comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
eoꝵ ereasse nat᷑am. cui noxiũ sit nͣ eẽ cũ đõ.
potuisse nat᷑am. nec eoꝵ nat᷑e auctorẽ nͥ đm.
Cuiꝰ erroris impietate. tanto qͥsq carebit ex
tebat ad filios isrł. Ego sũ qͥsũ. Cũ enĩ đs sũ¬
ma eentia sit. hoc ẽ sũme sit. ⁊ iđo in mutab¬
lissit. rebꝰ ꝗsͣ exnihilo ereauit eẽ dedit.s ñ
minꝰ. atq ita nat᷑am cẽntiarẽ gͣdibꝰ ordinaỹ.
Siẽ enĩ abeo ꝗđ ẽ sapere uocat᷑ sapientia. sic
ab eo qđ ẽ ẽẽ uocat᷑ cenͣtia. Nouo qͥde noĩe qͦ
usi uet̾es ñ s̃ latini sermoniᷤᷤ auẽtores.s iã
nr̃is tẽporibꝰ usitato. ne deeẽt etiã linguȩ̨
nr̃ȩ qđ gͣci appellant usian. Hoc enĩ u̾bu cu̾bo
ex pressũ ẽ. ut dic̾it᷑ centia. Ac ꝑhoe ei nat᷑e ꝗͦ¬

Expanded text:
eorum creasse naturam, cui noxium sit non esse cum Deo. eorum creasse naturam, cui noxium sit non esse cum Deo. potuisse naturam, nec eorum naturae auctorem Deum. Cujus erroris impietate tanto quisque carebit exptebat ad filios Israel: Ego sum, qui sum . Cum enim Deus summa essentia sit, hoc est summe sit, et ideo immutabilis sit; rebus quas ex nihilo creavit, esse dedit, sed non minus, adque ita naturas essentiarum gradibus ordinauit sicut enim ab eo, quod est sapere, uocatur sapientia, sic ab eo, quod est esse, uocatur essentia, nouo quidem nomine, quo usi ueteres non sunt Latini sermonis auctores, sed iam nostris temporibus usitato, ne deesset etiam linguae nostrae, quod Graeci appellant coatav; hoc enim uerbum e uerbo expressum est, ut diceretur essentia; ac per hoc ei nat
Abbreviated transcription (Latin):
qͣm illa qͥ rõnis ł sensꝰ ẽ expers. ⁊ iđo meã ñ cadet
miseria. Qđ cũ itasit. hiuenat᷑e qͥ intanta excelłn¬
tia ereata ẽ. ut licet sit ipsa mutabiliᷤᷤ inherendo
tam̃ in cõmutabilibono. id sũmođobeatitudi¬
nẽ oseqͣt᷑. nec expleat indigentiã suã. dͥ utiq be¬
ata sit. eiq: explende ñ sufficiat nͥ ds. ꝓfecto ñ illi
adherere. uiciũ ẽ. Om̃e aut̃ uiciũ nat᷑e nocẽt. ac
differt istas: uitio. Quo tam̃ uicio etiã ualde
magna multũq laudabiliᷤ ostendit᷑. ipsa nat᷑a.
Cuiꝰ enĩ recte uituꝑat᷑ uiciũ. ꝓculdubio nat᷑a
landat᷑. Nã recta uitii uituꝑatio ẽ. qđ illo deho
uiss. & cũ uiciũ auriũ đr. surditas. ad earũ na
inde sapiat. illo gaudeat. tantoq: bono sine
morte.sine errore. sine molestia ꝑfruat᷑. quis
digne cogitare possit aut eloqͥ: qua ꝓpt̃ etiã
uicio maloꝵ angłoꝵ qͦ ñ adherent deo. qm̃ om̃e
uiciũ nat̾e nocet satis manifestat᷑ đm tã bonã

Expanded text:
m illa quae rationis uel sensus est expers, et ideo in eam non cadit miseria. Quod cum ita sit, huic naturae, quae in tanta excellentia creata est, ut, licet sit ipsa mutabilis, inhaerendo tamen incommutabili bono, id est summo Deo, beatitudinem consequatur, nec expleat indigentiam suam nisi utique beata sit, eique explendae non sufficiat nisi Deus, profecto non illi adhaerere uitium est. Omne autem uitium naturae nocetdiffert ista, sed uitio; quo tamen etiam uitio ualde magna multumque laudabilis ostenditur ipsa natura. Cuius enim recte uituperatur uitium, procul dubio natura laudatur. Nam recta uitii uituperatio est, quod illo dehonuisus; et cum uitium aurium dicitur surditas, ad earum natinde sapiat, illo gaudeat tantoque bono sine morte sine errore sine molestia perfruatur, quis digne cogitare possit aut eloqui? Quapropter etiam uitio malorum angelorum, quo non adhaerent Deo, quoniam omne uitium naturae nocet, satis manifestatur Deum tam bonam
Abbreviated transcription (Latin):
p̃cipit᷑ đntia ẽditoriꝰ. netanti artificis
opꝰ in auꝗͦ rep̃hende. uanitate humaneit¬
mitatis audeamꝰ: Quãꝙͣ ⁊ uicia rerũ t̾renañ
ñ uoluntaria. neq penalia. nat᷑as ipsa quatũ
nulla om̃ino ẽ euiꝰ ñ sit auetor ⁊ c̃ditos d̾e.
si prudnt̃ attendamꝰ eađe ratione cõm̃daq̃
qr & in eis hoc nob ꝑuieiũ tolli displicat ꝗđ
innata placet: nisi qr ħoibꝰ etiã ipse natͣe
plerũq displicent. cũ eisfiunt narie ñ us
ẽsid antib s utilitatẽ suã. sic̃ illa animala¬

Expanded text:
prouidentia Conditoris, ne tanti artificis opus in aliquo reprehendere uanitate humanae temeritatis audeamus. Quamquam et uitia rerum terrenarum non uoluntaria neque poenalia naturas ipsas, quarum nulla omnino est, cuius non sit auctor et conditor Deus, si prudenter adtendamus, eadem ratione commendant, quia et in eis hoc nobis per uitium tolli displicet, quod in natura placet; nisi quia hominibus etiam ipsae naturae plerumque displicent, cum eis fiunt noxiae. non eas considerantibus, sed utilitate
Abbreviated transcription (Latin):
causa ex ẽtͣrio ẽ intelligenda. qđ ẽ non
adherere d̾o. Quã obrẽ si cũ querit᷑ q̃re illibeati
sint. recte respondet᷑. qͥa adherent đo. Et cũ grit᷑
cur isti sint miseri. recte respondet᷑. ꝙ ñ ad hereÑ¬

Expanded text:
causa ex contrario est intellegenda, quod est non causa ex contrario est intellegenda, quod est non adhaerere Deo. Quam ob rem si, cum quaeritur, quare illi beati sint, recte respondetur: Quia Deo adhaerent; et cum quaeritur, quur isti sint miseri, recte respondetur: Quia non adhaeren
Abbreviated transcription (Latin):
NTEQUA
TOE IN STITIITIÕE
ħois dicã. uͥ duarũ
ciuitatũ. qͣntũ
adrationaliũ
mortaliũ genꝰ attinet apparet exortꝰ. sic̃ suꝑ¬
monstret᷑ qͣntũ anob̾ potẽ. qm̃ ñ in ẽueniens
una inboniᷤᷤ. alt̾a in maliᷤᷤ ñ sołu in angłis.
maloꝵ. int̾se stͣrios appetitꝰ ñnat᷑is. pͥncipibꝰ¬
diu̾sis. cũ ds om̃iũ substantiarũ bonꝰ auctor
⁊ c̃ditor utͦsq creau̾it. s uoluntatibꝰ & cupi¬
ditatibꝰ exstitisse dubitare fas ñ ẽ. đu ali ẽ¬
stant᷑̃ in cõmuni õib bono. qđ ipse illis ds ẽ.
alii sua potestate poeiꝰ delectati. uelut bo¬
nũ suũ s ipsi eeñt. asuꝑiore cõmuni om̃ix̃.
ł pacifico bono ad ꝓpͥa defluxert̃.⁊ hab̃ntes
cdationiꝰ fastũ. ꝓ excelsissima etͣnitate. uani¬
tatis astutiã. ꝓcertissima ueritate. studia
partiũ. ꝓindiuidua caritate. suꝑbi. falla¬
ces. inuidi effectis̃. Beatitudinis đ illoꝵ
causa ẽ. ad hertre do. qͦcirea istoꝵ miseriȩ

