comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
parui boniesse rationalem creaturam &iam istam quaemalorũ
conparatione caru& malum : quod genurbonae creaturae utiq
& nulli iniquitatem poenam debitam infliger&: acsinon essor
nisi solum illud genus quodnullo uel peccati uel supplicii malorũ
conparatione proficer& : itauelut aucta numero sitate excellen¬
uoris generis ipsorum generum bonorum numerðs minuere¬
tur: ergo inquiunt est aliquid in o peribus dĩ quod alteriur malo
indigeat. quo proficiat adbonum: Ita ne obsur duerunt & ex¬
caecati sunt homines nescio quostudio contentionis : ut nonau¬
diant ueluideant quibusdam punitis quam plurimi corri¬
gantur s. Qui senim paganus : quisiudacur : quis her&icur
non hoc indomosua cottidie prob&: uerum cumuenitur ad
disputationem inquisitionemq ueritatis: nolunt aduertere
sensus suos homines. ex quo opere diuinae prouidentiae in
eosueniat inponendae commotio disciplinae : ut si non corri¬

Expanded text:
parui boni esse rationalem creaturam, etiam istam, quae malorum parui boni esse rationalem creaturam, etiam istam, quae malorum conparatione cauet malum. quod genus bonae creaturae utique conuertisset et nulli iniquitati poenam debitam infligeret; ac sic non esset nisi solum illud genus, quod nulla uel peccati uel subplicii malorum conparatione proficeret. ita uelut aucta numerositate excellentioris generis ipsorum generum bonorum numerus minueretur. Ergo, inquiunt, est aliquid in operibus dei, quod alterius malo indigeat, quo proficiat ad bonum? itane obsurduerunt et excaecati sunt homines nescio quo studio contentionis, ut non audiant uel uideant, quibusdam punitis quam plurimi corrigantur? quis enim paganus, quia Iudaeus, quis haereticus non hoc in domo sua cotidie probet? uerum cum uenitur ad disputationem inquisitionemque ueritatis, nolunt aduertere sensus suos homines, ex quo opere diuinae prouidentiae in eos ueniat inponendae commotio disciplinae, ut, si non corri
Abbreviated transcription (Latin):
luntas mala : praesciebat sane : & quia falli non potest eius pras¬
scientia ideo non ipsius sedeorum est uoluntas mala: quurer¬
go eoscreauit. quos tales futurosesse praesciebat : quia sicut p̃¬
uidit quid malies sent facturi. sicut &iam praeuidit demalis fac¬
tiseorum quidbonies s& ipse facturus : sic enim eosfecit uteis
relin quer & unde &ipsi aliquid facerent. quo quid quid&iã
culpabiliter eligerent illum dese laudabiliter operantem
inuenirent : a se quippehabent uolunta temmasam. ab illo
autem & naturam bonam & iustam poenam. sibi debitum locum alus
exercitationis . admiculum & timoris exemplum: sed poss& inquit
&iam ipsorum uoluntatem inbonum conuertere . quoniam omni¬
potens est: poss& plane : quur ergo non fecit quia noluit: quur
noluerit: penes ipsumest: Debemus enim nonplus sapere quam
oport& sapere: puto autem paulo ante satis nos ostendisse non

Expanded text:
luntas mala. praesciebat sane et, quia falli non potest eius praeluntas mala. praesciebat sane et, quia falli non potest eius praescientia, ideo non ipsius, sed eorum est uoluntas mala. cur ergo eos creauit, quos tales futuros esse praesciebat? quia, sicut praeuidit, quid mali essent facturi, sic etiam praeuidit de malis factis eorum quid boni esset ipse facturus. sic enim eos fecit, ut eis relinqueret, unde et ipsi aliquid facerent, quo quidquid etiam culpabiliter eligerent illum de se laudabiliter operantem inuenirent. a se quippe habent uoluntatem malam, ab illo autem et naturam bonam et iustam poenam, sibi debitum locum, aliis exercitationis adminiculum et timoris exemplum. Sed posset, inquit, etiam ipsorum uoluntatem in bonum conuertere, quoniam omnipotens est. posset plane. cur ergo non fecit? quia noluit. cur noluerit, penes ipsum est. debemus enim non plus sapere quam oportet sapere. puto tamen paulo ante satis nos ostendisse non
Abbreviated transcription (Latin):
nens inmulta patientia uasa irae quaeperfecta sunt inperditio¬
nem ut notas facer& diuitias gloriae suae inuasa misericordide
quae praeparauit ingloriam: Sicenim quigloriatur non nis
in dño glori&ur : cum cognoscit non suum sedillius esse non solũ
ut sit uerum &iam ut non nisi ab illo benesibisit a quo hab& utsit:
nimis itaq: in portunae dicitur. non essent quibus ds̃ tantam be¬
neficientiam misericor diaesuae tribuer&. si aliteresse non pos¬
sent. nisi essent. & hi in quibus uindictae iustitiam de monstrar&:
quur enim non utriq: potius essent : quando mutriuisq: & bonitas
dĩ & aequitasiurae praedicatur: At enim sids̃ uell& &iam isti
boniessent. quanto melius hoc ds̃ uoluit ut quoduellent essent. sed
boniinfruc tuosae. mali autem inpune non essent. . & ineo ipso
aliis utiles essent : sed praesciebat quodeorum futura esset uo¬

Expanded text:
nens in multa patientia uasa irae, quae perfecta sunt in perditionens in multa patientia uasa irae, quae perfecta sunt in perditionem, ut notas faceret diuitias gloriae suae in uasa misericordiae, quae praeparauit in gloriam? sic enim qui gloriatur, nonnisi in domino glorietur, cum cognoscit non suum, sed illius esse non solum, ut sit, uerum etiam, ut nonnisi ab illo bene sibi sit, a quo habet, ut sit. Nimis itaque inportune dicitur: non essent, quibus deus tantam beneficientiam misericordiae suae tribueret, si aliter esse non possent, nisi essent et hi, in quibus uindictae iustitiam demonstraret. Cur enim non utrique potius essent, quando in utrisque et bonitas dei et aequitas iure praedicatur? - At enim: si deus uellet, etiam isti boni essent. quanto melius hoc deus uoluit, ut quod uellent essent, sed boni infructuose, mali autem inpune non essent et in eo ipso. aliis utiles essent! sed praesciebat, quod eorum futura esset uo
Abbreviated transcription (Latin):
solum illud ess& : ac sic cum aequare uolunt genera bonorum nu
merum minuunt. &mnmoderatae augendo unumgenus. alte¬
rum tollunt : Quis autem hos audir&. sidicer& quoniam excel¬
lentior sensus est uidendi quam audiendi quattuor oculi
essent & aures nonessent : ita si ex cellentior est creatura illa
rationalis quȩ nsine ullius poenae conparatione sineulla suꝑ¬
bia dõ subditur : aliqua uero in hominibus itacreataest ut in se
dĩ beneficium non possit agnoscere nisi alterius uidendo
supplicium. ut non altum sapiat sed timeat. d est nondese praesi¬
dat sed confidat indm̃ : quis recte intellegens dicatitalis essor ista
qualisilla necuideat se nihil aliud dicere quamnoness& ista sea
sola ess& illa  Quodsi inerudite atq insipienter dicitur : quurereo
noncrear& ds̃ &iam quosmalos futuros esse praesciebat : uolens
ostendere iram &demonstrare potentiam suam : & obhoc susti¬

