comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
mortẽ recusauerunt iure laudant᷑.:
ita nunc ꝓ istis martyres sc̃i. Et
sicut eger non debet rep̃hendere
medicinalẽ doctrinam. si aliud illi
hodie M preceperit. aliud eras
ꝓhibens tui etiam quod ante pre¬
ceperat. sic eñi se habebat sanandi
eiꝰ corporis ratio: ita genus huma¬
num ab adam usq in finẽ scłi. quã¬
dui corpus qͦd corrumpitur aggra¬
uat animam. egrũ atq sautium
non debet diuinã dep̾hendere me¬
dicinã. si in quib dã hoc idem. in
quibdã uͦ aliud prius. aliud pos¬
terius obseruandũ ẽẽ precepit.
presertim quia aliud se preceptu¬
rã eẽ. ꝓmisit. Nulla gͦ comꝑatio ẽ.
quã faustus obtendit. ita uobis
paraclytũ ex nouo testamento
quod oredatis elegisse. & quod res¬
puatis demonstrauisse. cum ipso
nouo testamento fuerit ꝓpħatus:
ueri simili ratione diceret᷑: si ẽẽt
aliquid in ueteris testamenti libͥs.
quod nos diceremꝰ non recte dictũ.

Expanded text:
mortem recusauerunt, iure laudantur, mortem recusauerunt, iure laudantur, ita nunc pro istis martyres sancti. et sicut aeger non debet reprehendere medicinalem doctrinam, si aliud illi hodie praeceperit, aliud cras prohibens etiam quod ante praeceperat — sic enim se habebat sanandi eius corporis ratio — ita genus humanum ab Adam usque in finem saeculi quamdiu corpus, quod corrumpitur, adgrauat animam, aegrum atque saucium non debet diuinam reprehendere medicinam, si in quibusdam hoc idem, in quibusdam uero aliud prius, aliud posterius obseruandum esse praecepit, praesertim quia se aliud praecepturam esse promisit. Nulla ergo conparatio est, quam Faustus obtendit, ita uobis paracletum ex nouo testamento, quod credatis, elegisse. et quod respuatis, demonstrauisse, cum ipse nouo testamento fuerit prophetatus, aliqua uerisimili ratione diceretur, si esset aliquid in ueteris testamenti libris, quod nos diceremus non recte dictum,
Abbreviated transcription (Latin):
huius oꝑis partib disseruimꝰ. siue
quȩ in isto cui respondemꝰ sermone
suo faustus similia posuit. una fir¬
missima ueritatis ratione defendi¬
mus. qͥuã de scãrũ scripturarũ auc̃¬
toritate ꝑcepimꝰ. Quȩcunq scͥpta
sunt in illis libris ueteris testam̃ti.
om̃ia uerissime atq utilissime pro
ȩterna uita scripta ẽẽ. laudamus.
accipimꝰ. approbamꝰ: s quȩ in his
mandata corporali oꝑatione obser¬
uamiꝰ. & rectissime tunc mandata
intelligimꝰ. & umbram futuroꝵ eẽ
didicimꝰ. & nunc iã impleri cognos¬
cimꝰ. Ac ꝑ hoc. quisquis illa tunc
etiam oꝑe qua ad̾ significandum
agi iubebattur non obseruabat.
penas diuiitus constitutas. rec̃¬
tissimo iudicio ꝑsoluebat: sicut
nunc si quis sacramenta noui testa¬
menti ꝓ temporis ratione distineła.
fuerit ausus sacrilega temeritate
uiolare. Quẽ anlmodũ eñ tunc iu¬
sti uiri. qui ꝓ illis sacramentis nec

Expanded text:
huius operis partibus disseruimus. siue huius operis partibus disseruimus. siue quae in isto, cui respondemus, sermone suo Faustus similia posuit, una firmissima ueritatis ratione defendimus, quam de sanctarum scripturarum auctoritate percepimus. quaecumque scripta . sunt in illis libris ueteris testamenti, omnia uerissime atque utilissime pro aeterna uita scripta esse laudamus, accipimus, adprobamus; sed quae in his mandata corporali operatione non obseruamus, et rectissime tunc mandata intellegimus et umbram futurorum esse didicimus et nunc iam inpleri cognoscimus. ac per hoc quisquis illa tunc etiam opera, quae ad significandum agi iubebantur, non obseruabat, poenas diuinitus constitutas rectissimo iudicio persoluebat, sicut nunc si quis sacramenta noui testamenti pro temporis ratione distincta fuerit ausus sacrilega temeritate uiolare. quemadmodum enim tunc iusti uiri, qui pro illis sacramentis nec
Abbreviated transcription (Latin):
nutiores auicłas ñ attinguat. nisi
quarũ sanguis effusus ẽ: aut lepo¬
rem non edat. si manu a ceruice
ꝑcussus nullo cruento uulnere
occisus ẽ: Et qui forte adhuc
pauci tangere ista formidant. a
ceteris irrident᷑. ita om̃ium animos
in hac re tenuit illa sententia ue¬
ritatis. ñ quod intrat in os ur̃m
uos coinquinat. s quod exit: nul¬
lam cibi naturam quã societas
admittit humana. s quȩ iniqui¬
tas cõmittit. peccata condẽpnans.
Iam uͦ de antiquoꝵ factis et quȩ
stultis atq in eruditis uidentur
peccata dum non sint. & quȩ ue¬
re peccata sunt. quã ob causam
conscͥpta sunt seruata magisq
c̃omendata scripturȩ ipsius uene¬
ratione. sufficienti iã sermone
monstrauimus: nec non de maledic̃¬
to eius qui pendet in ligno & eiꝰ qui
non suscitauerit semen in isrł. lam
primũ suo loco respondimꝰ. cũ hȩc
dilueremꝰ obiecta. & ꝓrsus om̃ia siue
de quib singillatim. iam anteriorib

Expanded text:
nutiores auiculas non adtingat, nisi nutiores auiculas non adtingat, nisi quarum sanguis effusus est, aut leporem non edat, si manu a ceruice percussus nullo cruento uulnere occisus est? et qui forte pauci adhuc tangere ista formidant, a ceteris inridentur. ita omnium animos in hac re tenuit illa sententia ueritatis: non quod intrat in os uestrum, uos coinquinat, sed quod exit, nullam cibi naturam, quam societas admittit humana, sed quae iniquitas committit peccata condemnans. Iam uero de antiquorum factis et quae stultis atque ineruditis uidentur peccata, dum non sunt, et quae uere peccata sunt, quam ob causam conscripta sunt, seruata magisque commendata scripturae ipsius ueneratione sufficienti iam sermone monstrauimus; necnon de maledicto eius, qui pendet in ligno, et eius, qui non suscitauerit semen in Israhel, iam primum suo loco respondimus, cum haec ante dilueremus obiecta. et prorsus omnia, siue de quibus singillatim iam anterioribus
Abbreviated transcription (Latin):
hoc non discutere longũ ẽ: & ñ
necessariũ. Qͥa & si hoc tunc apłi
preceperunt. ut animaliũ sangui-¬
ne abstinerent xp̃iani. ne p̃foca¬
tis carnib uescerentur. elegisse
mͥ uidentur ꝓ tempore rẽ facilẽ.
& nequaquã obseruantib onero¬
sam: in qua cum isrłitis etiam
gentes ꝓpt̾ angularẽ illũ lapidẽ
duios in se condentẽ. aliquid com¬
munit̃ obseruarent simul & am¬
monerentur. in ipsa archa noe quan¬
do d̃s hoc iussit. eccłiam omnium
gentiũ fuisse figuratam. cuiꝰ facti
ꝓpħia iam gentib ad fide acceden¬
tib incipiebat impleri. transacto
uͦ illo tempore quo illi duo parie¬
tes unꝰ ex circuncisione alter expre¬
putio uenientes. quanuis in angu¬
lari lapide concordarent. tamen
sius quibdam ꝓpͥetatib distinctꝰ
eminebant. At ubi ȩccłia gentiũ
talis effecta ẽ. ut in ea nullus isrłita
carnalis appareat: qͥuis iã hoc. xp̃i¬
anus obseruat. ut turdos uel mi¬