Expanded text:
ntequam de institutione hominis dicam, ubi duarum civitatum, quantum ad rationalium mortalium genus attinet, apparebit exortus, sicut supmonstretur, quantum a nobis potest, quam non inconveniens una in bonis, altera in malis non solum angelis, malo rum intus omnium substantiarum bonus auctor et conditor utrosque creauerit, sed uoluntatibus et cupiditatibus extitisse dubitare fas non est. dum alii constanter in communi omnibus bono, quod ipse illis Deus esalii sua potestate potius delectati, uelut bonum suum sibi ipsi essent, a superiore communi omnium beatifico bono  ad propria defluxerunt et habentes elationis fastum pro excelsissima aeternitate, uanitatis astutiam pro certissima ueritate. studia partium pro indiuidua caritate superbi fallaces inuidi effecti sunt. Beatitudinis igitur illorum causa est adhaerere Deo; quocirca istorum miseriae
Abbreviated transcription (Latin):
bonihnt p̃cedñtibꝰ m̾itis. Fortuna uͦ qͣ dr̃¬
tit. Ñ enĩ maligniᷤᷤ demonibꝰ etiã sic difficile
ẽ fallete. quoꝵ artes atq u̾sutia hinc potiꝰ
isti ad utere debuer: qd̃ illa dea locuta ẽ quę
fortuitu accid. ñ qͣ mitis uen̾ Fuit enĩ fortu¬
na loquax:⁊ muta felicitaᷤᷤ. Ut qͥd aliud. nisi
ut hoĩes recte uiu̾e ñ eurarent. ẽciliata s for
tuna. ꝗͥ illo ᷤᷤ sine ullis boniᷤᷤ m̾itis fac̾et fortu¬
natoᷤ  Et certe si fortuna loqͥt᷑ ñ saltĩ mulie᷑¬
dedicauer: putarent᷑ tantũ miracłm muli¬
ebri lo qͣcitate finrisse. Uirtutẽ qͦ deã fec̾unt:
qͣsi dea qͥdẽ ec̃t. multiᷤ fuerat p̃ferenda. Et nẽ
qr dea ñ ẽs: donũ dĩ ẽ. ipsa ab illo impetret᷑
a qͦ solodari pot̃. ⁊ om̃ĩs falsoꝵ deoꝵ tba uanes¬
cat.S. cur ⁊ fides dea credita ẽ : Et acc ep̃ etiã
ipsa tẽpłũ ⁊ altare. Quã qͥs qͥs prudnt᷑ agnosẽ:

Expanded text:
boni habent praecedentibus meritis; fortuna uero, boni habent praecedentibus meritis; fortuna uero, daemonibus etiam sic difficile est fallere, quorum artes adque uersutias hinc potius isti aduertere debuerunt, quod illa dea locuta est, quae fortuito accidit, non quae mentis uenit. Fuit enim Fortuna loquax et muta Felicitas, ut quid aliud, nisi Fortunae? Ubi est quod a fortuitis etiam nomen accepit? Nihil tuna, quae illos sine ullis bonis meritis faceret fortunatos? Et certe si Fortuna loquitur, non saltem muliebpotest ei iubenti et eam quo uoluerit mittenti Fortuna resistere. Aut certe istam mali colant, qui nolunt si dea esset, multis fuerat praeferenda. Et nunc quia dea non est, sed donum Dei est, ipsa ab illo inpetretur, a quo solo dari potest, et omnis falsorum deorum turba uanescet. Sed quur et Fides dea credita est et accepit etiam ipsa templum et altare? Quam quisquis prudenter agnoscit,
Abbreviated transcription (Latin):
uust. qđ ⁊ fortuna deaputat᷑ & colit᷑. An ali¬
ud ẽ felicitas. aliud fortuna: qr fortuna potͣ
eẽ ⁊ mala.Eclicitas aut̃ simala fuerit. felicitas
ñ erit. Certe enĩ om̃s deos utꝰq sea. si ⁊ sexum
habent. ñ n bonoᷤ existimare debemꝰ. Hoc pla¬
to dic̃. hoc alii phylosophi. hoc excelłntes rei
aliqnͣ bona ẽ aliqñ mala. Anforte qnͣ mala
ẽ. dea ñẽ.s in malignũ demonẽ repente ẽu̾ti
t᷑. Qđ s gͦ dee iste: ꝓfecto ꝗͦt qt hoĩes fortuna¬
ti. hoc ẽbonȩ fortune. Nãcũ sint ⁊alii pluri¬
mi simul. hoc ẽ uno tp̃e malȩ fortune: nũ¬
qͥd si ipsa eẽt. simul ⁊ bona eẽt ⁊ mala. hiᷤ aliud.
illiᷤ aliud. An illa qͣ dea ẽ semꝑbona ẽ.Ipsa ẽ
gͦfelicitaᷤᷤ. Curadhibnt᷑ diu̾sa noĩa.S. ⁊ hoc
ferendu ẽ.Sol eniͣ⁊ unares duobꝰ nõ ibꝰ ap¬
pellari. Qd diu̾se edes. diu̾sȩare. diu̾sa
saera. Est causa inqͥunt: qr felicitaᷤ illa e̾. ꝗmͣ

Expanded text:
uult. quod et Fortuna dea putatur et colitur? An aliud est felicitas, aliud fortuna? Quia fortuna potest esse et mala; felicitas autem si mala fuerit, felicitas non erit. Certe omnes deos utriusque sexus si et sexum habent non nisi bonos existimare debemus. Hoc Plato dicit, hoc alii philosophi, hoc excellentes rei aliquando bona est, aliquando mala? An forte quando mala est, dea non est, sed in malignum daemonem repente conuertit ergo deae istae? Profecto quotquot homines fortunati, hoc est bonae fortunae. Nam cum sint et alii plurimi simul, hoc est uno tempore, malae fortunae, numquid, si ipsa esset, simul et bona esset et mala; his aliud, illis aliudergo Felicitas: quur adhibentur diuersa nomina? Sed hoc ferendum est; solet enim et una res duobus nominibus appellari. Quid diuersae aedes, diuersae arae, diuersa sacra? Est causa, inquiunt, quia felicitas illa est, quam
Abbreviated transcription (Latin):
ri hominẽ qͥse timeat ficri regẽ. nullꝰ aut̃
inuenit᷑. qͥ se nolit eẽ felieẽ Ip̃sigͦ dñ siꝑ au¬
guria ł qͦlib mͦ cosposse ẽsuli putant. de hac
re c̃sulerent᷑ utrũ uellent felicitati locoee¬
dere.si forte alior edibꝰ ł altaribꝰ iã fuisset
locꝰ oͦcupatꝰ ubi edes maioratq sublimior

Expanded text:
ri hominem, qui se timeat fieri regem; nullus autem ri hominem, qui se timeat fieri regem; nullus autem inuenitur, • qui se nolit esse felicem. Ipsi ergo di si per auguria uel quolibet modo eos posse consuli putant, de hac re consulerentur, utrum uellent Felicitati loco cedere, si forte aliorum aedibus uel altaribus iam fuisset locus occupatus, ubi aedes maior adque sublimior
Abbreviated transcription (Latin):
dõr num̃um felicitate suscepta. magna
belloꝵx ciuiliũ infelicitã subseeut᷑a est.
Anforte iuste ẽ indignata felicitas. qđ & tã
sero. & ñ ad honorẽ. s: ad ẽtumeliã potiꝰ inuita¬
ta dea ẽ: ut cũ ea cołet᷑ pͥapus. ⁊ cloacina. ⁊ pa¬
uor: ⁊ pallor: & febris.: & cet̾a ñ numina eo¬
lendoꝵ. s crimina colentiũ: Ad extremũ si
cũ turba indignissima.tanta colenda uisa ẽ¬
dea. cur ñ uel illustriꝰ cet̾is colębat᷑. Quiꝰ enĩ
ferat. qđ neq int̾ dõs ẽsentientes. qͦs dicunt
inẽsiliũ iouis ad hib̾i. nec int̾ deos qͦ electoᷤᷤ
uocant felicitas c̃stituta ẽ. ut tẽpłu aligt
ei fieret. qđ ⁊ loci sublimitate ⁊ oꝑiᷤᷤ dignita¬
te p̃minerꝯ. Cur enĩ ñ aliqͥd meliꝰ quã ipsi
ioui. Nã que etiã ioui regnũ nͥ felicitas ded̾.
si tam̃ cũ regnaret felix fuit:⁊ potior ẽ feli¬
eitas regno. Nemo enĩ dubitat facile inueni¬