Expanded text:
solum illud esset. ac sic cum aequare quaerunt genera bonorum, nsolum illud esset. ac sic cum aequare quaerunt genera bonorum, nmerum minuunt et inmoderate augendo unum genus, alterum tollunt. quis autem hos audiret, si dicerent: quoniam excellentior sensus est uidendi quam audiendi, quattuor oculi essent et aures non essent? ita, si excellentior est creatura illa rationalis, quae sine ullius poenae conparatione, sine ulla superbia deo subditur, aliqua uero in hominibus ita creata est, ut in se dei beneficium non possit agnoscere nisi alterius uidendo subplicium, ut non altum sapiat, sed timeat, id est non de se praefidat, sed confidat in deum: quis recte intellegens dicat: "talis esset ista, qualis illa", nec uideat se nihil aliud dicere quam: "non esset ista, sed sola esset illa"? quod si inerudite atque insipienter dicitur, cur ergo non crearet deus etiam quos malos futuros esse praesciebat, uolens ostendere iram et demonstrare potentiam suam et ob hoc susti
Abbreviated transcription (Latin):
illa quippeest insanctis angelis : Haec in scĩs hommibus:
Qui autem sibi partes iniquitatis elegerunt. laud abilemq: na¬
turam culpabili uoluntate de prauarunt : non quia praesciti
sunt. ideo creariminime debuerunt: habent enim & ipsi lo¬
cumsuum queminreb: impleant proutilitate sanctorum
nam ds̃ neciustitia cuius quam recti hominis eg& : quanto mĩ¬
nus iniquitate peruersi: quis autem sobria consideratione
dicat: melius noncrear& quem praesciebat ex alterius iniqui¬
ate posse corrigi quam crear& &iam quem praesciebat pro
sua iniquitate debere damnare : hocestenim dicere. melius
non esse qui alterius malobene utendo misericorditer corona¬
r&ur: quamesse &iam malũ: qui prosuomerito iuste punir&ur¬
s umenim ratio certa demonstrat. duo quaedamnonaequalia
bona sedunum superius alterum inferius : non in tellegunt
tardicorde cum dicunt utrumq: talcess& nihilse aliud dicere quã

Expanded text:
illa quippe est in sanctis angelis, haec in sanctis hominibus. illa quippe est in sanctis angelis, haec in sanctis hominibus. qui autem sibi partes iniquitatis elegerunt laudabilemque naturam culpabili uoluntate deprauarunt, non quia praesciti sunt ideo creari minime debuerunt; habent enim et ipsi locum suum, quem in rebus impleant pro utilitate sanctorum. nam deus nec iustitia cuiusquam recti hominis eget; quanto minus iniquitate peruersi? Quis autem sobria consideratione dicat: melius non crearet quem praesciebat ex alterius iniquitate posse corrigi, quam crearet etiam quem praesciebat pro sua iniquitate debere damnari? hoc eat enim dicere: melius non esset qui alterius malo bene utendo misericorditer coronaretur, quam esset etiam malus, qui. pro suo merito iuste puniretur. cum enim ratio certa demonstrat duo quaedam non aequalia bona, sed unum superius, alterum inferius, non intellegunt tardi corde, cum dicant: utrumque tale esset, nihil se aliud dicere quam:
Abbreviated transcription (Latin):
prosua mala uoluntate puniantur : talem in quiunt facer& ho¬
minem qui noll& omnino peccare: ecce nos concedimus mne¬
liorem essenaturam qua e omnino peccare nolit: concedan
& ipsinonesse malam naturam. quaesic facta est ut poss& non
peccare siuell& &iustam esse sententiam qu a punita est qus
uoluntate nonnecessitate peccauit: sicut ergoratiouera docd
meliore messe creaturam quam prorsus nihil delectat in¬
citum Ita ratio uera nihilominus doc&&iam illambonam
esse quaehab& in potestate inlicitam delectationem siexti¬
rit ita cohibere ut nonsolum dec&eris licitis rectaeq facas
uerum &iam deipsius prauae delectationis cohibitione la&etur:
cumergo haec naturabona sit illa melior : quur illam solam
& non utramq: potius facer& dr̃: acper hoc qui paratierant
deilla sola dm̃ laudare. uberius eumdebent laudare deutraque:

Expanded text:
pro sua mala uoluntate puniantur? Talem, inquiunt, faceret hopro sua mala uoluntate puniantur? Talem, inquiunt, faceret hominem, qui nollet omnino pec- . care. ecoe nos concedimus meliorem esse naturam, quae omnino peccare nolit. concedant et ipsi non esse malam naturam, quae sic facta est, ut posset non peccare, si nollet, et iustam esse sententiam, qua punita est quae uoluntate, non necessitate peccauit. sicut ergo ratio uera docet meliorem esse creaturam, quam prorsus nihil delectat inlicitum, ita ratio uera nihilo minus docet etiam illam bonam esse, quae habet in potestate inlicitam delectationem, si extiterit, ita cohibere, ut non solum de ceteris licitis recteque factis uerum etiam de ipsius prauae delectationis cohibitione laetetur. cum ergo haec natura bona sit, illa melior, cur illam solam et non utramque potius faceret deus? ac per hoc qui parati erant de illa sola deum laudare, uberius eum debent laudare de utraque;
Abbreviated transcription (Latin):
qua sinunc non uideant uniuersum genus humanum diabo
sidus sine cessatione temptari : quur & hoc permittit d
quia probatur & exerc&ur uirtus & est palma gloriosior V
consensisse temptatum quam non potius se temptari : cumdĩ
ipsi quideser tocreatore eunt post temptatorem magismin
temptent eos qui in uerbodĩ permanent. praebeantq illis cor
cupiditatem debitationi sexemplum. & incutiant contrasup¬
biam timorem pium : unde dicit a postolur intendens teipio
ne & tutempteris : mirum estenim quantum ista humilts
qua subdimur creatori ne tam quameius adiutorio none¬
gentes denostris uirib: praesumamus. perscribturas omines
diuinas cura continua commendatur : cu mergo &iam per
iniustos iusti acperimpios pii proficiunt : frustra dicitur nos
crear& ds̃ quos praesciebat malos futuros : Quur enim nonor¬
ar& quos praesciebat bonis profuturos. ut &utiler eorum
bonis uoluntatib: exercendis ammonen disq: nascantur . &ust

