comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ad dicłã: cesar cdando. subleuando. ignosceñdo. cato nichil
lanrgiendo głam adept᷑. c̃. malt̾o rtiseris pfugiũ erat
in alt̾o: inalis ꝑnicies. illius facilitas. ħ uius constantia
laudabatur. Postremocesar maniũ indurerat
laborare. iuigilare negoensꝰ amicoꝵ intengus . sia ne¬
gligere. nictil de negare qd dono dignũ enset smagnũ
imꝑiũ exertitũbellũ nouũ eroptabat. ubi urtus euitesẽ.
cu piilo cente abstinentia. certabat. xsse qua uidłi bonus
ustqua ut dixi. senat᷑ incatonis: sententia discesiti. cosul

Expanded text:
ignoscundo, Cato nihil largiundo gloriam adeptus est. in altero miseris perfugium erat, in altero malis pernicies. illius facilitas, huius constantia laudabatur. postremo Caesar in animum induxerat laborare, vigilare; negotiis amicorum intentus sua neglegere, nihil denegare quod dono dignum esset; sibi magnum imperium, exercitum, bellum novom exoptabat, ubi virtus enitescere esto pudore, cum innocente abstinentia certabat; esse quam videri bonus dsequebatur. Postquam, ut dixi, senatus in Catonis sententiam discessit, consul
Abbreviated transcription (Latin):
mitello dedere᷑. Quos item uti priores cosul illecte
ad ꝓͣdiionẽ domũ diittebat. regipacẽ quã postu¬
labat: neq abnuere net polliceri: & int̃ eas moras
ꝓmisĩa legateꝵ expectare. Iugur ta ub̾i metelli
dicta cñ fuctis cõposint: acso suis artib tẽptari
mimat̾uertit. suippe cu u̾bis pax nuntiabat᷑.¬

Expanded text:
Metello dedere. Quos item uti priores consul illectos Metello dedere. Quos item uti priores consul illectos ad proditionem domum dimittebat, regi pacem, quam postulabat, neque abnuere neque polliceri et inter eas moras promissa legatorum expectare. Iugurtha ubi Metelli dicta cum factis composuit ac se suis artibus temptari animaduertit, quippe cui verbis pax nuntiabat
Abbreviated transcription (Latin):
lat̃ cõmeatũ portare. postiemo omĩa que imꝑaroiis
acerẽ. seq ncteltꝰ dento munus. S& parit aesiostes
poeẽnt munito agmine nictᷤs: late explorarẽ om̃ia s¬
lla seclicionis signã ostenta ecełe. & insidiis locũ tẽ¬
tare̾. Itoꝙ ipie cũ expeditis cho ortib. item funditor.
& sagutarioꝵ delecta mamii aput primos anat. inpostis¬
mo .s. marius legatus cumneruntib curabat. Inutrũs
lat᷑ appciliarios eguites tribunis legionã & p̃feetis cob¬
iccetleront: quitatus hostum ꝓpulsarett. Nã iui¬
gurtha tantus dolus. tantaꝙ pericia lecoꝵ & milrtis
metellꝰ ꝑgebat oppidum mimdarum. nomins uacra.
foꝗ rerũ uenalium roctus rogna & maxine celebiaũ
ubi. & incolert & mercarii consueuãt italici geniuis
m̃tũ. & alia quebello usui forent conportare. ratus
is quos resmonebat. frequentiã negociatoꝵ ad cõme¬
h ec negocia: iugurta ipensius modo legatos supplices
mitterẽ.pacem orare. p̃ter suã liberoꝵ ꝙ. uttã omuĩa

Expanded text:
eatum portare, postremo omnia quae imperarentur facere. neque Metellus idcirco minus, sed pariter ac si hostes adessent munito agmine incedere, late explorare omnia, illa deditionis signa ostentui credere et insidiis locum temptari. itaque ipse cum expeditis cohortibus, item funditorum et sagittariorum delecta manu apud primos erat, in postremo C. Marius legatus cum equitibus curabat, in utrumque latus auxiliarios equites tribunis legionum et praefectis cohadcederent, equitatus hostium propulsarent. nam in Iugurtha tantus dolus tantaque peritia locorum et militiae Metellus pergebat, oppidum Numidarum nomine Vaga, forum rerum venalium totius regni maxume celebratum, ubi et incolere et mercari consueverant Italici generis mentum et alia, quae bello usui forent, conportare, ratus, id quod res monebat, frequentiam negotiatorum et commehaec negotia Iugurtha impensius modo legatos supplices mittere, pacem orare, praeter suam liberorumque vitam omnia
Abbreviated transcription (Latin):
ce̾terum rob ellũ asꝑrimũ erit. urbs maxiua alit¬
ta. ager bostib. cõgnit᷑. anum populartum teptat.
eoaet urũ n ecessitudie sstatut armiscertare.
gits explorato hostiũ rinete: inspem iactorie addũ¬
tus. eropornitate loctiquãm ꝗrimas potest copias
onĩt̃ genitm pãrit. ac ꝑtramites occultos guereiti
metelli ante uenit. Einit in ea parte nunudie quiã
a dherbel mediusione possederat flirp̃ oriens amieridi
nomine purthul ssuo abenit moris ferme nulia .xx.¬

Expanded text:
urbs maxima alienata, ager hostibus cognitus, animi popularium temptati, coactus rerum necessitudine statuit armis certare. Igitur explorato hostium itinere, in spem victoriae adductus ex opportunitate loci, quam maximas potest copias omnium generum parat ac per tramites occultos exercitum Metelli anteuenit. Erat in ea parte Numidiae, quam Adherbal in divisione possederat, flumen oriens a meridie nomine Muthul, a quo aberat mons ferme milia
Abbreviated transcription (Latin):
farinꝰ pedunia aut honore extulerat: cõmonee¬
facere beneficii sui et cũ ipsũ aliis ostendẽ.
postremo cuitisq ing̾enio pollicendo: inminitando:
obtestando: aliũ aliomͦ excitare Cũ interĩ me¬
tellus ignarꝰ hostiũ monte digredienꝰ. cũ exer¬
citu suo ẽspicit. p̾mo dubius ꝗd nã insolita facies
hostendẽt. Nã int̾ uirgulta. eꝗ numide c̃sed̾ant.
neq plane occultati humilitate arboꝵ:⁊ tam̃
incerti ꝗd nã eẽt.tũ natura loci. tũ dolo ipsi. atq
signa militara obscu̾rati. de inbreu cognitiᷤ ĩsidiis:
paulisꝑ agm̃ c̃stituit. Ibi cõmutatiꝰ ordinib in
dextro latere. ꝙͣ ꝓximũ hostes erat triplicib
subsidiis aciem instrux: ĩt̃ manipulõ funditores.
et sagittarios disꝑtit. Eꝗ tatũ omnẽ in cornib
locat. ac pauca ꝓtp̃r milites horta̾tꝰ. aciem
sicuti instruxerat. transtiersĩ pͥncipiis inplanũ

