comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
potest intellegere dm̃. & quȩ sursũ sunt quaere¬
necari cupit & interimi. Cupit autem quaecũq
carnis sunt uiuere. & quȩ ad materia mn
pertinent corporalẽ. hȩc non solũ uiuere sed &¬
angeri & excoli cupit. Vult enim om nes
carnala sapiant. tẽporalia desiderent quȩ
super ttriã sunt quęrant nemo eleua ad cȩlum
oculossuos. nemo requirat unde huc uenerit
nemo patriã parachsũ recordanir. Eum enim
uideris hominesm uoluptatib. &. delicus uitam
qđ rex egypti masculos neat & uiuificat feminas
conuerti. oculos sursũ engere. quȩ ꝑpena¬

Expanded text:
Deum intelligere, quae sursum sunt quaerenecari cupit; cupit autem quae carnis sunt, vivere, et quae ad materiam pertinent corporalem, hae non solum vivere, sed augeri et excoli: vult enim ut omnes carnalia sapiant, temporalia et quae sunt super terram quaerant; nemo levet ad coelum oculos; nemo requirat unde huc venerit; nemo patriam paradisum recordetur. Cum ergo videris homines in voluptatibus vitam his rex Aegypti masculos necat, et vivificat feminas. converti, oculos sursum erigere, a
Abbreviated transcription (Latin):
eius. neq ullis omninoseruitus euis ac uoliptaad
pariturum. Ethoc est quod iihs legis sermo¬
nibus adumbratur. qua non ledoet iht.
neq inagrũ eiꝰ. neque inuineã eiꝰ. sedneq a q̃i
delacueius pollicetur seesse potaturũ. Pn
ultradisciplinȩ diabolicȩ. non astrologie
non magicae. non nullius ommino dootrine
quȩ contradĩ pictatẽ aliquid doceat. po¬
cusũ sumit fidelis. ł labet enim suos fonas.
salũtis. nonbibit aquã delacus eon pa
relinquens est fontem aque uiuȩ conrs¬
gat sibilacꝰ confractos. Sedaiuia regl
incessurũ sepfitet᷑. Quȩ ẽ iua regalis
Illasine dubio quedic̃. egosũ uia ueras
&uita . Etmeritoregalis. Ipse ẽ eñaqꝰ¬

Expanded text:
ejus, neque ullis omnino servitiis ejus ac voluntatibus ejus, neque ullis omnino servitiis ejus ac voluntatibus pariturum. Et hoc est quod in his legis sermonibus adumbratur, quia non declinet Israel neque in agrum ejus, neque in vineam ejus, sed neque aquam de lacu ejus pollicetur se esse potaturum. Non enim ultra disciplinae diabolicae, non astrologiae, non magiae, non ullius omnino doctrinae, quae contra Dei pietatem aliquid doceat, poculum sumet. Fidelis enim habet suos fontes, bus. Non bibet aquam de lacu Seon, nec relinquens fontem aquae vivae, congregat sibi lacus confractos, sed via regali incessurum se profitetur. Quae est via regalis? Illa sine dubio, quae dicit: Ego sum via, veritas, et vita . Et merito regalis. Ipse est en
Abbreviated transcription (Latin):
ues filius est elati hnus ueldscipulus i uni¬
tator. Eopropterea dicit apostolusde qͦdã
neforte elatus incidat inuidiciũ diaboli.:
Ostendens perhoc quia om̃is elatussomilidiabolꝰ
iudicio condẽpnabitur. Nosergosumus
qͥ transire uolumus ꝑhunc mundũ. ut ꝑuenire
possonus ad terrã scam quȩ rȩpinissaẽ scĩ
Etmittimus uerbis pioificis ad seon ꝓmittentes
nonnons habitaturos uiterraeius nec moratirs
cũeo. sed transituros tantũ modo & uicessuros
uia regali. necdeclinatur osusquã. neq ouagr̃
neq inui eã. sed nec delacueius a quã bibitur&s
Vid eamus ergonos quando ista pramisimus. quai¬
do hecuerba diabolo denuntiauimus. Recor¬
detur unusquisq fidelium. cũ primũ uenit
adaquas baptismo cũ signacula fidei prumna
suscepit & ad fontẽ salutaris ascessit. quibibi
cunc usussit uerbis. & quod deiuintia uerit
diabolo nonse usurum popis eius neq operbo

Expanded text:
vel filius elati hujus, vel discipulus et imivel filius elati hujus, vel discipulus et imitator. Et propterea dicit Apostolus de quodam, ne forte elatus incidat in judicium diaboli . Ostendens per hoc quia omnis elatus simili, ut diabolus judicio condemnabitur. Nos ergo sumus qui transire volumus per hunc mundum, ut pervenire possimus ad terram sanctam quae repromissa est sanctis; et mittimus verbis pacificis ad Seon, promittentes non nos habitaturos in terra ejus, nec moraturos cum eo, sed transituros tantummodo, et incessuros via regali, nec declinaturos usquam, neque in agrum, neque in vineam: sed nec de lacu bibituros aquas. Videamus ergo quando vos ista promisimus, quando haec verba diabolo denuntiavimus. Recordetur unusquisque fidelium, cum primum venit ad aquas baptismi, cum signacula fidei prima suscepit, et ad fontem salutaris accessit, quibus ibi tunc usus sit verbis; et quod renuntiaverit diabolo, non se usurum pompis ejus, neque operibus
Abbreviated transcription (Latin):
igitur ihł legatos adregem amorreoꝵ regẽ
in a maritudonẽ pro uocantium regẽ in¬
fructuosum regẽ superbam Quomodo
suꝑb quomodo elatus docetur diabolus s¬
pseost quidĩ. Cirtute mea fatiam
& sapientia intellectus inti auferã fines
gentium afortitudinem eorum dep̃dabor.
& commouebo ciuitates quȩ inꝰabitant᷑ &.
uniuersum orbẽ terrȩ capiam manumea
sic̃nidum. Et̃terum dicit elatushc isuꝑb.
Ascendam ineclũ supͣ sidera celi ponãthsonũmeũ.
sedebomimonte excelso sup̃ montes altos quis
ad aquilonẽ. ascendã supra nubes ero simi¬
lisaltissimo. Adhuc requiris sipsesit elatus
&suꝑbus. Tmmopotius & ipse superb ẽ iel at᷑
Etille quiquasiumgenitus eusest dequoscriptũ :
quia extolletur super om̃e quod dicit᷑ ds ant qđ
colituiita ut intẽ plodĩ sedeat. ostentansse
tã quã sitds̃. Om̃is gͦ quielatusest asuꝑbus.

