comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
& quid est altaredĩ nisi mensi
beneuiuentium: quippe peca¬
torum suorum memores lacri¬
mis maculas lauant. Carnem
perabstinentiam maceram
Nullis sehuius mundi ationib
nuscent. quȩ habent in digentibus¬
tribuunt . & habere que babent
non concupiscunt. Recte igit᷑
horum cor altaredł dicitur
Vbi ex merore. compunctionis
ignis ard&. & caro consumiturs
& nun quid ncontales fratres
caris simi cottidꝑinscõ hocfide¬
li populo quasi intempli atrio
uidemus ÷nun quidnoneoru
uitam nobis ad exemplir ꝓposi¬
tam indesinenter aspicimus:
Altareergo ante faciem templi ÷ :
Cum multi in scaȩeccles iae cons¬
pectis int positi. quia & ermiiu¬
dicii memores sem& ipsos cot
tdxedõ sacrificium ꝑ lamentu
conpunction is mactant: qui
ut prȩdictum estaCorpora
castigant. quatinus hoc qđ per
magistrũ gentium dicitur im¬
pleantun Vt exhibeatis corpora
ura hostiam uiuentem. scam.
dõ placentem .a. Hostia quippe
occiditur. ut offeratur: sed hos¬
tia uiuens est corpus produĩo

Expanded text:
Et quid est altare Dei, nisi mens bene viventium? Qui peccatorum suorum memores lacrymis maculas lavant, carnem per abstinentiam macerant, nullis se mundi hujus actionibus miscent, quae habent indigentibustribuunt, et habere quae non habent non concupiscunt. Recte igitur horum cor altare Dei dicitur, ubi ex moerore compunctionis ignis ardet, et caro consumitur. Et nunquid non tales, fratres charissimi, quotidie in sancto hoc fideli populo quasi in templi atrio videmus? Nunquid non eorum vitam nobis ad exemplum propositam indesinenter aspicimus? Altare ergo ante faciem templi est, cum multi in sanctae Ecclesiae conspectu sunt positi, qui, aeterni judicii memores, semetipsos quotidie 1428 Deo sacrificium in lamento compunctionis mactant. Qui, ut praedictum est, corpora castigant, quatenus hoc quod per Magistrum gentium dicitur impleant: Ut exhibeatis corpora vestra hostiam viventem, sanctam, Deo placentem . Hostia quippe occiditur ut offeratur. Sed hostia vivens est corpus pro Domino
Abbreviated transcription (Latin):
nemiustificari: sed per gratiam ihuxp̃i cuius prenuntiante causa illeumbrȩ in legemandate sunt : Et ideo
illi inuidiam et persecutionẽ concitare molientes. tam quã inimicum legis mandatorum que diuinoram cec¬
iantur : cinus fallẽ criminationis inuidiam congruentius deuitare non pesset quamut ea ipsecolebraret
quedampaiare tam quams acri lega putabatur at que ita ostenderet. Nec iud ȩis tunc ab eis tam quam ane farus
prohibendos. pec gentiles adeaꝰ tam quam ad necessara compellendos: Namsiuera. sicea probaret queru
am modum deillo auditum erat. & ideo celebranda sus ciperet: ut actione simulata suam possetcocant frs sert

Expanded text:
nem iustificari, sed per gratiam Iesu Christi, cuius praenuntiandae causa illae umbrae in lege mandatae sunt. et ideo nem iustificari, sed per gratiam Iesu Christi, cuius praenuntiandae causa illae umbrae in lege mandatae sunt. et ideo illi inuidiam et persecutionem concitare molientes tamquam inimicum legis mandatorumque diuinorum criminabantur, cuius falsae criminationis inuidiam congruentius deuitare non posset, quam ut ea ipse celebraret, quae damnare tamquam sacrilega putabatur, atque ita ostenderet nec Iudaeos tunc ab eis tamquam a nefariis prohibendos nec gentiles ad ea tamquam ad necessaria conpellendos. Nam si re uera sic ea reprobaret, quem ad modum de illo auditum erat, et ideo cele
Abbreviated transcription (Latin):
habentes superse. his as sumptis scĩficate cumipsis. & impende in eos ut radant capita. et scient om̃s quia quedece
audierunt falsa sunt: sed sequeris & ipsecusto diens legem. Degentibus autem. qui crediderunt nos mandaui¬
mus. iudicantes ni hileius modi seruareillos : Nisiut obseruent abidolis immolato. et sanguine et a for¬
picatione. Nonut opinor obscurum esse & ia cobum hocideo monuisse ut scirent falsaesse que de illo audierant hi qui
scripta dam pnari putarentur que per mor sen patribus fuerant minis trata. Hoc enim depaulo iac tauerant nonilli
ritatem diuinam et sacramentorum illorum propheticam. scĩtatem non propter adipiscendam salutem que iam in
xp̃o reuelabatur. et perbaptis misacramentum minis trabatur. sed illi hoc depaulo sparserant. qui sic ea
uolebant obseruari. tamquamsi pehis in euangelio salus credentibus esse non posset. Ipsumenĩ senserant uehe¬
mentissimum gratiae predicatorem. & intentionieorum maxime: aduersum docentem nonper illam homi¬

Expanded text:
habentes super se. His assumptis, sanctifica te cum ipsis et impende in eos, ut radant caaudierunt, falsa sunt, sed sequeris et ipse custodiens legem. de gentibus autem, qui crediderunt, nos mandauimus iudicantes nihil eius modi seruare illos, nisi ut obseruent ab idolis immolato et a sanguine et a fornicatione. non, ut opinor, obscurum est et Iacobum hoc ideo monuisse, ut scirent falsa esse, quae de illo audierant hi, quiscripta damnari putarentur, quae per Moysen patribus fuerant ministrata. hoc enim de Paulo iactauerant non illiritatem diuinam et sacramentorum illorum propheticam sanctitatem, non propter adipiscendam salutem, quae iam in Christo reuelabatur et per baptismi sacramentum ministrabatur, sed illi hoc de Paulo sparserant, qui sic ea uolebant obseruari, tamquam sine his in euangelio salus credentibus esse non posset. ipsum enim senserant uehementissimutn gratiae praedicatorem et intentioni eorum maxime aduersum docentem non per illa homi
Abbreviated transcription (Latin):
mihi depo&is aliquid proposuisse uidearis memento dar&is &ente lli & uulgaris pro uerbii quod bos
lus ius ifortius figit pedem Tnsteshȩc dictauimus : utinam mereremur conplexustuos e con¬
tiorie inutua neł doceremus aliqua uel disceremus : Misit mihi temeritate solita miledic ta sta cal¬
purnius. cognomento lanarius  Quȩad a fricam quo questudio eius didiciper uenisse. ad que breuiter
expu tusespondi. Et libellieius uobis misi exem plaria. latius opus cumoportinum fuerit: primo
ꝓmis surus tem pore : In quo illud caui ̃ nein quoquã existimatio nem lederẽ xpianam sedantum ut deterto¬
tes im perti mendaium ac uecor diam confutarem. Memento mei sancte acuenerabilis papa. Vidẽ quantum
tehligam. ut neprouocatus quidem uoluerim respondere nec credã tuumes se quodinaltero
henderem. frater communis suppliciter tesalutat

