comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
bona uersatur : S apientia autẽ tantum¬
modo aeterna contemplatur: Itemnon¬
nulli uiri int̾sapientiã & prudentiã it a
intellegi uoluerunt: Vt sapientiam indi¬
uinis prudentiã autẽ uel scientiam in hu¬
manis negotis ponerent: perfecta est aut̃
ex uerbis. sapientia exsentias: Sed sa¬
pientia sine eloquentia prodẽe potest:
stultalo quacitas : Rerum enim studia pro¬
sunt non ornamenta uerborum : Eloquon
autem cognitio rerum & intellectus causa
idest omnium rerum humanarum atq:
ca & hica. fisicanaturalis est. & hica moralis:
logica racionalis: Quarum prima naturae
& contẽplationi deputatur. secunda in actio¬
ne & causa recte uiuendiuersatur: Tertia
indis cernendo uerum a falsis opponitur :¬
Hoc trium modum philosophiae genus
iux tasapientes mundi in partibus sius ita
distinguitur: Ad fisicã pertinere aiunt
disciplinas septẽ. quarum prima est arith¬
m&ica: Secunda geo merica: Tertia mu¬

Expanded text:
bonis uersatur: sapientia autem tantumbonis uersatur: sapientia autem tantummodo aeterna contemplatur. Item nonnulli uiri inter sapientiam et prudentiam ita intellegi uoluerunt, ut sapientiam in diuinis, prudentiam autem uel scientiam in humanis negotiis ponerent. Perfecta est autem ex uerbis, sapientia ex sententiis. Sed sapientia sine eloqstulta loquacitas. Rerum enim studia prosunt, non ornamenta verborum. Eloquentiautem, cognitio rerum et intellectus causarid est omnium rerum humanarum atque cam, ethicam. Fisica, naturalis est; ethica, moralis; logica, rationalis. Harum prima naturae et contemplationi deputatur, secunda in actione et causa recte uiuendi uersatur, tertia in discernendo uerum a falsis opponitur. Quod trimodum philosophiae genus iuxta sapientes mundi in partibus suis ita distinguitur: ad fisicam pertinere aiunt disciplinas septem, quarum prima est arithmetica, secunda geometrica, tertia mu
Abbreviated transcription (Latin):
ritas autem non nisimbonum. Cuius cti¬
amnomen eo usq extollitur: ut & ipse
ds̃ Raritas appelletur: illa est autẽꝑfec¬
ta karitas. quac inimicos & pacienter sus¬
tin& & benigne rofou& : Qui uero ita non
agit. longe karitate discedit: Quat tuor
autem st̃ diligenda ds̃scilic& atq proxi¬
mus. caronr̃a atq anima: prior est autẽ
amordĩ. sequens uero est proximi. sed sic̃
ꝑ amorẽdĩ amorsit proximi amor osten
diturdĩ: Dilectio indm̃. origo est dilectio¬
nis inproximo. & dilectio in proximum
cognitio est dilectionis indm̃: Porro di¬
lectio atimore incoat. sed non subtimore
peseuerat: Namdi lectio extimore ser¬
ui li non libera. quia non constat ex amo¬
redĩ sed extimore supplicii .XXXU¬
Int̃scientiam & sapientiam hocint̃ est qđ
scientia ad agnitionem ꝑtineat: Ad con¬
templacione sapientia . Scienti a enim
temporalia bencutitur. atq. ineui tandis
malis seu intellegendis uel ad petendis

Expanded text:
ritas autem non nisi in bonum. Cuius etiritas autem non nisi in bonum. Cuius etiam nomen eo usque extollitur, ut et ipse Deus Caritas appelletur. Illa est autem perfecta caritas, quae inimicos et patienter sustinet et benigne refouet. Qui uero ita non agit, longe a caritate discedit. Quattuor autem sunt diligenda: Deus scilicet atque proxímus, caro nostra atque anima. Prior est autem amor Dei, sequens uero est proximí. Sed sicut per amorem Dei amor fit prditur Dei. Dilectio in Deum origo est dilection proximum, et dilectio in proximum cognitio est dilectionis in Deum. Porro dilectio Dei a timore inchoat, sed non sub timore perseuerat. Nam dilectio ex timore seruilis est, non libera, quia non constat ex amore Dei sed ex timore supplicii.Inter scientiam et sapíentiαm hoc interest, quod scientia ad agnitionem pertinet, ad contemplationem sapientia. Scientia enim temporalia bene utitur, atque in euitandis malis, seu intellegendis uel adpetendis
Abbreviated transcription (Latin):
credulitate fouet credentem: Secunda pro¬
mis sum presto latur futurum: Tertia amo¬
rẽ conplectit ac ternum: quae quidemtria
inhuius uitae temporeita copulantur. ut
alteras ine alterunstare non possit. Deniq
ueraciter credere non possumus. nisieaquȩ
promissa sunt speremus nec poterimus susti¬
nere promissa. sidesit fidei credulitat̃is
firma: Necaderit fructus speiuel stabili¬
tas fidei : nisi fuerit ꝑfecta caritas ap̃i. que
apłm interhas uirtutes tradidit principatũ
& cultum man& aeternum : Nam & fides
ces sabit dum futura quae credunt᷑ aduenȩ¬
rint & spes fidem habebit. dumbeatitudi¬
nem quã quisq: bonus postulat acceperit:
Sola caritas in act̃ nũ perseuerabit. ipsa so¬
lautrumque perducens ad xp̃m ipsa sola
perfruens gaudiũ sẽpit̃ nũ: xXXIIII¬
Int̃ amorem dilectionem siuek aritatem
hoc differt: quodamor & dilectio medi¬
asunt. & adutrũq: parata. modo inbo¬
num modo inmalum uertuntur: Ka¬

Expanded text:
credulitatem fouet praesentem, secunda procredulitatem fouet praesentem, secunda promissum praestolatur futurum, tertia amorem conplectit aeternum. Quae quidem tria in huius uitae tempore ita copulantur, ut altera sine altera esse non possit. Denique ueraciter credere non possumus, nisi ea quae promissa sunt speremus; nec poterimus sustinere promissa, si desit fidei credulitas firma; nec aderit fructus spei uel stabilitas fidei, nisi fuerit perfecta caritas Christi, quae dum Apostolum inter has uirtutes traditur principatus, et cultum manet aeternum. Nam et fides cessabit, dum futura quae creduntur aduenerint; et spes finem habebit, dum beatitudinem quam quisque bonus praestolatur acceperit. Sola caritas in aeternum perseuerabit, ipsa sola utramque perducens ad Christum, ipsa sola perfruens gaudium sempiternum. Inter amorem, dilectionem siue caritatem hoc differt, quod amor et dilectio media sunt, et ad utrumque parata, modo in bonum, modo in malum uertuntur; ca
Abbreviated transcription (Latin):
iux ta ia cobum. & opus ex traside uacuũ est
iux ta paulum : Horum enim alter fideistu¬
dium. alter o peribus laudat: Paulus p̃di¬
cat antefidem nullo modo ee opus bonũ:
Ia cobus narrat fidem nihil ualere nihilo¬
perebono : Ac perhoc iux ta primum opera
fidem precedentia obsunt iuxta alterum sub¬
scquentia multum prosunt: Iacob dic̃ abrahã
pat̃ nr̃ ex operibus iustificatus est: Paulus
dicit credidit abraham dõ & reputatu est
illi adiusticum : Quidergo utriq sedestruunt
absit sed utriq nos instruunt : Nam secunđ
paulum. abraham exfide iustificari meru¬
it quando credidit: Secundum ia cobum & iã¬
exoperibus placuit quando temptatus in mo¬
landum filium non recus auit
Int̃erfidem spem & caritatem hocdistat. fi¬
des est diuinitatis confessio & religionis soli¬
dum fundamentum : Spes est bonorum ex¬
pectatio futurorum : Karitas est perfecta
dilectio in dm̃ & proximũ : Harum prima

