comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
tatẽ gestauit . deuirgine mariu morta lit̃ natds. habens
carnẽ ñ peccatriaem. sed tam̃ similitudinẽ gerentẽ pec¬
cati quiamoripoterat & mors depeccato ẽ : unde ẽ &iã
illud: scientes quia u&us homo nr̃ simul confixus ẽ cruci
cũ illo ut euacu&ur corpus peccati: Nonergo dñs perlin¬
guã mõsi fumulidĩ sed mors ipsa meruit male dictum
quũ dñs nr̃ suscipi endo euacuauit morsitaque illa pepen¬
dit in ligno. quae ꝑ mulierem ad hominẽ. serpentina ꝑsuasso¬
ne peruenit un de &iam serpentem adsignificationem ip¬
sius mortis mõses in heremo exaltauit in ligno: & quo amor¬
tiferis cupiditatib perfidem sanamur crucis dño qua
cruce mors ligno suspensae propterea qui serpentũ mor¬
sib uenenabantur. conspecto serpente qui fixus erat
atque exaltatur in ligno continuo sanabantur. Huic sacra¬
mento ipsedñs ad testatus ẽ dicens: Sicut enimoses exalta¬

Expanded text:
tatem gestauit de uirgine Maria mortaliter natus, habens tatem gestauit de uirgine Maria mortaliter natus, habens carnem non peccatricem, sed tamen similitudinem gerentem carnis peccati, quia mori poterat et mors de peccato. unde est etiam illud: scientes quia uetus homo noster simul confixus est cruci cum illo ut euacuetur corpus peccati. non ergo dominus per linguam Moysi famuli dei, sed mors ipsa meruit maledictum quam dominus noster suscipiendo euacuauit. mors itaque illa pependit in ligno, quae per mulierem ad hominem serpentina pers peruenit. unde etiam serpentem ad significationem ipsius mortis Moyses in heremo exaltauit in ligno. et quoniam a mortiferis cupiditatibus per fidem sanamur crucis domini qua cruce mors ligno suspensa est, propterea qui serpentum morsibus uenenabantur, conspecto serpente, qui fixus erat atque exaltatus in ligno, continuo sanabantur. huic sacramento ipse dominus adtestatus est dicens: sicut enim Moyses exalta
Abbreviated transcription (Latin):
e eo quod scriptũ ẽ in deutero nomio. male dictus omnis
qui in ligno pependerit: lic& saepe amanchacis ista questio
uentilatasit : ñ uideo tam̃ quod habeat huic sententiȩ con¬
trarium. quod ex euangelio adimantus opponendũ putauit
ubi dñs ait. Siuis ꝑfectus eẽ uende omnia quȩcũq possides
& diuide pauperib & tolle crucẽ tuã & sequereme: hic
pra&er quod crucem nominat. nihil attendit eẽ con¬
trarium ei qđ dictũ est. maledictus omnis qui in ligno
Idesu&us uita perimitur. quã deadã traximus: ut quod
in illo fuit uoluntariũ in nob̵ fier& naturale: quod osten¬
dit apłs dicens: fuimus & nosaliqnđo natura filii irae
sicut &c&eri: siergo u&us uita deadam. unde & nominis
u&eris hominis u&us uita signatur : Quid absurdum ha¬
b& quod inu&erem hominẽ maledictũ ꝓlictũ est quem
dñs suspendit in ligno : quia exipsa successione mortali¬

Expanded text:
De eo, quod scriptum est in deuteronomio: maledictus omnis, De eo, quod scriptum est in deuteronomio: maledictus omnis, qui in ligno pependerit. licet saepe a Manichaeis ista quaestio uentilata sit, non uideo tamen. quid habeat huic sententiae contrarium, quod ex euangelio Adimantus obponen dum putauit, ubi dominus ait: si uis perfectus esse, uende omnia quae possides et diuide pauperibus et tolle 12 crucem tuam et sequere me. hic praeter quod crucem nominat, nihil adtendit esse contrarium ei, quod dictum est: maledictus omnis, qui in ligno id est uetus uita perimitur, quam de Adam traximus, ut quod in illo fuit uoluntarium, in nobis fieret naturale. quod ostendit apostolus dicens: fuimus et nos aliquando natura filii irae sicut et ceteri. si ergo uetus uita de Adam, unde et nomine ueteris hominis uetus uita signatur, quid absurdum habet, quod in ueterem hominem maledictum prolatum est, quem dominus suspendit in ligno, quia ex ipsa successione mortali
Abbreviated transcription (Latin):
sent dm̃ diligere assuescerent. quã uis plus ibi oper&ur timor
quae tamenomnia dona temporalia. figurae sunt donorum
aeternorum & illa deinimicis uictoria prȩsignat uictoriam
dediabolo & angelis eiꝰ : & quod isti adiecerunt quasi contra¬
riũ u&eri testamento quod apłr loquitur. dm̃ non pugna &
dissensione sed pace delectari: sciant talem dm̃ praedicari
inscripturis illis. cui pacẽ suã nemopossit auferre: ñ quałe
ips prȩdicant. quitimens reir ruer& bellũ regionib suis. mẽ¬
brã sualonge misit. ut ꝑegrina bella tollerarent. & postea
liberari atquepurgari uicta & inquinata non possent:
Innatura uero humuna quae peccato in inferiora de fluxit.
Ita ds̃ pace delestatur. ut non relinquat libram̃ta iustitiae :¬
nec pacem quã diligit uelit calcari peccanti peccantib sed
amaria certantib: apprehendi auictoribus dea carnulib:
figurata ꝓmittere. spiritalib aperta monstrare:

Expanded text:
sent, deum diligere adsuescerent, quamuis plus ibi operaretur timor. sent, deum diligere adsuescerent, quamuis plus ibi operaretur timor. quae tamen omnia dona temporalia figurae sunt donorum aeternorum et illa de inimicis uictoria praesignat uictoriam de diabolo et angelis eius. Et quod isti adiecerunt quasi contrarium ueteri testamento, quod apostolus loquitur deum non pugna et dissensione, sed pace delectari. sciant talem deum praedicari in scripturis illis, cui pacem suam nemo possit auferre, non qualem ipsi praedicant; qui timens, ne inrueret bellum religionibus suis, membra sua longe misit, ut peregrina bella tolerarent et postea liberari atque purgari uicta et inquinata non possent. in natura uero humana, quae peccato in inferiora defluxit, ita deus pace delectatur. ut non relinquat libramenta iustitiae nec pacem, quam diligit, uelit calcari a peccantibus,. sed amari a certantibus, adprehendi a uictoribus. et ea carnalibus figurata promittere spiritalibus aperta monstrare.
Abbreviated transcription (Latin):
nitent: dies auridcent sibi fundam̃tum bonũ infuturum.
iut ap prehendant uerã uitã: Quis hic non intellegãt ñ esse
culpabile habere ista. sed amare &spem meis ponere. &ea prȩ¬
ferrae aut &iam conferre ueritati. iustitiae sapientiae fi¬
dacibonae conscientiae. caritati di & proximi quibus omnib:
anima pia diues est in secr&issuis corã oculisdĩs sedut diliga¬
tur dr̃ qui diligentibus seista cuncta inuisibilia & aet̃na largi¬
tur. ideseipsum his omnibus plenũ donat dilectoribus suis: C¬
ut ergo ipsediligatur. illo &iam tempore quo carnalis ani¬
ma carnis uidelic& affectibus implicata. nisitemporalia den
derare non nouit : persua dendum illi est quod &iã ista ds̃
dat homini quia &uerum est &utilissime creditur hoc popu¬
lo is rahel factum est  per illas pollicitationes quas imperitissi¬
me miseri derident : ut &iã in ipsis infimis rebus quomodo pos¬

