comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
qua dehacre ipsi homini in ipso homine per angelũ
ist facta reuelatio insimilituchinibusuocum corpo¬
ralium quamuis ⁊ acuerit scribtura: utrum in som¬
nis an in exta si itaenim fieri haer solent. anali¬
quo aliomodo. sicut reuelatur proph&isnde il¬
lud est & dixit mihi angelus quiloquebatur in me :
anper corporalem creaturam oxipsa sonuerit
sicut denube : hic est filius meus: quidergo ex hisom¬
nib factumsit. adliquidum conpraehendere non
ualemus : uerum tamen cestissime teneamus. &
disse hoc dm̃: & si corporali uoce ueltemporaliter ex¬
pressa similitudine corporisdixit. non eum persub
stantiam suam sed per aliquam imperio suo subditã
dixisse creaturam. sicut in libro precedente trac¬
iauimus: Nam uisus est ds̃ postea sc̃is uiris alias
caꝰ pite albo sicutla lana: alias inferiore paste
corporis sicut aeri calcum alias aliter atque ali
non tamen illa suisiones hominibus per sub¬

Expanded text:
qua de hac re ipsi homini in ipso homine per angelum qua de hac re ipsi homini in ipso homine per angelum est facta reuelatio in similitudinibus uocum corporalium, quamuis tacuerit scriptura, utrum in somnis an in extasi? ita enim fieri haec solent. an aliquo alio modo sicut reuelatur prophetis? unde illud est: et dixit mihi angelus, qui loquebatur in me. an per corporalem creaturam uox ipsa sonuerit sicut de nube: hic est filius meus? quid ergo ex his omnibus factum sit, ad liquidum conprehendere non ualeamus; uerum tamen certissime teneamus et dixisse hoc deum et, si corporali uoce uel temporaliter expressa similitudine corporis dixit, non eum per suam substantiam, sed per aliquam imperio suo subditam dixisse creaturam, sicut in libro praecedente tractauimus. Nam uisus est deus etiam postea sanctis uiris alias capite albo sicut lana, alias inferiore parte corporis sicut aurichalcum, alias aliter atque aliter; non tamen illas uisiones hominibus per sub
Abbreviated transcription (Latin):
tilia pennata quaenihil ominus d&erra laudinꝰ
dñm. secundum istam uniuersalem appellatonẽ
terrae. secundum quam &iam d& otomundo dicitu
Ds̃ quifecit caelum & terram: siue de arida siuede aquis
quae cumq: creata sunt : d&erracreata ueraciter
telleguntur: nunciam uide amus quomodo accipien¬
dumsit quod dixitdr̃ nonestbonumesse homine
solũ faciamus et adiutorium secunidum ipsum
utrum temporaliter uocibus ac sillabis editis hoc dixerit
s anipsa ratio conmemorata est quae in uerbo dĩ
principaliter erat ut sic femina fier&. quam rationẽ
suscipiebat &iam tunc scribtura cum dicer& & dixit
ꝙ fiathoc aut illud. quando primitus omnia condeban¬
ur: anforte inmente ipsius hominis hoc dixit dr̃: sicut
loquitur quibusdam seruissuis. in ipsis seruis suis. ex
quo genere seruorum eius erat &iam ille quidix it
inpsalmo. audiam quidloqu&ur in medñs ds̃. anali¬

Expanded text:
tilia pennata, quae nihilominus de terra laudant tilia pennata, quae nihilominus de terra laudant dominum? secundum istam uniuersalem appellationem terrae, secundum quam etiam de toto mundo dicitur: deus, qui fecit caelum et terram, siue de terra siue de aquis quaecumque creata sunt, de terra creata ueraciter intelleguntur. Nunc iam uideamus, quomodo accipiendum sit, quod dixit deus: non est bonum esse hominem solum; faciamus ei adiutorium secundum ipsum, utrum temporaliter uocibus ac syllabis editis hoc dixerit deus, an ipsa ratio commemorata est, quae in uerbo dei principaliter erat, ut sic femina fieret: quam rationem suscipiebat etiam tunc scriptura, cum diceret "et dixit deus: fiat" hoc aut illud, quando primitus omnia condebantur. an forte in mente ipsius hominis hoc dixit deus, sicut loquitur quibusdam semis suis in ipsis seruis suis? ex quo genere seruorum eius erat etiam ille, qui dixit in psalmo: audiam, quid loquetur in me dominus deus. an ali
Abbreviated transcription (Latin):
gratular ⁊ siequem autem mou& quia nondixit fina
di adhiucd& erra omnerbestias agri & de aquirm¬
na uolatilia cadi sedtam quamutraquȩ genera
doerra finxerit iara fimant dr inquit adhuc dxo
raomnes bestias agri & omnia uolatilia cati ÷ &e¬
dearduob modiresse intellegendũ : aut tacur
nunc unde finxerit uolatilia caelu quia &t tacu
poni& occurrere : ut non d& erra utrumq acciputũ
dm̃ finx isse. sed tantum modo bestias agri. u tuplati¬
lia caeli &iamtacente scribtura intellegamus unde
finxerit uelut quisciamus in primam caus alium ratio
num conditione ex aquir ea esse producta. aut tems
uniuens aliter sic appellatam simulcum aquis que¬
admodum appellata est m illo psalmo ubi caelestium
laudibus terminatis ad terram facta est conuerso
sermonis & dictum. laud atedñm d&erra dracones
&omnes abrssi. &c&era. Nec poste a dictum est
lauda tednm̃ deaquis. ibienim sunt omnes abrssiquae¬
tamen dexerra laudant dm̃ ibi &iam reptilia & uoli¬

Expanded text:
gratulari. Si quem autem mouet, quia non dixit: finxit deus adhuc de terra omnes bestias agri et de aquis omnia uolatilia caeli, sed tamquam utraque genera de terra finxerit, et finxit deus, inquit, adhuc de terra omnes bestias agri et omnia uolatilia caeli, uideat duobus modis esse intellegendum: aut tacuisse nunc, unde finxerit uolatilia caeli, quia et tacitum posset occurrere, ut non de terra utrumque accipiatur deum finxisse, sed tantummodo bestias agri, ut uolatilia caeli etiam tacente scriptura intellegamus unde finxerit, uelut qui sciamus in prima causaliunum conditione ex aquis ea esse producta: aut terram universaliter sic appellatam simul cum aquis, quemadmodum appellata est in illo psalmo, ubi coelestium laudibus terminatis, ad terram facta est conversio sermonis, et dictum, Laudate Dominum de terra, dracones et omnes abyssi, etc. , nec postea dictum est, Laudate Dominum de aquis. Ibi enim sunt omnes abtamen de terra laudant dominum? ubi etiam reptilia et uola
Abbreviated transcription (Latin):
quod est in paradiso edemus. defructu autem ligni qua
est in medio paradisi dixit ds̃ non ed&is exeo. neque tango
illud. nemoriamini. Et dixit serpens mulieri nonmor¬
te moriemini sciebatenim ds̃ quoniam quadie mandica¬
ueritis deeo aperientur uobis oculi . & eritistam quam di
scientes bonum & malum. & uidit mulier qui abonumlg¬
num adescam & quiaplac& oculis uidere &decorumest
cognoscere. & sumens defructueius edit & dedit uirosuq
secum &ederunt. & apesti sunt oculi amborum. & agno¬
uerunt quia nudierant & consuerunt folia fici. & feceruns¬

