comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
K. Quidest differentia: A. Differentia quae qualesithoc u&dillud animal ostendit ut siquȩ¬
ratur qualis sit homo dicimus animalrationale & mortale. in hisenim duobus abomni¬
bus aliis animantibus secernitur . In eo enim quod dicit rationale segregatur ab omnib:
ratione non utentib: Dumdicit mortale in eo ab angelis differt. Angoli enimrationales
sunt & non mortales An imalia uero cetera mortalia sunt & nonrationalia. homo autem
solus exutrisq constat. hoc habens cum angelis commune illud cumcȩteris animantib:
Omirum animal una parte cdeste & alera terrenum. R. Quid est proprium A Tro¬
prium est quando una quaelib& species nacuraliter aliquo certo
potest & a bonini aliarum specierum communione separari. ut solius hominis proprieci

Expanded text:
. Quid est differentia?--A. Differentia est, quae quale sit hoc vel illud animal, ostendit. Ut si quaeratur qualis sit homo, dicimus: Animal rationale et mortale. In his enim duobus ab omnibus aliis animantibus secernitur. In eo enim quod dicitur rationale, segregatur ab omnibus ratione non utentibus. Dum dicitur, mortale, in eo ab angelis differt. Angeli enim rationales et immortales sunt; animalia vero caetera mortalia sunt, sed non rationalia. Homo autem solus ex utrisque constat; hoc habens cum angelis commune, illud cum caeteris animantibus. O mirum animal! una parte coeleste, et altera terrenum! C. Quid est proprium?--A. Proprium est, quando unaquaelibet species naturaliter aliquo certo additamento designari potest, et ab omni aliarum specierum communione separari. Ut, solius hominis proprietas
Abbreviated transcription (Latin):
corpons modertio Primumestenim inuenire quoddicas De inde quad inueneris
disponereeTum quod disposueris uerbi s explicare. Quarto quod inueneris & dispos
uoratione uestieris memoria conphender e. Vltimum ac sumnum qđ memoria
conp̃ nenderis pnuntiare x Sirehiorica in causis & questionibus ciui libus uer¬
fxcur neces se ẽ ut mihiuideur causasipsascerta habere genera quae uoluis sem scire
demonstratiuo deliberatiuo & iudiciali. Demonsiratiuum genus ẽ quod tribu¬
& cain legitur . respexit dñs ab abd & ad munera eius ddcam autem
& munera eius non respexit. deliberatiuum ẽ in suassiono & dissua sione ut inregum¬
ut inactib legimus a postolorum quo modo iudei cuntertulliano quodã oratore paulũ

Expanded text:
corporis moderatio. Primum est enim invenire, quod dicas; deinde quod inveneris, corporis moderatio. Primum est enim invenire, quod dicas; deinde quod inveneris, disponere; tum quod disposueris, verbis explicare; quarto quod inveneris et disposueris, et oratione vestieris, memoria comprehendere; ultimum ac summum, quod memoria comprehenderis, pronuntiare. CAR. Si rhetorica in causis et quaestionibus civilibus versatur, necesse est, ut mihi videtur, causas ipsas certa habere genera, quae voluissem scire, demonstrativo, deliberativo, judiciali. Demonstrativum genus est, quod tribuet Cain legitur: Respexit Dominus ad Abel et ad munera ejus; ad Cain autem et ad munera ejus non respexit. Deliberativum est in suasione et dissuasione, 315 ut in secunut in Actibus legimus Apostolorum, quomodo Judaei cum Tertullo quodam oratore Paulum
Abbreviated transcription (Latin):
ltanaturale fere estomnibus alios accussare &seipsos purgare &iam si exercitatione
non dedicerint. Sedutilius utuntur oratione qui disciplinis instruunti
Benedices magister & a mominis uitañta disciplinis ꝓficit & usuual&: Quappt huius
rahorice disciplinae regulas pande nobis. lam cotidiana occupationum necessitus
ricae partes .u. sunt inuentio dispositio elocutio memoria ꝓnuntiatio in uen¬
tio est ex cogitatiorerum uerarum autueri similiũ quaȩ causam ꝓbabilem reddan
Dis positio ẽ: rerum inuentarum in ordinem distributio ł locutiõe idoneorum uer¬
borum adinuentionem accmmodatio. Memoria ẽ firma animi reru acuerborum
adinuentionem perceptio. Pronuntiatio ẽ exrerum & uerborum dignitate uocis &

Expanded text:
ita naturale fere est omnibus, alios accusare et seipsos purgare  Mss., defendere, etiamsi exercitatione ita naturale fere est omnibus, alios accusare et seipsos purgare  Mss., defendere, etiamsi exercitatione hoc non didicerint. Sed utilius et promptius utuntur oratione, qui disciplinis instruunturCAR. Bene dicis, magister; etiam omnis vita nostra disciplinis proficit, et usu valet. Quapropter hujus rhetoricae disciplinae regulas nobis pande. Nam quotidiana occupationum necessitas US EJUS. ALB. Artis rhetoricae partes quinque sunt: inventio, dispositio, elocutio, memoria, pronuntiatio. Inventio est excogitatio rerum verarum ac verisimilium, quae causam probabilem reddant. Dispositio est rerum inventarum in ordinem distributio. Elocutio est idoneorum verborum ad inventionem accommodatio. Memoria est firma animi rerum ac verborum ad inventionem perceptio. Pronuntiatio est ex rerum et verborum dignitate vocis et
Abbreviated transcription (Latin):
uidelic& uir& sapiens cognouit quae materia & quanta ad maximas resoportunitas animis
c hominum Si quis eam poss& elicere & prȩcipiendo melioremr
homines inagris & in tectis silues tribus ad ditos ratione quadam conpulit in unum locum
insolentiam reclamantes de inde ꝓpterrationem atq: orationem studiosius audientes exferis
esymmanibus mites reddidit ac mansu&os. Ac mihi quidem uid&urdomine mirex hoc nec tacita
nec in ops dicendi sapientia ꝑficere potuisse ut homines a consu&udine subito conuercer& &ad
lacutionis .R : Ad quemfinem spectat A. Ad benedicendi scientiã .N. in quib: uersatur rebus
INciuilibus idẽ doctis questionibus quaenaturali animi ingenio concipꝰpossunt᷑. Nam sicut
naturale ẽ omnibus s&ueri & alium ferire &iam siarmis & exercitatione nondȩ dicerit

