comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ipa ciuitas arderet.De perfugis grauius ꝗͣ de fugitiuis con¬
sultum nominis latini qui erant securi percussi. Romani in
postremo facta erat. Q luctatio.A. manilio cons bellum ĩ¬
itum annis post.tribus et .xx. P. cornelio et. T. Sempnio
cons. finitum est septimo decimo anno.C. corulio. ẜ emilio
peto. cons. Saepe postea ferunt scipionem dixisse.T.clau¬
dium primum cupiditate de in .C: Cornelium fusse i mora
quo minus id bellum exitio carthaginis finiret Cartha¬
ginensibus cum primo collatio pecuniac dutino bello ex¬
haustis difficilis uideretur moestitiaq et fletus in curia
eet uirdentem h annibalem ferunt conspectum cuius cũ
lasdrubal edusrisum increparit in publico fledicui ire
lacrimarum edusa cẽt: Si quem ad modum oris habutuir
cernitur oculis inquit sic et animus intus cerni posset fa¬
cile uobis appareret non laeti sed prope amentis malio

Expanded text:
ipsa Carthago arderet. de perfugis grauius †quam de fugitiuis† conipsa Carthago arderet. de perfugis grauius †quam de fugitiuis† consultum: nominis Latini qui erant securi percussi, Romani in arthaginiensibus postremo facta erat, Q. Lutatio A. Manlio consulibus. bellum initum annis post tribus et uiginti, P. Cornelio Ti. Sempronio consulibus, finitum est septimo decimo anno, Cn. Cornelio P. Aelio consulibus. saepe postea ferunt Scipionem dixisse Ti. Claudi primum cupiditatem, deinde Cn. Corneli fuisse in mora quo minus id bellum exitio Carthaginis finiret. Carthagini cum prima conlatio pecuniae diutino bello exhaustis difficilis uideretur, maestitiaque et fletus in curia esset, ridentem Hannibalem ferunt conspectum. cuius cum Hasdrubal Haedus risum increparet in publico fletu cum ipse lacrimarum causa esset, 'si, quemadmodum oris habitus cernitur oculis', inquit 'sic et animus intus cerni posset, facile uobis appareret non laeti sed prope amentis malis
Abbreviated transcription (Latin):
uellent ad .I. Scipionem in africam deportarent nuntia¬
rentq ei si pax conuenisset siue pretio eos carthaginẽsibus
redderet Feciales cum in africam ad foedus feriendum ire
iuberentur ip̃is postulantibus senatus consultum in haec:
uerba factum ẽ. ut primos lapides silices primasq: uerbenas
secum ferrent ut uti pretor ro imperaret ut focdus ferirẽt
illi pretorem sagmina poscerent.Herbȩ id genus ex arce si¬
raptunt fecialidus dari solet. Ita dimissi ab roma carthagi¬
nenses cum in africam uenissent ad scipionem quibus ante
dictum ẽ. legibus pacem fecerunt. Naues longas elephantos
ꝑfugas fugitiuos captiuorum quatuor milia tradiderunt
inter quos quintus terentius culeo senator fuit naues pro¬¬
uectas in altum incendi iussit.Quingentas fuisse omnis gene¬
ris quae remis agerentur quidam tradunt quarum conspe¬
ctum repetente incendium tam lugubre fuisse poenis. q̃ si

Expanded text:
uellent ad P. Cornelium in Africam deportarent, nuntiauellent ad P. Cornelium in Africam deportarent, nuntiarentque ei ut, si pax conuenisset, sine pretio eos Carthaginiensibus redderet. fetiales cum in Africam ad foedus feriundum ire iuberentur, ipsis postulantibus senatus consultum in haec uerba factum est ut priuos lapides silices priuasque uerbenas secum ferrent ut, ubi praetor Romanus imperaret ut foedus ferirent, illi praetorem sagmina poscerent.—herbae id genus ex arce sumptum fetialibus dari solet. ita dimissi ab Roma Carthaginienses cum in Africam uenissent ad Scipionem, quibus ante dictum est legibus pacem fecerunt. naues longas elephantos perfugas fugitiuos captiuorum quattuor milia tradiderunt, inter quos Q. Terentius Culleo senator fuit. naues prouectas in altum incendi iussit; quingentas fuisse omnis generis quae remis agerentur quidam tradunt; quarum conspectum repente incendium tam lugubre fuisse Poenis quam si
Abbreviated transcription (Latin):
Minutius.tri. pl. ad populum tulerunt uellent iuberent᷑
senatum decernere ut cum carthaginensibus pax fiere
et quem eam pacem dare quemq ex africa exercitus de¬
portare iuberent.Cum de pace uti rogassent omnestri¬
bus iusserunt pacem dare scipionem. eundem exercitũ
de portare EE hac rogatione senatus decreuit ut. P Sci¬
pio ex decem legatoꝵ sententia pacem cum populo¬
carthaginensi quibus legibus ei uideretur faceret. Gratias de m̃
patribus egere carthaginenses et petierunt ut sibi in urbem ĩ¬
troire et colloqui cum ciuibus suis liceret qui capti in publica
custodia eent. Esse in his partim propinquos amicos suos no¬
biles homines partim ad quosmandata a propinquis hrent.
quibus concessis. cum rursus peterent ut sibi quosuellent
ex his redimendi potestas fieret iussi nomina edere. et cũ
ucentos ferme ederent senatus consultum factum est ut
legati Romani ducentos ex captiuis quos carthaginenses

Expanded text:
Minucius tribuni plebis ad populum tulerunt uellent iuberentne Minucius tribuni plebis ad populum tulerunt uellent iuberentne senatum decernere ut cum Carthaginiensibus pax fieret; et quem eam pacem dare quemque ex Africa exercitum deportare iuberent. de pace 'uti rogas' omnes tribus iusserunt; pacem dare P. Scipionem , eundem exercitum deportare. ex hac rogatione senatus decreuit ut P. Scipio ex decem legatorum sententia pacem cum populoCarthaginiensi quibus legibus ei uideretur faceret. gratias deinde patribus egere Carthaginienses, et petierunt ut sibi in urbem introire et conloqui cum ciuibus suis liceret qui capti in publica custodia essent: esse in iis partim propinquos amicosque suos, nobiles homines, partim ad quos mandata a propinquis haberent. quibus conuentis cum rursus peterent ut sibi quos uellent ex iis redimendi potestas fieret, iussi nomina edere; et cum ducenta ferme ederent, senatus consultum factum est ut legati Romani ducentos ex captiuis quos Carthaginienses
Abbreviated transcription (Latin):
usitata ac prope iam absoleta ex ictoria gaudia eẽ ac plus
ene parcendo uictis ꝗͣ uincendo imperium auxisse: Ca¬
terorum miserabilior oratio fuit commemorantium ex
quantis opibus quo retro issent carthaginensium res nihil
eis qui modo orbem terrarum obtinuissent armis super eẽ
reter carthaginis moenia.His inclusos non terra non
mari quicq̃ sui iuris cernere. Urbem quoq ip̃am ac penates
ita habiturossi non in ea quoq: nihil ulterius seuire po. Ro
uelit.Cum flecti misericordia patres appareret:senatorem
anum infestum perfidie carthaginensium sic clamasse fe¬
runt: per quos deo foedus icturi eent cum eos per quos an
ictum eẽt fefellissent. per eosdem inquit hasdrubal qui tã
infesti sunt foedera uiolantibus.Inclinatis ommbus ad p¬
cem animis.C.Lentulus consul cui classis prouintia erat
senatus consulto intercessit. Tum M. attilius et. quintus

