comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
dum gestumẽ aperuit ut ex hoc intellegere cogeremur
quem ad modum cum accemisse dixerit: alius quimen¬
tir non potuit. Sicenim& illa mulier quȩ fluxũ
sanguinis patiebatur quamuis fimbriamuesti¬
mentieius tenuerit. magis tamentetigit dnm̃
quamille turbȩ a quibus premebatur. Vtenĩ hec
quomagis credidit eomagis tetigiit dnm̃ it a&cen¬
turio quo magis credidit eomagis acae ssit addnm̃
iamcetera in hoccapitulo quȩ alter dicit & alter
p̃termittit suꝑ fluo pertractantur. cumexilla
regula pͥmit᷑ lomm̃datanihil inueniantur habe¬
recontranium
xxii Sequitur matheus & dicit. Etcumuenir s& iħs in
domum p&ri : uidit socrum eius iacentem & febri¬
citantem. & tetigit m anum eius & dimisiteam
febris & surrexitꝰ & ministrabateis: hoc quan¬
do factumsit idest post quidue lante quid non ex¬
pressit matheur. Non enim post quod narratur
post hoc etiam factum necesseest intellegatur

Expanded text:
dum gestum esset aperuit, ut ex hoc intellegere cogeremur, dum gestum esset aperuit, ut ex hoc intellegere cogeremur, quemadmodum eum accessisse dixerit alius qui mentiri non potuit. sic enim et illa mulier, quae fluxum sanguinis patiebatur, quamuis fimbriam uestimenti eius tenuerit, magis tamen tetigit dominum quam illae turbae, a quibus premebatur. ut enim haec, quo magis credidit, eo magis tetigit dominum, ita et centurio, quo magis credidit, eo magis accessit ad dominum. iam cetera in hoc capitulo quae alter dicit et alter praetermittit superfluo pertractantur, cum ex illa regula primitus commendata nihil inueniantur habere contrarium. XXI. Sequitur Mattheus et dicit: et cum uemsset Iesus in domum Petri, uidit socrum eius iacentem et febricitantem. et tetigit manum eius, et dimisit eam febris, et surrexit et ministrabat eis. hoc quando factum sit, id est post quid uel ante quid, non expressit Mattheus. non enim post quod narratur, post hoc etiam factum necesse est intellegatur.
Abbreviated transcription (Latin):
Quipotentium quorum lib& tamquam in accessi¬
biles animos ꝑconuenientium ꝑsonarum in t̃po¬
sitionem ambitionis artem ꝑtingunt. Siergo ip
saꝑuentio usita tedicitur ꝑ alios fieri: quantoma¬
gis accessus ꝑ alios fieri potest. quiplerumque in¬
frapuentionem reman&. quando potuerit quis¬
ꝙ plurimum quidem accedere sed tamen nom po¬
tuerit ꝑuenire : nonergo ab surdematheus etiã
quoduulgo possit intellegi : ꝑ alios facto accessu
centuriois addnm̃ compendi odicere uoluit accessit¬
rio Verum tamen non neglegenter intuendaẽ
etiam scĩ euange listȩ altitudo misticȩ locutionis
secundum qu amscriptumẽ in psalmo. accedi¬
itadeum & inluminamini: Proindequia fidem
centurionis quauerc acceditur adiħm ipseitalau¬
dabit ut dicer& non in uenitantam fidemmirł
ipsum potius accessisse ad xpm̃ dicere uoluit
prudens cu angelista quamillos ꝑ quos uerba sua
miserat: porro autem lucas ideo totum quemad mo¬

Expanded text:
qui potentium quorumlibet tamquam inaccessiqui potentium quorumlibet tamquam inaccessibiles animos per conuenientium personarum interpositionem ambitionis arte pertingunt. si ergo ipsa peruentio usitate dicitur per alios fieri, quanto magis accessus per alios fieri potest, qui plerumque infra peruentionem remanet, quando potuerit quisque plurimum quidem accedere, sed tamen non potuerit peruenire! non ergo absurde Mattheus etiam quod uulgo possit intellegi per alios facto accessu centurionis ad dominum conpendio dicere uoluit accessirio. Yerum tamen non neglegenter intuenda est etiam sancti euangelistae altitudo mysticae locutionis, secundum quam scriptum eat in psalmo: accedite ad eum et inluminamini. proinde quia fidem centurionis,. qua uere acceditur ad Iesum, ipse ita laudauit, ut diceret non inueni tantam fidem in Israhel, ipsum potius accessisse ad Christum dicere uoluit prudens euangelista quam illos per quos uerba sua miserat. porro autem Lucas ideo totum quemadmo
Abbreviated transcription (Latin):
It cumiam non longecẽ adomo: misit ad eumcenturio
amicos dicens. Dnc̃ noli uexari. non enim dignussũ
ut subtectum ineum intres. Propt̃ quod & meipsũ
non sum dignum arbitratus utuenirem adie. seddic.
uerbo & sanabitur puermeus: Sienim ho̾ntagestũc̃.
quo modo erit uerum quod matheus narrat. Acces¬
sit ad eum quidam centurio cumipse non accesserit
sed amicos miserit. Nisidiligent̃ anim aduerten¬
tes intellegamus matheũ nonomninodeseruisse
usitatum morem loquendi. Non solu menim dicere
solemus accessisse aliquem etiam ante quam ꝑue¬
niat illuc quodicitur accessisse. unde etiam dici¬
mus parumaccessit ułmultumaccessit: eoqđ
appetit ꝑuenint: Verimetiam ipsam ꝑuen¬
tionem cuius adipis cendicausa acceditur dicimus
plerumq factam: Et si adcum ad quẽ ꝑuenit non
uide at ille quiꝑuenit cumꝑamicum ꝑuenit ad aliquẽ
cuius ci fauorẽ ne cessarius quoditate nuit consue¬
tudo ut iametiam uulgo ꝑuentores appellentur.

Expanded text:
et a domo, misit ad eum centurio amicos dicens: domine, noli uexari; non enim dignus sum, ut sub tectum meum intres, propter quod et me ipsum non sum dignum arbitratus, ut uenirem ad te; sed dic uerbo et sanabitur puer meus. si enim hoc ita gestum est, quomodo erit uerum quod Mattheus narrat accessit ad eum quidam centurio, cum ipse non accesserit, sed amicos miserit, nisi diligenter aduertentes intellegamus Mattheum non omni modo deseruisse usitatum morem loquendi? non solum enim dicere solemus accessisse aliquid, etiam antequam perueniat illuc quo dicitur accessisse — unde etiam dicimus \'parum accessit\' uel \'multum accessit eo quo appetit peruenire —, uerum etiam ipsam peruentionem, cuius adipiscendi causa acceditur, dicimus plerumque factam, etsi eum ad quem peruenit non uideat ille qui peruenit, cum per amicum peruenit ad aliquem, cuius ei fauor est necessarius. quod ita tenuit consuetudo, ut iam etiam uulgo peruentores appellentur
Abbreviated transcription (Latin):
utea quȩ dicere intenderat : ita superioribus copular& :
tamquam ipsanull& interpositis sequerentur. Ac ꝑ hoc
intellegitur matheusubiait. Somni ammonitor magor
nere dirent ꝑherodem & ꝑ ali amuiam regressos in regio¬
nemsuam . Illic p̃t̃ mimrie quȩ lucas narrauit gesta cir¬
ca dñ i nntemplo & dicta asimeone & anna. ubirur surlucar
pretermittens ꝓfectionem in egiptum quam narrat
matheus tam quam continuam contexuit regressionẽ
adciuitatem na⁊ areth. Si quis autem uelituna narra¬
tionem exomnibus quede xp̃i natiuitate & infantia
uł pueritia In utriusq narratione ab alterutroscu
dicuntur scu p̃ter mittuntur ordinanssic potest : Xp̃i
autem generatio sicerat. fuit indiebus hero dis regiriu¬
da sacerdos quidã nomine ⁊ acharias deuice abia & uxor
illide filiabus aaron & nomeneius elisabeth. Erantaũ