Expanded text:
et sapiens cognovit, quae materia et quanta ad maximas res opportunitas animis et sapiens cognovit, quae materia et quanta ad maximas res opportunitas animis inesset hominum, si quis eam posset elicere et praecipiendo meliorem reddere. Qui dispersos homines in agris et in tectis sylvestribus abditos ratione quadam compulit in unum locum,insolentiam reclamantes, deinde propter rationem atque orationem studiosius audientes, ex feris et immanibus mites reddidit et mansuetos. Ac mihi quidem videtur, domine mi rex, hoc nec tacita  Edit., tanta, nec inops dicendi sapientia perficere potuisse, ut homines a consuetudine subito converteret, et ad lucutionis.--CAR. Ad quem finem spectat?--ALB. Ad bene dicendi scientiam. CAR. In quibus versatur rebus?--ALB. In civilibus id est, doctis quaestionibus, quae naturali animi ingenio concipi possunt. Nam sicut naturale est omnibus se tueri et alium ferire, etiamsi armis et exercitatione hoc non didicerint,
Abbreviated transcription (Latin):
tederetoricae rationis praeceptis parumper interrogare. Namte olim memini dixis¬
Qẽ totameius artisuim inciuilib: uersari questionibus. Sed ut optime nosti ꝓp̃t oc¬
cupationes regni&curas palatii in huius cemodi questionibus ad siduae nosuersari solere
claustra partim aperuisti. Ualdeme in easrationes fecisti intentum. Maxime quia me
incellaria anth m&icae disciplinae pridie sagaciter induxisti. ł astrologiȩ splendores luminasti.
Vt non solum magistrorum ingenia promte subsequi. Sed&iã inmultis uelociter p̃currere
possif & lic& flami uomotuȩ sapientiae lumini scintilla ingenioli mei nil addere possit.
Ał andam penes auctoritatem u&er̃ Nã fuit ut fertur qđđã cempus cũ in agris homines passim
bestiar̃ more uagabantur. Nec ratione animiquicquam sed pleraq: uirib: corporisaministraban
Vondũ diuinae relegionis non humani officuratio colebatur. Sed cȩcatu¬
cupiditas ad se explendam corporis uiribus ab utebatur. Quo tempore quidam magnus

Expanded text:
te de rhetoricae rationis praeceptis parumper interrogare. Nam te olim memini dixisse, totam ejus artis vim in civilibus versari quaestionibus. Sed, ut optime nosti, propter occupationes regni et curas palatii in hujuscemodi quaestionibus assidue nos versari solere,el dialecticae subtilitatis claustra partim aperuisti, valde me in eas rationes fecisti intentum; maxime, quia me in cellaria arithmeticae disciplinae pridie sagaciter induxisti, vel astrologiae splendore illuminasti.ut non solum magistrorum ingenia prompte subsequi, sed etiam in multis velociter praecurrere possis; et licet flammivomo tuae sapientiae lumini scintilla ingenioli mei nil addere possit,  Mss., penes auctoritatem veterum. Nam fuit, ut fertur, quoddam tempus, cum in agris homines passim bestiarum more vagabantur, nec ratiNondum divinae religionis, non humani offic temeraria dominatrix cupiditas ad se explendam viribus corporis abutebatur. Quo tempore quidam vir magnus
Abbreviated transcription (Latin):
reb tranquillȩ sint neumȩ. lȩti sone ini cundis merent intristib: quȩ durȩ sinti
dictał facta duris neumis exprimi. subitis damosis. incitatis et ad ceteras qua¬
litates affectuũ eteuentiũ defontis : Itẽ ut in unũ terminent᷑ particulȩ

Expanded text:
rebus tranquillae sint neumae, laetisonae in jucundis, moerentes in tristibus, quae dure sunt rebus tranquillae sint neumae, laetisonae in jucundis, moerentes in tristibus, quae dure sunt dicta vel facta, duris neumis exprimi, subitis, clamosis, incitatis, et ad caeteras qualitates eventuum et affectuum deformatis. Item ut in unum terminentur particul
Abbreviated transcription (Latin):
int̾̃pretatur amando sequit᷑ nepenitꝰ tenerrpossit quasi ꝑ sequentẽ : diuina
sius acsi ab inferis euocat: imagin ariȩ ꝑducitꝰ usqs in auras buiꝰuitȩ dum que
uideri uidet᷑ amittitur. Scilicet quia int ceta quȩ: ad huc exparte etinenig¬
mate cernimꝰ. haet etiã disciplina haud ad plenũ habet rationẽ int̃ hacuita penetrabilẽ
Si quidt̃ diudicare possumꝰ sitnerata factura meli. dinoscere qualitates sono&ꝵ atq
modoꝵ etreliq huiartis Itẽ posiłmmusi coꝵ sonoꝵ spatia ł uocũ simphonias adnumeroꝵ
rationẽ ad ducere. consonantiȩ atq discrepantiȩ quaidã ratione sreddore
qͦmꝰ uͦ tantũ cũ animis nr̃is musica cõmutationẽ et sociotatẽ habetit. et siscimꝰ
quadã nos similitudine cũ illa cõpactos . e. dicere adliquidũ non ualemus
Nec solũ duudicare melospossumꝰ exꝓpria naturalitate sonoꝵ. sedetiã rerũ
Nã affectꝰ rerũ quȩ canuntꝰ õportet ut imit tetꝰ cantionis effectꝰ. Vt in tranquillis

Expanded text:
interpretatur, amando sequitur, ne penitus teneri possit, quasi per serpentem divina , a secretis suis ac si ab inferis evocatur, imaginarie perducitur usque in auras hujus vitae, dumque videri videtur, amittitur. Scilicet quia inter caetera, quae adhuc ex parte et in aenigmate cernimus, haec etiam disciplina haud ad plenum habet rationem in hac vita penetrabilem. Si quidem dijudicare possumus, sitne rata factura meli, dignoscere qualitates sonorum atque modorum, et reliqua hujus artis. Item possumus musicorum sonorum spatia vel vocum symphonias ad numerorum rationem adducere, consonantiae atque discrepantiae quasdam rationes reddere. Quomodo vero tantam cum animis nostris musica commutationem et societatem habeat, etsi scimus, quadam nos similitudine cum illa compactos, edicere ad liquidum non valemus, nec solum dijudicare melos possumus ex propria naturalitate sonorum, sed etiam rerum. Nam affectus rerum, quae canuntur, oportet ut imitetur cantionis affectus, ut in tranquillis
Abbreviated transcription (Latin):
Fictũ c̃abantiquis aristeũ euridicẽ nimphã orphei c̃iuge ad amasse. Quemq:
dũ illa sesequentẽ fugerota serpente extintastt. Orpheũ cuius nomen ore ophorie
id ẽ optima uox sonat. incanto reperito seu dulcisono cantu intolligimus
Cuiꝰ euridicẽ idẽ ꝓfundã diuidicationem siquis uirbonus quod aristeus