Expanded text:
usitata ac prope iam obsoleta ex uictoria gaudia esse ac plus usitata ac prope iam obsoleta ex uictoria gaudia esse ac plus paene parcendo uictis quam uincendo imperium auxisse — ceterorum miserabilior oratio fuit, commemorantium ex quantis opibus quo reccidissent Carthaginiensium res: nihil iis qui modo orbem prope terrarum obtinuerint armis superesse praeter Carthaginis moenia; his inclusos, non terra non mari quicquam sui iuris cernere; urbem quoque ipsam ac penates ita habituros si non in ea quoque, quo nihil ulterius sit, saeuire populus Romanus uelit. cum flecti misericordia patres appareret, senatorum unum infestum perfidiae Carthaginiensium succlamasse ferunt per quos deos foedus icturi essent cum eos per quos ante ictum esset fefellissent. 'per eosdem', inquit Hasdrubal 'quoniam tam infesti sunt foedera uiolantibus.' inclinatis omnium ad pacem animis Cn. Lentulus consul, cui classis prouincia erat, senatus consulto intercessit. tum M'. Acilius et Q.
Abbreviated transcription (Latin):
cati quorum aetatibus dignitatibusq conspectis nam lõ¬
gę parimi ciuitatis erant tum prose quisq dicere uere
de pace agi. Insignis tamen inter caeteros hasdrubal
semper auctor adnersusq factionis barchine. Cotum plus ili
auctoritatis fuit belli culpam in paucorum cupiditatema
re. pu transferenti qui cum uaria oratione usus eẽt. nunc
purgando crimina nunc quedam fatendo ne impudentee
certa negantibus difficilis uenia eẽt nunc monendo etiam
patres ut rebus secundis modesti ac moderate uterentur¬
Si fe ac hannonem audissent carthaginenses et tempe
uti uoluissent daturos fuisse pacis conditiones quas tuncp¬
terent.Raro simul hominibus bonam fortunam bonaq
mentem dari. populum Romanum eo inuictum ẽẽ quodi
secundis rebus facere sapere et consulere meminerit. Et her¬
cule mir andum fuisse si alter facerent. Et ex insolentia ꝗbus
noua bona fortuna sit impotentes lentiae in sanire po.Ro.

Expanded text:
cati. quorum aetatibus dignitatibusque conspectis—nam loncati. quorum aetatibus dignitatibusque conspectis—nam longe primi ciuitatis erant—tum pro se quisque dicere uere de pace agi. insignis tamen inter ceteros Hasdrubal per auctor aduersusque factioni Barcinae. eo tum plus illi auctoritatis fuit belli culpam in paucorum cupiditatem ab re publica transferenti. qui cum uaria oratione usus esset, nunc purgando crimina, nunc quaedam fatendo ne impudenter certa negantibus difficilior uenia esset, nunc monendo etiam patres conscriptos ut rebus secundis modeste ac moderate uterentur—si se atque Hannonem audissent Carthaginienses et tempore uti uoluissent, daturos fuisse pacis condiciones quas tunc peterent; raro simul hominibus bonam fortunam bonamque mentem dari; populum Romanum eo inuictum esse quod in secundis rebus sapere et consulere meminerit; et hercule mirandum fuisse si aliter faceret; ex insolentia quibus noua bona fortuna sit impotentes laetitiae insanire: populo Romano
Abbreviated transcription (Latin):
tum ne soci po.Ro.fessi. populationibus atq in uiria a
regem deficerent finibus sociorum non excessisse: dedisse
tores. Sopatrem. ex purpuratis et propinquis regis ẽẽ
eum cum quatuor m ilibus macedonum et pecunia mis¬
sum nuper in africam ẽẽ hannibali et carthaginensibus
auxilio. de his rebus interrogati macedones.cum perplexe
regem et si pergat prope diem inuenturum Dupliciter
ab eo foedus uidlatum eo quod sociis populi Romani iniu¬
rias fecerit bello armisq: lacessierit.et quod hostes auxi¬
lus et pecunia iuuerit et .P. Scipionem recte atq: ordine uid¬
fecisse et facere quod cos qui arma contra po.Ro ferentes cap¬
ti sunt hostium numero inuinculis habeat et .M. aurelium
e re.p. facere gratumq: id senatui eẽ quod sociospo.Ro. qñ
ure foederis non posset armis tueatur.Cum hoc tam tris¬
ti responso dimissis macedonibus legati carthaginenses uo¬

Expanded text:
tum ne socii populi Romani fessi populationibus ui atque iniuria ad tum ne socii populi Romani fessi populationibus ui atque iniuria ad regem deficerent; finibus sociorum non excessisse; dedisse nderent. Sopatrum ex purpuratis et propinquis regis esse; eum cum quattuor milibus Macedonum et pecunia missum nuper in Africam esse Hannibali et Carthaginiensibus auxilio. de his rebus interrogati Macedones cum perplexe regem et si pergat propediem inuenturum; dupliciter ab eo foedus uiolatum et quod sociis populi Romani iniurias fecerit ac bello armisque lacessiuerit, et quod hostes auxiliis et pecunia iuuerit. et P. Scipionem recte atque ordine fecisse uideri et facere quod eos qui arma contra populum Romanum ferentes capti sint hostium numero in uinclis habeat, et M. Aurelium e re publica facere gratumque id senatui esse quod socios populi Romani, quando iure foederis non possit, armis tueatur. cum hoc tam tristi responso dimissis Macedonibus, legati Carthaginienses uo
Abbreviated transcription (Latin):
ẽet. et A. fabio in sardiniam decem longe nauesde
decrete et consules duas legiones urbanas scribere iussi ut
quatuordecim legionibus eo anno centum nauibus longis
res.p. administraretur. Tum de legatis philippi et cartha¬
ginensium actum priores macedonas introduci placuit
quorum uaria oratio fuit partim purgantium quę questi
erant missi ad Regem e roma legatiꝰ de populatione suoꝵ
partim ultro accusantium quid et sociospo. Romani sed
multo infestius. A. aurelium. quem ex tribus ad se missis
legatis delectu habito subtitisse et se bello lacessisse contra
foedus et saepe cum prefectis suis signis collatis pugnasse
postulantium ut macedones duxq eorum. Sopater qui
aput hannibalem mercede militassent captiq inuincũl
cent sibi restituerentur. Aduersus ea . furius missus ad
id ipm ab aurelio ex macedonia disseruit. Aurelium reli