Expanded text:
mihi de poetis aliquid proposuisse uidearis, memento Daretis et Entelli et uulgaris prouerbii, quod bos lassus fortius figat pedem. tristeslatione mutua uel doceremus aliqua uel disceremus! Misit mihi temeritate solita maledicta sua Calpurnius cognomento Lanarius, quae ad Africam quoque studio eius didici peruenisse. ad quae breuiter ex parte respondi et libelli eius uobis misi exemplaria latius opus, cum oportunum fuerit, primo missurus tempore; in quo illud caui, ne in quoquam existimationem laederem Christianam, sed tantum, ut delirantis inperiti mendacium ac uecordiam confutarem. memento mei, sancte ac uenerabilis papa. uide, quantum te diligam, ut ne prouocatus quidem uoluerim respondere nec credam tuum esse, quod in altero forte reprehenderem. frater Communis suppliciter te salutat
Abbreviated transcription (Latin):
A quibus siuere eripi appetit. scire deb& quia tripi sua uirtute non
possit. sed eius necesse est ut adiutorium sper& qui nos & incarne
corruptibili uiuentes ꝑredemptionis suȩ mysterium potest &iã

Expanded text:
a quibus si vere eripi appetit, scire debet quia sua virtute eripi non a quibus si vere eripi appetit, scire debet quia sua virtute eripi non possit, sed ejus necesse est ut adjutorium speret, qui nos et in carne corruptibili viventes, per redemptionis suae mysterium potest etiam
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑ necesse ẽ ut dulcedo & humilitas incorde tenratur: quatinus &
multum am& &numquam contra eũ ꝑelationẽ suꝑbiat. eui
tamen amorẽ suum & humilitatẽ ꝓutilitate eius prodere
recus&. Sequitur. Et circundabis eam. Cireumdat doctor audi¬
toris animã. cum in omni qđ inhaç uita agitur tẽptationum la¬
queos apponi posse denuntiat. ut dũ ubiq fit mens pauida.
ubiq circun specta. quanto timidior tanto uigilantior uiuat.
Sequitur. Signumẽ domui isrł. Si adhistoriam obsidionis at¬
tendas quae iuxta litterã facta est. signum ẽ domi isrł quod
ꝓpheta fecit. Si admysteriũ qđ cotidie erga unius cuiusq animã
adoctore agitur. signum ẽ domui isrł & hoc qđ egit & hoc quod
agendo nuntiauit: quia sicut. domus isrł obsidionẽ corporali¬
ter ꝑtulit. ita una quarq anima quar iam serure omnipotenti
d̾o incipit obsidentesse insidias malignorum spirituum sentit.

Expanded text:
per necesse est ut dulcedo et humilitas in corde teneatur, quatenus et per necesse est ut dulcedo et humilitas in corde teneatur, quatenus et multum amet, et nunquam contra eum tamen amorem suum et humilitatem pro utilitate ejus prodere recusat. Sequitur: « Et circumdabis eam. » Circumdat doctor auditoris animam, cum in omne, quod in hac vita agitur, tentationum laqueos apponi posse denuntiat, ut dum ubique fit mens pavida, ubique circumspecta quanto timidior, tanto vigilantior vivat. Sequitur: « Signum est domus Israel. » Si ad historiam obsidionis, quae juxta litteram facta est, signum est domus Israel, quod propheta fecit; si ad mysterium, quod quotidie erga unius cujusque animam a doctore agitur, signum est domus Israel, et hoc quod egit et hoc quod agendo nuntiavit. Quia sicut domus Israel obsidionem corporaliter pertulit, ita unaquaeque anima, quae jam servire omnipotenti Deo incipit, obsidentes se insidias malignorum spirituum sentit,
Abbreviated transcription (Latin):
t̃nos & auditoris nr̃i animã inueniamꝰ hano postmodũ fortẽ mu¬
nitionẽ: Tunc enĩ hunc murũ ferreũ inuenturi sumus. sinunc
eũ fortit̃ tenemꝰ uidelic& docendo. custodiendo. suadendo. inere¬
pando. mulcendo. terrendo. aliquando lenit̃. aliquando uero &iã
ciem tuã ad eã. & erit in obsidionẽ. Quid.ẽ. obfirmare faciem ad
hierusalẽ in latere descriptã. nisi ut ei animȩ cui caclestis pacis uisi¬
onẽ doctor denuntiat si ad huc eã infirmari insius actib conspicit
remissiorẽ & clementiorẽ se minime ostendat : Vnde scriptũ est.
Filiae tibi sunt. serua corpus illarũ. & non ostendas hilarẽ faciem
tuã ad illas. Infirmȩ quippe animȩ atq ad appetitũ mundi dedi¬
tȩ aliquando melius exseueritate seruantur. ut obfirmata faci¬
es idest ꝑseueritatis custodiam ab omĩ spe friuolȩ remissionis
ab ductã. inconstantẽ animã terreat. atq adelectatione uitior
districtionis uigore constringat. Quod eum adoctore agitur. sem¬

Expanded text:
itoris nostri animam inveniamus hanc postmodum fortem munitionem. Tunc enim hunc murum ferreum inventuri sumus, si nunc eum fortiter tenemus, videlicet docendo, custodiendo, suadendo, increpando, mulcendo, terrendo, aliquando leniter, aliquando vero etiam ciem tuam ad eam, et erit in obsidionem. 31. Quid est obfirmare faciem ad Jerusalem in latere descriptam, nisi ut ei animae cui coelestis pacis visionem doctor denuntiat, si adhuc eam infirmari in suis actibus conspicit, remissiorem et clementiorem se minime ostendat? Unde scriptum est: Filiae tibi sunt? serva corpus illarum, et non ostendas hilarem faciem tuam ad illas . Infirmae quippe animae atque ad appetitum mundi deditae, aliquando melius ex severitate servantur, ut obfirmata facies, id est per severitatis custodiam ab omni spe frivolae remissionis abducta, inconstantem animam terreat, atque a delectatione vitiorum districtionis vigore constringat. Quod cum a doctore agitur, sem
Abbreviated transcription (Latin):
quan do ꝓphocantis animũ ex pͣsenti parit᷑ & ex futuro tangit. Quod
ex eodem libro geneseos liquido docem᷑. In illo quippe scriptũ ẽ. quiacũ
uite iã ter mino appropinquar& iacob ei duos filios suos io seph fecit
assistere. ut ex benedictio ne illius possent longe post uentura pro me¬
reri. Cui maiorẽ addexterã. minorẽ uero posuit ad sinistrã Cumq
oculis senec tute caligantib nepotes suos quis pͥor quis ue e̾et minor
humano uisu discernere nequaquã poss&: mobliquum brachiis dex

Expanded text:
quando prophetantis animum ex praesenti pariter, et futuro tangit: quod ex eodem libro Geneseos liquido docemur. In illo quippe scriptum est, quia cum ad vitae iam terminum appropinquaret Iacob, et duos filios suos Ioseph fecisset assistere ante eum, ut ex benedictione illius possent longe post futura promereri: cui maiorem ad dextram, minorem vero posuit ad sinistram: cumque ille oculis senectute caligantibus, nepotes suos, quis prior quisve esset minor, humano visu discernere nequaquam posset: ductis in obliquum brachiis, dex
Abbreviated transcription (Latin):
quiacus abant ada postolos et prbs hierosolimã super har questione : Cum que hierosolimã perre¬
xissent: & sur rexissent quidam deheresi fariseorum qui crediderant in xp̃o dicentes. oportet circum

