin):
lentia. cũ resqueq ꝑficit᷑. Sollicitudinis
alit plena s̃ cepta: donee ꝑducant᷑ ad finẽ.
Quẽ qͥ aliqͥd incipit. maxime apƿetit. in¬
ttudit. expectat. exoptat: nec dere incho¬
ata. nisi t̾minet᷑ exultat. S iã bifrontis
simulaeri int̾p̃tatio pferat᷑. Duas cũ faci¬
esante.⁊ retro hibere diet. qđ hiatꝰ nr̃ cũ
os aꝑimꝰ. mundo similis uideat᷑. Uñ & pa¬
latũ grectura non appellant. Et ñ nulli
inqt pocte latini. celũ uocauer᷑ palatũ. aquo
matu oris. ⁊ foras ee̾ aditũ ad dentes u̾sus.
⁊ introrss ad fauces. Fecc ꝗͦ ꝑduetꝰ ẽ mun¬
dus ꝓpt̾ pulati nr̾i uocabulũ. ł grecũ ł
poetieũ. Quid aut̃ hoc ad animã: qͥd adui¬
tã em̃nã. ꝓpt̃ solas saluias colat᷑ hic ds. qͥb
partĩ glutiendis. partĩ ex puendis. subee¬
lo palati utraq pandit᷑ ianua. Qd ẽ por¬
ro absurdius. quã in ipso mundo ñinue¬
nire duas ianuas exadu̾sositas. ꝑ quas ł
admittat ad se aliqͥd intro. ł emittat a sẽ

Expanded text:
 cum res quaeque perficitur: sollicitudinis autem plena sunt coepta, donec perducantur ad finem, quem qui aliquid incipit, maxime appetit, intendit, exspectat, exoptat; nec de re inchoata, nisi terminetur, exsultat. CAPUT simulacri interpretatio proferatur. Duas eum facies ante et retro habere dicunt, quod hiatus noster, cum os aperimus, mundo similis uideatur; unde et palatum Graeci copavov appellant, et nonnulli, inquit, poetae Latini caelum uocauerunt palatum, a quo hiatu oris et foras esse aditum ad dentes ursus ad fauces. Ecce quo perductus est mundus propter palati nostri uocabulum uel Graecum uel poeticum. Quid autem hoc ad animam, quid ad uitam aeternam? Propter solas saliuas colatur hic deus, quibus partim glutiendis partim spuendis sub caelo palati utraque panditur ianua. Quid est porro absurdius, quam in ipso mundo non inuenire duas ianuas ex aduerso sitas, per quas uel ad- . mittat ad se aliquid intro uel emittat a se
Abbreviated transcription (Latin):
qͥ excellentiore ꝓposito diuitiassuas eõmunes fa¬
eiunt. seđm id qd̾ seriptũ ẽ in actib apłoꝵ. ut distri¬
buat᷑ unicuiq si ẽ euiq opus ẽ.⁊ nemodicat aliͥd
ꝓpriũ .s illissint om̃a cõmunia. intellegunt
se nulla obhoc uentilari oportere iaetantia. id
faciendo ꝓobtinenda societate angłoꝵ. eũ pent
qñdo sic innotescerent. qñdo tanta fama p̃di¬
carent᷑. nisi romanũ imꝑiũ longe lattq: por¬
rectũ. magnificissuecessoribꝰ augeret᷑. Pinde ꝑ
illud imꝑiũ tã latũ tãq diuturnũ. uiroꝵq:
tantoꝵ uirtutibꝰ p̃darũ atq gloriosũ.⁊ illoꝵ
intentioni merces quã querebant ẽ reddita:
⁊ nob ꝓposita nec essarie cõmgͣtionis exempla:
ut si uirtutes quarũ istȩ ut cũq sunt similes.