Expanded text:
mus, de fructu autem ligni quod est in medio paradisi, dixit Deus, Non edetis ex eo, neque tangetis illud, ne moriamini. Et dixit serpens mulieri, Non morte moriemini: sciebat enim Deus, quoniam qua die manducaveritis de eo, aperientur vobis oculi, et eritis tanquam dii, scientes bonum et malum. Et vidit mulier quia bonum lignum ad escam, et quia placet oculis videre, et decorum est cognoscere. Et sumens de fructu ejus edit, et dedit viro suo secum, et ederunt. Et aperti sunt oculi amborum, et agnoverunt quia nudi erant
Abbreviated transcription (Latin):
muliereius a facie dñĩ dĩ in medio ligni paradisi & uocauit
dñs ds̃ adam. & dixit illi. ubies : & dixitei uocemtua
iuidiuide ambulantis in para diso & timui quianudus sum
& abscondime. & dixitilli. Quisnuntiauit tibi quianu¬
duses nisi aligno quod praeceperam tibi tantum neex eo
manducares ab eo edisti Et dixitadam. mulier quam
de distimihi haecmihi dedit aligno & edi. & dixit dñs
drs̃ mulieri. Quidhoc fecisti : & dixit mulier. Serpen

Expanded text:
ier eius a facie domini dei in medio ligni paradisi. et uocauit dominus deus Adam et dixit illi: Adam ubi es? et dixit ei: uocem tuam audiui deambulantis in paradiso et timui, quia nudus sum, et abscondi me. et dixit illi: quis nuntiauit tibi, quia nudus es, nisi a ligno quod praeceperam tibi tantum ne ex eo manducare s ab eo edisti? et dixit Adam: mulier, quam dedisti mecum, haec mihi dedit a ligno, et edi. et dixit dominus deus mulieri: quid hoc
Abbreviated transcription (Latin):
onquantum potuimus in praecedentibus intimauimus :
asquis hoc aliter  nodandum putat : tantum diligenter
adtendat illa omnia quaeut hoc sentiremus ad tendimus :
as probabiliorem indepotuerit enucleare sententiam
sonolum resistere non debemus sed debemur &iam

Expanded text:
am, quantum potuimus, in praecedentibus intimauimus. et am, quantum potuimus, in praecedentibus intimauimus. et si quis hoc aliter enodandum putat, tantum diligenter adtendat illa omnia, quae ut hoc sentiremus adtendimus; et si probabiliorem inde potuerit enucleare sententiam, non solum resistere non debemus, sed debemus etiam
Abbreviated transcription (Latin):
udduxit illa ad adam. ut uider& quiduocauĩt illa:¬
ibus & omnibus uolatilibus caeli & omnibus bestus agri:
psi autem adam non est inuentus adiutor similis ei: & inn
n ds ex tasininadam & obdormiuit : &accepit unam costa¬
rum eius. & adimpleuit carnem in loco eius. & aedificauit
añs dr̃ costam quam accepit deadam mulierem. & ad duxit
um adadam: & dixit adam: hoc nunc os exossibus meis. &
cro de carnemea: haec uocabitur mulier. quoniam ex uiro
suo umsta est: propter hocrelinqu& homo patrem & ma¬
trem & conglutinabitur uxorisuae. &erunt duo incarneuna:
uliquid adiuuant lectorem quae libris superioribus consi¬
derata atq conscripta sunt: non debemus in hoc diutius im¬
merori quod finxit adhuc dr̃ de terra omnes bestias agri &
omnia uolatilia caeli: Quurenim dictum sit adhuc idest
propterprimam conditionem creaturarum sex diebus
consummatam inqua causaliter perfecta sunt omnia simul
ainchoata. ut deinde adeffectus suos causae perducerentur :¬

Expanded text:
duxit ea ad Adam, ut videret quid ea vocarribus et omnibus uolatilibus caeli et omnibus bestiis agri. ipsi autem Adam non est inuentus adiutor similis ei et inmisit deus extasin in Adam, et obdormiuit. et accepit unam costarum eius et adinpleuit carnem in locum eius. et aedificauit dominus deus costam, quam accepit de Adam, in mulierem et adduxit eam ad Adam. et dixit Adam: hoc nunc os ex ossibus meis et caro de carne mea; haec uocabitur mulier, quoniam ex uiro suo sumta est. et propter hoc relinquet homo patrem et matrem et conglutinabitur ad uxorem suam; et erunt duo in carne una. si aliquid adiuuant lectorem, quae libris superioribus considerata atque conscripta sunt, non debemus in hoc diutius inmorari, quod finxit adhuc deus de terra omnes bestias agri et omnia uolatilia caeli; cur enim dictum sit "adhuc". id est propter primam conditionem creaturarum sex diebus consummatam, in qua causaliter perfecta sunt omnia simul et inchoata, ut deinde ad effectus suos causae perducerentur, i
Abbreviated transcription (Latin):
boner̃ patir illir sublimibur cacliponnt dimatere
pondere suo caderet donec adaeria subtens patia per¬
uenigdi: quapropter colligunt multomiinuretie por¬
illi ei ae cimpulto aouisetuo prano ali quibloci cuio

Expanded text:
lam in spatiis illis sublimibus caeli posset dimittere, lam in spatiis illis sublimibus caeli posset dimittere, pondere suo caderet, donec ad aeria subter spatia perueniret. quapropter conligunt multo minus esse posilli
Abbreviated transcription (Latin):
uero ignem ad superna emicantem . &iam ipsius aeris nati¬
ram uelle transcendere quis nonsentiat : quando quida
s ardentem faculam capite deorsum quisq teneat : nih¬
ominus flammae crinir adsuperiora contendit : Sed
quoniam circumfusi acsuperfus aeris praepollenti con¬
stipatione. subinde ignis extinguitur : & in eiur qualita¬
temper abundantiam superatus subinde commuta¬
tur acuertitur : aduniuersam eiur altitudinem trans¬
iliendam non potest perdurare : Itaq super acrem
purus ignis esse dicitur caelum. unde &iam sidera
atq: luminaria facta coniectant : illiur uidelic& ign᷑ae
lucis in eas formas qua s incaelo cernimur. conglobata
dispositaq natura: Ac perhoc sicut terrarum ponde¬
ribus & aer & aqua cedit ut ad terram perueniant
sicaquarum ponderi &ipse aer cedit ut ueladterrã
uelada quam perueniat: unde intellegiuolunt hoc
modo nec ense fuisse ut aer quoq: si quirciur particu¬

