comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
enim dnĩ excelsi. homo autem humilis: & hu
miliabitur altitudo hominum: Et exaltabitur
dñs solus milla die : diesenim dnĩ sabaoth inom
nẽ iniurio sum et superbum & supra omnem
altum & humiliatum: quihumiliabuntur:
Et supra omnem cedrum libani excelsorum &
elatarum : & superomnem arboremlibanibasañ
Et sup: omnem montem. et super omnem collem
altum & superomnem nauemmaris & super
omne spectaculum nauium decorir& humiliabi¬
tur & cadet contumelia hominumet ex altabit᷑
dñs solus in illa die. et manibus fabricata omnia
abscondent inspeluncis: et inscissuris petrarũ:
& in cauernisterrae a faciae timorir dñi : Et
amuestate uirtutis eius cum surrexerit confrin¬
gere terram: Illa enim die ꝓiciet homo abo¬
minationes aureas & argenteasquae fecerunt :¬
ut ad orarent superua canaea et noxia: ut intrent
inforamina solidae petrae: et inscis suraspetra¬
rum a faciae timoris dñi : Et amaiestate uirtu¬

Expanded text:
enim denim dmiliabitur altitudo hominum, et exaltabitur Dominus solus in illa die. Dies enim Domini sabaoth supra omnem injuriosum et superbum, et supra omnem altum et humiliatum, qui humiliabuntur; et supra omnem cedrum Libani excelsorum et elatorum, et supra omnem arborem Libani Basan, et super omnem montem, et supaltum, et super omnem nauem maris et super omne spectaculum nauium decoris. "et humilabitur et cadet contumelia hominum, et exaltabitur dominus solus in illa die. "Et manibus fabricata omnia abscondent in speluncis et in scissuris petrarum et in cauernis terrae a facie timoris domini et a maiestate uirtutis eius, cum exsurrexerit confringere terram. illa enim die proiciet homo abominationes aureas et argenteas, quae fecerunt ut adorarent superuacuanea et noxia, ut intrent in foramina solidae petrae et in scissuras petrarum, a facie timoris domini et a maiestate uirtu
Abbreviated transcription (Latin):
nertimore stanguntur : timendo legem ueli prius. uelcorũ
qui credentes in eum gentibusq regnantestilia sacrilegia
ꝓhibere . haec enim quae ut facius intellegerentur breui¬
Iterprae locutus sum: ꝓph&a sicdicit Et nunc tu¬
I domus iacobuenite & ambulemus inlucem dñi : remi¬
is sit enimplebem suam domus irrł quoniam repleta est¬
Is sicut abinitio regio eorum auguriis sicut alienigena¬
Iirum: Et filiimulti alieniginae natisunt illis: reple¬
taest enim regio eorum arcento & auro: Nec erat
numerurthes aurorum illorum̃ et repleta terraaequis.
nec erat numerur cðrruum illorum: & repletaest ter¬
ra abominationibus operum manuum ipsorum: et ad¬
orauerunt ea quae fecerunt digiti eorum et inclina¬
uit se homo ot humiliauit se uir Et non remit¬
cam illis: Et nunc intrate inpetras. et apscondite
uos in terra a facie timoris dñi: &amaiestate uirtu¬
tis eius cum surrexerit confringere terram: oculi

Expanded text:
nes timore franguntur, timendo legem uel ipsius uel eorum nes timore franguntur, timendo legem uel ipsius uel eorum qui credentes in eum gentibusque regnantes talia sacrilegia prohiberent. Haec enim, quae ut facilius intellegerentur breuiter praelocutus sum, propheta sic dicit: Et nunc tu, -domus Iacob, uenite, ambulemus in lucem domini. \'remi sit enim plebem suam, domum Israhel, quoniam repleta est sicut ab initio regio eorum auguriis sicut alienigenarum, et filii multi alienigenae nati sunt illis. \'repleta est enim regio eorum argento et auro, nec erat numerus thensaurorum illorum. et repleta est terra equis, nec erat numerus currum illorum. et repleta est terra abominationibus operum manuum ipsorum, et adorauerunt ea quae fecerunt digiti eorum. \'et inclinauit se homo et humilauit se uir, et non remittam illis. "et nunc intrate in petras et abscondite uos in terra a facie timoris domini et a maiestate uirtutis eius, cum surrexerit confringere terram. "oculi
Abbreviated transcription (Latin):
dine quae se aduersus xp̃m cerexerat ꝓidolis per¬
requens interficiensq xp̃ianor: nunc certe quęrunt
ubi reabidondant et cum sacrificare uolunt: Uel
ubi deos ipsos suos retrudant: Ne. axp̃ianirinue¬
nuntur atque frangintur: Vnde hocnin atimore
legum at que regum perquos dr̃ irrł suam exerit potesta¬
temiam subditosxp̃i nomini sicut longe ꝓmisit dicens
perproh&im: et ad orabunt. eum omnes reges terre
omnes genter seruient illi : nempe iam inpletur quod
perprophetam ident. idem canitur: quod remissurureẽt
impumplebem suam non quidem totam. quia multi
exisrłtir crediderunt inxp̃m. naminde erant et aposto¬
lieius: et humiliaturus omnem superbum atque miu¬
rionum ut ipsesolus ex altaretur i dest solus altus et po¬
tens hominibus manifestaretur : donec ꝓiccre̾tur acre¬
dentibus i dola: et᷑ non credentibus absconderentur:
Cũ dus timore terra confringitur. idest. terreni homi¬

Expanded text:
dine, quae se aduersus Christum erexerat pro idolis perdine, quae se aduersus Christum erexerat pro idolis persequens interficiensque Christianos? nunc certe quaerunt, ubi se abscondant, cum sacrificare uolunt, uel ubi deos ipsos suos recludant, ne a Christianis inueniantur adque frangantur. unde hoc nisi a timore legum adque regum, per quos deus Israhel suam exserit potestatem iam subditos Christi nomini, sicut longe ante promisit dicens per prophetam: et adorabunt eum omnes reges terrae, omnes gentes seruient illi? Nempe iam impletur quod per prophetam identidem canitur, quod remissurus esset impiam plebem suam — non quidem totam, quia multi ex Israhelitis crediderunt in Christum; nam inde erant et apostoli eius —, et humilaturus omnem superbum adque iniuriosum, ut ipse solus exaltaretur, id est solus altus et potens hominibus manifestaretur, donec proicerentur a credentibus idola et a non credentibus absconderentur, cum eius timore terra confringitur, id est terreni homi
Abbreviated transcription (Latin):
tibus ꝓhibiti suntabeo doctrinam istam facere
alienam. quixp̃uni contraidola disputant c̃asque
omnes falias religiones ubi potuerint cradicant. dedõinł.
respondeant quemdocere ista & iubere non tantum
xp̃ianorum sed et iuda eorum libri testantur. tdeip¬
dedõ isrł si aude intaliqua con.tumelioa responde¬
ant : sed quos consulant: aut ubiiam consulant. libros
suorum legant: ndm̃urł iouemputant sicut uarroscrip¬
sit inter imut secundum eorumopinionem loquar:
curergo ioui non credunt idolacẽ delenda : sisaturnũ
ad modum secoli pereor uates precepit. perquos
ea quȩ pracdix̃ impleuit: curei non credunt simu¬
lacra: euertendaẽe : et alios deos colendomon eẽ si
nec iouis nec saturnur ẽ: quian unus eorum ẽẽt:
contrasacra iouiset iaturni eorum tanta nondiceret:
quis ergo est qui propter alior rolur abistis non
colitur : Et euerns dur alus tam cuidenter effecit
ut solur colatur. humiliata omni superba altitu¬