Expanded text:
esset. et M. Fabio in Sardiniam decem longae naues esset. et M. Fabio in Sardiniam decem longae naues decretae. et consules duas urbanas legiones scribere iussi, ut quattuordecim legionibus eo anno centum nauibus longis res publica administraretur. tum de legatis Philippi et Carthaginiensium actum. priores Macedonas introduci placuit; quorum uaria oratio fuit. partim purgantium quae questi erant missi ad regem ab Roma legati de populatione sociorum, partim ultro accusantium quidem et socios populi Romani sed multo infestius M. Aurelium , quem ex tribus ad se missis legatis dilectu habito substitisse et se bello lacessisse contra foedus et saepe cum praefectis suis signis conlatis pugnasse, <partim> postulantium ut Macedones duxque eorum Sopater, qui apud Hannibalem mercede militassent, tum capti in uinclis essent, sibi restituerentur. aduersus ea M. Furius , missus ad id ipsum ab Aurelio ex Macedonia, disseruit Aurelium relic
Abbreviated transcription (Latin):
suis duabus item legionibus in etruriam prorogatum impe¬
rium est.Quid ad hyspanias attinerent aliquot annos iam
ibi lucium cornelim lentulum et lucium manlium acci¬
dinum ut de his consules cum tribunis agerent si eis uidi¬
retur ut plebem rogarent cui iuberet in hyspania impe¬
rium ẽẽ is ex duobus exercitibus in unam legionem. con¬
scriberet Romanos milites et. . cohortes et socios latir
nominis quibus prouintiam obtineret ueteres milites o¬
.L. cornelius et .L. manlius in it aliaui ucportarent consuli
nauium classis ex duabus classibus. C. octauii quae in a¬
fricaeẽt. P. iulii que sicilie oram tuebatur decret
ut quas uellet naues deligeret .P. Scipio l. naues lon
gas hrẽt quas habuisset. Quibus si. C. octauius sicut pre¬
fuisset pre esse uellet octauio propretori in eum annũ
amperium esset si lelium preficer& octauius romam
decederet reduceretq naues quibus consuliuius non

Expanded text:
suis duabus item legionibus in Etruria prorogatum impesuis duabus item legionibus in Etruria prorogatum imperium est. quod ad Hispanias attineret, aliquot annos iam ibi L. Cornelium Lentulum et L. Manlium Acidinum esse; uti consules cum tribunis agerent ut si iis uideretur plebem rogarent cui iuberent in Hispania imperium esse; is ex duobus exercitibus in unam legionem conscriberet Romanos milites et in quindecim cohortes socios Latini nominis, quibus prouinciam obtineret; ueteres milites L. Cornelius et L. Manlius in Italiam deportarent. consuli quinquaginta nauium classis ex duabus classibus, Cn. Octaui quae in Africa esset, et P. Uilli quae Siciliae oram tuebatur, decreta, ut quas uellet naues deligeret. P. Scipio quadraginta naues longas quas habuisset haberet; quibus si Cn. Octauium , sicut praefuisset, praeesse uellet, Octauio pro praetore in eum annum imperium esset; si Laelium praeficeret, Octauius Romam decederet reduceretque naues quibus consuli usus non
Abbreviated transcription (Latin):
r classis obuenisser in diciliam nauigaret. Si pag tenret¬
thaginensibus componi nequisset in africam trala car¬
Altet consulmari Scipio eodem quo ad huc uire impeei
tri .pł populum rogarent utrum consulem an .R. scipio¬
nem iuberent dare pacem et quem si deportandusti¬
ercitus uictor exafrica ec̃t deportare. Cum pacem ꝑ pub
lium Scipionem dari atq ab eodem exercitum deporta¬
ri uississent nec consul ex sicilia in africam traiceret
Alter consul cui italia euenisset duas legiones a Sex¬
tilio praetore acciperet. P. Scipioni cum exercitibus
quos hrẽt in prouintia africa prorogatum imperium
praetori A ualerio flacconi due legidnes in brutus qui¬
bus .C. Liuius priorȩ anno prefuerat. decrete .P. elius pre¬
tor duas legiones in Sicilia a .C. tremelio acciperet.Legio
una. fabdo in Sardina quam .P. lentulus propraetor ha¬
buiss& deternitur. M.seruilio prioris anni consuli cumo

Expanded text:
cui classis obuenisset in Siciliam nauigaret; si pax cum Cacui classis obuenisset in Siciliam nauigaret; si pax cum Carthaginiensibus componi nequisset, in Africam traiceret; consul mari, Scipio eodem quo adhuc iure imperii s, tribuni plebis populum rogarent utrum consulem an P. Scipionem iuberent pacem dare et quem, si deportandus exercitus uictor ex Africa esset, deportare. si pacem per P. Scipionem dari atque ab eodem exercitum deportari iussissent, ne consul ex Sicilia in Africam traiceret. alter consul cui Italia euenisset duas legiones a M. Sextio praetore acciperet. P. Scipioni cum exercitibus quos haberet in prouincia Africa prorogatum imperium. praetoribus M. Ualerio Faltoni duae legiones in Bruttiis quibus C. Liuius priore anno praefuerat decretae— P. Aelius praetor duas legiones in Sicilia ab Cn. Tremelio acciperet, legio una M. Fabio in Sardiniam quam P. Lentulus pro praetore habuisset decernitur. M. Seruilio prioris anni consuli cum
Abbreviated transcription (Latin):
te flagrabat prouintiae africe seu bellum foret facilem
uictoriam seu iam finiti tanti belli se consule gloriam petẽs
negare itaq priusquicꝗ̃ agi passurum qͣ sibi africa prouĩ¬
tia decreta ẽẽt. coñcedente collega moderato uiro et pru¬
iente qui gloriae: eius certamen cam scipione preterqͣ qͥd
iniquum Eẽt etiam impar futurum cernebat᷑. Quintus mi¬
nutius eritiui. et. N. aglis glabrio.tri.pł. rem priore anno
ne quicq̃ temptatam aT.claudio consule consulem corne¬
lium temptare aiebant. Quod cum ex auctoritate patriui
latum ad populum eẽt cuius uellent imperium eẽ in africa
creuisse. Multis contentionibus cum senatu et apud popu¬
lum acta res. postremo eo deducta ẽ ut senatui permute¬
rent. Patres igitur iurati ita enim conuenerant censuert
uti consules prouintias inter se compararent sortirent¬
ue citer phliem uterr Aasse mnaruum quinquaginta hr̃et