Expanded text:
deorum numerum Felicitate suscepta magna deorum numerum Felicitate suscepta magna bellorum ciuilium infelicitas subsecuta est. An forte iuste est indignata Felicitas, quod et tam sero et non ad honorem, sed ad contumeliam potius inuitata est, ut cum ea coleretur Priapus et Cloacina et Pauor et Pallor et Febris et cetera non numina colendorum, sed crimina colentium? Ad extremum si cum turba indignissima tanta dea colenda uisa est, quur non uel inlustrius ceteris colebatur? Quis enim ferat, quod neque inter deos Consentes, quos dicunt in consilium Iouis adhiberi, nec inter deos, quos selectos uocant, Felicitas constituta eat? Templum aliquod ei fieret, quod et loci sublimitate et operis dignitate praemineret. Quur enim non aliquid melius quam ipsi Ioui? Nam quae etiam Ioui regnum nisi Felicitas dedit? si tamen cum regnaret felix fuit. Et potior est felicitas regno. Nemo enim dubitat facile inueni
Abbreviated transcription (Latin):
tant pꝰtea ds̃ fieret.si hanc deã ꝓpitiã ñ hab̾et.
Ut qͥdgͦ c̃stituit romaniꝰᷤ deos. ianũ. iouẽ mariẽ.
pieũ. faunũ. tiberinũ. herculẽ. & si ꝗs alioᷤ. utqͥd
titꝰ taciꝰ addidit satͣnũ.opẽ. sole. lunã. uulca¬
⁊ tot deassine istaᷤ. An eã forte intanta tͣba
uid̾e ñ potuit.Nostiliꝰ uͦ eerte rex. deoᷤ ⁊ ipse
nouos. pauorẽatq: pallorẽ ꝓpitian do non
int᷑ducet: si deã istã nosset aut eoler. Psente
ꝗͥppe felicitate. om̃is pauor ⁊ pallor ñ ꝓpitia¬
tus abscedet. s pulsꝰ aufugeret. Deĩ qͥd ẽ hoc
qđ iã romanũ imꝑiũ. longe lateq creseebat.¬
& ad huc nemo felicitarẽ eolebat: An idõ
gnͣdiꝰ imꝑiũ quã felitius fuit: Nã qͦmͦ ibi ec̃t
uera felieitas. ubi uera ñ erat pietas. Pietas
ẽ enĩ uera. uerax ueri dĩ cult. ñ cultꝰ falsoꝵ
tot deoꝵ quot demonioꝵ.S. ⁊ postea iã in

Expanded text:
tant postea deus fieret, si hanc deam propitiam non haberet. tant postea deus fieret, si hanc deam propitiam non haberet. Ut quid ergo constituit Romanis deos Ianum, Iouem, Martem, Picum, Faunum, Tiberinum, Herculem et si quos alios? Ut quid Titus Tatius addidit Saturnum, Opem, Solem, Lunam, Vulcaet tot deas sine ista? An eam forte in tanta turba uidere non potuit? Hostilius certe rex deos et ipse nouos Pauorem adque Pallorem propitiandos non introduceret, si deam istam nosset aut coleret. Praesente quippe Felicitate omnis pauor et pallor non propitiatus abscederet, sed pulsus aufugeret. Deinde quid est hoc, quod iam Romanum imperium longe lateque crescebat, et adhuc nemo Felicitatem colebat? An ideo grandius imperium quam felicius fuit? Nam quo modo ibi esset uera felicitas, ubi uera non erat pietas? Pietas est enim uerax ueri Dei cultus, non cultus falsorum tot deorum, quot daemoniorum. Sed et postea iam in
Abbreviated transcription (Latin):
potestatẽ cuiꝰq rei habeat. Ex co enĩ pot̾imꝰ inꝗt
serre.quẽ euiꝰq: causa đm aduocare. atq: in uoca¬
re debeamꝰ. ne faciamꝰ ut mimisolent: & opte¬
mꝰ alibo aqm. anĩphis uinũ. Magnasane uti¬
litaᷤᷤ. Quiꝰ ñ huie grãs ag̾et.si uera monstrͣ : &
siu nũ uerũ dm. aqͦ eeñt om̃a bona. hominibꝰ¬
colendũ doe: S uñ nuncagimꝰ. silibri ⁊ sacra
eoꝵ uera s̃. ⁊ felicitas dea ẽ.eur. ñ ipsa una quę
colet᷑ c̃stituta ẽ. ꝗͦ poss uniusa ẽferre. ⁊ cõpen¬
dio facẽ felieẽ : qs enĩ dptat aliqͥd ꝓpt̃ aliud.
quã ut felix fiat. Cur. deniq tã sero huic tan¬
te dee post tot romanos pͥncipes lucullꝰ edẽ
c̃stituit. Cur ipse romulꝰ felicẽ eupien ẽ dere
ciuitatẽ. ñ huic tẽpłũ potissimũ strux̾. nec
ꝓpt̾ta aliꝗͥd dũ ect̃i supplicaũ. qͣndo nihil de¬
eet. si hec ad cẽt. Nã &ͥ pse nee pͥusrexe. nec ut pu¬

Expanded text:
t. Ex eo enim poterimus, inquit, scire quem cujusque causa deum advocare atque invocare debeamus: ne faciamus, ut mimi solent, et optemus a Libero aquam, a Lymphis vinum. Magna sane utilitas. Quis non huic gratias ageret, si vera monstraret; et si unum verum Deum, a quo essent omnia bona, hominibceret. 1. Sed unde nunc agitur, si libri et sacra eorum vera sunt, et Felicitas dea est, cur non ipsa una quae coleretur constituta est, quae posset universa conferre, et compendio facere felicem? Quis enim optat aliquid propter aliud quam ut felix fiat? Cur denique tam sero huic tantae deae post tot Romanos principes Lucullus aedem constituit? Cur ipse Romulus felicem cupiens condere ciuitatem non huic templum potissimum struxit nec propter aliquid dis ceteris supplicauit, quando nihil deesset, si haec adesset? Nam et ipse nec prius rex, nec ut pu
Abbreviated transcription (Latin):
pistor. ꝗͥs taxtor. aꝗͦ ꝗqͥd utensile pet̾e possit. quẽ
adiutorẽ ad sum̃e. quẽ ducẽ quẽ doctorẽ. co
mͦ nulli dubiũ eẽ assereis ita ẽẽ utiłe cognitio¬

Expanded text:
pistor, quis tector, a quo quid utensile petere possit, quem pistor, quis tector, a quo quid utensile petere possit, quem adiutorem adsumere, quem ducem, quem doctorem; eo modo nulli dubium esse adserens ita e
Abbreviated transcription (Latin):
felicitate p̃sente ⁊ tuente. ut ł nulla ma¬
la orirent᷑ ł facillime pellerent᷑. Postremo
quõ deduabꝰ istis deab uirtute ⁊ felicitate
tractamꝰ Si felicitaᷤᷤ uͥtitiꝰ ẽ p̃miũ. ñ dea.s
didonũ ẽ. Si aut̃ dea c̃. eur ñ dicat᷑ ⁊ uͥtutẽ
ipsa c̃ferre: qͣndo qͥdẽ etiã uͥtutẽ ẽseqͥ. felici
uarro iactat. prestare se ciuib suiᷤᷤ qr non
sołũ cõmemorãt deos ꝗͦs coli oporteat a romanis:
Uerũ etiã diẽ ꝗͥd adquẽq ꝑtineat: Qͥuõ nihil
ꝓdẽ inꝗͥt uarro hominiᷤ alieuiꝰ medici nom̃
formãq: nosse.⁊ ꝗd sit medieꝰ ignorare. ĩ ta
diẽ nihil ꝓdee̾ seire dm̃ eẽ escolapiũ. si nescias
eũ ualitudini opitulari. atq: ita ignores. cur
uei debea ᷤᷤ supplicare. Hoc etiã alia similitudine
saffirmat dieñs. ñ mͦbene uiuere.s uiu̾e omĩno
neminẽ posse. si ignoret ꝗͥs nã sit fabar: ds̃