Expanded text:
Fictum est ab antiquis, Aristeum Eurydicem nympham Orphei conjugem adamasse, quemque Fictum est ab antiquis, Aristeum Eurydicem nympham Orphei conjugem adamasse, quemque dum illa se sequentem fugeret a serpente exstincta sit. Orpheum, cujus nomen Oreophone, id est, optima vox, sonat, in cantore perito seu dulcisono cantu intelligimus, cujus Eurydicen, id est, profundam dijudicationem, si quis vir bonus, quod Aristeus
Abbreviated transcription (Latin):
ic canendo senties quomodo a tetr̃ uox organalis incipiat
ctineo finiatur. nec in fra ipsum possit progredi trito sobstante trito¬
sono qui utiã sepe dictũ est ad deuterum extat in consonus:
uꝑficies quģdã artis musicȩ ꝓornatu aec clesi asticorũ carminum
suispeculationẽ gerit. Curnãq: aliqui tã dulci adinuicẽ cõmixtione
consentiant. alii uero soni sibimisceri nolontes in suauit̃ discrepent
ꝓfundioris diuinȩq ẽrationis et in aliqͥb int̃ abditissima natꝰ glatentis
Constant plurima suꝑ hacratione scripta ueterũ inquoꝵ labores et in hao
parte nos dñs intrare concessit ubi ꝓbatissim ꝰargum̃tis adstruitur qđ
cidẽ modcrationis ratio quȩ concinentias tẽperit uocũ mortaliũ nat᷑ as modi¬
ficet qđ q isdẽ numeroꝵ partib: qͥb sibi collati uie quales soni c̃cordant
et uitie cũ corporib: et tompugnantiae elem̃tax totꝰ qi mundus concordia ȩt̃ nacoierit

Expanded text:
ic canendo senties, quomodo a tetrardo sono vox organalis incipiat, et in eo finiatur, nec infra ipsum possit progredi, trito / visono, qui, ut jam saepe dictum est, ad deuterum exstat inconsonus. Superficies quaedam artis musicae pro ornatu ecclesiasticorum carminum lationem et interius gerit. Cur namque aliqua tam dulci ad invicem commistione consentiant, alii vero soni sibi misceri nolentes insuaviter discrepent, profundioris divinaeque est rationis, et in aliquibus inter abditissima naturae latentis. Constant plurima super hac ratione scripta veterum, in quorum labores et in hac parte nos Dominus intrare concessit, ubi probatissimis argumentis astruitur, quod ejusdem moderationis ratio, quae concinentias temperat vocum, mortalium naturas modificet, quodque iisdem numerorum partibus, quibus sibi collati inaequales soni concordant, et vitae cum corporibus et compugnantiae elementorum, totusque mundus concordia aeterna coierit
Abbreviated transcription (Latin):
ges toni trardigenus a sono tet̾  procedere
Igit᷑ primȩ modulationi quȩcũq primi toni mela aptari potert̃ et sub iugalis
sui. Sua similit̃ fertiao Sua similit̃ t̃tiae Sua similit̃ quartat. ad subiec

Expanded text:
ges toni retrardi genus a sono tetrardo procedere. ges toni retrardi genus a sono tetrardo procedere. Igitur primae modulationi quaecumque primi toni mela aptari poterunt, et subjugalis sui, sua similiter secundae, sua similiter tertiae, sua similiter quartae, ad subjec
Abbreviated transcription (Latin):
rgo ut qđ dicit᷑ et audiendo et uidendo cõpbet᷑. Alia rursus descriptiuncula
pncumã eamdẽ fiat. Similit̃ enĩ cordis a parte in partemductis. quat̾na
int̃ cordas serie continuatĩ describat᷑. Ita ut unaquȩq: series suopprioste
in signata colore : Frimȩ quio ẽ neumȩ series a sono Y incipiat. et
insonũ tfiniat. Scda a sono & inchoet. et sono  compleatur:
Tertia incipiat asono etinsonũ  desinat: Quarta a sono ⁊ordiat᷑
etinsono  consistat: ita¬
ae quattuor descriptiunculȩ dũ solo ab inuicẽ semitoniͦ ł tono idẽ armonico
spacio distant: eo solo agenere ingenꝰ singulȩ transponunt᷑. Primã dispositi¬
onẽ cũ cetineris : poteris dinoscere : quia uis primi soni  primi toni¬
uirtutẽ creet. qui protus autentꝰ dr̃ . Scd̃am cũ cecineris : senties tonum deute¬
rũ asono  deutero gubernari : Tertiã a sumens uidebis similit̃ in sono
trito triti foni consistere potestatẽ: Quartũ cũ fueris modulatus: intelle¬

Expanded text:
rgo ut quod dicitur et audiendo et videndo comprobetur, alia rursus descriptiuncula per neumam eamdem fiat. Similiter enim chordis a parte in partem ductis, quaterna inter chordas series continuatim describatur, ita ut unaquaeque series suo proprio sit insignita colore. Primae quidem neumae series a sono incipiat, et in sonum finiat. Secunda a sono inchoet, et sono compleatur. Tertia a sono incipiat, et in sonum / desinat. Quarta a sono ordiatur, et in sono consistat, itaae quatuor descriptiunculae dum solo ab invicem semitonio vel tono, id est, harmonico spatio distant, eo sono a genere in genus singulae transponuntur. Primam dispositionem cum cecineris, poteris dinoscere, quia vis primi soni primi tonvirtutem creat, qui protus autentas dicitur. Secundam cum cecineris, senties tonum deuterum a sono deutero gubernari. Tertiam assumens, videbis similiter in sono / trito triti toni consistere potestatem. Quartam cum modulatus fueris, intelli
Abbreviated transcription (Latin):
lecticos om̃s quaestiones pene generaresol&. I. si aliquando mala malis op ponuntur
AEtiam secundum philosophios qui uirtutes semꝑmedias eẽ dixerunt & ex utraq
parte habereuitia & hocreor a postoli q̃ignificasse dumdicit uia regianobis gradendum no
ad dextram neq: ad sinistram declinandum ut plusiustum &minus iustum .R. Quomoco
iustitiam locauerunt. similiter interuersutiam hebitudinemq: prudentiã posuerunt
Interlibidinem insensibilitatem quaetemperantia constituta ẽ. inertimi ditatem &a
dat᷑iam fortitudoregnat. Quot inodis prius dicimus quinq modis aliud altero prius dicitur
Primus ẽ cumaliquem dicimus tempore priorem id ẽ. seniorem. secundus est: numero dum

Expanded text:
lecticos omnes quaestiones pene generare solet. C. Si aliquando mala malis opponuntur?-- lecticos omnes quaestiones pene generare solet. C. Si aliquando mala malis opponuntur?-- A. Etiam secundum philosophos, qui virtutes semper medias esse dixerunt, et ex utraque parte habere vitia. Et hoc reor Apostolum significasse, dum dicit: Via regia nobis gradiendum, neque ad dexteram, neque ad sinistram declinandum: ut plus justum, et minus justum.-- C. Quomodo justitiam locaverunt. Similiter inter versutiam, hebetudinemque, prudentiam posuerunt; inter libidinem insensibilitatemque temperantia constituta est; inter timiditatem et audaciam fortitudo regnat. C. Quot modis prius dicimus?-- A. Quinque modis aliud  Edit., alius altero prius dicitur. Primus est, cum aliquem dicimus tempore priorem, id est, seniorem. Secundus modus est numero, dum
Abbreviated transcription (Latin):
habent sedsine nomine est medi etaseorũ nisi huic oppositorũ negatione formet᷑
t iustum & in iustum habent quidem medium ut sputa creare aures
purgare quaeuocabulum non habent nisi dicamus nec iustuni nec in iustum
secundumgenus contratri&atis ẽ relatiuorum quaeita sibi opponuntur ut ad secon¬
ferantur sicut duplum & simplum magis &minus & hoc solum genus oppositorum confe¬
ratur. Tertium genus .ẽ. quae ꝑ habitum uel priuationem fiunt. in hisnamq: obseruari
namq caecitati & uisionil noculis locus ẽ intempore congruo. Vt caluum non dicere nis eo
tempore. quo capillos habere debuerit non habeat . Capillos uͦ habere ł non habere sibi oppostũ. ẽ
Quartum uero genus contra ri&atis excd firmatione & negatione ut homerus disputat:
homerus non disputat macharius currit macharius non currit. Quod genus apud dia¬