Expanded text:
nicent, thesaurizent sibi fundamentum bonum in futurum, nicent, thesaurizent sibi fundamentum bonum in futurum, ut a d prehendant ueram uitam. quis hic non intellegat non esse culpabile habere ista, sed amare et spem in eis ponere, ea praeferre aut etiam conferre ueritati, iustitiae, sapientiae, fidei, bonae conscientiae, caritati dei et proximi, quibus omnis anima pia diues est in secretis suis coram oculis dei ? sed ut diligatur deus, qui diligentibus se ista cuncta inuisibilia et aeterna largitur, id est se ipsum his omnibus plenum donat dilectoribus suis, ut ergo ipse diligatur, illo etiam tempore, quo carnalis anima, carnis uidelicet adfectibus inplicata, nisi terrena et temporalia desiderare non nouit, persuadendum illi est, quod etiam ista dat deus homini, quia et uerum est et utilissime creditur. hoc populo Israhel factum est per illas pollicitationes, quas inperitissime miseri derident, ut etiam in ipsis infimis rebus, quoquomodo pos
Abbreviated transcription (Latin):
lis autẽ. nonesse peccatum: Nonautẽ ista iussa sedper missa
eẽ Apłis ex hor intellegitur. quod apłs paulus manibus suis ope¬
ratus. uictũ quęrebat. non ab usus ea potestate sicut ipselo¬
quitur. quã dñs eu angelistis dedit: quod enĩ permittitur
catum est: ad dunt &iam deillo diuite cui ds̃ dixerat. stul¬
te ac nocte Animantuum exp&am. quae autem prȩparasti
cuius erunt : & dicunt nonminus huic capitulolegis eẽ con¬
trarium: cum in isto inanitas irrisasit uanae la&itiae. qui¬
incertam laetitiae incerta illa procertir habuit: popubo aut̃
is rahel certã faciebat illã pollicitationem. omnipotentia
locum: Italo quitur: diuitib huius saeculi priecipe non suꝑ¬
be sapere. neq sperare in incerto diuitiarum sed indõ uiuo
qui prȩstat nobis omnia habundanter ad fruendum: bene
faciant diuites sint in operibus bonis. facile tribuant. cõmu¬

Expanded text:
lis autem non esse peccatum. non autem ista iussa, sed permissa lis autem non esse peccatum. non autem ista iussa, sed permissa esse apostolis ex hoc intellegitur, quod apostolus Paulus manibus suis operatus uictum quaerebat non abusus ea potestate, sicut ipse loquitur, quam dominus euangelistis dedit. quod enim permittitur catum est. Addunt etiam de illo diuite, cui deus dixerat: stulte, hac nocte a te animam tuam expetam; quae autem praeparasti, cuius erunt? et dicunt non minus huic capitulo legis esse contrarium, cum in isto inanitas inrisa sit uanae laetitiae, quia incerta illa pro certis habuit, populo autem Israhel certam faciebat illam pollicitationem omnipotentia locum, ita loquitur: diuitibus huius saeculi praecipe non superbe sapere neque sperare in incerto diuitiarum, sed in deo uiuo. qubuant, commu
Abbreviated transcription (Latin):
bouos & dis ponãuos : mandu cabitis u&us qđ in u&erauit :¬
& proicidis u&us ante nouũ: Iam neminẽ opost& poste¬
lare anob ut haec ostendamus quã congruenter illipo¬
pulo: ds̃ promiserit: multaenĩ dehacrẽ diximi & cui par¬
uasunt nimis tardus ost: sed tam̃ quod &iã huic loco deno¬
uo testam̃to dicunt et̃ contrariũ illud uidelic& quod dñs
ait. Nolite portare aurũ. neque ar gentum neque nũ mos
in zonis uris: non peram inuia. neque duas tonicus. neque
calciamenta neque uirgam: dignus estenĩ operarius mer¬
cedesua: Quid mirũ sihaec eu angelistis donauerat: Nũ quid
in hoc ministerium populur iudaricus uocabatur: quae tamen
omnia spiritaliter per scrutanda sunt. neipse dñs hominibus
impus contrasua prȩcepta fecisse uideatur. qui &iam loculos habe¬
bat quibus ad necessarium uictum pecunia portabatur. nisi for¬
te dicturi sunt in zonis habere pecuniã peccatum eẽ. In locu¬

Expanded text:
bo uos et disponam uos. manducabitis uetus, quod inueterauit, ebo uos et disponam uos. manducabitis uetus, quod inueterauit, et proicietis uetus ante nouum. iam neminem oportet postulare a nobis, ut haec ostendamus quam congruenter illi populo deus promiserit. multa enim de hac re diximus. et cui parua sunt, nimis tardus est. sed tamen quod etiam huic loco de nouo testamento dicunt esse contrarium illud uidelicet, quod dominus ait: nolite portare aurum neque argentum neque nummos in zonis uestris, non peram in uia neque duas tunicas nequs calciamenta neque uirgam; dignus est enim operarius mercede sua, quid mirum si haec euangelistis donauerit ? numquid in hoc ministerium populus Iudaicus uocabatur? quae tamen omnia spiritaliter perscrutanda sunt, ne ipse dominus hominibus inpiis contra sua praecepta fecisse uideatur, qui etiam loculos habebat, quibus ad necessarium uictum pecunia portabatur. nisi forte dicturi sunt in zonis habere pecuniam peccatum esse. in locu
Abbreviated transcription (Latin):
essedixi ad cõparationẽ ipsius necomparaui illi lapidem pret¬
osũ. qũo omne aurũ in cõnparatione illius arena est exigua
& tũ quam lutum aestimabitur argentũ &illã, haec isti siaut le¬
gerent. Aut nonimpie legerent : uiderent omnia in utriusq
testamenti scripturis. & ad exp&endũ & ad fugiendũ & ad sumen¬
dũ & ad reiciendũ sibi concordantia & suis gradibus ordinata:
e coquod scriptũ ẽ in lege: siambu laueritis inle geiprȩcepta.Xx
mea custo dieritis : dabopluuias tempore suo & produc& tra
fructus suos & arbores poma &un demiae tuae messibus succe¬
dent & satiouin demus. & saturamini. & sedebitis in pace int̾ra
ura & dormi&is & ñ erit qui uos terreat: & per dã omnẽ bel¬
uã exterraurã. &per sequamini inimicos uros. & cadent ante
uos ingladio & insequentur quinque ex uob centũ. & centũ
ex uobis ꝑsequentur decẽ milia. & concident inimiciuri
anteuos ingladio & ueniũ & benedicam uor & multiplica¬