Expanded text:
hoc nunc discutere longum est et non hoc nunc discutere longum est et non necessarium, quia et si hoc tunc apostoli praeceperunt, ut animalium sanguine abstinerent christiani, ne praefocatis carnibus uescerentur, elegisse mihi uidentur pro tempore rem facilem et nequaquam obseruantibus onerosam, in qua cum Israhelitis etiam gentes propter angularem illum lapidem duos in se condentem aliquid communiter obseruarent, simul et admonerent in ipsa arca Noe. quando deus hoc iussit, ecclesiam omnium gentium fuisse figuratam, cuius facti prophetia iam gentibus ad fidem accedentibus incipiebat inpleri. transacto uero illo tempore, quo illi duo parietes, unus ex circumcisione, alter ex praeputio uenientes, quamuis in angulari lapide concordarent, tamen suis quibusdam proprietatibus distinctius eminebant. at ubi ecclesia gentium talis effecta est, ut in ea nullus Israhelita carnalis adpareat, quis iam hoc christianus obseruat, ut turdos uel mi
Abbreviated transcription (Latin):
crificii. quo nos xp̃c redemit: s
quȩ immolant gentes demoniis
inquit immolant. & non do. De¬
inde adiecit quod dixi: nolo uos
socios fieri demonioꝵ. Namsi na¬
tura ipsa immolaticiȩ carnisẽẽt
immunda : utiq & nescientem
contaminaret. Neq eñ eo minus
ipsa ẽẽt. quominꝰ absciente acciꝑe¬
tur: s ꝓpt̾ conscientiam nedemo¬
nib communicasse uideat᷑. Mor
ticinũ aũt ad escam usus homi¬
num ñ admisit: eo quod ñ occiso¬
rũ s mortuoꝵ animaliũ morbida
caro ẽ. nec apta ad salutẽ corpo¬
ris. cuiꝰ causa sumimꝰ alimentũ.
Nam quod de effundendo san¬
guine antiquis in figura precep¬
tũ ẽ. id: ipsi noe post diluuium.
quod iã quid significaret ostendi
one tantũ. & ab immolatis & a
sanguine. idẽ. ne quicquam ede¬
rent carnis. cuiꝰ sanguis ñ eẽt effusꝰ
Quod alii ñ sic intelligunt. s a
sanguine p̃ceptũ ẽẽ. abstinendum:
ne quis homicidio se contaminet.

Expanded text:
crificii, quo nos Christus redemit. sed crificii, quo nos Christus redemit. sed quae inmolant gentes, daemoniis, inquit, inmolant et non deo. deinde adiecit, quod dixi: nolo uos socios fieri daemoniorum. nam si natura ipsa inmolaticiae carnis esset inmunda, utique et nescientem contaminaret. neque enim eo minus ipsa esset, quo minus ab sciente acciperetur, sed propter conscientiam, ne daemonibus communicasse uideatur. morticinum autem puto quod ad escam usus hominum non admisit, eo quod non occisorum, sed mortuorum animalium morbida caro est nec apta ad salutem corporis, cuius causa suminus alimentum. nam quod de effundendo sanguine antiquis in figura praeceptum est, id est ipsi Noe post diluuium — quod iam quid significaret ostendimone et ab inmolatis et a sanguine, id est ne quicquam ederent carnis, cuius sanguis non esset effusus. quod alii non sic intellegunt, sed a sanguine praeceptum esse abstinendum, ne quis homicidio se contaminet.
Abbreviated transcription (Latin):
legite euanglium: et aduertite
ibi sp̃m scm appellatum digitũ
dei. Ea quippe anniuersarie in
eccłia celebrantur quȩ insignit̃
excellentia certis dieb facta sunt:
ut eoꝵ necessariam salubrẽq me-¬
moriam. festiuitas concelebrata
custodiat. Si uultis gͦ nosse qua-¬
re celebramus pascha: quia tunc
tis nosse quare ñ illud ritu iuda-¬
ico celebremꝰ: quia illa erat uen-¬
turi ueri prefiguratio hȩc com¬
pleti cõmemoratio. futurũ aũt
& preteritũ nec ipsis uerb̃ nr̃is
eo modo enunciatur: uñ iam
satis in hoc oꝑe locuti sumꝰ. Si
aut̃ & hoc queritis. cur ex om̃ib
cibis a quib in umbra futuroꝵ
popłs ẽ. ille ꝓhibitꝰ: nos mortici¬
no & immolaticio non uescimur.
Et hoc audite: & calumpniis ua¬
nitatis uerum aliquando p̃ponite.
Cur enĩ non expediat immolati
lo uos inquit socios fieri de moni¬
orũ: neq eñĩ ipsam imolationẽ
reprehendit quã faciebant pa¬
tres prefigurantes sanguinẽ sa¬

Expanded text:
legite euangelium et aduertite legite euangelium et aduertite ibi spiritum sanctum appellatum digitum dei. ea quippe anniuersarie in ecclesia celebrantur, quae insigniter excellentia certis diebus facta sunt, ut eorum necessariam salubremque memoriam festiuitas concelebrata custodiat. si uultis ergo nosse, quare celebramus pascha, quia tunc si uultis nosse, quare non illud ritu Iudaico celebremus quia illa erat uenturi ueri praefiguratio, haec conpleti commemoratio'. futurum autem et praeteritum nec ipsis uerbis nostris eodem modo enuntiatur; unde iam satis in hoc opere locuti sumus. Si autem et hoc quaeritis, cur ex omnibus cibis, a quibus in umbra futurorum populus est ille prohibitus, nos morticino et inmolaticio non uescimur, et hoc audite et calumniis uanitatis uerum aliquando praeponite. cur enim non expediat inmolaticlo uos, inquit, socios fieri daemoniorum. neque enim ipsam inmolationem reprehendit, quam faciebant patres praefigurantes sanguinem sa
Abbreviated transcription (Latin):
mus. s factam cõmemoremꝰ: Ido
sane dies paschȩ sollempnitatisnr̃e
ad diem celebrationis umbratice
iudȩoꝵ non occurrit: ut & dñi cũ
diem. quo xp̃c resurrexit cõplec̃¬
terem᷑. Azima uͦ qui recte fidei
xp̃iam sunt non infermento uete¬
ris uitȩ hoc ẽ malitiȩ: s in ipsius
fidi ueritate & sinceritate custo¬
diunt. non septẽ dieb s omm die
quo significatũ ẽ. numero dierum
septenario. quo cotidie om̃is uolui¬
tur dies. Quod & si aliquantulũ
laboriosum ẽ in hoc scło. qm̃ an
gusta & arta uia ÷ quȩ ducit ad
uitam: merces tamen certa ser¬
uatur. Nam ipse labor significatꝰ
est illis pigridiis: quod aliquantu¬
lum subamara sint. Pentecosten
etiam id ÷. apassione & resurrecti¬
one dñi quinquagesimũ diem.
misit: quod futurum etiam ꝑ ui-¬
deoꝵ pascha significatũ ẽ. cum
quinquagesimo die post celebra-¬
tionẽ oius occise moyses digito di
scriptam legẽ accepit in monte.