Expanded text:
Felicitate praesente et tuente uel nulla maFelicitate praesente et tuente uel nulla mala exorerentur, uel facillime pellerentur. Postremo quoniam de duabus istis deabus Virtute et Felicitate tractamus: si felicitas uirtutis est praemium, non dea, sed Dei donum est; si autem dea est, quur non dicatur et uirtutem ipVarro iactat praestare se ciuibus suis, quia non solum \'commemorat deos, quos coli oporteat a Romanis, uerum etiam dicit quid ad quemque pertineat? Quoniam nihil prodest, inquit, hominis alicuius medici nomen formamque nosse, et quod sit medicus ignorare: ita dicit nihil prodesse scire deum esse Aesculapium, si nescias eum ualetudini opitulari, adque ita ignores quur ei debeas supplicare. Hoc etiam alia similitudine adfirmat dicens, non modo bene uiuere, sed uiuere omnino neminem posse, si ignoret quisnam sit faber, quis
Abbreviated transcription (Latin):
inusuccp̃ eẽ ptargentea. Miror. aut̃ qđ argen¬
tnꝰ ñ genuit aurinũ. qr ⁊ aurea subsceuta est.
Quẽ dm̃ isti si haberent: sic̃ sat᷑no iouẽ. ita ⁊
patͥ argentino. ⁊ auo esculano aurinũ p̃pon̾ẽt.
Qͥdgͦ erat necẽe ꝓptͣ hȩc bona ł animi ł eor¬
ꝑis ł ext̃na. tantã deoꝵ t᷑bã cołc & inuocare:¬
qͦs neq om̃s cõmemoraui. nec ipsi potuer̃.
om̃ibꝰ boniꝰ humaniᷤ minutatĩ singillatĩq
digestis. dõs minutu ᷤ ⁊ singłos ꝓuide. eũ
posset magno faciliq cõpendio. una dea
felicitaᷤᷤ cuncta ẽferre. Hec solũ adbona ca¬
pienda ꝗs ꝗm aliꝰ.s neq ad debellanda ma¬
la qͣreret᷑ : Cur enĩ ec̃t inuocanda ꝓpt̃ fessos
diua fessonia. ꝓpt̾ hostes de pellendos. diua
pellonia. ꝓpt̃ egroᷤᷤ medicꝰ. ł apollo. ł escola¬
nec ds̃ spimensiᷤᷤut spinã exagriᷤ eradicaret.
nec dea rubigo ut ñ accedet rogaret᷑ un a

Expanded text:
in usu coepit esse, post argentea. Miror autem, quod Argenin usu coepit esse, post argentea. Miror autem, quod Argentinus non genuit Aurinum, quia et aurea subsecuta est. Quem deum isti si haberent, sicut Saturno Iouem, ita et patri Argentino et auo Aesculano Aurinum praeponerent. Quid ergo erat necesse propter haec bona uel animi uel corporis uel externa tantam deorum turbam copotuerunt omnibus bonis humanis minutatim singillatimque digestis deos minutos et singulos prouidere, cum posset magno facilique conpendio una dea Felicitas cuncta conferre, nec solum ad bona capienda quisquam alius, sed neque ad depellenda mala quaereretur? Quur enim esset inuocanda propter fessos diua Fessona, propter hostes depellendos diua Pellonia, propter aegros medicus uel Apollo uel AesculaNec deus Spiniensis, ut spinas ex agris eradicaret; nec dea Rubigo, ut non accederet, rogaretur: una
Abbreviated transcription (Latin):
hoc parentibꝰ erꝰ cultoribsuiᷤᷤ ut eiꝰ ingrnioꝰ. N¬
si filii nascerent: ꝗͣd opꝰerat parturientibꝰin¬
uocare lucinã. cũsi ad eẽt felicitaᷤ. ñ solũ bene
parerent s⁊ etiã bono. Qd necẽe erat opi deȩ
cõm̃dare nascentes do uaticano uagientes.
dee cunine i acentes dec rumine sugentes. dõ
statilinostantes. dee adone ad euntes. deę¬
ab cõneab euntes. dec m̃ti. ut bonã haberent
m̃tẽ. deo uolũno ⁊ dee uołunȩ ut bona uellꝰ.
diiꝰ nupti alibꝰ ut bene ẽiugarent᷑. diꝰ agrestibꝰ.
ut fructus ubrimoᷤᷤ eaperent: & maxime
ipsi diue fruges. marti ⁊ bellone ut bẽne bel¬
ligerarent. dcȩ uictorie ut uincent. dõ hono¬
rino ut honorarent᷑. Dce pecunie̾. ut pecuni¬
osiessent. dõ esculano. ⁊ filio eiꝰ argentino. ut
hib̾ent ereã argenteãq: pecuniã. Nã idõ pat᷑m
argentini esculanũ posuer̃: qr pͥꝰ erea pecunia

Expanded text:
hoc parentibus eius cultoribus suis, ut eis ingeniohoc parentibus eius cultoribus suis, ut eis ingeniosi filii nascerentur. Quid opus erat parturientibus inuocare Lucinam, cum, si adesset Felicitas, non solum bene parerent, sed etiam bonos? Quid necesse erat Opi deae commendare nascentes, deo Vaticano uagientes, deae Cuninae iacentes, deae Ruminae sugentes, deo Statilino stantes, deae Adeonae adeuntes, Abeonae abeuntes; deae Menti, ut bonam haberent mentem, deo Volumno et deae Volumnae, ut bona uellent; dis nuptialibus, ut bene coniugarentur, dis agrestibus, ut fructus uberrimos caperent, et maxime ipsi diuae Fructeseae; Marti et Bellonae, ut bene belligerarent, deae Victoriae, ut uincerent; deo Honori, ut honorarentur, deae Pecuniae, ut pecuniosi essent, deo Aesculano et filio eius Argentino, ut haberent aeream argenteamque pecuniam? Nam ideo patrem Argentini Aesculanum posuerunt, quia prius aerea pecunia
Abbreviated transcription (Latin):
uͥtus ⁊ felicitas. ꝗͥd aliud qͣrit᷑. Quid ei susfic̃
cui uͥtꝰ felicitasq ñsuffie̾: Om̃a qͥppeagenda
ẽplectit᷑ uͥtꝰ omã optanda felicitaᷤ. Si iͦuppit᷑
ut hec dar idđo colebat᷑. ꝙr sibonũ aliqͥd est
latitudo regni atq diutͣnitaᷤ. ad eande ꝑti¬
nent felicitatẽ. cur ñ intellectũ ẽ. donadi
cẽ ñ deas. Si aut̃ putate s̃ dee. sabtĩ alia tanta
dđoꝵ tͣba ñ queritet᷑. c̃sid̾atis enĩ officiis deoꝵ
finxer̃ inueniant si possunt aliqͥd. qđ p̃sta¬
ri ab aliqͦ deo possit hõini hab̾nti uͥtutt̾m:
hab̃nti felicitatẽ. Qd doctͥne ł amereuno. ł¬
aminerua petenđũ eẽt. cũ utꝰ om̃a secũ hab̾.¬
s Ars qͥppe ipsa bene recteq uiuendi. uirtus
erat dõ catio patre.qͥcauto̾. id acutoᷤ facet. eũ
hoc poss c̃ferit felicitaᷤ. Ingeniosũ qͥppe nasei.
felieitatiꝰ ẽ. Uñ etiã si potuit añdũ nato coli
dea. felicitas. ut hoc ei ẽciliata donar.ẽferr

Expanded text:
d aliud quaeritur? Quid ei sufficit, cui uirtus felicitasque non sufficit? Omnia quippe agenda conplectitur uirtus, omnia optanda felicitas. Si Iuppiter, ut haec daret, ideo colebatur, quia, si bonum aliquid est latitudo regni adque diuturnitas, ad eandem pertinet felicitatem: quur non intellectum est dona Dei esse, non deas? Si autem putatae sunt deae, saltem alia tanta deorum turba non quaereretur. Consideratis enim officiis deorufinxerunt, inueniant si possunt aliquid, quod praestari ab aliquo deo possit homini habenti uirtutem, habenti felicitatem. Quid doctrinae uel a MercuMinerua petendum esset, cum uirtus omnia secum haberet? Ars quippe ipsa bene recteque uiuendi uirtus erat deo Catio patre, qui catos, id est acutos faceret, cum hoc posset conferre felicitas? Ingeniosum quippe nasci felicitatis est, unde, etiamsi non potuit a nondum nato coli dea Felicitas, ut hoc ei conciliata donaret, conferret
Abbreviated transcription (Latin):
bꝰ ꝓlu̾tas totas eẽ regiones. illas etiã que
prifuerant eͣtinentes. hospitibꝰ atq: ad¬
uenis fluctibꝰ insulatas. aliasq desidia
maris pedestri aecessu ꝑuias factas. uentis
ac ꝓcellis eu̾sas eẽ oruitates. incendia de
nubibꝰ emicasse. qͥbꝰ orientis regiones ẽfla¬
gratȩ ꝑier ⁊ in occiđntis plagis scaturri¬
gines ꝗs da ac ꝓluuiones easdestrages de¬
disse. Sic exrethnę uucib qͦnd̾a effusis era¬
teribꝰ diuino incendio ꝑ decliuia torrñ¬
tis uiee flãmarũ flumina eu eurrisse.
Sihec atq: huiꝰmͦi que hab historia unde
possem eolligerẽ uoluissẽ: qñdo finissẽ quę
uana. & uere saluti ꝑnitiosa cõpͥmeret:

Expanded text:
bus prolutas totas esse regiones; illas etiam, quae bus prolutas totas esse regiones; illas etiam, quae prius fuerant continentes, hospitibus adque aduenis fluctibus insulatas aliasque desidia maris pedestri accessu peruias factas; uentis ac procellis euersas esse ciuitates; incendia de nubibus emicasse, quibus Orientis regiones conflagratae perierunt, et in Occidentis plagis scaturrigines quasdam ac proluuiones easdem strages dedisse; sic ex Aetnae uerticibus quondam effusis crateribus diuino incendio per decliuia torrentis uice flammarum flumina cucurrisse. Si haec adque huius modi, quae habet historia, unde possem, colligere uoluissem, quando finissem, quae uana et uerae saluti perniciosa conprimere
Abbreviated transcription (Latin):
om̃a ꝓcul dubio nob tribuerent. si iã ł illis
clareret nr̃a religio. łita eos asaeficiis saele¬
gis ꝓhiberet. Hec in secundo ⁊ t̾cio libro
satis qntũ existimamꝰ absolimꝰ. in seđõ agen¬
tes de malis morũ. que mala ł sola ł maxi¬
ma de putanda s̃. Int̾cio aut̃ de his malis
que stulti sola ꝑpeti exhorrent. corꝑis uide¬
lie ext̾narũq rerũ. que plerũq patiunt᷑¬
& boni. Illa uͦ mala ñ dico patient᷑.s liben¬
t̃ habent. qͥbꝰ ipsi fiunt mali:⁊ que pauea
dixi. de sola ipsa eiuitate atq eiꝰ imꝑio.
nec inde om̃a usq ad cesarẽ augustũ. qđ
si cõmemorare uoluissem.⁊ exaggirare
reb quȩ uno loco apuleiꝰ breuit̃ stringit.
in eo libello quẽ de mundo seͥpsitꝰ. trena
om̃a dicens. mutationes. eu̾siones. ⁊rit̾itꝰ
habere. Nãꝙ in modicis tremoribꝰ terrax
ut u̾bis eiꝰ utar. dissiluisse humũ. ⁊ int̾e ep¬
tas urbes cũ ppłis diẽ. ab ruptis etiã imbri¬

Expanded text:
ubio nobis tribuerent, si iam uel illis clareret nostra religio uel ita eos a sacris sacrilegis prohiberet. Haec in secundo et tertio libro satis, quantum existimo, absoluimus, in secundo agentes de malis morum, quae mala uel sola uel maxima deputanda sunt, in tertio autem de his malis, quae stulti sola perpeti exhorrent, corporis uidelicet externarumque rerum, quae plerumque patiuntur et boni; illa uero mala non dico patienter, sed libenter habent, quibus ipsi fiunt mali. Et quam pauca dixi de sola ipsa ciuitate adque eius imperio! nec inde omnia usque ad Caesarem Augustum. Quid, si commemorare uoluissem et exaggerare  accidunt rebus, quae uno loco Apuleius breuiter stringit in eo libello quem de mundo scripsit, terrena omnia dicens mutationes, conuersiones et interitus habere? Namque inmodicis tremoribus terrarum, ut uerbis eius utar, dissiluisse humum et interceptas urbes cum populis dicit; abruptis etiam imbri
Abbreviated transcription (Latin):
qui grecã ł potiꝰ ꝑ egrinã. trogũ põpeiỹ
sceutꝰ. ñ latine tantũ sic̃ ille. u̾erũ etiam
b̾uit̾ scripsit historiã. opꝰ libroꝵ suoꝵ sic
incipit. Principiorerũ. gentiũ. nationũꝙ
imꝑiũ penes regeserat. quos ad fastigium
hiuꝰ maigestatis ñ ambino ppłaris. s spectata
int̃bonos moderatio ꝓuebebat. ppłi nullis
ꝓferre moserat: int̾ suã cuiq: patã regna
finiebant᷑. Primꝰ omniũ ninꝰ rexassirior.
uet̾em ⁊ ꝗͣs habrtũ gentibꝰ morẽ. noua

Expanded text:
qui Graecam uel potius peregrinam Trogum Pompeium qui Graecam uel potius peregrinam Trogum Pompeium secutus non Latine tantum, sicut ille, uerum etiam breuiter scripsit historiam, opus librorum suorum sic incipit: \'Principio rerum gentium nationumque imperium penes reges erat, quos ad fastigium huius maiestatis non ambitio popularis, sed spectata inter bonos moderatio prouehebat. Populi nullis proferre mos erat; intra suam cuique patriam regna finiebantur. Primus omnium Ninus rex Assyriorum ueterem et quasi auitum gentib
Abbreviated transcription (Latin):
nescit. Qd enĩ int̃ ẽ eor qͥ sub romulo deoᷤ
coluer̃ ⁊ ołi s̃ mortui: qđ post eor mortẽ
romanũ tantũ creuit imꝑiũ. cũ illi a p̃
inferos causas suas agant᷑. Utrũ bonas an
malas. adrẽ p̃sentẽ ñ ꝑtinet. Hoc autͣ de
longa spatia ꝓtendat᷑. paucis diebꝰ uite
suȩ.curs in raptiq transier̃.: actuũ sute
sarcinas baiolantes: Sin xͦ etiã ipsa breuiꝰ¬
simi temporis beneficia. deoꝵ adiutorio
tͥbuenda s̾. ñ parũ aduti s̃ illi gladiato¬
res. ꝗͥseruilis ẽditionis unela ruper᷑ fuger̃.
euaser: exercitũ magnũ ⁊ fortissimũ colle¬
ger᷑: obȩdientes regusuoꝵ c̃siliis ⁊ iussis.
multũ romane celsitudini metuendi.
& aliqđ romanis imꝑatoribꝰ insuꝑabi les
multa ceper̃ potiti s̃ uictoriis plurimis.
usi uoluptib qͥbꝰ uoluer̃: qđ suggessit
libido fecer̃: postremo donec uincerent.
qđ difficillime factũ ẽ. sublimes regnan¬
tes uixer̃ . S ad maiora ueniamꝰ. Iustinꝰ¬

Expanded text:
Romulo deos coluerunt et olim sunt mortui, quod post eorum mortem Romanum tantum creuit imperium, cum illi aput inferos causas suas agant? utrum bonas an malas, ad rem praesentem non pertinet. Hoc autem delonga spatia protendatur paucis diebus uitae suae cursim raptimque transierunt, actuum suorum sarcinas baiulantes. Sin uero etiam ipsa breuissimi temporis beneficia deorum adiutorio tribuenda sunt, non parum adiuti sunt illi gladiatores: seruilis condicionis uincla ruperunt, fugerunt, euaserunt, exercitum magnum et fortissimum collegerunt, oboedientes regum suorum consiliis et iussis multum Romanae celsitudini metuendi et aliquot Romanis imperatoribus insuperabiles multa ceperunt, potiti sunt uictoriis plurimis, usi uoluptatibus quibus uoluerunt, quod suggessit libido fecerunt, postremo donec uincerentur, quod difficillime factum est, sublimes regnantesque uixerunt. Sed ad maiora ueniamus
Abbreviated transcription (Latin):
nis. alios diuinis ꝓsuaeuiꝰq rei dignitate
distribuens. ñ saltĩ in reb humanis.s in
rebꝰ diuinis lũdos seenicos pon̾&: eũ utiq
sitantũ mͦ boni⁊ honesti homines inciuita¬
te eeñt. nec in rebꝰ humanis ludi seenier
eẽ debuissent. Qđ ꝓfecto ñ auctoritate sua
fec̃ .s qm̃ eos romenatꝰ ⁊ edueatꝰ in diuinis
reb inueñ. Et qm̃ infine pͥmi libͥ quȩ de¬
in ceps dicenda eeñt breuit̾ posuimꝰ. & ex
his quȩda in duobꝰ ẽ seqñtib diximꝰ. exspec¬
tationi legentiũ. quę restant reddenda

