comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
orumq fuisse quotiens in conciliis uoces manus adcelum por¬
rigentium auditas: En unꝗͣ ille dies fururus eet quo uacuã
hostibus italiam bona pace florentem uisuri eẽnt: dedisse tadẽ
ad eos sextodecimo demum post anno nec ẽe qui dus gratias a¬
gendas censeat. Adeo ne aduenientem quidem gratiam hoĩes
benigne accipere ne dum ut preterite salutis memores sint.
conclamatum de inde ex omni parte curiȩ est uti referret
Pelius pretor. decretumq: ut quinq: dies circa omnia puluina¬
dimisso lelio legatisq massinisse cum carthaginensium le¬
gatos de pacead senatum uenientes puteolis uisos inde terra
uenturos alta tum eẽt reuocari continuo.E. Lelium ut
coram de eo de pace ageretur. Quintus fuluius gillo lega-¬
tus Scipionis carthaginenses Romam adduxit quibus ue¬
titis ingredi urbem hospitium in uilla publica senatus ad edem
bellone datus est. Orationem eandem ferme quam apud sci¬

Expanded text:
sorumque fuisse. quotiens in conciliis uoces manus ad caelum porsorumque fuisse. quotiens in conciliis uoces manus ad caelum porrigentium auditas en unquam ille dies futurus esset quo uacuam hostibus Italiam bona pace florentem uisuri essent. dedisse id deos tandem sexto decimo demum anno, nec esse qui dis grates agendas censeat; adeo ne aduenientem quidem gratiam homines benigne accipere, nedum ut praeteritae satis memores sint. conclamatum deinde ex omni parte curiae est uti referret P. Aelius praetor; decretumque ut quinque dies circa omnia puluina uiginti. iam dimisso Laelio legatisque Masinissae cum Carthaginiensium legatos de pace ad senatum uenientes Puteolis uisos inde terra uenturos allatum esset, reuocari C. Laelium placuit ut coram eo de pace ageretur. Q. Fuluius Gillo legatus Scipionis Carthaginienses Romam adduxit; quibus uetitis ingredi urbem hospitium in uilla publica, senatus ad aedem Bellonae datus est. orationem eandem ferme quam apud Sci
Abbreviated transcription (Latin):
est cuius duplicis gratulationis minuit letitiam. et quod par
duces in rerinendis his cum id mandatum a senatu eẽt aut
animi aut uirium habuisse uidebantur. et quod soliciti erant
omni mole beli in unum exercitum ducemq inclinata quo
euasura eẽt res.Per eosdem dies legati saguntini uenerunt
prehensos cum pecunia adducentes carthagines qui ad condu¬
cenda auxilia in hyspaniã traiecissent.Ducenta et quiquagi¬
ta auri octingenta pondo argenti in uestibulo curie posuert
iominibus acceptis et in carcerem conditis auro argentoq
reddito gratiȩ legatis acte atq suꝑ munera data ac naues ꝗͥ¬
bus in hyspaniam reuerterentur. Mentio de inde a senioris
acta est. Segnius homines bona ꝗͣ mala sentire. Transitu
in it alia hannibalis quantum pauoris terrorisq: senserint¬
se se meminisse quas de inde clades quos luctus incidisse uisa
castra hostium e muris urbis que uota singulorum uniuer¬

Expanded text:
est. cuius duplicis gratulationis minuit laetitiam et quod parum est. cuius duplicis gratulationis minuit laetitiam et quod parum duces in retinendis iis, cum id mandatum ab senatu esset, aut animi aut uirium habuisse uidebantur et quod solliciti erant omni belli mole in unum exercitum ducemque inclinata quo euasura esset res. per eosdem dies legati Saguntini uenerunt comprensos cum pecunia adducentes Carthaginienses qui ad conducenda auxilia in Hispaniam traiecissent. ducenta et quinquaginta auri, octingenta pondo argenti in uestibulo curiae posuerunt. hominibus acceptis et in carcerem conditis auro argentoque reddito gratiae legatis actae, atque insuper munera data ac naues quibus in Hispaniam reuerterentur. mentio deinde ab senioribus facta est segnius homines bona quam mala sentire; transitu in Italiam Hannibalis quantum terroris pauorisque esset meminisse; quas deinde clades, quos luctus incidisse. uisa castra hostium e muris urbis; quae uota singulorum uniuer
Abbreviated transcription (Latin):
netu magis ꝗ̃ fide continebantur dimissa quod roboris in
exercitu erat in africam transuexit multis italici generis
qui in africam sequuturos abnuentes concesserant i iuno¬
nis lacinie delubrum inuiolatum ad eam diem intemplo Ø¬
ip̃o fede interfectis. Raro tanꝗͣ quenq̃ alium patriam exi¬
ln causa relinquentem tam mestum abiisse ferunt ꝗ̃ hanni¬
balem hostium terra excedentem respexisse faepe italie lit¬
tora ac deos homines quae accusantem in se quoq ac suu
ipius caput exercitum quod non cruentum a uictoria c̃a¬
nensi militem Romam duexisset. Scipionem ire ad carthaginem
ausum qui consul hostem poenum in italia non uidesset. se tum
centum milibus armatorum ad transimenum aut cannas cesi
circa Casilinum et cumas ut nolani consenuisse. Haec accusans
quaerensq ex diuina possessione it alie est detractus. Romam
per eosdem dies et magonem et hannibalem profectos allatu

Expanded text:
metu magis quam fide continebantur dimissa, quod roboris in metu magis quam fide continebantur dimissa, quod roboris in exercitu erat in Africam transuexit, multis Italici generis, quia in Africam secuturos abnuentes concesserant in Iunonis Laciniae delubrum inuiolatum ad eam diem, in templo ipso foede interfectis. raro quemquam alium patriam exsilii causa relinquentem tam maestum abisse ferunt quam Hannibalem hostium terra excedentem; respexisse saepe Italiae litora, et deos hominesque accusantem in se quoque ac suum ipsius caput exsecratum quod non cruentum ab Cannensi uictoria militem Romam duxisset; Scipionem ire ad Carthaginem ausum qui consul hostem Poenum in Italia non uidisset: se, centum milibus armatorum ad Trasumennum ad Cannas caesis, circa Casilinum Cumasque et Nolam consenuisse. haec accusans querensque ex diutina possessione Italiae est detractus. Romam per eosdem dies et Magonem et Hannibalem profectos allatum
Abbreviated transcription (Latin):
toniensi acie conflixit obscura eius pugnȩ fama est.Ualerius
ntias quinq: milia hostium cesa ait quae tanta res ẽ ut aut in¬
pudenter fita sit aut negligenter pretermissa.Nihil certe ultͣ
rei abhannibale in italia gestum.Nam ad eum quoq: legati
a carthagine reuocantes in africam his forte diebus quibis ad
nagonem uenerunt Frendens gemensq ac uix lacrimis ter¬
perans dicitur legatorum uerba audisse. Postꝗͣ audita sunt
mandata iam non ꝑplexe inquit sed palam reuocant qui
uetando supplementum et pecuniam mitti: iam pridem re¬
rahebant. Uicit ergo hannibalem non po.Ro.totiens cae¬
sus fugatusq Sed senatus carthaginensis obtrectatione atq
inuidia. Neq hac difformitate. Reditus mei tam pro consul¬
cipio exultabit atq afferet sese ꝗͣ hanno qui domum nram
qñ alia re non potuit riuna carthaginis oppressit.Iam hoc ip̃r
presagiens animo preparauerat ante nauesataq multi tur