Expanded text:
quasi nunc non uideant uniuersum genus humanum diaboli quasi nunc non uideant uniuersum genus humanum diaboli insidiis sine cessatione temtari. cur et hoc permittit deus? an quia probatur et exercetur uirtus et est palma gloriosior non consipsi, qui deserto creatore eunt post temtatorem, magis magisque temtent eos qui in uerbo dei permanent praebeantque illis contra cupiditatem deuitationis exemplum et incutiant contra superbiam timorem pium? unde dicit apostolus: intendens te ipsum, ne et tu temteris. mirum est enim quantum ista humilitas, qua subdimur creatori, ne tamquam eius adiutorio non egentes de nostris uiribus praesumamus per scripturas omnes diuinas cura continua commendatur. cum ergo etiam per iniustos iusti ac per impios pii proficiant, frustra dicitur: non orearet deus quos praesciebat malos futuros. cur enim non crearet quos praesciebat bonis profuturos, ut et utiles eorum bonis uoluntatibus exercendis admonendisque nascantur et iuste
Abbreviated transcription (Latin):
iat facta natura sia faciente recesserit: hincenim&iam
maxime commendatur. quale bonum sit ds̃ : quandonulli
abeo recedenti beneest : quia & quigaudent in mostiferis uo¬
iuptatib: esse sine dolorumtimore non possunt : & quodom¬
nino malum desertionis suae maiore superbiae stupore
non sentiunt : aliis qui haec discernere nouerunt miserio re
prorsus apparent : ut sinolunt recipere medicinam talia de¬
uitandi. ualeant ad exemplum quo pos sint talia deuitari:
dicutenim apostolusia cobus dicit. unusquisq: temptator acc¬
cupiscentia sua abstractus &in lectus. Deinde concupiscentia
cum conceperit parit peccatum. peccatum autem cum con¬
summatum fuerit generat mor tem: unde sanato superbiȩ
tumore resurgitur. siuoluntas quae ante experimentum de¬
fuit ut perm aner&ur cumdõ saltim postex perimentum
adsit utredeatur addm̃: siautem quidam mouentur de hac
primi hominis temptatione quod eamfieri permiserit

Expanded text:
beat facta natura, si a faciente recesserit. hinc enim etiam beat facta natura, si a faciente recesserit. hinc enim etiam maxime conmendatur, quale bonum sit deus, quando nulli ab eo recedenti bene est, quia et qui gaudent in mortiferis uoluptatibus esse sine dolorum timore non possunt et qui omnino malum desertionis suae maiore superbiae stupore non sentiunt aliis, qui haec discernere nouerunt, miseriores prorsus adparent, ut, si nolunt recipere medicinam talia deuitandi, ualeant ad exemplum, quo possint talia deuitari. sicut enim apostolus Iacobus dicit, unusquisque temtatur a concupiscentia sua abstractus et inlectus. deinde concupiscentia cum conceperit, parit peccatum; peccatum autem, cum co.nsummatum fuerit, generat mortem. unde sanato superbiae tumore resurgitur, si uoluntas, quae ante experimentum defuit, ut permaneretur cum deo, saltem post experimentum adsit, ut redeatur ad deum. Sic autem quidam mouentur de hac primi hominis temtatione, quod eam fieri permiserit deus,
Abbreviated transcription (Latin):
sanctorum quam recte ipse uter&ur animarum uolun¬
tatibus &iam malis cumille peruersae uterentur natur
bonis: nec arbitrandumest quodess& hominem deiectu¬
rus iste temptator. nisi praccessirr& in anima hominis
quaedam clatio conprimenda : ut perhumiliationem peccati
uam dese falso praesumpserit discer&: uerissime quippe dic¬
pimest ante ruinam ex altaturcor : & antegloriam humilia¬
bitur: & huius foste hominis uoxest inpsalmo: egodixi in ha¬
bundantiamea non mouebor insaeculum: Deinde iam ex per¬
us quid male habeat superba praesumptio propriae potesta¬
as & quid boni adiutorium gratiaedĩ : Dñe inquit inuolunta¬
it tua praestitisti decorimeo uir tutem. Auestisti autem fa¬
uemtuam & factus sum conturbatus: sed siue illud de hoc ho¬
mine siuede alio dictumsit: extollentise.tamenanimae &
nimium tam quam de propriauir tute praefidenti&iam ex¬
perimento poenae fuerat demonstrandum: qua ñ benese ha¬

Expanded text:
sanctorum, quam recte ipse uteretur animarum uolunsanctorum, quam recte ipse uteretur animarum uoluntatibus etiam malis, cum illae peruerse uterentur naturis bonis? Nec arbitrandum est, quod esset hominem deiecturus iste temtator, nisi praecessisset in anima hominis quaedam elatio conprimenda, ut per humiliationem peccati, quam de se falso praesumserit, disceret. uerissime quippe dictum est: ante ruinam exaltatur cor et ante gloriam humiliatur. et huius forte hominis uox est in psalmo: ego dixi in abundantia mea: non mouebor in aeternum. deinde iam expertus, quid mali habeat superba praesumtio propriae potestatis et quid boni adiutorium gratiae dei, domine, inquit, in uoluntate tua praestitisti decori meo uirtutem; auertisti autem faciem tuam et factus sum conturbatus. sed sine illud de hoc homine siue de alio dictum sit, extollenti se tamen animae et nimium tamquam de propria uirtute praefidenti etiam experimento poenae fuerat demonstrandum, quam non bene se ha
Abbreviated transcription (Latin):
nisiadõ : & hocabdita altaq: iustitia. quoniam non est iniqu¬
tas apuddm̃: Siergo quaeritur quur dr̃ temptari permso¬
rit hominem quemtemptatori consensurum esse praesce¬
bat: altitudinem quidem consilueius pene trare nonpossu
& longe suprauires meas hocesse confiteor : Estergo alqua
causa fostassis occultior quae meliorib: sanctioribusq reser¬
uatur : illius gratia potius quam meritiseorum: sed tamen
quantum ueldonat sapere uel sinit dicere. non mihiui d&ur
magnae laudis futurum fuisse hominem si propterea pos
s& bene uiuere . quiane momale uiuere suader& : cum& inna¬
tura posse. & in potestate habeat uelle rĩ consentire suaden
adiuuante tamen illo qui su perbis resistit. humilibus autem
datgratiã: Quur itaq temptari non siner& quem consen¬
cumid facturus ess& propria uoluntate perculpam. dor¬
dinandus ess& illiur aequitate perpoenam : ut &iam sic os¬
tender & animae superbae aderuditionem futurorum