Expanded text:
ti sunt, uolunt ab eo doctrinam istam facere alienam, qua Christiani contra idola disputant easque omnes falsas religiones, ubi potuerint, eradicant. De deo Israhel respondeant, quem docere ista et iubere non tantum Christianorum, sed etiam Iudaeorum libri testantur, de ipde deo Israhel, si audiant aliqua contumeliosa, respondeant. sed quos consulant? aut ubi iam consulant? libros suorum legant. si deum Israhel Iouem putant, sicut Varro scripsit, interim ut secundum eorum opinionem loquar, cur ergo Ioui non credunt idola esse delenda? si Saturnum admodum se coli per eos uates praecepit, per quos ea quae praedixit impleuit? cur ei non credunt simulacra euertenda esse et alios deos colendos non esse? si nec Iouis nec Saturnus est — quia, si unus eorum esset, contra sacra Iouis et Saturni eorum tanta non diceret —, quis ergo est, qui propter deos alios solus ab istis non colitur et euersis dis aliis tam euidenter efficit, ut solus colatur, humilata omni superba altitu
Abbreviated transcription (Latin):
cuius est filius. cuiresponder̃ diuid: secundum il¬
los autem quomododicunt scribae xp̃mfilium
Dephurisicis sedentibus supercathedammoysi et
dicentibus quie non faciunt ceterisq ineos dem
pharisa eos ad nõdictis utrum sermomathei con¬
gruat aliis duobus et maxime lucae quinon hoc
ordine : sed alibi similem commemorat¬
xxUI Cum prenuntuuit templi euersionem
quomodo aliis duob narrandi ordine congruat¬
puiDe sermone quem habuit in monte oliu&i quae¬
ren tibur discipulis quindoerit consummatio
quem ad modum tres isti interse congrurt.¬
cunii Quod commemorant mitheus et marchus
antebiduum futurae phischie et posteadicunt
qđ inbethanu fuit quomodoñ repugne iohuni
ꝗcũ ipns narrathocidem quod factuesłm
bethini et dicit ante sex dies paschae¬
Decęnam bethania ubi mulier unguento
pracioso dñmper fudit quo modo interse con¬
gruant matheus marcus et iohannes: et quomo¬

Expanded text:
cuius est filius? cui responderunt: Dauid, secundum ilcuius est filius? cui responderunt: Dauid, secundum illos autem: quomodo dicunt scribae Christum filium De Pharisaeis sedentibus super cathedram Moysi et dicentibus quae non faciunt ceterisque in eosdem Pharisaeos a domino dictis, utrum sermo Matthei congruat aliis duobus et maxime Lucae, qui non hoc ordine, sed alibi similem commemorat. Cum praenuntiauit templi euersionem, quomodo aliis duobus narrandi ordine congruat. De sermone, quem habuit in monte Oliueti, quaerentibus discipulis: quando erit consummatio? quemadmodum tres isti inter se congruant- Quod commemorant Mattheus et Marcus ante biduum futurae paschae et postea dicunt quod in Bethania fuit, quomodo non repugnet Iohanni, qui cum ipsis narrat hoc idem quod factum est in Bethania et dicit: ante sex dies paschaeDe cena in Bethania, ubi mulier ungento pretioso dominum perfudit, quomodo inter se congruant Mattheus, Marcus et Iohannes et quomo
Abbreviated transcription (Latin):
maxime marco de ordine narrationis¬
lXIIII Cum dñm in terrogiuerunt iudaei in qua
potestate istafaceret quomodointerse con¬
sentint isti tres:
De duobus quibus imperauit pater utirent¬
inuineam et deuinea quae locata est aliis
agricolir quomodo non iduersetur matheui
illis duob: cum quibus eundem ordinem
tenet & maxime in hac parabola quamom̃s
tres dicunt: Cdeuin ea locata ꝓpterresponsi¬
onem eorum quibus dicebatur. ubi aliquan¬
tum uidẽtur uariare.
LXXI Denuptus fili regis ad quis turbac inuita¬
tesunt quemmatheus ordinem tenuerit ꝓpt̃
lucĩ quitale quidam alibi diẽ:¬
quemad modum tresisticoncordent
lXX III De illo cui comment᷑a sunt duop̃cepta dilectionis
dĩ etpximi quiordosit narrantium mathei et mar¬
ci nealuca dis crepare uideant̃ quit ilealiꝗd alibi dic̃
UIII Quodiudiei. interrotantur dexp̃ocuius eis filius
uideitur. utrum ñ repu gn& matheus aliis duob: quia
secundum istum dicitur. Quid uob uidetur dexp̃o

Expanded text:
maxime Marco, de ordine narrationismaxime Marco, de ordine narrationis. Cum dominum interrogauerunt Iudaei, in qua potestate ista faceret, quomodo inter se consentiant isti tres. De duobus, quibus imperauit pater, ut irentin uineam, et de uinea, quae locata est aliis agricolis, quomodo non aduersetur Mattheus illis duobus, cum quibus eundem ordinem tenet, et maxime in hac parabola, quam omnes tres dicunt de uinea locata, propter responsionem eorum quibus dicebatur, ubi aliquantum uidetur uariare. De nuptiis filii regis, ad quas turbae inuite sunt, quem Mattheus ordinem tenuerit propter Lucam, qui tale quiddam alibi diquemadmodum tres isti concordenLXXIII.-- De illo cui commendata sunt duo praecepta dilectionis Dei et proximi, qui ordo sit narrantium Matthaei et Marci, neit. Quod Iudaei interrogantur de Christo, cuius eis filius uideatur, utrum non repugnet Mattheus aliis duobus, quia secundum istum dicitur: quid uobis uidetur de Christo?
Abbreviated transcription (Latin):
corduduorum et congregatione trium: de
dimittendir peccatis usque septuagies septies:
deseruo cuidimissum est multum debitum
et ipre paruum non dimint conseruo matheus
quem adnodum ceteris non repugnat :¬
II Quando interrogatus est utrum liceat dimit¬
tere uxorem quemad modum interse consen¬
tiant matheus et marcus maxime de ipns
interrogationibus uel dñi uel iudaeorum at¬
que responiis inquibus uidentur aliquantu
cuidix̃ uende omniatua: Deuinea quo conduc¬
tisunt operarii perhoris diuerias que mad mo¬
dummatheus duobus aliis non repugn&¬
dix̃ & materfiliorum zebeddei cum filuis
suis petit ut unus eorum addexterameius
alter ad sinistram sederet quomodo non
repugnet matheus aliis duobus.¬
lx u Decaecis hierichomluiatis quem ad mo¬
dũ non aduersetur matheus uel marco uellucę
.xuii. Deepulns etemplo uenden tibus etem̃tib:
quemad modum tresisti non repugnent
iohanni qui hocidẽ longe alibi dicit:¬
LXUIII Dearefacta arbore ficulnea et qua e iuxtanar