Expanded text:
toniensi acie conflixit. obscura eius pugnae fama est. Ualerius toniensi acie conflixit. obscura eius pugnae fama est. Ualerius Antias quinque milia hostium caesa ait, quae tanta res est ut aut impudenter ficta sit aut neglegenter praetermissa. nihil certe ultra rei in Italia ab Hannibale gestum. nam ad eum quoque legati ab Carthagine reuocantes in Africam, iis forte diebus quibus ad Magonem, uenerunt. frendens gemensque ac uix lacrimis temperans dicitur legatorum uerba audisse. postquam edita sunt mandata, 'iam non perplexe' inquit 'sed palam reuocant qui uetando supplementum et pecuniam mitti iam pridem retrahebant. uicit ergo Hannibalem non populus Romanus totiens caesus fugatusque sed senatus Carthaginiensis obtrectatione atque inuidia; neque hac deformitate reditus mei tam P. Scipio exsultabit atque efferet sese quam Hanno qui domum nostram quando alia re non potuit ruina Carthaginis oppressit.' iam hoc ipsum praesagiens animo praeparauerat ante naues. itaque inutili
Abbreviated transcription (Latin):
ues quoq aliquot penorum disiecte in alto classe romana q̃
circa sardiniam erat capiuntur.Haec terra mariq: in parte
italiae quac iacet ad alpes gesta Consulseruilius nulla me¬
morabili re in prouintia etruria et gallia. nam eo quoq
processerat gesta prẽ.C. Seruilio patruoq c. luctatio ex
seruitute.¬
seruitute post sextum decimum annum receptis qui aduicum
Canetum abous capti fuerant hinc pre hinc patruo lateri circum¬
datus priuato magis ꝗͣ publico decore insignis romam rediit La¬
um adpopulum est:ne.C.seruilio fraudi eet quod patre qui
sella curuli sedisset uiuo cum id ignoraret. tri pl. atq: edilis pł
uintiam rediit ad .C. seruilium consulem qui in brutiis erat Con¬
ntia aufirgum brige bisidie octriculum. Sypheum argentan
Clampetia multiq alu ignobiles populi senescere punicum bel¬
lum cernentes defecere. Idem cons cum hannibale in agro cro¬

Expanded text:
aues quoque aliquot Poenorum disiectae in alto ab classe Romana quae aues quoque aliquot Poenorum disiectae in alto ab classe Romana quae circa Sardiniam erat capiuntur. haec terra marique in parte Italiae quae iacet ad Alpes gesta. consul C. Seruilius , nulla memorabili re in prouincia Etruria Galliaque—nam eo quoque processerat—gesta, patre C. Seruilio et C. Lutatio ex seruitute post sextum decimum annum receptis qui ad uicum Tannetum a Boiis capti fuerant, hinc patre hinc Catulo lateri circumdatis priuato magis quam publico decore insignis Romam rediit. latum ad populum est ne C. Seruilio fraudi esset quod patre qui sella curuli sedisset uiuo, cum id ignoraret, tribunus plebis atque auinciam rediit. ad Cn. Seruilium consulem, qui in Bruttiis erat, Consentia Aufugum Bergae Baesidiae Ocriculum Lymphaeum Argentanum Clampetia multique alii ignobiles populi senescere Punicum bellum cernentes defecere. idem consul cum Hannibale in agro Cro
Abbreviated transcription (Latin):
tamen fuisse:niuulnere ducis concessa uictoria eẽt.Mago
proxime noctis silentio profectus: quantum pati uiae per
uulnus poterat itineribus extentis in mare in ligures perueit
Ibi eum legati a carthagine paucis ante diebus in sinum galli¬
cum appulsis nauibus adierunt. iubentesprimo quoq tempȩ
in africam traicere. Idem et fratrem eius hannibalem: nam
ad eum quoq: isse legatos eadem iubentes facturu.ñ in eo
ẽe carthaginensium res ut galliam atq: italiam armis obtineat
Mago non imperio modo senatus periculoq: patrie motus Sed
metuens etiam ne uictor hostis instaret moranti.Ligures
ip̃i relinqui italiam a poenis crementes ad eos quorum mox
in potestate fecerint futuri eent deficerent.simul sperans leuio¬
rem in nauigatione ꝗͣ in uia iactationem uulneris fore et cura¬
tioni etiam omnia commodiora impositis copus in nauespro¬
fectus. Uixdum superata sardinia ex uulnere moritur.N¬

Expanded text:
tamen fuisset ni uolnere ducis concessa uictoria esset. Mago tamen fuisset ni uolnere ducis concessa uictoria esset. Mago proximae silentio noctis profectus quantum pati uiae per uolnus poterat itineribus extentis ad mare in Ligures Ingaunos peruenit. ibi eum legati ab Carthagine paucis ante diebus in sinum Gallicum adpulsis nauibus adierunt, iubentes primo quoque tempore in Africam traicere; id et fratrem eius Hannibalem—nam ad eum quoque isse legatos eadem iubentes—facturum; non in eo esse Carthaginiensium res ut Galliam atque Italiam armis obtineant. Mago non imperio modo senatus periculoque patriae motus sed metuens etiam ne uictor hostis moranti instaret Liguresque ipsi relinqui Italiam a Poenis cernentes ad eos quorum mox in potestate futuri essent deficerent, simul sperans leniorem in nauigatione quam in uia iactationem uolneris fore et curationi omnia commodiora, impositis copiis in naues profectus uixdum superata Sardinia ex uolnere moritur. n
Abbreviated transcription (Latin):
opposuit quibus certamine haudmagno fusis hastati le¬
gionis. xiͦ. conglobant sese atq elephantos iam peditum
aciem turbantes inuadunt in quos cum pyla conferti
coniecissent: nullo ferme frustra emisso omnes retro
in aciem suorum auerterunt. quatuor grauati uulneribus cor¬
ruerunt. Tum prima commota hostlum acies simulomibus
peditibus ut auersos uidere elephantos ad augendum pauore
ac tumultum effusis sed donecstetit ante signa mago gra¬
dum sensim referentes ordines et tenorem pugne serua¬
bat. Postqͣ femore transfixo cadentem auferriq ex prelio
prope exanguem uidere. ex templo infugam omnes uersi
adquinq milia hostium eo die cesa et sigia militaiã duo et
xx. capta nec romanis incruenta uictoria fuit. Duomilia
et tricenti de exercitu pretoris: pars multo maxima ex
cecidit. Et duo et xx. ferme illustres equites obtriti ab ele¬
phantis cum centurionibus aliquot perierunt:et longius cei¬