Expanded text:
diuinis pro sua cuiusque rei dignitate distribuens non saltem in rebus humanis, sed in rebus diuinis ludos scaenicos poneret, cum utique, si tantummodo boni et honesti homines in ciuitate essent, nec in rebus humanis ludi scaenici esse debuissent Quod profecto non auctoritate sua fecit, sed quoniam eos Romae natus et educatus in diuinis rebus inuenit. Et quoniam in fine primi libri, quae deinceps dicenda essent, breuiter posuimus et ex his quaedam in duobus consequentibus diximus, expectationi legentium quae restant reddenda
Abbreviated transcription (Latin):
qͥbdi iusta irascendi cã illiꝰ ꝗͥ pͣt̾ missieent
multo numofioribꝰ pͣberet᷑. p̃sertĩ eũ eis de
suꝑna sede fulgentih. tͣpi nuditate disten¬
acutos homines.ł qͣlescũq hoĩes. Nonenĩ
ad hoc ingenii opꝰẽ excelłñtia. ut deposito
studio ẽtentioniᷤᷤ adtendant. si mundi ani¬
mꝰ ds̃ ẽ. eiꝗ: animo mundꝰ ut corpꝰ ẽ. ut sit
unũ aĩal ẽstan exaĩo ⁊ corꝑe. atq: iste ds̃ eiꝰ
e. sinuqͦdã nat᷑e in se ipsoc̃tinenꝰ om̃a.
ut exipsiꝰ aĩa q̃ uiuificat᷑ tota ista moles.
uite atq: anime cunetor. uiuentiũ. ꝓcuiq
nascendi sorte sumant᷑. nihil om̃inore¬

Expanded text:
quibusdam iusta irascendi causa illis, qui praetermissi essent, quibusdam iusta irascendi causa illis, qui praetermissi essent, multo numerosioribus praeberetur, praesertim cum eis de superna sede fulgentibus turpi nuditate distenacutos homines uel qualescumque homines non enim ad hoc ingenii opus est excellentia, ut deposito studio contentionis adtendant, si mundi animus Deus est eique animo mundus ut corpus est, ut sit unum animal constans ex animo et corpore, adque iste Deus est sinu quodam naturae in se ipso continens omnia, ut ex ipsius anima, qua uiuificatur tota ista moles, uitae adque animae cunctorum uiuentium pro cuiusque nascendi sorte sumantur, nihil omnino re
Abbreviated transcription (Latin):
tes.s: suã queq parsħt uitã aect̾is separatã:
si p̃t᷑ alt̾am irasei. alt̾a pot᷑. ⁊ alia placari.
alia c̃ertari. Si aut̃ dr̃ om̃ssimul. iđ ipsũ
totũ iouẽ potuisse offendi. si partes eiꝰ ñ etã
singillatĩ minutatĩq colerent᷑. stulte dr:
Nulla qͥppe illarũ p̃t᷑ mitt̾et᷑. cũ ipse unus
ꝗͣ hab̾et om̃a coleret᷑. Nã ut alia omtitam.
qͦ s innumabilia. eũ diet᷑ om̃a sida partes
iouiꝰ ẽẽ.⁊ om̃a uiu̾e atq: rationales animas
multo ñ recolant. qͣnmultis edes ñ c̃struãt.
ara sñ statuant. ꝗͣs tam̃ paueissimi sidumsta
tuendaᷤ eẽ putauer̃: ⁊ singillatisae̾ficandũ.
Si gͥ irascunt᷑. qͥ singillatiꝰ ñ colunt᷑. ñ metu¬
unt pau ci placati toto eelo irato uiu̾e. Si aut̃
stellas om̃s ido cołt.qr inioue s̃ quẽ eolunt.
isto cͣpendio possent in uno illo om̃ib̾ sup¬
plicare. Sic enĩ nemo irase̾ct᷑. eũ in illo
uno nemo ẽ tẽpneret᷑. potiꝰ quã cultis

Expanded text:
tes; sed suam quaeque pars habet uitam a ceteris separatam, si praeter alteram irasci altera potest, et alia placari, alia concitari. Si autem dicitur omnes simul, id est totum ipsum Iouem, potuisse offendi, si partes eius non etiam singillatim minutatimque colerentur, stulte dicitur. Nulla quippe illarum praetermitteretur, cum ipse unus, qui haberet omnia, coleretur. Nam ut alia omittam, quae sunt innumerabilia, cum dicunt omnia sidera partes Iouis esse et omnia uiuere adque rationales animas multos non colant, quam multis aedes non construant, atuendas esse putauerunt et singillatim sacrificandum. Si igitur irascuntur, qui non singillatim coluntur, non metuunt paucis placatis toto caelo irato uiuere? Si autem stellas omnes ideo colunt, quia in Ioue sunt quem colunt, isto conpendio possent in illo uno omnibus supplicare sic enim nemo irasceretur, cum in illo uno nemo contemneretur potius quam cultis
Abbreviated transcription (Latin):
uendo ñ tͣnsgredi. cũ ⁊ ptꝰ dilunnõ etiã
ongentos ex cessisse inueniamꝰ.S. in¬
tasi gendõ ẽ hoc dm̃ dixisse cũ cirea
fuiẽ qͥngentoꝵ annoꝵ eẽt Noe.
il q̃drigentos octoginta uitȩ
annos ageret ꝗsͦ more suo scͥpta ꝗͥngentoᷤ
uocat. noĩẽ totiꝰ marimã partẽ plerũꝙ
significanꝰ. Sexcentesimo ꝗͥ ppe anno uite
Noe. scđo m̃se factũ ẽ diluuiũ. acsic.c. ait.¬

Expanded text:
uendo non transgredi, cum et post diluuium etiam quingentos excessisse inueniamus; sed intellegendum est hoc Deum dixisse, cum circa finem quingentorum annorum esset Noe, id est quadringentos octoginta uitae annos ageret, quos more suo scriptura quingentos uocat, nomine totius maximam partem plerumque significans; sescentensimo quippe anno uitae Noe, secundo mense factum est diluuium; ac sic cent
Abbreviated transcription (Latin):
cuiꝰ ẽ nom̃ dñi spes eiꝰ & ñ respeait inuani¬
tates& insanias falsas. Ppositis itaq duabꝰ
ciuitatibꝰ. una inre huiꝰ sełi. alt̾a inspe đi.
tanꝗ̃m ex cõmuni ꝗͦ aꝑta ẽ in ađa ianua
mortalitatis egͣssis. ut ꝓcurrant ⁊ excur¬
rant. ad discretos ꝓpͥos ac debitosfines.
incip̃dinum̾atio tẽpoꝵ inꝗͣ ⁊ aliȩ gn̾ati¬
ones adiciunt᷑. facta recapitulatione ex
ada: excuiꝰ origine dãpnata ueluti mas¬
sa una. merito etiã & dapnationi tͣdita.
ficit ds alia inẽtumelia uasairȩ alia in
inpena. istis donans ꝗd ñ debet᷑ in gr̃ã. ut
exipsa etiã cõparatione uasoꝵ ire. suꝑna
na ađõ bono. s mutabilis ab inmutabili
ꝗ exnihilo. ⁊ abono pot̾ deelinare ut
ficiat mału. qđ fit libo arbitͥo. ⁊ amalo
ut faciat bonũ. qđ ñ fit sine diuino ad¬
gn̾e humano ꝓgrediente atq crescente.
facta ẽ ꝑmixtio. ⁊ iniqͥtate participata
qda utriq c̃fusio ciuitatis: qđ mału aseru