Expanded text:
itaque legatos Israel ad regem Amorrhaeorum, regem itaque legatos Israel ad regem Amorrhaeorum, regem in amaritudinem provocantem, regem infructuosum, regem superbum. Quomodo superbus, quomodo elatus docebitur diabolus? Ipse est, qui dixit: Virtute mea faciam, et sapientia intellectus mei auferam fines gentium, et fortitudinem eorum depraedabor. Et commovebo civitates, quae inhabitantur, et universum orbem terrae capiam manu mea quasi nidum . Et iterum dicit elatus hic et superbus: Ascendam in coelum, supra sidera coeli ponam thronum meum, sedebo in monte excelso, supra montes altos, qui sunt ad aquilonem; ascendam supra nubes: ero similis Altissimo . Adhuc requiris, si ipse sit elatus et superbus? Imo potius et ipse superbus et elatus; et ille quasi unigenitus ejus, de quo scriptum est: Quia extolletur super omne quod dicitur Deus, aut quod colitur : ita ut in templo Dei sedeat, ostendens se tanquam sit Deus. Omnis ergo qui elatus est et superbus,
Abbreviated transcription (Latin):
princops e̾ẽ in euangłis dicitur. non deb&
ab surdum uideri si sib̵nregi amorreorum uel
&iam̃ ab his quibus lib& gentium regibus cõparetur.
Princeps aut̃ dicitur mundi nonql crea uerit
iundum. sed quia multisunt in hoc munda pecca¬
tores. Peccatiaut̃ quia ipse princepsẽ & ideo
mundi princeps appellatus est. in his uidelica qͥ ñ¬
dum relnquentes mundũ conuertentur ad patrẽ.
Setun dum hoc enim eaam illuddic it᷑ quia amũis
mundus in maligno positus est. Iuidenm uobis
& operibus arguamur. quia diabolusprincipatũ
tenet in noobis s Aut non palam est sub quo princi¬
pe agat impudicus & incertus &xin iustus s
Tunquid potest huius modi homodicert q sub ep̃o
positus hȩc ago &iam sisub xp̃momine
censeri uideaturs Inquo xp̃c principatum
gerit nulla ibi mundicia. nulla iniquitas
admitatur. nec habere aliquem locum potest
iniustacupiditas. Scđm huncitaq modum
recte & xp̃c urtutum princeps. & diabolus
malicit actotius inquitatis dicetur. Mittit

Expanded text:
Evangeliis dicitur, non debet absurdum videri, si Seon regi Amorrhaeorum, vel etiam aliis quibuslibet gentium regibus, comparatur. Princeps autem dicitur mundi, non quia creaverit mundum, sed quia multi sunt in hoc mundo peccatores. Peccati autem, quia ipse princeps est, ideo etiam mundi princeps appellatus est. In his videlicet qui nondum relinquentes mundum, convertuntur ad Patrem. Secundum hoc enim etiam illud dicitur: Quia omnis homo in maligno positus est. Quid enim prodest i rebus et operibus arguamur quia diabolus principatum tenet in nobis; aut non palam est, sub quo principe agat impudicus, injustus? Nunquid non potest hujusmodi homo dicere, quia sub Christo positus haec ago, etiam si sub Christi nomine censeri videatur? In quo Christus principatum gerit, nulla ibi immunditia, nulla iniquitas admittitur. Nec habere aliquem locum potest injusta cupiditas. Secundum hunc itaque modum recte et Christus virtutum princeps, et diabolus malitiae, et totius iniquitatis dicetur. Mittit
Abbreviated transcription (Latin):
na demistica ꝑscrutantes. Posthȩc aputeo inquit
ꝓfectisunt inmanthanau. &amanthanan u
quirofpicit adfaciẽ deserti. Nomia baeo que
uidentur locorũ ẽe̾ uocabula. ex significantuis
suis quasinlingi . ꝓpri designant rerũ magis
misticarũ conse quentiã. qua uocabuloꝵ appel¬
lationẽ indent᷑ ostendere. Prosteti enim inqiã
aputeo. ueniunt in manthanaim. Inter p̃tatus
aut̃ mantbanam. munera ipsorum. uides gͦqr
si quideputeo hocbiberit quẽ foderunt reges
& principes. statim ꝓficit adhocuthabeat mu¬
nera qu̧ offerat dõ. Quiad aut̃ est quod homo
offcrat dõ : Hocipsum quod in lege scriptum::
M uncramea ita datamea. Exnis gͦ que as
dedhit: osterunt nihil ominus hominesdõ. Quid
deait ã homini S Agnitionem sui. Quid ho¬
mo osfert dõs fidẽ suam & afftotum. Nloc
quod expetit ab homint d̃. Deniq itascriy¬

Expanded text:
a desertum. Posthaec et a puteo, inquit, profecti sunt in Mathana; et Mathana in s caesi, qui respicit ad faciem deserti. Nomina haec quae videntur locorum esse vocabula, et significantias suas in lingua propria designant, rerum magis mysticarum consequentiam quam vocabulorum appellationem videntur ostendere. Profecti enim, inquit, a puteo, veniunt in Mathana. Interpretatur autem Mathana munera ipsorum. Vides ergo, quia si quis de puteo hoc biberit quem foderunt reges et principes, statim proficit ad hoc, ut habeat munera quae offerat Deo. Quid autem est, quod homo offerat Deo? Hoc ipsum quod in lege scriptum est: Munera mea data mea. Et his ergo quae dedit Deus, offerunt nihilominus homines Deo. Quid dedit Deus homini? Agnitionem sui. Quid homo offert Deo? Fidem suam et effectum, hoc quod expetit ab homine Deus. A
Abbreviated transcription (Latin):
hmundus. Ageraũt nonterrȩ solum
sedcorda intelleguntur humana. quẽ
agrum angelidiꝰ susceperint excolendũ
lture gͦ suȩ fructus p̃iquidẽ possident &
abent᷑. eos uidelicet qui subpro cura torib
hunt ⁊actorib: ⁊ nondum usq adsum̃a¬
atẽ perfectionis uenerunt : Si quoꝵ uero
eoda diligent exculta aadperfectũ ꝑducta
int. hosta qua electos ⁊ p̃cipuos exciteris
primicias offerunt pontifici magno Deniq

Expanded text:
hic mundus. Ager autem terrae non solum, hic mundus. Ager autem terrae non solum, sed corda intelligantur humana: quem agrum angeli Dei susceperunt excolendum . Culturae ergo suae fructus ipsi quidem possident et habent, eos videlicet qui sub procuratoribus agunt et actoribus, et nondum usque ad summam perfectionis venerunt. Si quorum vero corda diligenter exculta, et ad perfectum perducta sunt, hos tanquam electos et praecipuos ex caeteris, pri
Abbreviated transcription (Latin):
scnbi inscripturis pryter hȩc dequib supra¬
dictum est oiueninus primicias nominari
Hicenim dixit om̃s pronicig oleriumi ⁊ sruñ¬
horum om̃ium primicie quȩ oblatȩ fuerint dõ.
tibidediea: Requiro g̃ nunc proterhȩc ubi pͥmiciȩ
nomin&tur. Sienim om̃s promniciȩ adponti¬
ficem pertinent. neces sario nobis &pontifex re¬
qui rendus est ad quem pertoiere debeant etiam
illȩ primiciȩ quasinaluis scripturȩ: locis inditas
inuenimus. Et quidem primoomnium deipso
dh̃ox p̃olegimus scriptum quia sit primiciȩ mori¬
tuorum. Est gͦ et ipse aliqua in parte primiciȩ
citerum iuenimus de quibdam diciabapło
deconsequens est persingulas ecoł as aliquos cre¬
dentium quostamen a pos tolicus sp̃s prob: aue¬
rit primicias nominari. Ex quibus ee arbitror
recte prõniciȩ gentium appellabitur. Sed
rtquiras fortasse quisistas osferat primitias dõ
aut quis est pontifextu nusrationib: cedant.