Expanded text:
cordia duorum et congregatione trium, de dimittendis peccatis usque septuagiens septiens, de seruo, cui dimissum est multum debitum et ipse paruum non dimisit conseruo, Mattheus quemadmodum ceteris non repugnat. Quando interrogatus est utrum liceat dimittere uxorem, quemadmodum inter se consentiant Mattheus et Marcus, maxime de ipsis interrogationibus uel domini uel Iudaeorum atque responsis, in quibus uidentur aliquantucui dixit: uende omnia tua, de uinea, quo conducti sunt operarii per horas diuersas, quemadmodum Mattheus duobus aliis non repugndixit et mater filiorum Zebedaei cum filiis suis petit, ut unus eorum ad dexteram eius, alter ad sinistram sederet, quomodo non repugnet Mattheus aliis duobus. De caecis Hiericho inluminatis quemadmodum non aduersetur Mattheus uel Marco uel Lucae. De expulsis de templo uendentibus et ementibus, quemadmodum tres isti non repugnent Iohanni, qui hoc idem longe alibi dicit. De arefacta arbore ficulnea et quae iuxta nar
Abbreviated transcription (Latin):
tuerunt temptationibus aperiuntur
Temptatio autem duplex est aut inspeadi
piscendi aliquod commodum temporale.
aut interrore amittendi: &t maxime ca¬
uendum est: netendemtes ad sapientiam
quae in solo xp̃o inueniri potest in quo sunt
om̃s thesauri sapientiae & scientiae abscon¬
diti: Cauendum ergoest neipso xp̃i nomi¬
ne abhereticis uel quibus libet male intelle¬
gentibus & saeculi huuisamatoribus decipi¬
atur Namin de sequitur & mon&¬

Expanded text:
tuerint, tentationibus aperiuntur. tuerint, tentationibus aperiuntur. Tentatio autem duplex est; aut in spe piscendi aliquod commodum temporale, aut in terrore amittendi. Et maxime cavendum est ne tendentes ad sapientiam, quae in solo Christo inveniri potest, in quo sunt omnes thesauri sapientiae et scientiae absconditi ; cavendum ergo est, ne ipso Christi nomine ab haereticis vel quibuslibet male intelligentibus et saeculi hujus amatoribus decipiamur. Nam ideo sequitur, et mon
Abbreviated transcription (Latin):
p̃dixi qm̃ quitalia agunt regnum dĩ non
gnoscimus arborembonam. idemipse conse
quenterdicit: fruc tus autem sp̃s est
Caritas. gaudium pax longanimitas benigni¬
tis. bonitas. fides. mansu&udo conscientia. Sa¬
ne sciendumest hic gaudium propriae posi¬
tum. Malienim homines non gaudere sed
gestire propriae dicuntur: sicut᷑ superius di¬
ximus. uoluntatem propriae positamquã
non habent mali ubi dictumest: Omã quaeui¬
q uultis ut faciant uols homines. haec & uos
facite illis : Exista proprietite uerbi quod gau¬
dium nondicitur nisi mmboris & iamprophe¬
taloquitur dicens. Non est gaudere impus
dicit dñs: Ita quod posita est fides non quaei¬
cumq utiq seduera fides. & cetera. quae.
hic posita sunt: Habent quasdam imagi¬
nes suas in malis hominibus & deceptorib
ui omninofallant nisiquisq: taminiundũ
oculum eł simpliaem habuerit. quo ista cognos¬
cat: Optimo itaq ordine primo agtͥumẽ
cumu in factis uel dictis apparere non po¬

Expanded text:
iam qui talia agunt regnum Dei non gnoscimus arborem bonam, idem ipse Apostolus consequenter dicit: Fructus autem spiritus est charitas, gaudium, pax, longanimitas, benignitas, bonitas, fides, mansuetudo, continentia . Sane sciendum est, hic gaudium proprie positum; mali enim homines non gaudere, sed gestire dicuntur proprie: sicut superius diximus voluntatem proprie positam, quam non habent mali, ubi dictum est, Omnia quaecumque vultis ut faciant vobis homines, haec et vos facite illis. Ex ista proprietate verbi, qua gaudium non dicitur nisi in bonis, etiam propheta loquitur, dicens: Non est gaudere impiis, aicit Dominus . Ita quoque posita est fides, non quaecumque utique, sed vera fides: et caetera quae hic posita sunt, habent quasdam imagines suas in malis hominibus et deceptoribus; ut omnino fallant, nisi quisque jam mundum oculum et simplicem habuerit, quo ista cognoscat. Optimo itaque ordine primo actum estcumque in factis vel dictis apparere non po
Abbreviated transcription (Latin):
tis possent non supernis diceret. Cauete ius¬
titiam urãm facere coram hominibũs. ut in¬
de amini ab eis: Qu a sententia proposita
ipsatri exsequitur elemosinam. orationẽ.
iciunium multiemm multa pauperib non
miserigordia sed ambitione Pargiuntur. & mul¬
tiorant uel potius uidentur orare. ñ int̾uentes
dm̃ sed hominibus placere cupientes Et mul¬
ti ieiun ant & mirabilem abstinenti im p̃ten¬
dunteis quibus ista difficilia uidentur &
honore digna existimantur. & huius modido¬
liseos capiunt. dum aliud ostentant ad de¬
cipiendum. Mid exerunt. Addep̃dindum
uel inter ficiendum eos qui subisto uestitu o ui¬
nolupos uidere non posrunt. Hiergo non sunt
fructus dequibus cognosei arborem monet.
It enim cumbono animo inueritate fiunt. pro¬
priae sunt ouium uestes: Cum iutem malo.
inerrore non aliud quam lupos contegunt
Sed nonideo debent ouesodisse uestimentum siĩ.
quad plerumq illossoccultan: lupi. Qui sim tergn