Expanded text:
uero ignem ad superna emicantem etiam ipsius naturam aeuero ignem ad superna emicantem etiam ipsius naturam aeris uelle transcendere quis non sentiat? quandoquidem si ardentem faculam capite deorsum quisque teneat, nihilominus flammae crinis ad superiora contendit. sed quoniam circumfusi ac superfusi aeris praepollenti constipatione subinde ignis extinguitur et in eius qualitatem per abundantiam superatus subinde commutatur ac uertitur, ad uniuersam eius altitudinem transiliendam non potest perdurare. itaque super aerem purus ignis esse dicitur caelum, unde etiam sidera atque luminaria facta coniectant illius uidelicet igneae lucis in eas formas, quas in caelo cernimus, conglobata dispositaque natura; ac per hoc, sicut terrarum ponderibus et aer et aqua cedit, ut ad terram perueniant, sic aquarum ponderi et ipse aer cedit, ut uel ad terram uel ad aquam perueniat. unde intellegi uolunt hoc modo necesse fuisse, ut aer quoque, si quis eius particu
Abbreviated transcription (Latin):
rius: Itemque siuasis erecti os̃ pateat incaelum : cum infundi
aquam. euaditaersursum uersus exaliis partibus quanon in¬
fundis: & sit locur aquae deorsum uersus intranda: quod¬
siui maiore uar deprimitur. ut uel exlatere uel  de suꝑ
aquae repente influant. Etundiq os uasis optegant : disrum¬
pit eas aersursum nitens. ut eis ad ima locum faciat : & ipsa dis¬
ruptio singultur uasorum est dumpartibus fugit. quia toti
tam cito non potest propter illius oris angustias: it asi aer
superaquas ire cogitur &iam confluentes eas disficit. cumes¬
ilientis imp&u eius impulsu ebulliunt: & eum bullis crepant¬
bus emit tunt insua properantem atque illis adimadetii. der¬
di aditum dantem: Si autem subaquas ire cogitur exuase. ut
illo cedente uar abore inima pressore plereuelis : facilius
undis undique uersum cooperitur. quam per os eius ab infe¬
riore parte intrandi gutta exigua repperit locum: lam

Expanded text:
rius. itemque si uasis erecti os pateat in caelum, cum infundis rius. itemque si uasis erecti os pateat in caelum, cum infundis aquam, euadit aer sursum uersus ex aliis partibus, qua non infundis, et fit locus aquae deorsum uersus intrandi. quodsi ui maiore uas deprimitur, ut uel ex latere uel desuper aquae repente influant et undique os uasis obtegant, disrumpit eas aer sursum nitens, ut eis ad ima locum faciat; at ipsa disruptio singultus uasorum est, dum partibus fugit, quia totus tam cito non potest propter illius oris angustias. ita si aer super aquas ire cogitur, etiam confluentes eas dissicit, cum exilientes inpetu eius inpulsae ebulliunt et eum bullis crepantibus emittunt in sua properantem atque illis ad ima decidendi aditum dantem. si autem sub aquas ire cogatur ex uase, ut illo cedente uas ab ore in ima presso repleri uelis, facilius undis undique uersum cooperitur, quam per os eius ab inferiore parte intrandi gutta exigua reperit locum. Iam
Abbreviated transcription (Latin):
insatee nina speluncarum quae super aquas pendulas¬
bilitate firmata sunt quocirca nec adlitteram quir¬
quamp orest sic intellegere quod dictum es fundauis
temam supaquam ut a quarum pondus terreno
pori derisur postando naturali ordine quasi subiectum
esse arbitrolur aerem uero aquis erre superio remi
quamuis propter ampliora sui spatia &iam aridam contego
Hinc intellegitur. quod nullum uãsabore inpressum reples
aquis potest: unde satis indicat. aeris naturam locum p&en
superiorem : uid&ur enim uas in ane. sed aere plenum pro¬
batur: cumoreimo in aqua de primitur: quia enims supe¬
riorem partem non inuenit emigrandi locum. nec deor¬
sum uersur irruptis aquis subtereas irenatura sinitur : ple¬
nitudinesua reppellit eas. & inuas non permitut intrare.
um autem uasita conlocatur. ut os non habeat deorsum. sed
in latus inclinatum: intrat aqua inferius. ex eunte aere supe¬

Expanded text:
ipsa tegmina speluncarum, quae super aquas pendula sipsa tegmina speluncarum, quae super aquas pendula soliditate firmata sunt. quocirca nec ad litteram quisquam potest sic intellegere, quod dictum est: fundauit terram super aquam, ut aquarum pondus terreno ponderi subportando naturali ordine quasi subiectum esse arbitretur. Aerem uero aquis esse superiorem, quamuis propter ampliora sui spatia etiam aridam contegat, hinc intellegitur quod nullum uas ab ore inpressum repleri aquis potest: unde satis indicat aeris naturam locum petere superiorem. uidetur enim uas inane, sed aere plenum probatur, cum ore imo in aquam deprimitur; quia enim per superiorem partem non inuenit emicandi locum nec deorsum uersus inruptis aquis subter eas natura ire sinitur, plenitudine sua repellit eas et in uas non permittit intrare. cum autem uas ita conlocatur, ut os non habeat deorsum, sed in latus inclinatum, intrat aqua inferius exeunte aere supe
Abbreviated transcription (Latin):
tendum : quia illi non r&enti auctoritate litterarum
nostrarum. & nescientes quem ammodum dictum sit
libros sanctos facilius inridebunt. quam illud repudi¬
abunt quod uel cestis rationibus perceperunt uelex¬
perimentis manifestirsimis probauerunt : Illud namq:
mpsalmis autfiguratae dictum recte accipipotest ut quoni¬
am caeli&terrae nomine saepe inecclesia spiritaler car¬
nalesq significantur. caelos ostenderit ꝑtiner ad se¬
renan intellegentiam ueritatis dicens. qui fecit
cueemurlos n in tellegentia: terramuero ad fidem sim¬
plicem paruulorum non fabulo sis opinioniba incer¬
tamianue fallacem : sed proph&ica & euangelica prae¬
acatione firmis simã quae perbaptismun solidatur¬
lideo subiecerit dicens fundauitterram super aquamur
aru siadlitteram quisquam cogit intellegi Non incon
oruenter uel sub limia terrarum siue continentium siue
insularum accipiuntur quae superiora suntaquis uel