Expanded text:
sicubi in Scripturis, praeter de quibus suprasicubi in Scripturis, praeter de quibus supradictum est, invenimus primitias nominari. Nec enim dixit: Omnes primitiae olei et vinomnium primitiae, quae oblatae fuerint Deo, tibi dedica. Requiro ergo nunc praeter haec ubi primitiae nominentur. Si enim omnes primitiae ad pontificem pertinent, necessario nobis et pontifex requirendus est, ad quem pertinere debeant etiam illae primitiae, quas in aliis Scripturae locis inditas invenimus. Et primo quidem omnium, de ipso Domino Christo legimus scriptum, quia sit primitiae mortuorum . Est ergo et ipse in aliqua parte primitiae. Et iterum invenimus de quibusdam dici ab Apode consequens est, per singulas ecclesias aliquos credentium, quos tamen apostolicus spiritus probaverit, primitias nominari. Ex quibus esse arbitror recte primitiae gentium appellabitur. Sed requiras fortasse, quis istas primitias offerat Deo, aut quis est pontifex, cujus haec rationibus cedant.
Abbreviated transcription (Latin):
scribarũ ⁊ pharis eorũ. sullide fructib terre¬
suȩ gustare non audent prius quã primitias
sacerdotib offerant. ⁊ leuitis decimasse parent.
&egonibilhorum faciens fructib terrȩita
abutar ut sacer dosnesciat. leuite signorit:
cõmonendũ ÷ quodlex dupliciter dcitur
Iamgene ralit̃ omia ista. hoc : mandatum
iustificationes p̃cepta. testimonia. iuditia.
bex appellantur. Specialit̃ aut̃ prasaliqua
ex isquȩ in lege scripta sunt lex dicitur
Vt sunt ista dequib. superius disserim us: Generalis
aut̃ lex significatur uerbi gr̃a utcum desalua¬
tore dicitur. quia uenit non soluere legem
sedadimplere. Et iterum alibi
lenitudogͦ legis est dilectio: Inquo utiq
om̃a simui quȩ scripta sunt in lege. legem
nominauit. ł lec dixinus adserentes mandat
deprimiciis frugũ uel depeccorũ. debere
etiam scđm lit terã stare. Nunc aut̃ ui¬
deamusquo modo &alle goricũ id ÷ spiritalẽ
recipiat intelleotum Requiramus ergo

Expanded text:
scribarum et Pharisaeorum ; et illi de fructibus terrae gustare non audent, priusquam primitias sacerdotibus offerant, et Levitis decimas separent: ego autem nihil horum faciens, fructibus terrae ita abutar, ut sacerdos et Levita et citur. Nam generaliter omnia ista, hoc est, mandatum, justificationes, praecepta, testimonia, judicia, lex appellantur. Specialiter autem pars aliqua ex his quae in lege sunt scripta lex dicitur: ut sunt ista, de quibus superius disseruimus. Generalis autem lex significatur verbi gratia, ut cum de Salvatore dicitur, quia non venit solvere legem, sed adimplere . Et item alibi: Plenitudo legis est dilectio , in quo utique omnia simul, quae scripta sunt in lege, legem nominavit. Haec diximus asserentes mandatum de primitiis frugum vel pecorum debere etiam secundum litteram stare. Nunc autem videamus quomodo et allegoricum, id est, spiritualem recipiat intellectum. Requiramus ergo,
Abbreviated transcription (Latin):
hulus seon. quem concitat contra ihł.
mncipes ac iudices mundi. cunctiq nequitiae
umstri. qui in pugnant semꝑ et ꝑsequuntur
opulum dĩ. Sed quid facit ihł. Uenit inquit
n sa arolsa ar interp̃tat᷑ mandati adimple¬
o Sienim veniamus et nos ad locũ istum. id
tad expletionẽ mandatorum. etiam sicum
nuexerceti ueniat aduersum nos seon iste
atus et suꝑbus diabolus. et confligat aduersũ
erecum mandata. hoc est diabolum et om
cusexercitum superare. Et tunc comple¬
urin nobis apostoli oratio qua ait. Ds autẽ
lud quod dñsait. Ecce dedi uobis poteflatẽ
andi suꝑ serpentes et scorpiones. et super
sen uirtutem inimici et nihil uob nocebit¬

Expanded text:
populus Sehon, quem concitat contra Israel? populus Sehon, quem concitat contra Israel? Principes ac judices mundi, cunctique nequitiae ministri, qui impugnant semper et persequuntur populum Dei. Sed quid facit Israel? « Venit, inquit, in Jasa, » quod interpretatur mandati adimpletio. Si ergo veniamus et nos ad locum istum, id est, ad impletionem mandatorum, etiamsi cum omni exercitu adversum nos veniat Sehon iste elatus, et superbus diabolus, et confligat adversum plere enim mandata, hoc est diabolum et omnes ejus exercitus superare, et tunc complebitur in nobis Apostoli oratio, qui ait: « Deus autem dominus ait: ecce dedi uobis potestatem calcandi supra serpentes et scorpiones et supra omnem uirtutem inimici et nihil uobis noceb
Abbreviated transcription (Latin):
idest neq a dopera neq ad sensus diabades
clinare ultra mens fideliũ debet. Queni
tei infideliũ qui sunt in hoc mundo parha es
idicant dm̃ in fideles et in ereduli. exposiuo
uon indiget. Quod autem ait loquentes.
Ilum partem trahi potest. quia infideles
ci sub principe diabolo agentes. loqͥ norun
mun modo. sed loquunt᷑ in ana. Uerbi cau
ui poctae eoꝵ ut astrologi. ut nonnulli
uan filoforum qui in ania loquunt᷑ et uana
alium autem regnum quod adõ est. nor
srmone est. sed in uistute. Uolumus
nos pacifice transire ꝑ mundum. sed
ipsũ magis incitat principem mundi.
uadicimus nos nolle ꝑmanere cum ipso.
u morari nec aliquid eiꝰ uelle contingere
de magis exacerbatur. inde extollit᷑ et irascit᷑.
cõmouet nobis ꝑsecutiones. pericula suscitat
uciatus intentat. Et ideo dicit. Congre:¬
uit inquit seon omnem populũ suũ. et
au confligere aduersum ihł. Quis ẽ omnis