Expanded text:
te flagrabat prouinciae Africae, seu bellum foret facilem te flagrabat prouinciae Africae, seu bellum foret facilem uictoriam, seu iam finiretur finiti tanti belli se consule gloriam petens. negare itaque prius quicquam agi passurum quam sibi prouincia Africa decreta esset, concedente collega, moderato uiro et prudenti, qui gloriae eius certamen cum Scipione, praeterquam quod iniquum esset, etiam impar futurum cernebat. Q. Minucius Thermus et M'. Acilius Glabrio tribuni plebis rem priore anno nequiquam temptatam ab Ti. Claudio consule Cn. Cornelium temptare aiebant: ex auctoritate patrum latum ad populum esse cuius uellent imperium in Africa essecreuisse. multis contentionibus et in senatu et ad populum acta res postremo eo deducta est ut senatui permitterent. patres igitur iurati—ita enim conuenerat—censuerunt uti consules prouincias inter se compararent sortirenturue uter Italiam, uter classem nauium quinquaginta haberet;
Abbreviated transcription (Latin):
agubri bello impositum ingenti laetitia patruum exposuis¬
set adiecit. Uerminam etiam Syphacis filium quae parua
benegestȩ rei accessio erat deuictum. In contione inde pro¬
dire uissus gaudiumq id populo impartire: Tum patefacta
gratulatione omnia in urbe templa supplicationesq intri¬
duum decrete legatis carthaginensium et phylippi regis¬
nam hi quoq: uenerant petentibus ut senatus sibi daretitr
responsum iussu patruum ab dictator ẽ. Consules nouos eis
senatum daturos ẽẽ. Comitia inde habita creati consules.
cornelius lentulus. P. elius petus pretores.M unuis poenus cui
sors urbana uenit.M.ualerius flaco brutios.M. Fabius buteo
sardiniam .P.clius tuhero siciliam est sortitus.Tum uero de pro¬
untus consulum nihil ante placebat agi ꝗͣ legati phylippi reg
et carthaginensium auditi eent.belli finem altẽius principlu
alterius prospitiebant animis.C.Lentulus consul cupidita¬

Expanded text:
lugubri bello impositum ingenti laetitia patrum exposuislugubri bello impositum ingenti laetitia patrum exposuisset, adiecit Uerminam etiam Syphacis filium, quae parua bene gestae rei accessio erat, deuictum. in contionem inde prodire iussus gaudiumque id populo impertire. tum patefacta gratulationi omnia in urbe templa supplicationesque in triduum decretae. legatis Carthaginiensium et Philippi regis—nam hi quoque uenerant—petentibus ut senatus sibi daretur responsum iussu patrum ab dictatore est consules nouos iis senatum daturos esse. comitia inde habita. creati consules Cn. Cornelius Lentulus P. Aelius Paetus , praetores M. Iunius Pennus , cui sors urbana euenit— M. Ualerius Falto Bruttios, M. Fabius Buteo Sardiniam, P. Aelius Tubero Siciliam est sortitus. de prouinciis consulum nihil ante placebat agi quam legati Philippi regis et Carthaginiensium auditi essent; belli finem alterius, alterius principium prospiciebant animis. Cn. Lentulus consul cupidita
Abbreviated transcription (Latin):
tiam est profectus.Dictator magistrum equitum p.emi
lium di xit. Saepe comitia indicta perfici tempestates p¬
hibuerunt. Itaq cum preter idus Martias ueteres mac¬
tuus ni locũs eius suffectus. c sulpituis galba ab lucio licinio
Lucullo et ꝯuinto fuluio edilibus curulibus ludi romani
tertio instaurati pecuniam exerario scribe uictoresq
dilitu clam exegisse per indicem damnati sunt non sine
infamia Lũcilli edilis .P. clius tubero. et .l. lectorius edi¬
les pl. uitio creati magis tratu se abdicarunt. Cum lu¬
dos ludorumq cã epulum iouis fecissent et signan
litaria ex multatino argento facta in capitolio posu¬
assent cdiles ludos dictator et magister equitum. ex senatus cõ¬
sulto fecerunt. Legati ex africa Romanĩ simul carthagin¬
sesq cum uenissentꝰ romam senatus ȩdem bellone habitus
est. ibi cum. L.ueturius phylo pugnatum cum hannibale
ec̃ supprema cum carthaginensibus pugna.finemq: tandem

Expanded text:
ciam est profectus; dictator magistrum equitum P. Aelium ciam est profectus; dictator magistrum equitum P. Aelium Paetum dixit. saepe comitia indicta perfici tempestates prohibuerunt; itaque cum pridie idus Martias ueteres magtuus; in locum eius suffectus C. Sulpicius Galba . ab L. Licinio Lucullo et Q. Fuluio aedilibus curulibus ludi Romani ter toti instaurati. pecuniam ex aerario scribae uiatoresque aedilicii clam egessisse per indicem damnati sunt, non sine infamia Luculli aedilis. P. Aelius Tubero et L. Laetorius aediles plebis uitio creati magistratu se abdicauerunt cum ludos ludorumque causa epulum Ioui fecissent et signa tria ex multaticio argento facta in Capitolio posuissent. Cerialia ludos dictator et magister equitum ex senatus consulto fecerunt. legati ex Africa Romani simul Carthaginiensesque cum uenissent Romam, senatus ad aedem Bellonae habitus est. ubi cum L. Ueturius Philo pugnatum cum Hannibale esse suprema Carthaginiensibus pugna finemque tandem
Abbreviated transcription (Latin):
q: in circum ẽ Cum decessisse aquam nuntiatum eẽt laeti¬
tiamq populo et ludis celebritatem addidit sedes sua solẽni
spectaculo reddita Claudium cons.profectum tandem
ad urbem. inter portuscosanum loretanumq: atrox uistẽ¬
pestatis adorta ingentem metum.adduxit.Sopulonium¬
de inde cumperuenisset stetissetq: ibi dum reliquum tem¬
pestatis eximer& Iluam insulam et ab ilua corsicam
a corsica in sardiniam traiecit.Ibi superantem insanos
montes multo et seuior et infestioribus locis tempestas ad¬
orta disiecit classem multę quassate armamentis et spo¬
late naues quaedam fracte ita uexata atq: lacerata cla¬
ses caralis tenuit. Ubi dum subducte refitiuntur naueso
hic mens oppresit.Circum actumq anni tempus et nullo
prorogante imperium priuatus claudius classem Romam
redueit. Aseruilius ne comitiorum causa ad urbem ri¬
nocaretur dictatore: C. seruilio gemino dicto in prouĩ¬