Expanded text:
tendum, quia illi non retenti auctoritate litterarum tendum, quia illi non retenti auctoritate litterarum nostrarum et nescientes, quemadmodum dictum sit, libros sanctos facilius inridebunt quam illud repudiabunt, quod uel certis rationibus perceperunt uel experimentis manifestissimis probauerunt. illud namque in Psalmis aut figurate dictum recte accipi potest, ut, quoniam caeli et terrae nomine saepe in ecclesia spiritales carnalesque significantur, caelos ostenderit pertinere ad serenam intellegentiam ueritatis dicens: qui fecit caelos in intellegentia, terram uero ad fidem simplicem paruulorum non fabulosis opinionibus incertam atque fallacem, sed prophetica et euangelica praedicatione firmissimaet ideo subjecerit, dicens, Fundavit terram super aquam. Aut si ad litteram quisquam cogit intelligi, non incongruenter uel sublimia terrarum, siue continentium siue insularum, accipiuntur, quae superiora sunt aquis, uel
Abbreviated transcription (Latin):
tum locis sed &iam qualitatibus elementa distingui: ut pro
qualitatibus propriis &iam loca propria sortirentur
aqua scilic& super terram. quae &iam sisub terra stat au
labitur sicutinantris cauernisq: ab ditis : non tamenea terr
paste quam supra sed ea quam in frasehab& contin&ur
Tamsiex parte superiore fuerit parsullaterrae delapsa
non man& superaquam. sed ea perrupta demergitur.
& pergit ad terram : quoueniens conquiescit tam quam
in locosuo: ut suprasit aqua subterautem terra: unde
cognoscitur. quod &iam supera quascumess&. non¬
inipsis aquis portabatur. sed conpage terrae tenebatur
sicut sese habent camerae speluncarum hic occurrit
ammonere cauendum errorem. Quem in libro prim
cauendum monui: nequi forte quia scriptum est inpsalmis
fundauit terram suꝑ aquam. Arbitr&ur aliquis nos¬
trum aduersus istos deponderib dementorum subti¬
liter disserentes. isto testimonio scripturarum esse ni¬

Expanded text:
tum locis, sed etiam qualitatibus elementa distingui, ut pro tum locis, sed etiam qualitatibus elementa distingui, ut pro qualitatibus propriis etiam loca propria sortirentur. aqua scilicet super terram, quae etiam si sub terra stat aut labitur, sicut in antris cauernisque abditis, non tamen ea terrae parte, quam supra, sed ea, quam infra se habet, continetur. nam si ex parte superiore fuerit terrae pars ulla delapsa, non manet super aquam, sed ea perrupta demergitur et pergit ad terram: quo ueniens conquiescit tamquam in loco suo, ut supra sit aqua, subter autem terra. unde . cognoscitur, quod etiam super aquas cum esset non ipsis aquis portabatur, sed conpage terrae tenebatur, sicut sese habent camerae speluncarum. Hic occurrit admonere cauendum errorem, quem in libro primo cauendum monui, ne forte, quia scriptum est in Psalmis: fundauit terram super aquam, arbitretur aliquis nostrum aduersus istos de ponderibus elementorum subtiliter disserentes isto testimonio scripturarum esse ni
Abbreviated transcription (Latin):
turas eius nos conuenit quaerere non quid ineis uelexer
oħimiraculum potentiae suae uelit operari: neq enim
si uell& dr̃ suba qua oleum aliquando manere non fierd
non ex eotamen olei natura nobis ess& incognita. quod
ita factasit ut appetendo suum locum & iamsi subter¬
fusa fuerit perrumpat aquas. eisque sesuꝑ positam c̃ollo¬
c& : nunc ergo quaerimus utrum conditor rerum qui
omnia in mensura & numero & pondere disposuit non
unum locum proprium ponderi aquarum circaterrã
tribuerit : sed & su percaelum quod ultra limitem aeris cir¬
cum fusum atq solidatum est  Quod quinegant esse cre¬
dendum : deponderibus elementorum argumentantur
Negantes ullomodoita desuper quas quodam pauimen¬
to solidatum esse caelum. ut possit aquarum pondera
sustinere. quod talis soliditas nisiterris esse nonposs&r
Et quicquid tale est non caelum sed terrasit : Nonenim tan¬

Expanded text:
turas eius nos conuenit quaerere, non, quid in eis uel ex eis turas eius nos conuenit quaerere, non, quid in eis uel ex eis ad miraculum potentiae suae uelit operari. neque enim, si uellet deus sub aqua oleum aliquando manere, non fieret; non ex eo tamen olei natura nobis esset incognita, quod ita facta sit, ut adpetendo suum locum, etiam si subterfusa fuerit, perrumpat aquas eisque se superpositam conlocet. nunc ergo quaerimus, utrum conditor rerum, qui omnia in mensura et numero et pondere disposuit, non unum locum proprium ponderi aquarum circa terram tribuerit, sed et super caelum, quod ultra limitem aeris circumfusum atque solidatum est. Quod qui negant esse credendum, de ponderibus elementorum argumentantur, negantes ullo modo ita desuper quasi quodam pauimento solidatum esse caelum, ut possit aquarum pondera sustinere, quod talis soliditas nisi terris esse non possit et, quidquid tale est, non caelum sed terra sit; non enim tan
Abbreviated transcription (Latin):
bonum est . & deuespera & mane : Non opus est hocite¬
rum similiter quae disserre atque ita deinceps quotiens¬
cumque ista rep&untur : secundum superiorm inquisi¬
tonem interim consideranda esse ammonemus : utrũ
autem nunc illud caelum fiat. quod excedit aeris omnia
spatia eiusque omnem altitudinem ubi &iam luminaria
stellaeq constituuntur quartodie anipse aer uocorur firmamen¬
tumimerito quaeri potest: multienim asserunt istarum aquarũ
nituram super sidereum calum esse nonporse : quod rc habe¬
ant ordinatum pondus suum. ut uel superterram fluitent :¬
uel inaere terris proximo uaporaliter ferantur : Neq quir¬
quam istos deb& ita refellere. utdicat secundum ommnipoten¬
tanidĩ cuicuncta possibilia sunt oportere nos credere
aeuuas &iam tam graues quam nouimus atque sentimus cae¬
lesti corpori in quo sunt sidera superfusas : nunc enim quen¬
admodum dr̃ instituerit naturas rerum secundum scrip¬