Expanded text:
mus, sed factam commemoremus, ideo mus, sed factam commemoremus, ideo sane dies paschae sollemnitatis nostrae ad diem celebrationis umbraticae Iudaeorum non occurrit, ut et dominicum diem, quo Christus resurrexit, conplecteremur. azyma uero qui rectae fidei christiani sunt, non in fermento ueteris uitae, hoc est malitiae, sed in ipsius fidei ueritate et sinceritate custodiunt, non septem diebus, sed omni die: quod significatum est numero dierum septenario, quo cotidie omnis uoluitur dies. quod etsi aliquantum laboriosum est in hoc saeculo, quoniam angusta et arta uia est, quae ducit ad uitam, merces tamen certa seruatur. nam ipse labor significatus est illis picridiis, quod aliquantulum subamara sint. Pentecosten etiam, id est a passione et resurrectione domini quinquagesimum diem, misit. quod futurum etiam per Iudaeorum pascha significatum est, cum quinquagesimo die post celebrationem ouis occisae Moyses digito dei scriptam legem accepit in monte.
Abbreviated transcription (Latin):
digneq contempnitur. Hoc ẽ. enĩ
quod in eius facie iubetur respu-¬
ere. non sane sine huiꝰ signo obpro¬
brii. ut calciamento pedis unius
exuatur: ne sit in eoꝵ sorte quib
ipse apłs ait. & caltiati pedes in
preparationẽ euangłii pacis. &
de quib cõmemorat ꝓpħa. quam
spetiosi pedes eoꝵ qui annuntiant
pacẽ. qui annuntiant bona. Qui
enĩ sic euangłicam fidem tenet.
ut & sibi ꝓsit et eccłiȩ ꝓdesse ñ
rennuat: bene intelligitur utroq
pede calciatus. Qui aut̃ sibi putat
quia credidit satis ẽe consultum.
curam uͦ lucrandoꝵ refugit alioꝵ:
de caltiati illius non figuratum
significabit. s in se impletũ por¬
tabit obꝓbriũ. Quid quod & pas¬
cha a nobis obicit celebrari. nec
quod ita ut iudei celebramus insul-¬
tat. cum ouẽ magis nos habeamus
in re presentis euangłii. ñ in um-¬
bra futuri: eiꝰq occisionẽ cũ coti¬
die tum maxime anniuersaria
sollempnitate ñ uenturã p̃signe¬

Expanded text:
digneque contemnitur. Hoc est enim digneque contemnitur. Hoc est enim quod in ejus faciem jubetur exspuere, non sane sine signo hujus opprobrii ut calciamento pedis unius exuatur, ne sit in eorum sorte quibus ipse Apostolus ait: Et calciati pedes in praeparationem Evangelii pacis, et de quibus commemorat propheta: quam speciosi pedes eorum, qui adnuntiant pacem, qui adnuntiant bona. qui enim sic euangelicam fidem tenet, ut et sibi prosit et ecclesiae prodesse non rennuat, bene intellegitur utroque pede calciatus. qui autem sibi putat, quia credidit, satis esse consultum, curam uero lucrandorum refugit aliorum, decalciati illius non figuratum significabit, sed in se inpletum portabit obprobrium. Quid? quod et pascha a nobis obicit celebrari nec quod ita ut Iudaei celebramus insultat. cum ouem magis nos habeamus in re praesentis euangelii, non in umbra futuri, eiusque occisionem cum cotidie tum maxime anniuersaria sollemnitate non uenturam praesigne
Abbreviated transcription (Latin):
& sepe iam diximꝰ. Uelut hoc ip¬
sum quod modo non intelligens
faustus. mandatis ueteris testam̃ti
ꝓcrimine obiecit. quod uxorem
fr̃is ad hoc frat iussus ẽ ducere.
ut non sibi s illi sobolem suscita¬
ret. eiusq uocaret nomine quod
inde nasceretur: quid aliud infi¬
gura premonstrat. nͥ quia unus¬
quisq euangłii predicator. ita
suscitet semen qu¬
mortuus est. & quod suscitatum
fuerit. nomen enus accipiat. Deniq
hoc implens apłs non iam carnalit̃
in p̃missa significatione. s sp̾aliter
in completu ueritate: quos in xp̃o
iħu ꝑ euangłium se cõmemorat
genuisse succenset eis. & eos incre¬
pans corrigit uolentes ẽẽ pauli. Nun¬
quid paulus inquit ꝓ uobis cruci-¬
fixus est: aut in nomine pauli bap¬
tirati estis : Tanquã diceret. Pefum.¬
cto fr̃i uos genui: xp̃iani uocami¬
ni ñ pauliani. At uͦ qui electus ab
eccłia ministeriũ euangłirandi
rennuerit: ab ipsa eccłia merito

Expanded text:
iam et saepe diximus. Velut hoc ipiam et saepe diximus. Velut hoc ipsum, quod modo non intellegens Faustus mandatis ueteris testamenti pro crimine obiecit, quod uxorem fut non sibi, sed illi sobolem suscitaret, ejusque vocaret nomine quod inde nasceretur; quid aliud in figura praemonstrat nisi quia unusquisque Evangelii praedicator ita suscitet semen qumortuus est, et quod suscitatum fuerit ejus nomen accipiat. Denique hoc implens Apostolus, non jam carnaliter in praemissa significatione, sed spiritaliter in completa veritate, quos in Christo Jesu per Evangelium se commemorat genuisse, succenset eis, et eos increpans corrigit volentes esse Pauli. Nunquid Paulus, inquit, pro vobis crucifixus est? aut in Pauli nomine baptizati estis? tanquam diceret: Defuncto fratri vos genui, Christiani vocamini, non Pauliani. At vero qui electus ab Ecclesia ministerium evangelizandi renuerit, ab ipsa Ecclesia merito
Abbreviated transcription (Latin):
dicit. Ergo abrahe semen estis. Por¬
ro si quesitũ a nob̃ fuerit. cur illiꝰ
testamenti auctoritatẽ teneamꝰ.
cuiꝰ ritũ non obseruamꝰ. & ad hoc
ex litteris apłicis respondemus.
udicet in ei uod bo & potu.
aut in parte oy diei festi. aut
neomenie aut sabb̃orũ: quod ẽ
umbra futuroꝵ. Ita quippe & cur
ea legi. atq accipi oporteat osten-¬
dit. id÷ ne ꝓpħiam extinguamus
quia in umbra facta sunt futuro¬
rum. &curare nos non debere
eos qͥ nos hinc udicare uolue¬
rint. quod corporalit̾ iam ñ obser¬
uemꝰ : sicut alibi tale quiddam
dixit. Hȩc in figura continge¬
bant illis: scripta sunt aũt ꝓpt̃
correptionem nram inquos fims
legitur in instrumento ueteris
testamenti.quale a nobis obser-¬
uari uel uissũ ñ ẽ in nouo testa¬
mento. uel etiam ꝓhibitum: qͦd
significet querendũ ẽ. ñ repre¬
hendendũ. quia eo ipso quod iã
non obseruatur non dampnatũ.
sed impletũ ꝓbat᷑. Unde multa