Expanded text:
en Domini spes eius, et non respexit in uanitates et insanias mendaces. Propositis itaque duabus ciuitatibus, una in re huius saeculi, altera in spe Dei, tamquam ex communi, quae aperta est in Adam, ianua mortalitatis egressis, ut procurrant et excurrant ad discretos proprios ac debitos fines, incipit dinumeratio temporum; in qua et aliae generationes adiciuntur, facta recapitulatione ex Adam, ex cuius origine damnata, ueluti massa una meritae damnationi tradita, facit Deus alia in contumeliam uasa irae, alia in in poena, istis donans quod non debetur in gratia; ut ex ipsa etiam conparatione uasorum irae superna na a Deo bono, sed mutabilis ab inmutabili, quia ex nihilo, et a bono potest declinare, ut faciat malum, quod fit libero arbitrio, et a malo, ut faciat bonum, quod non fit sine diuino adgenere humano progrediente adque crescente facta est permixtio et iniquitate participata quaedam utriusque confusio ciuitatis. Quod malum a sexu
Abbreviated transcription (Latin):
cuiꝰ noĩe ẽdita ẽ enoch. qd̃ int̾pͣtat᷑ dedi¬
eatio. indicat istã ciuitatẽ ⁊ inieiũ ⁊ finẽ
hab̾e t̃renõ. uͥnihil sperat ampliꝰ ꝗͣmin
hoc scło cerni potest. ita seth ꝗđ int̾p̃tat᷑
resurrectio. eũ sit gn̾ationõ seorsũ cõme¬
moratarũ pat̾. ꝗͥd defilio eiꝰ hec saera
hystoria dicat intuenđũ ẽ. Et seth inqͥt
natꝰ ẽ filiꝰ ÷ nominauit nom̃ eiꝰ enos. Nlic
speraũ inuocare nom̃ dñi dĩ. Nẽpe cla¬
mat attestatio ueritatis. Inspe gͥ uiuit
ħo. filiꝰ resurrectionis inspeuiuit: quã¬
diu ꝑegrinat᷑ hic ciuitas đi. qͦgignit᷑ ex
fide resurrectioniᷤᷤ xp̃i. Ex duob nãq il¬
lis hõibꝰ abel qđ intͣpͣtat᷑ luctꝰ. ⁊ eiꝰ frẽ
seth qđ intͣp̃tat᷑ resurrectio. mors xp̃i.⁊
uita eiꝰ ex mortuis figurat᷑. Ex ꝗͣ fide gig¬
nit᷑ hic ciuitasdi. idẽ hõ ꝗͥ sꝑauit inuoca

Expanded text:
ita est, Enoch, quod interpretatur dedicatio, indicat istam ciuitatem et initium et finem habere terrenum, ubi nihil speratur amplius, quam in hoc saeculo cerni potest: ita Seth, quod interpretatur resurrectio, cum sit generationum seorsus commemoratarum pater, quid de filio eius sacra haec historia dicat, intuendum est. CAPUTnatus est filius, et nominauit nomen eius Enos; hic sperauit inuocare nomen Domini Dei. Nempe clamat adtestatio ueritatis. In spe igitur uiuit homo filius resurrectionis; in spe uiuit, quamdiu peregrinatur hic, ciuitas Dei, quae gignitur ex fide resurrectionis Christi. Ex duobus namque illis homiSeth, quod interpretatur Resurrectio, mors Christi et vita ejus ex mortuis figuratur. Ex qua fide gignitur hic civitas Dei, id est homo, qui spera
Abbreviated transcription (Latin):
eũ dt: masculꝰ ⁊ femina ert̃. ꝓfecto intel¬
ligit᷑ ad reparands genꝰ dici. ac ꝑhoc
nec illa necẽẽ fuerat ibi eẽ ꝗͣ posft̾ sine
ẽeubitu de qͥb.ꝙ rebꝰ ł retũ cõrruptionib
nasci. ł si fuert̃ sic̃ indomibꝰ ẽẽ c̃sueuer̃

Expanded text:
cum dicitur: Masculus et femina erunt, profecto intelcum dicitur: Masculus et femina erunt, profecto intellegitur ad reparandum genus dici; ac per hoc nec illa necesse fuerat ibi esse, quae possunt sine concubitu de quibusque rebus uel rerum corruptionibus nasci; uel si fuerunt, sicut in domi
Abbreviated transcription (Latin):
lapidi adherere pot̾ sola ealee ẽiunctus.
ut murus ꝑ tot milia circũ agat᷑. ⁊ lignõ
ligno ꝑsuseudines epiros clauos gluten
bituminis ñ pot ad herere ut fabricetur
arca. ñ euruiss rectis lineis longe lateꝗ
porrecta. qm nullꝰ in mare mitat cona¬
tꝰ hou̾im .s: leuet unda cũ ueniret natu¬
rali ordine ponđum. magisq: diuina ꝓ¬
uidentia qmͣ humana prudñtia natan¬
tẽ gubernet. ne in eurrat ubicũq: nau¬
fragiũ. Qđ aut̃ scrupulosissime qͣri sol&
deminitissimis bestiolis. ñ sołu quales s̃
mures⁊ steliones. uerũ etiã qͣles locuste.
scarabei. musce: deniꝗ ⁊ puli ees. utrũ
ñ amplioris num̃i ĩ area illa fuerit.
qͣm ꝗͥ ẽ definitꝰ cũ hoc imꝑaret đs. prius
admonendi s̃. qͦs hec mouent. sic accipi¬
necc̃e ñ fuerit ẽ seruari in arca: ꝗ possunt
inaꝗͥs uiu̾e ñ sołu mersa siẽ pisees. uerũ
etiã suꝑnatantia.siẽ multe alites: dẽinð

Expanded text:
lapidi adhaerere potest sola calce coniunctus, lapidi adhaerere potest sola calce coniunctus, ut murus per tot milia circumagatur, et lignum ligno per suscudines, epiros, clauos, gluten bituminis non potest adhaerere, ut fabricetur arca non curuis, sed rectis lineis longe lateque porrecta, quam nullus in mare mittat conatus hominum, sed leuet unda, cum uenerit, naturali ordine ponderum, magisque diuina prouidentia quam humana prudentia natantem gubernet, ne incurrat ubicumque naufragium. Quod autem scrupulosissime quaeri solet de minutissimis bestiolis, non solum quales sunt mures et stelliones, uerum etiam quales lucustae, scarabei, muscae denique et pulices, utrum non amplioris numeri in arca illa fuerint, quam qui est definitus, cum hoc imperaret Deus, prius admonendi sunt, quos haec mouent, sic accipinecesse non fuerit conseruari in arca, quae possunt in aquis uiuere, non solum mersa, sicut pisces, uerum etiam supernatantia, sicut multae alites. Deinde
Abbreviated transcription (Latin):
inferior locũ cęli tñqͥllioris inuasent
ꝑuolumina tot annoꝵ. ⁊ aqͣleuior ie
suꝑior ꝑmissa ñ sit hoc facete sal̃ ađ
uruitempꝰ exiguũ. Dicunt etiã ñpotuise
capere arce illiꝰ ꝗnͣtitatẽ animalium
gna tã multa initͦꝗ: sexu. bina de
mundis septena demundis. ꝗmud̃¬
cogitare aliud tantẽ et̃ insuꝑ
ae ꝑhocter ducta illa cubita fieri nongen¬
ta ꝑcentaĩ qͥ nq̃ginta. Siaut̃ cogitemꝰ qđ
origenes ñ in elegant̃ astruxit. moysen sci¬
lieet hoĩem di eruditũ sic̃ seͥptũ ẽ om̃i sa¬
pientia egẏptioꝵ ꝗͥ geometrieã dilexert̃.
geometea cubita significare potiusse. ubi
unũ. ꝗͣntũ sex nr̃a ualere asseuerant. ꝗͥs ñ
uideat. qnͣtũ rerũ capere illa potuit mag¬
nitudo: ħã illud qđ disputant tantȩ mag¬
nitudinis arcã ñ potusse conpingi. inep¬
tissime calupniant᷑. cũ sciant inmensasur¬
bes fuisse c̃struetas. nec adtenđt̾ centũ an¬
nos qͥbꝰ arca illa ẽ fabricata. nͥ forte lapis