Expanded text:
iuxta Iacobum; et opus extra fidem uacuum est, iuxta Iacobum; et opus extra fidem uacuum est, iuxta Paulum. Horum enim alter fidei studium, alter operibus laudat. Paulus praedicat ante fidem nullo modo esse opus bonum, Iacobus narrat fidem nihil ualere sine opere bono. Ac per hoc, iuxta primum, opera fidem praecedentia nihil prosunt; iuxta alterum, subsequentia multum prosunt. Iacobus dicit: Abraham pater noster ex operibus iustificatus est. Paulus dicit: Credidit Abraham Deo, et reputatum est illi ad iustitiam. Quid ergo? Vtrique se destruunt? Absit. Sed utrique nos instruunt. Nam secundum Paulum, Abraham ex fide iustificari meruit, quando Deo credidit; secundum Iacobum, ex operibus placuit, quando temptatus immolandum filium non recusauit. Inter fidem et spem et caritatem hoc distat: fides est diuinitatis confessio et religionis solidum fundamentum, spes est bonorum expectatío futurorum, caritas est perfecta dilectio in Deum et proximum. Harum prima
Abbreviated transcription (Latin):
Quoduero in montem orationis studio
pernoctabat uitam contẽplationis significu¬
bat : Id circo dĩseruus uixta imitationem xp̃i
Nec actiualemuitam amittit. & contem plu¬
tiuam agit : Aliterenim incedens. offendit:
Sicut enim per contem plutionem amandus ẽ
ds̃. ita peractualem uitam diligendus est pro¬
ximus. Ac perhocsic non possumus sineutra¬
q: eẽ uita: Sicut & sin eutraq dilectione c̃ẽ ne¬
quaquam possumus: XXXII Int̃fidem opus
hocdistat: Quod perfidem possibilitas boni
operis inchoatur. ex opere uero ipsa fides ꝑfici¬
tur : O pus crm fidep̃uenitur. fides ex operibus
consummatur. Opera autem ante fidem nequa¬
quam prodẽe. quia nihil ual& amalo declinare
& agere quod pertinet ad salutem: qui ipsum
salutis uelnestit. uelnegat auctorem: Item
fides sin eo peribus nequuquam quia non po¬
test ꝑfidem dõ placere quidm̃ contemnit in
opere: ob hoc & fides sin eoperibus mortuaẽ

Expanded text:
Quod uero in monte orationis studio Quod uero in monte orationis studio pernoctabat, uitam contemplationis significabat. Idcirco Dei seruus iuxta imitationem Christi, nec actualem uitam amittit, et contemplatiuam agit. Aliter enim incedens offendit. Sicut enim per contemplationem amandus est Deus, ita per actualem uitam diligendus est proximus. Ac per hoc sic non possumus sine utraque esse uita, sicut et sine utraque dilectione esse nequaquam possumus. Inter fidem et opus hoc distat, quod operis inchoatur, ex opere ipsa fides perficitur. Opus enim fide praevenitur, fides ex operibus consummatur. Opera autem ante fidem nequaquam prodesse, quia nihil ualet a malo declinare et agere quod pertinet ad salutem qui ipsum salutis uel nescit uel negat auctorem. Item fides sine operibus nequaquam prodest, quia non potest per fidem Deo placere qui Deum contemnit in opere. Ob hoc et fides sine operibus mortua est,
Abbreviated transcription (Latin):
iusticiae feces peccatorum ex auriunt. cor
mundum exibeant. aduidendum dm̃: Nam
mens quae temporalem adhuc gloriam quȩ¬
rit et carnalis concupiscentiae temptatio¬
nibu scedit. a contemplatione procul dubio
prohibetur: Vnde & populus dumlegem ac¬
ciper& amonte idest sublimi contempla¬
tione quasi carnalium curiositas remoue¬
tur: & in euuangelio curatus a legione
uult đm̃ per contem plationem sequi. sed
iubetur donum reuerti: & inactiuae uitae
operatione uersari : In ipso aut̃ contemplu¬
tionis uel actionis usuint̃ dũmagna diffe¬
rentia animorũ est: Nam quibus dam
sola contem platio proficit: Quibus dam
uero actiua sola est consolatio : His media
& de utrisq: conposita utilior est. & ma¬
gis ad refouendas mentis angustias quȩ
solent perunius intentionem nutriri:
& deutrisque partibus melius tem peren¬
tur : Nam & quod perdiem saluator sig¬
nis miraculis que in urbibuscorus cabat
actiuam nobis commen dabat uitam :

Expanded text:
iustitiae faeces peccatorurn exauriunt, cor iustitiae faeces peccatorurn exauriunt, cor mundum exhibeant ad uidendum Deum. Nam mens quae aut temporalem adhuc gloriam quaerit, aut carnalis concupiscentiae temptationibus cedit, a contemplatione proculdubio prohibetur. Vnde et populus dum legem acciperet a monte, id est a sublimi contemplatione, quasi carnalium curiositas remouetur. Et in Euangelio curatus a legione uult Dominum per contemplationem sequi, sed iubetur domum reuerti et in actiuae uitae operatione uersari. In ipso autem contemplationis uel actionis usu interdum magna differentia animorum est. Nam quibusdam sola contemplatio proficit, quibusdam uero actiua sola est consolatio. His media et de utrisque conposita utilior est magis ad refouendas mentis angustias, quae solent per unius intentionem nutriri, ut de utriusque partibus melius temperentur. Nam et quod per diem Saluator signis et miraculis in urbibus coruscabat, actiuam nobis commendabat uitam.
Abbreviated transcription (Latin):
tem platiuȩ sunt potiora: Actiua exbonis
operibus incipit. contemplatiua peruenit
ad quod tendit: Actiua e uitacopera cum cor¬
pora finiuntur. contemplatiue autẽ gau¬
dia infine amplius crescunt: Illa enim quã¬
uis utilis & bona. tamen cum requi es uene¬
rit transitoria. istabonio peris transituri:
mer ces est & requies permansura : Contẽ¬
platiua perrachel ostenditur quae erat pul¬
cra sedsterilis: Quia per contem plationis
otium minus operum filu generant᷑: acti¬
uam autẽ uitam monstrabatlia. sine ocu¬
lis sed fecunda: Quia actio laboriosaquidẽ
est minusq alta considerans. sedinco quod
scergu proximi utilitatem plus exib&. fecun¬
dior in operib: quasiinfilus crescit: Sic &
marta & maria quurum una uirtutibus
mentem exercebat in opere. altera requi¬
escebat defixa in contemplatione: Hu
autem qui ad contemplationis otium ue¬
nire contendunt: Prius se instadio acti¬
ue uitae exercre debent. ut dum peropera