Expanded text:
qui accusabant, ad apostolos et presbyteros Hierosolymam super hac quaestione, cumque Hierosolymam perrequi accusabant, ad apostolos et presbyteros Hierosolymam super hac quaestione, cumque Hierosolymam perrexissent et surrexissent quidam de haeresi Pharisaeorum, qui cre- diderant in Christo, dicentes: Oportet circum
Abbreviated transcription (Latin):
Func respondit petrus. Nunc quid aqua.: q̃uis prohibere potest. ut non baptizentur hiqui sp̃m scm̃ accepe
rant iniudea. quia & gentes recepissent uerbumdĩ: Cum autemascendisset petrus hierosolimã. dis¬
ceptabant aduersus illum quierant ex circum cisione dicentes: Quare intro isti aduiros preputium
habentes. et manducasticum illis &: quibus omniratione. exposita: nouissi mae orationẽ suam hoc ser¬
mone conclusit. Siergo eandem gratiam dedit illis ds̃: sicut et nobis qui credidimus in dñmil imxp̃m¬
Ergo &gentibus. ds̃ penitentiam aduitam dedit: Rursum cum multo post tempore paulus echar¬
nabas uenissent antiochiam. & congregata ecdesia. retulissent quanta fecis secds̃ cum illis. et quia
aperuis set gentibus ostium fidei: quidam descendentes deiudea docebant fr̃s atͥ quedicebant:
Nisicircum damini secundum morem morsi. non potestis saluifieri : Com motaigitur sediaione
non minima aduer sum paulum et barnaban : statuerunt ascendere & ipsiquiaccus abantur: & h

Expanded text:
unc respondit Petrus: Numquid aquam quis prohibere potest, ut non baptizentur hi, qui spiritum sanctuerant in Iudaea, quia et gentes recepissent uerbum dei. cum autem ascendisset Petrus Hierosolymam, disceptabant aduersus illum, qui erant ex circumcisione, dicentes: Quare introisti ad uiros praeputium habentes et manducasti cum illis? quibus omni ratione exposita nouissime orationem suam hoc sermone conclusit: Si ergo \'eandem gratiam dedit illis deus sicut et nobis, qui credidimus in dominumErgo et gentibus deus paenitentiam ad uitam dedit. rursum, cum multo post tempore Paulus et Barnabas uenissent Antiochiam et congregata ecclesia rettulissent, quanta fecisset deus cum illis et quia aperuisset gentibus ostium fidei, quidam descendentes de Iudaea docebant fratres atque dicebant: Nisi circumcidamini secundum morem Moysi, non potestis salui fieri. commota igitur seditione non minima aduersum Paulum et Barnaban statuerunt ascendere et ipsi, qui accusabantur, et hi,
Abbreviated transcription (Latin):
for tetulis est ut ipstabi per cum fiam commen ditior quã ille pernẽ. humeis in boruesas seribene debuacis  cum
ese uelemi epis tolasen sollem nium more contentus i sedstatet animus inloquelas com municandas tecum

Expanded text:
od talis est, ut ipse tibi per eum fiam commendatior, quam ille per me. hactenus fortasse scribere debuerim, si esse uellem epistularum sollemnium more contentus; sed scatet animus in loquelas communicandas tecum
Abbreviated transcription (Latin):
i amistiseripiti e hasisstueui pen e destidispulum. non quod simulauerte er rorem udeotua. seduere
fuent inerrore Neque imitari uoluerit petrum mentientem ut quod erat metuiu deorum dissimula ret
Sedtota libertate iudeumeẽ sediceret : Nouam dementiam a postoli. Dumiu deos xp̃ianos uult sacere ip¬
seuideus factus est : Nonenĩ poterat luxdriosus ad frugalttatem reducere Nisi seluxo riosum probasset ip¬
& misericor diter ut ipsedicis: subueniredum miseris ÷. sentiret : Uere enim miselli et misericor dicer

Expanded text:
mpatientis affectu? bene defendis Paulum, quod non simulauerit errorem Iudaeorum, sed uere fuerit in errore neque imitari uoluerit Petrum mentientem, ut, quod erat, metu Iudaeorum dissimularet, sed tota libertate Iudaeum esse se diceret. nouam clementiam apostoli! dum Iudaeos Christianos uult facere, ipse Iudaeus factus est. non enim poterat luxuriosos ad frugalitatem reducere, nisi se luxuriosum probasset, et misericorditer, ut ipse dicis, subuenire miseris, nisi se miserum ipse sentiret. uere enim miselli et misericorditer
Abbreviated transcription (Latin):
proicere  sputa reumatis iacere Hoc necbonum nec malum est s iuenon feceris nec iusticiam habebis nec in¬
iuis ticiam : Pbseruure autem legis cerimonias non potest esse in differens seaut malumest aut osopndest
iudicis bonum ego asseromalum : Et malum non solum insquiexgentibus. sed ethis quexia erancomanul plre
mioe sifallor loco inum aliuduitas adaliud deuolueris : Dum enim m&uis por plr̃rium blas plio¬
mantem in hebionis in cur ois laqueos. his quic redunt exudens obsertiandam legem en sedecoenea s alitis neusi¬
periculo sum iertenis passt quod dicis : Rur sum illud super flus uerbiste m perare eonaris sine ulla salutis neconu
similaut losis cufeotia is taute ha reprehensor petriaudacte : obserna ut les tuori si Sequitur em̃imepteiltu

Expanded text:
proicere, sputa rheumatis iacere; hoc nec bonum nec malum est; siue enim feceris siue non feceris, nec iustitiam habebis nec iniustitiam. obseruare autem legis caeremonias non potest esse indifferens, sed aut malum est aut bonum est. tu dicis bonum, ego adsero malum et malum non solum his, qui ex gentibus, sed et his, qui ex Iudaico populo crediderunt. in hoc, nisi fallor, loco dum aliud uitas, ad aliud deuolueris. dum enim metuis Porphyrium blasphemantem, in Hebionis incurpericulosum intellegis esse, quod dicis, rursum illud superfluis uerbis temperare conaris: sine ulla salutis necesssimulauit legis custodiam, iste autem reprehensor Petri audacter obseruauit legitima. sequitur enim in epistu
Abbreviated transcription (Latin):
Et paulo post Certũ ÷ inquit solis defectũ ñisi nõius sima
pͥmaue fieriluna qđ uocant coitũ Lunȩ aut̃ ñ nis plena

Expanded text:
Et paulo post: « Certum est, inquit, solis defectum, non nisi novissima, primave fieri luna, quod vocant coitum, lunae autem non nisi plena
Abbreviated transcription (Latin):
bigratiu septima qͥapud nos secunda sabbatia pudilloscciã abuuiti
computatur &cetera in hunemodum XII. DEM ENSIB