Expanded text:
tis possent, non superius diceret, Cavete justis possent, non superius diceret, Cavete justitiam vestram facere coram hominibus, ut videamini ab eis. Qua sententia praeposita, ipsa tria exsequitur, eleemosynam, orationem, jejunium. Multi enim multa pauperibus, non misericordia, sed ambitione largiuntur; et multi orant, vel potius videntur orare, non intuentes Deum, sed hominibus placere cupientes; et multi jejunant, et mirabilem abstinentiam praetendunt eis quibus ista difficilia videntur, et honore digna existimantur: et hujuscemodi dolis eos capiunt, dum aliud ostentant ad decipiendum, aliud exserunt ad depraedandum vel interficiendum eos qui sub isto vestitu ovino lupos videre non possunt. Hi ergo non sunt fructus de quibus cognosci arborem monet. Ista enim cum bono animo in veritate fiunt, propriae sunt ovium vestes; cum autem malo in errore, non aliud quam lupos contegunt. Sed non ideo debent oves odisse vestimentum suum, quia plerumque illo se occultant lupi. 81. Qui sunt ergo
Abbreviated transcription (Latin):
& cabuae dicebant utiliter au diebantur
& fieb intnonerat illorum cathedrã em̃
in quit moysi sedent: Perdiuinam ergo pro¬
uidentiam begem dĩ p̃dicantes. possunt eẽ audi¬
entibus utiles cum sibi non eẽnt: De talibus alio
loco ꝑ prophetam dictumest: Semin astis
triticum & spinas metetis quia bon a p̃cipiunt.¬
& mala faciunt : Nonergo qui eos audiebant &
faciebant quae ab eis dicehantur despinis lege¬
bant uuas. sed ꝑspinas deuite legebant uuas
tam quam simanum aliquis ꝑ saepem mittat
Aut certe deuitae quae sepifuerit inuolina
uuam legat: Non spinarum est fruotlis ille
seduitis : Rectissime sane quaeritur quos
fructus nos adtendere uoluerit. quibus cognõs¬
cere arborem possimus: Multienim quedã
infructibus deputant quae aduestitum ouiũ
ꝑtinent : & hoc modo alupis deciptuntur.
sicutis unt uł ietunia. uł orationes. uł aelemo¬
sinae : Quae om̃a nisi fieri &t im abxpocri¬

Expanded text:
et ea quae dicebant, utiliter audiebantur et ea quae dicebant, utiliter audiebantur et fiebant, non erat illorum: Super cathedram enim, inquit, Moysi sedent . Per divinam ergo providentiam legem Dei praedicantes, possent esse audientibus utiles, cum sibi non essent. De talibus alio loco per prophetam dictum est, « Seminastis triticum, et spinas metetis : quia bona praecipiunt, et mala faciunt. Non ergo qui eos audiebant et faciebant quae ab eis dicebantur, de spinis legebant uvas; sed per spinas de vite legebant uvas: tanquam si manum aliquis per sepem mittat, aut certe de vite, quae sepi fuerit involuta, uvam legat, non spinarum est fructus iste, sed vitis. 80. Rectissime sane quaeritur quos fructus nos attendere voluerit, quibus cognoscere arborem possimus. Multi enim quaedam in fructibus deputant, quae ad vestitum ovium pertinent, et hoc modo a lupis decipiuntur: sicuti sunt vel jejunia, vel orationes, vel eleemosynae; quae omnia nisi fieri etiam ab hypocri
Abbreviated transcription (Latin):
tembonam aut facite arborem malam:
Quod siduas naturas istorum his duibus arbo¬
ribus figurar& non diceret facite Quis
enim hominum potest facere naturam ÷
Deinde & um ibi cum ipsarum duarum arbo¬
rum mentionem fecisset subiecit: Upocri¬
te quomodo potestis bonaloqui cumsitis
mali: : Quam diuergo quisq malus est
son potest facere fructus bonos: Sienim
bonos sructus fecerit iammalus nonerit
Sic uerissi me dicipotuit Non potist eẽ nix
calida cumenim cilidiẽe coeperit non
iam eimniuem sed aquam uocamus: po¬
test ergo fieri ut quae nix fuit nonsit ñ iũ
potest fieri ut nix calidasit. Sic potest fi¬
eri ut qui malus fuit. non sit malus. non
t̾imen fieri potest ut malus benefaciat:
Qui a er uam si aliquando utilis est non hoc ipse
facit sed fit deillo diuma procurante pro¬
udentii. siuit defarisaeis dic tum est:
quae dicunt facite: quae autem ficiunt fa¬
cere nolite Hocipsum quod bona dicebant.

Expanded text:
rem bonam, aut facite arborem malam. rem bonam, aut facite arborem malam. » Quod si duas naturas istorum his duabus arboribus figuraret, non diceret, Facite: quis enim hominum potest facere naturam? Deinde etiam ibi cum ipsarum duarum arborum mentionem fecisset, subjecit: « Hypocritae, quomodo potestis bona loqui, cum sitis mali » ? Quamdiu ergo quisque malus est, non potest facere fructus bonos: si enim bonos fructus fecerit, jam malus non erit. Sic verissime dici potuit, Non potest esse nix calida: cum enim calida esse coeperit, non jam eam nivem, sed aquam vocamus. Potest ergo fieri ut quae nix fuit, non sit; non autem potest fieri ut nix calida sit. Sic potest fieri ut qui malus fuit, non sit malus; non tamen fieri potest ut malus bene faciat. Qui etiamsi aliquando utilis est, non hoc ipse facit, sed fit de illo, divina providentia procurante, sicut de Pharisaeis dictum est, « Quae dicunt, facite: quae autem faciunt, facere nolite. » Hoc ipsum quod bona dicebant,
Abbreviated transcription (Latin):
bonos facere. Omnis arbor quae non facito
fruc tumbonum excidetur elignẽmitte tur
Igitur exfructibus eorum cognoscetis eos.
Q uoloco illorum error maxime cauendus est.
quidehis ipsis duabus. arboribus duasnaturis
opinantureẽ. quarum un a sit dĩ. alteriuero
disputatum est uberius & siadhuc parumẽ
disputabitur Nunc autem non eos adiuuare
istas duas arbores doxendum est Primoquia.
dehominibus eum dicere tam clarum est. ut
quis quis p̃cedentia & consequentia legerit.
miretur eorum caecitatem Deinde adter¬
animam malam fieriposse ut in melius
commutetur neq bona indeterius. Qua¬
sidictum sio: Non potest arbor bona ma¬
la fieri neq arbor mala bonafieri: Sed
dictum est: Non potest arbor bonamalos
fructus facere neq arbor mala bonos fruç¬
homo. fructus uerõ opera hominis. Non
ergo potest malus homo bõna operari neq
bonus mala: Malus ergo siuult bonaope¬
rari. bonus primofiat Sic alio loco
euidentius dicit ipse dñs: Aut facite arbo¬

Expanded text:
quae non facit fructum bonum, excidetur, et in ignem mittetur. Igitur ex fructibus eorum cognoscetis eos. » 79. Quo loco illorum error maxime cavendus est, qui de his ipsis duabus arboribus duas naturas opinantur esse, quarum una sit Dei, altera vero ris et jam disputatum est uberius, et si adhuc parum est, disputabitur: nunc autem, non eos adjuvare duas istas arbores, docendum est. Primum, quia de hominibus eum dicere tam clarum est, ut quisquis praecedentia et consequentia legerit, miretur eorum caecitatem. Deinde attenanimam malam fieri posse ut in melius commutetur, neque in deterius bonam; quasi dictum sit, Non potest arbor bona mala fieri, neque arbor mala bona fieri: sed dictum est, « Non potest arbor bona malos fructus facere; neque arbor mala bonos fruchomo, fructus vero opera hominis: non ergo potest malus homo bona operari, neque bonus mala. Malus ergo si vult bona operari, bonus primo fiat. Sic alio loco evidentius dicit ipse Dominus: « Aut facite arbo
Abbreviated transcription (Latin):
ergomundo & simplici oculo opus est ut inuenia ÷᷑
uia sapientiae: Cui tante malorum & ꝑuersorũ
bominum deceptiones. erroresq obstrepunt:
Quos omnes euadere. hoc est uenire . ad certissimã
picem&ii mobalcii st abilitate msipientue Ve¬
hementer enim metuendum est nesuidio al¬
tercandi & contendendi quisq nonirdeat qđ
apaucis uideri potest. ut paruus sit strepitus
contradicentium nisi &iam sibiitrepat.¬