Expanded text:
dicit: ergo Abrahae semen estis. pordicit: ergo Abrahae semen estis. porro si quaesitum a nobis fuerit, cur illius testamenti auctoritatem teneamus, cuius ritum non obseruamus, et ad hoc ex litteris apostolicis respondemus. iudicet in cibo et potu aut in parte diei festi aut neomeniae aut sumbra futurorum. Ita quippe et cur ea legi atque accipi oporteat ostendit, id est ne prophetiam exstinguamus, quia in umbra facta sunt futurorum, et curare nos non debere eos qui nos hinc judicare voluerint, quod corporaliter jam non observemus, sicut alibi tale quiddam dixit. Haec in figura contingebant illis, scripta sunt autem propter correptionem nostram, in quos finis legitur in instrumento ueteris testamenti, quale a nobis obseruari uel iussum non est in nono testamento uel etiam prohibitum, quid significet quaerendum est, non reprehendendum, quia eo ipso quo iam non obseruatur, non damnatum, sed impletum probatur. unde multa
Abbreviated transcription (Latin):
fidei uel obseruationis nr̃e: s rati¬
onẽ reddite presumptionis ur̃ȩ.
A nob̃ em̃ si querat᷑. cur non eo ri-¬
tu colamꝰ dm̃. quo coluerunt he¬
brei patres tempore ueteris testa¬
menti. respondemꝰ aliud nob̃ dm
precepisse ꝑpatres noui testam̃ti.
neq hoc contra uetꝰ testamentũ.
cum & in illo idsit ante p̃dictum
Sic enim hoc ipsum p̃nunciatũ
est. ꝑ ꝓpħam. Ecce dies ueniunt
dicit dñs. & consu̾mabo suꝑ do¬
mum isrł & suꝑ domũ uida testa¬
mentũ nouũ: non scđm testamen¬
tũ quod feci patrib eoꝵ. in die qͣ
apprehendi manũ eoꝵ. ut eicerẽ
eos de terra egypti. Ecce quia &
hoc ꝓpħatũ est: non ꝑseueraturũ
illud testamentũ. s futurũ nouũ.
hic si obiectũ fuerit. non nos ꝑti¬
nere ad domũ isrł & domũ uida:
ex doctrina apłica nos defendimꝰ.
quia semen abrahe.xp̃m ẽẽ. docet
apłs. nob̃q ad corpꝰ eius ꝑtinentibꝰ

Expanded text:
fidei uel obseruationis nostrae, sed ratifidei uel obseruationis nostrae, sed rationem reddite praesumptionis uestrae. A nobis enim si quaeratur, cur non eo ritu colamus deum, quo coluerunt Hebraei patres tempore ueteris testamenti, respondemus aliud nobis deum praecepisse per patres noui testamenti neque hoc contra uetus testamentum. cum et in illo id sit ante praedictum. sic enim hoc ipsum praenuntiatum est per prophetam: ecce dies ueniunt, dicit dominus, et consummabo super domum Israhel et super domum Iuda testamentum nouum, non secundum testamentum, quod feci patribus eorum in die, qua adprehendi manum eorum, ut eicerem eos de terra Aegypti. ecce quia et hoc prophetatum est, non perseueraturum illud testamentum, sed futurum nouum. hic si obiectum fuerit non nos pertinere ad domum Israhel et domum Iuda, ex doctrina apostolica nos defendimus, quia semen Abrahae Christum esse docet apostolus nobisque ad corpus eius pertinentibus
Abbreviated transcription (Latin):
Ugustinꝰ respondit. Nos ue¬
÷ teris testamenti scriptas
om̃s ut dignũ ẽ. ueras diuinasq
laudamꝰ: uos scripturas noui testa-
menti tanquã falsatas corruptasq
pulsatis. Nos ea quȩ nunc de libris
testamenti ueteris non obseruamꝰ.
congruent̃ tamen illo tempore
atq illi popło fuisse p̃cepta. nosq
in eis ipsis quȩ non obseruamꝰ sig¬
nificato intelligamꝰ. & sp̃alit̃ tene¬
amus. non solũ dicimꝰ. s in aplicis qͦ
litteris ostendimꝰ & docemus: uos
aũt om̃ia quȩ in libris noui testa¬
menti non accipitis. om̃ino repre¬
henditis. nec a xp̃o nec ab apłis eiꝰ
dicta uel conscripta asseueratis.
Uidetis gͦ quantũ int̾ nos & uos:
quod ad hanc rem attinet distet.
Cum itaq a uobis querit᷑. quare
non om̃ia in libris noui destam̃ti
accipitis. sed & in eis libris in quib
approbatis aliqua multa respuitis.
rep̃henditis accusatis: a corrupto¬
rib inserta eẽ. contenditis. Nolite
in ȩxemplũ assumere distinctionẽ

Expanded text:
UGUSTINUS respondit: Nos ueteris testamenti scripturas omnes, ut dignum est, ueras diuinasque laudamus, uos scripturas noui testmenti tanquam falsatas corruptasque pulsatis. Nos ea quae nunc de Libris Testamenti Veteris non observamus, congruenter tamen illo tempore atque illi populo fuisse praecepta, nobisque in eis ipsis quae non observamus, significata quae intelligamus et spiritualiter teneamus, non solum dicimus, sed in apostolicis quoque Litteris ostendimus et docemus: vos autem omnia quae in libris Novi Testamenti non accipitis, omnino reprehenditis; nec a Christo, nec ab Apostolis ejus dicta vel conscripta asseveratis. Videtis ergo quantum inter nos et vos, quod ad hanc rem attinet, distet. Cum itaque a vobis quaeritur, quare non omnia in libris Novi Testamenti accipitis, sed in eiadprobatis aliqua, multa respuitis, reprehenditis, accusatis, a corruptoribus inserta esse contenditis, nolite in exemplum adsumere distinctionem
Abbreviated transcription (Latin):
omnẽ ueritatẽ. & uult inducere
in talem xp̃m. in quo ipsius pas¬
sionis predicat falsitatẽ. Isti xp̃m
in carne quã de abrahe suscepit
semine circuncisũ: ille dm in ip¬
sa sua natura a tenebrarũ gente
concisũ. Isti ꝓ carne xp̃i infante
sacrificium. quod tunc pie fie¬
bat oblatũ: ille non carnis. s ipsiꝰ
diuinȩ substantiȩ membrũ. om̃ibꝰ
demonib immolatũ naturȩ ad¬
uersȩ gentis illatũ. Isti xp̃m pre
in iordane : ille dm ipsum ꝑ se ip¬
sum in tenebrarũ contaminati¬
one submersum. nec totũ emer¬
surũ s quod eiꝰ mundari ñ potu¬
erit. ȩterna dãpnatione punien¬
dum. Isti carnem xp̃i ade monũ
duce temptatã: ille partem dĩ
a demonũ gente possessam. Et
isti quide illã temptatam. ut
doceret resistere temptatori: ille¬
autẽ illam possessam. ut patri
non possit restitui nec uictori.
Deniq manicheus ex doctrina
demonioꝵ aliud annuntiat. ut
quasi eminentior sit: apłi uero

Expanded text:
omnem veritatem, et vult inducere omnem veritatem, et vult inducere in talem Christum, in quo ipsius passionis praedicat falsitatem. Isti Christum in carne, quam de Abrahae suscepit semine, circumcisum: ille Deum in ipsa sua natura a tenebrarum gente concisum. Isti pro carne Christi infante sacrificium, quod tunc pie fiebat, oblatum: ille non carnis, sed ipsius divinae substantiae membrum, omnibus daemonibus immolandum, naturae adversae gentis illatum. Isti Christum in Jordane: ille Deum ipsum per seipsum in tenebrarum contaminatione submersum, nec totum emersurum, sed quod ejus mundari non potuerit aeterna damnatione puniendum. Isti carnem Christi a daemonum duce tentatam; ille partem Dei a daemonum gente possessam: et isti quidem illam tentatam, ut doceret resistere tentatori; ille illam possessam, ut patri non possit restitui, nec victori. Denique Manichaeus ex doctrina daemoniorum aliud annuntiat, ut quasi eminentior sit: Apostoli vero
Abbreviated transcription (Latin):
potius eiusde deliramenta ridebi¬
tis. qui contra rẽ tanta conexionis
& successionis serie confirmatam
impudentiã huiꝰ uocis emittat:
Sicut gͦ certũ ẽ illos libros ẽẽ ma¬
nichei. & omnino ridendus ẽ qui
ex transuerso ueniens. tanto post
natꝰ litem uob̃ huiꝰ contradicti¬
onis intenderit: ita certum est
manicheũ uel manicheos ẽẽ. ri¬
dendos. aut etiam dolendos. qui
tam fundate auctoritati a tẽpo¬
rib apłorum usq ad hȩc tempora
certis successionib custodite atq
ꝑducte. audeant tale aliquid dice
ferenda ẽ. auctoritati apłoꝵ:. Nam
litteras istorũ. istas ẽẽ tam certũ ẽ:
quã illas illius. Quis aũt maniche¬
um apłis comꝑat: nͥ quisqͥs se a
xp̃o qui misit apłos separat: Aut
duas naturas sibimet ex ꝓpͥis prin¬
cipiis aduersas. quis unquã sapu¬
it in uerbis xp̃i: nisi qui non sa
predicant passionẽq ueracẽ: ma-¬
nicheus aũt iactat se inducere in