Expanded text:
que in circum est cum decessisse inde aquam nuntiatum esset; laetique in circum est cum decessisse inde aquam nuntiatum esset; laetitiamque populo et ludis celebritatem addidit sedes sua sollemni spectaculo reddita. Claudium consulem profectum tandem ab urbe inter portus Cosanum Loretanumque atrox uis tempestatis adorta in metum ingentem adduxit. Populonium inde cum peruenisset stetissetque ibi dum reliquum tempestatis exsaeuiret, Iluam insulam et ab Ilua Corsicam, a Corsica in Sardiniam traiecit. ibi superantem Insanos montes multo et saeuior et infestioribus locis tempestas adorta disiecit classem. multae quassatae armamentisque spoliatae naues, quaedam fractae; ita uexata ac lacerata classis Carales tenuit. ubi dum subductae reficiuntur naues, hiemps oppressit circumactumque anni tempus, et nullo prorogante imperium priuatus Ti. Claudius classem Romam reduxit. M. Seruilius , ne comitiorum causa ad urbem reuocaretur dictatore dicto C. Seruilio Gemino , in prouin
Abbreviated transcription (Latin):
comparanda deducendaq classe ab.T.claudio consule facta
erant apud patres de pace P. Scipionis arbitrium eẽ quibus
legibus daretur ꝗͣ consulum censuerunt.Prodigia quoq: re
untiata sub ip̃a fama rebellionis attulerant terrorem cũ¬
bis solis orbis minui uisus. et pluit lapideo imbri in ueliter¬
no agro.Terra ingentibus cauernis consedit arboresq ĩ
profundum hauste. Aricie forum et circa tabernas fu¬
sinone murus aliquot locis & porta de cęlo tacta et ĩpa¬
latio lapidibus pluit. Id prodigium more patrio nouendia¬
le sacro caetera hostus maidribus expiata. Interque etiã
aquarum insolita magnitudo in religionem uersa. Nam
ita habundauit tyberis ut ludi appdllinares circo inun¬
dato circa portam colinam ad ȩdem ericinae ueneris pa¬
rati sint.Caeterum ludorum ip̃o die serenitate subito orta
pompa duci cepta ad portam colinam reuocata deducta¬

Expanded text:
comparanda deducendaque classe ab Ti. Claudio consule facta comparanda deducendaque classe ab Ti. Claudio consule facta erant quod patres de pace Scipionis potius arbitrium esse quibus legibus daretur quam consulis censuerant. prodigia quoque nuntiata sub ipsam famam rebellionis attulerant terrorem: Cumis solis orbis minui uisus et pluit lapideo imbri, et in Ueliterno agro terra ingentibus cauernis consedit arboresque in profundum haustae; Ariciae forum et circa tabernae, Frusinone murus aliquot locis et porta de caelo tacta; et in Palatio lapidibus pluit. id prodigium more patrio nouendiali sacro, cetera hostiis maioribus expiata. inter quae etiam aquarum insolita magnitudo in religionem uersa; nam ita abundauit Tiberis ut ludi Apollinares circo inundato extra portam Collinam ad aedem Erycinae Ueneris parati sint. ceterum ludorum ipso die subita serenitate orta pompa duci coepta ad portam Collinam reuocata deducta
Abbreviated transcription (Latin):
nauibus fuerant. ex publicis descripta rationibus questo¬
esq quaeq per acta domini profiteri iuissi pro ea summap
carthaginensibus date intres menses additum ue per in¬
dutiarum tempus alio usꝗ̃ ꝗͣ romam mitterent. legatos.
et quicumq legari carthaginem uenissent. ne ante di¬
mitterent eos ꝗ Romanum imperatorem qui et quae pe¬
tentes uenissent certiorem facerent.cum legatis cartha¬
ginensibus romam missi. Lelius ueturius phylo. et
marcius rala. et .l. Scipio imperatoris frater:per eos die
commeatus ex sicilia sardiniaq: tantam uilitatem ãno¬
ne fecerunt ut pro uectura mercator frumentum nautis
elinquerat.Romae ad nuntium primum rebellionis car¬
thaginensium trepidatum fuerat iussusq: erat.Tclaudius
mat̾ure classem in Syciliam ducere atq inde in africam
traucere. Et alter consul seruiluis adurbem morari donec
quo statu res in africa eeñt sciretur. Segniter omnia

Expanded text:
nauibus fuerant ex publicis descripta rationibus quaestonauibus fuerant ex publicis descripta rationibus quaestores, quae priuata, profiteri domini iussi; pro ea summa pCarthaginiensibus datae in tres menses. additum ne per indutiarum tempus alio usquam quam Romam mitterent legatos et quicumque legati Carthaginem uenissent ne ante dimitterent eos quam Romanum imperatorem qui et quae petentes uenissent certiorem facerent. cum legatis Carthaginiensibus Romam missi L. Ueturius Philo et M. Marcius Ralla et L. Scipio imperatoris frater. per eos dies commeatus ex Sicilia Sardiniaque tantam uilitatem annonae fecerunt ut pro uectura frumentum nautis mercator relinqueret. Romae ad nuntium primum rebellionis Carthaginiensium trepidatum fuerat iussusque erat Ti. Claudius mature classem in Siciliam ducere atque inde in Africam traicere, et alter consul M. Seruilius ad urbem morari donec quo statu res in Africa essent sciretur. segniter omnia in
Abbreviated transcription (Latin):
cum fremitum populi mouisset per turbatus militaris uii
urbana libertate: Nouem inquit annorum a uobis ꝓfectus
post sextum et trigesimum annum redu militares artes
quas me a puero fortuna nunc priuata nunc publica o¬
docuit probe uideor scire urbis ac fori uira leges mores
me oportet. doceatis. excusata imprudentia de pace
multis uerbis disseruit ꝗͣ nec iniqua nec necessaiã ec̃t¬
Id omnium maxime difficile crat. quod ex nauibus per
inducias captis nihil preter ipãs comperiebat naues nec in¬
quisino erat facilis aduersantibus paci placuit naues reddi
et homines utiq: inquiri.Caetera q̃ abessent estimanda
scipioni permitti atq: ita pecunia luere carthaginensesi
Sunt qui hannibalem exacie ad mare peruenisse in de
praeparata naue ad Regem Anthyocum ex templo ꝓ
sibi traderetur responsum est hannibalem in africa nõi
ee. Postq̃ redierunt ad scipionem legati quae publica ĩ