Expanded text:
bi gratia septima, quae apud nos secunda Sabbati, apud illos tertia Sabbati computantur, et caetera in hunc modum. CAPUT XII. De mensib
Abbreviated transcription (Latin):
horisũ bra gnomini parfit simili mͦ qͥdẽ ẽ supͣ alex andriam duo
milib stresium s Cst tu diemedio nullã ũ brã iacisic̃ &in india

Expanded text:
horis umbra gnomoni par fit. Simili quidem modo est super Alexandriam quinque millibus stadiorum, solstitii die medio nullam umbram jaci. Sicut et in India
Abbreviated transcription (Latin):
Quoties aut̃ maiorẽ in sequentẽ iunam pascha quȩ rendum p̃monstreNt
Quia nimirum lunae paschalis plenitudo non ȩqui noctium p̃ire sed

Expanded text:
quoties autem majorem, in sequentem lunam Pascha quaerendum demonstrent. Quia nimirum lunae paschalis plenitudo non aequinoctium praeire, sed
Abbreviated transcription (Latin):
Sollertissime quantum potuerunt curantes ut cuius cumq
aetatis luna in bełdas occurriss& ipsa eius demmensis luna
dicer&uresse putanda : ꝗͣ tñ non usq quaq uoluerunt obti¬
nere ꝑꝓter p̃fixum paschalis lunae cursum. Cuius cum
extrema non numquam in be ł maias incurrant & secundũ
qͣq̃ ł &iam tertium pos beł diem teneant non tñ mai men¬
sis sed potius a prilis luna sicut semper ẽẽ dicenda est:
cadem id ÷ in viii & in xi distinguitur annos eo ꝗd oc

Expanded text:
solertissime quantum potuerunt curantes ut cujuscunque aetatis luna in Calendas occurrisset, ipsa ejusdem mensis luna diceretur esse putanda. Quod tamen non usquequaque valuerunt obtinere propter praefixum paschalis lunae cursum, cujus cum extrema nonnunquam in Calendas Maias incurrant, et secundum quoque vel etiam tertium post Calendas diem teneant, non tantum Msis, sed potius Aprilis lunae, sicut semper esse dicenda est. cadem, id est, in VIII et in XI, distinguitur annos, eo quod oc
Abbreviated transcription (Latin):
anno tertium decimum ifine anni mensem. XXX dier̃
adponebant embolisium : Porro romani quidis pares ha¬
bent menses nonuno quo lib inloco embolis mos computan¬
do interponere uoluerunt : Sed potius ubi lib& mediis
annitem poribus uacuum congruumq: hter Ełdas locũ
inuenire potuissent : Primamlgitur embolis morum lunã
mar. Quartam pridie nõn decb. Quintam iil non noueb¬

Expanded text:
anno tertium decimum in fine anni mensem triginta dierum apponebant, embolismum. Porro Romani, qui dispares habent menses, non uno quolibet in loco embolismos computando interponere voluerunt, sed potius ubilibet mediis anni temporibus vacuum congruumque inter Kalendas locum invenire potuissent. Primam igitur embolismorum lunam Martii, quartam pridie Non. Decembris, quintam quarto No
Abbreviated transcription (Latin):
Merisis secundũ nomexi est eius
Antiqui enim meni sessuos na solis sed alunȩ cursu cõputare
solebant: Vn de quotiens inscriptura sucra siue in lege
indicatur. non adiud quã lunȩ ȩtas significat᷑ Aqua
semper hebrei quib: creditas eloquiadĩ antiquo patrum

Expanded text:
Mensis secundum nomen est ejus . Antiqui enim menses suos non a solis sed a lunae cursu computare solebant. Unde quoties in Scriptura sacra, sive in legeindicatur. Non aliud quam luna aetas significatur. A qua semper Hebraei, quibus credita sunt eloquia Dei, antiquo Patrum
Abbreviated transcription (Latin):
qualanta libet aquarũ ꝓfunditatẽ Alustrare potius se maxime
cũ tenui ores tunc aquȩ fuis secredant᷑ prius quã eas conditor
in congregationẽ una cogeret ut apparere posset arida. Et
diem quidẽ uulgare dñs sententia quã & supra posuudesm¬
uit dicens Nonne xiihorȩ sunt diei morses autẽ ꝓpriũ ita
unus : quẽ hebrei caldei & persȩ sequentes iunea praneror egosi¬
ditio inis ordinẽ dieicursũ amane ad inane deducunt Vmbra¬
iit nos aolltent tepus luui supponentes. At contra egiptii. ab ec

Expanded text:
quantamlibet aquarum profunditatem illustrare potuisse, maxime cum tenuiores tunc aquae fuisse credantur, priusquam eas conditor in congregationem unam cogeret, ut apparere posset arida. Et diem quidem vulgarem Dominus sententia quam et supra posui, definivit, dicens: Nonne duodecim horae sunt diei? Moyses autem proprium ita unus'. Quem Hebrei, Chaldei et Perse sequentes iuxta prime conditionis ordinem diei cursum a mane ad mane deducunt, umbrarum videlicet tempus luci supponentes. At contra Egiptii ab oc
Abbreviated transcription (Latin):
est omnib: suba quilonis & austriplaga contraliuicẽ in eadẽ linea¬
positis : ꝑ totum anniuertentis circuitum uno eodeq temporis puncto uañ

Expanded text:
est omnibus sub Aquilonis et Austri plaga contra invicem et eadem linea totum annum vertentis circuitum, uno eodemque temporis puncto
Abbreviated transcription (Latin):
bus singulis medio moderamine qcirtases erbis instar ad in¬
uicem cuncta concludant᷑: Quib: ȩq: qualitatib: dispa

Expanded text:
bus singulis medio moderamine quae circa se sunt, orbis instar ad invicem cuncta concludantur. Quibus aeque qualitatibus dispa
Abbreviated transcription (Latin):
ad remos tẽpestas erit : &cũ delphiniundis sepius exiliunt quo illi
ferunt᷑ indeuentus exsurg& & undenubes discus sȩ celũ a periunt

Expanded text:
ad remos, tempestas erit. Et cum Delphini undis saepius exsiliunt, quo illi feruntur, inde ventus exsurget, et unde nubes discussae coelum aperiunt
Abbreviated transcription (Latin):
mullinguae. Ixxduae : patriae autem generationũ
mille quae in triꝑtito sȩculo hocor dine sitaesunt: habet
ut diximus ia fethelumenti gridem qui diuidit mediã
& babiloniam : sem autem eufraten chamuero geon
poste acviii. his tẽporibus primum templa constructa &
quidã principes genaumtã quã dii sunt adorati. Peu
ante natũ seruch : cxxxii annosponunt poste a ccuii Sci¬
tarum regnũ dr̃ exor tũ ubi primus regnauit tanaus.
ptiorum imperium dr̃ inchoare . primo eis regnꝰ ante ui
uixit anñ cxviui . lx .x. ante natum thare ponuntan¬
nos lxxxxiiii posteaxxviuii. assyriorũ siciniorumque