Expanded text:
templatiuae potiora. Actiua uita ex bonis templatiuae potiora. Actiua uita ex bonis operibus incipit, contemplatiua peruenit ad quod intendit. Actiuae uitae opera cum corpore finiuntur, contemplatiuae autem gaudia in fine amplius crescunt. Illa enim, quamuis utilis et bona, tamen cum requies uenerit, transitura. Ista uero boni operis transituri merces est et requies permansura. Contemplatiua uita per Rachel ostenditur, quae erat pulchra sed sterilis, quia per contemplationis otium minus operum filii generantur. Actiuam autem uitam monstrabat Lia sine oculis, sed fecunda, quia actio laboriosa quidem est minusque alta considerans. Sed in eo quod se erga proximi utilitatem plus exhibet, fecundior in operibus quasi in filiis crescit. Sic et Μartha et Maria, quarum una uirtutibus mentem exercebat in opere, altera requiescebat defixa in contemplatione. Hii autem qui ad contemplationis otium uenire contendunt, prius se in studio actiuae uitae exercere debent, ut dum opera
Abbreviated transcription (Latin):
mali : Quod euuangelia firmioribus uetunt :
Proinde ergo dicuntur nonbona: quoniam
euuangelio conparata legis precepta: in fe¬
riora noscuntur : Ante aduentum enim re¬
demptoris nr̃igentilis populus ideo non optẽ¬
perauit legi. quia nondum intellegabatur
sensus piritali : Lex enim grauia atquedura
secundum lit teram uibebat. ideo non contem¬
nebatur: Uenit enim gratia euuangelu tẽ¬
perauit legis austeritatẽ ad plicuitq popu¬
lum sibi gentilem: XXXI Interactiuam &
contemplatiuam uitam haec distinctio est.
Actiua uita est quȩ in operibus iusticiae & pro¬
ximiutilitate uersatur: Contem platiua au¬
tem quaeua cans ab omni negotio insola dĩ de¬
lec tatione defigitur : Harum una in opere
bono conuersationis : Altera in contẽ platione
inmu tabilis ueritatis est: Vn aque ex fide
in hac peregrinatione uiuit : Altera quȩ
beneuiuentes usque ad regnum perducit:
Actiuac enimmagna sunt premia. sed con¬

Expanded text:
mali, quod euangelia firmioribus uetant. mali, quod euangelia firmioribus uetant. Proinde ergo dicuntur non bona, quoniam euangelio conparata, legis praecepta inferiora noscuntur. Ante aduentum enim Redemptoris nostri, gentilis populus ideo non obtemperauit legi, quia nondum intellegebatur sensu spiritali. Lex enim grauia atque dura secundum litteram iubebat, ideo contemnebatur. Venit enim gratia euangelii, temperauit legis austeritatem, adplicauitque populum sibi gentilem. Inter actiuam et contemplatiuam uitam haec distinctio est: actiua uita est quae in operibus iustitiae et proximi utilitate uersatur; contemplatiua autem quae uacans ab omni negotio, in sola Dei dilectione defigitur. Harum una in opere bonae conuersationis, altera in contemplatione inmutabilis ueritatis est. Vna, quae ex fide in hac peregrinatione uiuit, altera quae bene uiuentes usque ad regnum perducit. Actiuae enim uitae magna sunt praemia, sed con
Abbreviated transcription (Latin):
a postolus docuit : Xp̃s uero ueniens crudelitatẽ
legis amouit. pec cata quelex puniebat ꝑ spm̃
seruitutis laxauit: perspm adoptionis. filios
ex seruis reddidit. amorem inplendȩ legisom¬
nibus condonauit: & sidemceps punienda cõ¬
miserint: per eundem adoptionis sp̃min
dulget. formam bene agendi prebuit: & ut
possit agi quaedocuit. adiutorem spm̃ infun¬
dit: Nam precepta legalia quaeilli populo
data sunt conparatione meliorũ etiam non
bona dicuntur quia quae p̃cipiunt non perfi¬
ciunt: gratia uero euuangelii quod ex terius
imperat interius ut perficiatur iuuat. et echi¬
elis enim testimonio dicitur. dedicis preceptu
nonbona utique qui a in eis quaedam inutilia
infirmi oribus sensibus agenda per missa sunt:
Sicut illud ubids̃ isrłiturum cupiditatem egyp¬
tiorum saciari permisit : Nam & proeo quod car¬
nalis populus modum egrederetur uindictȩ
lex permittit. carnalibus uicem rependere

Expanded text:
Apostolus docuit. Euangelium uero ueniens crudelitatem Apostolus docuit. Euangelium uero ueniens crudelitatem legis amouit; peccata, quae lex puniebat per spiritum seruitutis, laxauit per spiritum adoptionis, filíos ex seruis reddidit, amorem implendae legis omnibus condonauit, et si deinceps punienda commíserit, per eundem adoptionis spiritum indulgit; formam bene agendi praebuit, et ut possint agi quae docuít adiutorem Spiritum infudit. Nam praecepta legalia quae illi populo data sunt, conparatione meliorum, etiam non bona dicuntur, quia quae praecipiunt non perficiunt; gratia uero euangelii quod exterius imperat, interius ut perficiatur iuuat. Ezechielis enim testimonio dicitur: Dedi eis praecepta non bona. Vtique quia in eis quadam inutilia infirmioribus sensibus agenda permissa sunt, sicut illud, ubi Deus Israhelitarum cupiditatem spoliis Aegyptiorum satiari permisit. Nam et pro eo quod carnalis populus modum egrederetur uindictae, lex permittit carnalibus uicem rependere
Abbreviated transcription (Latin):
agnus in maculatus: illic neo menigid ÷
nouȩ lune principia celebrabantur . hic
noua creatura inx p̃o accipitur sicut pau¬
lus ait: Siqua in xp̃o noua creatura. ue¬
tera transicrunt. ecce facta sunt omnia¬
noua: Quid plura. inlege quippe resges¬
tȩ perfiguram insignificationem futuro¬
rum adnuntiabantur: Ingratia uero e¬
uuan gelicȩ ueritatis. que illic enuntiata
fuerunt explentur: Item in lege manda¬
ta scripta sunt et promissa. sed manda talegẽ
implere uel conseruareiubebant. promissa
uero figuris ob tecta sacramentorum. futurã
euuangelii gratiam prȩdicabant : In legeor¬
gomandata tenentur. promissa uero ine
uuangelui plenitudine consummantur. legẽ
enim cuuangelia complent & significatio¬
nem cepti plenitudinem tes tamentorum :
hil amplius lex prestitit nisi quod solum pec¬
cata monstrauit non abstulit. & subsuoter¬
rore redactos. homines seruos effecit: &
inde spm̃seruitutis habuis sepriorem populũ