Expanded text:
cum fremitum populi mouisset, perturbatus militaris uir cum fremitum populi mouisset, perturbatus militaris uir urbana libertate 'nouem' inquit 'annorum a uobis profectus post sextum et tricesimum annum redii. militares artes, quas me a puero fortuna nunc priuata nunc publica docuit, probe uideor scire: urbis ac fori iura, leges, mores uos me oportet doceatis.' excusata imprudentia de pace multis uerbis disseruit quam nec iniqua et necessaria essid omnium maxime difficile erat quod ex nauibus per indutias captis nihil praeter ipsas comparebat naues, nec inquisitio erat facilis aduersantibus paci qui arguerentur. placuit naues reddi et homines utique inquiri: cetera quae abessent aestimanda Scipioni permitti atque ita pecunia luere Carthaginienses. —sunt qui Hannibalem ex acie ad mare peruenisse, inde praeparata naue ad regem Antiochum extemplo prosibi traderetur responsum esse Hannibalem in Africa non esse. postquam redierunt ad Scipionem legati, quae publica in
Abbreviated transcription (Latin):
triremes traderent. Clephantosq quos hreñt domitos neq
Iomarent alios bellum neue extra africam iniusso po.R
gererent.Massinisse res redderent foedusq: cum eo face¬
rent frumentumq stipendium auxiliis donec legati ab
roma uenissẽt prestarent .x.milia talentum argentio
descripta pensionibus equis in annos quiquaginta soluerẽt
Obsides centum arbitratu scionis darent ne minores qua¬
tuor decim annis neu triginta maiores. Inducias ita se da¬
turum si per priores inducias naues onerarie capte queq
uissent in nauibus restituerentur alter nec inducias ne
spem pacis ullam ẽẽ. Hasconditiones legati cum domum
referre iussi in contionem ederent.Et gisgo ad dissuadẽ¬
lam pacem processisset audireturq a multitudine in¬
quieta eadem imbelli. Indignatus hannibal dici ea ĩ tali
tempore audiriq abreptũGisgonem manu sua ex su¬
periore loco de traxit quȩ in suera labore ciuitatis speties

Expanded text:
triremes traderent elephantosque quos haberent domitos, neque triremes traderent elephantosque quos haberent domitos, neque domarent alios: bellum neue in Africa neue extra Africam iniussu populi Romani gererent: Masinissae res redderent foedusque cum eo facerent: frumentum stipendiumque auxiliis donec ab Roma legati redissent praestarent: decem milia talentum argenti discripta pensionibus aequis in annos quinquaginta soluerent: obsides centum arbitratu Scipionis darent ne minores quattuordecim annis neu triginta maiores. indutias ita daturum, si per priores indutias naues onerariae captae quaeque fuissent in nauibus restituerentur; aliter nec indutias nec spem pacis ullam esse. has condiciones legati cum domum referre iussi in contione ederent et Gisgo ad dissuadendam pacem processisset audireturque a multitudine inquieta eadem et imbelli, indignatus Hannibal dici ea in tali tempore audirique arreptum Gisgonem manu sua ex superiore loco detraxit. quae insueta liberae ciuitati species
Abbreviated transcription (Latin):
quo ante loco castra posita Legatiq xxx. a carthagie
ad scipionem uenerunt. Et illi quidem multo miserabilius
ꝗͣ ante quo magis cogebat fortuna egerunt sed aliquanto
unore cum misericordia ab recenti memoria perfidie
auditi sunt in concilio q̃ q̃ iusta ira omnes addelendum sti¬
mulabat carthaginem. Iamen cum et quantares eẽt et q̃
ongi temporis obsidio tam munite et ualide urbis repu¬
tarent et ipsum scipionem expectatio successoris uentu
mam solicitaret ad pacemomnium. animi uersi sunt: Po¬
stero die reuocatis legatis et cum multa castigatione per¬
fidie moniti ut tot cladibus edocti tandem deoset uis ui¬
randum eẽ crederent Conditiones pacis dicte ut liberi le¬
gibus suis uinerent: quas urbes quosq agros quibusq fi¬
uibus ante bellum tenuissent tenerent.populandiq: finẽ
eo die Romanos faceret.Perfugas fugitiuosq et captiuos
omnes redderent Romanis et naues rostratas preter.x.

Expanded text:
quo antea loco castra posita, legatique triginta ab Carthagine quo antea loco castra posita, legatique triginta ab Carthagine ad Scipionem uenerunt. et illi quidem multo miserabilius quam ante quo magis cogebat fortuna egerunt; sed aliquanto minore cum misericordia ab recenti memoria perfidiae auditi sunt. in consilio quamquam iusta ira omnes ad delendam stimulabat Carthaginem, tamen cum et quanta res esset et quam longi temporis obsidio tam munitae et tam ualidae urbis reputarent, et ipsum Scipionem exspectatio successoris uenturmam, sollicitaret, ad pacem omnium animi uersi sunt. postero die reuocatis legatis et cum multa castigatione perfidiae monitis ut tot cladibus edocti tandem deos et ius iurandum esse crederent, condiciones pacis dictae ut liberi legibus suis uiuerent: quas urbes quosque agros quibusque finibus ante bellum tenuissent tenerent, populandique finem eo die Romanus faceret: perfugas fugitiuosque et captiuos omnes redderent Romanis, et naues rostratas praeter decem
Abbreviated transcription (Latin):
oleȩ carthaginensium occurrit.naues .x. legati erant prin¬
cipes ciuitatis auctore hannibale missi ad petendam pace
Qui cum adpupim prȩtorie uenissent nauis accessissent uele¬
menta supplicum. porrigentes orantes implorantesq fidem
et misericordiam scipionis. nullum aliud iis responsum datũ
est ꝗͣ ut tinetam uenirent eose moturum castra. Ip̃e adc¬
q̃ terrendi hostis cã Aticam eodem octauo reuocato redut
de procedentibus ad timetam.nuncis allatum est.Uer¬
minam Syphacis filium cum equitibus pluribus ꝗͣ peditibus
uenire carthaginensibus auxilio.pars exercitus cum omni
equitatu missa turmalibus primis agmen aggressa numida¬
um leui certamine fudit. Exitu quoq fugę intercluso ꝑt
omni circumdatis equitibus .xu milia hominum caesa Ø
mille et ducenti uiui capti sunt. equi numidici mille et ꝗn¬
ultumꝰ cum paucis effugit. Tum ad rimetam eodem qu¬