Expanded text:
mul linguae LXXII. Patriae autem generationum mul linguae LXXII. Patriae autem generationum M, quae in tripartito saeculo hoc ordine sitae sunt. Habet, ut diximus, Japheth flumen Tigridem, qui dividit Mediam et Babyloniam; Sem autem Euphraten: Cham vero Geon, postea CCIX. His temporibus primum templa constructa, et quidam principes gentium tanquam dii sunt adorati. A. uaginta ante natum Seruch CXXXII annos ponunt, postea CCVII. Scytharum regnum dicitur exortum, ubi primus regnavit Tanaus. ptiorum imperium dicitur inchoare, primo eis regnante Zovesvixit annis CXIX. Septuaginta ante natum Thare ponunt annos LXXIX, postea CXXIX. Assyriorum Sicyoniorumque
Abbreviated transcription (Latin):
sitione psalmi .ciiii. lta meminit : semprimogenito noe pars
facta est apersida & bactrisusque in indiam longe & usque
rinocoruras quae spatia terrarũ habpt linguassermone
barbarico .XXVII : in quibus linguis gentes sunt patriarum¬
qua dringentae & sex . non diuersarum linguarum sed
ut dixi diuersarũ patriarum: uerbi gratia. cumunalin¬
gua latina sit : subuna lingua diuersae sunt patriae. bruti¬
orum lũcanorum apulorum calabrorum picentum tusco¬
rum & his atq huius modisimilia sidicamus : Cham uero secun¬
dus filius noe arino coruris usquega dira. habens linguasser¬
mone punico a parte garamantum latino a parteboreȩ
barbaricoaparte meridiana a ethiopum & aegiptiorum
acbarbaris interioribus uario sermone xx duabus linguis
inpatriis cãc xc et iIIͦIIa fethautem tertius a media usq¬
adgadira adboream: habet autem lafeth flumentigri¬
dem qui diui dit mediam & babn loniam inpatriis ceser¬
mone uario in linguis .xx & tribus : Liuntergo ommes si¬

Expanded text:
sitione psalmi CIV ita meminit: « Sem primogenito Noe, pars facta est a Perside et Bactris usque in Indiam longe, et usque Rhinocoruras. Quae spacia terrarum habent linguas sermone Barbarico XX et VII: In quibus linguis gentes sunt patriarum. CCCC et VI, non diversarum linguarum, sed, ut dixi, diversarum patriarum. Verbi gratia, cum una lingua Latina sit, sub una lingua diversae sunt patriae, Brutiorum, Lucanorum, Apulorum, Calabrorum, Picentum, Thuscorum, et his atque hujusmodi similia si dicamus. « Cham vero secundus filius Noe, a Rhinocoruris usque Gadira, habens linguas sermone Punico a parte Garamantum, Latino a parte Boreae, Barbarico a parte Meridiani Aethiopum et Aegyptiorum, ac barbaris interioribus vario sermone XX duabus linguis, in patriis CCCXC et IV. Japheth autem tertius, a Media usque Gadira ad Boream. Habet autem Japheth flumen Tigridem, qui dividit Mediam et Babyloniam in patriis ducentis, sermone vario, in linguis XX et III. Fiunt ergo omnes si
Abbreviated transcription (Latin):
dies paturent᷑: Porro id uocariplacuit diẽ quidiuidionise¬
ł duare enĩ eutruscalingua. diudore ẽ. Vndeuidua qͥsi
uid deidua id÷ ualde diuisa. aut uidua id÷ auirodiuisa
Non nullis placet iđ dictas uocabulo greco aspeceqđȩ apud

Expanded text:
dies putarentur. Porro Idus vocari placuit diem, qui dividit mensem. Iduare enim Etrusca lingua dividere est; unde vidua, quasi valde idua, id est, valde divisa; aut vidua, id est, a viro divisa. Nonnullis placet Idus dictas vocabulo Graeco, a specie; quae apud
Abbreviated transcription (Latin):
aer humiđ & calidus ignis est calidus & siccus. Ideoq
hec autumno. illa hiemi iste ueri. ille cõparatur ȩstati.
Sed & homo ipse quia sapientib: micro cos mos. id ÷ mi non
in undus appellatur. eisdemperom̃a qualitatibus ha¬
b& temperatum corpus. imitantibus nimirum singu¬
lis euis quib: confiat humoribus modum temporum
quibus maximepollent Sanguis si quidem qͥuere crescit
lera nigra quȩ aurtumno sicca & frigida : flegmata qͣ
hieme frigida s̃ & humida : & quidem sanguis in infantibus
maxime iuiget in adolescentibus colera rubea : melancolia
intrans greisoribus idẽ felcum fece Nigri sanguinis ad mixtũ
flegmata dominantur insenibus : Item sanguis eos inquib:
maxime poll& fac̃ hilares l&os misericordes multum riden¬
tes & loquentes : Coleraurubea faciunt macilentes mul

Expanded text:
aer humidus et calidus, ignis est calidus et siccus; ideoque haec autumno, illa hiemi, iste veri, ille comparatur aestati. Sed et homo ipse, qui a sapientibus microcosmos, id est, minor mundus appellatur, iisdem per omnia qualitatibus habet temperatum corpus, imitantibus nimirum singulis iis, quibus constat humoribus, modum temporum quibus maxime pollet. Sanguis siquidem qui vere crescit,lera nigra, quae autumno, sicca et frigida. Phlegmata, quae hyeme, frigida sunt et humida. Et quidem sanguis in infantibus maxime viget, in adolescentibus cholera rubea, melancholia in transgessoribus id est, fel cum faece nigri sanguinis admixtum, phlegmata dominantur in senibus. Item sanguis eos in quibus maxime pollet facit hilares, laetos, misericordes, multum ridentes et loquentes. Cholera vero rubea facit macilentos, mul
Abbreviated transcription (Latin):
dimidiae cumtri cesima unius horae : Quartus ab altero latere¬
imaui ꝑ ephe summare ciladũ septentrionalia siciliae. n arbonensis

Expanded text:
dimidiae, cum tricesima unius horae. Quartus ab altero latereper Ephesum, mare Cycladum, septentrionalia Siciliae, Narbonensis
Abbreviated transcription (Latin):
linearum comprehendant᷑ ãbitu figurã absoluti orbetficiat
indeenum fit ut septentrionalis plagie sidera nobissem ꝑ apparearet

Expanded text:
linearum comprehendantur ambitu, figuram absoluti orbis efficiat. Inde enim fit ut septentrionalis plagae sidera nobis semper appareant
Abbreviated transcription (Latin):
medio. postmodum firmamentum caeli esse factum com¬
memoratur. Denique sc̃s clemens apostolorum disci¬
pulus. & romanat ecclesiae tertius post petrum ep̃s. in

Expanded text:
medio postmodum firmamentum coeli esse factum commemoratur. Denique sanctus Clemens apostolorum discipulus, et Romanae Ecclesiae tertius post Petrum epi
Abbreviated transcription (Latin):
inferius ꝑpt̃ obliqͥtatem signiferiuagantia. Radiis aute solis
p̃pedita a noniala ł retrograda ł stationaria fiunt

Expanded text:
erius, propter obliquitatem signiferi vagantia. Radiis autem solis praepedita, anomala, vel retrograda, vel stationaria fiunt
Abbreviated transcription (Latin):
unguẽ radicipollicis erectũ figes Hactenꝰ ileua Centuiuidertesa
quomodo xileua facies. E indextera quomodo xxileua cccindex¬
tera quomodo xo in leua. Eodẽ modo &cẽt usq ad decco. Itẽ mille
idextera quomodo unũ ĩ leua: ił indextera quo modo uĩ leua¬