Expanded text:
potius ejus deliramenta ridebipotius ejus deliramenta ridebitis, qui contra rem tanta connexionis et successionis serie confirmatam, impudentiam hujus vocis emittat? Sicut ergo certum est illos libros esse Manichaei, et omnino ridendus est qui ex transverso veniens tanto post natus, litem vobis hujus contradictionis intenderit; ita certum est Manichaeum vel Manichaeos esse ridendos, aut etiam dolendos, qui tam fundatae auctoritati, a temporibus Apostolorum usque ad haec tempora certis successionibus custoditae atque perductae, audeant tale aliquid dicerferenda est auctoritati Apostolorum. Nam Litteras istorum istas esse tam certum est, quam illas illius. Quis autem Manichaeum Apostolis comparat, nisi quisquis se a Christo, qui misit Apostolos, separat? Aut duas naturas sibimet et ex propriis principiis adversas, quis unquam sapuit in verbis Christi, nisi qui non sap Christi praedicant passionemque veracem: Manichaeus autem jactat se inducere in
Abbreviated transcription (Latin):
tas. & lucis huiꝰ aspectus. & siqͥo
aliud uel aurib uel ocłis tuis
uel narib. uł palato similit̃ for¬
te blanditum ẽ. At si uniuersã
creaturam ita prius aspiceres. ut
auctori tuo tribueres. quasi leges
magnũ quendã librũ naturȩ re¬
rum. adq ita siquid te offende¬
ret. causam te tanquã hominem
latere posse tutius crederes. quã
in oꝑib dĩ quicquã reprehende¬
re auderes: nunquã incidisses
in sacrilegas nugas. & blasphema
figmenta. quib non intelligens
unde sit inalũ. dm implere cona¬
reris om̃ib malis. Hic iam si que¬
ratis a nob̃ nos unde sciamꝰ apłoꝵ¬
pondemꝰ. inde nos scire unde & uos
scitis illas litteras ẽẽ manichei: qͣs
miserabilit̾ huic auetoritati p̃po¬
nitis. Si enĩ & hinc uob̃ aliquis mo¬
ueat questionẽ. & scrupulũ con¬
tradictionis impingat. dicens li¬
bros quos ꝓfertis manichei. ñ ẽẽ
manichei: qͥuid facturi estis nonne

Expanded text:
tas et lucis huius aspectus et si quid tas et lucis huius aspectus et si quid aliud uel auribus uel oculis tuis uel naribus uel palato similiter forte blanditum est. at si uniuersam creaturam ita prius aspiceres, ut auctori deo tribueres, quasi legens magnum quendam librum naturae rerum atque ita si quid ibi te offenderet, causam te tamquam hominem latere posse tutius crederes quam in operibus dei quicquam reprehendere auderes, numquam incidisses in sacrilegas nugas et blasphema figmenta. quibus non intellegens, unde sit malum, deum inplere conaris omnibus malis. Hic iam si quaeratis a nobpondemus, inde nos scire, unde et vos scitis illas litteras esse Manichaei, quas miserabiliter huic auctoritati praeponitis. Si enim et hinc vobis aliquis moveat quaestionem, et scrupulum contradictionis impingat, dicens libros quos profertis Manichaei, non esse Manichaei; quid facturi estis? Nonne
Abbreviated transcription (Latin):
uerũ. naturam incõmutabilẽ dĩ.
aliquid mortalis assumpsisse cre¬
aturȩ. in qua incõmutabilis ꝑma¬
nens non fallacit̾ s ueraciter fa¬
ceret. atq pateretur quicqͥd ean¬
dem creaturam facere ac pati ꝓ
generis humani unde sumpta
erat salute congrueret. quã uio¬
labilem & corruptibilẽ credere dĩ
naturam. nec inquinatã atq op¬
pressam totam posse liberari.atq
purgari. s ȩterna globi pena sũ¬
ma di necessitate dampnari: S
inquis ꝓpt̾ea credidi quȩ non mͥ
ostendit: quia duas naturas bo
do euident̃ ostendit. At hoc ip¬
sum ẽ infelix. unde decepta es.
quia sicut in illa seriptura euan¬
glica ita in hoc mundo nicħ mali
putare potiusti. nͥ quo tuus car¬
nalis sensus offensus ẽ sicut ser¬
pentẽ. ignem. uenenũ & similia:
nec aliquid boni nisi quod eun¬
dem tuum carnalem sensum ali¬
qua iocunditate ꝑmulsit. sicut
saporũ iocunditas & odorũ suaui-¬

Expanded text:
verum, naturam incommutabilem Dei verum, naturam incommutabilem Dei aliquid mortalis assumpsisse creaturae, in qua incommutabiliter permanens, non fallaciter, sed veraciter faceret atque pateretur, quidquid eamdem creaturam facere ac pati, pro generis humani, unde sumpta erat, salute congrueret, quam violabilem et corruptibilem credere dei naturam nec inquinatam atque obpressam totam posse liberari atque purgari, sed aeterna globi poena summa dei necessitate damnari ? Sed, inquis, propterea credidi, quae non mihi ostendit, quia duas naturas, bodo euidenter ostendit. at hoc ipsum est, infelix, unde decepta es, quia sicut in illa scriptura euangelica, ita in hoc mundo nihil mali putare potuisti, nisi quo tuus carnalis sensus offensus est, sicut serpentem, ignem, uenenum et similia, nec aliquid boni, nisi quod eundem tuum carnalem sensum aliqua iucunditate permulsit, sicut saporum iucunditas et odorum suaui
Abbreviated transcription (Latin):
credat᷑. exitũ theatricũ longa illa
fabula ur̃a repperire non possit:.
Postremo unde scis octo ẽẽ terras
ꝙ decẽ cȩlos. quod athlas mundũ
ferat splenditenensq suspendat:
& innumerabilia talia unde scis
hec: Plane inquis manicheus
me docuit. S infelix credidisti:
neq enĩ uidisti. Si gͦ admilia fa¬
bulosoꝵ fantasmatũ. quib tur¬
piter grauidata es. ei auctorita¬
ti te ignotissime & furiosissime
subdidisti. ut ido hȩc om̃ia crede¬
res. qͥa in illiꝰ conscripta sunt li-¬
bris. quib miserabili errore cre¬
dendum ẽẽ censuisti. cũ tibi nul¬
la de monstrent᷑: cur non potius
euangłice auctoritati tam fun¬
date. tam stabilite tanta gła
diffamate. atq ab apłoꝵ tempo¬
rib usq ad nr̃a tempora ꝑ suc¬
cessiones certissimas cõmendate.
non te subdis ut credas ut uiuas.
ut discas etiam om̃ia illa quȩ te
offendunt ex uana & ꝑuersa opi¬
nione te offendere. potiusq esse