Expanded text:
oleae Carthaginiensium occurrit nauis. decem legati erant prinoleae Carthaginiensium occurrit nauis. decem legati erant principes ciuitatis auctore Hannibale missi ad petendam pacem. qui cum ad puppim praetoriae nauis accessissent uelamenta supplicum porrigentes, orantes implorantesque fidem ac misericordiam Scipionis, nullum iis aliud responsum datum quam ut Tynetem uenirent: eo se moturum castra. ipse ad cntia quam deprimendi hostis causa, Uticam eodem et Octauio reuocato rediit. inde procedentibus ad Tynetem nuntius allatus Uerminam Syphacis filium cum equitibus pluribus quam peditibus uenire Carthaginiensibus auxilio. pars exercitus cum omni equitatu missa, Saturnalibus primis agmen adgressa, Numidas leui certamine fudit. exitu quoque fugae intercluso a parte omni circumdatis equitibus quindecim milia hominum caesa, mille et ducenti uiui capti, et equi Numidici mille et quininter tumultum cum paucis effugit. tum ad Tynetem eodem
Abbreviated transcription (Latin):
essent italicos interuallo quoq direptos incertos socu an
hostesessent in postremam aciem summotos. Hoc edito
uelut ultimo uirtutis opes hannibal cum hadrumentum ꝑfugisse
accitusq inde carthaginem sexto et trigesimo post anno q̃ inde
puer profectus erat rediisset fassus in curia est. non praelio mõ
sed bello uictum. nec spem salutis alibi ꝗͣ in pace impetrata esse
Scipio confestim a prelio expugnatis hostium castris direptis¬
q: cum ingenti preda ad mare ac naues rediit. Nuntio allato
y. Lentusum cum. Ml. rostratis centum onerariis nauibus c¬
omni genere commeatus Uticam accessisse. Ad mouendu
igitur terrorem undiq ꝑculse carthagini ratus missolelio
romam cum uictorie nuntio. C. octaluium terrestri itinere
ducere legiones carthaginem iubet. Ip̃c ad suam ueterei
noua lentuli classe aduincta profectus ab utica portum cartha¬
ginis petiit.Haud procul aberat cum uelata ab infulis ramisq

Expanded text:
essent; Italicos intervallo quoque diremptos, incertos socii an essent; Italicos intervallo quoque diremptos, incertos socii an hostes essent, in postremam aciem summotos. hoc edito elut ultimo virtutis opere, Hannibal cum Hadrumetum refugisset, accitusque inde Carthaginem sexto ac tricesimo post anno quam e profectus erat redisset, fassus in curia est non proelio modo se sed bello uictum, nec spem salutis alibi quam in pace impetranda esse. Scipio confestim a proelio expugnatis hostium castris direptisque cum ingenti praeda ad mare ac naues rediit, nuntio allato P. Lentulum cum quinquaginta rostratis centum onerariis cum omni genere commeatus ad Uticam accessisse. admouendum igitur undique terrorem perculsae Carthagini ratus, misso Laelio Romam cum uictoriae nuntio, Cn. Octauium terrestri itinere ducere legiones Carthaginem iubet: ipse ad suam ueterem noua Lentuli classe adiuncta profectus ab Utica portum Carthaginis petit. haud procul aberat cum uelata infulis ramisque
Abbreviated transcription (Latin):
interierunt.Carthaginensium sociorum cȩsi eo die supra
milia. XXx. par ferme numerus captus cum signis milita
mentum perfugit.Omnia et in praelio et ante aciem
et priusꝗͣ excederet pugna expertus. Et confessione ẽt
Scipionis omniumq peritorum militiae illam laudem ad¬
eptus singulari arte aciem instruxxisse. Elephantos in pͥma
fronte quorum fortuitus atq intollerabilis impetus uis sig¬
na sequi et seruare ordines in quo plurimum spei ponerẽt
romani prohiberent.De inde auxiliares ante carthaginẽ¬
sium aciem ne homines mixti excolluuionc omnium Ø¬
gentium quos non fides teneret sed merces liberum recep¬
dum fuge hr̃ent simulprimum ardorem atq: impetum
hostun excipientesfatigarent ac si nihil aliud uulneri¬
bussuis ferrum hostium hebitar&. Tum ubi omnis spes
eẽt milites carthaginenses afrosq ut omnibus aluis rebus
pares eo ꝙ in tegri cum fessis et saucis pugnarent suꝑioe

Expanded text:
interierunt. Carthaginiensium sociorumque caesa eo die supra interierunt. Carthaginiensium sociorumque caesa eo die supra viginti milia; par ferme numerus captus cum signis militarmetum perfugit, omnia et ante aciem et in proelio, priusquam excederet pugna, expertus, et confessione etiam Scipionis omniumque peritorum militiae illam laudem adeptus, singulari arte aciem eo die instruxisse: elephantos in prima fronte, quorum fortuitus impetus atque intolerabilis vis signa sequi et servare ordines, in quo plurimum spei ponerent, Romanos prohiberent; deinde auxiliares ante Carthaginiensium aciem, ne homines mixti ex conluvione omnium gentium, quos non fides teneret, sed merces, liberum receptum fugae haberent, simul primum ardorem atque impetum hostium excipientes fatigarent ac, si nihil aliud, volneribus suis ferrum hostile hebetarent; tum, ubi omnis spes esset, milites Carthaginienses Afrosque, ut, omnibus rebus aliis pares, eo quod integri cum fessis ac sauciis pugnarent superiores
Abbreviated transcription (Latin):
rat. Itaq primi qui erant hastati per cumulos corpoꝵ
armorumq et tabes sanguinis qua quisq poterat seq̃s¬
tes hostem et signa et ordines confugerunt. Principum quoq
signa fluctuare ceperant uagam ante se cernendo aciem
Quod ut scipio uidit receptui propere hastatis canere iussit
et sauciis in postremam subductis aciem principes triariosq
in cornua inducit quo tucior firmiorq: media hastatorũ
acies eẽt. Ita nouum de integro praelium ẽ ortum.Quippe
ad ueros hostes peruentum erat. et armorum genere et
usu militiae et fama rerum gestarum et magnitudine.
uel spei uel periculi pares. Sed et numero superior roma
ius et animo quod iam equites iam elephantos fude rat
lamprima acie pulsa in secundam pugnabant. Intem¬
pore lelius ac massinissa fusos per aliquantum spatii secuti
equites reuertentes in aduersam hostium aciem incurrere
demum equitum impetus fudit hostes multi ꝑ patentẽ