Expanded text:
facinus pecunia aut honore extulerat, commonefacinus pecunia aut honore extulerat, commonefacere benefici sui et eum ipsum aliis ostentare, postremo pro cuiusque ingenio pollicendo minitando obtestando alium alio modo excitare, cum interim Metellus ignarus hostium monte degrediens cum exercitu conspicatur. Primo dubius, quidnam insolita facies ostenderet—nam inter virgulta equi Numidaeque consederant, neque plane occultati humilitate arborum et tamen incerti, quidnam esset, cum natura loci tum dolo ipsi atque signa militaria obscurati—, dein brevi cognitis insidiis paulisper agmen constituit. Ibi commutatis ordinibus in dextro latere, quod proximum hostis erat, triplicibus subsidiis aciem instruxit, inter manipulos funditores et sagittarios dispertit, equitatum omnem in cornibus locat, ac pauca pro tempore milites hortatus aciem, sicuti instruxerat, transuersis principiis in planum
Abbreviated transcription (Latin):
Sem̃ib. arbore quebumo arrida. atq arenosa gignu
uenuns pprualoca. ⁊ã coniita arbustis pecore ata
cultorib ftequentabũtur. Igi auͣ inco colle quẽ tuans¬
uesso itinere porectũ docitmus: iugurtha extenuata.
suoꝵ acie consecdit. el epliutis & parti copiaꝵ pede¬
strium bolmicarẽ p̃fec. Cumq edor& qͣne ageite:
ipse ppior monte cũ om̃i equitatu & peditib delec¬
tis snos collorat. Dem singulos turmas & manipulꝰ
curuiens monet. atq. obtestatur. uͣti mer̃ores pͥstin
uirtutis & uictorue: sẽse regnusuũ ab romanoꝵ
maricia defendant. Cũ his certanien fore: quos
antea uictos subiugũ miseruit᷑. duce illis non
animũ mutatũ. que abimpentore docuerint
omĩã suis ꝓuisa: locũ suꝑiorẽ. ut prudentes cũ
imꝑitis. ne pauciores cũ plurib manum conse
romanos inuađe. illũ diem aut õs labores ⁊ uicto¬
rias c̃firmaturũ. aut iaximaꝵ erũnars
initiũ fore. Adboc uiritĩ uti quẽque obmilitare

Expanded text:
ido atque harenoso gignuntur. ini propinqua loca; ea consita arbustis pecore atque cultoribus frequentabantur. Igitur in eo colle, quem transuerso itinere porrectum docuimus, Iugurtha extenuata suorum acie consedit. Elephantis et parti copiarum pedestrium Bomilcarem praefecit eumque edocet quae ageret. Ipse propior montem cum omni equitatu et peditibus delectis suos collocat. Dein singulas turmas et manipulos circumiens monet atque obtestatur, uti memores pristinae virtutis et victoriae sese regnumque suum ab Romanorum auaritia defendant: cum iis certamen fore, quos antea victos sub iugum miserint; ducem illis, non animum mutatum; quae ab imperatore decuerint omnia suis prouisa, locum superiorem, ut prudentes cum imperitis, ne pauciores cum pluribus aut rudes cRomanos invadere: illum diem aut omnis labores et victorias confirmaturum aut maximarum aerumnarum initium fore. Ad hoc viritim, uti quemque ob militare
Abbreviated transcription (Latin):
ad eñ intales ħonines crudele fieri potest .Setlare. p. alie
egit silla ne consule designatũ gñis penenouũ deceñe. Deti¬
more. supua cͣmiũ.c̃. duerere. Cups timdiligentia clarissi¬
mo uiri comlulis tanta ꝓsidia si nt in armnis. depena possũ et dẽ
nͥcruciatũ esse. Ca eũmc ta mortaliũ mala diũoluere. Utra
ner eure. ner gaudio locũ esse. S. ꝑdõs in imortales quã obrẽ
insentiã ñ addidist: ut pͥus ũberib: ineos anima u̾terttur. An
qͥuialex põrtiaritt a e alic leges atẽ comdẽm auĩ enubusa nĩ
uuitã eripi. sec incriliũ ꝑmitti uibent. Anquia eicauns.ẽ. ũbe

Expanded text:
d enim in talis homines crudele fieri potest? -, sed aliena a regit, Silane, consulem designatum genus poenae novum decernere. De timore supervacaneum est disserere, cum praesertim diligentia clarissumi viri consulis tanta praesidia sint in armis. De poena possum equidem non cruciatum esse; eam cuncta mortalium mala dissolvere; ultra neque curae neque gaudio locum esse. Sed, per deos inmortalis, quam ob rem in sententiam non addidisti, uti prius verberibus in eos animadvorteretur? An quia lex Porcia vetat? At aliae leges item condemnatis civibus non animam eripi, sed exsilium permitti iubent. An quia gravius est ve
Abbreviated transcription (Latin):
bant. Igiuit ꝗsq expedire. arma atq tela tepare.
intendere. timor aliquantulꝰ. sed spes ampliorꝰ qͥ ppe
uictorib. & aduorsũ eos quos ĩepe ucerant. Int̃im
equaes explonitũ ꝑmissi rẽ uti erat quietã nuuciant.¬
olux aduenions. questore appellat. dicite seapatre
ntũ dic̃ sine metu cotiuineit eunit. Post ubi castra socata. ⁊
dic. uesꝑ erat. tepente̾ maurus moerto itultu pautns. aditlã
accurrit. dicitt sibi expeculatorib cognitũ iugurthã.
aud ꝓeul abee̾. siał utinoctu elã secũ ꝓfageret rogiit alte
hortat᷑. Ille atumo ferocinogat se. tociens fusũ tunuidĩ
ꝑtunescere uir tuti suoꝵ satis crecłe. exiã sicerta pestis adcẽt
mnansurũ pociꝰ quamꝑditis quos ducebat turpi faga
incerte qoforsitan post paulo morbo int̾iture uite par¬
oeret. Seterum ab eodẽ monitꝰ. uti nocta ꝓfieisceretur.
conaliũ asꝓbat. ac stntimi nulites cenatos ẽt incastris

Expanded text:
bant. igitur se quisque expedire, arma atque tela temptare, bant. igitur se quisque expedire, arma atque tela temptare, intendere; timor aliquantus, sed spes amplior, quippe victoribus et advorsum eos, quos saepe vicerant. interim equites exploratum praemissi revolux adveniens quaestorem appellat dicitque se a patr eum et proximum diem sine metu coniuncti eunt. Post ubi castra locata et diei uesper erat, repente Maurus incerto uultu pauens ad Sullam accurrit dicitque sibi ex speculatoribus cognitum Iugurtham haud procul abesse. Simul, uti noctu clam secum profugeret, rogatur. ille animo feroci negat se totiens fusum Numidam pertimescere: virtuti suorum satis credere; etiam si certa pestis adesset, mansurum potius, quam, proditis quos ducebat, turpi fuga incertae ac forsitan post paulo morbo interiturae vitae parceret. ceterum ab eodem monitus, uti noctu proficisceretur, consilium adprobat; ac statim milites cenatos esse in castris
Abbreviated transcription (Latin):
ignari rerũ bumaniarũ. qͦ fluxe & mobiles sẽꝑ inao¬
uersa itutant᷑. Cetũ mauri ĩpetͣtis om̃ib rebꝰ. tres ro¬
mã ꝓfecti. cũ. GN octauo rusone quiqͥstor stipendiũ
inafricã portau̾at. duo adretdut. Exbis bocbis cũceta tũ
maxime benignitatẽ &studiũ sille labens accepit.
Romes legati eiꝰ postquam errasĩe regõ & ugurthe
scelere lapsũ dep̃cati sunt amicitiã. & fedꝰ petentibus
hoc modo respondetur. Senatꝰ & p̾pr. benesicii & ir
Is missus cũp̃sidio equitũ atq p̃ditũ. funditoꝵ. belintes r¬
p̃terea iere sagittarii. & cobors peligna. cũ uelitaribꝰ
armis itiñis ꝓꝑandi causa. neq bii secꝰ att aliis at-¬
mis aduorsũ tela bostiũ qđ ea leiua sunt mitniti:
initinere quinto deniq die uolux filiꝰ boebi. repente
incãpis patentib cũmille ñ ampliꝰ equitibꝰ sese:
ostendit. qui temere & effuse eũtes. sillȩ aliisꝗe
om̃ib & numerũ ãpliorẽ uͦ  hostilẽ metũ efficie:¬