Expanded text:
ut ea quae dicere intenderat ita superioribus copularet, ut ea quae dicere intenderat ita superioribus copularet, tanquam ipsa nullis interpositis sequerentur. Ac per hoc intelligitur Matthaeus, ubi ait somnio admonitos Magos ne redirent ad Herodem, et per aliam viam regressos in regionem suam; illic praetermisisse quae Lucas narravit gesta circa Dominum in templo, et dicta a Simeone et Anna: ubi rursus Lucas praetermittens profectionem in Aegyptum, quam narrat Matthaeus, tanquam continuam contexuit regressionem ad civitatem Nazareth. 17. Si quis autem velit unam narrationem ex omnibus, quae de Christi nativitate et infantia vel pueritia in utriusque nadicuntur seu praetermittuntur, ordinare sic potest: Christi autem generatio sic erat. fuit in diebus Herodis regis Iuda sacerdos quidam nomine Zacharias de uice Abia et uxor illi de filiabus Aaron et nomen eius Elisabeth. erant au
Abbreviated transcription (Latin):
potest : quoduel hicdicit que ille p̃t̃mittit: uel ille comme¬
morat : quȩ iste nondicit. Sed queritur quando fieri
potuerunt quȩ contex̃ matheus. de profectione inegip¬
tum atq inderegressione postherodis mortem: utiã
inciuitatem na⁊ areph habitarent : quocos lucas
postea quam ꝑfecerunt in templo circapuerum omnia
secundum legem dñi : reuersos cẽ commemorat.:
Hic pro inde cognoscen dumẽ quod deincepr ad cetera talia
ualcat: nesimilit̾ moueant animumq. contur bent. sic
unum quemq eu ange listã contexere narrationo nẽ suã
Vt tam quam nihil p̃t̃ mittentis series digesta uideatur.
Tacitis enim quȩ non uult dicere : siceaquȩ uult dicere illir quȩ
dicebat adiungit : ut ipsa continuo sequiui de antur: sed cũ
altera dicit quȩ alter tacuit diligent̃ ordo consideratus indi¬
catlocum : ubica potuerit a quo p̃termissa sunt transilire:

Expanded text:
potest, quod vel hic dicit quae ille praetermittit, vel ille commepotest, quod vel hic dicit quae ille praetermittit, vel ille commemorat quae iste non dicit. Sed quaeritur quando fieri potuerint quae contexit Matthaeus de profectione in Aegyptum atque inde regressione post Herodis mortem, ut jam in civitate Nazareth habitarent, quo eos Lucas, posteaquam perfecerunt in templo circa puerum omnia secundum Legem Domini, reversos esse commemorat. Hic proinde cognoscendum est quod deinceps ad caetera talia valeat, ne similiter moveant animumque conturbent, sic unumquemque Evangelistam contexere narrationem suam, ut tanquam nihil praetermittentis series digesta videatur: tacitis enim quae non vult dicere, sic ea quae vult dicere, illis quae dicebat adjungit, ut ipsa continuo sequi videantur: sed cum alter ea dicit quae alter tacuit, diligenter ordo consideratus indicat locum ubi ea potuerit, a quo praetermissa sunt, transilire,
Abbreviated transcription (Latin):
dm̃ & quoduenerunt pastores & uiderunt uerumeẽ
quodeis  angelur nuntia uerit : & quod dȩcircum¬
cisionirstȩ nom̃ acceperit : & quȩ postimpletos diespur¬
gationis mariȩ idem lucas narrat quod attuler int eũ
adhierus alem & desimeone uł annaquȩ dixorint.
deillo intemplo postea qua incognouerunteũ impleti
spũ scõ omnia hectac& matheur. undemerito queritur
quando factasint siue que ma theus p̃t̃ mittit & lucan
theus regrems in regionem suã magis: quiuencrantabo¬
riente sequitur & narrat: ioseph ab angelo ammonitum
& cumin fante inegiptum fuger& : ne abherode necar&ur:¬
dein de herodem illo coninuento abimatu& infrapueror
occidisse defuncto autem herode redisse ab egipto : Et
audito quod arche laus iniudea regnar& proherode
patresuo. habitasse cumpuero ingalileȩ ciuita tem nazra¬
reth. que omnia lucartac&. Nec ideo contrarium uideri

Expanded text:
deum et quod uenerunt pastores et uiderunt uerum esse deum et quod uenerunt pastores et uiderunt uerum esse quod eis angelus nuntiauerit et quod die circumcisionis suae nomen acceperit, et quae post impletos dies purgationis Mariae idem Lucas narrat, quod attulerit eum ad Hierusalem, et de Symeone uel Anna, quae dixerint de illo in templo, posteaquam cognouerunt eum impleti spiritu sancto. omnia haec tacet Mattheus. Unde merito quaeritur, quando facta sint siue quae Mattheus praetermittit et Lucas theus regressis in regionem suam magis, qui uenerant ab oriente, sequitur et narrat Ioseph ab angelo admonitum, ut cum infante in Aegyptum fugeret, ne ab Herode necardeinde Herodem illo non invento, a bimatu et infra pueros occidisse: defuncto autem Herode rediisse ab Aegypto, et audito quod Archelaus in Judaea regnaret pro Herode patre suo, habitasse cum puero in Galilaeae civitate Nazareth: quae omnia Lucas tacet. Nec ideo contrarium videri
Abbreviated transcription (Latin):
coniugem suam. & non cognoscebat eam donec pepe¬
rit filium suum primogenitum: & uocauit nomen
eius ibm : cumergonatuscẽ iħs in bethleem iudeȩ
in diebur herodis regis. & cetera deciuitate bethleẽ
matheus lucas que consentiunt. Sed quo modo & qua
causa ad eamuenerint ios ephmaria lucasox ponit
matheur p̃t̃mittit : contra demagis aboriente uenien¬
tibus : lucastac& matheus dic̃ ita contexens. Ecce
magiaboriente uenerunt hiero solimã dicentes :
V biẽ quinatusẽ rex iudȩ orum ui dimus enim stellã
oius inoriente & uenimus ad orareeum. Audiens aũ
hero derrex turbatusẽ & cetera. usq. ad cumlocumubi
scriptumẽ deipsis magis. quod responso accepto in sominis
neredirent ꝑherodem ꝑ aliumuiam regressi sunt in re¬
gionem suam. Hoc totum lucas p̃t̃misit. sicutm atheus
non narrauit : quodlucas narrat in p̃sepiopositũ dñm:
& quod pastoribur eum natũ angelus nuntia uerit: & qđ
multitudo militiȩ cȩli facta ẽ cum angelo laudantiũ