Expanded text:
unguem radici pollicis erecti infiges. Hactenus in laeva. Centum vero quomodo X in laeva facies, CC in dextera quomodo XX in laeva, CCC in dextera quomodo XXX in laeva. Eodem modo et caetera usque ad CCCC. Item mille in dextera quomodo unum in laeva, II in dextera quomodo duo in laeva
Abbreviated transcription (Latin):
Niemis uidelic& & aeftatis ntia uespertino ł matitino¬
uergiliarum ortu occasuq: signantes : Item ueris & au¬
tumni cumpliades media fere ł nocte oriuntur & occi sepm
dunt ponentes ingressum. : Deniq & in libris cosmogra forũ

Expanded text:
Hiemis videlicet et aestatis initia vespertino vel matutinorgiliarum ortu occasuque signantes. Item veris et autumni cum Pldunt, ponentes ingressum. Denique et in libris cosmographoru
Abbreviated transcription (Latin):
Lunã uͦ aiunt cũ infimas sui circuli absidas plena petierit non¬
nunquã umbra memorata fuscari donec paulati ceptrũterrȩ

Expanded text:
Lunam vero aiunt, cum infimas sui circuli apsidas plena petierit, nonnunquam umbra memorata fuscari, donec paulatim centrum terr
Abbreviated transcription (Latin):
sum mari sanxit inuesperã quia qui in exor diomundi
prius lucẽ uocauit diẽ deinde tenebras noctẽ ipse in
fine seculoꝵ primo noctẽ gloria suȩ resurrectionis il¬
lustrauit et sic diem sediscipulis ostendendo consecrauit

Expanded text:
summari sanxit in vesperam, quia qui in exordio mundi prius lucem vocavit diem, deinde tenebras noctem, ipse in fine saeculorum primo noctem gloria suae resurrectionis illustravit, et sic diem se discipulis ostendendo consecravit
Abbreviated transcription (Latin):
indiebus tñ Rerum mar excepto solum undecimo circuli
decenno uenalis annolpsã quã & ante consueuerat luna
seru& etatem : Nam & ideo maxime lunȩ qua drantẽ

Expanded text:
ndarum Martiarum, excepto solum undecimo circuli decennovenalis anno, ipsam quam et ante consueverat luna servet aetatem. Nam et ideo maxime lunae quadrantem
Abbreviated transcription (Latin):
oculos penetrare : Na momniumrerũ conlisio ignemcreat
quidam dicunt dumaer in seua poralit aquã deimis &ignem ⁊

Expanded text:
oculos penetrare. Nam omnium rerum collisio ignem creat. Quidam dicunt, dum aer in se vaporaliter aquam de imis, et ignem
Abbreviated transcription (Latin):
in itiũ : Ipsiaut̃ bissextiles anniquarto ceteri quinto kł me mo¬
ratarum diet̃minent᷑. Porrodis somasitiaꝙbis sextilib

Expanded text:
initium, ipsi autem bissextiles anni IV caeteri V Cal. memoratarum die terminentur. Porro dissonantia, quam bissextilib
Abbreviated transcription (Latin):
risidem fluctuantium p̾sit existere flatꝰ aurarum. lunȩ
aut̃ statꝰ idẽ eadẽq sit ꝓuariante solis digressu c̃uersio
Dicunt em̃eã siait etbeataugustinꝰ in expositione psalmi
decimi doc& ñ habere lum̃ ꝑpͥũ sed a sole illustrari sed

Expanded text:
ris idem fluctuantium possit existere flatus aurarum, lunae autem status idem, eademque sit pro variante solis digressu conversio. Dicunt enim eam, sicut et beatus Augustinus in expositione psalmi docet, non habere lumen proprium, sed a sole illustrari. Sed
Abbreviated transcription (Latin):
ad p&ras usq: siria coele pelusium egrpti inferiora q̃ corauo¬
cantur. alexandria africȩ maritima cirenaica oppida om̃a

Expanded text:
ad Petras usque, Syria Coele, Pelusium, Aegypti inferiora, quae Chora vocatur, Alexandria, Africae maritima, Cyrenaica oppida om
Abbreviated transcription (Latin):
tib impl&ur & homo prim adimaginem dĩcreat᷑ moxq ex eius
latere dormientis sũpta costa femina fabricatur : sexta ȩtate

Expanded text:
tibus impletur, et homo primus ad imaginem Dei creatur; moxque ex ejus latere dormientis sumpta costa, femina fabricatur: sexta aetate
Abbreviated transcription (Latin):
amus nouum hominẽ qu scđm dm̃ creatus ÷ In iustitia & sc̃ita
te & ueritate. Et ut uigetati diuersarum uari &ate uirtutũ
earumq folus ueluti amoenȩ arboris adumbratione uelatitã q
la&e atq fructifere segetes pululemus: inplenilunio ut ꝑ¬
fectumsplendorem fidẽi & sensus gerentes a peccati tenebris
lunafieri incipit ut quanto magnisum humiliemur inom¬
nibus dicentes cum a postolo singuli
Gratia autem dĩ sum id quod sum : quae profecto gratiamuneris

Expanded text:
amus novum hominem, qui amus novum hominem, qui tera. Et ut vegetati diversarum varietate virtutum, earumque foliis veluti amoenae arboris adumbratione velati, tanquam laetae atque fructiferae segetes pullulemus in plenilunio, ut perfectum splendorem fidei et sensus gerentes, a peccati tenebris od a quinta decima luna fieri incipit, ut quanto magni sumus humiliemur in omnibus, dicentes cum Apostolo singuli: Gratia autem Dei sum id quod sum. Quae profecto gratia muneris
Abbreviated transcription (Latin):
omunce resdrtecciomis insignis g air̃a q̃ q̃ nobis resurres¬
sacpenumero uniuersiatem designare scriptura consueuit.
Vnde quedait propheta septies indie. laudemdixrtibi pil
melius intellegntur quã qđ alibiait: semꝑ lauseius more
meo Etspetualitertoram atholicat ecđȩ ꝑ fectionẽ es
figurari lohaomnestestatur ꝗ ad septemasiȩ scribens e ede¬
si as uniuersalis ꝑ orbem ecclesi &e misteria patefecit: Vn¬
de& perom̃a q̃ singulis .vII. scribtor tamento hune uersi culã
intexerecura uit: Quihab& aures audiat ꝗd sp̃s dicates¬
dessis : Quoduni cuilib& dexerat. ho cominibus sedixisse¬
palam probatec desus Necminus &iam morałẽm nabis
cominenda it paschaliatem pora sensum: in nomine q̃dẽ
paschȩ utdeuitis adurtutes trantum cotidiefatiamus
spritalem : inm̃se autem nouorum inqͥ adulti fructus aduen¬
tusuo pronuntiant u&erum cessacionem : ut exuentes u&erem
hominem cum actibus eius. renouem᷑ spũmentis nr̃ e & indu¬