Expanded text:
habent, sed sine nomine est medietas eorum, nisi huic, oppositorum negatione, formetuhabent, sed sine nomine est medietas eorum, nisi huic, oppositorum negatione, formetur nomen; ut justum et injustum habent quiddam medium, ut est sputa screare, aures purgare, quae vocabulum non habent, nisi dicamus nec justum nec injustum. Secundum genus contrarietatis est relativorum, quae ita sibi opponuntur, ut ad se conferantur, sicut duplum et simplum, magis et minus. Et hoc solum genus oppositorum conferatur. Tertium genus est, quae per habitum et privationem fiunt; in his namque observari namque, caecitati et visioni, in oculis locus est. In tempore congruo, ut calvum non dicere, nisi si eo tempore, quo capillos habere debuerat, non habeat: capillos vero habere, vel non habere sibi oppositum est. Quartum vero genus contrarietatis ex affirmatione et negatione, ut Homerus disputat, Homerus non disputat; Macharius currit, Macharius non currit: quod genus apud dia
Abbreviated transcription (Latin):
quod asserunt non haberi posse quod habeat habentem sed rectius dici autumant
esse mulieri uirum ueluxorem uiro eẽ patrẽfilio eẽ famulis dnm eẽ siquidem
uerbi huiusuim inhoc eẽ contendunt ut significare non possit & habere aliquem
stans intemplo hodie infulatus disputando fatigatur. auguftinus usian ẽ magnus
quantitas. ora tor qualitas filius illius adaliquid stans situs intemplo locus hodie
in quo lib& corpore inueniri & filium & patrem interduas u̾sias uersari. Similiter
uel pati quis non agnoscit in quolib& corpore eẽ consideranda & haec accidentia
torũ uelimrationẽ exponas A. contrariorũ uero genera quattuor sunt quae aris
sapientia stultitia quod genus intres diuiditur species : nam sunt quaedam eius
quae medium habent utcandidum & nigrum medium habent colorẽ pallidũ
uel fuscum Sunt quaedam quaesine medio sunt ut salus egritudo hiorum nihibẽ.
medium quia necesse ẽ unum eduobus in eẽ corpori & sunt quaedam quae mediũ

Expanded text:
quod asserunt nihil haberi posse quod habeat habentem; sed rectius dici autumant esse mulieri uirum uel uxorem uiro esse, patrem filio esse, famulis dominum, siquidem uerbi huius uim in hoc esse contestans in templo, hodie infolatur  Mss., infulatus, disputando fatigatur. Augustinus usia est; magnus, quantitas; orator, qualitas; filius illius, ad aliquid, stans, situs; in templo, locus; hodiein quolibet corpore inveniri, et patrem et filium inter duas usias versari; similiter utorum velim rationem exponas.-- A. Contrariorum vero genera quatuor sunt, quae Arissapientia, stultitia: quod genus in tres dividitur species. Nam sunt quaedam ex eis  Mss., sunt quaedam ejus, quae medium habent, ut candidum et nigrum medium habent colorem pallidum et fuscum. Sunt quaedam quae sine medio sunt, ut salus, aegritudo: horum nihil medium est, quia necesse est unum e duobus inesse corpori. Et sunt quaedam, quae medium
Abbreviated transcription (Latin):
gitur quicquid in modulatione suaue est numeresue operatur : perratas dim̃¬
siones uocum quic quid rithmi delectabile prestant. siue in modulationibus.
seu in quibus libet rithmicis motibus totum numerus efficit. Et uoces
quidẽ celertter transeunt : numeri autẽ qui corporea uocum et motuum
materia de colorantur manerit: Qua propter utait sc̃s augustinus
ratio quȩ in rithinis quilatinedicuntur numeri. seu in ipsa modulatione
intellexit regnare numeros. totumq perficere : inspexit diligentissime.
reperiebatq diuinos et sempiternos : Deinde ratio eadem cȩlũ terrãq: conlustrans
sensit nihil aliud quã puldritudinẽ sibi placere . et inpulchritudine figuras. infiguris
dimonsiones indimensionibus numeros haet quoq distincta et disposita
in disciplinã redegit. appellauitq: geome tricam: Motus etiam caeli multum

Expanded text:
gitur quidquid in modulatione suave est, numerus operatur per ratas dimensiones vocum: quidquid rhythmi delectabile praestant sive in modulationibus, seu in quibuslibet rhythmicis motibus, totum numerus efficit. Et voces quidem celeriter transeunt, numeri autem, qui corporea vocum et motuum materia decolorantur, manent. Quapropter, ut ait sanctus Augustinus, ratio, quae in rhythmis, qui latine dicuntur numeri, sive in ipsa modulatione, intellexit numeros regnare, totumque perficere, inspexit diligentissime, reperiebatque divinos et sempiternos. Deinde ratio eadem coelum terramque conlustrans, sensit nihil aliud, quam pulchritudinem sibi placere, et in pulchritudine figuras, in figuris dimensiones, in dimensionibus numeros. Haec quoque distincta et dispin disciplinam redegit appellauitque geometricam. motus eam caeli multum
Abbreviated transcription (Latin):
ta in utrã uis partẽ quat̃ nauarictate ꝓcedt̃ acrurs noua ꝓcessione
redeunt: Diapente int̃prx̧tat᷑ exquinq qđ ł quinq sonorum
conexione c̃stee ł a quinto loco concordessibi uoces respondeant
ad subiectas descriptiones has :
DESCRIPTIO

Expanded text:
ta in utramvis partem quaterna varietate procedunt, ac rursus nova processione redeunt. Diapente interpretatur ex quinque, quod vel quinque sonorum connexione constet, vel a quinto loco concordes sibi voces respondeant, ad subjectas descriptiones has. Descriptio
Abbreviated transcription (Latin):
uerũ suaquadã naturali loge certis locis subsistit. Nec ulterius ualet c̃sonant̃ ꝓcedere sicut et descrip¬
tionib: supͣ scriptis ostendit᷑ quomꝰ infra sonũ t& ñ descendit . Uerũ sciendũ in p̃dictis cõpositionib:
et alia quadã ꝓprictate diatessaron acdiaponte differh  Si quidẽ dumquintis ceoctauis locis semꝑsit
tropoꝵ uł tonoꝵ reuersio : necesse ẽ ut dũ uox inferior ad superiorẽ uocẽ eodõ tropimodo diapente
responoet utriq rursus uoci ab octaua sua eo dẽ troporespondeatur. Fitq utorganali uoce ꝑ diapason
geminata et principali uoce media uoxorganalis inferior quintis locis amedia separetꝰ et superior
quartis quod est cõpositũ diapente primum. Principali uoce perdia pason geminata