Expanded text:
biles semper in aduersa mutantur. Ceterum Mauri impetratis omnibus rebus tres Romam profecti duce Cn. Octauio Rusone, qui quaestor stipendium in Africam portauerat, duo ad regem redeunt. Ex iis Bocchus cum cetera tum maxime benignitatem et studium Sullae libens accepit. Romaeque legatis eius, postquam errasse regem et Iugurthae scelere lapsum deprecati sunt, amicitiam et foedus petentibus hoc modo respis missus cum praesidio equitum atque peditum funditorum Balearum. praeterea iere sagittarii et cohors Paeligna cum velitaribus armis, itineris properandi causa, neque his secus atque aliis armis advorsum tela hostium, quod ea levia sunt, muniti. sed in itinere quinto denique die Volux, filius Bocchi, repente in campis patentibus cum mille non amplius equitibus sese ostendit, qui temere et effuse euntes Sullae aliisque omnibus et numerum ampliorem vero et hostilem metum efficie
Abbreviated transcription (Latin):
che legatũ appellare benigne hab̾e idẽ ãbobꝰ pollicer illi
paritꝰ leti ac spei bonepleni cc̃. Sac nocte oi que ꝓuima
fuit. ante cliẽ colloquio decretũ. mantꝰ ahibits amicts
ac statĩ ĩ muitata uoluntat remotis cet̾is. dicit᷑ secũ
ne pate fecisse. tam̃ sillã postremo accersi uib&. & ex
illiꝰ sententia numide insidias tenit. De inde ubi
dies aduenit. & ei nuntiatũ. ẽ iugurthã. haudꝓcul
ab ceͣ cũpaucis amicis a questore nrõ quasi obuius hono¬
ris cansa ꝓceclit. intumulũ facillimũ iusũ insidiantibꝰ
Cedẽ numidã cũplerisq necessariis suis. inhermisuti
dictũ accedit. ac statĩ signodato undiq simł ex iii¬
sidus inuaditur. Cetĩ obtruncati ugurtha uinctꝰ
silla traditur. & abeo admariũ deductꝰ ẽ. ꝑidem
mallio male pugnatũ est. Quometu italia om̃ĩs
sic hab̾ue. Alia om̃ia uirtutis sue ꝓna eẽ. cũ gallis

Expanded text:
e legatum appellare, benigne habere, idem ambobus polliceri. Illi pariter laeti ac spei bonae pleni esse. Sed nocte ea, quae proxima fuit ante diem colloquio decretum, Maurus adhibitis amicis ac statim immutata voluntate remotis ceteris dicitur secum patefecisse. Tamen postremo Sullam accersi iubet et ex illius sententia Numidae insidias tendit. Deinde ubi dies advenit et ei nuntiatum est Iugurtham haud procul abesse, cum paucis amicis et quaestore nostro quasi obvius honoris causa procedit in tumulum facillimum visu insidiantibus. Eodem Numida cum plerisque necessariis suis inermis, uti dictum erat, accedit, ac statim signo dato undique simul ex insidiis invaditur. Ceteri obtruncati, Iugurtha Sullae vinctus traditur et ab eo ad Marium deductus est. Per idem Manlio male pugnatum. Quo metu Italia omnis sic habuere, alia omnia virtuti suae prona esse, cum Gallis
Abbreviated transcription (Latin):
ilhi dichas palã ansũ. cũnpiẽ filias testis adcẽt. quarꝵ optuna
ihidẽ te lictũ mauris. solu cũsillã itũ. eues uti ittalingasis.
pbata ac staui pfecti quia de in ꝓiuso accidant dubio ate
ẜensutite uegurtha incolumes transeunt. De iide pale
quidã asꝑ nominȩ multũ  familiarit᷑ agebat. p̃miᷤ
ab ingurtba. Postquã silla accitã audierat. crator
⁊̃ subdole specalatũ bochi consilia uerat. P retena¬
madabar. massũ grado filiis. exgente mastuisse.
ceterũ mat̾no genere inpari. nãpat᷑ eiꝰ excetibina oriꝰ
erat. mauro ob ingenui multa bona carꝰ acceptꝰ ꝙi qͦm
bochꝰ fidũ ẽẽ romatiis multis ante. tepestatib exꝑt
ilieo ad sillã nuntiatũ mittit. paratũ sese facete.
licentiꝰ gereret᷑. Nã insidiis eiꝰ alit̾ caueri nequiss&̃.
S ego cõꝑor bochũ magis punifica fide. quam dbeti
que p̃dicabat simul romanos numisa neu itigfa

Expanded text:
et. qua re optumum ibidem relictis Mauris solum cum Sulla iturum. ea res, uti in tali negotio, probata; ac statim profecti, quia de inproviso acciderant, dubio atque haesitante Iugurtha incolumes transeunt. deinde paucis quidam Aspar nomine multum et familiariter agebat, praemissus ab Iugurtha, postquam Sullam accitum audierat, orator et subdole speculatum Bocchi consilia; praeterea Dabar, Massugradae filius, ex gente Masinissae, ceterum materno genere inpar — nam pater eius ex concubina ortus erat —, Mauro ob ingeni multa bona carus acceptusque. quem Bocchus fidum esse Romanis multis ante tempestatibus expertus ilico ad Sullam nuntiatum mittit: paratum sese facere qlicentius gereretur; nam ab insidiis eius aliter caveri nequivisse. sed ego comperior Bocchum magis Punica fide quam ob ea, quae praedicabat, simul Romanos et Numida
Abbreviated transcription (Latin):
ingenia ualidissima erant eos admaruĩ ac de in siplciceat
romani legatos ire iub&. agendaꝵ rerũ & qͦcuq mͦ belli con¬
ponẽdi licentia ipsis ꝑmittit. Illimature adib̾na romanors
ꝓficiscuit᷑. De in uutinere agetulis latronib circũuenti. spo.¬
liatiq pauidi sine docore. adsillã ꝑfugũt. que cosul in
expeditionẽ ꝓficisscens ꝓp̃tore relinquerat. eos ille ñpuani
hostib uti meriti erantꝰ accurate aclib̾alit᷑ habuit. Quaro
barbari & famã romanoꝵ auaritie falsa & sillã obmuni¬
fucentiã ĩ sese amicũ rati. Nã eciã tũ largitio multis
ignota erat. munificus nemoputabatur. nͥ parit uolens
dona om̃ia inbenignitate habebant᷑. Igͥ questori mau¬
data bochi pate facuitit. simul habeo petunt uti fautoꝵ
c̃ sultorq sibi adsit. copias fidẽ magnitudinẽ rogis sui
& alia qͥ auit utilia aut beneuolentia eẽ credebant oi a¬