Expanded text:
opposuit. quibus haud magno certamine fusis hastati leopposuit. quibus haud magno certamine fusis hastati legionis undecimae conglobant sese atque elephantos iam etiam peditum aciem turbantes inuadunt; in quos cum pila confertos coniecissent nullo ferme frustra emisso, omnes retro in aciem suorum auerterunt; quattuor grauati uolneribus corruerunt. tum primum commota hostium acies, simul omnibus equitibus, ut auersos uidere elephantos, ad augendum pauorem ac tumultum effusis. sed donec stetit ante signa Mago, gradum sensim referentes, ordines et tenorem pugnae seruabant: postquam femine transfixo cadentem auferrique ex proelio prope exsanguem uidere, extemplo in fugam omnes uersi. ad quinque milia hostium eo die caesa et signa militaria duo et uiginti capta. nec Romanis incruenta uictoria fuit; duo milia et trecenti de exercitu praetoris, pars multo maxima ex cecidit; et duo et uiginti ferme equites inlustres, obtriti ab elephantis, cum centurionibus aliquot perierunt. et longius cer
Abbreviated transcription (Latin):
ael ego hic in prima acie rem geram:tu quatuor lẽgion
equites in hostem emute. UEram praetor uellet nume¬
ris partem proconsule accipiente.Quintilius pretor cum
filio cui marco pre nomen erat impigrõ iuuene adequites
egit uissosq ascendere in equos repente in hostem emittu
tumultum equestrem auxit clamor a legionibus additus
nec stetisset hostium acies in mago ad primum equitum
motum paratos elephantos ex templo in prelium indux¬
iss& ad quorum stridorem odoremq et aspectum ter¬
riti equi uanum equestre auxilium fecerunt: et ut in¬
rem peritus uti cuspide uti et cominus gladio possit roboris
naioris Romanus peritus erat. Ita in latus obliquum pai¬
tibus procul equis melius ex inter uallo numidȩ iaculabat
ꝗͣ uiribus locum tenebant. nec duitius tenuisset. ni ex sub
sidus niꝰ legio in primam aciem inducta prelium dubiũ
excepisset. SNago quoq ex subsidus gallos integre legioi

Expanded text:
uel ego hic in prima acie rem geram, tu quattuor legionum uel ego hic in prima acie rem geram, tu quattuor legionum equites in hostem emitte.' utram uellet praetor muneris partem proconsule accipiente, Quinctilius praetor cum filio, cui Marco praenomen erat, impigro iuuene, ad equites pergit iussosque escendere in equos repente in hostem emittit. tumultum equestrem auxit clamor ab legionibus additus, nec stetisset hostium acies ni Mago ad primum equitum motum paratos elephantos extemplo in proelium induxisset; ad quorum stridorem odoremque et adspectum territi equi uanum equestre auxilium fecerunt. et ut rem† permixtus, ubi cuspide uti et comminus gladio posset, roboris maioris Romanus eques erat, ita in ablatum pauentibus procul equis melius ex interuallo Numidae iaculabantur. quam uiribus tenebat locum; nec diutius tenuisset ni ex subsidiis tertia decima legio in primam aciem inducta proelium dubium excepisset. Mago quoque ex subsidiis Gallos integrae legioni
Abbreviated transcription (Latin):
comitibus eorum in ae eris et uestimenta bona legatise
singula comitibus numidisq qui ex cus todia missi red¬
derentur regi.Ad hoc edes libere loco laucia legatis decrete
Fadem estate quachaec decreta rome et in africa gesta sunt
ublius quintilius uarus .pr.et.M.cornelius procon: in a¬
grum in subrum gallorum. cum magone poeno signis o¬
collatis pugnarunt: pretoris legiones in prima aciẽ fuert
Cornelius suas insubsidiis tenuit. Ip̃e ad prima signa eqͦ
duectus prope duobus cornibus prȩtor ac procons mili
ad inferendahostes signa summa ui hortabantur Postꝗͣ
nichil commouebant.Tum quintilius cornelio. lentior
ut uides fit pugna et induratus preter spem resistendo
imor hostim ac ne uertatur in audatiam periculum ẽ
Equestrem procellam excitemus oportet si turbare ac sta¬
tu mouere uolumus hostem. Itaque uel tu ad prima sig¬
na prelium sustine. Ego in ductam in pugnam equites

Expanded text:
comitibus eorum <singulorum> milium aeris, et uestimenta bina legatis, comitibus eorum <singulorum> milium aeris, et uestimenta bina legatis, singula comitibus Numidisque, qui ex custodia emissi redderentur regi; ad hoc aedes liberae loca lautia legatis decreta. eadem aestate qua haec decreta Romae et in Africa gesta sunt P. Quinctilius Uarus praetor et M. Cornelius proconsul in agro Insubrum Gallorum cum Magone Poeno signis conlatis pugnarunt. praetoris legiones in prima acie fuerunt: Cornelius suas in subsidiis tenuit, ipse ad prima signa equo aduectus; proque duobus cornibus praetor ac proconsul milites ad inferenda in hostes signa summa ui hortabantur. postquam nihil commouebant, tum Quinctilius Cornelio: 'lentior, ut uides, fit pugna, et induratur praeter spem resistendo hostium timor, ac ne uertat in audaciam periculum est. equestrem procellam excitemus oportet si turbare ac statu mouere uolumus. itaque uel tu ad prima signa proelium sustine, ego inducam in pugnam equites;
Abbreviated transcription (Latin):
sine metu et certamine eẽt regnaturus.de inde quod lau¬
dato pro contione amplissimis decorasse donis quibus ne in¬
dignus eẽt. et dedisse operam massinissam et porro datuꝵ
ẽẽ petere ut regium nomen et caetere scipionis benefitia
et munera decreto senatus confirmarent: et nisi molestũ
eẽt illud quoq petere massinissam ut numidas captiuos qui
romȩ in custodia eeñt remitterent.Id sibi amplum apud po¬
ulares futurum ẽẽ. Ad ea responsum legatis rerum gesta
lationem. Scipionem recte atq ordine uidert fecisse
quod eum regem appellauerit: et quicquid aluid fecerit qd
bare: munera quoq quae legati ferrent regi decreuerunt.
Sagula purpurea duocum fubulis aureis singulis et lato
clauo tum eis equos duos faleratos bina equestria armis
cum loricis et tabernacula militaremq suppellectilemi
qualem prebere consuli mos est hec mutere pretor regix
iussus. Legatis in singulos dona ne minus quinum miliũ