Expanded text:
duxi ad conparationem ipsius. nec conparaui illi lapidem pretiosum, quoniam omne aurum in conparatione illius arena est exigua et tamquam lutum aestimabitur argentum ad illam. haec isti si aut legerent aut non inpie legerent. uiderent omnia in utriusque testamenti scripturis et ad expetendum et ad fugiendum et ad sumendum et ad reiciendum sibi concordantia et suis gradibus ordinata. De eo, quod scriptum est in lege: si ambulaueritis in lege et praecepta mea custodieritis, dabo pluuias tempore suo et producet terra fructus suos et arbores poma et uindemiae tuae messibus succedent et satio uindemiis: et saturabimini et sedebitis in pace in terra uestra et dormietis et non erit, qui uos terreat; et perdam omnem beluam ex terra uestra et persequemini inimicos uestros, et cadent ante uos in gladio; et insequentur quinque ex uobis centum et centum ex uobis persequentur decem milia et concident inimici uestri ante uos in gladio; et ueniam et benedicam uos et multiplica
Abbreviated transcription (Latin):
tius habitat in uobis qui suscitauit ihmm̃ xpm̃ am̃ortuis
uiuificabit & mortalia corpora ur̃a ꝑ i habitantem spm̃
eius in uobis. Iam quar cũ gradũ demonstrat exillis quat¬
tuor quos superius diftinximus sed gradus iste in hancuitã
non inuenitur: Pertin& eñ adspem qua ex pectanuredemp¬
tione corporis nr̃i quando corruptibilehoc indu& incor¬
ruptionem & mortale hoc indu& inmnortalitatem : Ibi
pax ꝑfecta est. quia ni hil molesti arũ anima decorpore
patitur iã uiuificato & incȩlestẽ qualitatẽ m̃uteto quod¬

Expanded text:
rtuis, rtuis, vivificabit et mortalia corpora vestra per inhabitantem Spiritum ejus in vobis, jam quartum gradum demonstrat ex illis quatuor quos superius distinximus . Sed gradus iste in hac vita non invenitur. Pertinet enim ad spem qua exspectamus redemptionem corporis nostri, quando corruptibile hoc induet incorruptionem, et mortale hoc induet immortalitatem . Ibi pax perfecta est, quia nihil molestiarum anima de corpore patitur jam vivificato, et in coelestem qualitatem immutato.
Abbreviated transcription (Latin):
explicari sol&: qua ꝓpter recte appellat apostolus carnis pru¬
dentiã : qua hȩc app&untur promagnis bonis. quae ñ perseue.¬
rant cũ homine. & nehȩc amittantur tim&ur. quae quandoq
amittenda sunt: Nonpotest aut̃ talis prudentia legidĩ
obtemperare: sedtunc obtẽperatur. legrcũ hacc prudentia ex¬
tincta fuerit ut e succedat prudentia sp̃r: qua ne quebonis
animȩ natura & prudentiã carnis hab& cũ inferiora secta¬
tur. & prudentiã sp̃s cũ superiora eligit : quem admodũã quȩ
natura & frigore congelascit. & calore soluitur : sic ergo dictũ
est legidi nonẽ subiecta prudentiu carnis. nec enĩ potest
quomodo recte dicer&ur niuem non posse cale facere neq:
enĩ potest sedcũ adhibito calore soluit & calescit aqua iam
gentia reru terrenarum sollicitat animã & quaedã deside¬
ria excitat. quibus ad peccandũ ñ obtemperat. quiiã mente

Expanded text:
explicari solet. Quapropter recte appellat Apostolus carnis pruexplicari solet. Quapropter recte appellat Apostolus carnis prudentiam, qua haec appetuntur pro magnis bonis, quae non perseverant cum homine; et ne haec amittantur timetur, quae quandoque amittenda sunt. Non potest autem talis prudentia Legi Dei obtemperare. Sed tunc obtemperatur Legi, cum haec prudentia exstincta fuerit, ut ei succedat prudentia spiritus, qua nec in tanimae natura et prudentiam carnis habet, cum inferiora sectatur; et prudentiam spiritus, cum superiora eligit: quemadmodum eadem aquae natura et frigore congelascit, et calore resolvitur. Sic ergo dictum est, Legi Dei non est subjecta prudentia carnis; nec enim potest; quomodo recte diceretur, nivem non posse calefieri; neque enim potest: sed cum adhibito calore solvitur, et calescit aqua, jamgentia rerum terrenarum sollicitat animam, et quaedam desideria excitat, quibus ad peccandum non obtemperat qui jam mente
Abbreviated transcription (Latin):
bus car nalis erat prudentia illa. inqua impleri legis prȩcepta
non poterant: Haec aut̃ prudentia. in homine dominico destruc¬
ta & ablata iustitialegis impl&ur. cũ secundũ carnẽ non ambu¬
latur sed secundũ spm̃, unde uerissimedictum est. Nonuenilegẽ
soluere sedimplere: plenitudo ergolegis caritas: & caritas
eorum est qui secundũ sp̃m abulant: Haec enĩ ad gratiã per¬
tin& sp̃s scĩ. Quando enĩ ñerat caritas iustitiae. sed timor:
inimicã indm̃. legi enĩ di non est subiecta nec enĩ potest:
ostendit quod dixerie inimica. nequis putar& tamquã ex ãđ¬
uerso principio. aliquã naturã quã non condidit dr̃ in imi¬
citias se aduersum dm̃ exercere: inimicus ergo di dicitur.
quilegi ipsius non obtemperat: & hoc ꝑcarnis prudentiã
idescũ app&it tẽporalia bona & tim& tẽporalia mala:
definitio enĩ prudentiae : in app&endis bonis. & uitandis malis

Expanded text:
bus carnalis erat illa prudentia, in qua impleri Legis praecepta bus carnalis erat illa prudentia, in qua impleri Legis praecepta non poterant. Hac autem prudentia in homine Dominico destructa et ablata, justitia Legis impletur, cum secundum carnem non ambulatur, sed secundum spiritum. Unde verissime dictum est, Non veni Legem solvere, sed implere . Plenitudo ergo Legis charitas . Et charitas eorum est qui secundum spiritum ambulant. Haec enim ad gratiam pertinet Spiritus sancti. Quando enim non erat charitas justitiae, sed timor, inimica in Deum: Legi enim Dei non est subjecta; nec enim potest, ostendit quid dixerit, inimica: ne quis putaret tanquam ex adverso principio aliquam naturam, quam non condidit Deus, inimicitias adversus Deum exercere. Inimicus ergo Dei dicitur, qui Legi ipsius non obtemperat, et hoc per carnis prudentiam, id est, cum appetit temporalia bona, et timet temporalia mala. Definitio enim prudentiae in appetendis bonis et vitandis malis
Abbreviated transcription (Latin):
neq m&u ebant nis cũ talibus bons inꝰminebat aduersitar &
deo cũ illa bonatem poralia turbarentur. facile recedebant
apreceptis legis Infirmabatur ergolex non inplendo quõ đ¬
prȩdebat. non sua culpa sed ꝑcarnem: id est ẽõs homines qui
carnalabona appetendo. non amabant legis iusticiã sedertem¬
poralia cõmoda preponebint: Ideo liberitor nr dũr ilis xp̃s
suscipiendo mortalem carnẽ insimili tudine carnis peccaq
carnienĩ peccati. mors debita est: at uero illa mors dñi. digna¬
tionis fuit ñ debiti & tamen hoc quoq apostolus peccatũ uo¬
cat. susceptionẽ mortalis carnis. quam uis non peccatricis
ideo quia inmor talis tam quã peccatũ fecit cum moritur:
Sed depeccato in quit dã nauit peccatũ in carno. Idenĩ egie
mors dnĩ nemorstimer&ur : & ex eo iam non app&erentur
temporaliabona. nec m& uerentur tempo raliam ala: inqui¬