Expanded text:
ingenia validissima erant. Eos ad Marium ac deinde, si placeat, ingenia validissima erant. Eos ad Marium ac deinde, si placeat, Romam legatos ire iubet, agendarum rerum et quocumque modo belli componendi licentiam ipsis permittit. Illi mature ad hiberna Romanorum proficiscuntur, deinde in itinere a Gaetulis latronibus circumventi spoliatique pauidi sine decore ad Sullam profugiunt, quem consul in expeditionem proficiscens pro praetore reliquerat. Eos ille non pro uanis hostibus, uti meriti erant, sed accurate ac liberaliter habuit. Qua re barbari et famam Romanorum auaritiae falsam et Sullam ob munificentiam in sese amicum rati. Nam etiam tum largitio multis ignota erat; munificus nemo putabatur nisi pariter volens; dona omnia in benignitate habebantur. Igitur quaestori mandata Bocchi patefaciunt; simul ab eo petunt, uti fautor consultorque sibi assit; copias fidem magnitudinem regis sui et alia, quae aut utilia aut beneuolentiae esse credebant, ora
Abbreviated transcription (Latin):
nimquã. ł. R beneficus uictũ esse. Nam belło quit᷑
uaseat. iite scis ade bicchiũ placidt atengtie simul
pauea ꝓolibut suo uli facit se non hestist aniłia se
regnum  tutaudũ armacopiuse. Namnumidie parte
inde uigurthã expulerit uire belli sua facta ea uastari ama¬
ro patineguiuisse. Preterea missis antea romã legatis repulsu
abamuticia. Ceterum ueterea amitre. actĩ si ꝑmariũ licera
legato rosenatũ missurũ. De incopia facta animus barbari.
abamicis flexus. quos iugurrha cognita legatione sille
inbernaculis : composito. cũ expeditis cohortib & parte eꝗtatꝰ
ꝓficisscitur in locasola. obsessum turrĩ regiã: quo ugurtba
ꝑ fugas om̃s p̃sidiũ imposuerat. Iuitrursus bocchus feliciter.
seu reputando quesibi duob p̾liis uenerant. seu admonitꝰ
abaliis amicis. quos incorruptos iugurtha reliquerat. ex õĩ
copia necessarioꝵ quinq. delegit. quoꝵ & fides cogiuta. &

Expanded text:
num beneficiis victum esse. Nam bello quid valeat, tute scis." Ad ea Bocchus placide et benigne, simul pauca pro delicto suo verba facit: se non hostili animo, sed ob regnum tutandum arma cepisse. Nam Numidiae partem, unde vi Iugurtham expulerit, iure belli suam factam; eam vastari a Mario pati nequiuisse. Praeterea missis antea Romam legatis repulsum ab amicitia. Ceterum uetera omittere ac tum, si per Marium liceret, legatos ad senatum missurum. Dein copia facta animus barbari ab amicis flexus, quos Iugurtha, cognita legatione Sullae rea exercitu in hibernaculis composito cum expeditis cohortibus et parte equitatus proficiscitur in loca sola obsessum turrim regiam, quo Iugurtha perfugas omnis praesidium imposuerat. Tum rursus Bocchus, seu reputando quae sibi duobus proeliis venerant, seu admonitus ab aliis amicis, quos incorruptos Iugurtha reliquerat, ex omni copia necessariorum quinque delegit, quorum et fides cognita et
Abbreviated transcription (Latin):
Postra loci consul. aut dubidi amuicte. ꝑuenit incppidũ
cirthũ. guoininitio ꝓfectꝰ intenderit. Eopost. dit̃ guntiũ
quo iterũ harbari male pugnauerant legati aboceho nou:¬
ant quiregis abmario petuiere. duos quam ficdiasłi mos adeũ
mintere᷑ uelle desuo & doppłi romatu cõmodo cũhis dascrere
Ille statĩ sillã a& aulũ manliũ ire iulit. ginguã guã acctti
ibant. tam̃ placiut u̾ba aput regẽ facere. ingenat̃ aut aou̾sũ
flecterent ant cupidũ pacis uebem̃tins accederent. Itaq silla
cunuis facumdie nonetati amanlio concesiũ pauca uerba buiꝰ¬

Expanded text:
victor pervenit in oppidum Cirtam, quo initio profectus intenderat. Eo post diem quintum, quam iterum barbari male pugnauerant, legati a Boccho veniunt, qui regis verbis ab Mario petiuere, duos quam fidissimos ad eum mitteret, velle de suo et de populi Romani commodo cum iis disserere. Ille statim L. Sullam et A. Manlium ire iubet. Qui quamquam acciti ibant, tamen placuit verba apud regem facere, ut ingenium aut auersum flecterent aut cupidum pacis vehementius accenderent. Itaque Sulla, cuius facundiae, non aetati a Manlio concessum, pauca verba huiu
Abbreviated transcription (Latin):
om̃s fusi fugatiꝙ. arma & signa militaria pleraq capta.
pluresq eop̃lio quã om̃ib suꝑiorib int̾ ẽpti. nãsõno ometu
uictoria sacors aut insolens factꝰ. s parit̃ hͥuc in ꝯspectu
hostiũ qͣdrato agmiine inccde. Silla cũ eꝗtatu apud dextimoꝰ.
in siistra parte aułꝰ minliꝰ cũ funditorib ⁊ sagataris.
Pt̃ea cohortes ligurũ cunbat. pͥmo: extremoᷤ cũ cpediris
manipit tribuno locau̾at. Pfuge minime cari. ⁊ regionũ
scientussimi hostiũ it̃ explorabant. Simulꝯsul qͣsi nullo impo.¬
sito omĩa ꝓuide apud om̃s ade̾e̾ laudare ⁊ increpure mereates.
Ipse armatꝰ uitentꝰ ꝓitẽ milites cogelat. neq secꝰ abꝙͥ t᷑ facere
castra munire. uigiliarũ excubitũ in porta cohortes ex legionib
ꝓ castris egtes aigciliario mitere. Pt̾ea alioꝰ inmununtas suꝑ¬

Expanded text:
omnes fusi fugatique arma et signa militaria pleraque capta, omnes fusi fugatique arma et signa militaria pleraque capta, pluresque eo proelio quam omnibus superioribus interempti. Nam somno et metu victoria socors aut insolens factus, sed pariter atque in conspectu hostium quadrato agmine incedere. Sulla cum equitatu apud dextimos, in sinistra parte A. Manlius cum funditoribus et sagittariis, praeterea cohortis Ligurum curabat. Primos et extremos cum expeditis manipulis tribunos locauerat. Perfugae, minime cari et regionum scientissimi, hostium iter explorabant. Simul consul quasi nullo imposito omnia prouidere, apud omnis adesse, laudare et increpare merentis. Ipse armatus intentusque, item milites cogebat. Neque secus atque iter facere, castra munire, excubitum in porta cohortis ex legionibus, pro castris equites auxiliarios mittere, praeterea alios su
Abbreviated transcription (Latin):
iniettũ c̃trait. de ricunctos plenogradũ incolle subducit:
itasigeis loci difficuliate coacti. plio Sẽterent᷑. ueq tam̃ suos
longius habire sinunt. sa utioq colle multitudine cittũdato
essusi ẽseto. Deinerebris ignibꝰ factũ. plerũq. noctis batbari more
suo lepari. exultare areꝑe uocib: & ipsi duces feroces. ganon
fugerant ꝓuictorib agere. S& ea cũta romanis extenebris e
nib&. nellgna ꝗdẽ uti ꝑuigilias solebant canere. De inde
ubi lux aouentabat. defessis iã bostib ac paulo añ ĩomno
capitis. deinꝑiuso uectigales itẽ cohortes ꝑturmarũ legi.¬
onũ tibi emes sumil om̃s turba canere milites elamore
tollera acportis eruꝑe nilie. Mauri atq. getuli ignoto atq¬
tribili soniturepente exeni neq fugere ne arma cape.
neq amnino facere aut ꝓudẽ quicquã pot̾ant. Ita eu.¬
ctos strepitu elamore nullo subueniente nr̃is instantibus
tumultu t̾rore formidine quasiuecordia acceꝑat. Deniq