Expanded text:
oniugem suam: et non cognoscebat eam, donec peperit filium suum primogenitum, et uocauit nomen eius Iesum. cum ergo natus esset Iesus in Bethleem Iudaeae in diebus Herodis regis, et cetera. De ciuitate Bethleem Mattheus Lucasque consentiunt; sed quomodo et qua causa ad eam uenerint Ioseph et Maria, Lucas exponit, Mattheus praetermittit. contra de magis ab oriente uenientibus Lucas tacet, Mattheus dicit ita contexens: ecce magi ab oriente uenerunt Hierosolymam dicentes: ubi est qui natus est rex Iudaeorum? uidimus enim stellauenimus adorare eum. audiens autem Herodes rex turbatus est, et cetera usque ad eum locum, ubi scriptum est de ipsis magis quod responso accepto in somnis, ne redirent per Herodem, per aliam uiam regressi sunt in regionem suam. hoc totum Lucas praetermisit, sicut Mattheus non narrauit, quod Lucas narrat, in praesepi positum dominum et quod pastoribus eum natum angelus nuntiauerit et quod multitudo militiae caeli facta est cum angelo laudantium
Abbreviated transcription (Latin):
ge rent penitentiam. deuestitueius &uictu: Ita
matheus sequitur dicens: Ipseaũ iohannes habebat
uestimentum depilis camelorum & ron apellitia
circalumboseius. Esca aũ eius erat locus tȩ & melnl¬
uestrȩ: hoc & marcusdicit poene totidem uerbis.
ceteri autem duotacent.
equiturergo matheus & dicit. Tunc exiebat ad eũ
hyerosolimam &omnis iudaea. &omnis regiocirca
iordanen & baptitabantur in iordane ab eocon¬
fitentes peccatasua. Qidens autem multor pharisacoꝵ
& sadusicaeorum uenientes adbaptismum sũ
dixiteis. Progenies uiperarum quisde monstra¬
uit uobis fugere auenturaira : facite ergofructũ
dignum penitentiȩ & neue lit is dicere in trauor

Expanded text:
gerent paenitentiam. de uestitu uero eius et uictu ita gerent paenitentiam. de uestitu uero eius et uictu ita Mattheus sequitur dicens: ipse autem Iohannes habebat uestimentum de pilis camelorum et zonam pelliciam circa lumbos suos. esca autem eius erat lucustae et mel siluestre. hoc et Marcus dicit paene totidem uerbis, ceteri autem duo tacent. Sequitur ergo Mattheus et dicit: tunc exibat ad eum Hierosolyma et omnis Iudaea et omnis regio circa Iordanen et baptizabantur in Iordane ab eo confitentes peccata sua. uidens autem multos Pharisaeorum et Sadducaeorum uenientes ad baptismum suum dixit eis: progenies uiperarum, quis demonstrauit uobis fugere ab ira futura? facite ergo fructum dignum paenitentiae et ne uelitis dicere
Abbreviated transcription (Latin):
hoc mouere deb&. qui a nonait ego smenim quidic¬
tus sum ꝑeraiam proph&amsed ait. hicẽ enim quidic¬
tusẽ : Sol& quippet᷑alis loquutio & ipsorum euan¬
gelistarum mather & iohannis : Nam& matheus dix̃:
inuenit hominem sedentem inteloneo nec dixit
inuenit me : & iohannes. hicẽ inquit discipulus qui
testimonium ꝑhib& dehir & seripsit hec & scimusꝗa
uerumẽ testimonium cius. Nondix̃ egosum. aut
uerumẽ testimonium im eum. Dñs autem ipse sepir¬
non aito portebat mepati. Potui tergo &iohannes
baptista cum dixirr&. agite penitentiam ad pro¬
pinquaui tenim regum celorum deseppso adiunge¬
ꝓph&am : & cetera ut post uerbacius matheusita
narrationem contexit Ips cautem iohanner habebat
uestimentum depiliscameloꝵ &cẽt̃. Quod suta est.
non mirumsi& inter rogatur quid dicer& descipro
sicut narratio hannes euange list argo ait uoxcla¬
mantis in deserto. sicutiam dexerat precipiens uta¬

Expanded text:
hoc mouere debet, quia non ait ego sum enim qui dictus sum per Esaiam prophetam\', sed ait hic est enim qui dictus est. solet quippe esse talis locutio et ipsorum euangelistarum Matthei et Iohannis. nam et Mattheus dixit: inuenit hominem sedentem in teloneo, nec dixit \'inuenit me\', et Iohannes: hic est, inquit, discipulus, qui testimonium perhibet de his et scripsit haec et scimus quia uerum est testimonium eius, non dixit \'ego sum\' aut \'uerum est testimonium meum\'. dominus autem ipse saepisnon ait \'oportebat me pati\'. potuit ergo et Iohannes baptista, cum dixisset: agite paenitentiam, adpropinquauit enim regnum caelorum, de se ipso adiungeEsaiam prophetam, et cetera, ut post uerba eius Mattheus ita narrationem contexat: ipse autem Iohannes habebat uestimentum de pilis camelorum, et cetera. quod si ita est, non mirum si et interrogatus, quid diceret de se ipso, sicut narrat Iohannes euangelista: ego, ait, uox clamantis in deserto, sicut iam dixerat praecipiens, ut a
Abbreviated transcription (Latin):
tia & gratiadĩerat in illo. etibant parentescius per
omner annos inheruralem indie. solempnipas¬
che. et cum factus cẽ annorũ XII. ascendentibur illis
inhrerosolimam secundum consuetu dinem diefesti.
Consummatir que die bus cum redirent. remansit
pueribs inhyeruralem & non cognouer̃ parente scĩ¬

Expanded text:
inem referantur. XII. Et ibant parentes ejus per omnes annos in Jerusalem in die solemni Paschae. Et cum factus esset annorum duodecim, ascendentibus Jerosolimam, secundum consuetudinem diei festi, consummatisque diebus, cum redirent, remansit puer Jesus in Jerusalem, et non cognoverunt parentes
Abbreviated transcription (Latin):
quod nunc agitur non ꝑtinent. hocerergomatheus com¬
me morauit dicens. Demana inuenta c̃ inute roha¬
bens despũ sc̃o Nec contrarium ẽ qui aluca s ex posuit id
quod matheur pt̃ misit. Cum despũ scõmariam concepis¬
se uterque testatur. Sicut nonẽ contrarium quia mathe¬
us de inceps conectit : quod lucas p̃t̃mittit sequiturenim
& dicit matheus. Ioseph autẽ uireius cum eẽ iustus
& noll& camtraducere. uolui tocculte dimittere eam.
hec autem eocoꝵtante : ece angelus dm̃ insomnis a pa