Expanded text:
verum sua quadam naturali lege certis locis subsistit, nec ulterius valet consonanter procedere, sicut et descripverum sua quadam naturali lege certis locis subsistit, nec ulterius valet consonanter procedere, sicut et descriptionibus supradictis ostenditur, quomodo infra sonum tetrardum non descendat. Verum sciendum, in praedictis compositionibus et alia quadam proprietate diatessaron ac diapente differre; siquidem dum quintis et octavis locis semper sit troporum vel tonorum reversio, necesse est, ut dum vox inferior ad superiorem vocem eodem tropi modo Diapente respondet, utrique rursus voci ab octava sua eodem tropo respondeatur. Fitque ut organali voce per diapason geminata, et principali voce media vox organalis inferior quintis locis a media separetur, et superior quartis; quod est compositum diapente primum: principali autem voce per diapason geminata
Abbreviated transcription (Latin):
motandũ qđ siue principali siue organali siue utraq uoce ꝑdiapa son geminata : semꝑ altioris uocis
locũ uoxpuerilis supplert potest. AQđ differt rogo int̃ primã diapente cõpositionẽ. et diates saron
scđam cũ hic etibi aequali int̃stitio extremȩ uoces amedia disiungant᷑ Similit̃ quid int̃ cõpositionẽ
diap̃ scđam et diatessaron primã N Si queris cur in prima diapente cõpositione sit potius uox media
principalis quã organalis in scđa uͦ diatess̃ cõpositione sitpotius uox media org̃ quã principł cũ hic
etibi isdẽ int̃uallis uoxmedia sese habeat ad extremas etrurs in scđo diapente cõposito quaredicatur
uoxmedia organalis inpͥmoaut̃ diates sar̃ cõposito uox media principalis : scias hanc quidõ cẽ rationẽ
qđ indiates saron simpħ ñita sĩplicit̃ etabsolute sicut indiapente uocẽ principalẽ organalis uox comitat᷑

Expanded text:
notandum, quod sive principali sive organali sive utraque voce per Diapason geminata, semper altioris vocis locum vox puerilis supplere potest. D. Quid differt rogo inter primam Diapente compositionem, et Diatessaron secundam, cum hic et ibi aequali interstitio extremae voces a medio disjungantur? Similiter quid inter compositionem Diapente secundam, et Diatessaron primam? M. Si quaeris, cur in prima Diapente compositione sit potius vox media principalis, quam organalis, in secunda vero Diatessaron compositione sit potius vox media organalis quam principalis, cum hic et ibi iisdem intervallis vox media sese habeat ad extremas: et rursus in secundo Diapente composito quare dicatur vox media organalis, in primo autem Diatessaron composito vox media principalis; scias, hanc quidem esse rationem, quod in Diatessaron symphonia non ita simpliciter et absolute, sicut in Diapente vocem principalem organalis vox comitatur,
Abbreviated transcription (Latin):
om̃s toni aeducantur.
emonstrandũ nunc. quomodo haet quattuor ptongoꝵ ius modos quos
abusiue tonos dicimꝰ moderet᷑. et fiat dispositio talis : Sternant᷑ in ordine
uiluti quȩdã cordȩ esonoꝵ notis singulis eregione positis ꝓcedentes : Sint aũt̃ cordȩ
uocũ uicȩ quas ȩȩ significen notȩ . Int̃ quas cordas exprimat᷑ neuma quȩ libet ut puta¬

Expanded text:
omnes toni producantur. Demonstrandum nunc, quomodo haec quatuor phthongorum vis modos, quos abusive tonos dicimus, moderetur, et fiat dispositio talis. Sternantur in ordine veluti quaedam chordae, sonorum notis singulis e regione positis procedentes. Sint autem chordae vocum vice, quas hae significent notae. Inter quas chordas exprimatur neuma quaelibet, ut puta
Abbreviated transcription (Latin):
ꝗq hec eadẽ exemplificarent᷑ : nonne a pertiora quȩq fierent ueluti
posita sub aspectũ : Al tanimirũ ẽ .X. Quin a sergo deseriptiunculas line alit̃
disponamus quȩ gradatĩ sibi coherentes. huius modi tonorum transitio¬
nes exprimant hoc modo
rima descriptiuncula ꝓtimodi Secunda deuteri s Tertia triti P. quarta
totrardi quinta rursus eidequȩ prima. Atq adhunc modum ut dictũ est
iã puto didiceris d atquididici N Dic mela quȩ libet ad prin
quartꝰ N Dic nuno quõ quadã diuersitate ab inu
iudicat᷑ quȩ sit causa diuersitatis A Diuersi quidem ab inuicem discernibiliquadam
suȩ proprietatis specie sentiuNt᷑ : sed qua ex causa eueniat miror NE Ut hoc aliquo¬
alũ patere incipiat. de tetracordũ ł penta cordũ primum.

Expanded text:
quoque haec eadem exemplificarentur, nonne apertiora quaeque fierent, veluti quoque haec eadem exemplificarentur, nonne apertiora quaeque fierent, veluti posita sub aspectum? D. Ita nimirum est. M. Quinas ergo descriptiunculas linealiter disponamus, quae gradatim sibi cohaerentes hujusmodi tonorum transpositiones exprimant hoc modo: Prima descriptiuncula proti modi , secunda deuteri , tertia triti / quarta retrardi ; quinta rursus ejusdem quae prima. Atque ad hunc modum, ut dictum est, iam numerumque puto jam didiceris. D. Atqui didici. M. Dic mela quaelibet ad primuquartus. M. Dic nunc, quomodo quadam diversitate ab invicem differre auribus judicantur, quae sit causa diversitatis? D. Diversi quidem ab invicem discernibili quadam suae proprietatis specie sentiuntur. Sed qua ex causa eveniat, miror. M. Ut hoc aliquantulum patere incipiat, da tetrachordum, vel certe p
Abbreviated transcription (Latin):
spacio acutius aut grauius trans posueris : simul etiã tropi
mnodus in aliã spetiẽ migrat . A. da exemplum huiꝰ migrationis. Nc
Quomodo si tetraconda ł penta corda quina in ordine cecinero hoc modo
Quẽ ad modũ in quã ita canendo
proti modi penta cordum
uno spacio acutius factum
in deuteri penta cordum
mutatur. ad cutero intritũ
transit. atrito inte trardum
atetrardorurs redit inꝓtum
lta quicquiduno ł duob: seu
tribtonis ex integro altius
grauiusue transposuerissimul
in modũ aliũ transmutabitꝰ.
Exẽpͥligrã. Vsita tancuma
regularis. ad primũ tonũ hȩcẽ.¬
srgo huius neumȩ rogularis si totã constitutionẽ uno spacio altiorẽ fecero :
mox exptotono deuter fiet Similit̃ ad eutero transposita. intritũ modũ
deueniet . Rurs a trito tono siuno leuetꝰ spatio : tetrardus succedit. Ad huc unius
spacii acum̃ dũ acceperit : protꝰ denuo nascitur. Quid si de scriptiunculis