Expanded text:
in unum contrahit, dein cunctos pleno gradu in collem subducit. ita reges loci difficultate coacti proelio deterrentur, neque tamen suos longius abire sinunt, sed utroque colle multitudine circumdato effusi consedere. dein crebris ignibus factis plerumque noctis barbari more suo laetari, exultare, strepere vocibus; et ipsi duces feroces, quia non fugerant, pro victoribus agere. sed ea cuncta Romanis ex tenebris et iubet, ne signa quidem, uti per vigilias solebant, canere. deinde ubi lux adventabat, defessis iam hostibus ac paulo ante somno captis, de inproviso vigiles, item cohortium turmarum legionum tubitollere atque portis erumpere iubet. Mauri atque Gaetuli, ignoto et horribili sonitu repente exciti, neque fugere neque arma capere neque omnino facere aut prouidere quicquam poterant: ita cunctos strepitu clamore, nullo subueniente, nostris instantibus, tumultu formidine terrore quasi vecordia ceperat. Denique
Abbreviated transcription (Latin):
negoria abtitudo ingenis incredibiles. multarũ rerũ
ac maxinie pecunie largitor. atq illi felicissimo oĩũ
ate ciuile uictoriã nũquã industriã fortunã fuit. multi¬
que dubitauere forcior anfelicior esset. Nãpostea g̃
salla ut supͣdictũ.ẽ. postquã iafricã atq in castra
marii eũ equitatũ uenit. pudi antei & ignarus belli.
solertissimꝰ omiũ in paucis tempestatib factꝰ est. ad
adboc milites benigne appellare multis rogantib aluis ꝑse
iose dare. Beneficia inuitꝰ acciꝑe. s& ea ꝓꝑentiꝰ quã es
mutuũ reddere. Ipse aniulo iꝑe. magis idlaborat᷑e
quas p̃ui atnbitio sole confuus aut cuiꝰ quã boni famam le
tmtiuimodo neq. concilio nes manupriorẽ aliũ patĩ. pleroꝰ¬
ꝙ entte uenut. Uuib reb. x artib bitui. mario militibus
parisim factꝰ at uigurtha postguã oppidũ capsã alioꝰ̾ tocoꝰ

Expanded text:
negotia altitudo ingeni incredibilis, multarum rerum negotia altitudo ingeni incredibilis, multarum rerum ac maxume pecuniae largitor. atque illi felicissumo omnium ante civilem victoriam numquam super industriam fortuna fuit, multique dubitavere, fortior an felicior esset. nam postea quae Sulla, uti supra dictum est, postquam in Africam atque in castra Mari cum equitatu venit, rudis antea et ignarus belli, sollertissimus omnium in paucis tempestatibus factus est. Ad hoc milites benigne appellare, multis rogantibus, aliis per se ipse dare beneficia, inuitus accipere, sed ea properantius quam aes mutuum reddere, ipse ab nullo repetere, magis id laborare, quod praua ambitio solet, consulis aut cuiusquam boni famam laedere, tantummodo neque consilio neque manu priorem alium pati, plerosque antevenire. Quibus rebus et artibus brevi Mario militibusque carissimus factus. At Iugurtha, postquam oppidum Capsam aliosque locos
Abbreviated transcription (Latin):
pͥno uiulieres & pueri qui uisu ꝓcesseanit fugert De¬
inde uti ꝗsqi muro ꝓximꝰ erat postrema cuncti arinati
mermesp: qual ubi accidit. co acriꝰ itmani instare
quã oĩuĩp̃ola morari. S& forte correpta marii teme¬
ritas. głam excalpainuenit. Cet̾ũ dũ ea resagitur .l.
silla questor. cumagno equitatu inc astra uenit. ꝗ
uti exlatio &e asocus coger& rome relicterat. S& qm̃
uostanti uiri res admonuit. idoneũ uisũ.ẽ. de natura
reb dic lurisumꝰ. & .l. sisenna optime & digen.¬
tissume om̃iũ ꝗtaᷤᷤ res dixere ꝑsecut᷑ꝰ. parũ michi libero
ore locutꝰ iudet᷑. Igit̾ silla gentis patricie nobili fuit.
fatuilia ꝓpe iam extincta maioꝵ ignabia litteris
grecis atq latinis uixra atq doctissime eruditus.
animo ingenti. cupidus uoluptatũ s& głe cupidior
ccio lixeirrioso esse. tam̃ abonuis negocus nũqͣm uoluptaᷤᷤ
remorata. uisi quod deuxore potuit honestins c̃suli
facuadus. callidus. & amiticia faciliꝰ. adsimilanda

Expanded text:
 qui visum processerant, fugere, deinde uti quisque muro proxumus erat, postremo cuncti, armati inermesque. quod ubi accidit, eo acrius Romani instare,quam omnium praeda morari. sic forte correcta Mari temeritas gloriam ex culpa invenit. Ceterum, dum ea res geritur, L. Sulla quaestor cum magno equitatu in castra venit, quos uti ex Latio et a sociis cogeret, Romae relictus erat. Sed quoniam nos tanti viri res admonuit, idoneum visum est de natura rebus dicturi sumus et L. Sisenna, optume et diligentissume omnium, qui eas res dixere, persecutus, parum mihi libero ore locutus videtur. Igitur Sulla gentis patriciae nobilis fuit, familia prope iam extincta maiorum ignavia, litteris Graecis atque Latinis iuxta atque doctissume eruditus, animo ingenti, cupidus voluptatum sed gloriae cupidior; otio luxurioso esse, tamen ab negotiis numquam voluptas remorata, nisi quod de uxore potuit honestius consuli; facundus, callidus et amicitia facilis, ad simulanda
Abbreviated transcription (Latin):
care: dũ eo modo egurtes pliantur. bocchus cũ peditibus
quos tolux filius eiꝰ accliperat: nep priore pugna initinͣe
morti afuerant. Postamã tomanoꝵ aciẽ inuadunt. lũ
de uinumidia cognoto bocchi aduenta. dãcumptucis adpe.¬
dites conu̾itit. Ibilatine nã aput numantiã logui didicetat¬
exclamat. nr̃os fruslia pugnare paulo ante mariũ suamanu
int̾fectũ. simul gladiũ saiguine oblitũ quẽ inpugna
satis inpigre ociso pedite nrͣo ecuentau̾at. Quos ubimi¬
lites acceꝑunt. magũ auocitate roi quã fidẽ nunci t̾ent᷑
simul q barbari auimos coller. mꝑculsos acrius inced̾o.

Expanded text:
ncare. dum eo modo equites proeliantur, Bocchus cum peditibus, ncare. dum eo modo equites proeliantur, Bocchus cum peditibus, quos Volux, filius eius, adduxerat neque in priore pugna, in itinere morati, adfuerant, postremam Romanorum aciem invadunt. tum Dein Numida cognito Bocchi adventu clam cum paucis ad pedites conuertit. Ibi Latine—nam apud Numantiam loqui didicerat—exclamat nostros frustra pugnare, paulo ante Marium sua manu interfectum, simul gladium sanguine oblitum ostentans, quem in pugna satis impigre occiso pedite nostro cruentauerat. Quod ubi milites accepere, magis atrocitate rei quam fide nuntii terrentur, simulque barbari animos tollere et i
Abbreviated transcription (Latin):
muit eãpientes adros amiltis bostib lefensebant
Pips equo ascendeit. obiuã ire hostiba pugna latit:¬
cuuo inagis guã p̃lio similis fieri. Sine signissi ra
cutũ uenire. Neq uirtꝰ neq arma satis tegero. ꝗh oste s
tiumero plures & undiq circũ fusi erant. Deniq roma¬
ni uetes nouiq & obea scientes belli. si quos locus aut cas
c̃ iurerat. orbes facere. atq ita ab om̃ib. partib simul tecti
instracti. hostiũ uini sustentabãt. Neg meo tã asꝑo negocio
ac modo labonantib siuis occurere : modo bostis ubi for tissimi
ob stiterant inuadere ianu. c̃ sulere militib qm̃ imꝑart cõ¬