Expanded text:
dominicae resurrectionis insignis, et nostra quoque nobis resurrecsaepe numero universitatem designare Scriptura consuevit. Unde quod ait Propheta: Septies in die laudem dixi tibi, nil melius intelligitur quam quod alibi ait: Semper laus ejus in ore meo. Et specialiter totam catholicae Ecclesiae perfectionem eo figurari Johannes testatur, qui ad septem Asiae scribens ecclesias, universalis per orbem Ecclesiae mysteria patefecit. Unde et per omnia quae singulis septem scribit hortamenta, hunc versiculum intexere curavit: Qui habet aures audiat quid spiritus dicat Ecclesiis, quod unicuilibet dixerat, hoc om probat Ecclesiis. Nec minus etiam moralem nobis commendant paschalia tempora sensum: in nomine quidem paschae, ut de vitis ad virtutes transitum quotidie faciamus spiritalem. In mense autem novarum, in quo adulti fructus adventu suo pronuntiant veterum cessationem, ut exuentes veterem hominem cum actibus ejus, renovemur spiritu mentis nostrae, et indu
Abbreviated transcription (Latin):
passionis doctrinam uirtutesq significat. Eoaut̃ quod
ad sole mrediens paulatim ad inuisibilem pob̵cȩlifaciem
pecelligit resuarrections illus ac posteriorsol orre uara ceula

Expanded text:
passionis doctrinam virtutesque significat, eo autem quod passionis doctrinam virtutesque significat, eo autem quod ad solem rediens paulatim ad invisibilem nobis coeli faciem recolligit, resurrectionis illius ac posterioris gloriae miracula
Abbreviated transcription (Latin):
mines Recrescens uero ad cȩlosre surrectionis ascensio¬
nisq illius gloriam designet : q̃ in sequidem ipsa mox perfecta pro¬
uenit sed in animo fidelium ꝗb: dam lucissuȩ profectibus usq ad
fine msȩculi cescere non desinit : Resurgens enimdñs amortuis
discipulis ommib: apparuit .: Quibus uidentibus ascensuris in
caelum p̃cepiteos suȩ dispensationis esse testes in hierusalem
& inomni iudea & samaria &usq adultimum terrae : Etbene
luna cun inr̃os crecitadoculos paulatim a sole recedit. Cũ
uero ad celos parib: ad eum spacus redit : Hoc ẽ enim quodipse
desedic̃: exiuia patre & ueni in mundum. iterum relinquo
mundum &uado ad patrem : Et quod de illopsalmus. A sum¬
inocelo egressio eius & occursus eiususq ad summum eius
Quia ergo luna eo suȩ lucis incremento qͣexiens asole ad nr̃os
euoluit optutus bũ saluatoris incarne usq ad tempora

Expanded text:
mines. Recrescens vero ad coelos, resurrectionis ascensiomines. Recrescens vero ad coelos, resurrectionis ascensionisque illius gloriam designet, quae in se quidem ipsa mox perfecta provenit, sed in animo fidelium quibusdam lucis suae profectibus usque ad finem seculi crescere non desinit. Resurgens enim Dominus a mortuis discipulis omnibus apparuit; quibus videntibus ascensurus in coelum, praecepit eos suae dispensationis esse testes in Hierusalem, et in omni Judaea, et Samaria, et usque ad ultimum terrae. Et bene luna cum nostros crescit ad oculos, paulatim a sole recedit; cum vero ad coelos, paribus ad eum spaciis redit. Hoc enim est quod ipse dixit: Exivi a Patre, et veni in mundum; iterum relinquo mundum, et vado ad Patrem. Et quod de ipso psalmus: A summo coelo egressio ejus, et occursus ejus usque ad summum ejus. Quia ergo luna eo suae lucis incremento, quod exiens a sole ad nostros revolvit obtutus, Domini salvatoris in carne, usque ad tempora
Abbreviated transcription (Latin):
p̃b&. Namq luna q̃ rotundi factascematis a solelumen ut su¬
pradiximus accipit : Ideoq semꝑ ex dimidio orbe quemadso
lem hab& iucida est. ex altero aũ dimidio semperobscura
a prima usq ad .xͣu. lucis crementum ad terras defectum uero
hab& ad cȩlos : A XU aut̃ usq ad nouis simam crementum eius¬
demlucis suȩ at̃renis aũ sic̃ paulatim adcȩlestiare uertitur :
Qui nimirum eius conuersi orecte paschalis gaudumysteria
designatq̃ uibus omnẽ mentis nr̃ȩ gloriam a uisibilib: a uerte¬
redelicus caducisq fauorib: atq ad solam cȩlestis gratiȩ lucem
suspendere contemplando docemur :uelsi utramq: eius con¬
uersionem inbonum delectat interp̃tari possumus intellegere
quod crescens adoculos humanos lumen lunȩ uirtutum gratiã
quibus apparens hicarnedñs mundo illuxit isinuet. Deꝗb
dicitur & ihs̃ proficiebat sapientia &ate & gratia a puddm̃ & ho

Expanded text:
praebet. Namque luna, quae rotundi facta stemmatis, a sole lumen ut supraebet. Namque luna, quae rotundi facta stemmatis, a sole lumen ut suprlem habet, lucida est, ex altero autem dimidio semper obscura, a prima usque ad XV lucis crementum ad terras, defectum vero habet ad coelos. A XV autem usque ad novissimam crementum ejusdem suae lucis a terrenis aversum, paulatim ad coelestia revertitur. Quia nimirum ejus conversio recte paschalis gaudii mysteria signat, quibus omnem mentis nostrae gloriam a visibilibus avertere deliciis, caducisque favoribus, atque ad solam coelestis gratiae lucem suspendere contemplando docemur. Vel si utramque ejus conversionem in bonum delectat interpretari, possumus intelligere, quod crescens ad oculos humanos lumen lunae virtutum gratiam, quibus apparens in carne Dominus mundo illuxit, insinuet, de quibus dicitur: Et Jesus proficiebat sapientia et aetate, et gratia apud Deum
Abbreviated transcription (Latin):
primum suꝑnȩ beatitudinis regnuma quo in longin qua regionem
discessimus nos repetituros esse speramus : Decuius gloria regni
beatus a postđ petrus cȩlos aũ nouos inquit & terram nouam& pro¬
missalpsius expectamus inquib: iustitia habitat. : Sed& Iohan
nes in apocalipsi sua : & dexit qͥ sedebat inthrono : Ecce facio ommnia
noua : Deinde &iam tertiã m̃sis eiusdem septimanam inpascha
obseruam : quod resurrectionis dominicȩ gaudiis aptissime con¬
gruit qr & eadem sac roscã eius resurrectio tertiadie facta est &¬
tertio tempore scđiidẽ cumgratiȩ cȩlestis aduentutota eius in car¬
ne dispensatio q̃ perre surrectionis consummata : gloriam mun¬
do apparuit : Primanamq scłitemporalegenaturali ꝑpatres
Media legelit terali ꝑ prophetas : extrema charis mate spirita
liꝑ sel psum ueniens in lustrare dignatus est : Sed & ipsa tͦlilnȩ
conuersiõpulcherrimum nobis sacramenti cȩlestisspectaculum