Expanded text:
spatio acutius aut gravius transposueris, simul etiam tropi modus in aliam speciem migrat. D. Da exemplum hujus migrationis. M. Quomodo si tetrachorda vel pentachorda quina in ordine cecinero hoc modo: Quemadmodum, inquam, ita canendo proti modi pentachordum uno spatio acutius factum in deuteri pentachordum mutatur, a deutero in tritum transit, a trito in tetrardum, a tetrardo rursus redit in protum: ita quidquid uno vel duobus seu tribus tonis ex integro altius graviusque transposueris, simul in modum alium transmutabitur. Exempli gratia, usitata neuma regularis ad primum tonum hrgo hujus neumae regularis si totam constitutionem uno spatio altiorem fecero, mox ex proto tono deuterus fiet. Similiter a deutero transposita, in tritum modum deveniet. Rursus a trito tono si uno levetur spatio, tetrardus succedit. Adhuc unius spatii acumen si acceperit, protus denuo nascitur. Quid si descriptiunculis
Abbreviated transcription (Latin):
causis occultiorib lateut. St̃ in t̾dũ resquo̧ et octono et illo tono equȩ congruent᷑
recipiuntꝰ iuitantari possint St̃ in t̃dũ ros quominimȩ seũ sensũ ȩque huio et illi
teno at tribuaꝑt : ita ut si transponat᷑ aut priorẽ dulcedinem non seruent
aut ad sensum in decentes fiant : Dicunt᷑ forgatq aues modis quib:dã delectari
magis quã aliis seo quare. et quomodo hȩc alia uest non facile inuestigatur
lgit᷑ quȩ in hac arte dõdonante sapimus ut amur ois tantum in laudibus dĩ
Etcaquȩ laboriosa ueterum indagatione nobis inuentast̃ as sumamus
iniubilando caelebrando canendo quȩ in prioribus generationibus nonsunt agnita
filiis hominũ sed nc̃ reuelata st̃ scĩs eius. Pandit multa musicȩ rationis miracula
prȩstantissimus auctor boetius magisterio numeroꝵ enucleatim cuncta com¬
probans. Cuius sids̃ annuerit sequens opusculum aliquod continebit
excerptũ : Huiusce oratiunculȩ ponamus hic finem

Expanded text:
causis occultioribus lateant. Sunt interdum res, quae et hoc tono, et illo tono aeque congruenter recipiuntur, ut cantari possint: sunt interdum res, quae minime suum sensum aeque huic et illi tono attribuant, ita ut si transponantur aut priorem dulcedinem non servent, aut ad sensum indecentes fiant. Dicuntur ferae et aves modis quibusdam delectari magis quam aliis; sed quare aut quomodo haec aliave sint, non facile investigatur. Igitur quae in hac arte Deo donante sapimus, utamur eis tantum in Dei laudibus, et ea, quae laboriosa veterum indagatione nobis inventa sunt, assumamus in jubilando, celebrando, canendo, quae in prioribus generationibus non sunt agnita filiis hominum, sed nunc revelata sunt sanctis ejus. Pandit multa musicae artis miracula praestantissimus auctor Boetius, magisterio numerorum enucleatim cuncta comprobans. Cujus, si Deus annuerit, sequens opusculum aliquod continebit excerptum. Hujusce oratiunculae ponamus hic finem
Abbreviated transcription (Latin):
principalis eomodo comitari solet . ut in quolibot tetra cordo in qualibet par¬
ticula nor in fra te trardũ sonum descendat positione. nec inchoatione leuctur
obstante triti soni in consonantia qui tetrardo est subsecundus
Quȩ ut lucidiora fiant exẽpli descriptione statuantꝰ ꝓ ut possit fieri sub aspectu

Expanded text:
principalis, eo modo comitari solet, ut in quolibet tetrachordo, in qualibet parprincipalis, eo modo comitari solet, ut in quolibet tetrachordo, in qualibet particula, nec infra tetrardum sonum descendat positione, nec inchoatione levetur, obstante triti soni inconsonantia, qui tetrardo est subsecundus. Quae ut lucidiora fiant, exempli descriptione statuantur, prout possit fieri sub aspectu
Abbreviated transcription (Latin):
sibi loco quinto detimo respondere . Dicendũ tamen quȩ sit mensura
in singulis simphoniis propria. Constatnamq diatessaron simpho¬
mit᷑: Ex quib duob constat simphonia diapason. Igit᷑ absolutis¬
sime indiapa son simphonia maiore p̃ceteris ꝑ fectionem diũ se
ad inuicẽ uoces resonant Scđa ab hac ẽ simphonia diapente
Atindiatossaron quõ ñ ꝑ omnẽ sonorũ seriẽ quartis locis suauiter sibi
ptongi concordan. id eo net ab solute. ut inceteris simphonia aeditur
cantilona. Ergo in hoc genore cantionis. suaquadã lege. uoces uocib
diuinitꝰ accomodant᷑ Peromnẽ enĩ sonorum seriẽ tritus subquartꝰ deutero solus
a simphonia deficit et in consonus ei efficit᷑. eo qđ solus diatessaron simphoniae
mensurã excedens trib: integris tonis a p̃fato sono elongatur cui extat sub¬
quartus. Qua ꝓpt̃ et uox quȩ organalis dicitur uocem alteram que uocatꝰ

Expanded text:
sibi loco quinto decimo respondere. Dicendum tamen, quae sit mensura sibi loco quinto decimo respondere. Dicendum tamen, quae sit mensura in singulis symphoniis propria. Constat namque diatessaron symphobus constat symphonia diapason. Igitur absolutissime in diapason symphonia majore prae caeteris perfectione diversae ad invicem voces resonant. Secunda ab hac est symphonia diapente. At in diatessaron, quoniam non per omnem sonorum seriem quartis locis suaviter sibi phthongi concordant, ideo nec absolute ut in caeteris symphoniaca editur cantilena. Ergo in hoc genere cantionis sua quadam lege vocibus voces divinitus accommodantur; per omnem enim sonorum seriem tritus subquartus, deutero solus a symphonia deficit, et inconsonus ei efficitur, eo quod solus diatessaron symphoniae mensuram excedens, tribus integris tonis a praefato sono elongatur, cui extat subsquartus. Quapropter et vox, quae organalis dicitur, vocem alteram, quae vocatur
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ cug̃ et adiapatemeson. ltẽ si ad grauiorẽ partẽ utrisq diatessaron
consonantiae relaxentur : erit ad mesen quod ẽ ipaton
dratessaron retinens consonantiã rpate rpaton. ad neten aut̃ die reug̃
paramese. consonabitq: et ipate rpaton ot᷑patemeson ad netedie¬
reug̃. Ad para mesen aut̃ netẽ die ⁊eug̃. et ipatemeson. Sed eomodo
ut grauior quȩ ẽ ad sibi quidẽ proximã dia tessaron retinetit
consonantiam. adulteriorem uero. dratessaron ae drapason
ut rpate rpaton. adrpate meson diatessaron ad netendie reug̃
diatessaron acdiapason. I tõnete rparbole quȩ est acutior
ad sibi proximam netendie zeug̃ diatessaron. consonantiam. ad spa¬
temeson diasscron acdiapason. et cetr̃.
HAEC
raeteroa diapason. ł disdia pason non est opus amplius descrip¬
tione quȩ ira naturaliter omni ae tati in canendo occurrunt
ut arte tradi nonegeant constãq satisdictum in symphoni Is
disdiapason mediam adutrasq occaua regione conferri. ex trema