Expanded text:
Agnus inmaculatus. Illic Neomeniae, id est Agnus inmaculatus. Illic Neomeniae, id est nouae lunae principia colebantur, hic noua creatura in Christo accipitur, ut Paulus ait: Si qua in Christo noua creatura, uetera transierunt, ecce facta sunt noua. Quid plura? In lege quippe res gestae per figuram in significationem futurorum adnuntiabantur, in gratia uero euangelicae ueritatis, quae illic enuntiata fuerunt, explentur. Item in lege mandata scripta sunt et promissa, sed mandata legem implere uel conseruare iubebant, promissa uero, figuris obtecta sacramentorum, futuram euangelicam gratiam praedicabant. Ιn lege enim mandata tenentur, promissa uero in euangelii plenitudine consummantur. Legem enim euangelia conplent, et significationem coepti plenitudo Testamentorum. hil amplius lex praestitit, nisi quod solum peccatum monstrauit, non abstulit, et sub suo terrore redactos homines seruos effecit, et inde spiritum seruitutis habuisse príorem populum
Abbreviated transcription (Latin):
Illa coniugiorum indultis ab enis crescere
& generare p̃copit istu continentia suasit :
Illic predicatur circum cisio solu carnis. hic
luuacrum in ab lutione cordis & corporis :
Illic cunaniti dis regnum & ꝓmissiones re¬
rum tem poralium continentur : Hic uita
ae terna regnumq: calorum promittitur :
Illic sabbatiotium & requies celebratur. hic
ipsa sabbati requies inxp̃o ab&ur: qui dixit
uenite ad me qui laboratis & honeratiestis
& egouos resiciam & inuenietis refrigeriũ
animabus ur̃is: illuc esca animalium in¬
mundorum prohibetur : hic incorporexp̃i
id est in scĩs suis non admittitur quicquid ꝑ
illa inmunda animalia inmores hominũ
significantur: illuc peccorib: inmolatis car¬
nis & sanguinis hostia e offereb antur : Hic
sacrificium carnis & sanguinis xp̃i offert᷑
quod perilla animalia figurabatur: illuc
excarne agnipas chacelebratur: Hic pas¬
chanrm̃ inmolatus est xp̃s. qui est uerus

Expanded text:
Illa, coniugiorum indultis habenis, crescere Illa, coniugiorum indultis habenis, crescere et generare praecepit, ista continentiam suasit. Illic praedicatur circumcisio sola carnis, hic lauacrum in ablutione cordis et corporis. Illic Cananitidis regnum et promissions rerum temporalium continentur, hic uita aeterna regnumque caelorum promittitur. Illic sabbati otium et requies celebratur, hic ipsa sabbati requies in Christo habetur, qui dixit: Venite ad me, omnes qui laboratis et onerati estis, et ego uos reficiam, et inuenietis requiem animabus uestris. Illic esca animalium inmundorum prohibetur, hic in corpore Christi, id est in sanctis suis, non admittitur quicquid per illa inmunda animalia in mores hominum significatur. Illic, pecoríbus immolatis, carnis et sanguinis hostiae offerebantur, hic sacrificium carnis et sanguinis Christi offertur, quod per illa animalia figurabatur. Illic ex carne Agni Pascha celebratur, hic Pascha nostrum immolatus est Christus, qui est uerus
Abbreviated transcription (Latin):
etiã apostolus scribit dicens: non qd suffi¬
cientes sumus cogitare aliquid a nobis qua¬
si ex nobis: Sed sufficientia nr̃a ex dõ est :
Itaq: noninomne genus hominum gratiae
bene fitium tenditur: Sedinillis tantũ modo
quiperfideminluminantur : neque enim
incunctis gentibus fidei peruenit auditus:
Vnde & apostolus quo modo inquit inuo ca¬
bunt inquem non crediderunt : dut quomo¬
do credent ei quem non audierunt: Ipsius
ctiam gratiae donum quibus cumquedat᷑
non e qualiter conceditur : Sed ad mensurã
promerito accipientium distribui tur: Iux¬
& euuangelium hoc interest : Quod in lege
lit tera est incuuangelio gratia: Illa habu¬
it umbrã ista imaginem: Illad ata est ꝓpt̃
trans gressionem ista ꝓpt̃ iustificationẽ :
Illamignoranti de monstrat peccatum
ista ignitum adiuuat ut uite tur: Illa fla¬
gitiis deditos increpat. ista peccantes bonitu¬
te proprialiberat: Illa talionem reddendũ
p̃cipit ista &iam proinimicis orareius sit :

Expanded text:
ficientes cogitare aliquid ex nobis, quasi ex nobis, sed sufficientia nostra ex Deo est. Itaque non in omne genus hominum 103 gratiae beneficium tenditur, sed in illis tantum qui per fidem illuminantur; nec enim in cunctis gentibus fidei pervenit auditus. 121. Unde et Apostolus: Quomodo, inquit, invocabunt in quem non crediderunt? Aut quomodo credent ei quem non audierunt? Ipsius etiam gratiae donum quibuscunque datur, non aequaliter conceditur, sed ad mensuram pro merito accipientium distribuitur, juxet euangelium hoc interest, quod in lege littera, in euangelio gratia. Illa habuit umbram, ista imaginem. Illa data est propter transgressionem, ista propter iustificationem. Illa ignoranti demonstrat peccatum, ista agnitum adiuuat, ut uitetur. Illa flagitiis deditos increpat, ista peccantes bonitate propria liberat. Illa talionem reddendam decreuit, ista etiam pro inimicis orare iussit.
Abbreviated transcription (Latin):
postea inmunditia saturatos dum negat xp̃m
eandem impietatem dicit &iam ad suos posteros
trans misisse:. UIIII. INC¬
Qualiter intelle¬
gendum est: Dies diei eructat uerbum & nox
nocti indicat scientiam R P̃D Dies dieieructat
uerbum a postoli credentibus ad nuntiant salua¬
torem: Nox noctundicat scientiam. Dum uidas
uideis doctrinam prauisensus infudit: aut certedies
die cructat uerbum & nox nocti indicat scientiam:
dum omniutique die & nocte adnuntiacio: F ideli¬
um uerborum & scientia propagatur.
Virgatua & baculustuus ipsame consolata sunt:
que hic intellegenda discretio est:

Expanded text:
postea immunditia saturatos, dum negant Christum, postea immunditia saturatos, dum negant Christum, eamdem impietatem dicit etiam ad suos posteros transmisisse. Int. Qualiter intelligendum est: Dies diei eructat verbum, et nox nocti indicat scientiam ? Resp. Dies diei eructat verbum, dum apostoli credentibus annuntiant Salvatorem. Nox nocti indicat scientiam, dum Judas Judaeis doctrinam pravi sensus infundit. Aut certe dies diei eructat verbum, et nox nocti indicat scientiam: dum omni utique die et nocte annuntiatione fidelium verbum et scientia propagatur. Int. Virga tua et baculus ipsa me consolata sunt : quae hic intelligenda discretio est?
Abbreviated transcription (Latin):
prophetue uoce pronuntiat. dum lauorum ad fi¬
gentium in corruptione penetratur: Rursus¬
Rursus
non dedit dñs scm̃ suum uiderecor ruptionem: Quia
Corruptionem carnis xp̃sceleri resurractione prae¬
Quid est quod dicit prophe¬
ta d in unieis suis adipemsuum concluserunt pr
Ad eps conduditur impiorum: cumin pinguati
sensu & in crassati in iniquite recedunt udã us¬
ticia uelã preceptis dĩ. id circo aliolo codicit: Egre¬
ditur exadd pelniquitus corum: Manna uero
id est cȩlestis cibus tenuis est : & eorum aptus ali¬
moniȩ qui subtilitate sensuum iuigent: Pinguis¬
Quid sentiendum est de
hoc quod scribitur: deabs conditis tius adimple¬
tus est uenter eorum saturati s unt porcina &
reliquerunt quȩ superfuerunt paruulis suis :
R P. D. Suprarepetiuit utiudei a paucis diuide¬
rentur . id est ãiuistis qui a multi uocati pauciautẽ
electi: Nunc autem hosipsos prius absconditis diui¬
nae legis instructos porcina sua id est dogmatum