Expanded text:
nisi a deo et hoc abdita altaque iustitia, quoniam non est iniqunisi a deo et hoc abdita altaque iustitia, quoniam non est iniquitas apud deum. Si ergo quaeritur, cur deus temtari permiserit hominem. quem temtatori consensurum esse praesciebat, altitudinem quidem consilii eius penetrare non possum et longe supra uires meas hoc esse confiteor. est ergo aliqua causa fortassis occultior. quae melioribus sanctioribusque reseruatur illius gratia potius quam meritis eorum; sed tamen, quantum uel donat sapere uel sinit dicere, non mihi uidetur magnae laudis futurum fuisse set bene uiuere, quia nemo male uiuere suaderet, cum et in natura posse et in potestate haberet uelle non consentire suadenti, adiuuante tamen illo qui superbis resistit, humilibus autem dat gratiam. cur itaque temtari non sineret quem consencum id facturus esset propria uoluntate per culpam et ordinandus esset illius aequitate per poenam, ut etiam . sic ostenderet animae superbae ad eruditionem futurorum
Abbreviated transcription (Latin):
unde non nullis sicut in plerisq: codicib: inuenimus adusum
latinae locutionis. non uerbum sed potius sententiam trans¬
ferentes: astutiorem omnibus bestus istum serpentem
quam sapientiorem dicere maluerunt: quid autem habe¬
at hebrea propri&as utrum illicinmalo non. abisiue
sed propriae possint dici & intellegi: sapientes uiderint qui
eam prope nouerunt: nos tamen aper te legimus alio
scribturarum sanc tarum loco sapientes ad malum non
adbonum & dñs dicit. sapientiores esse filios saeculi
filus lucir ad consblendum sibim& imposterum
quamuis fraude non iure : nec sane debemus opinari. quoo
serpentem sibi perquem temptar & persua der&q peccatun
diabolus elegerit : sed cum ess& in illo propter peruersant
inuidam uolunt atem decipiendicupiditas. non nisi perilludan¬
mal potuit perquod posse permissus est nocendienim uolunta
potest esse a suo quoq animo praua: non est autem potestas

Expanded text:
Unde nonnulli, sicut in plerisque codicibus invenimus, ad usum Unde nonnulli, sicut in plerisque codicibus invenimus, ad usum latinae locutionis, non verbum, sed potius sententiam transferentes, astutiorem omnibus bestiis istum serpentem, quam sapientiorem dicere maluerunt. Quid autem habeat hebraea proprietas, utrum illic in malo, non abusive, sed proprie possint dici et intelligi sapientes, viderint qui eam probe noverunt. Nos tamen aperte legimus alio Scripturarum sanctarum loco sapientad bonum; et dominus dicit sapientiores esse filios saeculi filiis lucis ad consulendum sibimet in posterum quamuis fraude, non iure. Nec sane debemus opinari, quod serpentem sibi. per quem temtaret persuaderetque peccatum, diabolus elegerit; sed cum esset in illo propter peruersam et inuidam uoluntatem decipiendi cupiditas, nonnisi per illud animal potuit, per quod posse permissus est. nocendi enim uoluntas potest esse a suo quoque animo praua; non est autem potestas
Abbreviated transcription (Latin):
sapientia sol& uel dĩ uel angelorum. uel animae rationalis :
tamquam sis apiente sapes&iam formicasq: dicamus propter
opera uelut imitantia sapientiam: quam quamiste serpens
non inrationali anima sua sed alieno iam spũ id est diabolico
poss& sapientissimus diciomnium bestiarum : quantum lib& enĩ
praeuaricatores angeli: desupernis sedibus suae peruersi¬
tatis & superbiae merito deiectisint : naturatamen excel¬
lentiores sunt omnibus bestiis propterrationis eminentiã
quidergomirum si suo instinctu diabolus iam implens
serpentem. eiq: suumspm̃ miscens eomore quouates daemo¬
norum implere solent. sapientissimum eum reddiderat
mnium bestiarum secundum animam uiuam inrationalẽq
uuentium  abusione quippe nominis ita sapientia dicitur
immalo. que mammodum inbono astutia: cum proprie ma¬
gisq: usitate in latina dumtaxat lingua sapientes laudabi¬
liter appellentur. astuti autem male cordati intellegantur:

Expanded text:
sapientia solet uel dei uel angelorum uel animae rationalis, sapientia solet uel dei uel angelorum uel animae rationalis, tamquam si sapientes apes etiam formicasque dicamus propter opera uelut imitantia sapientiam. quamquam iste serpens non inratioposset sapientissimus dici omnium bestiarum. Quantumlibet enim praevaricatores angeli de supernis sedibus suae perversitatis et superbiae merito dejecti sint, natura tamen excellentiores sunt omnibus bestiis propter rationis eminentiam. Quid ergo mirum si suo instinctu diabolus jam implens serpentem, eique spiritum suum miscens, eo more quo vates daemoniorum implere solet, sapientissimum eum reddiderat omnium bestiarum secundum animam vivam irrationalemque viventium? Abusione quippe nominis ita sapientia dicitur in malo, quemadmodum in bono astutia; cum proprie magisque usitate in latina duntaxat lingua sapientes laudabiliter appellentur, astuti autem male cordati intelligantur.
Abbreviated transcription (Latin):
nem praeuaricationis secuta est. usurpante in oboe dientia
prohibitum. &iustitia puniente commissum. quodant¬
quamfier& nudierant ut dictum est & non confundebantur.
nullus erat motus incorpore cui uerecundia deber&ur. nihl
putabant uelandum quianihil senserant refre nandum. quẽ¬
ad modum propagaturi filiosiamante a disputatum est : non
tamen eo modo credendumest quo propagauerunt posta¬
quamcrimen praedicta ultio consecuta est : cum prius quam
morerentur iam in corpore inoboedientiam hominum iust¬
simo reciprocat in oboedientiam membrorum tumultum
mors concepta uersar&. Nondumerant tales adam & eua
cumambonudiessent & non confundebantur: Serpens aut̃
erat ibi pruden tissimus quidem sed omnium bestiarum
quae erant super terram. quas fecit dñs dr̃: transllatioenin
uerbo dictum est prudentissimus uel sicut plures latini cos¬
ces habent sapientissimus. non proprio quo inbonum accipi