Expanded text:
non, et ad hypate meson. Item si ad graviorem partem utrisque diatessaron consonantiae relaxentur, erit ad mesen, quod est hypaton, diatessaron retinens consonantiam hypate hypaton, ad neten autem diezeugmenon paramese: consonabitque et hypate hypaton et hypate meson ad nete diezeugmenon. Ad paramesen autem nete diezeugmenon, et hypate meson, sed eo modo, ut gravior, quae est ad sibi quidem proximam. diatessaron retineat consonantiam: ad ulteriorem vero diatessaron ac diapason, ut hypate hypaton ad hypate meson diatessaron, ad neten diezeugmenon diatessaron ac diapason. Item nete hyperbolaeon, quae est acutior ad sibi proximam neten diezeugmenon, diatessaron consonantiam. Ad hypate meson diatessaron ac diapason, et caetera. Haec Praeterea de diapason vel disdiapason non est opus amplius descriptione, quae ita naturaliter omni aetati in canendo occurrunt, ut arte tradi non egeant, constatque satis dictum in symphonia disdiapason, mediam ad utrasque octava regione conferri, extremas
Abbreviated transcription (Latin):
m̃ inquit diapason consonantia talem uocis effieit coniunctionem
utunis atq idem noruus et̃ uideat᷑ idq phitagorici qͦq consentiunt
quo circa siqua ei consonantia fuerit addita integra in uiolataq seruat᷑.
lta onim diapason consonantiae ad dit dia tessaron : tãꝗ uniner uo.
Sit igit᷑ dia pason consonantia quȩ contineat᷑ int̾r patemeson. et nete
die teug̃m: Vtraq: hȩc ita sibi consentit atq coniungit᷑ sono. ut una uox
quasi unius nerui ñquasi ducꝵ mixta pellatauditum. Quã cumque
igit᷑ huic diapason c̃sonantiae c̃sonantiam iunxerimus seruatur integra
quia ita iungitur tãꝗ uniuoculȩ acnoruo. Sugitur xpate me son
et netedie ⁊ eug̃ duȩ inacurum diatossaron fuerint iunctac

Expanded text:
m, inquit, diapason consonantia talem vocis efficit conjunctionem, ut unus atque idem nervus esse videatur, idque Pythagorici quoque consentiunt. Quocirca si qua ei consonantia fuerit addita, integra inviolataque servatur. Ita enim Diapason consonantiae additur diatessaron, tamquam uni nervo. Sit igitur Diapason consonantia, quae contineatur inter hypate meson, et nete diezeugmenon. Utraque haec ita sibi consentit atque conjungitur sono, ut una vox quasi unius nervi, non quasi duorum mixta, pellat auditum. Quamcunque igitur huic Diapason consonantiae consonantiam junxerimus, servatur integra, quia ita jungitur tamquam uni voculae ac nervo. Si igitur Hypate meson et Nete diezeugmenon, duae in acutum diatessar
Abbreviated transcription (Latin):
ad scđm acrursus terciũ quarto primũq: scđo quartana consonare distantia
hisq ratienib: eȩ duȩ simphoniȩ uarias miscent dulcesq cantilenas
Iicaduertere possumꝰ ueriorẽ uideri phtolomei assertionẽ . quaeũ boetius
contra phytagori cossensisse memorat quidicunt diapason ac diatessaron
nonesse consonantias: Certe utram uis harum descriptionum
duplo et cantu e torganocetiieris. Itaduplȩ uoci dupla uox sociat᷑ tãꝗ si
simplex addat᷑ simplici Necñ sicanentes in unũ scđm et quartũ prioris
descriptionis uersum iungamus et quintũ. quarto dũ taxat loco ad grauẽ
partẽ : et sicrite ad diapason simplicit consonat diatessaron:
Canam ad sequentem descriptionẽ quartũ et scđm adiungentes ad primũ
et similiter cumdia pason eadẽ consonantia concordat. Frosequat᷑ ĩdipsum
exptolomei sententia p̃fatꝰ docoor magnificus inquinto musicȩrationis

Expanded text:
ad secundum, ac rursus tertium quarto, primumque secundo quartana consonare distantia. ad secundum, ac rursus tertium quarto, primumque secundo quartana consonare distantia. Hisque rationibus hae duae symphoniae varias miscent dulcesque cantilenasic advertere possumus veriorem videri Ptolomaei assertionem, qua eum Boetius contra Pithagoricos sensisse memorat, qui dicunt diapason ac diatessaron non esse consonantias. Certe utramvis harum descriptionem duplo et cantu et organo cecineris, ita duplae voci dupla vox sociatur, tanquam si simplex addatur simplici. Nec non si canentes in unum, secundum et quartum prioris descriptionis versum jungamus et quintum, quarto duntaxat loco ad gravem partem, et sic rite ad diapason simpliciter consonat diatessaron. Canamus ad sequentem descriptionem, quartum et secundum, adjungentes et primum, et similiter cum diapason eadem consonantia concordat. Prosequitur id ipsum ex Ptolomaei sententia praefatus Doctor magnificus in quinto musicae rationis
Abbreviated transcription (Latin):
bi attendendum ut uox media int̃duas ne equeͦ spatiose ad utrasque
habeat quippe cũ in uiii numero unitatis medietas nonsit: uerum ab in¬
feriori latere ad cantũ diatessaron spacio respondeatur
A superiore uero spacio diapente. Et ut hoc clarius insinuetꝰ nescientibus
sine fastidio scientium. si uoce uirili organi zetur simul
cum uoce puerili sunt quide maeeduȩ uoces sibi ꝑdia pason consonae ad eam.
autem uocem quam interse mediẽ continent. ad quã scilicet utrȩq: organũ
respondent. acutior quȩ est puerilis quinto extat loco superior eaquȩ
uirilis quarto locograuior. Sicenim cognata nexu. sese mutuo sympho¬
niac ligant : ut quicũq sonus exhac parte quartana conlatione se habet
adalium ex illa parte ꝑ diplansion quinta regione ad eundem respiciat
uoxq̃ ab inferiori latere quinto loco est. hanc a superiore latere per
diaplasion netesse est quarto loco ad mediã respondere hoc modo:¬