Expanded text:
prophetae uoce pronuntiat, dum clauorum adfigentium inruptione penetratur. rursus non dedit dominus sanctum suum uidere corruptionem, quia corruptionem carnis Christus celeri resurrectione praeQuid est, quod dicit propheta de inimicis suis: adipem suum concluserunt? Adeps concluditur impiorum, cum inpinguati sensu et incrassati iniquitate recedunt uel a iustitia uel a praeceptis dei, et idcirco dicit alio loco: egredietur ex adipe iniquitas eorum. manna uero, id est, caelestis cibus tenuis est et eorum aptus alimoniae qui subtilitate sensuum uigent. QuiQuid sentiendum est de hoc quod scribitur: De absconditis tuis adimpletus est venter eorum: saturati sunt porcina, et reliquerunt quae superfuerunt parvulis suis ? Resp. Supra petiit, ut Judaei a paucis dividerentur, id est, a justis: quia multi vocati, pauci autem electi . Nunc autem hos ipsos prius absconditis divinae legis instructos, porcina sua, id est, dogmatum
Abbreviated transcription (Latin):
lege captiuũ & exordiauitiorum ad p& ram quȩ
est xp̃s elidit: LXI ING. Sepe inscripturis
dicitur confitebor tibi dñe. qualiter hoc intel
legendum est: RPD. Non semꝑ paeniten¬
tim uidetur significare confessio. nam confite¬
bor interdum ponitur prolaudabo ued progra¬
tias agam uel proglorificabo dnm̃: LXII ING
Inperfectum inquid meum uiderunt oculitui.
& in librotuo omnes scribentur quae hic signifi¬
cantia est: RPD: Oculidñi inperfectum
nostrum uident quia ds̃ hominem & iamprius¬
quam formetur agnoscit: & aliter. Inperfec¬
tum nrm̃ uident oculidĩquia cogitationes nrãs
& iam antequam ꝑficiantur intro inspicit: In libro
autem eius scribuntur omnes. quia omnes homi¬
nes non abs que eius uoluntatenas cuntur: Ve quiu
omnes uoluntates nrae aput eum plenissi me
discribuntur: Sequitur autẽ dereplebuntur
& nemoincis: dic id est xp̃oreplebuntur ac pret̃
xpm̃ nemo intis erit qui a dõ pleni eaquȩ dĩnon

Expanded text:
lege captiuam, et exordia uitiorum ad petram quae lege captiuam, et exordia uitiorum ad petram quae est Christus elidit. Saepe in scripturis dicitur: confiteor tibi domine; qualiligendum est? Resp. Non semper poenitentiam videtur significare confessio. Nam confitebor interdum ponitur pro laudabo, vel pro gratias agam, vel pro glorificabo Dominum. Int. Imperfectum meum, inquit, viderunt oculi tui: et in libro tuo omnes scribentur : quae hic significantia est? Resp. Oculi Domini imperfectum nostrum vident, quia Deus hominem etiam priusquam formetur agnoscit. Et aliter: Imperfectum nostrum vident oculi Dei, quia cogitationes nostras etiam antequam perficiantur introspicit. In libro autem ejus scribentur omnes, quia omnes homines non absque ejus voluntate nascuntur, vel omnes voluntates nostrae apud eum plenissime describuntur. Sequitur autem: Die replebuntur, et nemo in eis. Die, id est, Christo replebuntur, ac praeter Christum nemo in eis erit qui, Deo pleni, ea quae Dei non
Abbreviated transcription (Latin):
lta retribuas in anima mea: RΡD Animae
nostre ablactatio est cum abignorantiae infantia
ad perfectum cibum uitae consummatione sensus
erigitur: Supra dixerat. si non humiliter sentie¬
bam idest si non humilia & terrena cogitabam
sed exultaui animam meam: Hoc est seadcelestia
mente contendi. hexc mihi fiat retributio ut ani¬
mam meam intellectus consummatio consequa¬
tur : LX IN C. Beitus inquid qui restituit
tibi qd restitiustinob qið hic intellegendũ ẽ: RPD¬
ꝑsalmus iste & decaptiuitate iudacorum cuminba¬
bilonem ducti sunt & depeccatoribus quiex pulsi
ab ecdesia confusione traduntur intellegipotest
Hic ergosccundum historiam ut quidamopinant᷑
significatur cyrus rex quihanc restitutionem
subuers ab abylone restituit. & usq ad paruulos
eius illic omni interneci one deseuiit. Interiori
uero sensu baby loniuicem restituit illequieã
captiuam ducit. quȩ superius habuerat peccati

Expanded text:
ita retribuis in anima mea ? Resp. Animae ita retribuis in anima mea ? Resp. Animae nostrae ablactatio est, cum ab ignorantia infantiae ad perfectum cibum vitae consummatione sensus erigitur. Igitur supra dixerat: Si non humiliter sentiebam, id est, humilia et terrena cogitabam: sed exaltavi animam meam, hoc est, sed ad coelestia mente contendi: haec mihi fiat retributio, ut animam meam intellectus consummatio consequatur. Int. Beatus, inquit, qui restituet tibi, quod tu restituisti nobis; quis hic intellegendus est? Psalmus hic et de captiuitate Iudaeorum, cum in Babyllonem ducti sunt, et de peccatoribus qui expulsi ab ecclesia confusioni traduntur intellegi potest. hic ergo secundum historiam, ut quidam opinantur, significatur Cyrus rex qui hanc restitutionem subuersa Babyllone restituit et usque ad paruulos eius illic omni internecione desaeuiit. interiore uero sensu Babylloni uicem ille restituit qui eam captiuam ducit, quae se prius habuerat peccati
Abbreviated transcription (Latin):
uentris : Sicut sagitte in manu potentis itu
filii ex cussorum: RP̃D. De futuris se
ibi loqui proph& a significat qui post illam
sessionem surgendi tempus deda rat: Idest
postea quam dederit dilectis suis somnum
ostendit quȩ futura sit resurrectio illa scõrũdũdic̃:
Eccchereditas dñi fili mercis fructus uentris ipsaita¬
q: dñi est hereditas infiliis quam promercede fruc¬
tus uentris. indeptus est quia saluator fructus uen
tris est cuius utiq merces est. ut eigentes here¬
ditas sint quas perfidem generat infilios: Sagit¬
te autem a postolirete appellantur qui orbẽ
terrȩ quasi uolatu pera grantes doctrina sua
ta designat: Nam cum in proph& ia sua excuti¬
untur proph& ȩ quid aliud in illis nisi a postoli
manifestantur. excussis itaq proph& is qui a
a postoli generati sunt recte appellentur fili ex¬
cussorum:LUIIII INE Quid est quod
legimus sicut ablatatum supermatrem suam