Expanded text:
nem praeuaricationis secuta est usurpante inoboedientia nem praeuaricationis secuta est usurpante inoboedientia prohibitum et iustitia puniente commissum. quod antequam fieret, nudi erant, ut dictum est, et non confundebantur; nullus erat motus in corpore, cui uerecundia deberetur; nihil putabant uelandum, quia nihil senserant refrenandum. quemadmodum propagaturi filios, iam antea disputatum est; non tamen eo modo credendum est, quo propagauerunt, posteaquam crimen admissi praedicta ultio consecuta est, cum, priusquam morerentur, iam in corpore inoboedientium hominum iustissimo reciprocatu inoboedientium membrorum tumultum mors concepta uersaret. nondum erant tales Adam et Eua, cum ambo nudi essent et non confunderentur. Serpens autem erat ibi prudentissimus quidem, sed omnium bestiarum, quae erant super terram, quas fecerat dominus deus. translato enim uerbo dictum est ,,prudentissimus" uel, sicut plures latini codices habent, sapientissimus", non proprio, quo in bonum accipi
Abbreviated transcription (Latin):
& collocauit eum contra paradi sum uoluptatis & ordinauit
chcrubin & flammeam rumpheam quaeuestitur custodi¬
reuiam ligniuitae:: antequam huius propositae scrib¬
urae textum exordine pertractemus ad monendum
arbitror quodiamme & alibi in hocopere memini prae¬
loquutum illud a nobir esse flagitandum: ut ad propri&an
lit terȩ defendatur quod gestum narrat ipse quiscribsit
Siautem in uerbis dĩ uelcuius quam personae in officium pͥn¬
ph&icum ad sumptae dicitur aliquid quod ad lit teram nii in¬
surde non possit intellegi. procul dubio figuratae dictum
obaliquam significationem accipideb& Dictum tamener
dubitare fasnonest: hocenim a fide narrat oris & pollicit¬
tione &positoris exigitur: erantergo ambonudi : uerin
est omninonuda erant corpora duorum hominum in par¬
diso conuersantium : Nec pudebateos: quidenim pude r& quan¬
do nullam legem senserant in membrissuis repugnanten
legimmentissuae : quae illos poena peccati post perp&ntio¬

Expanded text:
contra paradisum uoluptatis; et ordinauit Cherubin et flammeam rhomphaeam quae uertitur custodire uiam ligni uitae. Antequam huius propositae scripturae textum ex ordine pertractemus, admonendum arbitror, quod iam me et alibi in hoc opere memini praelocutum, illud a nobis esse flagitandum, ut ad proprietatem litterae defendatur, quod gestum narrat ipse qui scripsit. si autem in uerbis dei uel cuiusquam personae in officium propheticum adsumtae dicitur aliquid, quod ad litteram nisi absurde non possit intellegi, procul dubio figurate dictum ob aliquam significationem accipi debet; dictum tamen esse dubitare fas non est . hoc enim a fide narratoris et pollicitatione expositoris exigitur., Erant ergo ambo nudi: uerum est, omnino nuda erant corpora duorum hominum in paradiso conuersantium. nec pudebat eos: quid enim puderet, quando nullam legem senserant in membris suis repugnantem legi mentis suae? quae illos poena peccati post perpetratio
Abbreviated transcription (Latin):
ustuntemuhonergo completitra eundem etonarũ
nouenarus duas hab& nonam quod est unum auer¬
nousuod est tria: hae auiem simul quaternariũ faciune
longa nouenariominorem: denarius tun hudoemialle
partes unum detimam. duo quintam. quinque dimidiã
qui numerisimul ducti: ad octonarium perueniunt q
auddumarium uundenarius non hab& ninsolamunde¬
cimam sicut septenarius solam septimam. & quinarus¬
olam quintam &ternarius sola intestiã & binarius
solam dimidiam. quod i nomnibus unumesnmrnie de¬
narius uero partibus suis talibus simulducto. non iose io¬
summatur sedexceditur : Ampliorem quippe duo deuorio
numer um saciunt. Namusq ad redecim ꝓueniunt u ha derenim
cuqunques duudecimami soxtam quartam tertiam dimnidĩ
namiduo de imoe eciurunum est sexta duo quar & quattuos
qun duor esimidiast unum auitem &duo &trilai iquatiuo

Expanded text:
nsistentem, non ergo inplent eundem octonarium. nsistentem, non ergo inplent eundem octonarium. nouenarius duas habet: nonam, quod est unum, et tertiam, quod est tria. haec autem simul quaternarium faciunt longe nouenario minorem. denarius tres habet partes tales: unum decimam, duo quintam, quinque dimidiam: qui numeri simul ducti ad octonarium perueniunt, non ad denarium. undenarius non habet nisi solam undecimam, sicut septenarius solam septimam et quinarius solam quintam et ternarius solam tertiam et binarius solam dimidiam, quod in omnibus unum est. duodenarius uero partibus suis talibus simul ductis non ipse consummatur, sed exceditur; ampliorem quippe duodenario numerum faciunt: nam usque ad sedecim perueniunt. habet enim eas quinque: duodecimam, sextam. quartam, tertiam, dimidiam . nam duodecima eius unum est, sexta duo, quarta tria, tertia quattuor, dimidia sex: unum autem et duo et tria et quattuor
Abbreviated transcription (Latin):
quibus agimus id est quae dici porsunt quot aesint : porro quater¬
narius duas hab& tales: namunum quar tacius est duo dimidia
sed ambȩ iniummam ductae id est unum &duo simul ternariũ
faciunt. Non quater narium. Nonergo eum complent parter
sua quia insummaminore consistunt : quinarius non haboc
Nlemi ninunam idest ipsum unum quat quintapars enusest
um e duo quamius parseiur minorsit & triamaior. neituse
domnen earum dicipotest quota parsciursit : senarius uero trer
Pi teritales hab& sextam tertiam dimidiam sexta ciur unũ
łtertia duo dimidia tria: hac autem partes insumimam
duio cari idest unum. & duo. &tria: simuleundem conumimas
ꝑseiunt que se spnarium lame ptenarius non habee talem
pastem nisi septimam quod est unum : octonarius tren
octabam quastam dimidiam. idest unum duo & quat uor
ed hao simuli ductae septenarium faciunt ofonari¬