Expanded text:
neque metuebant, nisi cum talibus bonis imminebat adversitas; et neque metuebant, nisi cum talibus bonis imminebat adversitas; et ideo cum illa temporalia bona turbarentur, facile recedebant a praeceptis Legis. Infirmabatur ergo Lex non implendo quod praecipiebat; non sua culpa, sed per carnem, id est, eos homines qui carnalia bona appetendo non amabant Legis justitiam, sed ei temporalia commoda praeponebant. Ideo Liberator noster Dominus Jesus Christus suscipiendo mortalem carnem, venit in similitudine carnis peccati. Carni enim peccati debita mors est. At vero illa mors Domini, dignationis fuit, non debiti: et tamen hoc quoque Apostolus peccatum vocat susceptionem mortalis carnis, quamvis non peccatricis, ideo quia immortalis tanquam peccatum facit cum moritur. Sed de peccato, inquit, damnavit peccatum in carne. Id enim egit mors Domini, ne mors timeretur, et ex eo jam non appeterentur temporalia bona, nec metuerentur temporalia mala, in qui
Abbreviated transcription (Latin):
tutus. mente soruit legidĩ carneaut legi peccaqi: legem
Autem peccat: dicit ex trans gressione adae conditionem
mortalem quamor taler facti sumus: ex hac enĩ labe car¬
nis concupiscentia carnalis sollicitat : & secundũ hane dicit
xp̃o ihũi. satis ostendit condeminationẽ ñesre si existant deside¬
ria carnalia sedsieis ad peccandũ oboediatur. quod contingit
his qui sublege constitutisunt: nondũ subgratia: Nã sub lege
consttati non solum sepugnantom habent concupiscentiam
sed&iam captiui dicuntur. cum obtemperant e nõn auẽ contin¬
leerat legi inquo infirmabatur percarnem. dĩ filium suũmisit
insimilitudinem carnis peccat & depeccato dam nauit peccatum
incarne ut iustitia legis impler&ur in nobis. qui non secundũ car¬
nem ambulamus sed secundum sp̃m: manifestissime doc&¬
implenda : quo quibus dataerat lex ante gratiã. deditierant
carnalibus bonis. & ex his beatitudinẽ Ad quirere cupiebant:

Expanded text:
tutus mente servit Legi Dei, carne autem legi peccati. Legem tutus mente servit Legi Dei, carne autem legi peccati. Legem autem peccati dicit ex transgressione Adae conditionem mortalem, qua mortales facti sumus. Ex hac enim labe carnis concupiscentia carnalis sollicitat, et secundum hanc dicit Christo Jesu, satis ostendit condemnationem non esse, si existant desideria carnalia, sed si eis ad peccandum non obediatur. Quod contingit his qui sub Lege constituti sunt, nondum sub gratia. Nam sub Lege constituti non solum repugnantem habent concupiscentiam, sed etiam captivi ducuntur, cum obtemperant ei. Non autem continrat legis, in quo infirmabatur per carnem, misit deus filium suum i 11 similitudine carnis peccati et de peccato damnauit peccatum in carne, ut iustitia legis inpleretur in nobis, qui non secundum carnem ambulamus, sed secun dum spiritum. undimplenda, quoniam quibus data erat Lex ante gratiam, dediti erant carnalibus bonis, et ex his beatitudinem acquirere cupiebant,
Abbreviated transcription (Latin):
consu&udo carnalis & ñ captiuar& ñ ẽ& dã natio In eo est
enĩ dã natio qđ obtẽperamus & serisim: desiderus prauis
carnalibus: Si aut̃ existant & non desint talia desideria
non tam̃ his oboedia mus ñ captiua mur. & subgratia iam
sumus : dequalo qu&ur cũ exclamauerit & implorauerit libe¬
ratoris auxiliũ ut possit per gratiã caritas qđ ꝑ legemtimor
ñ poterat: dixit enĩ: infelix ego homo quis meliberabit de
corpore mortis huiur & subiecit gratia dĩ ꝑ ihm̃ xp̃m dnm̃¬
nr̃m deinde incipit describere hominẽ subgratia consti¬
tutũ : qui tertius gradusẽ illorum quattuor qđ superius
distinximus: adhunc gradũ iã pertin& quod statim subiun¬
git: Igicur ego ipse mente seruio legidi. carne aũ legi peccan:¬
f:
qua lic& existentibur desideriis carnalibur. ñ iam seruit
consentiendo ad faciendũ peccatũ qui subgratia consti¬

Expanded text:
consuetudo carnalis, et non captivaret, non esset damnatio. In eo enim consuetudo carnalis, et non captivaret, non esset damnatio. In eo enim est damnatio, quod obtemperamus et servimus desideriis pravis carnalibus. Si autem existant, et non desint talia desideria, non tamen his obediamus; non captivamur, et sub gratia jam sumus, de qua loquetur cum exclamaverit et imploraverit Liberatoris auxilium, ut possit per gratiam charitas, quod per Legem timor non poterat. Dixit enim, Infelix ego homo, quis me liberabit de corpore mortis hujus? Et subjecit, Gratia Dei per rum. Deinde incipit describere hominem sub gratia constitutum: qui tertius gradus est illorum quatuor quos superius distinximus . Ad hunc gradum jam pertinet quod statim subjungit, Igitur ego ipse mente servio Legi Dei, carne autem legi peccati: quia licet existentibus desideriis carnalibus, jam non servit consentiendo ad faciendum peccatum, qui sub gratia consti
Abbreviated transcription (Latin):
na sctis quidem: lex ab omi eriminatione defenditur
sed cauendũ nequis arbi tr&ur his uerbis auferrinobis li¬
berum uoluntatis arbitrium. quod ñ ita est: nunc enĩ homo
describitur sublege positus ante gratiã : Tunc enĩ peccatis
uincitur. dũ uiribus suis iuste uiuere conatur. sine adiu¬
torioliberantis gratiae dĩ : Libero aut̃ arbitrio hab&. ut
credat liberatori & accipiat gratiã. ut iã illo qui eam
donat liberante & adiuuante non pecc&: atque ita desi¬
nat eẽ sublege sed cum lege uel in lege. implens eam
caritate dĩ qđ timore non poterat: quod aut̃ ait. Video¬
abã legẽ inmem bris meis. repugnantẽ legimentis meae
& captiuantẽ me sublege peccat quae ẽ in membris meis
egẽ peccati dicit. quaquisq: carnali consu&udine inpli¬
catus astringitur: hanc repugnare ait legimentir suae
& secaptiuare sublegepeccat : unde intellegitur ille homo
describi: qui nondũ est subgratia : Si enĩ repugnar& tantũ