Expanded text:
ventris: sicut sagittae in manu potentis, ita ventris: sicut sagittae in manu potentis, ita filii excussorum ? Resp. De futuris se ibi loqui propheta significat, qui post illam sessionem surgendi tempus declarat. Idem posteaquam dederit dilectis suis somnum, ostendit quae futura sit resurrectio illa sanctorum, dum dicit: Ecce haereditas Domini filii merces fructus ventris. Ipsa itaque Domini est haereditas in filiis, quam pro mercede fructus ventris indeptus est: quia salvator fructus est ventris, cujus utique merces est, ut ei gentes haereditas sint, quas per fidem generat in filios. Sagittae autem apostoli recte appellantur, qui orbem terrae quasi volatu peragrantes, doctrina sua ta designat. Nam utique cum in prophetia sua excutiuntur prophetae, quid aliud in illis nisi inventi apostoli manifestantur? Excussis itaque prophetis, quia apostoli generati sunt, recte appellantur filii excussorum. Int. Quid est quod legimus: Sicut ablactatum super matre sua,
Abbreviated transcription (Latin):
mus in psalmo deierus alem. Cuius partici¬
patio eĩ inidipsũ quid hic sequitur: Rp̃ d¬
Quod diuersȩ partes. unam construant ciuita¬
tem ud diuersa membra unum dñi corpus
efficiant: LUI INE Quid sciendum
est de coubidicitur forsitam per transiss&
Animanrã aquam in mensam. RPD pro
forsitam ingrego scriptũ est. ara quod lati¬
ne manifestius int̃pre tatur. putans ut sit
sensus iste putans pertransiss& anima nr̃a
aquam in mensam nisi dñs fuis s& in nobis:¬
L UII IÑ G. Quid significat quod scri¬
bitur. conuerte dñe captiuitatem nram sic̃
torrens in austro: Rħ̃D. Exsultantis
Anime uox est ex uitiorum uinculis in liber¬
tatem conuersationem que redeuntis. qua
postulat utita diuinae miserationis ad¬
spiratione. ex peccatorum captiui tute
soluetur sicut constriti glatie torren¬
tes. austritempore soluuntur LNITI¬
IN G Qualiter intellegendum estil¬
lud ecce hereditas dñi fili mercis fructus

Expanded text:
mus in psalmo de Hierusale: Cuius particimus in psalmo de Hierusale: Cuius participatio eius in id ipsum; quid hic sequemur? Quod diuersae partes unam construant ciuitatem, uel diuersa membra unum domini corpus efficiant. Quid sentiendum est de eo, ubi scribitur: Forsitam pertransisset anima nostra aquam inmensam? Pro forsitam in Graeco scriptum est cipIX, quod latine manifestius interpretamur: putas, ut sit sensus iste: putas, pertransisset anima nostra aquam inmensam, nisi dominus fuisset in nobis? Quid significat, quod scribitur: conuerte, domine, captiuitatem nostram sicut torrens in austro? Exultantis animae uox est ex uitiorum uinculis in libertatem conuersionemque redeuntis, qua postulat, ut ita diuinae miserationis aspiratione ex peccsolvatur, sicut constricti glacie torrentes Austri tepore solvuntur. Int. Qualiter intelligendum est illud: Ecce haereditas Domini filii merces fructus
Abbreviated transcription (Latin):
quod est super omne nomen: LII ING
Quindecim psalmi illi qua mobcausam canticũ
graduum prȩnotintur R̃D Qundecon
quondim gradibus sicut ostendit historia a¬
cendebatur in templum at que ideo hiquidon
psalmi quun decim canticigraduum inscrptai¬
one signantur. Quod nos perquosdim pro¬
factus ad sublimia spiritalium rerum pro¬
fectione perducant: LIII IN C Sagt̃¬
tgor quid potentis acutecum carbonibus des¬
latorus quȩ huuis uersus intelle genti a est
bones uero desolatorii sunt qui peccata disolus
secondum illum carbonem es aie proph&ue
qui ad labiaciusdem refertur ut purg& uitu
quȩ contra xerat uelloquendo ueloptimum¬
morem tacendo: LIIII ING Quid si¬
bi uult quod scribitur. Ecce non dormitauu
neq: obdormia quicustodit is rahel: Rp̃o
Dormire interdum inscripturis dns dicitur
Cum in nobis potius fides dormit&. dormi¬
tantem in fidelem derelinquid: Nescit ue
ro illede esse quuerentibus sequi non nouit
dormire uigilantibus . LU ING. Legi¬

Expanded text:
quod est super omne nomen . Int. Quindecim illi psalmi quam ob causam canticum graduum praenotantur? Resp. Quindecim quondam gradibus, sicut ostendit historia, ascendebatur in templum: atque ideo hi psalmi quindecim cantici graduum inscriptione signantur, quod nos per quosdam profectus ad sublimia spiritalium rerum provectione perducant. Int. Sagittae, inquit, potentis acutae cum carbonibus desolatoriis : quae hujus versus intelligentia est? bones vero desolatorii sunt, qui peccata dissolvunt, secundum illum carbonem Isaiae prophetae VI, 6, qui ad labia ejus defertur, ut purget vitia, quae contraxerat vel loquendo, vel ob timorem tacendo. Int. Quid sibi vult quod scribitur: Ecce non dormitabit, neque dormiet qui custodit Israel ? Resp. Dormire interdum in Scripturis Dominus dicitur, cum in nobis potius fides dormit, et dormitantem infidelem relinquit. ro ille deesse quaerentibus se, non nouit dormire uigilantibus. Legi
Abbreviated transcription (Latin):
Iudȩ am dixit inqua xp̃s liberauit percrucem mun¬
dum quam aliqui umbilicum terre appellandam
arbi trantur & aliter operatus est salutem in me¬
dio terrae. id est inutero uirginali. aliter quoque
IN G Quid est quod legimus qui acalix inmanu
dñi uini meri plenus mixto. & inclinauid exhocin
illud. uerum tamen fex cius non est exinanita: Rpo
Calix dñi mixtus misericordia & iuditio. Incli¬
natur ex hoc in illud. cum demiseri cordia in iu¬
dicium diuina se ueritate transitur: F ex autẽ
eius ideo non exinanitur. quia ad huc inultimũ
significantia est. quod scribitur. & reliquaetogita¬
tiones diemfestum agent tibi: RPD Pulchrȩ hinc
ostenditur quod ds̃ puritate mentis uelut quudam festi¬
uitate la&atur. XXXIIII TNTE. Uox inquid
tonitrui in rota quid hic sciendum est RPD Rotũ
hic ipsum dixit orbem terrae eo quod intra cius dem
orbis rotam totum circum ferant tonitrua mugitũ¬