Expanded text:
quibus agimus, id est quae dici possunt quotae sint. Porro quaterquibus agimus, id est quae dici possunt quotae sint. Porro quaternarius duas habet tales: nam unum, quarta ejus est; duo, dimidia; sed ambae in summam ductae, id est unum et duo simul, ternarium faciunt, non quaternarium. Non ergo eum complent partes suae, quia in summa minore consistunt. Quinarius non habet talem nisi unam, id est ipsum unum, quae quinta pars ejus est: nam et duo quamvis pars ejus minor sit et tria major; neutra tamen earum dici potest quota pars ejus sit. Senarius vero tres partes tales habet, sextam, tertiam, dimidiam: sexta ejus, unum est; tertia, duo, dimidia, tria. Hae autem partes in summam ductae, id est unum et duo et tria, simul eundem consummant perficiuntque senarium. Iam septenarius non habet talem partem nisi septimam,. quod est unum, octonarius tres: octauam, quartam, dimidiam, id est: unum, duo et quattuor . sed haec similiter ductae septenarium faciunt infra i
Abbreviated transcription (Latin):
ter narus iste autem ex tribus: senarius ergo numerus
ut dicere coeperam pastibus suis connumeratis & in sũm̃
ductis in se compl&ur : aliinam que sunt numeri quorun
pastes simul ductae minorem summam faciunt aliiue¬
no rmipliorum cestis uero interuallorum rationib pau¬
ciore s inueniuntur qui suis pastib compleantur quarũ
summa nec citra insistat : nec ultra excrescat: sed aqͥ
tantum occurrat. quantus est ipse numerus cuius par
tessunt: Horum primus senarius est: nam unus p
numeris nullae pastes sunt: sic enimdicitur unum in
numeris quibus numeramus ut non habeat dimidium
uelaliquam pastem seduere acpure & simpliciter
unumsit: duorum autem parsunum est & est dimidia
neculla altera: ternarius uero duas hab& unam
quae dicipossit quota sit : quod est unum namter¬
da eius est: & aliam maiorem quae nompossit dici quo¬
tasit id est duo: Nec huius ergo partes conputari possnt illac do

Expanded text:
ternariis, iste autem ex tribus. Senarius ergo numerus, ternariis, iste autem ex tribus. Senarius ergo numerus, ut dicere coeperam, partibus suis connumeratis et in summam ductis ipse conpletur. alii namque sunt numeri, quorum partes simul ductae minorem summam faciunt, alii uero ampliorem; certis autem interuallorum rationibus pauciores inueniuntur, qui suis partibus conpleantur, quarum summa nec citra insistat nec ultra excrescat, sed ad tantum occurrat, quantus est ipse numerus, cuius ptes sunt. Horum primus senarius est. Nam unius in numeris nullae partes sunt. Sic enim dicitur unum in numeris quibus numeramus, ut non habeat dimidium vel aliquam partem, sed vere ac pure et simpliciter unum sit. Duorum autem pars unum est, et ea dimidia, nec ulla altera. Ternarius vero duas habet, unam quae dici possit quota sit, quod est unum, nam tertia ejus est; et aliam majorem quae non possit dici quota sit, id est duo: nec hujus ergo partes computari possunt illae, de
Abbreviated transcription (Latin):
dumtaxat pastib quae multplicatae possint com¬
summare numerum cuius pastessunt: talis enim
pars numeri dici potest quotasit: nam ternarius nu¬
merus potest dici pars non tantum senarii cuius di¬
midia est sed omnium ampliorum quam est ipse ter¬
narius Nam & quater narii & quinari pars maior
ternaruis est potest enim diuidi & quaternarius in
tria᷑ &quinarius intria & duo & septenarii & octonari
& noue narii & quid quid ultra est numerorum pari
estternarius non maior uel dimidia sed minor
Nam septe narius quoque diuidi potest intria & quai¬
tuor & octanarius intria & quinque. & nouenarius. in
tria &seꝵ: sed nullius horum potest dici ternarius qu¬
tasit pars. nisitantum nouenarii cuius pars tertia. aest
sicut senarii dimidia. Itaque horum omnium quos com¬
memoraui nullus consummatur ex aliquotternarus
nsisenarius & nouenarius. Namille constat ꝗͣlduob

Expanded text:
dumtaxat partibus, quae multiplicatae possint condumtaxat partibus, quae multiplicatae possint consummare numerum, cuius partes sunt; talis enim pars numeri dici potest quota sit. nam ternarius numerus potest dici pars non tantum senarii, cuius dimidia est, sed omnium ampliorum, quam est ipse ternarius. nam et quaternarii et quinarii pars maior ternarius est; potest enim diuidi et quaternarius in tria et unum et quinarius in tria et duo. et septenarii et octonarii et nouenarii et quidquid ultra est numerorum pars est ternarius non maior uel dimidia, sed minor. nam septenarius quoque diuidi potest in tria et quattuor et octonarius in tria et quinque et nouenarius in tria et sex; sed nullius horum potest dici ternarius quota sit pars nisi tantum nouenarii, cuius pars tertia est sicut senarii dimidia. itaque horum omnium, quos commemoraui, nullus consummatur ex aliquot ternariis nisi senarius et nouenarius. nam ille constat ex duobus
Abbreviated transcription (Latin):
terrenis atq mostalibur : uesperauero momnibus perrec¬
ici ponditionis quasi terminus quidamsit. Mane autem
incipientis exordium omnisenim creatanatura certnun
hutiss ae sinib continur : indagare difficilcest: sed nue hoc
ue illud nuealiquid &iam tertium probabiliurꝰ quo dde cao¬
lr ponit inuenire quod inprogreri disputa abnoel hor¬
ltanapparebit quemadmodum in illir diebi cenox for
lespera & mane intellegatur: non est tamennor &
ut consideremus senariinumeri perfectionem in ipsa
interiore natura numerorũ. quam mente intuentes ea
quae sensibus &iam corporis adiacent numeramus nume¬
roseque disponimus: Inuenimus ergo senarium numerũ
primum esse ꝑfectum earatione quod suis pastibus com¬
pleatur: Suntenim & aliinumeri aliis causis ranonib¬
que perfecti proin de istum senarium ea rationȩ per¬
fectum diximus quod suis pastib: compl&latur. talib