Expanded text:
 satis quidem Lex ab omni criminatione defenditur: sed cavendum, ne quis arbitretur his verbis auferri nobis liberum voluntatis arbitrium, quod non ita est. Nunc enim homo describitur sub Lege positus ante gratiam. Tunc enim peccatis vincitur, dum viribus suis juste vivere conatur sine adjutorio liberantis gratiae Dei. In libero autem arbitrio habet ut credat Liberatori, et accipiat gratiam, ut jam illo qui eam donat liberante et adjuvante non peccet; atque ita desinat esse sub Lege, sed cum Lege vel in Lege, implens eam charitate Dei, quod timore non poterat. XLV-XLVI. Ib. VIaliam legem in membris meis, repugnantem legi mentis meae, et captivantem me sub lege peccati, quae est in membris meis, legem peccati dicit, qua quisque carnali consuetudine implicatus astringitur. Hanc repugnare ait legi mentis suae, et se captivare sub lege peccati: unde intelligitur ille homo describi, qui nondum est sub gratia. Si enim repugnaret tantum
Abbreviated transcription (Latin):
& credideris in cord&uo quia dr̃ illum suscitauit amortuis
saluus eris. corde enĩ creditur adiustitiam. ore aut̃ confessio
fit in salutem : dotus hiclocus ad illud refertur quod superius
dix uerbu enĩ consũmatũ & breuians faci& dñs super terrã: Re¬
motis enĩ innumerabilibus & multi plicibus sacramentis. quibus
iud aicus populus premebatur: ꝑmiseri cordiam di factum est.
ut breuitate confessionis. fidei ad salutẽ perueniremus: quod aũ¬
dt̃ secundum testimoniũ morsi. Ego ademulictionẽ uosper¬
ducã hon gentem ingentẽ insipientẽ irricabo uos dicendo
gentẽ insppientem. exposuit qđ dixerit in ngente. quasi qđ
negens dicenda sit quae insipiens ẽ: decuius tamen fide irri¬
tandũ dicit populũ iuda icũ : quia illi apprehenderur
quod isti res puerunt uelcerte in nongentem. ingentem insipientẽ
quiacum ẽ& gens insipiens. omnis populus idola colens. tam̃ gentilita

Expanded text:
uo quia Deus illum suscitavit a mortuis, salvus eris. Corde enim creditur ad justitiam, ore autem confessio fit in salutem; » totus hic locus ad illud refertur quod superius dixit, Verbum enim consummans et brevians faciet Dominus super terram . Remotis enim innumerabilibus et multiplicibus sacramentis quibus Judaicus populus premebatur, per misericordiam Dei factum est ut brevitate confessionis fidei ad salutem perveniremus. cundum testimonium Moysi, Ego ad aemulationem vos perducam in non gentem; in gentem insipientem irritabo vos; dicendo, gentem insipientem, exposuit quid dixerit, in non gentem: quasi quod nec gens dicenda sit quae insipiens est. De cujus tamen fide irritandum dicit populum Judaicum, quia illi apprehenderunt quod isti respuerunt. Vel certe in non gentem, in gentem insipientem; quia cum esset gens insipiens omnis populus idola colens, tamen gentilita
Abbreviated transcription (Latin):
legatur non a p̃probo: quomodo enĩtenebrae non ui¬
dentur : sedlucis conparatione sentiuntur. hoc est aut̃
sentire tenebras. quod est ñ uidere : sic& peccatum quia
non in lustratur luce iustitiae. non intellegendo dinosci¬
tur. sicut tenebras dictumest non uidendo sentiri & hoc
pertin& quod inpsalmo dicitur. delicta quis intellegit :¬

Expanded text:
ligatur, non approbo. Quomodo enim tenebrae non viligatur, non approbo. Quomodo enim tenebrae non videntur, sed lucis comparatione sentiuntur; hoc est autem sentire tenebras, quod est non videre: sic et peccatum, quia non illustratur luce justitiae, non intelligendo dignoscitur, siuti tenebras dictum est non videndo sentiri. Et ad hoc pertinet quod in Psalmo dicitur, Delicta quis intelligit
Abbreviated transcription (Latin):
illud qđ recte prȩceptũ et̃ confiteur. implere non potesti
& prȩuaricationis crimine Amplius peccat. qua sinon pro hi¬
ber&ur: hocest quo d inconsequentibus dicit. ut fiat supermo¬
dum peccator. aut peccatum permandatum. quodante man¬
satis ostendit non posse impleri legẽ nisi abspirita libus quales
faciat gratia dĩ similis quisque factus ipsi legi facile impl&
qđ praecepit. necerit subilla sed cum illa: is est autẽ qui iã
nec capitur tempori libus bonis. ñec terr&ur temporalibus ma
quod unus quisq peccando animã suã diabolo uendit: ac cep¬
totãquam pr &io dulcedine tẽporalis uoluptatis: unde &
dñs nr redemptor dictus est: quia hoc modo quo dictum est
uideri minus intellegentibus. contrarium eẽ illi sententiae
quadixit peccatum ut appareat peccatum. perbonum
mihi operatum est mortem: quomodo enĩ appar&
signoratur sed si gnoro sic dictum est hoc loco ut intel¬

Expanded text:
illud quod recte praeceptum esse confitetur, implere non potest; illud quod recte praeceptum esse confitetur, implere non potest; et praevaricationis crimine amplius peccat, quam si non prohiberetur. Hoc est quod in consequentibus dicit, Ut fiat supra modum peccator aut peccatum per mandatum: quod ante mansatis ostendit non posse impleri Legem, nisi ab spiritualibus, quales facit gratia Dei. Similis enim quisque factus ipsi Legi, facile implet quod praecipit; nec erit sub illa, sed cum illa: is est autem qui jam non capitur temporalibus bonis, nec terretur temporalibus malquod unusquisque peccando animam suam diabolo vendit, accepta tanquam pretio dulcedine temporalis voluptatis. Unde et Dominus Redemptor noster dictus est, quia hoc modo quo dictum est, ideri minus intelligentibus, contrarium esse illi sententiae qua dixit, Peccatum, ut appareat peccatum, per bonum mihi operatum est mortem. Quomodo enim apparet, si ignoratur? Sed ignoro, sic dictum est hoc loco, ut intel
Abbreviated transcription (Latin):
me eẽ cognoui: quod aut̃ ait peccatũ enĩ occasione accepta per
mandatũ fefellit mei & perillud occidit : ideo dictũ est. quia desi¬
derii prohibitio fructus dulcior est: unde &iam quaecũ que pec¬
cata occulte fiunt dulciora sunt: quamuis mortifero ista dul¬
cedo sit: inde ẽ qđ apud salomonem. fallacis doc trinȩ imagine:
se dens mulier. & inuitans ut ad seueniant insipientes. scribit᷑
dicere: panes occultos libenter edite & aquã dulcẽ furtiuam
bibite, Ista dulcedo est. occasio ꝑmandatum inuenta peccaq:
peccatũ ut appareat peccatũ : ꝑ bonũ mihi operatũ est mortem:
Hic euident̃ ostendit. qđ superius dixerat sine lege enĩ peccatũ
mortuũ est . ideo dixisse quia lat& : quandõ quidem nunc dicit
non illudbonũ idelegem factũ sibi eẽ mortẽ : sed peccatũ opera¬
tum eẽ mortem ꝑbonũ legis. idest ut appareat peccatũ quod
latebat: sinelege enĩ tunc mortuum quisq cognoscit : cum