Expanded text:
sine metu et certamine esset regnaturus, dein conlausine metu et certamine esset regnaturus, dein conlaudatum pro contione amplissimis decorasset donis, quibus ne indignus esset et dedisse operam Masinissam et porro daturum esse. petere ut regium nomen ceteraque Scipionis beneficia et munera senatus decreto confirmaret; et, nisi molestum esset, illud quoque petere Masinissam, ut Numidas captiuos qui Romae in custodia essent remitterent; id sibi amplum apud populares futurum esse. ad ea responsum legatis rerum gestarlationem esse; Scipionem recte atque ordine uideri fecisse quod eum regem appellauerit, et quicquid aliud fecerit quod are. munera quoque quae legati ferrent regi decreuerunt, sagula purpurea duo cum fibulis aureis singulis et lato clauo tunicis, equos duo phaleratos, bina equestria arma cum loricis, et tabernacula militaremque supellectilem qualem praeberi consuli mos esset. haec regi praetor mittere iussus: legatis in singulos dona ne minus quinum milium,
Abbreviated transcription (Latin):
uenirent: supplicatio in quatriduum decreta est .l. elius pretor¬
Romanus senatu misso et contione inde aduocata cum.l ce
cilio in rostra ascendit. Ibi uero audientes fusos carthaginensu
exercitus deuictum et captum in gentis nominis Regem
numidiam omnem egregia uictoĩa peragratam tacitam con
continere caudium non poterant:quin clamoribus quibusq
aliis multitudo solet letitiam in modicam signaficarent.Itao
praetor Romanus ex templo edixit ut edituit edas sacras om̃s
tota urbe aperirent circumeundi salutandiq: eos agendiq
grates per totam diem populo potestas fieret. Postero die o¬
legatos massinisse insenatum introduait.Gratulati pru
senatui sunt quod proconsul scipio res prospere in africa ges
sisset Deinde gratias egerunt quod Massinissa non appellas¬
set modo regem sed fecisset restituendo in paternum reg¬
ium in quo post Sifacem sublatum:si ita patribus uideretur

Expanded text:
uenirent. supplicatio in quadriduum decreta est. P. Aelius praetoruenirent. supplicatio in quadriduum decreta est. P. Aelius praetor senatu misso et contione inde aduocata cum C. Laelio in rostra escendit. ibi uero audientes fusos Carthaginiensium exercitus, deuictum et captum ingentis nominis regem, Numidiam omnem egregia uictocontinere gaudium non poterant quin clamoribus quibusque aliis multitudo solet laetitiam inmodicam significarent. itaque praetor extemplo edixit uti aeditui aedes sacras omnes tota urbe aperirent, circumeundi salutandique deos agendique grates per totum diem populo potestas fieret. postero die legatos Masinissae in senatum introduxit. gratulati primum senatui sunt quod P. Scipio prospere sisset; deinde gratias egerunt quod Masinissam non appellasset modo regem sed fecisset restituendo in paternum regnum, in quo post Syphacem sublatum si ita patribus uisum esset
Abbreviated transcription (Latin):
alibi quinq milia pondo puri argenti alibi duplex stipendiu
militibus impaturi inuenio. His conditionibus inquit placeat¬
ne pax triduum ad consultandum dabitur si placuerit mecũ
ndutias facite. Romam ad senatum mittite legatos.lta di¬
missi carthaginenses nullas recusandas conditiones pacisi
cum censuissent quippe qui moram temporis quererente
dum hanmbal in africam traiceret. Legatos ad scipionem
ut indutias facerent: alios romam ad pacem petendum mit¬
tunt. ducentes paucos in spetiem captiuos per fugasq et fugi¬
tiuos quo impetrabilior pax eẽt multis ante diebus. Lelius cũ
Syface primoribusq numidarum captiuis romamuenit
uaeq in africa gesta eẽnt omnia ordinȩ exposuit patribus
ingenti omnium et in pñs laetitia et infuturum spe consul¬
ti inde patres Regem in custodiam albam mutendum cẽ¬
suerunt. Lelium Retinendum donec legati carthaginenses

Expanded text:
alibi quinque milia pondo argenti, alibi duplex stipendium alibi quinque milia pondo argenti, alibi duplex stipendium militibus imperatum inuenio. —'his condicionibus' inquit 'placeatne pax triduum ad consultandum dabitur. si placuerit, mecum indutias facite, Romam ad senatum mittite legatos.' ita dimissi Carthaginienses nullas recusandas condiciones pacis cum censuissent quippe qui moram temporis quaererent dum Hannibal in Africam traiceret, legatos alios ad Scipionem ut indutias facerent, alios Romam ad pacem petendam mittunt ducentes paucos in speciem captiuos perfugasque et fugitiuos quo impetrabilior pax esset. multis ante diebus Laelius cum Syphace primoribusque Numidarum captiuis Romam uenit quaeque in Africa gesta essent omnia ordine exposuit patribus ingenti hominum et in praesens laetitia et in futurum spe. consulti inde patres regem in custodiam Albam mittendum censuerunt, Laelium retinendum donec legati Carthaginienses
Abbreviated transcription (Latin):
potentiaeq eius fautores. Ueniam ciuitati petebant lciuium
temeritate bisiam euerse: incolumi futurȩ iterum hostium be¬
efitio imperium exuictis hostibus populum Romanum o
non pernitiem peterc:paratis obedienter seruire imparet
que uellet. Scipio et uenisse ea spe in africam se ait et suam
spem prospero euentu belli auctam uictoriam se non pacem
iomum reportaturum eẽ:tamen cum uictoriam prope in
manibus habeat pacem non abnuere ut omnes gentessciant
populum Romanum et suscipere iusta bella et finire. Leges
pacis se has dicere: Captiuos et perfugas et fugitiuos restituat
xercitus ex it alia et gallia deducant. hyspania abstineant in¬
sulis omnibus quae inter italiam atq affricam sint decedant
Naues longas preter uiginti omnes tradant.Tritici quingenta
ordei tricenta milia modium summam pecuniac quantum
mperanerit.parum conuenit alibi quinq: milia talentum