Expanded text:
est, neque ad opera, neque ad sensus diabolicos declinare ultra mens fidelium debet. QuomodAmorrhaei, infidelium qui sunt in hoc mundo, pars accipi adducant Deum infideles et increduli, expositione on indiget. Quod autem ait loquentes, ad illam partem trahi potest, quia infideles quique et sub principe diabolo agentes, loqui norunt tantummodo, sed loquuntur inania. Verbi causa, ut poetae eorum, ut astrologi, ut nonnulli etiam philosophorum, qui inania loquuntur et vana. Fidelium autem regnum, quod a Deo est, non in sermone est, sed in virtute. Volumus ergo nos pacifice transire per mundum: sed hoc ipsum magis incitat principem mundi quod dicimus nos nolle permanere cum illo nec morari, nec aliquid ejus velle contingere. Inde magis exacerbatur, inde extollitur et irascitur, et commovet nobis persecutiones, pericula suscitat, cruciatus intentat. Et ideo dicit: « Congregavit iniquus Sehon populum suum, et exiit confligere adversum Israel. » Quis est omnis
Abbreviated transcription (Latin):
&ternã cõferant. Igitur secundũ aqus
in pro uerbis scripta proposuimus. ubipaes
simul cum fonte nominantin: accipiendus
uerbũ dĩ. Puteus qui dersi ꝓfundi alqi
msterii tegit. fonsaut̃ si adpopulo sabi
possumus pluralem num crũ deputeis exponere
esingularẽ defonte : Quia in pro uerbus dicitsa¬
pientia. Bibeaquas depute orũ tuorum fonte
Videamusergo quorum puteorum unũ dixerit
fontem Egoputo quodscientia ogeniti patris unꝰ
possit intellegiputeus . Sed&uni geniti filueiꝰ
igntio alius puteus intellegi debeatꝰ. Aliusenĩ
aipatre filius inomdẽ filius quie pater sicut &
ipse in euangłis dicit. Alius est quidem qͥa tes¬
nih lominus in euangłis dicit᷑. Mittet nobis
pater aliũ para clitũ spm̃ ufritatis. Est ergo
hȩctrium distinctio personarum in patre
reuocatur. Sedħorũ puteox unus est¬
fons una enim s ubstantia est anatura trinita¬
tis. Ethoc modo n ociosa inuenietur scȩ scripturȩ

Expanded text:
ternam. Igitur secundum ea, quae in Proverbiis scripta proposuimus, ubi putei simul cum fonte nominantur, accipiendum est verbum Dei. Puteus quidem, si profundi aliquid mysteriis tegit: fons autem, si ad populos abundat equirendum quomodo possumus pluralem numerum de puteis exponere, et singularem de fonte: quia in Proverbiis dicit Sapientia: Bibe aquas de puteorum tuorum fonte . Videamus ergo quorum puteorum unum dixerit fontem. Ego puto quod scientia ingeniti Patris, unus possit intelligi puteus: sed et unigeniti Filii ejus agnitio, alius puteus debeat intelligi. Alius enim a Patre Filius, et non idem Filius qui et Pater, sicut et ipse in Evangelio dicit. Alius est quidem et tesnihilominus in Evangeliis dicitur: Mittet vobis Pater alium paracletum Spiritum veritatis . Est ergo haec trium distinctio personarum, in Patrerevocatur. Sed horum puteorum unus fons, una substantia est, et natura Trinitatis. Et hoc modo non otiosa invenietur Scripturae sanctae
Abbreviated transcription (Latin):
cudunt eum reges gentium. Apostoli enim
precipue regessunt᷑ gentium. quigentes ad
obȩdientiam fidei congegarunt᷑. & xp̃i
scientiam om̃ib: pate feccrunt. in quosunt
thesauri sapientiȩ &scientiȩ di ab sonditi

Expanded text:
ciunt reges? Apostoli enim praecipue reges sunt gentium, qui gentes ad obedientiam fidei congregarunt, et Christi scientiam omnibus patefecerunt, in quo sunt thesauri sapientiae et scientiae absconditi
Abbreviated transcription (Latin):
imomine dñi passus iniurium in hesom̃ib
asqhorũ similib primitias gaudii ꝑpon¬
contumeliam gaudes tolerem. est mihi
tiste scđo loco exfructibus sp̃s fructus
gandui. Nam & sigaudeam derebus scłi
tenoribus dediuiciis falsa sunt ista gaudia
dis. ltaiam non solũ sana. sed& chabolica
gaudia immo nec gaudia nominanda sunt
Non est enim gaudere impiis dicit dñs uolo ad¬

Expanded text:
pro nomine Domini passus injuriam; in his omnibus pro nomine Domini passus injuriam; in his omnibus aliisque horum similibus Deo primitias gaudii per Poncontumeliam gaudens tolerem, est mihi et iste secundo in loco ex fructibus spiritus, fructus gaudii. Nam si gaudeam de rebus saeculi, de honoribus, de divitiis, falsa sunt ista gaudia inis, ista etiam non solum vana, sed et diabolica gaudia: imo nec gaudia nominanda sunt: « Non enim est gaudere impiis, dicit Dominus
Abbreviated transcription (Latin):
incarne. Ab om̃ib ergofructib sc̃ificatȩ
sc̃ȩ sunt offerende primitiȩ. sed sp̃itali pon¬
tifici Exquibus gͦ fructibus spiritales prmi¬
nas offeremuss  Audiquos fructus enumer &
apłs. Fructus inquid sp̃s caritas gaudium
paxpatientia & cetr̃. Qua sigitur primi¬
cias excaritatis fruotu quiprimus ẽ fructus
sp̃sofferam uero pontificis Illas uero puto
esse prutias carita sut diligam dm̃ dñm
Quid aut̃ est ut existo caritatis fructu
scđo loco habere debeam s ut dilig̃a ꝓxi¬
mum meum sicut meipsum. Illȩ gͦpri¬
mitiȩ caritãs dõ offeruntur ꝑpontificem
hȩc uero quȩ scđo in loco sunt meisusibus
rtlinquntur. Puto adhuc osse aliquid
exhoc fructu quod tertio locohabendum ÷
ut diligam ociam inimi cosmeos. Videaut̃
sipotes similit̃ & decoteris fruotib sp̃s simi¬
lesinuenire primitias. Ealidium scđo
lo cofructus sp̃s scribitur. Siergo indño
audeam & spe gaudeam & sigaudeam

Expanded text:
iciti. Ab omnibus ergo fructibus sanctificatis sanctae sunt offerendae primitiae spiritali pontifici. Ex quibus ergo fructibus spiritales primitias offeremus? Audi quos fructus enumeret Apostolus: « Fructus, inquit, spiritus, charitas, gaudium, pax, patientia, » etc. . Quas igitur primitias ex charitatis fructu, qui primus est fructus spiritus, offeram vero pontifici, illas ego puto esse primitias charitatis, ut diligam Dominum DQuid autem est, quod ex isto charitatis fructu secundo loco habere debeam, ut diligam proximum meum sicut memetipsum. Illae ergo primitiae charitatis Deo offeruntur per Pontificem, haec vero quae secundo in loco sunt meis usibus relinquuntur. Puto adhuc aliquid esse ex fructu quod tertio loco habendum sit, ut diligam etiam inimicos meos. Vide etiam si potes similiter, et de caeteris fructibus spiritus similes invenire primitias. Gaudium secundo loco fructus spiritus scribitur. Si ergo in Domino gaudeam, et spe gaudeam, et si gaudeam
Abbreviated transcription (Latin):
inualle positus & salsus atq: amarus om̃is neres
sensus & omnisactus petcati. Quid enun
dulce quid suaue pocest habere peccatum
Sede amplius aliquid hab&. Sitnm uener
adhereticamsententiam. siueneris adanu¬
ritudinem peccati. uenisti ad puteos biab¬
nis. Bitumen esca a nutrimentum estiso
Sigͥ atu gustaueris aquã deistis putrs. dle
seris hertri cum sensum. sipeceati amar nd
cocperis. fomenta inte ignis agehemne u¬
deillo pitto a quambibere quem princepes fo.¬
diunt & reges. sed existis quii ualle peccati sunt
xignis materia s alunt dicit᷑. Incendite uilu¬
mine ignisnr̃i & fłamȩ qua uobi s accendistis
Quid gͦ canitur apud huno puteum s initiate
inquid eiput eum. Foder ut illũd principes
xexcuder̃ eũ reges. Possunt enim principes &
regesidem uideri Siuero diftingui necesse ::
principes prophetas intellegamus. Ipsienim
in profundo litterȩ conlocarunt. Et ideo qͥdã¬