Expanded text:
terrenis atque mortalibus - uespera uero in omnibus perfecterrenis atque mortalibus - uespera uero in omnibus perfectae conditionis quasi terminus quidam sit. mane autem incipientis exordium — omnis enim creata natura certis suis initiis et finibus continetur —: indagare difficile est. sed siue hoc siue illud siue aliquid etiam tertium probabilius, quod dicatur, possit inueniri, quod in progressu disputationis forsitan adparebit, quemadmodum in illis diebus et nox et uespera et mane in-\' tellegatur, non est tamen ab re, ut consideremus senarii numeri perfectionem in ipsa interiore natura numerorum: quam mente intuentes ea, quae sensibus etiam corporis adiacent, numeramus numeroseque disponimus. Inuenimus ergo senarium numerum primum esse perfectum ea ratione, quod suis partibus conpleatur; sunt enim et alii numeri aliis causis rationibusque perfecti. proinde istum senarium ea ratione perfectum diximus, quod suis partibus conpleatur, talibus
Abbreviated transcription (Latin):
rep& antur: In totoenim tempore multidiesueniunt prace¬
ritis similes Nullus autem idem redit: utrum ergo praccerie¬
runt diesilli : anistis quieorum uocabulis &numero censen¬
tur intemporum or dine cottidie transcurrentibus illi
mipsis rerum conditionibus maneant. ut non solum millis
tribus antequam fierent luminaria sed &iam in reliquis
item tribus diei nomen intellegamus inspecierei quacerea¬
iaest. Noctemq eius in priuatione uel defectu uelsi quo
alio nomine melius significatur cumamittitur specieralio
mutatione a forma ad informitatem declinante atq uer¬
pente quaenutatio momnicreatura siue porsibilitate
nes diuam side sit effectus sicut incaelestibur supenoribur
sue adimplendam in infimisreb pulchritudinem tempo¬
ralem pordinatas uicer quorumq mutabilium cesnonibo
succemonibusq peragiur : Sicut manifestumest inrebui

Expanded text:
repetantur. in toto enim tempore multi dies ueniunt praeterepetantur. in toto enim tempore multi dies ueniunt praeteritis similes, nullus autem idem redit. utrum ergo praeterierint dies illi, an istis, qui eorum uocabulis et numero censentur, in temporum ordine cotidie transcurrentibus illi in ipsis rerum conditionibus maneant, ut non solum in illis tribus, antequam fierent luminaria, sed etiam in reliquis item tribus diei nomen intellegamus in specie rei, quae creata est, noctemque eius in priuatione uel defectu uel si quo alio nomine melius significatur, cum amittitur species aliqua mutatione a forma ad informitatem declinante atque uergente — quae mutatio in omni creatura siue possibilitate inest, etiamsi desit effectu, sicut in caelestibus superioribus, siue ad inplendam in infimis rebus pulchritudinem temporalem per ordinatas uices quorumque mutabilium cessionibus successionibusque peragitur, sicut manifestum est in rebus
Abbreviated transcription (Latin):
sum de illo dictumest : quienim singillatim bonus est. magii
utiq cum omnibur bonus est: Non autem quando cumom¬
nibur bonus est. Sequitur ut &iam singillatim bonursit
Moderatum est itaq: ut id dicer&ur quod in praesenti uerum
ess& & praescientiam significar& futuri. Drenim natu¬
rarum optimus conditor peccantium uero iustis simus
ordinator est ut &iam siqua singillatim fiunt delinquen¬
do de formia semꝑ tamen cumei sun iuersitas pulchrasn
sedi am ea quae sequuntur insequenti uolumine ꝑtractemus¬
ł consummata sunt caclum & terra &omnis ornatus eori
fecit: & benedixit ds̃ diem septimum & sanctificauit eude
quiamipso requieuit ab omnibus operibus sus quae icho¬
uit ds̃ facere : Arduum quidem atq difficillimum est uirib
intentionis nostrae uoluntatem scribtoris mistir sex diebus men¬
tis uiuacitate pen&rare Aitrum pra&erierimt diesilli & ad¬
dito septimo nunc ꝑ uolumina temporum nonre sed nomine

Expanded text:
sum de illo dictum est. qui enim singillatim bonus est, magis sum de illo dictum est. qui enim singillatim bonus est, magis utique cum omnibus bonus est. non autem, quando cum omnibus bonus est, sequitur, ut etiam singillatim bonus sit. moderatum est itaque, ut id diceretur, quod et in praesenti uerum esset et praescientiam significaret futuri. deus enim naturarum optimus conditor, peccantium uero iustissimus ordinator est, ut etiam, si qua singillatim fiunt delinquendo deformia, semper tamen cum eis uniuersitas pulchra sit. sed iam ea, quae sequuntur, in sequenti uolumine pertractemusEt consus diem septimum et sanctificauit eum, quia in ipso requieuit ab omnibus operibus suis, quae inchoauit deus facere. arduum quidem atque difficillimum est uiribus intentionis nostrae uoluntatem scriptoris in istis sex diebus mentis uiuacitate penetrare. utrum praeterierint dies illi et addito septimo nunc per uolumina temporum non re, sed nomine
Abbreviated transcription (Latin):
de horinem peccaturum nec insliae inagia ꝓ peesie bio¬
ueuiansrum inioningillatim sedcum cecris eum dicere
qunt manent nicutuelilla quae non peccauerun accepi
qua epeccane nonpomuntꝰ & singilabonae e unuetrla
ominia ualdebonanint : Non enim frustra est additum
ualde. quia ce corporis membri slociam singula pulchra
sunt multo sumt tamen in uniuersi corporis conpage omnia
pulchriora quia oculum uerbi gratia placitum atq laudatum
orina amennse paratum acorpore uider imus non diceremur tam
pulchrum quaminilla conexione membrorum cum locoruo
positur uniuerso corpore cerner&ur: eauero quae peccan¬
do admittunt decur proprium. Nullomodo tamen efficiunt
utnon &iam ipsa recte ordinata cum toto atq uniuersobona
sint: Homo igitur ante peccatum & suo genere utiq bonur
eratꝰ. sed scribtura pra&ermisit hocdicere ut illud potius
dicer& quod futurum aliquid praenuntiar&: Nonenim fal¬