Expanded text:
Iudaeam dixit in qua Christus liberauit per crucem mundum, quam aliqui umbilicum terrae appellandum arbitrantur. et aliter: operatus est salutem in medio terrae, id est, in utero uirginali. Quid est, quod Int. Quid est hoc quod legimus: Quia calix in manu Domini vini meri plenus est mixto, et inclinavit ex hoc in hoc: verumtamen fex ejus non est exinanita ? Resp. Calix Domini mixtus misericordia et judicium: inclinatur ex hoc in illud, cum de miseridicium diuina seueritate transitur; faex autem eius ideo non exinanitur, quia adhuc ultimum significantia est, quod scribitur: et reliquae cogitationes diem festum agent tibi? Pulchre hinc ostenditur, quod deus puritate mentis uelut quadam festiuitate laetatur. Uox, inquit, tonitrui in rota; quid hic sentiendum est? Rotam hinc ipsum dixit orbem terrae, eo quod intra eiusdem orbis rotam circumferant tonitrua mugitum
Abbreviated transcription (Latin):
Cum animalia non absquesen¬
susint quomodo in psalmo dicitur. Nolitefie¬
ri sicut equus & mulus quibus non est intellec¬
tus: RPD.
Quia in animalibus sensus est in ho¬
minibus intellectus: XIT IN G. Cum deiu¬
mentis sicut nec debubus cura non sitdõ. quo mo¬

Expanded text:
Cum animalia non absque sensu sint, quomodo in psalmo XXXI, 7 dicitur: Nolite fieri sicut equus et mulus, in quibus non est intellectus? Resp. Quia in animalibus sensus est, in hominibus intellectus. Int. Cum de jumentis, sicut de bobus cura non est Deo , quomo
Abbreviated transcription (Latin):
Iresidium sęculi¬
tẽpus humane inuestigacio¬
nis incertũ est: Omnemenĩ de
stulit dicens: Non esturm scire
tempora uel momenta quae
de suo cog.tet transitu sicut sacrascriptu¬
ra ait: In omnibus operibus tuis memora¬
re nouissimorum tuorum & in ae ternũ.
non peccabis: Quando enimquisq desaȩ¬
culo migrat tunc illi consum matio
sȩculi est

Expanded text:
Residuum seculitempus humanae investigationi incertum est. Omnem enim de stulit dicens: « Non est vestrum tempora vel momenta quae de suo cogitet transitu, sicut sacra Scriptura dicit: « In omnibus operibus tuis memorare novissima tua, et in aeternum non peccabis . » Quando enim unusquisque de saeculo migrat, tunc illi consummatio saeculi est
Abbreviated transcription (Latin):
Uiri inquid sanguinum & do
dolosi non dimidiabunt dicssuos quid hic sentiendũ
est: RP̃D Non dimidiabunt dies suos hiquimma¬
tura morterapiuntur . hacratione & iamillud in¬
tellegere possumus nerapias me indimidio dierũ
meorum & aliter non dimidiant diessuos qui ad di
satis factionem non conferunt ueluituesuȩ partẽ:
Quidinterior sensus eloquitur de
hoc quod scribitur prius quam producant spinue
uestrueramnum: RpD. Id est prius quam pecca¬
ta nostra consũmentur:¬
Iustus
quomodo lauat manus suas insanguine peccatoꝵ:¬

Expanded text:
iri, inquit, sanguinum et dolosi non dimidiabunt dies suos : quid hic sentiendum est? Resp. Non dimidiant dies suos hi qui immatura morte rapiuntur. Hac ratione etiam illud intelligere possumus: Ne rapias me in medio dierum meorum . Et aliter: Non dimidiant dies suos, qui ad Dei satisfactionem non conferunt vel vitae suae partem. Int. Quid interior sensus eloquitur de hoc quod scribitur: Priusquam producant spinae vestrae rhamnum ? Resp. Id est, priusquam se peccata vestra consummentustus quomodo lavat manus suas in sanguine peccato
Abbreviated transcription (Latin):
Depracuricatio ne boni dumid quodinbonum auct&
bonus protulit inmalum amileutentib depriuatir
in ipsa autem creaturae subitar. a amilest quod
recte appellari malum possit: Porro eaquȩ pu¬
tantur mala id est serpentum & ceterabestiarum
animantia per inconuenientẽ naturae modum
efficitur ut noxia sint uenenum inquid quod mor¬
tem infert homini. uita serpentis est: Siergo ho
quis uiuunt quue terrue exposita moriuntur
atq aecontrario uiuunt alia in terra quuea¬
quis in mersa depereunt: XIII. IN G. Quiu

Expanded text:
De privatione boni, dum id quod in bonum auctor De privatione boni, dum id quod in bonum auctor bonus protulit, in malum a male utentibus depravatur. In ipsa autem creaturae substantia nihil est quod recte appellari malum possit. Porro ea quae putantur mala, id est, serpentum et caetera bestiarum animantia; per inconvenientem naturae modum efficitur ut noxia sint. Venenum quippe, quod mortem infert homini, vita serpentis est. Si enim hoquis uiuunt quae terrae exposita moriuntur atque econtrario uiuunt alia in terra quae aquis inmersa depereunt. Qui
Abbreviated transcription (Latin):
uando manditũ crescer& ad aeternum aut prueuari¬
cando cader& in infernum: & ne proprialege uiuens
similis do putaretur aut nullis extantib meritis sem¬
piterno paradisum possider&: Tandiuenim ul angelus
uel homo diuino fauore protegitur donec iniunctum
sibi officium impleuerit quasiliber: XI. INE
Quo modo accipiendũ estillud qd̾ nobis scriptura de¬
ambulantem inparadiso dm̃retulit: Rp̃D dĩ
In eodem loco pruesentiam hacd eambulandi appel¬
latione manifestut: Scripture enim mons est
quo facilius hominibus ad intellegentiam clareat
ꝑhuminas significationes diuinos motus effectus que
ostendere. Sicut cũ di bruchium dicit potentiam ãi
uñ tuctm quede signat : Cum iures coquodiunda
indubitanter aud ut cumoculos: Eo quod indis crae
uniuersa prospicat: Cumanima: Eo quod perpe¬
tuo semperq: uiuat aut quod auctore ipso omnia
nihil quue non ab illo factum sit unde malũ: rẽpd