Expanded text:
ergo mundo et simplici oculo opus est, ut inveniatur via sapientiae, cui tantae malorum et perversorum hominum deceptiones erroresque obstrepunt, quos omnes evadere, hoc est venire ad certissimam pacem et immobilem stabilitatem sapientiae! Vehementer enim metuendum est, ne studio altercandi et contendendi quisque non videat quod a paucis videri potest, ut parvus sit strepitus contradicentium, nisi etiam ip
Abbreviated transcription (Latin):
cinamea leuisest: Hinc autem iste sermo sumit
exordium dehumilibus &mitibus corde: Quod
iugum lene & sarcinam leuem multi respu¬
unt. pauci subeunt. eo que fit artauna quaedu¬
cit aduitam. & angusta porta quaintratur in
eam hicergo illi qui promittunt sapientiã.
cognitionemꝗ ueritatis quam non habent
p̃cipue cauendi sunt. sicut suntheret ciqui
seplerumq pͥaucitate commendant. Etideo
cum dirisset paucos eẽ quimueniunt angustã
portam & artam uiam nese illi sub ponant
nomine paucitatis. statim subicit Cauete
apseudo prophetis quiuenumt a duos inuesti¬
tu ouium. in trinsecus autem sunt lupiripaces
Sedisti non fallunt oculum simplicem. qui arbo¬
rem dinoscere ex fructibus nouit. Ait enim
A fructibus eorum cognoscetiseos: De indesimi¬
litud ines adiungit:: Num quid colligent de
spinis uuas aut de tribulis ficus : Sic omnis ar¬

Expanded text:
cina mea levis est » hinc autem iste sermo sumpsit cina mea levis est » hinc autem iste sermo sumpsit exordium, de humilibus et mitibus corde: quod jugum lene et levem sarcinam multi respuunt, pauci subeunt; eoque fit arcta via quae ducit ad vitam, et angusta porta qua intratur in eam. CAPUT XXIV.--78. Hic ergo illi qui promittunt sapientiam cognitionemque veritatis quam non habent, praecipue cavendi sunt; sicut sunt haeretici, qui se plerumque paucitate commendant. Et ideo cum dixisset paucos esse qui inveniunt angustam portam et arctam viam, ne se illi supponant nomine paucitatis, statim subjecit: « Cavete a pseudoprophetis, qui veniunt ad vos in vestitu ovium, intrinsecus autem sunt lupi rapaces. » Sed isti non fallunt oculum simplicem, qui arborem dignoscere ex fructibus novit. Ait enim: « A fructibus eorum cognoscetis eos. » Deinde similitudines adjungit: « Numquid colligunt de spinis uvas, aut de tribulis ficus? Sic omnis ar
Abbreviated transcription (Latin):
tentione ex hib& quasibi exhiberi uult. Iẽ
ut non ab eo commodi aliquid temporalis ex¬
pectet: Itxerit cor simplex & mundum
in quoqueritur ds̃: Beati ergo mundi cordes:
rum est. lam incipit demuestiganda & pos¬
dendi sapientia loqui. quodẽ lignum uitaeꝰ
Cuiusutiq inuestigandae acpossidendȩ idẽ con¬
templandae talis oculus ꝑ om̃a superiora p¬
ductus est. quoaderi iam possit artauia &t
angusta porta. Quodergo de inceps dicit:
Introite ꝑ angustam portam quã lataporti
& spatiosa inaͤ quae ducit ad ꝑditionem &
multi sunt qui introeunt ꝑ eum Quam angus¬
ta est porta: & artauia quae ducit aduitam
& pauci sunt qui eam inueniunt. Nonideo
dicit quia iugum dñi asperum est aut sanci.¬
na grauis: sed qui al abores finire panciuolunt
minus credentes clamanti : Uenite .ad me
quilaboratis & ego uos reficiam. Tollite iu¬
miliscorde lugum enimmeum leneest & sir¬

Expanded text:
tentione exhibet qua sibi exhiberi vult, id est, tentione exhibet qua sibi exhiberi vult, id est, ut non ab eo aliquid commodi temporalis exspectet: ita erit cor simplex et mundum in quo quaeritur Deus. « Beati ergo mundi corde; qrum est, jam incipit de investiganda et possidenda sapientia loqui, quod est lignum vitae: cui utique investigandae ac possidendae, id est contemplandae, talis oculus per omnia superiora perductus est, quo videri jam possit arcta via et angusta porta. Quod ergo deinceps dicit, « Introite per angustam portam; quia lata porta et spatiosa via quae ducit ad perditionem; et multi sunt qui introeunt per eam: quam angusta est porta, et arcta via quae ducit ad vitam; et pauci sunt qui eam inveniunt! » non ideo dicit, quia jugum Domini asperum est, aut sarcina gravis; sed quia labores finire pauci volunt, minus credentes clamanti, « Venite ad me, omnes qui laboratis, et ego vos reficiam. Tollite jumilis corde: jugum enim meum lene est, et sar
Abbreviated transcription (Latin):
Idest ut simplicorde aliquid homo homini
tribuat nisiita tribuat ut nullum ab illo
tem poralem commodum expectet. Etea
intentione facrat dequa superns satis trictaui¬
mus cum deoculo simpliciloqueremur :.
Mundatus ergo oculus simplexq. redditus.
aptus & idoneus erit ad intuendam & con¬
tem plandam interiorem lucem suam Iste
enim oculus cordis est. hunc autem talem ocu¬
lum hab& ille. quifinem bonorum operum suo¬
rum ut uere bona operasine. non in eodonsti¬
tuit ut hominibus placeat: Sed &iam sipro¬
uenerit ut eis placeat. Adeorum salutempo¬
tius hocrefert & ad gloriã dĩ non ad manẽ
lactantiam suam: neq propterea boni ali¬
quid ad salutem proximi operatur. ut ex
co conpar&t ea quae huic uitae transigendes̃
necessaria. neq temere animum hominis uo¬
luntatemq condemnat in eo facto in quonon
appar& quo animo & uoluntate sit factum.
& quicquid officiorum ex hib& homini hac in¬