Expanded text:
deus hominem peccaturum nec in suae imaginis perfectiodeus hominem peccaturum nec in suae imaginis perfectione mansurum, non singillatim, sed cum ceteris eum dicere runt, manent, sicut uel illa, quae non peccauerunt, uel illa, quae peccare non possunt, et singula bona et in uniuerso omnia ualde bona sunt. non enim frustra est additum: ualde, quia et corporis membra, si etiam singula pulchra sunt, multo sunt tamen in uniuersi corporis conpage omnia pulchriora; quia oculum, uerbi gratia, placitum atque laudatum, tamen, si separatum a corpore uideremus, non diceremus tam pulchrum quam in illa conexione membrorum, cum loco suo positus in uniuerso corpore cerneretur. ea uero, quae peccando amittunt decus proprium, nullo modo tamen efficiunt, ut non etiam ipsa recte ordinata cum toto atque uniuerso bona sint. homo igitur ante peccatum et in suo genere utique bonus erat; sed scriptura praetermisit hoc dicere, ut illud potius diceret, quod futurum aliquid praenuntiaret. non enim fal
Abbreviated transcription (Latin):
i ri omaeili potest atem uel dominancu iueteden ci nubintu¬
li deorinibus e fudit de omnia quaesert. dc cebiona ulint
Mento quo porest: pocuitenim primored dihoromi ungiu
stitinue ding llatim c&erir quac antea factasm ne Cgũ
est scuri denum ddeomnib diciquae secitdsꝰ cc ce bonaudeitẽ
dortonb quasentode proficiuntur omnia. thonauatde
cormibus dicemdum fui. uuidit d̃ omnia quaefecit &iecce
bona ualde Nonsingillatm dehit quac ipaodie eseca uret or
Quirergo depecoribus &bestur & reptilibur terrae dictum
el n quaea deundem dem extum perunerit nuifontenlla
Sosngulatim in suo genere & cumcaeriunuera liter dia
bona meruerunti & homo factur adim aginemida neniis
cum coceris hoc dicimerunt : anqua perfectur non du
etat qua nondum erat in para diso constitiutur efliun
uero postea quamib constitutus est dictumnt quodhic
praoennemimest: quidergo dicimur anquia praescieba

Expanded text:
tamque illi potestatem uel dominandi uel edendi subintutamque illi potestatem uel dominandi uel edendi subintulit de omnibus: et uidit deus omnia, quae fecit, et ecce bona ualde, merito quaeri potest. atim, quod singulatim caeteris quae antea facta sunt redditum est; tum demum de omnibus dici quae fecit Deus, Ecce bona valde. An forte quia sexto die perficiuomnibus dicendum fuit: uidit deus omnia, quae fecit, et ecce bona ualde, non singillatim de his, quae ipso die facta sunt ? cur ergo de pecoribus et bestiis et reptilibus terrae dictum est, quae ad eundem diem sextum pertinent ? nisi forte illa et singillatim in suo genere et cum ceteris uniuersaliter dici bona meruerunt, et homo factus ad imaginem dei nonnisi cum ceteris hoc dici meruit. an quia perfectus nondum erat, quia nondum erat in paradiso constitutus? quasi uero, posteaquam ibi constitutus est, dictum sit, quod hic praetermissum est. Quid ergo dicemus ? an, quia praesciebat
Abbreviated transcription (Latin):
edendi & hoc dõ dicente homo cognouis s&.dicitur & sic est
factum in hoc utique quoddõ dicente homo cognouit:
am sud&iam tunc egisr&. idest mescam illa quaedata sunt.¬
&iam uescendo assupsirs& seruar&ur illa consu&udo serib¬
turae ut postea quam dictum est. & sic est factum. quodade¬
primendam praccedentem cognitionem pertin& deinde
inferreur &iam ipsa operatio acdicerecur. & acceperun
& ederunt: poteratenim ita dici &iam si nonrursur nomi¬
recur ds̃ sicutinillo loco postea quam dictum est. Congr¬
gestur aqua quaeest subcaelo in congregatione una S
appare at arida sub infertur & sic est factum. acdein de
nondititur . & fecit dr̃ sed tamenita repocitur & congrega
est aqua in congregationes suas. & c&era: quod autem ñ
singiatim ut in celerir &iam dehumana creatura dixin
&iudi dĩ qui abonum est sed post hominem factumda¬

Expanded text:
haec edendi, et hoc deo dicente homo cognouisset, dicitur: et sic est haec edendi, et hoc deo dicente homo cognouisset, dicitur: et sic est factum, in hoc utique, quod deo dicente homo cognouit. nam si id etiam tunc egisset, id est in escam illa, quae data sunt, etiam uescendo adsumsisset, seruaretur illa consuetudo scripturae, ut, posteaquam dictum est: et sic est factum, quod ad exprimendam praecedentem cognitionem pertinet, deinde inferretur etiam ipsa operatio ac diceretur: et acceperunt et ederunt. poterat enim ita dici, etiamsi non rursus nominaretur deus, sicut illo loco, posteaquam dictum est: congregetur aqua, quae est sub caelo, in congregationem unam, et adpareat arida, subinfertur: et sic est factum, ac deinde non dicitur: et fecit deus, sed tamen ita repetitur: et congregata est aqua in congregationem suam et cetera. Quod autem non singillatim ut in ceteris etiam de humana creatura dixit: et uidit deus, quia bonum est, sed post hominem factum da
Abbreviated transcription (Latin):
diligentius coeperit explicari. &ideo pluralem numerũ
continuo subiecit dicens. feciteos & benedixit eos: sedutiam
drxi ddiligentius in consequenti scribtura de hominis crea¬
tione requiremus: nunc aduestendum est quod postea qu
diut & sic est factum: statim subiecit &iudit dt̃ omnia
quae fecit & eccebona ualde: ubi intellegitur potestã s̃¬
& facultas ipsa data naturaeꝰ humanae: sumendi adescam
pabulum agri & fructus ligni: Ad hocenim intulit : & sic
est factum quod ab illo loco inchoauerat ubiait. & dixn
ds eccedediuobis pabulum seminale & c&lera: Nam &¬
siadomnia quae supra dicta sunt r&ulerimus quod ait
& sic est factum. consequens erit ut confiteamur &liam cye¬
uisse illosiam & multi plicatos impleuisse terram n eo den
sexto die: quod eadem scribtura testante post multos annos
factum inuenimus : qua propter cumdataess& haec facultas

Expanded text:
diligentius coeperit explicari; et ideo pluralem numerum diligentius coeperit explicari; et ideo pluralem numerum continuo subiecit dicens: fecit eos et benedixit eos. sed, ut iam dixi, diligentius in consequenti scriptura de hominis creatione requiremus. Nunc aduertendum est, quod, posteaquam dixit: et sic est factum, statim subiecit: et uidit deus omnia, quae fecit, et ecce bona ualde, ubi intellegitur potestas et facultas ipsa data naturae humanae sumendi ad escam pabulum agri et fructus ligni. ad hoc enim intulit: et sic est factum, quod ab illo loco inchoauerat, ubi ait: et dixit deus: ecce dedi uobis pabulum seminale et cetera. nam si ad omnia, quae supra dicta sunt, rettulerimus, quod ait: et sic est factum, consequens erit, ut fateamur etiam creuisse illos iam et multiplicatos inpleuisse terram in eodem sexto die, quod eadem scriptura testante post multos annos factum inuenimus. quapropter, cum data esset facultas