Expanded text:
 hostibus defensabant; pars equos escendere, obviam ire hostibus; pugna latrocinio magis quam proelio similis fieri. Sine signis, sinecircumveniri; neque virtus neque arma satis tegere, quia hostes numero plures et undique circumfusi erant. Denique Romani ueteres novique ... Et ob ea scientes belli, si quos locus aut casus coniunxerat, orbis facere atque ita ab omnibus partibus simul tecti et instructi hostium vim sustentabant. Neque in eo tam aspero negotio ac modo laborantibus suis succurrere, modo hostis, ubi confertissimi obstiterant, invadere; manu consulere militibus, quoniam
Abbreviated transcription (Latin):
nõ tinetis eiꝰ.immouͭ marime. S& inercia. & mollitia
animi: aliũ alius crpec tantes cunc tamini. Uidelic&
cedunt. Ubi focordie te atq ignauie decłis. neꝗe qͣm
dõs implores. irͣti ifesti qͣ sinit᷑. Aput maiores ur̃os.
Auluĩ.M. torquat bellogallico filiu̾suñ qd contra im¬
ꝑium ĩhostẽ pugnau̾at necari . Uit ille egregius
adolescens immotate fortitudinis morte penas ddit.
Uos̃ dgrudelissimis parriei . ꝗͥstatuatis cũtamini.ui¬
delica cet̾a inta eor huic sceleri obstat. Ue̾rũ par¬
adulescintie. hiterũ patrie bellũ fecit. Naquid ego
uos ipiare corrigi. qt̃ mea ubi cõtenmitis. S& un

Expanded text:
non timetis eam. Immo vero maxume. Sed inertia et mollitia animi alius alium exspectantes cunctamini, videlicet cedunt. Ubi socordiae te atque ignaviae tradideris, nequiquam deos implores: irati infestique sunt. Apud maiores nostros A. Manlius Torquatus bello Gallico filium suum, quod is contra imperium in hostem pugnaverat, necari iussit atque ille egregius adulescens inmoderatae fortitudinis morte poenas dedit: vos de crudelissumis parricidis quid statuatis, cunctamini? Videlicet cetera vita eorum huic sceleri obstat. Verum paradulescentiae, nisi iterum patriae bellum fecit! Nam quid ego vos ipsa re corrigi, quoniam verba contemnitis. Sed un
Abbreviated transcription (Latin):
faimon i pateiãq purtaisse. deconfessi sicuti
demani festsirerũ capitabiã morxmnore suppliciũ.
sum̃dũ. Pontquã cato ifsedit. consulares drĩs. itẽq. sena.
mignã senteutiã eiꝰ laudunt. uirtutẽ amnu adcelũ fer̃a
alii alios inerepautes ⁊mudos uocant. Cato clarus atq.
magnus habetur. senat᷑ detretũ fu sicnti ille censuerat.
qres maxime tanta negocia sustinuisset. Sciebũ sepe nũo
paruamanu. cũ magnis legionib bostiũ contendisse. Cogno¬
uera parius copus bella gesta cũ opulentis regib. ad hoc sepe
fortune iuolgitiã tollerauisse. facundia g̃cos. głabelli
miltituline rincitas supassa. Sc postqua luxu. atq.
desibia cuutas corrupta est. Rursus. res. pmagnitudin.
sua impatoꝵ atq magistratiũ uicia sustentabat. ac
sicuti esfeta perentu multis tepestatib autꝰ sane ꝗͥguã
roie urtdtẽ magnus fuit. See inemoria mea ingenti
caat. quoꝰ gñ res obtulerat silentio p̃terut᷑ ñ fuit ẽ¬

Expanded text:
is patriamque paravisse, de confessis, sicuti de manufestis rerum capitalium, more maiorum supplicium sumundum." Postquam Cato adsedit, consulares omnes itemque senatus magna pars sententiam eius laudant, virtutem animi ad caelum ferunt, alii alios increpantes timidos vocant. Cato clarus atque magnus habetur; senati decretum fit, sicuti ille censuerat. quae res maxume tanta negotia sustinuisset. Sciebam saepenumero parva manu cum magnis legionibus hostium contendisse; cognoveram parvis copiis bella gesta cum opulentis regibus, ad hoc saepe fortunae violentiam toleravisse, facundia Graecos, gloria belli multitudinem paucitas superaret. Sed postquam luxu atque desidia civitas corrupta est, rursus res publica magnitudine sua imperatorum atque magistratuum vitia sustentabat ac, sicuti effeta parente, multis tempestatibus haud sane quisquam Romae virtute magnus fuit. Sed memoria mea ingenti Caesar. Quos quoniam res obtulerat, silentio praeterire non fuit co
Abbreviated transcription (Latin):
uigi pulantes. sae postquã insponia hereules sicuti afri
putant int̾ut exeicitꝰ eiꝰ cõposinis cruaris gentibus amis¬
bitur. E yeo numero. mediꝑse. & armen nauilus
inafricã transuecti ꝓrimos niͣo mari locos occupaũe
Siꝑse intra ecceanũ magis. hi alucos nauua nlisos
ꝓtuguraᷤᷤ habucre. U̾iuanegue materia inagris. neq
abis panus em̃diant mutandi copia erat. Maretanie
ꝰignar lingua. cõmercia pbibebant: Nłiꝑsc panlatĩ
ꝑ connubia getulos secũ miseuere: ae ga sepe tentantes.
agros. alia demde alialoca petiñant semet ipsossui.¬
midis appellauere. Cet̾m adhuc edificia numidarũ
agrcstiũ quȩ mapalia illi uocant: oblonga in cutuis la¬
terib tecta quasi nauiũ carinȩ sunt. Medi ante de
armeni accessere lybie. nã bii mare ꝓpius affricũ
agitabant. Gethuli subsole mag̾ harit ꝓcul ab ardo¬
rib hii ꝙ mat̾e̾ oppida habuere. Nã focto diuisi. ab
byspania routare. ees int̾ se institueant ngtũ coꝵ pari¬

Expanded text:
ant. Sed postquam in Hispania Hercules, sicuti Afri putant, interiit, exercitus eius, compositus ex variis gentibus, amisbitur. Ex eo numero Medi, Persae et Armenii nauibus in Africam transuecti proximos nostro mari locos occupauere, sed Persae intra Oceanum magis, iique alueos nauium inversos pro tuguriis habuere, quia neque materia in agris neque ab Hispanis emendi aut mutandi copia erat: mare magnum et ignara lingua commercio prohibebant. Ii paulatim per conubia Gaetulos secum miscuere et, quia saepe temptantes agros alia, deinde alia loca petiuerant, semet ipsi Numidas appellauere. Ceterum adhuc aedificia Numidarum agrestium, quae mapalia illi vocant, oblonga, incuruis lateribus, tecta quasi nauium carinae sunt. Medis autem et Armeniis accessere Libyes—nam ii propius mare Africum agitabant, Gaetuli sub sole magis, haud procul ab ardoribus—, iique mature oppida habuere; nam freto divisi ab Hispania mutare res inter se instituerant. Nomen eorum pau
Abbreviated transcription (Latin):
magninidinẽ ppłi romam inuiolatos sese fore. atherbał
suadent᷑ utiseseq & opidũ iugurthe tradat tantunio de
abco inta puieis cultur. Decetis senatui citio f̃re. Acille pẽ¬