Expanded text:
VII, 11. Quod autem ait, Peccatum enim, occasione accepta per mandatum, fefellit me, et per illud occidit, ideo dictum est, quia desiderii prohibiti fructus dulcior est. Unde etiam quaecumque peccata occulte fiunt, dulciora sunt: quamvis mortifera ista dulcedo sit. Inde est quod apud Salomonem fallacis doctrinae imagine sedens mulier, et invitans ut ad se veniant insipientes, scribitur dicere: Panes occultos libenter edite, et aquam furtivam dulcem bibite . Ista dulcedo est occasio per mandatum inventa peccati: peccatum, ut appareat peccatum, per bonum mihi operatum est mortem, hic evidenter ostendit, quod superius dixerat, Sine Lege enim peccatum mortuum est , ideo dixisse, quia latet: quandoquidem nunc dicit, non illud bonum, id est, Legem factam sibi esse mortem, sed peccatum operatum esse mortem per bonum Legis, id est, ut appareret peccatum quod latebat sine Lege. Tunc enim se mortuum quisque cognoscit, cum
Abbreviated transcription (Latin):
subieta s̃ non sponte & c&era usque adid quodait. & ipsi¬
in nobis m&ipsr in gemescimus. adoptionẽ ex pectantes redemp¬
tionem cor porisnri: sic intellegendũ est ut neque sensumdo¬
lendi & gemendi opinemur esse in arboribus & oleribus a
lapidibus & c&eris huius cemodi creaturis hic eni error ma¬
nicheorum e neque angelos scõs uanitati subiestos eẽ arbitre¬
mur. & dehis ex istimemus quod liberabuntur a seruitutae
interitais cum interituri utiq non sint: sed omnem creaturã
in ipsohomine sine ulla calũma cogitamus: Nonenĩ ereatura
ulla eẽ potest. ninaut spiritalis quȩ excellit in angelis. Aut
anmalis quae &iam inuita bestiarũ satis a ppar&.: Aut cor¬
porali quat uidert aut tangi potest Omnis autẽ est suã
i homine: quia homo constat spũ & anima & corpore. Ergo
ercatura reuelationem filiorum di exspectat: quic quidũe
in homine laborat & corruptioni subia c&illã seilie& ia¬

Expanded text:
subjecta est non sponte, esubjecta est non sponte, enobismetipsis ingemiscimus, adoptionem exspectantes, redemptionem corporis nostri, sic intelligendum est, ut neque sensum dolendi et gemendi opinemur esse in arboribus et oleribus et lapidibus, et caeteris hujuscemodi creaturis; hic enim error Manichaeorum est: neque Angelos sanctos vanitati subjectos esse arbitremur; et de his existimemus quod liberabuntur a servitute interitus, cum interituri utique non sint: sed omnem creaturam in ipso homine sine ulla calumnia cogitemus. Non enim creatura ulla esse potest, nisi aut spiritualis, quae excellit in Angelis; aut animalis, quae etiam in vita bestiarum satis apparet; aut corporalis, quae videri aut tangi potest: omnis autem est etiam in homine; quia homo constat spiritu et anima et corpore. Ergo creatura revelationem filiorum Dei exspectat, quidquid nunc in homine laborat, et corruptioni subjacet, illam scilicet ma
Abbreviated transcription (Latin):
sit: quiergo nondum sub gratia sunt & sublege constititq
uincuntur peccatis. ad obaudiendũ desideriis carnalib:
& prȩuaricatione augent reatum criminũ suorum:
spm acceperunt seruitutis. id est spm̃ eiꝰ qui potestatem
mortis hab&: nã si sp̃m seruitutis ipsum spm hominis intel¬
lexerimus : incipit & sp̃s adoptionis ipse intellegi. tam quã
inmelius cõmutatus: sed quia spm̃ adoptionis spm scm̃ acci¬
pimus. quẽ manifeste ostendit cũ dicit ipsesp̃s testimo¬
niũ reddit spũi nr̃o: restat ut spm seruitutis. illum intelle¬
gamus cui seruiunt peccatores: ut quẽ ad modum sp̃s st̃¬
atimore mortis uindicat sic sp̃s seruitutis qui potestatẽ
hab& mortis eiusdem mortis terrore reos tenebat.
ut se ad liberatoris auxilium quisque conuertat. &iam
ipso diabolo inuito qui eum semper in potestate habere
reuelationem filiorũ dĩ exspectat. uanitatienĩ creatura

Expanded text:
sit . Qui ergo nondum sub gratia sunt, et sub Lege constituti sit . Qui ergo nondum sub gratia sunt, et sub Lege constituti vincuntur peccatis ad obediendum desideriis carnalibus, et praevaricatione augent reatum criminum suorum, spiritum acceperunt servitutis, id est, spiritum ejus qui potestatem mortis habet. Nam si spiritum servitutis ipsum spiritum hominis intellexerimus, incipit et spiritus adoptionis ipse intelligi tanquam in melius commutatus. Sed quia spiritum adoptionis Spiritum sanctum accipimus, quem manifeste ostendit cum dicit, Ipse Spiritus testimonium reddit spiritui nostro; restat ut spiritum servitutis illum intelligamus, cui serviunt peccatores: ut quemadmodum Spiritus sana timore mortis vindicat, sic spiritus servitutis qui potestatem habet mortis, ejusdem mortis terrore reos teneat; ut se ad Liberatoris auxilium quisque convertat, etiam ipso diabolo invito, qui eum semper in potestate habere revelationem filiorum Dei exspectat. Vanitati enim creatura
Abbreviated transcription (Latin):
utique sp̃s scr est: Sp̃r ergoseruitu : tis intimore ille ẽ qui po¬
testatem hab& mortir : quia ipso timore pertotã uitam
reierant seruitutis. qui sublege agebant non sub gratia:
Nec mirum est quod eũ acceperunt ꝑdiuinã prouidentiam.
quibona temporalia sectabantur : ñ quia ipsiuslex & manda¬
tum. Mãlex scc̃ & mandatũ scm̃ & iustum & bonũ. Ille aũ¬
sp̃s seruitutis non utiq bonus. quem accipiunt qui prȩcep¬
ta datȩlegis implere ñ possunt dum seruiunt desiderus
carnalibus non dũ gratia liberatoris ad sumpti infiliorum
adoptionẽ quia & ipsesprseruitutis non hab& quem quã in po¬
testatem nisi qui ei peror dinẽ diuinȩ prouidentiae traditus
fuerit . dĩ iustitia sua cuiq tribuente: quam potestatẽ accepe¬
rat apłr cũ dicit dequibus dã quos tradidi satanae. ut discant
non blasphemare: &iterũ dealio: Iã iudicaui inquie tra¬
dere huius modisatanȩ in in teritũ carnis. ut anima salua