Expanded text:
id est, ut simplici corde homo homini aliquid id est, ut simplici corde homo homini aliquid tribuat, nisi ita tribuat, ut nullum ab eo temporale commodum exspectet, et ea intentione faciat, de qua superius satis tractavimus, cum de oculo simplici loqueremur. 76. Mundatus ergo oculus simplexque redditus, aptus et idoneus erit ad intuendam et contemplandam interiorem lucem suam. Iste enim oculus cordis est. Hunc autem oculum talem habet ille qui finem bonorum operum suorum, ut vere bona opera sint, non in eo constituit ut hominibus placeat, sed etiam si provenerit ut eis placeat, ad eorum salutem potius hoc refert et ad gloriam Dei, non ad inanem jactantiam suam; neque propterea boni aliquid ad salutem proximi operatur, ut ex eo comparet ea quae huic vitae transigendae sunt necessaria; neque temere animum hominis voluntatemque condemnat in eo facto in quo non apparet quo animo et voluntate sit factum; et quidquid officiorum exhibet homini, hac in
Abbreviated transcription (Latin):
minibus: Itaq cum & hoc p̃ciperetur ue qđ
sibi fieri uellethoc faceret. idutiq p̃ciperetur
ut diligeret & dm̃ & homines: Cumergo
ex pressius de hominibus dictum est : Omnia
ergo quaecumq uultis ut faciant uobis ho¬
mines. ita Quos facite illis. Nihil aliud dic¬
tum indetur : quam diliges proximum tuũ
tam quam teipsum : Sed non est neglegenter
ad tendendum quodhic sub iecit. Haec ẽ enĩ
lex & prophetȩ. In illis autem duoͥbus ꝓcep¬
tis. non tantum ait lex p̾endet & prophe¬
te sed ad didit totalex & dmnes prophetę
proeo quodomnis prophetia: Qđ cũ hic
non addidit. seruiuit locum alte riprecepto
quod addilectionem dĩ ꝑtinet: Hic autẽ.
qm̃ p̃cepta simplicis cordis exsequitur. & er¬
gaeos metuendumest nehabeat quisq du¬
plex cor quibus occultari corpotest idester¬
ga homines. id ipsum p̃cipiendum fuit
Nemo enimfere ẽ qui uelit quemquam dupli¬
cicorde secum agere: It autem fieri non potẽ:

Expanded text:
minibus: itaque cum hoc ei praeciperetur, ut quod minibus: itaque cum hoc ei praeciperetur, ut quod sibi fieri vellet, hoc faceret; id utique praeciperetur, ut diligeret Deum et homines. Cum vero expressius de hominibus dictum est, Omnia ergo quaecumque vultis ut faciant vobis homines, ita et vos facite illis; nihil aliud dictum videtur, quam, Diliges proximum tuum tanquam teipsum. Sed non est negligenter attendendum quod hic subjecit, Haec est enim Lex et Prophetae. In his autem duobus praeceptis, non tantum ait, Lex pendet et Prophetae; sed etiam addidit, tota Lex et Prophetae ; pro eo quod est tota prophetia: quod cum hic non addidit, servavit locum alteri praecepto, quod ad dilectionem Dei pertinet. Hic autem quoniam praecepta simplicis cordis exsequitur, et erga eos metuendum est ne habeat quisque duplex cor, quibus occultari cor potest, id est erga homines; idipsum praecipiendum fuit. Nemo enim fere est qui velit quemquam duplici corde secum agere. Id autem fieri non potest,
Abbreviated transcription (Latin):
posteaquam dictumest: Omnia ergo quȩcũq
uultis ut faciant uobis homines ad deretur
bona: Quod side est exemplaribus grecis &iã
illa emendanda sunt: Sed quis hoc audeat:
intollegendum est ergo plenam eẽ sententiã
& omninõ ꝑfectam. & iam si hoc uerbum non
addatur: IDemmꝰ quod dictum est quaecũ¬
q uultis. nonusi tate ac passim. sed propriae
dictum accipi oportet: Voluntas namq
non est nis iinbonis. Nam inmalis flagitiosisq
factiscupilitis propriae dicitur non uoluntas.
tet i ta omnino proprium uerbum tenent. ut ñ
aliud sinant intelligi. uidetur autem hoc p̃ceptũ
ad dilectionem proximi ꝑtinere non & iam ad
dĩ cum alio loco duo p̃ceptadicait. in quibus tota
lex pendet & om̃s prophetie: Nam sidixis¬
set omnia quiecumq uultis fieri uobis haec
& uos facite Hac una sententia utrumq illud
p̃ceptum complexuseẽt Cito enim diceret᷑
diligise uelle unum quemq & adõ & abho¬

Expanded text:
posteaquam dictum est, Omnia ergo quaecumque posteaquam dictum est, Omnia ergo quaecumque vultis ut faciant vobis homines, adderetur bona. Quod si deest exemplaribus graecis, etiam illa emendanda sunt: sed quis hoc audeat? Intelligendum est ergo plenam esse sententiam et omnino perfectam, etiam si hoc verbum non addatur. Id enim quod dictum est, quaecumque vultis, non usitate ac passim, sed proprie dictum accipi oportet. Voluntas namque non est nisi in bonis: nam in malis flagitiosisque factis cupiditas proprie dicitur, non voluntas. tet ita omnino proprium verbum tenent, ut non aliud sinant intelligi. 75. Videtur autem hoc praeceptum ad dilectionem proximi pertinere, non etiam ad Dei, cum alio loco duo praecepta esse dicat, in quibus tota Lex pendet et Prophetae. Nam si dixisset, Omnia quaecumque vultis fieri vobis, haec et vos facite; hac una sententia utrumque illud praeceptum complexus esset: cito enim diceretur, diligi se velle unumquemque, et a Deo, et ab ho
Abbreviated transcription (Latin):
nr̃os & qualiacumq bona damus. non denr̃o.
tia quaedam ambulandi ꝑsapio xtiae ui am
in honis moribus constitut. Aui perdu¬
cuntur usq ad mundationemn. it iplicitatẽ¬
que cordis. Dequa iam diuloquens ita concluu¬
dit: Omã ergo quaecumq uultis ut faciant
uobis hominesbona ita &uos facite illis : Haec
est enimlex e prophetae In exempla ribus gre¬
cis sic inuenimus Oma ergo quȩ cumq uul¬
tis ut faciant uobis. homines ita & uos facite
illis Sedm anifestationem sententie puto
alatinis additumbona Occur rebat enim
quod siquis quam flagitiose aliquid ergase
fiera uelit & adhoc referat istam sententiã
Ueluti siuelit aliquis prouocari ut in modera¬
te bibat & se ingur gitet poculis: & hoc prior
ille faciat a quo sibi fiericupit: Ridi culum est
hunc putare istam in pleuisse sententiam
Cumergo moueret. ut arbitror additum est
admanifestatione mrei unum uerbum. ut