Expanded text:
ergo Mattheus commemorauit de Maria: inuenta est in utero habens de spiritu sancto, nec contrarium est quia Lucas exposuit id quod Mattheus praetermisit, cum de spiritu sancto Mariam concepisse uterque testetur, sicut non est contrarium quia Mattheus deinceps conectit quod Lucas praetermittit. sequitur enim et dicit Mattheus: Ioseph autem uir eius cum esset iustus et nollet eam traducere, uoluit occulte dimittere eam. haec autem eo cogitant
Abbreviated transcription (Latin):
miãm suam cumilla : & congratulabanturei: et factũ
ẽ indieoctauo uenerunt circumciderepuerum: & uocabant
eum nomine patriseius ⁊ achariam. Respondens mat̃ cuir
dixit: non sed uocabitur iabannes. & dixer̃ adillã:
quia ne moẽ incognationetua quiuoc&ur hoc nomine :
Innuebant autem patrieius quemuell& uocarieum.

Expanded text:
la, et congratulabantur ei. et factum est in die octauo, uenerunt circumcidere puerum et uocabant eum nomine patris eius Zachariam. et respondens mater eius dixit: non, sed uocabitur Iohannes. et dixerunt ad illam: quia nemo est in cognatione tua qui uocetur hoc nomine. in- innuebant aut
Abbreviated transcription (Latin):
potentes desede & ex altauit humiles. esuriente s imple¬
uitbonis & diuites dimisit ina nes Suscepit irł puerũ
suum memor a misercordiae suae. Sicut locutus est
ad patresnros abraham & semini eius in saccula. Man¬
sit autt̃ maria cum illa quasi mensibur tribus. & reuersa
ẽ indomumsuam & inuentaẽ in utero habens despũscõ

Expanded text:
sede et exaltauit humiles, esurientes impleuit bonis et diuites dimisit inanes. suscepit Israhel puerum suum, memorari misericordiae suae, sicut locutus est ad patres nostros, Abraham et semini eius in saecula. mansit autem Maria cum illa quasi mensibus tribus et reuersa est in domum suam et inuenta est in utero habens de spiritu
Abbreviated transcription (Latin):
& lucas postuerba ubiait. & iħr proficiebat sapientia
etate: & gratia apuddm̃ &hominer. derohannir pre¬
dicatione iam sequitur dicens. Anno autem quinto
decimo imperitiberi caesaris. procur ante pontiopi¬
lato uidacã . Tet hrarcha autemgalilee herode

Expanded text:
Lucas post uerba, ubi ait: et Iesus proficiebat sapientia, aetate et gratia apud deum et homines, de Iohannis praedicatione iam sequitur dicens: anno autem quinto decimo imperii Tiberii Caesaris procurante Pontio Pilato Iudaeam, tetrarcha aute
Abbreviated transcription (Latin):
de predicatione iohannis narrari incipit quam om̃s .giii.
commemorant: nam & matheur postilla uerba quȩulti¬
maeiur posui ubi com memorauit ex proph&a testimo¬
nium qm̃natareus uocabitu. sequitur & adiungit.
Indiebus autem illir uenitiohannes baptista p̃dicanr in
deserto iudeȩ & cetera & marcur qui nihil denatiuita¬
te uel infantia uł pueritia dñi narrauit. hinceu angelii.
sumpsit initium idẽ aio hannis predicatione. si cenim
exhor susẽ In itium eu angelii iħuxp̃i filii dĩ sicut scrip¬
tumẽ ineraia proph&a eccmitto angelumicum ante

Expanded text:
de praedicatione Joannis narrari incipit, quam omnes quatuor commemorant. Nam et Matthaeus post illa verba, quae ultima ejus posui, ubi commemoravit ex propheta testimonium, Quoniam Nazaraeus vocabitur, sequitur et adjungit: In diebus autem illis venit Joannes Baptista praedicans in deserto Judaeae, etc. . Et Marcus qui nihil de nativitate vel infantia vel pueritia Domini narravit, hinc Evangelii sumpsit initium, id est, a Joannis praedicatione. Sic enim exorsus est: Initium Evangelii Jesu Christi filii Dei: sicut script
Abbreviated transcription (Latin):
inuolutum & positum m p̃sepi: Et subito factaẽ cum angelo
multitudo militiȩ celestir : laud antium dm̃ & dicentium.
Cła maltis simisdõ & in terra paxhominibus bonaeuolun¬
tatis. Et factum est ut discesserunt ab eis angeli maelum:
pastores loquebantur adinuicem: Transeamus usquebe¬
thleem & uideamus hocũbum quod factumẽ quoddm̃s os¬
tendit nobis: & uenerunt festinantes & inuenerunt ma

Expanded text:
o multitudo militiae caelestis laudantium deum et dicentium: gloria in altissimis deo et in terra pax in hominibus bonae uoluntatis. et factum est, ut discesserunt ab eis angeli in caelum, pastores loquebantur ad inuicem: transeamus usque Bethleem et uideamus hoc uerbum, quod factum est, quod dominus ostendit nobis. et uenerunt festinantes et inuenerunt
Abbreviated transcription (Latin):
nos non pertinere adisrł. ne pos fuerit abrahac: cuipri¬
mo: Et deindeinac filitr cius. et demde ipsi irrł
ne poticius dictum est : quodiam commemoraui.
in semine tuo benedicentur omner gentes quod fieri
iamuidemus inxp̃o cuminde exortant illa uirgo
de qua proph&i populi isrł . & dĩisrł cecinit dicens
Ecce uigo concipiet & pari& filium : Et uocabunt
nomen eius emmanuel: interp̃ta tur autemem
manuhel nobiscum dr̃ ds̃ ergo isrł qui prohibuit
alios deos coli: qui prohibuit idola fabrcari: quip̃ce¬
pit euert̃ : quiperꝓph&imprȩdix̃. Genterabexre¬
mo terrae dict uras uere mendacia coluerunt patres
nostrisimulacra in quibur non est utilitas. ipse per
xp̃i nomen : et xp̃ianorum nidemistarum omniũ
superstitionẽm eueriionem iunsit ꝓmint. exhibuit:
frustuergo miseri qui ablapremarexp̃m etim
adiis suir hoc esł claemonibur nomenxp̃i metuen