Expanded text:
bonum est, et de uespera et de mane non opus est hic itebonum est, et de uespera et de mane non opus est hic iterum similiterque disserere, atque ita deinceps, quotienscumque ista repetuntur, secundum superiorem inquisitionem interim consideranda esse admonemus. utrum autem nunc illud caelum fiat, quod excedit aeris omnia spatia eiusque omnem altitudinem, ubi etiam luminaria stellaeque constituuntur quarto die. an ipse aer uocetur firmamentum, merito quaeri potest. Multi enim asserunt istarum aquarum naturam super sidereum caelum esse non posse, quod sic habeant ordinatum pondus suum, ut uel super terras fluitent uel in aere terris proximo uaporaliter ferantur. neque quisquam istos debet ita refellere, ut dicat secundum omnipotentiam dei, cui cuncta possibilia sunt, oportere nos credere aquas etiam tam graues, quam nouimus atque sentimus, caelesti corpori, in quo sunt sidera, superfusas. nunc enim, quemadmodum deus instituerit naturas rerum, secundum scrip
Abbreviated transcription (Latin):
stantia scribturae non impeidit. & cum sana fide concor¬
dat .: Si autem & scribturae circum stantia pertractari
ac discuti non potest: saltim id solum quod fides sana pra¬
scribit: Aliud estenim quid potissimum scriptor senserit
non dinoscere: aliud autem a regula pi&atis errare :
siutrum q uit &ur. perfecte sehab& fructus legentis
Siuero utrumq uitari non potest. &iam siuoluntas serib¬
toris incertasit: sane fidei congruam non inutile est eru¬
isse sententiam. EXPLICII LIBERI DECENES
t dixitds̃ fiat firmamentum inmedio aquarum. & sit di¬
uidens interaquam & aquam : & sic est factum: &
fecitds̃ firmamentum & diuisit ds̃ interaquam quae
erat infra firmamentum: & inter aquam quaeerat
suꝑ firma mentum: & uocauit ds̃ firmamentum caelũ
& uididr̃ quia bonum est : & factum est uespere & factũ
est mane dies secundus: De uerbodĩ quodixit fiat fir
mamentum & c&era. & deplacito eius quo uidit quia

Expanded text:
stantia scripturae non inpedit et cum sana fide concorstantia scripturae non inpedit et cum sana fide concordat; si autem et scripturae circumstantia pertractari ac discuti non potest, saltem id solum, quod fides sana praescribit. aliud est enim, quid potissimum scriptor senserit, non dinoscere, aliud autem a regula pietatis errare. si utrumque uitetur, perfecte se habet fructus legentis; si uero utrumque uitari non potest, etiam si uoluntas scriptoris incerta sit, sanae fidei congruam non inutile est eruisse sententiam. LIBER SECUNDUS. : fiat firmamentum in medio aquarum et sit diuidens inter aquam et aquam. et sic est factum. et fecit deus firmamentum et diuisit deus inter aquam, quae erat infra firmamentum, et inter aquam, quae erat super firmamentum. et uocauit deus firmamentum caelum. et uidit deus, quia bonum est. et facta est uespera, et factum est mane, dies secundus. de uerbo dei, quod dixit deus: fiat firmamentum et cetera et de placito eius, quo uidit, quia
Abbreviated transcription (Latin):
herere homineminres pondendo secundum fidem: quo
respondendum est hominib: quicalumniari libris nor¬
trae salutis affectant: Vt quic quid ipsi denatura rerum
uera cibus documentis de monstrare potuerint. osten¬
damus nostris litteris non esse contrarium : quic quid
autem de quib: lib& suis uoluminib his nostris lit terir
idest catholicae fidei contrarium protulerint: aut a¬
liqua &iam facultate ostendamus. aut nulla dubitatio¬
ne credamus esse falsissimum:: atque ita teneamus media¬
torem nostrum in quosunt omnes thesauri sapientiae
atque scientiae absconditi : ut neque falsae philosophiȩ
loquacitate seducamur. neque falsae religionis super¬
stitione terreamur : Etcum diuinos libror legimus intan¬
ta multitudine uerorum intellectuum : quidepaucis uerbis
eruuntur & sanitate tatholicae fideimuniuntur: Id potis¬
simum diligamus. quod cestum apparuerit eum sensisse
quem legimus: Si autem hoc lat& idcerte quodcircum¬

Expanded text:
haerere homini in respondendo secundum fidem, quod haerere homini in respondendo secundum fidem, quod respondendum est hominibus qui calumniari Libris nostrae salutis affectant; ut quidquid ipsi de natura rerum veracibus documentis demonstrare potuerint, ostendamus nostris Litteris non esse contrarium. Quidquid autem de quibuslibet suis voluminibus his nostris Litteris, id est catholicae fidei contrarium protulerint, aut aliqua etiam facultate ostendamus, aut nulla dubitatione credamus esse falsissimum: atque ita teneamus Mediatorem nosatque scientiae absconditi, ut neque falsae philosophiae loquacitate seducamur neque falsae religionis superstitione terreamur. et cum diuinos libros legimus in tanta multitudine uerorum intellectuum, qui de paucis uerbis eruuntur et sanitate catholicae fidei muniuntur, id potissimum deligamus, quod certum adparuerit eum sensisse, quem legimus; si autem hoc latet, id certe, quod circum
Abbreviated transcription (Latin):
firmi fratres. quicum istos impior decaelestium corporum
numeris uel de quibus lib& elementurum mundi huius quaes¬
tionibus subtiliter & copiose disserere audiunt euanescunt:¬
& eossibi cumsuspirio praeponentes & magnosputantes
saluberrimȩ pidatis libroscum fastidioꝵ p&unt : & quos
dulciter haurire deberent uix patienter atungant. os
segetis asperitate ab horrentes & spinarum floribus in¬
hiantes : Non enim uacant uidere quam suauis est dñs: nec
insabbato esuriunt. atque ideo pigrisunt potestate a
dño sabbati accepta uellere spicas & tamdiuuersare ma¬
nibus contritasq purgare donec adȩscam ꝑueniant:
dic& aliquis: quid tutanta tritura discr&ionis huius quid
granorum exuisti quid euentilasti : gruir prope modũ
inquestionib ad huc latent omnia: affirma aliquideorũ
quae multa posse intellegi disputasti : cui respondeo
ad eum ipsum mecibum suauiter ꝑuenisse. quo didici non