Expanded text:
nostros; et qualiacumque bona damus, non de nostro, nostros; et qualiacumque bona damus, non de nostro, tia quaedam ambulandi per sapientiae viam, in bonis moribus constituta est, qui perducuntur usque ad mundationem simplicitatemque cordis, de qua jam diu loquens ita concludit: Omnia ergo quaecumque vultis ut faciant vobis homines bona, ita et vos facite illis: haec est enim Lex et Prophetae . In exemplaribus graecis sic invenimus, Omnia ergo quaecumque vultis ut faciant vobis homines, ita et vos facite illis. Sed ad manifestationem sententiae puto a latinis additum bona. Occurrebat enim quod si quisquam flagitiose aliquid erga se fieri velit, et ad hoc referat istam sententiam, veluti si velit aliquis provocari ut immoderate bibat et se ingurgitet poculis, et hoc prior illi faciat a quo sibi fieri cupit, ridiculum est hunc putare istam implevisse sententiam. Cum ergo hoc moveret, ut arbitror, additum est ad manifestationem rei unum verbum, ut
Abbreviated transcription (Latin):
tendo non decipit. Ait enim. Omnis qui petit
accipite. & qui quaerit inueni&: & pulsanti ape¬
rietur: Figo ꝑseueraintia opus est ut accipiamꝰ
quod petimus : & inueniamus quod quaer ius.
& quopulsamus aperiatur : Quem ad modũ
surgeret Ii hoc loco. Aut quis erit inquit
ex uobis bomo quem si peterit filius enis panc̃.
num quid lapidem por inget. a
Aut si piscem petierit num quid serpentẽ
porrig& ei: Siergo uos cũsitis mali nostis
se. Quo modo malidant bona: Sed ma¬
los appellauit dilectores adhuc saeculihuiꝰ
& peccatores : Bona uero quaed ant secundũ
eorum sensum bonadicenda sunt. qui ahaec
probonishabent Quam quam & inrerum
natura istabon a sint sed temporalia. &adis¬
tam uitam infirmã ꝑtinentia: Etquisqui̾s
go sperandum est daturum dm̃ nobis bona
petentibu neͤ nos ⁊posse decipi ut accipiamꝰ
illud pro alio cum ab ipso petimus. quando
nos &iam cum sumus malinoiuimus iddare¬
quod petimur : Nonenim decipimus filios

Expanded text:
tendo non decipit: ait enim, Omnis qui petit, tendo non decipit: ait enim, Omnis qui petit, accipit; et qui quaerit, invenit; et pulsanti aperietur. Ergo perseverantia opus est, ut accipiamus quod petimus, et inveniamus quod quaerimus, et quod pulsamus aperiatur. Quemadmodum nsurgeret; ita et hoc loco, « Aut quis erit, ex vobis, inquit, homo, quem si petierit filius ejus panem, numquid lapidem porriget ei? aut si piscli nostis us se. Quomodo mali dant bona? sed malos appellavit dilectores adhuc saeculi hujus et peccatores. Bona vero quae dant, secundum eorum sensum bona dicenda sunt, quia haec pro bonis habent, quanquam in rerum natura ista bona sint, sed temporalia et ad istam vitam infirmam pertinentia, et quisquis go sperandum est, daturum Deum nobis bona petentibus, nec nos posse decipi, ut accipiamus aliud pro alio, cum ab ipso petimus, quando nos, etiam cum sumus maliquod petimur? non enim decipimus filios
Abbreviated transcription (Latin):
titionem rerum desiderat: horum ergopri¬
mum petendum : secundum quaerendũ ẽ
ut illud detur. hoc inueniatur Sed cognitio
inhac uita. iue prius quamipsius possessionis ẽ.
Sedcumquisq ueramuiam inuenerit: ꝑueni¬
& adipsam posses sionem quaetamen pulsanti
aperietur Utergo triaista: Idest petitio. in¬
qui sitio. pulsatio manifesta fiant. subaliquo exẽ¬
plo ponamus aliquem infirmis pedibus ambu¬
lare non posse: .Prius ergo sanandus & firmi¬
dus est ad ambulandum: Etadhoc ꝑtinet qđ
dixit. petite: Qui autem prodest quodam¬
bulare iam uel &iam currere potest siꝑde
uia itinera errauerit: secundumergoẽ ut
inueniat uiam quod uut eo quo uult ꝑuenire
Quam cum tenuerit & peregerit. eum ipsum
locsim ubi habitare uult: Siclũ sum inuenerit
neq ambulare potuisse neq ambulasse ac ꝑ¬
uenisse profuerit. nisi aperiatur: Ad hoc
ꝑtinet quod dictum ẽ pulsate: Magnam
autem spemdedit: & dedit ille qui promit¬

Expanded text:
tationem rerum desiderat: horum ergo pritationem rerum desiderat: horum ergo primum petendum, secundum quaerendum est; ut illud detur, hoc inveniatur. Sed cognitio in hac vita, viae prius quam ipsius possessionis est: sed cum quisque veram viam invenerit, perveniet ad ipsam possessionem; quae tamen pulsanti aperitur. 72. Ut ergo tria ista, id est, petitio, inquisitio, pulsatio, manifesta fiant, sub aliquo exemplo ponamus aliquem infirmis pedibus ambulare non posse: prius ergo sanandus et firmandus est ad ambulandum; et ad hoc pertinet, quod dixit, Petite. Quid autem prodest quod ambulare jam, vel etiam currere potest, si per devia itinera erraverit? secundum est ergo, ut inveniat viam quae ducit eo quo vult pervenire: quam cum tenuerit, et pervenerit ad cum ipsum locum ubi habitare vult, si clausum invenerit; neque ambulare potuisse, neque ambulasse ac pervenisse profuerit, nisi aperiatur: ad hoc ergo pertinet quod dictum est, Pulsate. 73. Magnam autem spem dedit et dat ille qui promit
Abbreviated transcription (Latin):
tes & leuitae. putantes quod ipse ẽẽt xp̃s¬
mum dequo testimonio si confiteriuellea.
ipsisedoceret in qua potestate illa faceret
xp̃e: Quod quia sinescientes interrogauerant.
occurrere acdicere conscius ignorantiae atq
infirmitatis suae. & audiens p̃cipi sibi neda¬
r&i quod seipsum nondum accepisse senti¬
ebat : Potuit ergo occurrere acdicere: Qm
sc̃m medare canibus. & quas margaritas mit¬
tere anteporcos uetas: cum adhuc eam habe¬
re nonuideam: Oportunis sime subiecit dicens
petite &dabitur uob̾is. quȩ rite & inuenieaspul¬
site etaperiet᷑ uob. Omnis enimqui petit acci¬
pit. & qui quaerit inueni& & pulsanti ape¬
rietur : Petitio ꝑtinet ad inpetrandam sa¬
nitatem. firmitatemq animi: Vt eaquae p̃ci¬
piuntur implere possimus: In quisitio autẽ
adinueniendam ueritatem: Cum enimbea¬
tauita actione & cognitione conploatur. Ac¬
tio fatultatem uirium contem platio manifes¬