Expanded text:
tus sanctus est. Spiritus ergo servitutis in timore, ille est qui potestatem habet mortis; quia ipso timore per totam vitam rei erant servitutis qui sub Lege agebant, non sub gratia. Nec mirum est quod eum acceperunt per divinam providentiam qui bona temporalia sectabantur, non quia ipsius est Lex et mandatum. Nam Lex sancta, et mandatum sanctum, et justum et bonum : ille auspiritus servitutis non utique bonus, quem accipiunt qui praecepta datae legis implere non possunt, dum serviunt desideriis carnalibus, nondum gratia Liberatoris assumpti in filiorum adoptionem: quia et ipse spiritus servitutis non habet quemquam in potestate, nisi qui ei per ordinem divinae providentiae traditus fuerit, Dei justitia sua cuique tribuente. Quam potestatem acceperat Apostolus, cum dicit de quibusdam: Quos tradidi Satanae, ut discant non blasphemare : et iterum de alio, Jam judicavi, inquit, tradere hujusmodi satanae in interitum carnis, ut anima salva
Abbreviated transcription (Latin):
int̃ fectio carnali adhuc populo congruebat ciũlex
tã quã pedagogus dataerat. sicut apłs dicit: His uero
quitunc in illo populo sc̃i & spiritaler homines eraNT
paucissimi sicut mõses. sicut proph&ȩ: quo animo
facerentillã inimicorũ int̃ fectionẽ. &utrum eos
quos int ficiebant diligeresit. multum lat& indoctos &im¬
pios qui diligui ł cuecita tesucm: quiqñm non suntidonei uidere.
istu molepotius cius toritatisur gendisunt: Quid enimẽ qđ dicit
udicaui qua si prue sensicum quisicoperitus ẽ in nomined ñi¬

Expanded text:
interfectio carnali adhuc populo congruebat, cui lex interfectio carnali adhuc populo congruebat, cui lex tamquam paedagogus data erat. sicut apostolus dicit. hi uero. qui tunc in illo populo sancti et spiritales homines erant paucissimi, sicut Moyses, sicut prophetae, quo animo facerent illam inimicorum interfectionem, utrum eos, quos interficiebant, diligerent, multum latet indoctos et inpios, qui diligunt caecitatem suam; qui quoniam non sunt idonei uidere ista, mole potius auctoritatis urgendi sunt. quid enim est quod dim spiritu iam iudicaui quasi praesens eum, qui sic operatus est, in nomine
Abbreviated transcription (Latin):
genda consequentia putauit. ubi scriptũ est. deos
eorũ neadoraueritis. neq feceritis opera ipsorũ.
ed euersione euertite eos & del&e eorũ memoriã
nisi quia &deos gentiũ manichai cogunt diligere
Et quod in euangelio dñs ait: diligite in imicos urõs.
non solũ adhomines sedad dȩmonia quoq uł&iã
adsimulacra ꝑtinere arbitrant᷑. Quodsi ita est. quis ñ
istã d&estatur amentiã siaut̃ ñ hoc arbitrantur :¬
steplurimũ errauit. qui suꝑstitiones gentiũ euerten¬
das esse praeceptas. inu&ere testam̃to cõmemora¬
reuoluit. cũ in nouo quod scriptũ est deinimicis di¬
ligendis tam quã contrariũ uell& opponere : NNos aut̃
neq illud quod dehostib hominib occiden dis. in
u& erib: libt ris illi populo dictũ est contrariũ eẽ dicim:
huic prȩcepto euangelico. quo nob ut inimicos nr̃os
diligamus dñs iub& quando quidem illa inimicorũ

Expanded text:
genda consequentia putauit, ubi scriptum est: deos genda consequentia putauit, ubi scriptum est: deos eorum ne adoraueritis neque feceritis opera ipsorum, sed euersione euertite eos et delete eorum memoriam, nisi quia et deos gentium Manichaei cogunt diligere? et quod in euangelio dominus ait: diligite inimicos uestros, non solum ad homines, sed ad daemonia quoque uel etiam ad simulacra pertinere arbitrantur. quod si ita est. quis non istam detestetur amentiam ? si autem non hoc arbitrantur, iste plurimum errauit, qui superstitiones gentium euertendas esse praeceptas in uetere testamento commemorare uoluit, cum in nouo quod scriptum est de inimicis diligendis tamquam contrarium uellet obponere. Nos autem neque illud, quod de hostibus hominibus occidendis in ueteribus libris illi populo dictum est contrarium esse dicimus huic praecepto euangelico, quo nobis ut inimicos nostros diligamus dominus iubet, quandoquidem illa inimicorum
Abbreviated transcription (Latin):
& ad duc&te adamorreos. & ferez ços. & cananȩos.
& gebusaeos & gergesaeos. & occid&is illos: deos eorũ
neadoraueritis. neq feceritis opera ipsorũ . sedeuersi¬
one euertite eos. & del&e eorũ memoriã: His uer¬
bis deu&erib libris ita cõmemoratis: tã quã contra¬
riũ opponit adimantus quod in euangelio scriptũ est
dicente dño Egbautẽ dico nob diligite inimicos uros
benedicite qui uob̾ maledicunt. & benedicite his qui
uos oderunt. & orate phis quiuos ꝑsecuntur. Quo loco
primo illud uidendum ẽ quod satis ẽẽ debuerit homi¬
ni uolenti quasi contraria monstrare. quod deo cciden¬
dis inimicis in u&erelegescriptũ eẽ cõmonuit. Dñs enĩ
deinimicis diligen disutique dehominibus prȩcepit
quos ꝑnrãm patientiam & caritatẽ. ad salutẽ posse
conuerti. & quiuis intellegit & exemplis sepis sime
demonstratũ est: qui dergosibiuult. quod ad iun¬