Expanded text:
magnitudinem populi Romani inviolatos sese fore, Adherbali magnitudinem populi Romani inviolatos sese fore, Adherbali suadent, uti seque et oppidum Iugurthae tradat, tantum ab eo vitam paciscatur; de ceteris senatui curae fore. At ille, tam
Abbreviated transcription (Latin):
cõntra inceptũ fuũ uenisse pͥmo cõmotus metu atq libidine
diuĩ si is ag ttabatius. Timebat uam senat᷑ ipariuss et logatiᷤ.
porro: animus elpidine cełis: ad inceptũ sceł inpielatõ.
Uieit tam̃ in auido ingenio priniñ conscili ũ. Igitur ȩpercitu
cucũ dato sũmaui cirtã nrũꝑe intit. marime sꝑans de.¬
ducta manu hostiũ aut uiaut dolis sese casũiustorie
in uenturũ. Quod ubis ecꝰ ꝓceelit: tiegi quod intendeit
afficeis potest. ut prius quã legato conuenir& coberlitꝰ
poriretui. nc ampli morandã searũ quẽ plurimũ metuebit
incender&. cũ paucis equitib. inꝓunciam uenit. Ictã e si
seriatꝰ uerbis granes mine nuntiabantur. qđ ab obpugnati¬
one non cdesista: multa tam̃ oratione consumpta legati
frustra discessere. Ca postquã cute audita sunt italici quond
uirtute menia defensabant᷑: confisi. die tione facta ꝓpt̾

Expanded text:
contra inceptum suom venisse, primo conmotus metu atque lubidine contra inceptum suom venisse, primo conmotus metu atque lubidine divorsus agitabatur: timebat iram senatus, ni paruisset legatis; porro animus cupidine caecus ad inceptum scelus rapiebat. vicit tamen in avido ingenio pravom consilium. igitur exercitu circumdato summa vi Cirtam inrumpere nititur, maxume sperans diducta manu hostium aut vi aut dolis sese casum victoriae inventurum. quod ubi secus procedit neque quod intenderat efficere potest, ut, prius quam legatos conveniret, Adherbalis potiretur, ne amplius morando Scaurum, quem plurumum metuebat, incendsenati verbis graues minae nuntiabantur, quod ab oppugnatione non desisteret, multa tamen oratione consumpta legati frustra discessere. Ea postquam Cirtae audita sunt, Italici, quorum virtute moenia defensabantur, confisi deditione facta propter
Abbreviated transcription (Latin):
torẽ nimidis posuistis clarsum obsid&. Legaroꝵ
u̾be quenti fecerit pieła mea declarant: quid. ẽ. reli¬
quuĩ nisi uis ur̃a quo moueri possit. Nam ego uel
sum uana forent porius quã miseria mea fidem
rũ oftenui ̾em. non um mortẽ. neꝙ erĩmas tan¬
unettonelũ censerent: o quã primũ ałecbuli subuemendũ.
le inguesn imterim uti consuleretur qm̃ legatis ñ poruissee.
ls absas illis regis faitonb. simmina openusũ es:ͥ nȩcale detietũ
si anoi et abionũ pubsicũ ut impleris q ngocis sol & pͦniuata gi
douic ha logantur cam mafric ã mneres atũ. nobiles ⁊ autplis
onorib usi id nes fuit. o. seatr᷑ dequo supra memoraiumus.
ursularis. Et tũ insenatu pͥnceps higuodres miucdiã erat
simul sa anumnidis ebs̃corati triduo nauẽ aseenałe. De mbreui
aticã apilsilctas ad iigurtam mitiunt. quã occussime ad
puineiã accedat. scse adeũ absenatu musos. ille ubi accep
ħomines cdaros quoꝵ auctoritatẽ iome pollere audiũ at.

Expanded text:
torem Numidis posuistis, clausum obsidet; legatorum verba quanti fecerit, pericula mea declarant. Quid est relicuum nisi vis vestra, quo moveri possit? nam ego quid in senatu questus sum, uana forent potius, quam miseria mea fidem rum ostentui essem, non iam mortem neque aerumnas, tanmittundum censerent et quam primum Adherbali subveniundum; de Iugurtha interim uti consuleretur, quoniam legatis non paruisset. sed ab isdem illis regis fautoribus summa ope enisum, ne tale decretum fieret. ita bonum publicum, uti in plerisque negotiis soldeuictum. legantur tamen in Africam maiores natu nobiles, amplis honoribus usi. In quis fuit M. Scaurus, de quo supra memorauimus, consularis et tum senatus princeps. Ii, quod res in invidia erat, simul et ab Numidis obsecrati, triduo nauem ascendere. Dein brevi Uticam adpulsi litteras ad Iugurtham mittunt: quam ocissume ad provinciam adcedat, seque ad eum ab senatu missos. ille ubi accepit homines claros, quorum auctoritatem Romae pollere audiverat,
Abbreviated transcription (Latin):
sd iugurchrauus subggie. queitanta libido me exi¬
guendi inuasit. ut neq uos. neq des in mortaleꝰ in aĩo.
michi micipsȩ pals m̃i bñficia. neq um decͤta aiocili¬
ant᷑. ferro anfame alis urgeor. incͥtꝰ sũ plura de ui¬
gurtha sc̃bere. debortit᷑ ine fortuna mea etiã aña
quã ego sum petere. m uay simul ameresĩ urĩm

Expanded text:
s Iugurthae subigit, quem tanta lubido extinguendi me invasit, ut neque vos neque deos inmortalis in animo mihi Micipsae patris mei beneficia neque vostra decreta auxiliantur; ferro an fame acrius urgear, incertus sum. Plura de Iugurtha scribere dehortatur me fortuna mea, et iam antquam ego sum petere neque simul amicitiam vostram
Abbreviated transcription (Latin):
ab iure gentiũ sose ꝓhibuerit. polrimo do roñiba teb
legatos ronam breui mussurũ. Itautriq digreili ũit᷑
adherbał appellandi copia nõ fuit. Iugurtha ubi cos
affrica decessisse intꝰ. ẽ neq loci net̾ai cir tã arnus
expugnare potest. uillo atq fossa nęnia circũdabat cur.¬
res extruit eosq p̃sidus firmat. p̃sta dies noc tesq aut per
ui aut doł cẽptare: defensorib meniũ p̃mia modo for
nudinẽ dstentare: suos hortando ad uirtutẽ erigere. ꝓris
unelitꝰ cibacta perare Adherbal ubi intellegit omis fortias
sid̃ suexitemo sitas. hostẽ infestli.aitriliĩ spem nullam.
scnei hrił necessiriaꝵ bellũ tͣhi ñ posse exhis qui unã
arib a. agrint duos tnꝓrime inpigros delegit. ets
mexira pellicendo ac muo̾rando oosit sa ũs cõfirmait ut ꝑ
hosdiũ uiẽraonos noctu e ꝑxiniũ nne: Dem romã