Expanded text:
nos non pertinere ad Israhel, cum Israhel nepos fuerit Ab ahae, cui prinos non pertinere ad Israhel, cum Israhel nepos fuerit Ab ahae, cui primo et deinde Isaac filio eius et deinde ipsi Israhel nepoti eius dictum est quod iam commemoraui: in semine tuo benedicentur omnes gentes? quod fieri iam uidemus in Christo, cum inde exorta sit illa uirgo, de qua propheta populi Israhel et dei Israhel cecinit dicens: ecce uirgo concipiet et pariet filium, et uocabunt nomenmanuel, Nobiscum Deus . Deus ergo Israel qui prohibuit alios deos coli, qui prohibuit idola fabricari, qui praecepit everti, qui per prophetam praedixit gentes ab extremo terrae dicturas, Vere mendacia coluerunt patres nostri simulacra, in quibus non est utilitas; ipse per Christi nomen et Christianorum fidem istarum omnium superstitionum eversionem jussit, promisit, exhibuit. Frustra ergo miseri, quia blasphemare Christum etiam a diis suis, hoc est, a daemonibus nomen Christi metuen
Abbreviated transcription (Latin):
sue suacubique diffusae ut gensiudea merito debellata
et dispersa perterras nec a nobis haec componta puta¬
rentur codices ꝓphetarum nostrorum ubique portar&:
Et inimica fide mostrac tes tissieret ueritatis nostrae:
Quomodo ergodiscipulixp̃i docuerunt quod axp̃o
non didicerunt sicut stultidesipiendo uetant. ut
deorum gentilium. Nimulacrorum superstitio delere¬
tur: num quid & illas ꝓph&us qua enunc leguntur
in codicibus inimicorum xp̃i: porsunt dicifinxisse
ipsi enim populodictum est perdiuinas uoces factas
faciestibi idolum neque cuiurquam si militudinẽ :
neq incaclo sursum neque intertadcorsum:
Vt autem &iim euertatirta ubi potestitem acceperit.
sic ei precipitur: non ad orabis deosillorum sed neque
seruiercis: Non ficies secundum opera ipsorum: sed
deponendo depones : Et confrngendo confringes

Expanded text:
siae suae ubique diffusae. ut gens Iudaea merito debellata siae suae ubique diffusae. ut gens Iudaea merito debellata et dispersa per terras, ne a nobis haec conposita putarentur, codices prophetarum nostrorum ubique portaret et inimica fidei nostrae testis fieret ueritatis nostrae. quomodo ergo discipuli Christi docuerunt quod a Christo non didicerunt, sicut stulti desipiendo iactitant, ut deorum gentilium et simulacrorum superstitio deleretur? numquid et illas prophetias, quae nunc leguntur in codicibus inimicorum Christi, possunt dici finxisse eus IsraheL? ipsi enim populo dictum est per diuinas uoces factas facies tibi idolum neque cuius quam similitudinem, neque quae in caelo sursum neque quae in terra deorsum. ut autem etiam euertat ista, ubi potestatem acceperit, sic ei praecipitur: non adorabis deos illorum, sed neque seruies eis: non facies secundum opera ipsorum, sed deponendo depones et confringendo confringes
Abbreviated transcription (Latin):
uit per: reges suor de tribuiuda exortor:i
Quiuidis unus fuit exxii filuir isrł ne potis habraȩ
atq in de iudaei cognominati. multa ipro dõ
adiuuante fecerunt: multa ꝓ peccatis suis ipso
flagellante perpem sunt : donec ueniret sem̃
cuipmissum est in quobenedicerentur om̃s
gentes patrum suorum. nmulacra sponte con¬
ftingerent: neque enim temporibus xp̃i anis
scd tanto ante predictum est : quod perxp̃ianos implitur
ipsiuidaciqui remanserunt inimic i nominir xp̃i. de quo¬
rum &um futura perfida. in illis ꝓpheticis litterirtacitũ
non est. ipsi habent et legunt ꝓphetamdicentem: dñedĩ
meus Et resugiumm eum indiemalorum: ad tegenter
uenient ab extremoterrae et dicentu eremendatia colue¬
runt patres nostri: nmulacraẽtnon est in illis utilitas.
eccenucfit. Ec cenunc genter abextremo terrae
ueniunt adxp̃m : istadicentes. et simulacra: frangen¬
tes & hoc enim magnum est quod dĩ prestiat eccle¬

Expanded text:
uit per reges suos de tribu Iuda exortos. uit per reges suos de tribu Iuda exortos. qui ludas unus fuit ex duodecim filiis Israhel nepotis Abrahae. adque inde Iudaei cognominati multa ipso deo adiuuante fecerunt, multa pro peccatis suis ipso flagellante perpessi sunt, donec ueniret semen, cui promissum est, in quo benedicerentur omnes gentes et patrum suorum simulacra sponte confringerent. Neque enim temporibus christianis, sed tanto ante praedictum est quod per Christianos impletur. ipsi Iudaei qui remanserunt inimici nominis Christi, de quorum etiam futura perfidia in illis propheticis litteris tacitum non est, ipsi habent et legunt prophetam dicentem: domine deus meus et refugium meum in die malorum, ad te gentes uenient ab extremo terrae et dicent: uere mendacia coluerunt patres nostri simulacra et non est in illis utilitas. ecce nunc fit, ecce nunc gentes ab extremo terrae ueniunt ad Christum ista dicentes et simulacra frangentes. et hoc enim magnum est, quod deus praestitit eccle
Abbreviated transcription (Latin):
rauit: ab abraham in hominibus facta eius ex¬
ordior. huic enim facta est perangeli cum
oraculum manifesta promissio quim nunc
uidemur impleri. huic quippedictum est insemi¬
ne tuo benedicentur omnes gentes : ex cuiur
semine populus irrł. Vnde uir gomaria quaepe¬
pentx p̃m in quobenedici omner gentes audeant
iamnegare si ponunt : hec promissio facta est
&umad isaac filium habrahae. Hec & aducob
nepotem habrahȩ  ui etiamisrł appellatus est.
ex quo uniuersui ᷤ populus. & ꝓpagatus et nomi¬
natus est : ut huius populi dr̃ appellaretur dĩ isrł
non quod ipre nonsit dr̃ omnium gentium nue
nescientium : Niueiam scientium:
sed qui misto populo uoluit manifestius appare¬
re uirtutem ꝓmirsorum suorum: ille enim po¬
pulus: primoinae gypto multiplicatus : Et de
illa seruitute permoren inmultis signis porten¬
tis que liberatus : debellatis plurimis gentibus
terram &im ꝓmissionis accepit: in quaregna¬