Expanded text:
tes et levitae, putantes quod ipse esset tes et levitae, putantes quod ipse esset  quo testimonio si confiteri vellent, ipsi se docerent in qua potestate illa faceret Christus; quod quasi nescientes interrogaverant, occurrere et dicere, conscius ignorantiae atque infirmitatis suae, et audiens praecipi sibi ne daret, quod scipsum nondum accepisse sentiebat: potuit ergo occurrere ac dicere, Quod sanctum me dare canibus, et quas margaritas me mittere ante porcos vetas, cum adhuc ea me habere non videam? opportunissime sinvenietis; pulsate, et aperietur vobis. Omnis enim qui petit, accipit; et qui quaerit, invenit; et pulsanti aperietur. » Petitio pertinet ad impetrandam sanitatem firmitatemque animi, ut ea quae praecipiuntur, implere possimus: inquisitio autem, ad inveniendam veritatem. Cum enim beata vita actione et cognitione compleatur, actio facultatem virium, contemplatio manifes
Abbreviated transcription (Latin):
mus imaginem qui abipsis prolatusẽ: &
qui a dixerunt quod inter rogati etant. Idẽ
caesaris imaginem habere num mum. ipsi
sibi quodam modo responderunt idquod
dñm interrogauerant: Itaq ille exeorum res¬
ponsione ita conclusit: Reddite ergo cae¬
sari quaecaesaris ẽ: & dõ quod dĩ est: Cũ aũ
principes sacerdotum & seniores populun¬
ter rogassent inqua potestate ilba faceret.
interrogauit eos debaptismate iohannis. &cũ
nollent dicere quod contrase uidebant dici De
iohannc autem nihil mali dicere auderent ꝓpt̃
qua potestate haec facio quod iustissimũ appa¬
rint circumstantibus : Hoc enim sedixerunt
nescire quod nonnesciebant sed dicere nole¬
bant. Et reuera iustumerat. ut quisibi uole¬
bant responderi quod in terrogauerant. pri¬
us ipsifacerent quoderoa se fieripostulabat
Quodꝰ fecissent. ipsi sibiutiq respondissent:
Ipsi enimmiserant adiohannem quaerentes
quis ẽẽt. uel potius ipsimissierant sacerdo¬

Expanded text:
mus imaginem, qui ab ipsis prolatus est; et mus imaginem, qui ab ipsis prolatus est; et quia dixerunt quod interrogati erant, id est, Caesaris imaginem habere nummum, ipsi sibi quodammodo responderunt id quod Dominum interrogaverant: itaque ille ex eorum responsione ita conclusit, Reddite ergo Caesari quod Caesaris est, et Deo quod Dei est . Cum autem principes sacerdotum et seniores populi interrogassent in qua potestate illa faceret, interrogavit eos de baptismate Joannis; et cum nollent dicere, quod contra se videbant dici, de Joanne autem nihil mali dicere auderent propter  in qua potestate haec facio : quod justissimum apparuit circumstantibus. Hoc enim se dixerunt nescire quod non nesciebant, sed dicere nolebant. Et revera justum erat ut qui sibi volebant responderi quod interrogaverant, prius ipsi facerent quod erga se fieri postulabant: quod si fecissent, ipsi sibi utique respondissent. Ipsi enim miserant ad Joannem quaerentes quis esset; vel potius ipsi missi erant sacerdo
Abbreviated transcription (Latin):
alios quibus desperatio suboritur sipro posi¬
tam quaestionem solui non posse crediderint:
Ethoc derebus utilibus. & ad instructionem salu¬
tisꝑtinentibus: Multa sunt enim quae in qui¬
ri ab otiosis possunt suꝑuacua & in ania & ple¬
rumq noxia: De quibus tamen non nihil di¬
cendum est sed hoc ipsum aperiendum & exͣ¬
plicandum cur inquiritalia non o porteat: Dere¬
bus uero utilibus aliquando adid respondendũ
est quod interrogamur sicut dñs fecit: Cũ tũ
sad ducaei demuliere interro gassent quae
saeptẽ uiros habuit cuius eorum in resur rec¬
autemille qui inter rogat in terrogandus est
aliud quod tamen sidixerit ipse sibi adid
quod interrogauerit respondeat. Si autem
dicete noluerit nonuideatur his qui ad sunt
inustum. si & ipse quod inter rogauit non au¬
diat : Nam & illi qui inter rogiuerunt temp¬
tantes utrum reddendum eẽt tributum in t̃¬
rogati sunt aliud. Iest cuuus haberet num¬

Expanded text:
alios, quibus desperatio suboritur, si proposialios, quibus desperatio suboritur, si propositam quaestionem solvi non posse crediderint: et hoc de rebus utilibus, et ad instructionem salutis pertinentibus. Multa sunt enim quae inquiri ab otiosis possunt, supervacua et inania, et plerumque noxia, de quibus tamen nonnihil dicendum est: sed hoc ipsum aperiendum et explicandum, cur inquiri talia non oporteat. De rebus ergo utilibus aliquando ad id respondendum est quod interrogamur: sicut Dominus fecit, cum eum Sadducaei de muliere interrogassent, quae septem viros habuit, cujus corum in resurrecautem ille qui interrogat, interrogandus est aliud, quod tamen si dixerit, ipse sibi ad id quod interrogavit, respondeat: si autem dicere noluerit, non videatur iis qui adsunt injustum, si et ipse quod interrogavit, non audiat. Nam et illi qui interrogaverunt tentantes, utrum reddendum esset tributum, interrogati sunt aliud, id est, cujus haberet num
Abbreviated transcription (Latin):
capiat.: Qui autiq & si propter sordes ñ capit
mundandus est uel uerbo uel opere: quantũ
fieri a nobis potest: Quod autem dñs nr̃ quae¬
dam dixisse inuenitur quae multi qui aderant
uel resistendo uel contemnendo non accepe¬
runt. Nonpu̾tandus est sc̃m dedissecanibus.
aut margaritas misisse ante porcos: Non eñi
ei: dedit quicapere non potuerunt: sedeisqui
poterant &simul aderant. quos propter alio¬
rum inmunditiam negleginon oportebat:
Et cum eum temptatoresinterrogabant respon¬
debatq illis. itaut qui contradicerent non ha¬
berent: quamui suenenis sũis contabesce¬
rent potius quam illius cibo saturarentur Alu
tamen qui poterant capere. ex illorum occasio¬
ne multa ut iliter audiebant : Hoc dixi. nequis
forte cum inter roganti respondere non potuent.
Hac sententia sibi excusatus uideatur. sidicat
tere margaritas: Qui enimnouit qui dres¬
pondeat deb& respondere uel propter

Expanded text:
capiat; quia utique si propter sordes non capit, capiat; quia utique si propter sordes non capit, mundandus est vel verbo vel opere, quantum fieri a nobis potest. 70. Quod autem Dominus noster quaedam dixisse invenitur, quae multi qui aderant, vel resistendo vel contemnendo non acceperunt; non putandus est sanctum dedisse canibus, aut margaritas misisse ante porcos: non enim dedit eis qui capere non poterant, sed eis qui poterant, et simul aderant; quos propter aliorum immunditiam negligi non oportebat. Et cum eum tentatores interrogabant, respondebatque illis, ita ut quid contradicerent non haberent, quamvis venenis suis contabescerent potius, quam illius cibo saturarentur; alii tamen qui poterant capere, ex illorum occasione multa utiliter audiebant. Hoc dixi, ne quis forte, cum interroganti respondere non potuerit, hac sententia sibi excusatus videatur, si dicat tere margaritas. Qui enim novit quid respondeat, debet respondere, vel propter