Expanded text:
primum supernae beatitudinis regnum, a quo in longinquam regionem discessimus nos repetituros esse speramus. De cujus gloria regni beatus apostolus Petrus: Coelos autem novos, inquit, et terram novam, et promissa ipsius expectamus, in quibus justitnes in Apocalypsi sua: Et dixit, qui sedebat in throno: Ecce facio omnia nova . Deinde etiam tertiam mensis ejusdem septimanam in pascha observamus, quod resurrectionis Dominicae gaudiis aptissime congruit: quia et eodem sacrosancta ejus resurrectio tertia die facta est, et tertio tempore saeculi, id est, cum gratiae coelestis adventu tota ejus in carne dispensatio, quae per resurrectionis consummata est gloriam, mundo apparuit. Prima namque saeculi tempora lege naturali per Patres, media lege litterali per Prophetas, extrema charismate spiritali per se ipsum veniens illustrare dignatus est. Sed et ipsa tunc lunae conversio pulcherrimum nobis sacramenti coelestis spectaculum
Abbreviated transcription (Latin):
anñ decc: in hacgeneratione nus quã utriq codices discrepars
hunce nochñnulla diuine scripsisse iuda a postolo ad testare
cõperimꝰ sedutbeatꝰ augꝰ tinꝰ dicit ñ frustra ñ s̃ in eo canone
scripturarũ qui seruabat᷑ in tẽ plohebrei populi s uccederiũ
diligentia sacerdotũ nisiq ab antiquitatẽ suspectȩ fidei iudicata
s. necutrũ hȩcessent quȩ ille scripsiss& poterat inueniri : unde
illa quȩ sub ei nomuinȩ ꝓferunt᷑ & c̃tinent illas degigantib: fabu¬
las qđ ñ habuerint homines patres recte a prudentib: iudi cant᷑
ãbula uit cũ dõ cc annis lxx. ante natũ matusalã posuere di
annos postea cc: & bene inseptima generatione. enoch qui in ter¬
pretat᷑ dedicatio tulit amortalib ds: qr ciui taselectorum
in sex huiꝰ sȩculiꝓdõ labor ansaetatib: inseptima sabbatifuturi
gloriã dedicationis expectat: atq reꝓbisol ap̃ sentis felici¬
tate c̃tenti : ca in ciuitatẽ quã statuit ñ inseptima genera

Expanded text:
annis DCCC. In hac generatione nusquam utrique Codices discrepant. Hunc Enoch nonnulla divine scripsisse, Juda apostolo attestante, comperimus. Sed, ut beatus Augustinus dicit: « Non frustra non sunt in eo canone Scripturarum qui servabatur in templo Hebraei populi succedentium diligentia sacerdotum, nisi quia ob antiquitatem suspectae fidei judicata sunt, nec utrum haec essent quae ille scripsisset poterat inveniri. » Unde illa quae sub ejus nomine proferuntur, et continent illas de gigantibus fabulas, quod non habuerint homines patres, recte a prudentibus judicantur ambulavit cum Deo. Septuaginta ante natum Mathusalam posuere CLXV annos, postea CC. Et bene in septima generatione Enoch, qui interpretatur dedicatio, tulit a mortalibus Deus, quia civitas electorum in sex hujus saeculi pro Deo laborans aetatibus, in septima Sabbati futuri gloriam dedicationis exspectat. At quia reprobi sola praesenti sunt felicitate contenti, Cain civitatem quam statuit non in septima genera
Abbreviated transcription (Latin):
theophilus cũ ceteris ñ solũ palestinȩ sed & ꝑmultis aliarũ regionũ
fuisse crucifixũ Dicebat enim una eadẽq: ñ solũ eb domadissed
& mensis die secundũ adã ꝓgeneris humani salute uiuifica morte
sopitũ. deꝓdustis elatere suo sa cramentis celestibus sponsã sibi
sc̃ificare eccłam : qua uidelic& die primũ adã patrẽ uidelic&
humanigeneris ipsecreauerat eiq delatere costã tollens aedi¬
fcauit mulierẽ cui: adiutoriogenus ꝓpagar& huma nũ
dam annorũ cxxi genu i t sech Eui suꝑuieit annis dece Verũ laxx
interpretes ante natũ seth posuere annos cͣcaax postea dc̃s Sech
interp̃tatꝰ resurrestio significans resurrestionẽ xp̃i amortuis
Cuius mortẽ illatã aiudeis significat abel qui dicitur lustus
a fratre cainoccisus

Expanded text:
Theophilus, cum caeteris, non solum Palaestinae, sed et permultis aliarum regionum Theophilus, cum caeteris, non solum Palaestinae, sed et permultis aliarum regionum fuisse crucifixum. Decebat enim una eademque non solum hebdomadis sed et mensis, die, secundum Adam pro generis humani salute, vivifica morte sopitum, de productis e latere suo Sacramentis coelestibus sponsam sibi sanctificare Ecclesiam, qua videlicet die primum Adam, patrem videlicet humani generis, ipse creaverat, eique, de latere costam tollens, aedificavit mulierem, cujus adjutorio genus propagaret humanum. dam, annorum CXXX, geinterpretes ante natum Seth posuere annos CCXXX, postea DCC. Seth interpretatur resurrectio, significans resurrectionem Christi a mortuis, cujus mortem illatam a Judaeis significat Abel, qui dicitur luctus, a fratre Cain occisus
Abbreviated transcription (Latin):
porro annis dxxxVIIl extenta : In qua ut graui senestute fessa¬
malis crebriorib: plebs hebrea quassat᷑. Sexta ȩtas ẽ quae nunc
agit᷑ nulla generationũ ł tẽporũ serie certa sed ut aetas decrepita
ipsa totius scł morte consũmanda łlas aerumnosas plenasq: labo
perennis aetate suscepti ostauã beate resurrestionis aetatẽ in qua
quã appella uit diem : Scđa firmam̃tũ cȩli in medio librauit a quari.
ipsis aquis ac terra cũ cȩlo superiori acuirtutib: quae in eo c̃ditorẽlau¬
darent. Ante horũ sex dierũ exordiũ creatis : Tertia die c̃gregatis in
suũ locũ aquisquae cunsta c̃texerant aridã iussit apparere. Quarta
sidera infirmam̃ to cȩliposuit qua nunc quantũ aequinostu con¬
creauit animantia : Sexta animalia terrestria & ipsũ hominẽ
formauit adã decui : latere dormientis matrẽ omniũ uiuentiũ
appellat᷑. Vnde merito credit᷑si non uerior sententia uincit : qđ beatꝰ

Expanded text:
porro annis DLXXXIX extenta. In qua, ut gravi senemalis crebrioribus plebs Hebraea quassatur. VI. Sexta, quae nunc agitur, aetas, nulla generationum vel temporum serie certa, sed ut aetas decrepita, ipsa totius saeculi morte consumenda. Has aerumnosas plenasque lajam sabbati perennis aetate suscepti, octavam beatae resurrectionis aetatem, in qua quam appellavit diem. Secunda firmamentum coeli in medio libravit aquarum, ipsis aquis ac terra cum darent, ante horum sex dierum exordium creatis. Tertia die, congregatis in suum locum aquis quae cuncta contexerant, aridam jussit apparere. Quarta, sidera in firmamento coeli posuit, quae nunc, quantum aequinoctii concreavit animantia. Sexta, animalia terrestria, et ipsum hominem formavit Adam, de cujus latere dormientis matrem omnium viventium appellatur. Unde merito creditur, si non verior sententia vincit, quod beatus