Expanded text:
rauit ab Abraham in hominibus facta eius exrauit ab Abraham in hominibus facta eius exordior. huic enim facta est per angelicum oraculum manifesta promissio, quam nunc uidemus impleri. huic quippe dictum est: in semine tuo benedicentur omnes gentes, ex cuius semine populus Israhel, unde uirgo Maria, quae peperit Christum, in quo benedici omnes gentes audeant iam negare, si possunt. haec promissio facta est etiam ad Isaac filium Abrahae, haec et ad Iacob nepotem Abrahae, qui etiam Israhel appellatus est, ex quo uniuersus populus et propagatus et nominatus est, uthuius populi deus appellaretur deus Israhel, non quod ipse non sit deus omnium gentium siue nescientium siue iam scientium, sed quia in isto populo uoluit manifestius apparere uirtutem promissorum suorum. ille enim populus primo in Aegypto multiplicatus et de illa seruitute per Moysen in multis signis portentisque liberatus debellatis plurimis gentibus terram etiam promissionis accepit, in qua regna
Abbreviated transcription (Latin):
ti sane ut infetandis feminis. pudeat iunonem
alem habere adiutorem: dicant quod placet:
interp̃tentur quod sapiunt: dum tam̃ omnia
eorum̃ perturbet dr̃ isrł: quicum illos omnes coli
ꝓhibuerit : & anullo eorum coliꝓhibitus sit
corumq si mulacrus et sacris euersionem prece¬
perit: praedixerit: fecerit. satis ostendit illos
filsos atque fallaces. et se esse uerum acueracẽ
dm̃: Istos autem iampaucos deorum multo¬
rum falsorumque cultores: quis non miretur
nolle obtemperare illi dequocum abeis que¬
ritur quisnmdr̃sit quod libet opinando
respondent dm̃tamen essenegare non au¬
dent: quusine gent operibus eius et predic
tis atq completis facillime conuincuntur:
neque enim eadico quae liberum sibi putant
esse noncredere: quia ipse in prin cipio fecit
cielum & terram: Et omnia quie in eissunt:
neque illanimis antiqui quod enoch transtu¬
lit: quod impios diluuio deleuit: quod noe
iustum domumque eius perlignum indelibe¬

Expanded text:
ita sane ut in fetandis feminis pudeat Junonem ita sane ut in fetandis feminis pudeat Junonem talem habere adjutorem. Dicant quod placet, interpretentur quod sapiunt; dum tamen omnia eorum argumenta perturbet Deus Israel. Qui cum illos omnes coli prohibuerit, et a nullo corum coli prohibitus sit, eorumque simulacris et sacris eversionem praeceperit, praedixerit, fecerit; satis ostendit illos falsos atque fallaces, et se esse verum ac veracem Deum. 39. Istos autem jam paucos deorum multorum falsorumque cultores, quis non miretur nolle obtemperare illi, de quo cum ab eis quaeritur quisnam sit Deus, quodlibet opinando respondent, Deum tamen esse negare non audent? quia si negent, operibtis adque conpletis facillime conuincuntur? neque enim ea dico, quae liberum sibi putant esse non credere, quia ipse in principio fecit caelum et terram et omnia quae in eis sunt, neque illa nimis antiqua, quod Enoch transtulit; quod impios diluuio deleuit, quod Noe iustum domumque eius per lignum inde libe
Abbreviated transcription (Latin):
quemque propriae pertinentibus presides ue¬
lint: si enimiuppiter non ꝓhibet . saturnum
coli quianonẽ ille homo quuillum hominem
patrem deregno expulit : sed aut caeli corpus
aut sp̃i implens caelum et terram: Et ideoñ
potest ꝓhibere colimentem supernam: ex qua
dicitur emanasse. si earatione nec saturnus
iouem coli ꝓhibet: quianonabeo rebellante ni¬
peratus est . sicut. Ai ouenescio quo cuius arma
fugiens uenit initaliam. sed fauet primamens
animae a se genitae: saltem uulcanus ꝓhibent
colimartem. uxoris adulterum. herculesiuno¬
nem persecutricem suam: quieista inter eosest
tam foeda consenno ut nec duna uirgo castacoli
ꝓ hibeat non dicam uenerem sed priapum : nã
si unus homo et uenitor et agricola esse uolue¬
rit. seruuserit amborum: Quibur tamen uelui¬
cina templa : fabricare erubescit: sed interpre
tentur dianamuirtutem quimuolunt
interpretentur & prupum secundititis dm̃

Expanded text:
quemque proprie pertinentibus praesides uequemque proprie pertinentibus praesides uelint. si enim Iuppiter non prohibet Saturnum coli, quia non est ille homo, qui illum hominem patrem de regno expulit, sed aut caeli corpus aut spiritus implens caelum et terram, et ideo non potest prohibere coli mentem supernam, ei qua dicitur emanasse, si ea ratione nec Saturnus Iouem coli prohibet, quia non ab eo rebellante superatus est sicut ille a loue nescio quo, cuius arma fugiens uenit in Italiam, sed fauet prima mens animae a se genitae, saltem Vulcanus prohiberet coli Martem uxoris adulterum, Hercules Iunonem persecutricem suam. quae ista inter eos est tam foeda consensio, ut nec Diana uirgo casta coli prohibeat non dicam Venerem sed Priapum? nam si unus homo et uenator et agricola esseuoluerit, seruus erit amborum, quibus tamen uel uicina templa fabricare erubescit. sed intertentur Dianam virtutem quam volunt, interpretentur et Priapum fecunditatis deum,
Abbreviated transcription (Latin):
os colunt: si autem colunt non colunt sicut secoli
iussit: quia et alior colunt: quos ille ꝓhibuit: pereos
enim uatesisti ꝓhibuit. Per quos hec ipsa quae
nunc axp̃ianis eorum simulacra patiuntur futu¬
rapredix̃ : Siue enim angeli ad illos ꝓpheta smis¬
sisunt : qui eis dm̃ omnium ercatorem unumue¬
rum dm̃ cui uniuersa subiecta sunt : Et quem
quorum in eis mentes perspm̃ scm ita sublimatȩ
sint ut eo uisuȩ auiderent: quo. et ipsi angeliui¬
dent. constattam̃ eos illi dõ seruisse : qui alios deos
coliphibuit: seruisse autem sidepietatis in rego
et sacerdotio reipublicac suae et xp̃muenturum
regem acsacerdotem significantibus sacris. porro
autem indus gentium quos isti dum colere uolunt:
illum qui cumistis colinon potest colerenolunt:
elicant quid caure ẽ ut nullus eorum inueniatur
qui alterum coliphibeat. cum eor indiuersis of¬
ficiis muneribus que: constituant: et rebus ad

Expanded text:
os colunt, si autem colunt, non colunt sicut se coli os colunt, si autem colunt, non colunt sicut se coli iussit, quia et alios colunt, quos coli ille prohibuit. per eos enim uates ista prohibuit, per quos haec ipsa, quae nunc a Christianis eorum simulacra patiuntur, futura praedixit. siue enim angeli ad illos prophetas missi sint, qui eis deum omnium creatorem unum uerum deum, cui uniuersa subiecta sunt, et per sequorum in eis mentes per spiritum sanctum ita sublimatae sint, ut eo uisu ea uiderent quo et ipsi angeli uident, constat tamen eos illi deo seruisse, qui alios deos coli prohibuit, seruisse autem fide pietatis in regno et sacerdotio reipublicae suae et Christum uenturum regem ac sacerdotem significantibus sacris. Porro autem in dis gentium, quos isti dum colere nolunt illum qui cum istis coli non potest colere nolunt, dicant, quid causae est, ut nullus eorum inueniatur qui alterum coli prohibeat, cum eos in diuersis officiis muneribusque constituant et rebus ad
Abbreviated transcription (Latin):
opinionem et summas arcessi quic quim in his
rebus potestatis habuissent saturno potius dedi¬
cirent: Et mathemathicos uel genethlia cos
maxime delerent. quisiturnum quẽs.ipientum
effectoremistidicerent mileficum dminter. ilia
si de raconstituerent: quae opinio tantum contraillos
minimis humanis preualuit ut nec nominare illũ
uelint: senem potius quamaa turnumappellantes:
tam timida superstitione. ut tam cartha ginienses
paenae uicosuonomenmutauerint: uicum senis
crebrius quam uicum saturni appellantes: Notum
estergo quidcolere conumcantur. et quid colorare
conentur : Ad oratores simulacrorum: uerumet
abistis non uicus saturni interpretatoribus: requi¬
rendum est quidedõ sententunt habraeorum:
umipns enim placuit omnes deos cum gentibus co¬
lere : cumeos superbor puderet ꝓpeccatorum suo¬
rum remisone humiliri subxp̃o: Quidergosen¬
tiunt dedõurł: quemsi non colunt: non omnes de¬