Expanded text:
credatur, exitum theatricum longa illa credatur, exitum theatricum longa illa fabula uestra reperire non possit? postremo unde scis octo esse terras et decem caelos, quod Atlas mundum ferat splenditenensque suspendat et innumerabilia talia? unde scis haec? plane, inquis, Manichaeus me docuit. sed, infelix, credidisti; neque enim uidisti. si ergo ad milia fabulosorum phantasmatum, quibus turpiter grauidata es, te auctoritati ignotissimae et furiosissimae subdidisti, ut ideo haec omnia crederes, quia in illis conscripta sunt libris, quibus miserabili errore credendum esse censuisti, cum tibi nulla demonstrentur, cur non potius euangelicae auctoritati tam fundatae, tam stabilitae, tanta gloria diffamatae atque ab apostolorum temporibus usque ad nostra tempora per succnon te subdis, ut credas, ut videas, ut discas etiam omnia illa quae te offendunt, ex vana et perversa opinione te offendere: potiusque esse
Abbreviated transcription (Latin):
fatemini accipere: & precipue cru¬
cis eius misticã fixionẽ. qua passioĩs
animȩ ur̃ȩ uulnera demonstrent᷑.
Deinde inquit p̃cepta salutaria eiꝰ
& parabolas. cunctũq sermonem
deificũ: qui maxime duarũ pre¬
ferens naturarũ discretionẽ ipsiꝰ
ẽẽ. non uenit in dubiũ. Uidetis
gͦ id uos agere. ut omĩs de medio
scripturarũ auferat᷑ auctoritas.
et suus cuiq animꝰ auctor sit. qͥd
in quaq scͥptura ꝓbet qͥd imꝓbet.
id ÷ ut non auctoritati scͥp̾tura¬
rum subiciat᷑ ad ficde. s sibi scͥptu¬
ras ipse subiciat: non ut idõ illi
placeat aliquid. quia hoc insubli¬
mi auctoritate scriptũ legit᷑. s ido
recte scͥptum uideatur. quia hoc
illi placuit. Quo te cõmittis ani¬
ma misera infirma: carnalib nebu¬
lis inuoluta quo te cõmittis: Re¬
moue gͦ auctoritatẽ: uideramus.
remoue auctoritatẽ redde rationẽ
Gone ratio tua ꝑducit᷑: ut n dĩ
natura uiolabilis corruptibilisq

Expanded text:
fatemini accipere et praecipue crufatemini accipere et praecipue crucis eius mysticam fixionem, qua passionis animae uestrae uulnera demonstrantur. deinde, inquit, praecepta salutaria eius et parabolas cunctumque sermonem deificum, qui maxime duarum praeferens naturarum discretionem ipsius esse non uenit in dubium. uidetis ergo id uos agere, ut omnis de medio scripturarum auferatur auctoritas et suus cuique animus auctor sit, quid in quaque scriptura probet, quid inprobet, id est, ut non auctoritati scripturarum subiciatur ad fidem, sed sibi scripturas ipse subiciat, non ut ideo illi placeat aliquid, quia hoc in sublimi auctoritate scriptum legitur, sed ideo recte scriptum uideatur, quia hoc illi placuit. quo te committis, anima misera, infirma, carnalibus nebulis inuoluta? quo te committis? remoue ergo auctoritatem, uideamus, remoue auctoritatem, redde rationem. eone ratio tua perducitur, ut nisi dei natura uiolabilis corruptibilisque
Abbreviated transcription (Latin):
sp̃s dĩ. De hoc enĩ mundo ẽẽ dicun¬
tur. quãdiu ñ possunt saꝑe ampliꝰ
quã sunt ista corporea quȩ in hoc
mundo senserunt. sicut nec uos
aliud sapitis. qui cũ lucẽ istam
solis & lunȩ miraremini talia uobis
omĩa diuina fupcistis: auctore illo
uaniloquo quẽ decepti & deceptores
paraclytũ dicitis. Pinde nullo modo
ualentes ostendere. quomͦ sit ille pa¬
raclitus: non est. unde doceatis fir-¬
missima aliqua auctoritate uoscõ¬
perisse. quẽ ad modũ hȩc scripta eũ¬
glica ex quib non om̃ia uultis acci¬
dicatis. hoc uos ea ratione comꝑisse.
colorent: scilicet quia natꝰ ex uirgi¬
ne ibi narrat᷑. quia circuncisus. qͥa
ꝓ illo oblatũ ẽ sacrificiũ quod tc̃
offerebat᷑. quia baptiratꝰ. quia tẽp¬
tatus a diabolo ẽ. His aũt exceptis.
& testimoniis ex uetere testam̃to.
quȩ illis inserta sunt litteris. cete¬
ra uos scd̃m id quod faustꝰ loquit᷑

Expanded text:
spiritus dei. de hoc enim mundo esse dicunspiritus dei. de hoc enim mundo esse dicuntur, quamdiu non possunt sapere amplius quam sunt ista corporea, quae in hoc mundo senserunt; sicut nec uos aliud sapitis, qui, cum lucem istam solis et lunae miraremini, talia uobis omnia diuina finxistis auctore illo uaniloquo, quem decepti et deceptores paracletum dicitis. proinde nullo modo ualentes ostendere, quomodo sit ille paracletus, non est, unde doceatis firmissima aliqua auctoritate uos conperisse, quemadmodum haec scripta euangelica, ex quibus non omnia uultis accidicatis hoc uos ea ratione conperisse, colorent, scilicet quia natus ex uirgine ibi narratur, quia circumcisus, quia pro illo oblatum sacrificium, quod tunc offerebatur, quia baptizatus, quia temptatus a diabolo est. His autem exceptis et testimoniis ex uetere testamento, quae illis incerta sunt litteris, cetera uos secundum id, quod Faustus loquitur,
Abbreviated transcription (Latin):
uenerit qͦd ꝑfectum ẽ: nisi de ꝑfe¬
ctione illa quȩ in ꝑceptione uitȩ
ȩterne futura ẽ. Hoc enĩ cũ loque¬
retur: uidemꝰ enĩ inqͥd nunc ꝑspe¬
culũ in enigmate: t̾unc aũt facie
ad faciem. hic certe nͥ aꝑte insani¬
re uolueritis: fatemini non uos ui¬
dere dm̃ facie ad faciem. Non gͦ
ad uos uenit illud. quod ꝑfectũ :
hoc enĩ modo. plane quid de hac
re senserit satis apłs explicauit:
nec futurũ ẽ. hoc scis. nisi cũ factũ
fuerit quod etiam iohannes dicit.
filii dĩ sumꝰ. & nondũ apparuit qͥd
erimꝰ. scimꝰ quia cũ apparuerit simi¬
les ei erimꝰ qm̃ uidebimꝰ eũ sicuti ÷:
tunc introducente in omnẽ ueri¬
tatẽ spũ scõ. cuiꝰ nunc pignꝰ acce¬
pimꝰ. Quod aut̃ dictum ẽ. mundꝰ
eum acciꝑe ñ potest : de his utiq
dictũ ẽ. qui solent inscripturis
mundi nomine appellari amato¬
res mundi. uel impii uel carnales.
De qualib dicit apłs. Animalis
aũt homo: non ꝑcipit quȩ sunt