Expanded text:
potentiaeque eius fautores. ueniam ciuitati petebant ciuium potentiaeque eius fautores. ueniam ciuitati petebant ciuium temeritate bis iam euersae, incolumi futurae iterum hostium beneficio; imperium ex uictis hostibus populum Romanum, non perniciem petere; paratis oboedienter seruire imperaret quae uellet. Scipio et uenisse ea spe in Africam se ait, et spem suam prospero belli euentu auctam, uictoriam se non pacem domum reportaturum esse; tamen cum uictoriam prope in manibus habeat, pacem non abnuere, ut omnes gentes sciant populum Romanum et suscipere iuste bella et finire. leges pacis se has dicere: captiuos et perfugas et fugitiuos restituant; exercitus ex Italia et Gallia deducant; Hispania abstineant; insulis omnibus quae inter Italiam atque Africam sint decedant; naues longas praeter uiginti omnes tradant, tritici quingenta, hordei trecenta milia modium. —pecuniae summam quantam imperauerit parum conuenit; alibi quinque milia talentum,
Abbreviated transcription (Latin):
nati. His honoribus mollitus regis animus eructusq inspem
ropinquam sublato syface omnis numidiae potiunde. Sci
se legati profecti sunt. Ip̃e ad Tyneta rursus castra refert et
quae munimenta in choauerat permumuit. Carthaginenses
on solum breui sed prope uano gaudio absatis prospera in¬
p̃ns oppugnatione classis perfusi post famam capti syphacis
in quoplus prope ꝗ̃ in hasdrubale atq in exercitu suo spei im¬
posuerant perculso iam nullo auctore belli ultro auditor
oratores ad pacem petendam mittunt triginta seniorum
principes. Id erat sanctius apud cõciliuit᷑ maximumq¬
id ipm senatum regendum missi: ouiubi in castra Romana et inp¬
torium peruenerunt more adulantium accepto credoritu ex
ea regione ex qua orumdi erant procubuerunt.Conueniens
oratiðtam humili adulationi fuit: non culpam purgantium o¬
sed transferentium initium culpe ad hannibalem in patrem¬

Expanded text:
nati. his honoribus mollitus regis animus erectusque in spem nati. his honoribus mollitus regis animus erectusque in spem propinquam sublato Syphace omnis Numidiae potiundae. Scisae legati profecti sunt, ipse ad Tyneta rursus castra refert et quae munimenta incohauerat permunit. Carthaginienses non breui solum sed prope uano gaudio ab satis prospera in praesens oppugnatione classis perfusi, post famam capti Syphacis in quo plus prope quam in Hasdrubale atque exercitu suo spei reposuerant perculsi, iam nullo auctore belli ultra audito oratores ad pacem petendam mittunt triginta seniorum principes; id erat sanctius apud illos consilium maximaqad ipsum senatum regendum uis. qui ubi in castra Romana et in praetorium peruenerunt more adulantium—accepto, credo, ritu ex ea regione ex qua oriundi erant—procubuerunt. conueniens oratio tam humili adulationi fuit non culpam purgantium sed transferentium initium culpae in Hannibalem
Abbreviated transcription (Latin):
tare potuit.Haec tamen nuntia:melius me morituram fuis¬
se ꝗͣ si non infunere meo nupsissem Non locuta est ferotius
ꝗͣ acceptum poculum nullo trepidationis signo dato inpaui¬
de hausit. Quod ubi nuntiatum est scipioni ne quid eger aĩc
ferox iuuenis grauius consuleret: accitum eum ex templor
nunc quod temeritatem temeritate alia luerit tristiorem
ti motu auerteret animum cursSin tribunal ascendit
et contionem adnocari iussit. Ibi massinissam primum
Regem appellatum eximiisq: ornatum laudibus: aurea co¬
rona patera aurea sella curuli et sipione eburnio: toga pi¬
cta et palmata tunica donat.Addit uerbis honorem neq:
magnificentius quicq̃ triumpho apud Romanos neq trium¬
phantibus ampliorem co ornatum eẽ quo omnium uno
xternorum dignum massinissam populus Romanus
ducat. Lelium de inde et ip̃m collaudatum aurea corona do¬
nat. et alu militares uiri prout aquoq: nouata opera erat do¬

Expanded text:
stare potuit. hoc tamen nuntia, melius me morituram fuisstare potuit. hoc tamen nuntia, melius me morituram fuisse si non in funere meo nupsissem.' non locuta est ferocius quam acceptum poculum nullo trepidationis signo dato impauide hausit. quod ubi nuntiatum est Scipioni, ne quid aeger animi ferox iuuenis grauius consuleret accitum eum extemplo nunc solatur, nunc quod temeritatem temeritate alia luerit tristioremqti motu auerteret animum eius, in tribunal escendit et contionem aduocari iussit. ibi Masinissam, primum regem appellatum eximiisque ornatum laudibus, aurea corona aurea patera sella curuli et scipione eburneo toga picta et palmata tunica donat. addit uerbis honorem: neque magnificentius quicquam triumpho apud Romanos neque triumphantibus ampliorem eo ornatum esse quo unum omnium externorum dignum Masinissam populus Romanus ducat. Laelium deinde et ipsum conlaudatum aurea corona donat; et alii militares uiri, prout a quoque nauata opera erat, do
Abbreviated transcription (Latin):
te consuleret promisisse enim innullius potestatem se¬
se eam traditurum. Eex practorio in tabernaculum suum
confusus concessit. Ibi arbitris remotis cum crebro suspi¬
rio et gemitu: quod facile a circums tantibus taberna¬
culumꝰ ex audiri poss& aliquantum temporis consump¬
siss&. ingenti ad postremum edito gemini. fido e seruis
uno accito subcuius fide regiomore ad incerta fortune
uenenum erat ei mictum in poculo ferre ad sophonis bã
ub& ac simulnuntiari. Nassinissam liberter primã
peifidem prestaturum fuisse quam uir uxori debuerit.Sed
quoniam eius arbitrium qui possint adimant secundam fiqẽ
prestare ne uiua in potestatem Romanorum ueniat. memor
patris impatoris patrieq: et duorum regum quibus nupta fuis¬
set sibi ip̃a consuleret. Hunc nuntium acsimuluenenum fe¬
rens minister cum ad sophonisbam uenisset.Accipio inquit
nuptiale munus:nec ingratum:si nihil uir maius uxor ipre¬