Expanded text:
opinionem et summas arces, si quicquam in his opinionem et summas arces, si quicquam in his rebus potestatis habuissent, Saturno potius dedicarent et mathematicos uel genethliacos maxime delerent, qui Saturnum, quem sapientum effectorem isti dicerent, maleficum deum inter alia sidera constituerent. quae opinio tantum contra illos in animis humanis praeualuit, ut nec nominare illum uelint, senem potius quam Saturnum appellantes, tam timida superstitione, ut iam Carthaginienses paene uico suo nomen mutauerint \'uicum senis\' crebrius quam \'uicum Saturni appellantes. Notum est ergo, quid colere conuincantur et quid colorare conentur adoratores simulacrorum. uerum et ab istis nouiciis Saturni interpretatoribus requirendum est, quid de deo sentiant Hebraeorum. etiam ipsis enim placuit omnes deos cum gentibus colere, cum eos superbos puderet pro peccatorum remissione humilari sub Christo. quid ergo sentiunt de deo Israhel? quem si non colunt, non omnes de
Abbreviated transcription (Latin):
in commutabilisque sapientut: Non solum cũi¬
quim hominis animam sed ipsiusctum mundi
quimdicunt iouem : Nos uero cẽ quindam sum¬
mam lĩsapientiam cuius participatione fit sapient.
quȩcum que animafit uererapiens: non tantum
concedimus: uerum & immaxime predicamus
Vtrũ autem uni uerra ista corporalis moler: quae
mundur. appellatur habeat quindaminimam:
uel quisi animam sium: idest rationalem uitam
quaita regatur sicut unum quodque. animal
magna atque abdita questio est. ne ad firmaride¬
bet ista opinionisi conperta quoduerantꝰ necre¬
felli. nisi coꝰperta quod falsasit: Quid autem hoc
ad hominem. &i amsisemper cum lateat: quan¬
doquidemnulla anima fit sapiens uel beata: ex
alia quacumque anima: sed ex illa sola sum ma
it que in commutabili sapientia : Romani tam̃
qui non saturno sedioui capitolium condider̃
uel ali ae nationes. quȩ miouem precipuesupra
ceteros dcos colendum esse putauer̃ : Non hoc
quo distisenserunt. qui secundumistã suĩ nouã

Expanded text:
incommutabilisque sapientiae, non solum cuiusquam hominis animam, sed ipsius etiam mundi, quam dicunt Iouem; nos uero esse quandam summam dei sapientiam, cuius participatione fit sapiens, quaecumque anima fit uere sapiens, non tantum concedimus, uerum etiam maxime praedicamus. utrum autem uniuersa ista corporalis moles, quae mundus appellatur. habeat quandam animam uel quasi animam suam, id est rationalem uitam, qua ita regatur sicut unumquodque animal, magna adque abdita quaestio est, nec adfirmari debet ista opinio nisi conperta, quod uera sit, nec refelli nisi conperta, quod falsa sit. quid autem hoc ad hominem, etiamsi semper eum lateat, quando quidem nulla anima fit sapiens uel beata ex alia quacumque anima, sed ex illa sola summa adque incommutabili dei sapientia? Romani tamen, qui non Saturno, sed Ioui Capitolium condiderunt, uel aliae nationes, quae Iouem praecipue supra ceteros deos colendum esse putauerunt, non hoc quod isti senserunt. qui secundum istam suam nouam
Abbreviated transcription (Latin):
ra implentem : Vnde illud maronis est: quod
paulo ante commemoriui: louis omniaple¬
na: Nam quid non ni posseñt isti sicut ipsam
interpretationem: itaetim superstitionẽ
hominum commutarent. Et aut nulla
simulacra: aut certe saturno potius quam
oui capitolia constituerent: Ne que enim
uillã animam rationalem sapientem ficri
diputant . nin parcicipatione sum mȩ illius

Expanded text:
ra implentem. unde illud Maronis est, quod ra implentem. unde illud Maronis est, quod paulo ante commemoraui: Iouis is omnia plena. numquid non, si possent, isti sicut ipsam interpretationem ita etiam superstitionem hominum commutarent et aut nulla simulacra aut certe Saturno potius quam Ioui Capitolia constituerent? neque enim ullam animam rationalem sapientem fieri disputant nisi participatione summae illius
Abbreviated transcription (Latin):
et simulacra deorum suorum fatentur muorem
dm̃ suum : et patremceterorum tempus ẽẽ:
Quid enim aliud indicant quamomnes deossuos
temporales ct̃: quorum patrem ipsum tempus cons¬
tiunt
Crubucrunt hinc philosophi eorum recentiorer
platonici quia umxp̃ianis temporibus fuerunt.¬
& saturnum aliter interpretari conati sint dicen¬
tes appellatum chronon uelut asatietate in tel¬
lectus. eo quod grecae sati&as cõros: Intellectus
autem siue mens. nũsdicitur cuiuidetur suffra¬
giri et latinũ nomen quasi exprima latinapar¬
te et greca posteriore compositumut diceret᷑
siturnus tamquam saturcet Nũ suiderunt
quamesset absurdum si filiur temporis iuppiter
aberetur quem dm̃ acternum uelputibant :¬
uł putariuolebant: At uerosecundum istam
nouellam interpretationem : quam ueteres eo¬
cunt : Tamquim ab illa summamente: ꝓfluen¬
tem sp̃m: quam uoluntẽe uelut animam
mundihuius. omnia celestia et terrena corpo¬