Expanded text:
vando mandatum crescerent ad aeternum, aut praevarivando mandatum crescerent ad aeternum, aut praevaricando caderent in infernum. Et ne propria lege viventes similes Deo putarentur, aut nullis exstantibus meritis sempiternum paradisum possiderent. Tamdiu enim vel angelus, vel homo divino favore protegitur, donec injunctum sibi officium impleverit. Int. Quomodo accipiendum est illud quod nobis Scriptura deambulantem in paradiso Deum retulit ? Resp. Dei in eodem loco praesentia hac deambulandi appellatione manifestatur. Scripturae enim mos est, quo facilius hominibus ad intelligentiam clareat, per humanas significationes divinos motus affectusque ostendere. Sicut cum Dei brachium dicit , potentiam ejus virtutemque significat; cum aures , eo quod cuncta indubitanter audiat; cum oculos , eo quod indiscrete universa prospiciat; cum animam, eo quod perpetuum semperque vivat, aut quod auctore ipso omnia nihilque non ab illo factum sit, unde malum? Resp.
Abbreviated transcription (Latin):
UII IN G. Paradisus ubiesse uidetur. Rp̃d
Diuer sa super hacresententia plurimorũ est. aliqui
tamen hunc interra esse difiniunt ut non potuerit
Nisi in terra habitare terrenus. quem tamen homini
ina cessabilem efficidiuina uirtute confirman.¬
UIII. IN E. E den ingenesi quid accipiemus.
RP̃D. Sacratissimum ipsum adoriente paradisi
locum ¶VIIII. ING. Quid intellegendũ est
dearboreilla scienti aeboni & mali R p dm
primis neut qradam hertticinaer pretantur muloꝵ
iti ut bonorum pat&ur e hoc conditor dis̃ In arbore
quippeilla quuccũq erat preceptum dĩ intellegendũ
est: Sedincus todia p̃cepti scientia eratboni: Intrans¬
gressione prȩcepta scientia erat maliergo degustat
arbore id est precepta id est p̃cepta legis uolata sa¬
entia erat mali qui a p̃ceptilegis quȩ trans gressum
consequebaturtepȩna. X ING Sids̃ homine
in mortalem fecerat quemammodũ potuit mori :
RP̃D. Non quod paenitus in mortalis homodõ fue¬

Expanded text:
 Int. Paradisus ubi esse definitur? Resp. Diversa super hac re sententia plurimorum est. Aliqui tamen hunc in terra esse definiunt, ut non potuerit nisi in terra habitare terrenus: quem tamen homini inaccessibilem effici virtute divina confirmant. Int. Eden in Genesi quid accipiemus? Resp. Sacratissimum ipsum ad Orientem paradisi locum. Int. Quid intelligendum est de arbore illa scientiae boni et mali ? Resp. In primis ne, ut quidam haeretici interpretantur, malorum, ita et bonorum putetur ex hoc conditor Deus. In arbore quippe illa quaecumque erat, praeceptum Dei intelligendum est; sed in custodia praecepti scientia erat boni, in transgressione praecepti scientia erat mali. Ergo degustata arbore, id est, praecepti lege violata, scientia erat mali, quia praecepti legisque transgressum consequebatur et poena. Int. Si Deus hominem immortalem fecerit , quemadmodum potuit mori? Resp. Non quod penitus immortalis homo f
Abbreviated transcription (Latin):
añ .V. hic primus romanorum singularẽ
obtinuit principatum aquo & iam cesa¬
res ap pellitisunt:
AB HINC secunt᷑ im peratores:
OCTAUIANUS. augustus:¬

Expanded text:
 V. Hic primus Romanorum singulare obtinuit principatum, a quo etiam Caesares appellati sunt, Abhinc sequuntur imperatores. VCCX Octauianus Augustus
Abbreviated transcription (Latin):
Debemus obseruare mandata quae ad corrigendã
uitam moresq pertinent relinquere autem cerimo¬
nias ritusq sacrificiorum quẽ figuras atq: umbras
figuratis tunc rebus prȩtulerunt:

Expanded text:
Debemus observare mandata, quae ad corrigendam vitam moresque pertinent: relinquere autem caeremonias ritusque sacrificiorum, quae figuras atque umbram futuris tunc rebus praetulerunt.
Abbreviated transcription (Latin):
Penula in a postolo latinum est autem quasi la cerna
is appellaripotest: bad dinindaniele uestisli¬
nea quibus feminalia ut arbitror signifi can¬
tur: bathenim aput ebreos linum dicitur
unde & inquibusdam locis legitur ephothbath
hoc est ephothlineum. non autem ephothbar
ut quidam corruptelegunt: Melotis in regũ
pellis simplex quam monachi egypti& iam nunc
utuntur ex unolatere dependens: Theristrũ
ingenesi aput arapesgenus pallu muliebris:
Peris celli de inesaia ut quidamdicunt aput
feminas crurium ornamenta: DEAUIBUS
UEL UOLATILIBUS: Pelicanus auis parua
quȩ solitudine delectat᷑: est aliut penica norũ

Expanded text:
Penula in apostolo, Latinum est; est autem quasi lacerna Penula in apostolo, Latinum est; est autem quasi lacerna is appellari potest. Baadim in Danihele uestes lineae quibus feminalia, ut arbitror, significantur. Bat enim apud Hebraeos linum dicitur. unde et in quibusdam locis legitur Ephod Bat, hoc est Ephod lineum, non autem Ephod Barut, ut quidam corrupte legunt. Melotes in Regnorum pellis simplex qua monachi Aegyptii etiam nunc utuntur ex uno latere dependens. Theristrum in Genesi apud Arabes genus pallii muliebris. Periscellidae in Esaia, ut quidam dicunt, apud feminas crurum ornamenta. DE AUIBUS UEL UOLATILIBUS. Pelicanus auis parua quae solitudine delectatur; est et aliud pelicanoru
Abbreviated transcription (Latin):
tiros aut quos dam siluestres homines intelle¬
gendos putuuerunt: DEUES TIBUS:¬
Rara calle epothuestis sacerdotalisquȩ sup¬
indumentum uel superhumerale appellat᷑:
Est autem uelut incara calle modum. sed sine
cucullo cuius uestimenti duo sut genera: unũ
lineum & simplex. quod sacerdos habebant. Ali¬
ut diuersis coloribus & auro gemmis que textũ
quosoli pontifices utebantur: Poderis sacerdo¬
talis linea corporipenitus astricta eademq: thala¬
risunde & poderis appellata haec & subucu¬
ladicitur: Longium quo d& rationale pannus
exiguus. ex auro gemmis coloribus que uariis qui
superhumerali plaga contra pecctus pontificis.
ad nectebatur Cydaris pilleus sacer dotalis exbis¬
so. hunc greci & nr̃ithiasam quidam &iam mit¬
rat uocant: petalum aurea lamina infronte pon¬
tificis quaedĩ nomen illud in effabilet& ragrama¬
tum id est quattuor litteris ebraicis gerebant scriptũ:

Expanded text:
tyros aut quosdam siluestres homines intelletyros aut quosdam siluestres homines intellegendos putauerunt. DE UESTIBUS. Ephod uestis sacerdotalis quae superindumentum uel superumerale appellatur; est autem uelut in caracallae modum sed -- sine cucullo; cuius uestimenti duo sunt genera, unum lineum et simplex quod sacerdotes habebant, aliud diuersis coloribus et de auro gemmisque contextum quo soli pontifices - utebantur. Poderes sacerdotalis linea corpori penitus adstricta eademque talaris, unde et poderes appellata; haec et subucula dicitur. Logium quod et rationale pannus exiguus ex auro gemmis coloribusque uariis qui superumerali contra pectus pontificis adnectebatur. Cidaris pilleus sacerdotalis ex bysso, hunc Graeci et nostri tiaram, quidam etiam mitram uocant. Petalum aurea lammina in fronte pontificis quae dei nomen illud ineffabile tetragrammatum id est quattuor litteris Hebraicis gerebat inscriptum.