Expanded text:
et adducet te ad Amorrhaeos et Pherezaeos et Chananaeos et adducet te ad Amorrhaeos et Pherezaeos et Chananaeos et Iebusaeos et Gergedoraueritis neque feceritis opera ipsorum, sed euersione euertetis eos et delete eorum memoriam. his uerbis de ueteribus libris ita commemoratis tamquam contrarium obponit Adimantus, quod in euangelio scriptum est dicente domino: ego autem dico uobis, diligite inimicos uestros. benedicite, qui uobis maledicunt, et benefacite iis, qui uos oderunt. et orate pro iis, qui uos persequuntur. quo loco primo illud uidendum est, quod satis esse debuerit homini uolenti quasi contraria monstrare, quod de occidendis inimicis in uetere lege scriptum esse commonuit. dominus enim de inimicis diligendis utique de hominibus praecepit; quos per nostram patientiam et caritatem ad salutem posse conuerti et quiuis intellegit et exemplis saepissime demonstratum est. quid ergo sibi uult, quod adiun
Abbreviated transcription (Latin):
ficatut aciem cͥordis intendimi: Repudia mus ita qͦue
temporum obseruationẽ cum apło &temporaliũ sig¬
norum intellegentiã tenemus cũ apło: duorũq testa¬
mentorũ differentiã sic probamus. ut in illosint hone¬
raseruorũ inisto gladio liberorũ: in illo cognoscatur
praefiguratio possessiones nrãe Inisto teneatur ipsce
possessio: inter pr&atur apłs sabbatũ ad ebraeos cũ dicit
Reman& igitur saebbatis mũ populodĩ inter pr&ahtꝰ
&iã circũ cisionẽ cũ dicit deabraham. & signũ accepit
circũ cisionis signaculũ iustitiae fidãe: apłicam
itaq: int̃pr&ationẽ spiritalit̃ teneo. carnalem seruitu¬
tis obseruationẽ libertate contẽno: utriusq destam̃¬
tiauctorẽ dm̃ uenerans : qui & u&erihomini fugient
tã quã dñs apposuit quod timer&: & nouo redeun¬
q tãquã pater aperuit quoda mar&: XUII
& contristabo contristantes prȩced&te angelus.

Expanded text:
ficatur, aciem cordis intendimus. repudiamus itaque ficatur, aciem cordis intendimus. repudiamus itaque temporum obseruantiam cum apostolo, temporalium signorum intellegentiam tenemus cum apostolo; duorumque testamentorum differentiam sic probamus, ut in illo sint onera seruorum, in isto gaudia liberorum: in illo cognoscatur praefiguratio possessionis nostrae, in isto teneatur ipsa possessio. interpretatur apostolus sabbatum ad Hebraeos, cum dicit: remanet igitur sabbatismus populo dei. interpretatur etiam circumcisionem, cum dicit de Abraham: et signum accepit circumcisionis signaculum iustitiae fidei. apostolicam itaque interpretationem spiritaliter teneo, carnalem seruitutis obseruationem libertate contemno utriusque testamenti auctorem deum uenerans, qui et ueteri homini fugienti tamquam dominus obposuit quod timeret, et nouo redeunti tamquam pater aperuit quod amaret. De eet contristabo contristantes te; praecedet te angelus meus
Abbreviated transcription (Latin):
sollemniter celebramus & quas lib& alias xp̃ianas dierũ
festiuitates: sed quia in tellegim: quo pertineant ñ tẽpora
obserudm sed quae illis significantur tẽporib: Mani¬
chȩiaũ sicea reprehendunt : quasinullos dies & tẽpora
obseruent: sedcũ dehis inter rogantur: secundũ opinionẽ
sectae suae omnia conantur exponere. ut ñ ipsa tempora
sedres quarũ illa signa sunt obseruare uideantur: quas
quidem res fabuloras eẽ atq falsissimaralus locis osten¬
ditur nunc adhoc dictum ẽ utore suo cogantur fateri
poss& alia rationcbiliter celebrari : & ideor cincũ cisio¬
ne cdrnis & recte in positam seruis & recte aliberis in¬
tollectam ẽe manifestũ est repudicimus ergo eã carnc¬
lẽm cũm apło : & ap̃robam eã spiritalẽ cũ a pło: & sabbati
quidem h̃ obseruamus in tempore. sed signũ temporale
intellẽgimus : & ada et̃nã qui&em quȩ illo signo signi¬

Expanded text:
sollemniter obseruamus et quaslibet alias Christianas dierum sollemniter obseruamus et quaslibet alias Christianas dierum festiuitates. sed quia intellegimus, quo pertineant, non tempora obseruamus, sed quae illis significantur temporibus. Manichaei autem sic ea reprehendunt, quasi nullos dies et tempora obseruent. sed cum de his interrogantur secundum opinionem sectae suae, omnia conantur exponere, ut non ipsa tempora, sed res, quarum illa signa sunt, obseruare uideantur. quas quidem res fabulosas esse atque falsissimas aliis locis ostenditur. nunc ad hoc dictum est, ut ore suo cogantur fateri posse talia rationabiliter celebrari. et ideo circumcisionem carnis et recte inpositam semis et recte a liberis intellectam esse manifestum est. repudiamus ergo eam carnalem cum apostolo et adprobamus eam spiritalem cum apostolo; et sabbati quietem non obseruamus in tempore, sed signum temporale intellegimus et ad aeternam quietem, quae illo signo signi
Abbreviated transcription (Latin):
cumcisio contraria c̃euagelio dicit apostolus. sicut mani¬
cheiputint: sed illud ẽ euangelio contrarium. utquis que
rem deserens quȩ ꝑillam ubram fguratur ipsus umbrae
sequatur in anitatem quod uolebat qui gentibus in xp̃m
credentibus : iugum circum cisionis: imponebant
quasi ad salutem necesarium : quum iam non eẽumbra
in corpore figuranda : sed res ipsa incor de gestanda: & quđ
apłs: dicit enim : dies obseruatis . & annos & tempora timeo
uos ne frustra laborauerim in uob: sedputa eẽ desabbato
dictum: Nũ quid & nos nondicimus ista non eẽ obser¬
uanda sed illa potius quachis significantur Illienim ea
seruiliter obseruabant. non intellegentes adquarũ rerũ
significationẽ & prȩnuntiationẽ pertinerent. hoc in eis
culpat apł̃s & in õnib qui seruiunt creaturae potius quã
creatori: Nã nos quoque & dominicũ diem & pascha

Expanded text:
cumcisio contraria est euangelio, dicit hoc apostolus, sicut Manicumcisio contraria est euangelio, dicit hoc apostolus, sicut Manichaei putant, sed illud est euangelio contrarium, ut quisque rem deserens, quae per illam umbram figuratur, ipsius umbrae sequatur inanitatem. quod uolebant illi, qui gentibus in Christum credentibus iugum circumcisionis inponebant quasi ad salutem necessarium, cum iam non esset umbra in corpore figuranda, sed res ipsa in corde gestanda. Et quoapostolus. dicit enim: dies obseruatis et annos et tempora; timeo uos, ne frustra laborauerim in uobis. sed puta esse de sabbato dictum. numquid et nos non dicimus ista non esse obseruanda, sed illa potius, quae his significantur ? illi enim ea seruiliter obseruabant non intellegentes, ad quarum rerum significationem et praenuntiationem pertinerent. et hoc in eis culpat apostolus et in omnibus, qui seruiunt creaturae potius quam creatori. nam nos quoque et dominicum diem et pascha