Expanded text:
firmi fratres, qui cum istos inpios de caelestium corporum firmi fratres, qui cum istos inpios de caelestium corporum numeris uel de quibuslibet elementorum mundi huius quaestionibus subtiliter et copiose disserere audiunt, euanescunt et eos sibi cum suspirio praeponentes et magnos putantes saluberrimae pietatis libros cum fastidio repetunt et quos dulciter haurire deberent uix patienter adtingunt, a segetis asperitate abhorrentes et spinarum floribus inhiantes. non enim uacant uidere. quam suauis est dominus, nec in sabbato esuriunt; atque ideo pigri sunt potestate a domino accepta uellere spicas et tamdiu uersari manibus contritasque purgare, donec ad escam perueniant. Dicet aliquis: quid tu tanta tritura dissertationis huius, quid granorum exuisti? quid euentilasti? cur propemodum in quaestionibus adhuc latent omnia? adfirma aliquid eorum, quae multa posse intellegi disputasti. cui read eum ipsum me cibum suaviter pervenisse, quo didici non
Abbreviated transcription (Latin):
unde id probent proferre conantur. uel &iam me moriter
quae ad testimonium ualere arbitrantur. multa inde ues¬
ba pronuntiant non intellegentes neq quaeloquuntur neq
de quibus adfirmant: Adhoc enim considerandum & obseruandũ
libri geneseos multipliciter quantum potui enucleaui Protuli¬
que sententias de uerbis ad exercitationem nostram obscure postis:
non aliquid unum taemere affirmans cum praeiudicio alterius
expositionis fortarse melioris ut prosuo modulo eligat quisque
quod capere possit: ubi autem intellegere non potest. scripturȩ
dei d&honorem. sibi timorem: Sedcum tammultis exitibus uer¬
ba scribturae quae tractauimur exponantur. cohibeant se tan¬
dem qui litteris inflatisaecularibus. Haec ita posita ut omnia
pia corda nutriant uelut imperitum atq inpolitum aliquid ex¬
agitant : Sine pennis interrareptantes: &uolatu ranarum
auium nidos inridentes: periculosius autem errant quidam in¬

Expanded text:
unde id probent, proferre conantur uel etiam memoriter, unde id probent, proferre conantur uel etiam memoriter, quae ad testimonium ualere arbitrantur, multa inde pronuntiant uerba, non intellegentes neque quae loquuntur neque de quibus adfirmant. Ad hoc enim considerandum et obseruandum libri Geneseos multipliciter, quantum potui, enucleaui protulique sententias de uerbis ad exercitationem nostram obscure positis, non aliquid unum temere adfirmans cum praeiudicio alterius expositionis fortasse melioris, ut pro suo modulo eligat quisque quod capere possit: ubi autem intellegere non potest scripturam, deo det honorem, sibi timorem. sed cum tam multis exitibus uerba scripturae, quae tractauimus, exponantur, cohibeant se tandem, qui litteris inflati saecularibus haec ita posita, ut omnia pia corda nutriant, uelut inperitum atque inpolitum aliquid exagitant, sine pennis in terra reptantes et uolaturarum auium nidos inridentes. periculosius autem errant quidam in
Abbreviated transcription (Latin):
qđ errans homo deridetur sed quod auctoresnr̃i abeisquȩ
forissunt talia sensisse creduntur. & cummagnoeorũ exitio de
quorũ salute satagimus tamquam in docti rep̃henduntur atq
respuuntur : Cumenim quem qũa denumero xp̃ianorũ in eare
quamoptime norunterrare conp̃henderint. &uanã sententiã
suã denrĩs libris asserere quo pacto illis libris credituri sunt de
resurrectione mostuorum & despe uitae a&ernae regnos
caelorum: quando dehis reb: quasiam experiri uel in dubitatis
numeris percipere potuerunt. fallaciter putauerint esse
conscriptos : Quid enim molestiae tristitiaeq: ingerant pru¬
dentib fratribus temerarii praesumptores satis dici non
potest : Cum siquando de praua & falsa opinionesua repre¬
hendi & conuinci coeperint ab eis quinostrorum librorũ auc¬
toritate non tenentur : ad defendendum id quodle uissima ten
ritate & apertissima falsitate dixerant : eosdem libros scõs

Expanded text:
quod errans homo deridetur, sed quod auctores nostri ab eis, qui quod errans homo deridetur, sed quod auctores nostri ab eis, qui foris sunt, talia sensisse creduntur et cum magno eorum exitio, de quorum salute satagimus, tamquam indocti reprehenduntur atque respuuntur. cum enim quemquam de numero christianorum in ea re quam optime norunt errare conprehenderint et uanam sententiam suam de nostris libris adserere, quo pacto illis libris creditresurrectione mortuorum, et de spe vitae aeternae, regnoque coelorum, quando de his rebus quas jam experiri, vel indubitatis numeris percipere potuerunt, fallaciter putaverint esse conscriptos? Quid enim molestiae tristitiaeque ingerant prudentibus fratribus temerarii praesumptores, satis dici non potest, cum si quando de prava et falsa opinione sua reprehendi, et convinci coeperint ab eis qui nostrorum Librorum auctoritate non tenentur, ad defeeritate et apertissima falsitate dixerunt, eosdem libros sanctos,
Abbreviated transcription (Latin):
intellegi scriptorem non repugna ust : ad huc restabit quȩ¬
rene utrum & aliud non potuit: Quod si & aliud potuisse
inuenerimus incertum erit quidnam eorum ille uo¬
luerit : &utrumq: sentiri uoluisse non in conuenienter cre¬
ditur siutri :q: sententiae c&era circumstantia suffra¬
gatur: plerumq enim accidit ut aliquid d&erra decaelo
dec&eris mundihuius elementis. demotu & conuersione uel&iã
magnitudine & inter uallis siderum. decertis defectibus so¬
lis aclunae. de circuitibus annorum & temporum. denaturis
anim alium. fruticum. lapidum atq huius modi c&eris &iam
non xp̃i anusit a nouerit : ut certis sima ratione uel experien¬
tia teneat : Turpeest autemnimis & pernitiosum ac maxime ca¬
uendum utxp̃ianũ dehis reb: quasi secundum xp̃ian as litteras lo¬
quentẽ it a delirare audiat ut quem ad modũ dicitur: toto caelo
errare conspicien : risum tenere uix possit: & nontam molestumẽ