Expanded text:
qui excellentiore proposito diuitias suas communes faqui excellentiore proposito diuitias suas communes faciunt secundum id quod scriptum est in actibus apostolorum, ut distribuatur unicuique sicut cuique opus est, et nemo dicat aliquid proprium, sed sint illis omnia communia, intellegunt se nulla ob hoc uentilari oportere iactantia, id faciendo pro obtinenda societate angelorum, cum paene quando sic innotescerent, quando tanta fama praedicarentur, nisi Romanum imperium longe lateque porrectum, magnificis successibus augeretur? Proinde per illud imperium tam latum tamque diuturnum uirorumque tantorum uirtutibus praeclarum adque gloriosum et illorum intentioni merces quam quaerebant est reddita, et nobis proposita necessariae commonitionis exempla, ut, si uirtutes, quarum istae utcumque sunt similes,
Abbreviated transcription (Latin):
etũ ut dictator fieret. maior utiq honore qmͣ
ẽsul. uictisꝙ hostibꝰ ingentẽ głam ẽsecutũ. in
cade pauꝑtate mansisse. Aut ꝗͥd se magnũ
fecisse p̃dicabit qͥ nullo p̃mio mundi huiꝰ fue¬
rit abęt̾ne illiꝰ patͥc societate seduetꝰ. cũ fabri¬
ciũ didic̾it tantis mun̾ibꝰ pẏrri regis epẏrotax
ꝓmissa etiã qrͣta parte regni. aromana eiui¬
tate nͣ potuisse diuelli. ibiq in sua pauꝑtate
pͥuatũ maluisse man̾e.:Nã illud qđ rẽpublicã.
idẽ rẽ ppłi. rẽ patͥe.rẽ cõmunẽ eũ haberent
opulentissimã atq ditissimã. sic ipsi in suis
domibꝰ paupes crant. ut qͥd ã coꝵ qͥiã bis c̃sul
fuisset. ex illo senatu hominũ piuꝑum pellertt̃
notatione censoria. qđ decc̃ ponda argenti in
uasis hab̾e eõꝑt̾ ẽ. ita iđẽ ipsi pauꝑes erant. quox
triũ phis publicũ ditabat᷑ cariũ. nonne om̃s ap̃iani

Expanded text:
ctum, ut dictator fieret, maior utique honore quam ctum, ut dictator fieret, maior utique honore quam consul, uictisque hostibus ingentem gloriam consecutum in eadem paupertate mansisse? Aut quid se magnum fecisse praedicabit, qui nullo praemio mundi huius fuerit ab aeternae illius patriae societate seductus, cum Fabricium didicerit tantis muneribus Pyrrhi, regis Epirotarum, promissa etiam quarta parte regni, a Romana ciuitate non potuisse deuelli ibique in sua paupertate priuatum manere maluisse? Nam illud quod rem publicam, id est rem populi, rem patriae, rem communem, cum haberent opulentissimam adque ditissimam, sic ipsi in suis domibus pauperes erant, ut quidam eorum, qui iam bis consul fuisset, ex illo senatu hominum pauperum pelleretur notatione censoria, quod decem pondo argenti in uasis habere conpertus est; ita idem ipsi pauperes erant, quorum triumphis publicum ditabatur aerarium: nonne omnes Christiani,
Abbreviated transcription (Latin):
dolorẽ głe cupiditas uicerat: qͥd magnũse ꝓcu
sis lib̾ant᷑ ⁊ colligunt᷑. crroribꝰ fecisse dicturꝰ ẽ. eui¬
dñs de sepultura patͥssuisollieito ait. Seꝗͣre me:
& sine mortuos sepelire mortuossoᷤ. Simarcꝰ
regulꝰ necrudelissimos hostes iurando falleret.
seruierat. dignitatẽ honesti eiius hab̾e ñ posset.
cũq carthaginenses quõ ẽtͣ cos in romano sena¬
tu egerat. grauissimissupplieus nec auer̃ ꝗͥ eru
ciatꝰ ñ s̃ꝓfide illiꝰ patͥe ẽ tẽpnendi. ad euiꝰ beati
homo passꝰ qͣlia ꝓfide quã ꝑnitiosissimis inimi¬
cis debebat passꝰ ẽ regulꝰ: quomͦ aut̃ se audeb
extollere de uoluntaria pauꝑtate xp̃ianꝰ. ut
functꝰ ẽ ẽsulatu.usq ađo fuisse pauꝑem: ut
nũmis appło ẽlatis. ciꝰ sepulta curaret᷑. Audiat
łlegat qͥntiũ eincinnatũ. cũ.iiͦi. iugera pos¬
side̾ret.⁊ ea suis manibꝰ coleret. ab aratꝰ ẽẽ addu¬

Expanded text:
dolorem gloriae cupiditas uicerat: quid magnum se pro dolorem gloriae cupiditas uicerat: quid magnum se pro ersis liberantur et colligunturepultura patris sui sollicito ait: Sequere me et sine mortuos sepelire mortuos suos? Si Marcus Regulus, ne crudelissimos hostes iurando falleret, seruierat, dignitatem illic honesti ciuis habere non posset, eumque Carthaginienses, quoniam contra eos in Romano senatu egerat, grauissimis suppliciis necauerunt: qutithomo passus, qualia pro fide quam perniciosissimis inimicis debebat passus est Regulus? Quo modo se audebit extollere de uoluntaria paupertate Christianufunctus est consulatu, usque adeo fuisse pauperem, ut nummis a populo conlatis eius sepultura curaretur? audiat uel legat Quintium Cincinnatum, cum quattuor iugera possideret et ea suis manibus coleret, ab aratro esse addu