Expanded text:
in valle positus et salsus atque amarus, omnis haereticus in valle positus et salsus atque amarus, omnis haereticus sensus, et omnis actus peccati. Quid enim dulce, quid suave potest habere peccatum. Sed amplius aliquid habet. Si enim veneris ad haereticam sententiam, si veneris ad amaritudinem peccati, venisti ad puteos bituminis. Bitumen, esca et nutrimentum ignis. Si ergo et tum gustaveris aquam de istis puteis, si sumpseris haereticum sensum, si peccati amaritudinem coeperis, fomenta in te ignis et gehennae ide illo puteo aquam bibere, quem principes fodiunt et reges, sed ex istis, qui in valle peccati sunt, et ignis materias alunt, dicitur: Incedite in lumine ignis vestri, et flamma quam vobis accendistis . Quid ergo canitur apud hunc puteum? Initiate ei, inquit, puteum. Foderunt illum principes, exciderunt eum reges. Possunt quidem principes et reges idem videri. Si vero distingui necesse est, principes prophetas intelligamus, ipsi enimin profundo litterae collocarunt. Isto
Abbreviated transcription (Latin):
antur expersona moisi ad populum cohortan¬
intellegere quisit puteus dequoaquȩ sp̃itales
hauri en dȩsunt. &reficiendus est credentiũ¬
populus. Initiate gͦ ei hocest isrłi hunc puteũ
ut sensum misticum siquis excorde dñ uidens.
deprofundis possit haurire. Adistum gͦ puteũ¬
ut moises. id÷ lex nos congreg& non frustra
dictum uidetur. Sotest enonfieri ut aliquis
uenire adistum puteum uideatur. sed nisi per
moisen cogregetur non est acceptusdõ. Marcioñ
uenisse sibiuidetur adistũ puteum. & basilides
& ualentõnis. sed quia nonuenerunt ꝑ morsen
nereceperunt legẽ & ꝓphetas. non possunt
laudare dm̃m dm̃ defontib isrł Nonergo
ueniunt quinius modi sunt adputeum quem
foderunt principes & ȩccuderunt reges. Sed
uultis ostendam nobis descripturis ad quosisa
pute os uenunit s̃ Estuallis quedam falsa .i.
qua ualle sunt putei bituminis : Omniserso
sedsemꝑ adima & inferna descendit. Estgͦ &

Expanded text:
antur ex persona Moysi ad populum: Daintelligere quid sit puteus, de quo spirituales aquae hauriendae sunt, et reficiendus est populus credentium. Initiate ergo ei, id est Israeli, hunc puteum, ut sensum mysticum si quis ex corde videt, Deum de profundis possit haurire. Ad hunc puteut Moyses, id est, lex nos congreget, non frustra videtur dictum. Potest enim fieri ut aliquis ad istum puteum venire videatur: sed nisi per Moysen congregetur, non est acceptus Deo. Marcion venisse sibi videtur ad istum puteum, et Basilides et Valentinus; sed quia non venerunt per Moysen, non receperunt legem et prophetas, non possunt laudare Dominum Deum de fontibus Israel. Non ergo veniunt, qui hujusmodi sunt, ad puteum quem foderunt principes et excuderunt reges. Sed vultis ostendam vobis de Scripturis ad quos isti putei veniunt? Est ergo vallis quaedam falsa, in qua valle sunt putei bituminis. Omnes ergo sed semper ad ima et inferna descendit. Est ergo
Abbreviated transcription (Latin):
& ꝓphe tarum euangelica quoq attrapostolica
scripta simulomnia. unus est puteus. Quẽ
non possunt fodere uel excudere . nisi iueni¬
antur reges & principis. Uere enim reges
exuere proicipes habendisunt quipos sunt
auferre terram deputto hoc. & am mouere
superfitiem litterȩ &d eoterior epeqa
ub ixp̃c est spiritales sensus uelutaquam uiuã
sunt uel principes. Reges exeodicit quod pec¬
cati regnum excorporesuo depulerint. atuis¬
tiueregnum parauerint in menbrissus. Deca¬

Expanded text:
et prophetarum, evangelica quoque atque apostolica scripta simul omnia unus est puteus; quem non possunt fodere neque excidere, nisi inveniantur reges et principes. Vere enim reges et vere principes habendi sunt, qui possunt auferre terram de puteo hoc, et amovere super faciem litterae, et de interiore petra, ubi Christus est, spiritales sensus velut aquasunt vel principes. Reges et ex eo dicto, quod peccati regnum de corpore suo expulerint, et justitiae regnum paraverint in membris suis. De
Abbreviated transcription (Latin):
Amanthanam aut̃ uenimus pinahaliel. qu
int̃ pretatur exdõ. Quis est exdos Poste
qũa obtulerimꝰ nos quae exnobisunt. us
ad hocut consequamur ea quȩ exdosurob
Cumenim fidem nostram &c affrecum obs¬
rimus tunc &ipse largitur nobidius

Expanded text:
A Mathana autem venimus in Nahaliel, quod interpretatur ex Deo. Quid est ex Deo? Postea quam obtulerimus nos, quae ex nobis sunt, venimus ad hoc ut consequamur ea quae ex Deo sunt. Cum enim fidem nostram et affectum obtulerimus ei, tunc et ipse largitur nobis
Abbreviated transcription (Latin):
puteum. hocẽ quasi interre mollitiẽ altitu di¬
non quandã demergere. Isti uͦ quo sreges
appessat. quasi fortiores &eminen tiores
nsdũ t̃re ꝓfundũ. sed a saxi duritiã penetrant.
uitue nire possint ad profundiore saquas & ip
ipro funda possunt &tã ab sondita putei
ꝑsgutari merito a posto los dixerim us ex qͥb
remosteria. id circo reges ce dicunt᷑ quipu¬
tũ stũetiã in petra excuderit. acdura & di¬
icilla scientiae secreta penetrauerint.
sic dautem reges dicipossint etiã a postoli.
puto exeosa cile probari posse qđ de om̃ib
credentibus dioit᷑. Uosaut̃ genusregale sacer¬
docium magnũ gensscã. Siergo illo sdicunt re¬
ges quipũbũ ipsox crediderunit quantomagis
ipsireges haben disunt quifaciunt reges : Seda¬