Expanded text:
ictae consuleret—promisisse enim se in nullius potestatemictae consuleret—promisisse enim se in nullius potestatem eam traditurum—ex praetorio in tabernaculum suum confusus concessit. ibi arbitris remotis cum crebro suspiritu et gemitu, quod facile ab circumstantibus tabernaculum exaudiri posset, aliquantum temporis consumpsisset, ingenti ad postremum edito gemitu fidum e seruis unum uocat, sub cuius custodia regio more ad incerta fortunae uenenum erat, et mixtum in poculo ferre ad Sophonibam iubet ac simul nuntiare Masinissam libenter primam ei fidem praestaturum fuisse quam uir uxori debuerit: quoniam eius arbitrium qui possint adimant, secundam fidem praestare ne uiua in potestatem Romanorum ueniat. memor patris imperatoris patriaeque et duorum regum quibus nupta fuisset, sibi ipsa consuleret. hunc nuntium ac simul uenenum ferens minister cum ad Sophonibam uenisset, 'accipio' inquit 'nuptiale munus, neque ingratum, si nihil maius uir uxori prae
Abbreviated transcription (Latin):
ne absente strennue ac ferociter fecisti libenter commen¬
rari et memini.Caeterate ipm tecum reputante q̃ me di¬
cente erubescẽ malo.Syfax populi romani auspitus uic¬
tus captusq est.Itaq ip̃e conuinx regnum agera oppida ho¬
nines qui incolunt quicquid deniq syfacis fuit preda pop
romani est.Regem coniuigemq eius etiam si non cĩuis
carthaginensis ẽet: etiam si non patrem eius imꝑatorem
hostium uideremus romam opporteret mitti acsenatus
opuliq romani de ea uiditium atq arbitrium eẽ que
regem sotium nobis alienasse atq: in arma gessisse p̃cipitẽ
dicatur. Uince animum. Caue ne deformes multa bona
uno uitio et tot meritorum gratiam maiore culpa ꝗͣ cau¬
a culpae est corrumpas.Massinissa haec audienti no
rubor solum suffusus sed lacrime etiam aborte. et cum se
quidem in potestate futurum imperatoris dioxisse. oras¬
setq eum ut quantum sineret. res fidei suȩ temere obstr¬

Expanded text:
me absente strenue ac fortiter fecisti libenter et commemme absente strenue ac fortiter fecisti libenter et commemoraui et memini: cetera te ipsum reputare tecum quam me dicente erubescere malo. Syphax populi Romani auspiciis uictus captusque est. itaque ipse coniunx regnum ager oppida homines qui incolunt, quicquid denique Syphacis fuit, praeda populi, Romani est; et regem coniugemque eius, etiamsi non ciuis Carthaginiensis esset, etiamsi non patrem eius imperatorem hostium uideremus, Romam oporteret mitti, ac senatus populique Romani de ea iudicium atque arbitrium esse quae regem socium nobis alienasse atque in arma egisse praecipitem dicatur. uince animum; caue deformes multa bona uno uitio et tot meritorum gratiam maiore culpa quam causa culpae est corrumpas.' Masinissae haec audienti non rubor solum suffusus sed lacrimae etiam obortae; et cum se quidem in potestate futurum imperatoris dixisset orassetque eum ut quantum res sineret fidei suae temere obstr
Abbreviated transcription (Latin):
set. Codem matrimonio conuictam reginam acceperet&
id penates hostes sui nuptiale sacrum conficeret.&ea fe
diora hec uidebantur scipioni quod ip̃m in hyspania iuue¬
nem nullius forma perpulerit captiue. Haec secum uolue¬
ti. Lelius ac massinissa superuenerunt. quos cum pariter
ambos et benigno uultu accepisset. & egreguis laudibuso
frequenti praetorio celebrasset: abductumꝰ in secretum
assinissam sic alloquitur. Aliqua existimo te massi¬
nissamtuentem in me bona et principio in hyspaniam iungen¬
dam mecum amicitiam uenisse et postea in africa te ip̃N
esq: omnes tuas infidem meam commisisse:Atq: nulla
libidinum gloriatus fuerim. Hanc quoq te ad caeterasi
ihi crede tantum ab hostibus armatis etan nr̃e pericul
quantum acircumfusis undiq uoluptatibus. qui cas tem¬
perantia sua frenauit ac domuit multo maius decus maiorẽ¬
q uictoriam sibi peperit ꝗͣ nos syface uicto habemus. Quae

Expanded text:
set eodem matrimonio iunctam acciperet et set eodem matrimonio iunctam acciperet et ad penates hostis sui nuptiale sacrum conficeret. et eo foediora haec uidebantur Scipioni quod ipsum in Hispania iuuenem nullius forma pepulerat captiuae. haec secum uolutanti Laelius ac Masinissa superuenerunt. quos cum pariter ambo et benigno uoltu excepisset et egregiis laudibus frequenti praetorio celebrasset, abductum in secretum Masinissam sic adloquitur: 'aliqua te existimo, Masinissa, intuentem in me bona et principio in Hispania ad iungendam mecum amicitiam uenisse et postea in Africa te ipsum spesque omnes tuas in fidem meam commisisse. atqui nulla libidinum gloriatus fuerim. hanc te quoque ad ceteras , non—mihi crede—tantum ab hostibus armatis aetati nostrae periculi quantum ab circumfusis undique uoluptatibus. qui eas temperantia sua frenauit ac domuit multo maius decus maioremque uictoriam sibi peperit quam nos Syphace uicto habemus. quae
Abbreviated transcription (Latin):
ex animo eiecisse cum carthaginensem matronam do¬
mum acceperit Illis nuptialibus facibus regiam conflag̃s¬
se suam. Illam furiam pestemq omnibus delinimentis &¬
nimum suum auertisse atq alienasse nec conquieuisse
donec ipsa manibus sius nepharia aduersus hospitem atq
amicum arma induerit. Perdito tamen atq afflicto sibi
oc in misertis solatu ẽẽ quod in omnium hominum mnimi¬
cissima sibi domum ac penates eandem pestem acfuriam
transisse uideat Neq prudentiorem neq constantiorem
massinissam q̃ syphacem ee etiam iuuenta incautiorem
Certe stultius illum atq intemperantius eam ꝗͣ se duxisi
Haec non hostili odiomodo sed amoris etiam stimolis amatã
apud emulum cernens.Cum dixisset non mediocri cura sci¬
dionis animum perpulit.etfidem criminibus facte prope in¬
ter arma nuptie neq: consulto neq expiato lelio faciebant:
tamq preceps festinatio: ut quo die captum hostem uidis¬