Expanded text:
et simulacra deorum suorum fatentur maiorem et simulacra deorum suorum fatentur maiorem deum suum et patrem ceterorum tempus esse. quid enim aliud indicant quam omnes deos suos temporales esse, quorum patrem ipsum tempus constituunt? Erubuerunt hinc philosophi eorum recentiores Platonici, qui iam christianis temporibus fuerunt, et Saturnum aliter interpretari conati sunt dicentes appellatum Cronon uelut a satietate intellectus eo, quod Graece satietas coros, intellectus autem sine mens nus dicitur. cui uidetur suffragari et Latinum nomen quasi ex prima Latina parte et Graeca posteriore conpositum, ut diceretur Saturnus tamquam satur nus. uiderunt, quam esset absurdum, si filius temporis Iuppiter haberetur, quem deum aeternum uel putabant uel putari uolebant. at uero secundum istam nouellam interpretationem, quam ueteres eocunt tamquam ab illa summa mente profluentem spiritum, quam uolunt esse uelut animam mundi huius omnia caelestia et terrena corpo
Abbreviated transcription (Latin):
pletur : & scutum cius in honorem nutricis eius
factum depelle caprina: interpretentur ut uolunt.
quisicunt desaturno quem saturnum colunt:
Nonne ille est quiprimus abolimpouenit arma
iouis fugiens et regnis exulademptis : quigenus
indocile & dispersum montibũs altis composuit:
leges que: dedit latium que uocari maluit his quo¬
niam latuinet tutus moris : Nonne ipsum eius
simulacrum: quod cooperto capite fingitur: quas
latentem indicatͬ Nonne ipse italis ostendit
agriculturam quod falce demonstrat: non inqui¬
unt. Nam uideris si fuit ille homo & rex quidam
de quoisti narrantur : Nos tamen saturnum int̃¬
pretamur uniũsũ tempus quod grecum &iam
uocabulum eius ostendit : Uocatur enimeri onos
quod ad spiratione additaetiam temporis nom̃
est: Unde et latine saturnus appellatur : quasi
saturetur annis: Quidiam cumistis agendum sit
nescio: qui conantes in melius interpretari nomis

Expanded text:
pletur, et scutum eius in honorem nutricis eius pletur, et scutum eius in honorem nutricis eius factum de pelle caprina interpretentur ut uolunt. quid dicunt de Saturno? quem Saturnum colunt? nonne ille est, qui primus ab Olympo uenit arma Iouis fugiens et regnis exsul ademptis, qui genus indocile et dispersum montibus altis conposuit legesque dedit Latiumque uocari maluit, his quoniam latuisset tutus in oris? nonne ipsum eius simulacrum, quod cooperto capite fingitur, quasi latentem indicat? nonne ipse Italis ostendit agriculturam, quod falce demonstrat? non, inquiunt; nam uideris, si fuit ille homo et rex quidam, de quo ista narrantur, nos tamen Saturnum interpretamur \'uniuersum tempus\', quod Graecum etiam uocabulum eius ostendit; uocatur enim Cronos, quod adspiratione addita etiam temporis nomen est, unde et Latine Saturnus appellatur, quasi saturetur annis. quid iam cum istis agendum sit, nescio, qui conantes in melius interpretari nomina
Abbreviated transcription (Latin):
aut quid tantum boniuoluptas commeruit ut inter
astra quae cumsole et lunicircum eunt uenus habeat
stellã et minerua non habeat. sed fuerit et cicero
acha demicus incertior quam poctę : qui sepulchra
deorum comiemorare ausus est: lit terisque man¬
dare : quamuis hoc non exopinione ꝓpria p̃sump¬
sent: sed exipsorum sacrorum traditione com¬
memorauerit: Num quid et uarro ł tam quam
poeta fingit: uł tamquam acha demicus dubie
ponit quod dic̃: Talium deorum sacra excuiusque
eorum uita uel morte quainter homines uixerunt:
uel obierunt eẽ composita: Num quid et led̾ille
sacerdos a egyptius po&a uel acha demicus fuit:
quimicedoni alex an dro diuersam quidem agreco¬
rum opione istorum deorum originem: uerum
timen itapditut eos hominer fuisse declar&.
Sed quid ãnos dicant. seiouem non hominem mor¬
tuum colere: nec homini mortuo capitolium dedi¬
casse: sed spũi uiuificanti omnia: quomundus im¬

Expanded text:
aut quid tantum boni uoluptas conmeruit, ut inter aut quid tantum boni uoluptas conmeruit, ut inter astra, quae cum sole et luna circumeunt, Venus habeat stellam et Minerua non habeat? Sed fuerit et Cicero Academicus incertior quam poetae, qui sepulchra deorum commemorare ausus est litterisque mandare, quamuis hoc non ei opinione propria praesumserit, sed ex ipsorum sacrorum traditione commemorauerit. numquid et Varro uel tamquam poeta fingit uel tamquam Academicus dubie ponit, quod dicit talium deorum sacra ex cuiusque eorum uita uel morte, qua inter homines uixerunt uel obierunt, esse conposita? numquid et Leon ille sacerdos Aegyptius poeta uel Academicus fuit, qui Macedoni Alexandro diuersam quidem a Graecorum opinione istorum deorum originem uerum tamen ita prodit, ut eos homines fuisse declaret? Sed quid ad nos? dicant se Iouem non hominem mortuum colere nec homini mortuo Capitolium dedicasse, sed spiritui uiuificanti omnia, quo mundus im
Abbreviated transcription (Latin):
confitetur: incaclum autem peruenis se beniuole
suspicatur : Quam quam et hunc honorem
opinionis abomnibus eis esse delatum: non
dubitauit publicae dicere. cum dertmuloloque¬
retur : Qui hanc urbem in quid̃ condidit. ro¬
mulum addeorin mortales beniuolentia fama¬
que sustilimus : Quidigitur mirumest
si hoc fecerunt antiquiores hominer deioue
& saturno & ceteris: quod romani deromulo.
quod deniqueiam recentioribus temporibus
cum decȩs ire facere uoluerunt: Quibus & uergilius
idulationem carminis addidit dicens : Eccedonei
procent cȩsaris astrum: Uideant ergoneforte histo¬
ncaueritas sepulchra falsorums deorum ostendat
interra: Uanitas autempo& aca: st ellaseorum non
figit sed fingit incaelo : Nequecnim reuerastella illa
iouis ẽ aut illa saturni: sed post eorum mortem side¬
ribus ab initiomundi conditis. haec nomina inposue¬
runt homines qui illos mortuos quas deos haberi
uoluerunt: Qe quibus quid tantum mali castitas:

Expanded text:
confitetur, in caelum autem peruenisse beniuole confitetur, in caelum autem peruenisse beniuole suspicatur. quamquam et hunc honorem opinionis ab hominibus eis esse delatum, non dubitauit publice dicere, cum de Romulo loqueretur: qui hanc, inquit, urbem condidit, Romulum ad deos inmortales beniuolentia famaque sustulimus. quid igitur mirum est, si hoc fecerunt antiquiores homines de Ioue et Saturno et ceteris, quod Romani de Romulo, quod denique iam recentioribus temporibus etiam de Caesare facere uoluerunt? quibus et Vergilius adulationem carminis addidit dicens: ecce Dionaei processit Caesaris astrum. uideant ergo, ne forte historica ueritas sepulchra falsorum deorum ostendat in terra, uanitas autem poetica stellas eorum non figat, sed fingat in caelo. neque enim re uera stella illa Iouis est aut illa Saturni; sed post eorum mortem sideribus ab initio mundi conditis haec nomina inposuerunt homines, qui illos mortuos quasi deos haberi uoluerunt. de quibus quid tantum mali castitas