Expanded text:
t, id est quasi in terrae mollitiem altitudinem quamdam demerserunt: hi vero quos reges appellat, quasi fortiores, non solum terrae profundum, sed saxi duritiam penetrant, ut perveniant ad profundiores aquas, et tam profunda possunt, et tam abscondita putei perscrutari, merito apostolos dixerimus, ex quibus re mysteria, idcirco reges esse dicuntur, qui puteum istum etiam in petra exciderunt, ac dura et difficilia scientiae secreta penetraverunt. Quod autem reges dici possint etiam apostoli, puto ex eo facile probari posse, quod de omnibus credentibus dicitur: Vos autem genus regale, sacerdotium magnum, gens sancta . Si ergo illos dicunt reges, qui per verbum ipsorum crediderunt, quanto magis ipsi reges habendi sunt, qui faciunt reges? A
Abbreviated transcription (Latin):
intenta. quȩ uerbũdĩ tamquã semen
diumum tota asiditate suscepit : Si fruot iũ
statim ut adoratioñt surgimus ostenderit.
id ÷ sicollectis & congregatis intra sensibusoret:
dm̃. sinon euagentur mente & cogitationib
euol& ita ut corpore qͥdẽ in oratione curuet᷑
sensib aut̃ ꝑdiuersa discurrat. Siquis in qũa
ĩ tentã ⁊ dire otã senserit obsecrationem suã.
& ipsisdĩ c̃spectib atq ineffabili illi lumini soin¬
tellex̃ addsistentẽ. ibiq. orationes i obsecrationes
postulationesq & gr̃arũ actiones sua sꝓfude¬
rit. nulliuꝰ exerinsecus fantasiȩ sollicitatꝰ
qͥ a dsistit altari obtulisse immolationis suȩ
pͥmitia spontifici magno & uero x porm̃o cbso¬

Expanded text:
ita, quae verbum Dei tanquam semen ita, quae verbum Dei tanquam semen divinum tota aviditate susceperit, si fructum statim ut ad orationem surgemus, ostenderit, id est, si collectis et congregatis intra se sensibus, oret Deum, si non evagetur mente et cogitationibus evolet, ita ut corpore quidem in oratione curvetur, sensibus autem per diversa discurrat. Si quis, inquam, in tantam et directam obsecrationem suam, et ipsis conspectibus atque ineffabili illi lumini se intellexerit assistentem, ibique orationes et obsecrationes postulationesque et gratiarum actiones suas profuderit, nulla extrinsecus phantasiae sollicitus qui assistit altari, obtulisse immolationis suae primitias pontifici magno et vero, Christo Jes
Abbreviated transcription (Latin):
tifici: Hoc in expositione allegorica ita
arbitror posse c̃stare. Siquis uebegentib
distribuat uel faciat aliquid bomoperis
promandato munus obtulit dõ. Sedhuius
muneris offert primitias siñsolũ cibos ũbi gr̃a
uel peccuniam largiat᷑ sed & affectũ mise¬
randihabeat . & compatiendi : Hocenimẽ
qđ requirit ab homine ds̃ utmens ipsapiis &mi¬
sericordib: repleatur & formet᷑ affectib:
Ctabom̃ib immolationib: eoꝵ immolatio sp̃italis :
illa qũa legimus. Immola dõ sacrifitiũ
laudis & redde altissimo uotatua. Laudare gͦ
dm̃ & uota orationis offerre immolare : dõ
Sedhuuis modi immolationis primitie ita ꝑ
pontificẽ offeruntur. si non solũ uerbis a uo¬
ce sedam̃te oremus ⁊ corde: Scđ̃m quod
&apostolus monet. orabo spũ orabo &mente.
psalmũ dicã spu psalmumdicam &mente.
Adsistunt enim nunc angłidĩ cultores & a¬
gricolȩ cordsnr̃i. e requirunt si est in aliquo
n rm̃ huiuscemodi menstam sollicirate¬

Expanded text:
t rel. Hoc in expositione allegorica ita arbitror posse constare, si quis vel egentibus distribuat, vel faciat aliquid boni operis, pro mandato munus obtulit Deo. Sed hujus muneris offert primitias, si non solum cibos verbi gratia, vel pecuniam largiatur, sed et affectum miserendi habeat et compatiendi. Hoc enim est quod requirit ab homine Deus, ut mens ipsa piis et misericordibus repleatur et formetur affectibus, et ab omnibus immolationibus eorum. Immolatio spiritalis est illa quam legimus: Immola Deo sacrificium laudis, et redde Altissimo vota tua . Laudare enim Deum et vota orationis offerre, immolare est Deo. Sed hujusmodi immolationis primitiae, ita per pontificem offerentur, si non solum verbis et voce, sed et mente oremus et corde. Secundum quod et Paulus monet: Orabo spiritu, orabo et mente . Psalmum dicam spiritu, psalmum dicam et mente. Assistunt enim et nunc angeli Dei, cultores et agricolae cordis nostri, et requirunt si est in aliquo nostrum hujuscemodi mens tam sollic
Abbreviated transcription (Latin):
quidẽ manifesta ẽ. sed de p̃cemur dnm̃. ut ali¬
quid dignũ possimus ininteriorib eiꝰ sensib
ꝑuidere. Seon duplicẽ hab&int̃ pretationẽ
Siue arbor infructuosa. siue alatus. Mitat igit᷑
ihł legatos ad seon. mittit ad arborẽ infructuosã.
mitat adelatũ &suꝑbum. Hicaut̃ ston rex
est amorreoꝵ. qui&ipsȩ interp̃tãtur. mama¬
ritudinẽ adducentes uelloquentes. Mlitatgͦ
adseon. regemamorreorum moises uerbis
pãcificisdicens. transibimus perterrã tuam:
Si secundum sp̃ĩtalẽ intellegentiam dixerimus
seon regẽ figuram tenere diaboli. quia ipse ÷
elatus & in fructuosus. puto quod non debeasmirari
quod eum dixerim regẽ cũ audias &iã ipsum

Expanded text:
quidem manifesta est, sed deprecemur Dominum, ut aliquid dignum possimus in interioribus sensibus pervidere. Seon duplicem habet interpretationem, sive arbor infructuosa, sive elatus. Mittit igitur Israel legatos ad Seon: mittit ad arborem infructuosam, mittit ad elatum et superbum. Hic autem Seon rex est Amorrhaeorum, qui et ipsi interpretantur in amaritudinem adducentes vel loquentes. Mittit ergo ad Seon regem Amorrhaeorum Moyses verbis pacificis, dicens: Transibimus per terram tuam. Si secundum spiritalem intelligentiam dixerimus Seon regem figuram tenere diaboli, quia ipse est elatus et infructuosus, puto quod non habeas mirari quod eum dixerim regem, cum audis ipsum
Abbreviated transcription (Latin):
noth inquit innemꝰ quȩ ẽ incãpomo ab auertice
montis cȩsi quirespicit addesertũ. Si hoc
itnere incedamus quod nontã locoꝵ uoca¬
bilis quã ammȩ profectib: constare ratio
uts. Perhȩc gͦ peruenitur uela dillud famosis¬
lonm diumi para disinemus. &amoenas deli
babitationis antiqͥ uelcerte aduerti cẽ
pstotonis aebeatitudinis summitatẽ : ita ut
end inmoquib profectibus iteranimnȩ parat᷑
delioms Iuȩ si diligent inspicias. i pse
oud temae ipsum cotidia nosprostitustuos
seocies. quib inlocisis. & quã preximus
gno celorum habearis aduertis scit ille
dequo dñs dixit. quia non longe esi a regnodĩ:¬