Expanded text:
fectum est, nisi de perfectione illa, quae in perceptione uitae aeternae futura est. hoc enim cum loqueretur, uidemus enim, inquit, nunc per speculum in aenigmate, tunc autem facie ad faciem. hic certe nisi aperte insanire uolueritis, fatebimini non uos uidere deum facie ad faciem. non ergo ad uos uenit illud, quod perfectum est. hoc enim modo plane quid de hac re senserit, satis apostolus explicauit . nec futurum est hoc sanctis, nisi cum factum fuerit, quod etiam Iohannes dicit: filii dei sumus, et nondum adparuit, quid erimus. scimus, quia, cum adparuerit, similes ei erinte in omnem ueritatem spiritu sancto, cuius nunc pignus accepimus. quod autem dictum est: mundus eum accipere non potest, de his utique dictum est, qui solent in scripturis mundi nomine appellari, amatores mundi uel inpii uel carnales, de qualibus dicit apostolus: animalis autem homo non percipit, quae sunt
Abbreviated transcription (Latin):
deniq. Itaq in qͥt si qua ẽ in xp̃o no¬
ua creatura. uetera transiert̃: ecce
facta sunt oĩa noua. Uides gͦ eũ
ueterẽ appellare & transitoriã fidẽ
illã pͥorẽ. id ÷ iħm credidisse ex se¬
mine dauid scđm carnẽ: nouã uero
hanc scdam et ꝑmanentẽ. qͥa nemi¬
nẽ iam nouerit scđm carnẽ. Qua¬
ꝓpt̃ & alibi cũ ẽẽm inqͥt paruulus
ut paruulus loquebar: ut pariuilus sa¬
piebã. ut pariuilus cogitabã. Cũ autẽ
factus sũ uir: quȩ paruuli erant depo
sii. Qd̃ si itaẽ. quid gͦ & nosindignũ
facimꝰ sinouã et meliorẽ pauli denen¬
tes confessionẽ ueterẽ illã ac deterio¬
rẽ ꝓicimꝰ.: Aut siuiob̃ scd̾m qđ ad roma¬
nos scribit credere cordiẽ. nob̃ quare
licitũ non sit. scđm qđ ad chorinthios¬
dicit dogmatizare: Quãuss hoc ad
duritiã urãm ita responderĩ. Alioqͥn
absit apłm dĩ quod ȩdificauit unꝙͣ.
destruere: ne se ipse p̃uaricatorem

Expanded text:
denique: itaque, inquit. si qua est in Christo nodenique: itaque, inquit. si qua est in Christo noua creatura. uetera transierunt, ecce facta sunt omnia noua. uides ergo eum ueterem appellare et transitoriam fidem illam priorem, id est Iesum credidisse ex semine Dauid secundum carnem, nouam uero hanc secundam et permanentem, quia neminem iam nouerit secundum carnem. quapropter et alibi. cum essem, inquit, paruulus, ut paruulus loquebar, ut paruulus sapiebam, ut paruulus cogitabam; cum autem factus sum uir, quae parusui . Quod si ita est, quid ergo et nos indignum facimus, si novam et meliorem Pauli tenentes confessionem, veterem illam ac deteriorem projicimus? Aut si vobis secundum quod ad Romanos scribit, credere cordi est; nobis quare licitum non sit, secundum quod ad Corinthios dogmatizare? Quamvis et hoc ad duritiam vestram ita responderim. Alioquin absit Apostolum Dei, quod aedificavit, unquam destruere, ne se ipse praevaricatorem
Abbreviated transcription (Latin):
austꝰ dix̃. Apłm accipis: Et maxi¬
me. Cur gͦ ñ credis filiũ dĩ: ex se¬
mine dauid natũ scđm carnẽ: Non eqͥ¬
dẽ crediderĩ apłm dĩ contraria sibiseͥ¬
bere potuisse: ⁊ mͦ hanc mͦ illã de dño
do nr̃o habuisse sententiã. S qͥa uob̃
ita placet. qͥ mnquã sine stomacho
auditis aliquidẽe. in apło caupona¬
tũ. ne hoc quidẽ nob̃ sciatis ẽe. contra¬
riũ. si quidẽ hȩc uetꝰ uideat᷑ ẽẽ. & anti¬
qua opinio pauli de iħu: cũ eũ et ip¬
se dauid filiũ putaret ut cet̾i. Qđ tñ
ubi falsũ didicit int̃polat. et infirmat.
scͥbensq ad chorinthios. nos inqͥt ne¬
minẽ cognouimꝰ scđm carnẽ. Et si¬
non iã nouimꝰ. Quare conside resopor¬
tet quantũ int̃sit int̾ hȩc duo capitu¬
la: equib unũ ꝑhibet iħm filium
daiuid scdm carnẽ: altm̃ uͦ iã se nemi¬
uẽ nosse scđm carnẽ. Quȩ si utraq st̃
pauli: aut hac ratione ert̃ qua dixi.
aut unũ ipsoꝵ ñ erit pauli. Pseqͥt᷑

Expanded text:
AUSTUS dixit: Apostolum accipis? et maxime. cur ergo non credis filium dei ex semine Dauid natum secundum carnem? non equidem crediderim apostolum dei contraria sibi scribere potuisse et modo hanc. modo illanostro habuisse sententiam. Sed quia vobis ita placet, qui nunquam sine stomacho auditis aliquid esse in Apostolo cauponatum, ne hoc quidem nobis sciatis esse contrarium Si quidem haec vetus videatur esse et antiqua opinio Pauli de Jesu, cum eum et ipse David filium putaret, ut caeteri: quod tamen ubi falsum didicit, interpolat et infirmat, scribensque ad Corinthios: Nos, inquit, nesi cognouimus secundum carnem Chrinon nouimus. quare consideres oportet, quantum intersit inter haec duo capitula. e quibus unum perhibet Iesum filium Dauid secundum carnem. alterum uero iam se neminem nosse secundum carnem. quae si utraque sunt Pauli. aut hac ratione erunt. qua dixi. aut unum ipsorum non erit Pauli. prosequitur
Abbreviated transcription (Latin):
li ncisus oleastro. et contra naturã
insertus es in bonã oluiã: quantoma¬
gis illi qͥ scđ̾m naturã sunt inserent᷑
suȩ oliuȩ: Ecce unde etiã ipse głat᷑
a fractura lib̾atꝰ: & radici pinguedi¬
nis redditꝰ. Quigͦ in uob̃ st̃ quos in¬
de fregit impietas: redeant ut rur¬
sus inserant᷑. Qui aũt ibi nunquã

Expanded text:
tra naturam tra naturam insertus es in bonam olivam; quanto magis illi qui secundum naturam sunt, inserentur suae olivae? Ecce unde etiam ipse gloriatur, a fractura liberatus, et radicis pinguedini redditus. Qui ergo in vobis sunt, quos inde fregit impietas, redeant, et rursus inserantur. Qui autem nunqua
Abbreviated transcription (Latin):
frẽs sacram̃tũ hoc ut ñ sitis uobis
sapientes: quia cecitas ex parte isrł
facta lonec plenitudo gentiũ intͣ¬
rei. & sic om̃is ilrł saluus fieret. Ui¬
detis gͦ nos qͥ in ista inseri radice ñ
uultis. ñ quidẽ fractis ramis ẽẽ. simi¬
les. sicut ẽ carnalis & impius popłs
uidȩoꝵ: s in oleastri a maritudine
remansisse Nã qͥd nͥ oleastrũ gen-¬
ad didistis & falsũ xp̃m quẽ cum
sole & luia coleretis. ñ manu fabri¬
li. s ꝑuerso corde finxistis. Inseremi¬
ri gͦ in rad cẽ oleȩ. cui redditũ se gau¬
dec apłs: q i int̾ fractos ramos ꝑ in¬
credult.atẽ suit. Inde se qͥppe lib̾atũ
dicit. cũ se aiudailmo ad xp̃m tran¬
sisse let.t᷑. quia xp̃c semꝑ in illa ra¬
dice at i. in illa arbore ꝑdicatꝰ ẽ: in
saꝑe. s time. Nã sid̾s naturalib ra¬
mis non peꝑeit: neq tͥ parcet. S ne
de ipsis fractis desꝑetur: paulopost
dicit. Et ipsi si non ꝑmanserint: in
infidelitate inserent᷑. Potens ẽ. etrm