Expanded text:
intellegi scriptorem non repugnauerit, adhuc restabit quaeintellegi scriptorem non repugnauerit, adhuc restabit quaerere, utrum et aliud non potuit. quodsi et aliud potuisse inuenerimus, incertum erit, quidnam eorum ille uoluerit; et utrumque sentiri uoluisse non inconuenienter creditur, si utrique sententiae cetera circumstantia subfragantur. Plerumque enim accidit, ut aliquid de terra, de caelo, de ceteris mundi huius elementis, de motu et conuersione uel etiam magnitudine et interuallis siderum, de certis defectibus solis ac lunae, de circuitibus annorum et temporum, de naturis animalium, fruticum, lapidum atque huiusmodi ceteris etiam non christianus ita nouerit, ut certissima ratione uel experientia teneat. turpe est autem nimis et perniciosum ac maxime cauendum, ut christianum de his rebus quasi secundum christianus litteras loquentem ita delirare audiat, ut, quemadmodum dicitur, toto caelo errare conspiciens risum tenere uii possit. et non tam molestum est,
Abbreviated transcription (Latin):
nostramesse uelle debeamus: ponamus enim ineo quod
scriptumest.. Dixit ds̃ fiatlux & facta est lux. aliam sensis¬
se lucem corporalem factam. & aliam spiritalem: lucem
increatura spiritali. fides nostra nondubitat. esse autẽ
lucem corporalem caelestem aut &iam supra caelũ
uel ante caelum. Cui succedere nox potuerit: tam diu
non est contrafidem. donecueritate certissima re¬
fellatur: Quodsi factum fueritor non hoc habebat
scriptura diuina. sed hoc senserat humana ignorantia:
iautem hocuerum esse certaratio demonstra uerit adhuc
incertumerit utrum hoc in illis uerbis sanctorum libro¬
rum scribtor sentiri uoluerit. analiud aliquid non mi¬
nus uerum: quod sic&era contextio sermonis non hoc
cum uoluisse probauerit : non ideo falsumerit aliud quod
ipse intellegi uoluit sed & uerum & quodutilis cognor¬
catur  Si autem contextio scripturae hocuoluisse

Expanded text:
nostram esse uelle debeamus. Ponamus enim in eo, quod nostram esse uelle debeamus. Ponamus enim in eo, quod scriptum est: et dixit deus: fiat lux. et facta est lux, alium sensisse lucem corporalem factam et alium spiritalem. esse spiritalem lucem in creatura spiritali fides nostra non dubitat; esse autem lucem corporalem caelestem aut etiam super caelum uel ante caelum, cui succedere DOX potuerit, tamdiu non est contra fidem, donec ueritate certissima refellatur. quod si factum fuerit. non hoc habebat scriptura diuina, sed hoc senserat humana ignorantia. si autem hoc uerum esse certa ratio demonstrauerit, adhuc incertum erit, utrum hoc in illis uerbis sanctorum librorum scriptor sentiri uoluerit, an aliud aliquid non minus uerum. quodsi cetera contextio sermonis non hoc eum uoluisse probauerit, non ideo falsum erit aliud, quod ipse intellegi uoluit, sed et uerum et quod utilius cognoscatur. si autem contextio scripturae hoc uoluisse
Abbreviated transcription (Latin):
ris &iam formandis pullis quodammodo amminiculatur
perquendam in suo genere dilectionis affectũ: non utiq
persingulos dies istorum operum diuinorumu tam quã
temporales uoces dĩ carnaliter cogitemus: Non enim ad
hoc ipsa dĩ sapientia nostroc infirmitate susceptauenit ad
colligendos sub alas suas filios hierusalem quem ad modu
gallina pullos suos ut semꝑ paruuli sumus: sed ut malitia
in fantes mente esse pueri desinamus: & in reb obscuris atq
anostrais oculis remotissimis siqua inde scripta &iam di¬
uina legeramus : quae possent salua fide quaimbuimus
alias atque alias parere sententias : Innulam earum
nos praccipiti affirmatione ita proiciamus ut si forte dili¬
gentius discussa ueritas eam recte labe factauerit. cor¬
ruamus : non pro sententia diuinarum scribturarum sed
pronostra ita dimicantes. ut eam uelimus scribturarum eẽ
quae nostra est : cum potius eam quae scripturarum est

Expanded text:
ris etiam formandis pullis quodammodo adminiculatur ris etiam formandis pullis quodammodo adminiculatur per quendam in suo genere dilectionis adfectum. non itaque per singulos dies istorum diuinorum operum tamquam temporales uoces dei carnaliter cogitemus. non enim ad hoc ipsa dei sapientia nostra infirmitate suscepta uenit ad conligendos sub alas suas filios Hierusalem quemadmodum gallina pullos suos, ut semper paruuli simus, sed ut malitia infantes mente esse pueri desinamus. Et in rebus obscuris atque a nostris oculis remotissimis, si qua inde scripta etiam diuina legerimus, quae possint salua fide, qua inbuimur, alias atque alias parere sententias, in nullam earum nos praecipiti adfirmatione ita proiciamus, ut, si forte diligentius discussa ueritas eam recte labefactauerit, corruamus, non pro sententia diuinarum scripturarum, sed pro nostra ita dimicantes, ut eam uelimus scripturarum esse, quae nostra est, cum potius eam, quae scripturarum est,
Abbreviated transcription (Latin):
intoto illo triduo antequam fierent luminaria: consum¬
mati operis terminus non ab surde fortasse intellegitur.
Mane uero tamquam futurae operationis significatio: sed
ante omnia meminerimus. unde iam multa diximus. non
temporalibus quasi animi sui aut corporis motib ope¬
raridm̃ sicut operatur homo uel angelus: sed a& ernis at¬
que in commutabilib & stabilibus rationib co&ernisibi
uerbisu. & quodam ut ita dixerim flatu pariter co&er¬
nisancti sp̃s sui: Nam & illud quod per grecam & latinã
linguam dictum est despũdĩ quod suꝑ ferebatur suꝑ aquas.
secundum srrae linguae intellectum quaeuicina est he¬
breae Namhoc aquodam docto xp̃iano srro festur
exposium. non suꝑ ferebatur sed fouebat potius intellegi
perhib&ur : nec sicut fouentur tumores aut uulnera in cor¬
pore qui suel frigidis uel calore congruo temperatis: sed
sicut oua fouentur ab alitib : ubicalor ille materni corpo¬