Expanded text:
moth, inquit, in nemus, quod est in campo Moab, a vertice montis caesi, qui respicit ad desertum. Si hoc itinero incedamus, quo non tam locorum vocabulis, quam animae profectibus constare ratio montis. Per haec ergo, vel ad illud famosissimum divini paradisi nemus, ad amoenas delicias habitationis antiquorum, vel certe ad verticem perfectionis et beatitudinis summitatem, ita ut sionibus, imo quibus profectibus iter animae paratur ad coelum. Quae si diligenter inspicias, ipse apud temetipsum quotidianos profectus tuos discutiens, quibus in locis et quam proximus a regno coelorum habeatis, advertes, ut ille, de quo dixit Dominus, quia non longe es a regno
Abbreviated transcription (Latin):
uiuer& abraham . nonfuerunt ausi filistini re¬
pellere pute osaut inscere eisterrã. Sedcum
insidiatisunt puteiseiꝰ. Sedreparant᷑ postmꝰdũ
que int̃pretatur patientia: ł laec efficitur
Similiter a iacob cumme so potamiam uenit. habens
inuenit rachel. Et mois essephoram apud puteos

Expanded text:
viveret Abraham, non sunt ausi Philistaei replere puteos aut injicere terram, sed insidiati sunt puteis ejus, sed reparantur per quae interpretatur Patientia: haec efficitur similiter Jacob cum ad Mesopotamiam venit habens invenit Rachel; et Moyses Sepho
Abbreviated transcription (Latin):
Q uidẽ enĩ quod magnopere p̃cipit dsmoisi
populum cogregare ut det eis a quã deputeo
bibere o Quasiuero non etiam sponte populus
bibendigrã conue nir& adputeum. Quid gͦ
tantopere prophete p̃cipitur. ut pripostudio
ec labore congreget populũ adhauriendam
putei aqũas Unde ullitas littere adpre¬
tiositatẽ nos spiritalͥsremiotit intelle gen¬
tie. Etideo conueniens puto etiam enus¬
de aliis scripture locispute orum c̃ gregare
misteria. utex cõparatione plurimox siqid p̃¬
stnssermo obscuritatiscontin& elucoseat. Ait gͦ¬

Expanded text:
Quid est enim quod magnopere praecepit Deus Moysi populum congregare, ut det eis aquam bibere de puteo? Quasi vero non etiam sponte populus bibendi gratia conveniret ad puteum. Quid ergo tanti ore prophetae praecipitur, ut proprio studio et labore congreget populum ad hauriendam putei aquam? Unde vilitas litterae ad pretiositatem nos spiritalis remittit intelligentiae. Et ideo conveniens puto, etiam de aliis Scripturae locis puteorum congregare mysteria, ut ex comparatione plurimorum, si quid praesens sermo obscuritatis continet eluceat. Ait
Abbreviated transcription (Latin):
credere quia ds̃dederit fructus quoscepit. quos
ita recondit quasi alienos adõ: Sienim ado
sibida toscreder& fructus. scircutiq mine¬
rando sacerdotes. honorare dm̃ dedatis ⁊ mu¬
neribussuis. Etadhuc utamplius hec obseruan¬
da etiam sođm litterã ipsius dñi uocib: doceant᷑
addemus &hȩc. Oñsdicit in euuangłis. Ue

Expanded text:
credere, quia Deus dederit fructus quos cepit, quos credere, quia Deus dederit fructus quos cepit, quos ita recondit quasi alienos a Deo. Si enim a Deo sibi datos crederet, sciret utique numerando sacerdotes, honorare Deum de datis et muneribus suis. Et adhuc, ut amplius haec observanda etiam secundum litteram ipsius Domini vocibus doceantur, addemus ad haec. Dominus dicit
Abbreviated transcription (Latin):
abiciat poenitus occidentẽ litter̃a et sp̃m uiui¬
ficantẽ requirat. aut confirm& omnimodis
& utilẽ ac necessariã ꝓbet littere doctrinam
aut manente historia oportune. adecenter
otroducat &ciam misticum sensum. sicut & in
hoc sermone quem habemus inmanib: arbitror
conuenire. Dit& enim iutile est etiam sa¬
cerdotib: euuangelii offerri primitias
Itaenim et ebis disposuit utqui euuangelium
adnuntiant ae euuangeliouiuant
Etquialtario deseruuntꝰ. dealtario participent
Et sicut hoc dignum ⁊ decensest. sc econtrario
aindetens indignumt̃ immoadimpium¬
uthis quidm̃ colit & ogreditur eccłam dĩ quiscit
sacerdotes ⁊ miniftros dĩ adsistere altari. eaut uer¬
tib terre quosd̃ dedit solem suum ꝓducendo
⁊ pluiuassuas iustrandononofferat primi¬
tias sacerdotib Non uidebitur mihi huuis modi
anima habere memoriam dĩ. nec cogitare nec

Expanded text:
abjiciat penitus occidentem litteram et spiritum viviabjiciat penitus occidentem litteram et spiritum vivificantem requirat, aut confirmet omnimodis, et utilem aut necessariam probet litterae doctrinam, aut manente historia, opportune et decenter introducat etiam mysticum sensum: sicut et in hoc sermone, quem habemus in manibus arbitror convenire. Decet enim et utile est, etiam sacerdotibus Evangelii offerri primitias. Ita enim et Dominus disposuit, ut qui Evangelium annuntiant, de Evangelio vivant; et qui altari serviunt, de altari participent. Et sicut hoc decens et dignum est, sic e contrario et indecens et indignum est, imo et impiumut is qui Deum colit et ingreditur Ecclesiam Dei, qui scit sacerdotes et magistros assistere altari Dei, et aut vertibus terrae quos dedit Deus, solem suum producendo, et pluvias suas ministrando, non offerat primitias sacerdotibus; non mihi videtur hujusmodi anima habere memoriam Dei, nec cogitare, nec
Abbreviated transcription (Latin):
Etostendit utiq. obseruanda esse hȩc etiam
secundum lit teram cum adicit quodergo¬
ds̃coniunxit homononsepara. Sed& inaliis
apostolus ubidicit quia abraham duos filios
habuit. unum deancilla &unium delibera :
quis dubit ͣ thoc secundum litterã stare debereo
Certum est enim quia &isa ac desara. ⁊ isma heb
deagar filii fuerint abrahe. Addit tam̃ his apłs
idicit. Hec aut̃ sunt allegorica quaeq induo
testamenta conuertit : Etdarȩ quidẽ sobolem
tamquã inbbertate gignentis. nouitestam̃ ti
liberos dicit agaraut̃ tam quam inseruitute
gene rantis terrenȩ hierusa lem filios nominauit
Often dimus utopinor auctoritats sripturde diuinȩ.
exhisquȩ inlege scripta sunt aliquapenit᷑ re fugienda
esse & cauenda. nescđm litterã abtua gelii dis¬
cipuli.sobseruentur. quȩdam ueroom mnimodis
Erit ergo uamsapientis scribae et doctideregnodĩ.
quisciat dethesauris his ꝓferre noua et u&era
Scire quomodo in uno quoq loco scripturȩ: aut