Expanded text:
ex animo eiecisse cum Carthaginiensem matronam doex animo eiecisse cum Carthaginiensem matronam domum acceperit. illis nuptialibus facibus regiam conflagrasse suam; illam furiam pestemque omnibus delenimentis animum suum auertisse atque alienasse, nec conquiesse donec ipsa manibus suis nefaria sibi arma aduersus hospitem atque amicum induerit. perdito tamen atque adflicto sibi hoc in miseriis solatii esse quod in omnium hominum inimicissimi sibi domum ac penates eandem pestem ac furiam transisse uideat. neque prudentiorem neque constantiorem Masinissam quam Syphacem esse, etiam iuuenta incautiorem; certe stultius illum atque intemperantius eam quam se duxisse. haec non hostili modo odio sed amoris etiam stimulis amatam apud aemulum cernens cum dixisset, non mediocri cura Scipionis animum pepulit; et fidem criminibus raptae prope inter arma nuptiae neque consulto neque exspectato Laelio faciebant tamque praeceps festinatio ut quo die captam hostem uidis
Abbreviated transcription (Latin):
q hostus mactandis pacem petisset. Ita ab eo utriq pariter
amicitiam petitam iam tantam habuisse opes ut massiuissa
regno pulsum eo redigerit ut uita eius fama mortis etlate¬
bris ferarum modo insiluis rapto uiuentis tegeretur his
sermonibus circums tantium celebratus rex in practorium
ad Scipionem est perductus. Nouit & scipionem tum for¬
tuna pristina uiri pñti fortunae collata.tum recordatiohos¬
pitii dextrȩq datę et foederis publice ac priuatim uincti
Cadem et dyfaci animum dederunt in alloquendo uictorẽ
Nam cum scipio quid sibi uoluisse querer&: oui non socie¬
tatem abnuisset Romanam: sed ultro bellum intulisset
Tum ille peccasse quidem sese atq in sanisse fatebatur: sedͥ
tunc demum cum aduersus populum Romanum arma ce¬
pisset. excitum furoris eum fuisse non principium: tunc se
nsanisse tum hospitia pruata et publica foedera omnia

Expanded text:
traque hostiis mactandis pacem petisset, ita ab eo utrimque pariter traque hostiis mactandis pacem petisset, ita ab eo utrimque pariter amicitiam petitam. iam tantas habuisse opes ut Masinissam regno pulsum eo redegerit ut uita eius fama mortis et latebris ferarum modo in siluis rapto uiuentis tegeretur. his sermonibus circumstantium celebratus rex in praetorium ad Scipionem est perductus. mouit et Scipionem cum fortuna pristina uiri praesenti fortunae conlata, tum recordatio hospitii dextraeque datae et foederis publice ac priuatim iuncti. eadem haec et Syphaci animum dederunt in adloquendo uictore. nam cum Scipio quid sibi uoluisset quaereret qui non societatem solum abnuisset Romanam sed ultro bellum intulisset, tum ille peccasse quidem sese atque insanisse fatebatur, sed non tum demum cum arma aduersus populum Romanum cepisset; exitum sui furoris eum fuisse, non principium; tum se insanisse, tum hospitia priuata et publica foedera omnia
Abbreviated transcription (Latin):
eẽt ne sophonusbam ad scipionem reiceret.Misso syface et cap¬
tiuis caeteras urbes numidiae quae praesidus regis tenebantuR
adiuuante massinissa recepit. Siphacem in castra adduci
cum eẽt nuntiatum omnis uelud: ad spectaculum triumphi
multitudo effusa est. Precedebat ip̃e uinctus sequebatur grex
nobilium numidarum.Tum quantum quisq: plurimum pote¬
at magnitudini syfacis famȩq gentis uictoriam suam augẽ¬
do addcbant. Illum eẽ regem cuiustantum Maiestati duo p̾o¬
tentissimi interris tribuerunt populi Romanis. Carthaginẽ¬
sisq ut scipio imperator summus ad amicitiam eius petendã
elicta prouintia hyspania exercitumq: duabus quinq: ren¬
bus in africam nauigarit.Hasdrubal poenorum imꝑator
non ip̃ẽ modo ad eum in regnum uenerit sed etiam filiam ei
nuptum dederit. Habuisse cum tempore uno duos impera¬
ores poenum Romanumq sicut adus immortalibus pars u¬

Expanded text:
 Sophoniba esset ad Scipionem reiceret, misso Syphace et cap Sophoniba esset ad Scipionem reiceret, misso Syphace et captiuis ceteras urbes Numidiae quae praesidiis regiis tenebantur adiuuante Masinissa recipit. Syphacem in castra adduci cum esset nuntiatum, omnis uelut ad spectaculum triumphi multitudo effusa est. praecedebat ipse uinctus; sequebatur grex nobilium Numidarum. tum quantum quisque plurimum poterat magnitudini Syphacis famaeque gentis uictoriam suam augendo addebat: illum esse regem cuius tantum maiestati duo potentissimi in terris tribuerint populi Romanus Carthaginiensisque ut Scipio imperator suus ad amicitiam eius petendam relicta prouincia Hispania exercituque duabus quinqueremibus in Africam nauigauerit, Hasdrubal Poenorum imperator non ipse modo ad eum in regnum uenerit sed etiam filiam ei nuptum dederit. habuisse eum uno tempore in potestate duos imperatores, Poenum Romanumque. sicut ab dis immortalibus pars u
Abbreviated transcription (Latin):
uindices a romanorum arbitrio oro obtestorq Forma
plectens in id ne cui romano traderetur fidem exposceret:¬
prolapsus ẽ animus uictoris: sed ut est genus numidarum
munerem preceps amore captiue uictor captus dextͣ data i
id quo petebatur obligandę fidei in regiam concedit. Insti¬
tit de inde cogitare secum ip̃e quemadmodum promissi fidẽ
prestaret. Quod cum expedire non posset ob amorem teme¬
rarium atq impudens mutatur consilium.Nuptias in eũ
ip̃m diem parari repente iubet. ne quid relinquer& integrũ
elio aut ip̃i scipioni consulendi uelut in captiuam quae mas¬
nisse iam nupta foret. Factis nuptiis superuenit lelius et adeo
non dissimulauit improbare factum ut primo etiam cum Sy¬
phace et caeteris captiuis detractam eam geniali muttere ad
cipionem conatus sit.Uictus deinde precibus massinisse
orantis ut arbitrium utrius duorum regum fortunae accessio¬