Expanded text:
in toto illo triduo, antequam fierent luminaria, consumin toto illo triduo, antequam fierent luminaria, consummati operis terminus non absurde fortasse intellegitur; mane uero tamquam futurae operationis significatio. Sed ante omnia meminerimus, unde iam multa diximus, non temporalibus quasi animi sui aut corporis motibus operari deum, sicut operatur homo uel angelus, sed aeternis atque incommutabilibus et stabilibus rationibus coaeterni sibi uerbi sui et quodam, ut ita dixerim, fotu pariter coaeterni sancti spiritus sui. nam et illud, quod per graecam et latinam linguam dictum est de spiritu dei, quod superferebatur super aquas, secundum syrae linguae intellectum, quae uicina est hebraeae — nam hoc a quodam docto christiano Syro fertur expositum — non superferebatur, sed fouebat potius intellegi perhibetur, nec sicut fouentur tumores aut uulnera in corpore aquis uel frigidis uel calore congruo temperatis, sed sicut oua fouentur ab alitibus, ubi calor ille materni corpo
Abbreviated transcription (Latin):
inponit Hicergo propter ea nonita fecit: quoniamafor¬
atar ẽ adboc distincta est illa informitar ut noninea finir
sedadhuc formandarestar& percreaturas euerat fian
roorales Ataq si postea quam distincta essent illa diuione
adendum: quia uero lucem solam ita perseerat uidit de ie
pnt uicem qui abona est &diuinone ac nominibu duereuiti
nebris.: Neq tunc dixit uidit drquia bonum Ets dneriai¬
rim crad in formitas illa diser&ra ut acihuc inde alia forma¬
enurenam que istanox quaen obir notimmaet facitenim
mo upen terras solis circuitur quando perlumin ariun um¬
pbutioneen a dic diuiditur: postipsam diuione mrdica
nocrss dicitur uidit de quia bonum est: Nonenone mudue
or informis aliqua substantia crat underanue auefor¬
rno cuiutique nocnum nibil addendum elre ingentre
lo. quo ess&e specionor nue drtinctior uspene ingener

Expanded text:
imponit. Hic ergo propterea non ita fecit, quoniam a forimponit. Hic ergo propterea non ita fecit, quoniam a formata re ad hoc distincta est illa informitas, ut non in ea finis esset, sed adhuc formanda restaret per creaturas caeteras jam corporales. itaque si, posteaquam distincta essent illa diuisione et addendum; quia uero lucem solam ita perfecerat, uidit deus, inquit, lucem quia bona est et diuisione ac nominibus discreuit a tenebris. neque tunc dixit: uidit deus, quia bonum est; ad hoc enim erat informitas illa discreta, ut adhuc inde alia formarentur. namque ista nox, quae nobis notissima est — facit enim eam super terras solis circuitus —, quando per luminarium distributionem a die diuiditur, post ipsam diuisionem diei et noctis dicitur: uidit deus, quia bonum est. non enim haec nox informis aliqua substantia erat, unde adhuc alia forrno: cui utique nocti iam nihil addendum esset in genere suo, quo esset speciosior siue distinctior. uespera autem
Abbreviated transcription (Latin):
rarum quomodo inuenimus uesperam & mane in luce
spiritali  andiuisio quidem lucis a tenebris. distinctio est
iam rei formatae ab informiappellatio uero diei & noctis
Insinuatio distributionis est. qua signific&ur nihil dm̃ in
ordinatum relinquere : atque ipsam in formitatẽ ꝑ quã
res despecie in speciem modo quodam traenseundo mu¬
tantur non esse indispositã : neque defecius ꝓ fectus¬
ue creaturae quibur sibim & temporalia quaeq succedunt
ne supplemento esse decoris uniuerni : Nox enim ordinatȩ
ini tenebrae: propterea uero cum facta esset lux dictum
t uidit d̃ lucem quia bonaest: cum hoc poss& postomnia
usdem diei dicere. idest ut cum explicass&. dixit dr̃ fiat lux.
facta est lux. Etdiui sit dĩ interlucem & tenebras. Quo cauit
lucem diem & tenebras uocauit noctem. Tunc dicer& & ui
tds quia bonum est : & deinceps ad necter& & factaest uespera
actum est mane : Sicut in aliis operibur facit quibur uocabu

Expanded text:
rarum quomodo inuenimus uesperam et mane in luce rarum quomodo inuenimus uesperam et mane in luce spiritali? an diuisio quidem lucis a tenebris distinctio est iam rei formatae ab informi, appellatio uero diei et noctis insinuatio distriordinatum relinquere, atque ipsam informitatem, per quam res de specie in speciem modo quodam transeundo mutantur, non esse indispositam; neque defectus profectusque creaturae, quibus sibimet temporalia quaeque succedunt, sine supplemento esse decoris universi? Nox enim odinatae sunt tenebrae. 35. Propterea vero cum facta esset lux, dictum est, Vidit Deus lucem, quia bona est; cum hoc posset post omnia ejusdem diei dicere, id est, ut cum explicasset, Dixit Deus, Fiat lux; et facta est lux; Et divisit Deus inter lucem et tenebras; Et vocavit Deus lucem diem, et tenebras vocavit noctem; tunc diceret, Et vidit Deus quia bonum est; et deinceps annecteret, Et facta est vespera, et factum est mane; sicut in aliis operibus facit, quibus vocabula
Abbreviated transcription (Latin):
ui sit dr̃ interlucẽ & tenebras : num quidiam erant pecc¬
tores & stulti decidentes alumine ueritatis. inter quos
& in eadem luce permanentes diuider& ds̃: tamquam inte
lucem & tenebras : & lucem uocans diem actenebras noctẽ
ostender&lse non operatoitin uerdaitorame neetoriuẽ¬
torem distributionum meritorum :: Andies totius tem¬
poris nomen est. & omnia uolumina saeculorum
hocuocabulo includit : Ideoque nondictus est primus
sed unusdies: & facta est enim uespera : & factum est in¬
quit mane diesunus : ut perhoc quod facta est uespera pec¬
catum rationalis creaturae. quod autem factum est mane.
renouatio eius significata uideatur: sed haec allegoriae pri¬
ph&licae disputatio est quam non isto sermone suscepimus
instituimus enim descripturis nunc loqui secundum propris¬
tatem rerum gestarum. non secundum enigmata futura¬
rum: ergo adrationem factarum conditarum que natu¬

Expanded text:
uisit deus inter lucem et tenebras? numquid iam erant peccuisit deus inter lucem et tenebras? numquid iam erant peccatores et stulti decidentes a lumine ueritatis, inter quos et in eadem luce permanentes diuideret deus, tamquam inter lucem et tenebras, et lucem uocans diem ac tenebras noctem ostenderet se non operatorem peccatorum, sed ordinatorem distributione meritorum ? an hic dies totius temporis nomen est et omnia uolumina saeculorum hoc uocabulo includit ideoque non dictus est primus, sed unus dies? et facta est enim uespera, et factum est, inquit, mane dies unus, ut per hoc, quod facta est uespera, peccatum rationalis creaturae, quod autem factum est mane, renouatio eius significata uideatur. Sed haec allegoriae propheticae disputatio est, quam non isto sermone suscepimus. instituimus enim de scripturis nunc loqui secundum proprietatem rerum gestarum, non secundum aenigmata futurarum. ergo ad rationem factarum conditarumque natu