Expanded text:
tiam secundum litteram cum dicit: Quod Deus conjunxit, homo non separet. Sed in aliis Epistolis ubi dicit, quia Abraham duos filios habuit, unum de ancilla, et unum de libera , quis dubitat haec secundum litteram stare debere? Certum est enim, quia et Isaac de Sara, et Ismael de Agar, filii fuerunt Abrahae. Addit tamen his Apostolus et dicit: Haec sunt autem allegorica, quae in duo testamenta convertit. Et Sarae quidem sobolem, tanquam in libertate gignentis, novi testamenti liberos dicit. Agar autem tanquam in servitute generantis, terrenae Jerusalem filios nominavit. Ostendimus ut opinor auctoritate Scripturae divinae, ex his quae in lege scripta sunt, aliqua penitus refugienda esse et cavenda, ne secundum litteram ab Evangelii discipulis observentur; quaedam vero omnimodis Erit ergo jam sapientis scribae et edocti de regno Dei, qui sciat de thesauris suis proferre nova et vetera, scire quomodo in unoquoque loco Scripturae, aut
Abbreviated transcription (Latin):
quod alegorica misteria contineant. paulus
cum inepła sua hoc ipsum posuiss& exemplũ
ꝓnuntiatdicens. Misterium hoc magnum ẽ.
oporteat hoc &iam scđm lit terã custodiri.
psedbis ⁊ saluator doc & dicens scriptumẽ

Expanded text:
quod allegorica mysteria contineant, Paulus quod allegorica mysteria contineant, Paulus cum in Epistola sua hoc ipsum posuisset exemplum, pronuntiat dicens: Mysterium hoc magnum est,oporteat hoc etiam secundum litteram custodiri, ipse Dominus et Salvator docet dicens: Scriptum
Abbreviated transcription (Latin):
occides non adulterium facies non furaberis
areliqua huiusmodi non inuenimus qm̃ legis
in institulũ p̃miserit. sed magis. hȩc mandata
uidentur. Etideo non exina nitur apud
discipulos euuangłt scriptura ista. sed ad in¬
pletur. Qna ut dixi non mandatũ sed lex¬
habere diciturum br̃a futurorum bonoꝵ :
Etideo hec nobis scđm litterã custodienda sunt
Item alibi iuste inquid sectare qđiustum est.
quid opis est in hisallegoriam querere cum
edific& & iam littera : Hostendimꝰ ergo
esequȩdã que omninonon sunt seruanda scđm
tarȩ dehiscontinent obseruanda sint. Nunc
requiro sisunt aliqua quȩ & scđm litterã quidẽ
fare possent. necessariotamen ineis &iam
allegoria requirenda sit. &uide sipossumus
hec apostolica & enuan gelica aucgoritate
munire. Scriptumẽ oilege. Fropt̃ hoc re¬
linquet homopatrẽ ⁊ matrẽ. a adherebit
ixorisuȩ. &cerunt ambo incarneuna. Hec

Expanded text:
occides, non adulterium facies, non furaberis, occides, non adulterium facies, non furaberis, et rel. , hujusmodi non invenimus, quoniam legis in his titulum praemiserit, sed magis haec mandata videntur; et ideo non exinanitur apud discipulos in Evangelio scriptura ista, sed impletur, quia, ut dixi, non mandatum, sed habere dicitur umbram futurorum bonorum. Et ideo haec nobis secundum litteram custodienda sunt. Item alibi: Juste, inquit, sectare quod justum est . Quid opus est in his allegoriam quaerere, cum aedificet etiam littera? Ostendimus ergo esse quaedam quae omnino non sunt servanda secunturae de his continent observandae sunt. Nunc autem requiro si sunt aliqua, quae et secundum litteram quidem stare possint, necessario tamen in eis etiam allegoria requirenda sit. Et vide si possumus haec apostolica et evangelica auctoritate munire. Scriptum est enim in lege: Propter hoc relinquet homo patrem et matrem, et adhaerebit uxori suae, et erunt ambo in carne una . Haec
Abbreviated transcription (Latin):
designat. requirert debeo
quae sint azima futurorum
bonorum Et inuenio dicentẽ¬
mihi apostolum. ut diem
festum agamus NON in fermento
Ueteri Neq in fermento malitiae
et nequitiae. sed in a zimis
sinceritatis et ueritatis
Sed & de circum cisione serasionls
et Haec est cir cumcisions
lex Quia ergo et crcum cisis
sub legis titulo censetur
lex autem umbra est
quaero quid cir cumcisionis
um bra bonorum
contineat futurorum
Ne forte dicat mihi in umbra circũcisionis posi¬
topaulus. qr si circũcidamini xp̃c uobis nihil
ꝓderit. Et nonenim quȩ manifesto incarne est
circum cisio illa circum cisioest neque qui inma
nifesto uidexis est. sed qui noculto udeis est.
etcirtum cisione cordis inspũ non littera.
cuius laus non ab hominibus. sed ex dõ est.
Hȩcergo singula quȩ nequa quam penitus
secundum lit teram obseruanda dicit apłs.
inuenies om̃ia fere apud moysen sublegis
atulo designari. Iam ueroin eo ubi dicit non

Expanded text:
designat, requirere debeo designat, requirere debeo quae sint azyma futurorum bonorum: et invenio mihi dicentem Apostolum, ut diem celebremus non in fermento ueteri neque in fermento malitiae et nequitiae sed in azymis sinceritatis et ueritatisSed et de circumcisione scriptum est: Haec est lex circumcisionis . Quia ergo circumcisio sub legis titulo censetur, lex autem umbra est, quaero quid circumcisionis umbra futurorum contineat bonorum, ne forte dicat mihi in umbra circumcisionis posito Paulus, quia si circumcidamini, Christus vobis nihil proderit, etenim non quae in manifesto in carne est circumcisio, ine Judaeus est, sed qui in occulto Judaeus est; et circumcisio cordis in spiritu non litterae, cujus laus non ab hominibus, sed ex Deo est . Haec ergo singula quae nequaquam penitus secundum litteram observanda dicit, invenies omnia fere apud Moysen sub legis titulo designari. Jam vero in eo ubi dicit, Non
Abbreviated transcription (Latin):
uxoresscõꝵ. etiam tusiuis patientiam in conui¬
illȩ animi iuitutes. & dicere quod desapientia
dictũ est. hanque suiꝰ ducere mihi uxorem
estofrequens estoassiduus circaputeos istos.
& ibi reperies huius modi coniugẽ. Apud aquas¬
enimuiuas id est apud uiuentis uerbifluenta.
certũ est om̃s anini habitareuirtutes . Sunt gͦ
multi putei qua ediximꝰ ẽẽ intra anima. sunt¬
&lii prlurimi quiin singulis quibq. scripturarũ
sermonib intelleguntur & sensib. Est tam̃ emi¬
nentior ceteris isteputeus & eximius. de quo
in p̃sentilo coscriptura dicit. quia foderint
cum. non quicũq communes homines sedprin¬
cipos. Etadhuc horum sublimiores quos reges
appellauit. Propt̃ quod &cimnus canit᷑ dõ apud

Expanded text:
is patientiam in conjualias animi virtutes, et dicere quod de sapientia dictum est: Hanc quaesivi mihi ducere uxorem , esto assidue circa puteos istos, et ibi reperies hujusmodi conjugem, quia apud viventis verbi fluenta certum est habitare virtutes. Sunt ergo multi putei intra animam, ealii plurimi, qui in singulis quibusque Scripturarum sermonibus intelliguntur et sensibus. Est tamen eminentior caeteris iste puteus et eximius, de quo et in praesenti loco Scriptura dicit, quia foderunt eum non quicunque communes homines, sed principes, et adhuc horum sublimiores, quos reges appellavit. Propter quod et canitur Deo apud