Expanded text:
s sapientes, quia caecitas ex parte Israhel facta est, donec plenitudo gentium intraret. et sic omnis Israhel saluus fieret. uidetis ergo uos, qui in ista inseri radice non uultis, non quidem fractis ramis esse similes, sicut est carnalis et inpius populus Iudaeorum, sed in oleastri amaritudine remansisse. nam quid nisi oleastrum genaddidistis et falsum Christum, quem cum sole et luna coleretis, non manu fabrili, sed peruerso corde finxistis? inserimini ergo in radicem oleae, quo se redditum gaudet apostolus, qui inter fractos ramos per incredicit, cum se a Judaismo ad Christum transisse laetatur, quia Christus semper in illa radice, atque in illa arbore, praedicatus est: in sapere, sed time; nam si deus naturalibus ramis non pepercit, neque tibi parcet. sed ne de ipsis fractis desperetur, paulo post dicit: et ipsi si non permanserint in infidelitate, inserentur; potens est enim
Abbreviated transcription (Latin):
ugustinꝰ respondit. Cur gͦ apłs
quẽ dicis relicto iudaismo ex
amaritudine transisse indulcedinẽ.
magis inde dicit fractos ramos. qͥ
ex ipso popło in xp̃m credere nolu¬
ert̃: & in ipsa oleȩ radice id÷. origi¬
ne scõꝵ ebreoꝵ. tanquã oleastrũ gen¬
tes insertas ut fierent partic ipes
pinguedinis oleȩ: Nã cũ de uidoꝵ
lapsu ammoneret gentes ne suꝑ¬
birent: ita locutꝰ ẽ. Uob̃ enĩ dico
głifico: si quomͦ ad emulationẽ
ꝓuocare potero carnẽ meãut sal¬
uos faciã aliquos ex illis. Si reie¬
ctio illoꝵ reconciliatio mundi ẽ.
quȩ erit assũptio nisi uita ex mor¬
tuis. Si aũt delibatio scã ẽ & con¬
sparsio: & si radix scã ẽ. et rami.
Quodsi aliqͥ ex ramis fracti sunt :
tu aut̃ cũ eẽs oleaster insertꝰ esin
illis. & sociͦ radicis factꝰ es. & pingue¬
dinis olȩȩ. n̾oli gloriari aduersus ra-¬
mos. Quod si głaris non tu radicẽ
portasis radix te. Dicis gͦ. Fractisunt
rami: ut ego inserar. Bene. In cre¬

Expanded text:
UGUSTINUS respondit: Cur ergo apostolus, quem dicis relicto iudaismo ex amaritudine transisse in dulcedinem, magis inde fractos ramos dicit, qui ex ipso populo in Christo credere noluerunt, et in ipsa oleae radice, id est origine sanctorum Hebraeorum. tamquam oleastrum gentes insertas ut fierent participes pinguedinis oleae? nam cum de Iudaeorum lapsu admoneret gentes, ne superbirent. ita locutus est: uobis enim, glorifico, si quo modo ad aemulationem provocare potero carnem meam, ut salvos faciam aliquos ex illis. Si rejectio illorum reconciliatio est mundi, quae erit assumptio, nisi vita ex mortuis? Si autem delibatio sancta est, et conspersio; et si radix sancta est, et rami: quod si aliqui ex ramis fracti sunt, tu autem cum esses oleaster, insertus es in illis, et socius radicis factus es et pingueainis oleae, noli gloriari adversus ramos. Quod si gloriaris, non tu radicem portas, sed radix te. Dicis ergo: Fracti sunt rami ut ego inserar. Bene. Incre
Abbreviated transcription (Latin):
&fr̃ defunctosemen ex eadem susci¬
taret. Quȩ ꝓfecto de duob unus
hominis patrib: expeditior ibi red¬
dit᷑ ratio. Uterimaũt fr̃es fuert̃.
in quib hoc contigit ut umiꝰ defun

Expanded text:
ri defuncto semen ex eadem suscitaret. quae profecto de duobus unius hominis patribus expeditior ibi redditur ratio. uterini autem fratres fuerunt, in quibus hoc contigit, ut unius defun
Abbreviated transcription (Latin):
scđm hominẽ interiorẽ. qui reno¬
uatur in agnitione dĩ. potestis co¬
gitare: cũ ꝑuetustatẽ carnis & ꝑ
carnaliũ rerũ imagines. quib totꝰ
error ur̃ inuoluit᷑. res corporeas ñ
possessione teneatis s phantasma¬
te sapiatis : Terrã enĩ chananeoꝵ
quȩ manifesta erat et manifeste
illi popło data ẽ. contempnere uos
et fastidire głamini. quasi ñ ita
terram luminis describatis exu¬
na parte aterra gentis tenebrarum.
tanquã euneo coartato discissam. ut
neq inrerũ ueritate inueniatur.
& in cogitationũ ur̃arũ falsitate
credat᷑ : et ido nec uitã uram data
sustineat. & mentẽ urãm desidera¬
ta corrumpat.

Expanded text:
 qui renouatur in agnitione dei, potestis cogitare, cum per uetustatem carnis et per carnalium rerum imagines, quibus totus error uester inuoluitur, res corporeas non possessione teneatis, sed phantasmate sapiatis? terram enim Chananaeorum. quae manifesta erat et manifeste illo populo data est. contemnere uos et fastidire gloriamini. quasi non ita terram luminis describatis ex una parte a terra gentis tenebrarum, tamquam cuneo coartato discissam, ut neque in rerum ueritate inueniatur et in cogitationum uestrarum falsitate credatur; et ideo nec uitam uestram data sustineat et mentem uestram desiderata corrumpat.
Abbreviated transcription (Latin):
sicut ꝓpħa dixit. nͥ credideritis ñ
intelligetis. Non enĩ estis eruditi
uera catholica. Quod si essetis: de
diuitiis sc̃arũ scripturarũ ñ solũ
nouas etiam uetera ꝓferetis. Ipse
quippe dñs dicit. ꝓpterea om̃is seri¬
ba eruditꝰ in regño cȩloꝵ: similis ẽ.
homini patͥfamilias. ꝓferenti de the¬
sauro suo noua & uetera. Et id̃o
dũ sola ꝓmissa smoua tenere uosarbi¬
tramini. remansistis in uetustate
carnis. & nouitatẽ induxistis erro.¬
ris: de qua nouitate apłs dixit. P¬
phanas aũt uerboꝵ. nouitates eusta.
Multũ eñ ꝓficiunt adimpietatẽ.
& sermo eoꝵ sicut cancer serpit. Ex
quib ẽ hymeneus. et philetꝰ. qui cir¬
ca ueritatẽ aberrauerunt dicentes.
resurrectionẽ iam factã ẽẽ: & fidem
quorũdã subuertert̃. Ex qua uena
falsitatis uosmanare cognoscite. qͥ
dicitis nc̃ eẽ. resurrectionẽ tantũmͦ
animarũ. ꝑp̃dicationẽ ueritatis:

Expanded text:
sicut propheta dixit "nisi credideritis, non sicut propheta dixit "nisi credideritis, non intellegetis." non enim estis eruditi uera catdivitiis sanctarum Scripturarum, non solum nova, sed etiam vetera proferretis. Ipse quippe Dominus dicit: Propterea omnis scriba eruditus in regno caelorum similis est homini patrifamilias proferenti de thesauro suo noua et uetera. et ideo dum sola promissa dei noua tenere uos arbitramini, remansistis in uetustate carnis et nouitatem induxistis erroris. de qua nouitate apostolus dicit: profanas autem uerborum nouitates euita; multum enim proficiunt ad inpietatem, et sermo eorum sicut cancer serpit. ex quibus est Hymenaeus et Philetus, qui circa ueritatem aberrauerunt dicentes resurrectionem iam factam esse, et fidem quorundam subuerterunt. ex qua uena falsitatis uos manare cognoscite. qui dicitis nunc esse resurrectionem tantummodo animarum per praedicationem ueritatis,