Expanded text:
uindices ab Romanorum arbitrio oro obtestorque.' foruindices ab Romanorum arbitrio oro obtestorque.' forplectens in id ne cui Romano traderetur fidem exposcerdiam modo prolapsus est animus uictoris, sed, ut est genus Numidarum in uenerem praeceps, amore captiuae uictor captus. data dextra in id quod petebatur obligandae fidei in regiam concedit. institit deinde reputare secum ipse quemadmodum promissi fidem praestaret. quod cum expedire non posset, ab amore temerarium atque impudens mutuatur consilium; nuptias in eum ipsum diem parari repente iubet ne quid relinqueret integri aut Laelio aut ipsi Scipioni consulendi uelut in captiuam quae Masinissae iam nupta foret. factis nuptiis superuenit Laelius et adeo non dissimulauit improbare se factum ut primo etiam cum Syphace et ceteris captiuis detractam eam <lecto> geniali mittere ad Scipionem conatus sit. uictus deinde precibus Masinissae orantis ut arbitrium utrius regum duorum fortunae accessio
Abbreviated transcription (Latin):
ee id quod rata genibus aduoluta eius omnia quidem ut
possis inquit in nos dii dederunt utriusq: et felicitas tua.Sed
captiue apud dominum uite necisq: sue uocem supplicẽ
licere mittet.Si genua siuictricem attingere dextram p̃¬
cor quesoq per maiestatem regiam in qua paulo ante
nos quoq fuimus:perq gentis numidarum nomen quod
tibi cum syface commune fuit per huiusce regie deos
te melioribus omnibus accipiant ꝗͣ syphacent hinc mise¬
runt: hanc ueniam supplicides ut ipe quodcumq fert a¬
nimus de captiua tua statuas.Nec in cuiusꝗͣ Romani suꝑ¬
bum et crudele arbitrium uenire sinas.Si nihil aliud qͣ¬
uxor syphacis fuissem tamen numide atq in e adem afri
ca mecum geniti ꝗͣ alienigine et externi fidem experiri
mallem quid carthaginensi ab romano quid filiae hasdru¬
alis timendum sit uides Si nulla re alia potes morte me ut

Expanded text:
esse, id quod erat, rata genibus aduoluta eius 'omnia quidem ut esse, id quod erat, rata genibus aduoluta eius 'omnia quidem ut possis' inquit 'in nobis di dederunt uirtusque et felicitas tua; sed si captiuae apud dominum uitae necisque suae uocem supplicem mittere licet, si genua, si uictricem attingere dextram, precor quaesoque per maiestatem regiam, in qua paulo ante nos quoque fuimus, per gentis Numidarum nomen, quod tibi cum Syphace commune fuit, per huiusce regiae deos, qui te melioribus ominibus accipiant quam Syphacem hinc miserunt, hanc ueniam supplici des ut ipse quodcumque fert animus de captiua tua statuas neque me in cuiusquam Romani superbum et crudele arbitrium uenire sinas. si nihil aliud quam Syphacis uxor fuissem, tamen Numidae atque in eadem mecum Africa geniti quam alienigenae et externi fidem experiri mallem: quid Carthaginiensi ab Romano, quid filiae Hasdrubalis timendum sit uides. si nulla re alia potes, morte me ut
Abbreviated transcription (Latin):
pulchrius ꝗͣ uictorem recupatum tanto post interuallo inui¬
uersis non dari spatium ad cessandum. sise lelius cum e¬
quitatu uictoq syface Cirtam procedere sinat trepida oia
metu se oppressurum. Lelium cum peditibus subsequi Ø¬
modicis itineribus posse. Assentiente lelio pregressus cyrtan
enocari ad colloquium principes Cyrtensium iubet. Sed a¬
pud ignaros reges caus nec quae actaeent promendo neci
minis: nec suadendo ante ualuit ꝗͣ rex uinctus in conspectu
datus est.Tum ad tam fedum spectaculum comploratio:
orta et partim pauore moenia sunt deserta. partim repẽ¬
tine consensu gram aput uictorem querentium patefacte
um dimisso ne cui fuge pateret exitus adregiam occupar¬
dam citato uadit equo. Intranti uestibulum in ip̃olimine
Sophonisba uxor Syfacis filia hasdrubalis poenum occur¬
rit. Et cum in medio agmine armatorum massinissam:
signem cum armis tum caetero habitu conspexisset. regẽ

Expanded text:
pulchrius quam uictorem reciperatum tanto post interuallo pulchrius quam uictorem reciperatum tanto post interuallo uersis rebus non dari spatium ad cessandum; si se Laelius cum equitatu uinctoque Syphace Cirtam praecedere sinat, trepida omnia metu se oppressurum; Laelium cum peditibus subsequi modicis itineribus posse. adsentiente Laelio praegressus Cirtam euocari ad conloquium principes Cirtensium iubet. sed apud ignaros regis casus nec quae acta essent promendo nec minis nec suadendo ante ualuit quam rex uinctus in conspectum datus est. tum ad spectaculum tam foedum comploratio orta, et partim pauore moenia sunt deserta, partim repentino consensu gratiam apud uictorem quaerentium patefactaeum dimisso ne cui fugae pateret exitus, ad regiam occupandam citato uadit equo. intranti uestibulum in ipso limine Sophoniba, uxor Syphacis, filia Hasdrubalis Poeni, occurrit; et cum in medio agmine armatorum Masinissam insignem cum armis tum cetero habitu conspexisset, regem
Abbreviated transcription (Latin):
effuse uenientem in se hostem.primo barbari segnius pi¬
mittere equos de in stare ac prope turbati nouo genere
pugne. Postremo non pediti solum cedere:sed neequitem
ꝗdem sustineri peditis presidio audentem. Iam signa quoq
gionum appropinquabant.Tum uõ mesesuli modo non
primum impetum ne conspectum quidem signorum atq:
armorum tulerunt.tantum seu memoriae priorum o¬
cladium seupñs terror ualuit. Ibi syfax dum obequitat ho¬
uim turmis: si pudore si periculo suo fugam sistere posi
equo grauiter icto effusus opprimitur capiturq et uiuus
laetum ante omnes massinisse prebiturus spectaculum
Ad lelium pertrahitur Cirta caput regni syfacis erat. Coq¬
se ingens hominum ui ex fuga contulerit.Cedes in e¬
prelidꝰ minor ꝗ̃ uictoria fuit. Quia equestri tantummo
prelio certatum fuerat non plus quinq milia occisa mi¬
nus dimidium cius hominum captum est. Et impetui
castra facto quo perculsa rege amisso multitucdo se

Expanded text:
effuse inuehentem sese hostem, primo barbari segnius peeffuse inuehentem sese hostem, primo barbari segnius permittere equos, dein stare ac prope turbari nouo genere pugnae, postremo non pediti solum cedere sed ne equitem quidem sustinere, peditis praesidio audentem. iam signa quoque legionum adpropinquabant. tum uero Masaesulii non modo primum impetum sed ne conspectum quidem signorum atque armorum tulerunt; tantum seu memoria priorum cladium seu praesens terror ualuit. ibi Syphax dum obequitat hostium turmis si pudore, si periculo suo fugam sistere posset, equo grauiter icto effusus opprimitur capiturque et uiuus, laetum ante omnes Masinissae praebiturus spectaculum, ad Laelium pertrahiturse ingens hominum ex fuga contulit vis. proelio minor quam uictoria fuit quia equestri tantummodo proelio certatum fuerat: non plus quinque milia occisa, minus dimidium eius hominum captum est impetu in castra facto quo perculsa rege amisso multitudo se