Expanded text:
ab iure gentium sese prohibuerit. postremo de omnibus rebus legatos Romam brevi missurum. ita utrique digrediuntur. Adherbalis appellandi copia non fuit. Iugurtha ubi eos Africa decessisse ratus est neque propter loci naab iure gentium sese prohibuerit. postremo de omnibus rebus enia circumdat, turris extruit easque praesidiis firmat; praeterea dies noctisque aut per vim aut dolis temptare; defensoribus moenium praemia modo, modo formidinem ostentare; suos hortando ad virtutem adrigere; prorsus intentus cuncta parare. Adherbal ubi intellegit omnis suas fortunas in extremo sitas, hostem infestum, auxili spem nullam, penuria rerum necessariarum bellum trahi non posse, ex iis, qui una Cirtam profugerant, duos maxume inpigros delegit; eos multa pollicendo ac miserando casum suom confirmat, uti per hostium munitiones noctu
Abbreviated transcription (Latin):
rat. Neq eo mag cupido iugurthȩ minuebat᷑ quippe qui
totũ eius regnũ animo iã inuaserat. Itaq non uti antea
cũ p̾datoria manu sed magno ex̾citu cõparato bellu̾ gerere
cepit & aꝑto totiꝰ muimidiȩ inꝑiũ petere. Qet̾m qua per.¬
gebat. urbe. agros uastare. p̃das agere suis anim u̾ hostib
tertorẽ aģere: Adherbul ubi intellegit eo ꝓcessũ un regnũ
aut relinquendũ el aut armis retinendũ. necessario copiaᷤᷤ
parat. & ugurthȩ obuiꝰ ꝓcedit. Interim haut longe amari
ꝓpe cirtham oppidũ ułusq ex̾citꝰ consedit. & quia diei erur¬
mũ erat p̾liũ non. ẽ inceptũ. Sed ubi plerũꝙ noc tis ꝓcesst
cobscuro &̃ cũ lumine milite ugurtini signo dato entra
hostiũ inuadũt. semisopit̾ pꝰarũ alios arma sum̃teᷤ fugant¬
e suindientꝙ adherbul cũ puxis egtib cirtham ꝓsugii. & nsi
umultitudo togtioꝵ. fuissa que numidas insequent sie¬

Expanded text:
rat. Neque eo magis cupido Iugurthae minuebatur, quippe qui rat. Neque eo magis cupido Iugurthae minuebatur, quippe qui totum eius regnum animo iam invaserat. Itaque non uti antea cum praedatoria manu, sed magno exercitu comparato bellum gerere coepit et aperte totius Numidiae imperium petere. Ceterum, qua pergebat, urbis agros vastare, praedas agere, suis animum hostibus terrorem augere. Adherbal ubi intellegit eo processum, uti regnum aut relinquendum esset aut armis retinendum, necessario copias parat et Iugurthae obvius procedit. Interim haud longe a mari prope Cirtam oppidum utriusque exercitus consedit et, quia diei extremum erat, proelium non inceptum. Sed ubi plerumque noctis processit, obscuro etiam tum lumine milites Iugurthini signo dato castra hostium invadunt, semisomnos partim, alios arma sumentis fugant funduntque. Adherbal cum paucis equitibus Cirtam profugit, et ni multitudo togatorum fuisset, quae Numidas insequentis moe
Abbreviated transcription (Latin):
bat. Getuloꝵ migna pars & numidȩ usꝙ flum̃ mulucam
sub uigurta enint. Mauris ontib rex bochris imꝑitabat
yt notai cet̾a ignatꝰ popłi . R. Itẽq nob̾ neꝙ bello noꝑ pace
anrea cognntꝰ. de affrica & de eiꝰ incolis ad necessitatt᷑ rei
satis dictũ. ẽ. Postquã diuiso regno logat affrica de cessere:
accensus quos paulo ante minerib expleu̾at. in regaũ
atherbał anintũ intendit. Ipse acer. bellicosis. at isque
peteluit ꝗetꝰ. inbelł. placido ingenio. oportunꝰ. iiiurig me.¬
tuens magis quã metuendꝰ Igit᷑ ex inꝑuiso fines ciꝰ cũ mas¬
namanu iniuadit. nulios mortales cũ pecore atq alia p̃di
capit. edificia incendit plemꝙ hostilit̾ loca cũ egratu ac.¬
umdicaturłi.camꝙ re̾ belli causa fore. at ille qd̾ neq se
fretꝰ erat. legatos ad iugurtbam de inuriis questũ misit.
Qui tã e si cõtumeliosa dicta retulerant: pͥꝰ dħi omĩa pati
decrtuit quã bellũ sumere. quia tentatũ antea secꝰ cesse.¬

Expanded text:
sub imperium suum coegere, nomen gloriamque sibi addidere, magis ii, qui ad nostrum mare processerant, quia Libyes quam  nomen cetera ignarus populi Romani itemque nobis neque bello neque pace antea cognitus. de Africa et eius incolis ad necessitudinem rei satis dictum. Postquam diviso regno legati Africa decessere etlicitationibus accensus, quos paulo ante muneribus expleverat, in regnum Adherbalis animum intendit. ipse acer, bellicosus; at is quem petebat quietus, inbellis, placido ingenio, opportunus iniuriae, metuens magis quam metuendus. igitur ex inproviso finis eius cum magna manu invadit, multos mortalis cum pecore atcapit, aedificia incendit, pleraque loca hostiliter cum equitatu acvindicaturum eamque rem belli causam fore. At ille, quod neque se fretus erat, legatos ad Iugurtham de iniuriis questum misit. Qui tametsi contumeliosa dicta rettulerant, prius tamen omnia pati decrevit quam bellum sumere, quia temptatum antea secus cesse
Abbreviated transcription (Latin):
naciones ne an reges: quioñs famuilie ur̃e oburam anu¬
citiã infesti sunt anquoquã mchi adire licae. ubi non
nr̃i misereri potest. qui aliquando uob bostis fuit postremo
p̃sidia nob̾ iniurã amicitia fore. Si huic imꝑio fortuna
mutaietut. una. boceidendũ nob̾ ẽẽ. Uirtute acdus
uolentib magni estis & opulenti. om̃ia scda & hobe.¬
cognita tranũsos aigat. quosego. aiudio maxua opͦniti
mibut. fatigaro uos singulos nequit deabiente in co¬
gnita misa stuuatii. fingerene u̾ba & fugã siulure

Expanded text:
Nationesne an reges, qui omnes familiae nostrae ob vestram amicitiam infesti sunt? An quoquam mihi adire licet, ubi non nostri misereri potest, qui aliquando vobis hostis fuit? Postremo praesidia nobis in vestra amicitia fore; si huic imperio fortuna mutaretur, una occidendum nobis esse. Virtute ac dis volentibus magni estis et opulenti, omnia secunda et oboecognita transuersos agat. Quos ego audio maxima ope niti ambire fatigare vos singulos, ne quid de absente incognita causa statuatis; fin
Abbreviated transcription (Latin):
asticã incuoꝑã. ea sineł habae ab ceecdent firtũ
nr̃i noris & dcceat. Abortu solis decliuẽ latitudinẽ.
uc̃ sous dathabal. mon iacole appellant mare senũ¬
inportuosũ aget srugũ fertilis bonus pecori. arbori
infecinions. Celo traq penuria aquaꝵ. G̃ enus hoĩũ
d   ant bestũs interiere: Lã morb̾
nt̾se ꝑmust̾sint quã quã abea fana quc̃ pleros ebtinet di¬
ũsũ .c̃. Tam̃ uti exlibris pumcis quiregis biemsalis. dice¬
erit. africã minitio babueregetũli.  libies asꝑ mealtq¬

Expanded text:
Africam in Europa. Ea finis habet ab occidente fretum nostri maris et Oceani, ab ortu solis decliuem latitudinem, quem locum Catabathmon incolae appellant. mare saevuinportuosum; ager frugum fertilis, bonus pecori, arbori infecundus; caelo terraque penuria aquarum. Genus hominum  aut bestiis interiere, nam morbusinter se permixti sint, quamquam ab ea fama, quae plerosque obtinet, diuersum est, tamen, uti ex libris Punicis, qui regis Hiempsalis diceerit. Africam initio habuere Gaetuli et Libyes, aspe