Expanded text:
inferior locum caeli tranquillioris inuaserit per uolumina tot annorum, et aqua leuior ac superior permissa non sit hoc facere saltem ad tempus exiguum? Dicunt etiam non potuisse capere arcae illius quantitatem animalium genera tam multa in utroque sexu, bina de inmundis, septena de mundis. Qucogitare aliud tantum esse in su superiorum, ac per hoc ter ducta illa cubita fieri nongenta super centum quinquaginta. Si autem cogitemus quod Origenes non ineleganter adstruxit, Moysen scilicet hominem Dei eruditum, sicut scriptum est, omni sapientia Aegyptiorum, qui geometricam dilexerunt, geometrica cubita significare potuisse, ubi unum quantum sex nostra ualere adseuerant, quis non uideat quantum rerum capere illa potuit magnitudo? Nam illud quod disputant tantae magnitudinis arcam non potuisse conpingi, ineptissime calumniantur, cum sciant inmensas urbes fuisse constructas, nec adtendunt centum annos, quibus arca illa est fabricata; nisi forte lapis
Abbreviated transcription (Latin):
abste. Creator aut̃ siueracit᷑ amẽt᷑. hoc ẽ
si ipse ñ aliud ꝓ illo qd ñ ẽ ipse amet᷑. ma¬
le amari ñ pot᷑. Nã ⁊ ipse amor. ordinate
amandꝰ ẽ. ꝗͦ bene amat᷑ qđ amanđũ ẽ. ut
sit in nob uirtꝰ ꝗͣuiuit᷑ bene. Uñ mͥ uidet᷑
qđ definitiꝰ breuis ⁊ uera uirtutis. ordo ẽ
amoris. ꝓpt̾ qđ in scõ cantico canticoꝵ can¬
tat sponsa xp̃i ciuitas dĩ. Ordinate in me
caritatẽ.Nuiꝰ gͥcaritatis hoc ẽ dilectionis
& amoris ordine ꝑtͣbato. đm filii đi neglex¬
ert̃. ⁊ filias hoĩum dilexert. qͥbꝰ duob no¬
minibꝰ satis ciuitas utͣq discernit᷑. Neq enĩ
& illi ñ erant filii horũm ꝑnaturã.s ali¬
ud nom̃ ceꝑant. habe ꝑ grãm. Nã ⁊ in eadẽ¬
scͥpt᷑a u̾ dicti s̃ dilexisse filias horum filii
dĩ. idẽ dicti s̃ etiã angłi di: uñ illos mul¬
tiputant. ñ hor̃es fuisse s angłos. Quã¬

Expanded text:
abs te. Creator autem si ueraciter ametur, hoc est abs te. Creator autem si ueraciter ametur, hoc est si ipse, non aliud pro illo quod non est ipse, ametur, male amari non potest. Nam et amor ipse ordinate amandus est, quo bene amatur quod amandum est, ut sit in nobis metus qua uiuitur bene. Unde mihi uidetur, quod definitio breuis et uera uirtutis ordo est amoris; propter quod in sancto cantico canticorum cantat sponsa Christi, ciuitas Dei: Ordinate in me caritatem. Huius igitur caritatis, hoc est dilectionis et amoris, ordine perturbato Deum filii Dei neglexerunt et filias hominum dilexerunt. Quibus duobus nominibus satis ciuitas utraque discernitur. Neque enim et illi non erant filii hominum per naturam; sed aliud nomen coeperant haberScriptura, ubi dicti sunt dilexisse filias hominum filii Dei, iidem dicti sunt etiam angeli Dei. Unde illos multi putant non homines fuisse, sed angelos. CA
Abbreviated transcription (Latin):
s. ꝓpt̾ea id largit᷑ etiã malis. nemagnũ
bonũ. magno uideat᷑ bonis. Deserto itaq¬
adbonõ minimũ. ñ bonis ꝓpͥum . s bonis
malisq cõmune: ac sie filii dĩ filiarũ ho¬
minũ amore s̃ capti: atq: ut eis ẽiugibꝰ
uerent᷑ in mores societatis t̾rigenȩ de¬
fuxer: Aeserta pietate. ꝗuã inscã socie¬
tate seruabant. Sic enĩ eorꝑis pulchritudo.
ado qͥdẽ factũ.s tẽporale. carnale. infimõ
bonũ. male amat᷑ ptꝰ posito do et̃no. in¬
t̃no. sempit̾no bono. ꝗuẽ ad modũ iustieia
deserta. ⁊ aurũ amat᷑ ab auaris. nullo pec¬
cato auri s hõis. Ita se hab& om̃is ereatu¬
ra: cũ enĩ bona sit. & bene amari pot̃ ⁊ ma¬
leꝰ Bene scilicet ordine custodito. male
ordine ꝑturbato. Qđ in laude qͣđã cerei bre¬
uit᷑ u̾sib dixi. Hȩc tua s̃. bona s̃. ꝙ tu bonꝰ
ista ereastĩ. Nil nr̃m ẽ in eis. Nͥ qd peccamꝰ
amantes. ordine neglecto ꝓtẽ. qđ ẽditur

Expanded text:
sed propterea id largitur etiam malis, ne magnum bonum videatur bonis. Deserto itaqis malisque commune: ac sic filii Dei filiarum hominum amore sunt capti, atque ut eis conjugibus fruerentur, in mores societatis terrigenae defluxerunt, deserta pietate quam in sancta societate servabant. Sic enim corporis pulchritudo, a Deo quidem factum, sed temporale, carnale, infimum bonum, male amatur postposito Deo, aeterno, interno sempiterno bono, quem ad modum iustitia deserta et aurum amatur ab auaris, nullo peccato auri, sed hominis. Ita se habet omnis creatura. Cum enim bona sit, et bene amari potest et male: bene scilicet ordine custodito, male ordine perturbato. Quod in laude quadam Cerei breuiter uersibus dixi: Haec tua sunt, bona sunt, quia tu bonus ista creasti. Nil nostrum est in eis, nisi quod peccamus amantes Ordine neglecto pro te, quod conditur
Abbreviated transcription (Latin):
bina. ⁊ munda septena intromnti ani¬
malia qͥd eogebat. eũ eꝗͣlis num̃i possent
instituerat restituere ñ ualebat: Qͥuisꝰ
ñ ẽẽ gesta.s. solas rerũ significandarum
figas eẽ c̃tendt̃. pͥmũ opinant᷑. tã magnĩ
fieri ñ potuisse diluuix̃ ut altissimostur¬

Expanded text:
bina et munda septena intromitti anibina et munda septena intromitti animalia quid cogebat, cum aequalis numeri possent instituerat, restituere non ualebat? Qui uero non esse gesta, sed solas rerum significandarum figuras esse contendunt, primum opinantur tam magnum fieri non potuisse diluuium, ut altissimos mo
Abbreviated transcription (Latin):
ẽuenientiꝰ tres ille ubertates eugłicȩ
trigena. sexagena. centena. ut in
infimo habitet pudicitia c̃iugalis. sup̃
uidualis. atq hac suꝑior uirginalis. Et
siqͥd aliud scđm fidẽ ciuitatis huiꝰ intelle¬
gi ⁊ diei pot᷑. Hoc etiã decet̾is ꝗͣ hic exponen¬
da s̃ dix̾im. qr ⁊ si ñ uno disserunt᷑ modo.
adunã tam̃ catholicȩ fidei c̃cordiã reuocan
da s̃. Non tam̃ ꝗͥs piã putare deb. aut ftu¬
stra hec eẽ c̃seͥpta. aut tantũ mͦ rerũ gesti¬
rũ ueritatẽ sine ullis allegorieis signifi¬
cationibꝰ hic ẽẽ ꝗͤrenda. aut ẽ tͣriohec
om̃ino gesta ñ eẽ s solas ẽẽ u̾boꝵ figuras:¬
ẽẽ ẽtendat libͦs. ꝑ annoꝵ milia tanta
religione ⁊ tam ordinate successionis
obseruantia custoditos. aut solas resgestis
illic intuendas. Ubi certe ut alia omit¬
tã.sinum̾ositas animaliũ cogebat. aree
tantã fieri magnitudinẽ. inmunda

Expanded text:
conuenientconuenienttricena, sexagena, centena, ut in infimo habitet pudicitia coniugalis, supra uidualis atque hac superior uirginalis, et si quod melius secundum fidem ciuitatis huius intellegi et dici potest, hoc etiam de ceteris quae hic exponenda sunt dixerim, quia etsi non uno disseruntur modo, ad unam tamen catholicae fidei concordiam reuocan 1. Non tamen quisquam putare debet, aut frustra haec esse conscripta, aut tantummodo rerum gestarum veritatem sine ullis allegoricis significationibus hic esse quaerendam; aut e contrario haec omnino gesta non esse, sed solas esse verboesse contendat libros per annorum milia tanta religione et tam ordinatae successionis obseruantia custoditos, aut solas res gestas illic intuendas, ubi certe, ut alia omittam, si numerositas animalium cogebat arcae tantam fieri magnitudinem, inmunda