Expanded text:
rat. itaque qui primi erant, hastati, per cumulos corporum rat. itaque qui primi erant, hastati, per cumulos corporum armorumque et tabem sanguinis qua quisque poterat sequentes hostem et signa et ordines confuderunt. principum quoque signa fluctuari coeperant uagam ante se cernendo aciem. quod Scipio ubi uidit receptui propere canere hastatis iussit et sauciis in postremam aciem subductis principes triariosque in cornua inducit quo tutior firmiorque media hastatorum acies esset. ita nouum de integro proelium ortum est; quippe ad ueros hostes peruentum erat, et armorum genere et usu militiae et fama rerum gestarum et magnitudine uel spei uel periculi pares; sed et numero superior Romanus erat et animo quod iam equites, iam elephantos fuderat, iam prima acie pulsa in secundam pugnabat. in tempore Laelius ac Masinissa pulsos per aliquantum spatii secuti equites, reuertentes in auersam hostium aciem incurrere. is demum equitum impetus perculit hostem. multi circumuenti
Abbreviated transcription (Latin):
mos ut semel notam aciem sensere quod ip̃m ium magna
adimpellendum hostem addebat et apud hostes auxilia¬
bus cedentes secunda acie afri et carthaginenses ad eo
non sustinebant sed contra etiã resistentes pertinaciter
primo cedendo ad se peruemiret hostis pedem referrent
igitur auxiliares terga dant repente et in suos uersi parti
refugere in secunda atiem partim non recipientes cede¬
re uti et paulo ante non adiuti tunc exclusi et prope
duo iam permixta praelia erant.cum carthaginenses si¬
uil cum hostibus simulcum suis cogerentur conserere¬
manus non tamen ita perculsos iratosq: in aciem accepere
sed datis ordinibus in cornua uacuumq: circa campum
extra praelium eicere pauidos fuga et uulneribus mili¬
tes in caeteram et intẽgram aciem miscerent.Caeteꝵ
tanta strages hominumꝰ armorumq locum in quoste¬
terant paulo ante auxiliares compleuerant ut prope
difficilior transitus eẽt ꝗͣ per confertissimos hostes fue¬

Expanded text:
mos ut semel motam aciem sensere, quod ipsum uim magnam mos ut semel motam aciem sensere, quod ipsum uim magnam ad pellendum hostem addebat. apud hostes auxiliares cedentes secunda acies, Afri et Carthaginienses, adeo non sustinebant ut contra etiam, ne resistentes pertinaciter primos caedendo ad se perueniret hostis, pedem referrent. igitur auxiliares terga dant repente et in suos uersi partim refugere in secundam aciem, partim non recipientes caedere, ut et paulo ante non adiuti et tunc exclusi; et prope duo iam permixta proelia erant, cum Carthaginienses simul cum hostibus simul cum suis cogerentur manus conserere. non tamen ita perculsos iratosque in aciem accepere sed densatis ordinibus in cornua uacuumque circa campum extra proelium eiecere, ne pauido fuga uolneribusque milite sinceram et integram aciem miscerent. ceterum tanta strages hominum armorumque locum in quo steterant paulo ante auxiliares compleuerat ut prope difficilior transitus esset quam per confertos hostes fue
Abbreviated transcription (Latin):
elephantis ne obtererentur fecissent in eas ancipites ad ictũ
utrimq coniitiebant hastas nec pyla ab ante signariis cessabãt
donec undiq: incidentibus telis exacti ex romana acie:
quoq in suo dextro cornu ip̃os carthaginenses equites infu¬
gam uerterunt. Lelius ut turbatos uidit hostes addidit per¬
culsis terrorem.Utrimq: nudata erat equite punica acies
im pedes concurrit.nec spe nec uiribus iam par.ad hoc di¬
ctu parua sed magna eadem in re gerenda momenta cõ¬
gruens clamore ab romanis: eoq maior et terribilioR
dissone illis ut gentium multarum discrepantibus linguis
oces. Pugnaromana stabilis et suo et armorum pondi
incumbentium in hostem. Concursatio et uelocitas illis ma¬
ior ꝗͣuis. Igitur primo impetu ex templo mouere loco
hostium aciem romani : Ala de inde et iumbonibus pul¬
ntes in summotos gradu illato aliquantum spacii uelu
nullo resistente incessere. Orgentibus et nouissimis pͥ¬

Expanded text:
elephantis ne obtererentur fecissent, in ancipites ad ictum elephantis ne obtererentur fecissent, in ancipites ad ictum utrimque coniciebant hastas, nec pila ab antesignanis cessabant donec undique incidentibus telis exacti ex Romana acie hi quoque in suo dextro cornu ipsos Carthaginiensium equites in fugam uerterunt. Laelius, ut turbatos uidit hostes, addidit perculsis terrorem. utrimque nudata equite erat Punica acies cum pedes concurrit, nec spe nec uiribus iam par. ad hoc dictu parua sed magna eadem in re gerenda momenta: congruens clamor ab Romanis eoque maior et terribilior, dissonae illis, ut gentium multarum discrepantibus linguis, uoces; pugna Romana stabilis et suo et armorum pondere incumbentium in hostem, concursatio et uelocitas illinc maior quam uis. igitur primo impetu extemplo mouere loco hostium aciem Romani. ala deinde et umbonibus pulsantes in summotos gradu inlato aliquantum spatii uelut nullo resistente incessere, urgentibus et nouissimis pri
Abbreviated transcription (Latin):
atq insito in romanos odio accenduntur. Liguribus cam¬
pi uberesitalie deductis ex asꝑimis his montibus in spem
actantur Carthaginensibus moenia patriac et du penate:
sepulcra maiorum liberi cum parentibus conuigesq: pauide
aut excidium seruitiumq aut imperium orbis terrae
nihil aut in metu aut in spe medium ostenditur. Cum
maxime hec imperator apud carthaginenses duces suaex
gentium inter populares pleraq per. Interpretes inter
mixtos alieni generis ageret tube cornuaq a romanis
cecinerunt tantusq clamor ortus ut elephanti in suosa
sinistro maxime cornu uerterentur:Aauros ac numi¬
das addidit facile massinissa. perculsis terrorem. nuda¬
uitq ab ea parte aciem. equestri auxilio. Pauce tamẽ
bestiarum trepide in hostem acte inter uelitum ord¬
nes cum multis suis uulneribus stragem ingentem ede¬
bant. Resilentes enim ad manipulos uelites cum uia¬

Expanded text:
atque insito in Romanos odio accenduntur: Liguribus camatque insito in Romanos odio accenduntur: Liguribus campi uberes Italiae deductis ex asperrimis montibus in spem iactantur. Carthaginiensibus moenia patriae, di penates, sepulcra maiorum, liberi cum parentibus coniugesque pauidae, aut excidium seruitiumque aut imperium orbis terrarum, nihil aut in metum aut in spem medium, ostentatur. cum maxime haec imperator apud Carthaginienses, duces suarum gentium inter populares, pleraque per interpretes inter immixtos alienigenis agerent, tubae cornuaque ab Romanis cecinerunt, tantusque clamor ortus ut elephanti in suos, sinistrum maxime cornu, uerterentur, Mauros ac Numidas. addidit facile Masinissa perculsis terrorem nudauitque ab ea parte aciem equestri auxilio. paucae tamen bestiarum intrepidae in hostem actae inter uelitum ordines cum multis suis uolneribus ingentem stragem edebant. resilientes enim ad manipulos uelites cum uia