Expanded text:
Ubi attendendum, ut vox media inter duas ne aequo spatio se ad utrasque Ubi attendendum, ut vox media inter duas ne aequo spatio se ad utrasque habeat, quippe cum in octavo numero unitatis medietas non sit; verum si ab inferiori latere ad cantum diatessaron spatio respondeatur, a superiore vero spatio diapente. Et ut hoc clarius insinuetur nescientibus sine fastidio scientium, si voce virili organizetur simul cum voce puerili, sunt hae duae voces sibi per diapason consonae: ad eam autem vocem, quam inter se mediam continent, ad quam scilicet utraeque organum respondent, acutior, quae est puerilis, quinto extat loco superior, ea quae virilis, quarto loco gravior. Sic enim cognato nexu sese mutuo symphoniae ligant: ut quicumque sonus ex hac parte quartana collatione sese habet ad alium, ex illa parte per diapason quinta regione ad eumdem respiciat.vox quae ab inferiori latere quinto loco est, hanc a superiore latere per diaplasion necesse est quarto loco ad mediam respondere hoc modo:
Abbreviated transcription (Latin):
eo sclũ hac ẽ latione uox si plex si si plici c̃ferat᷑ seos simplex orgaonũ leiꝰq de scriptio¬
refpondeat duplo axt dupla si p̃lici ł siambas ꝑdiplasion duplicaueris. senties huiꝰ nodi
ꝓportionum uoces suauit᷑ ad inuicẽ resonare ad subiectam descriptionem¬
RATIO DE SCRIETIONIS EIUSDẼ
Iiue nãq simplici cantui duplex adiungas organũ. quod potest significare
primus uersus actertius. qui ad scdm̃ uersum uicm tenent organi
siue ad duplicẽ cantum simplex organũ referat᷑ qđ uers scđs designat et
quartus. organũ in sui medio continentes. seu etorganũ reserat᷑ gemines
et cantũ siue etiã triplũ utrũq facias : descripta ad inuicẽ consonat ratione
Possuit enĩ ethumanȩ uoces et in aliquib: instrum̃tis musicis non modo
binȩ etbinȩ. sed et ternȩ act̃nȩ hac sibi collatione misceri dum utiq: uno impulsi
łtrib: in unũ uocib actitatis totidẽ uoces respondent organum:

Expanded text:
solum hac collatione vox simplex si simplici conferatur, sed et simplex organum respondeat duplae, aut dupla simplici, vel si ambas per diapason duplicaveris, senties hujusmodi proportionum voces suaviter ad invicem resonare, ad subjectam descriptionemRatio descriptionis ejusdem. Sive namque simplici cantui duplex organum adjungas, quod potest significare primus versus ac tertius, qui ad secundum versum vicem tenent organi; sive ad duplicem cantum simplex organum referatur, quod versus secundus designat et quartus, organum in sui medio continentes, seu et organum gemines et cantum, sive etiam triplum utrumque facias, descripta ad invicem consonat ratione. Possunt enim et humanae voces, et in aliquibus instrumentis musicis non modo binae et binae, sed et ternae ac ternae hac sibi collatione misceri, dum utique uno impulsu, vel tribus in unum vocibus actitatis, totidem voces respondent organum.
Abbreviated transcription (Latin):
dhanc descriptionem canendo facile sentit quomodo indescriptis
duobus menbris sicut subtus tetrardũ sonum orgasialis uox responsum
incipere non potest : ita subtus oundem non ualet positione ꝓgredi ot ob hoc
infinalitate positionũ auoce principali occupot ut ambȩ inunum conueniant :
Q uod mobo alnori: Modosumissiori ioca orcatuas ettat
ni¬
rgo qm̃ prȩdicti limitis oppositione breui diastemate coartatur. Etnisi intribus
ł quattuor sonis organalis uox spacium habet. Idcirco scđm particularem
n etetloca mutat. Uagantibus enĩ particulis dum modo
sẽper uox organalis. positionum finalitatem eo iure subsequitur uel subtꝰ
tetrardũ sonũ inquem ł finalitas particulȩ deuenerit. ł qui proximus ipsi fina¬
litati suberit. net ordiri leuationẽ ualeat nec rite finalitatẽ deponere certũ carm̃ exẽpligrã :

Expanded text:
hanc descriptionem canendo facile sentitur, quomodo in descriptis duobus membris, sicut subtus retrardum sonum, organalis vox responsum incipere non potest, ita subtus eumdem non valet positione progredi, et ob hoc in finalitate positionum a voce principali occupetur, ut ambae in unum conveniant, quod modo altiora, modo summissiora loca organum petatnim praedicti limitis oppositione brevi diastemate coarctatur, et nisi in tribus vel quatuor sonis organalis vox spatium habet; idcirco secundum particula et loca mutat, vagantibus enim particulis, dum modosemper vox organalis positionum finalitatem eo jure subsequitur, ut subtus tetrardum sonum, in quem vel finalitas particulae devenerit, vel qui proximus ipsi finalitati suberit, nec ordiri levationem valeat, nec rite finalitatem deponere ceptum carmen exempli gratia:
Abbreviated transcription (Latin):
contra xii: Ideo duo decinta conlatione concordanto : quia addiapa son
dia pente respondot. idẽses qualterum ad duplũ ut xuiii. contraxii etui
ut .uiii. contraxii. et xxiiii. ł quia per loca duodecima fiunt triplȩ. Ut xuiii.
contra.ui. ut xx. iiii. contra uiii. Ideo etundetima regione consonabiles
sunt : qm̃ ad diapason resonat diatessaron. idẽ opitritum adduplum
Vt xui contraxii ctui ut uiiii. contra xii . xxiiii. Item uoces quȩ prȩfatas
symphonias complent. ut potedia tessaron quattuor quinque peragunt
diapente hac habitudine con cordant: quia dia tessaron et diapente
ad inuicem coneetuntur. Vi delicet epogdoo idẽ sesquioctauo:
Nã sẽꝑ differentia sesqualteri. ot sos quiterti e pogđ est. Qua enim ꝓportione
suit .uiii. aduiiii. fiun xui adxuiii. fiunt xxx ii. adxxxui. et sic in infinitum :
HORUMA
DESCRIPTIO

Expanded text:
contra XII. ideo duodecima collatione concordant, quia ad diapason contra XII. ideo duodecima collatione concordant, quia ad diapason diapente respondet, id est, sesquialterum ad duplum. ut XVIII. contra XII. et VI. ut VIII. contra XII. et XXIIII. Vel quia per loca duodecima fiunt triplae, ut XVIII. contra VI. ut XXIIII. contra VIII. Ideo et undecima regione consonabiles sunt, quoniam ad diapason resonat diatessaron, id est, epitritum ad duplum, ut XVI. contra XII. et VI. ut VIIII. contra XII. et XXIIII. Item voces, quae praefatas symphonias complent, utpote diatessaron quatuor, quinque peragunt diapente, hac habitudine concordant, quia diatessaron et diapente ad invicem connectuntur, videlicet epogdoo, id est, sesquioctavo: nam semper differentia sesquialteri et sesquitertii epogdous est. Qua enim proportione sunt VIII. ad VIIII. fiunt XVI. ad XVIII. fiunt XXXII. ad XXXVI. et sic in infinitum. Horum descriptio