comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ta reprehẽtlendo risus mouent᷑. Itaq inbuendus ẽ is ꝗ iocose¬
uol& dicere quasi natura quatiam apta ad hec gnͣa & morib
ut ad cuiusq modi genus ridiculi uultus etiam accomodetur.
ꝗ qui dẽ quo seuerior est & tristior ut inte Crasse hec illa qͦq
quȩ dicunt᷑ sessiora uideri solent. s iã tũ aAntoni ꝗd hoc cliuer¬
sorio sermoĩs tui libenter ad quieturũ te ẽẽ dixisti. tamqͣ ĩ pon¬
tinũ diuerteris nãq amoenum neq ad salubrẽ locũ. censeo¬
ut fãcis du te putes requiesse. & iter reliquũ conficere ꝑgas. Ego
uo atq hilare quidem a teAtũ doc¬
tũ doc¬
tior ꝑte tum etiam audatior factus iam ad iocandũ. Non enĩ uere¬
or ne quis me inisto gnͣe leuiorẽ iam put &: qm̃ quidem tu fabriti¬
os mihi auctores & africanos maximos Catones lepidos protulisti.
Sed habetis ea q̃ uultis ex me audire : de quib quidẽ accuratius di¬

Expanded text:
ta repreheta reprehevolet dicere, quasi natura quadam apta ad haec genera et moribus, ut ad cuiusque modi genus ridiculi vultus etiam accommodetur; qui quidem quo severior est et tristior, ut in te, Crasse, hoc illa, quae dicuntur, salsiora videri solent. Sed iam tu, Antoni, qui hoc deversorio sermonis mei libenter acquieturum te esse dixisti, tamquam in Pomptinum deverteris, neque amoenum neque salubrem locum, cenut satis diu te putes requiesse et iter reliquum conficere pergas.' 'Ego vero, atque hilare quidem a te acccum doctior per te, tum etiam audacior factus iam ad iocandum; non enim vereor ne quis me in isto genere leviorem iam putet, quoniam quidem tu Fabricios mihi auctores et Africanos, Maximos, Catones, Lepidos protulisti. Sed habetis ea, quae vultis ex me audire, de quibus quidem accuratius di
Abbreviated transcription (Latin):
cior. Huius opinor primũ ne quotiẽscũq potuerit dictam dici
netesse habeamus dicere. Pusillus testis lic& in ꝗt rogare phy
lippus: tum quętor ꝓperans modo breuiter. Hic ille nũc accu¬
sabis ꝑ pusillum. Rogabo. Ridig̾ule sed secdebat iudex lauri¬
fex breuior ip̃e qͣͣ testis ẽtiam. Omĩs ẽ risus in iudicem cõuer¬
sus. Uisum est cum totum est scurrile. Ridiculũ. Ergo hȩc que
sed hec ip̃a
in multa gn̾a descripsisse. Nam illa quȩ uerbi rõne & ui con¬
tinent᷑ cetera fere ac definita sũt. quȩ plerũq ut ante dixi
laudari magis qͣ rideri solent. Hec aũt que sunt ĩ re & ip̃a
sẽtẽtia ꝑtibus sunt innumerabilia generib pauca ex pectati oĩb
enĩ decipiẽdis & naturis alioꝵ irrid endis
le iudicandus s similitu¬
dinȩ turpiore & dissimilitudine & sub absurga dicendo & stul¬

Expanded text:
cior. Hoc, opinor, primum, ne, quotienscumque potuerit dictum dici, cior. Hoc, opinor, primum, ne, quotienscumque potuerit dictum dici, necesse habeamus dicere. Pusillus testis processit. "Licet" inquit "rogare?" Philippus. Tum quaesitor properans "modo breviter." Hic ille "non accusabis: perpusillum rogabo." Ridicule. Sed sedebat iudex L. Aurifex brevior ipse quam testis etiam: omnis est risus in iudicem conversus; visum est totum scurrile ridiculum. Ergo haec, quae sed haec ipsa in multa genera discripsisse; nam illa, quae verbi ratione et vi continentur, certa fere ac definita sunt; quae plerumque, ut ante dixi, laudari magis quam rideri solent; haec autem, quae sunt in re ipsa et sententia, partibus sunt innumerabilia, generibus pauca; exspectationibus enim decipiendis et naturis aliorum inridendisle judicandis, et similitudine turpiotis et dissimulatione, et sub-absurda dicendo, et stul
Abbreviated transcription (Latin):
si nimia est extimatio sĩc obscenitas orator subripiat oport& imi¬
tationẽ. ut is qui audi& cogit & plura ꝗͣ uideat. Prestet idẽ in¬
genuitatẽ & roborẽ suũ uerboꝵ turpitudinẽ & reꝵ obscenitatẽ
Uitanda ergo hot duo gnͣa sunt eius ridiculi qđ inre positũ est
q̃ sunt ꝓpria ꝑpetuaꝵ facetiaꝵ in quib describunt᷑ hoĩum mores
et ita effinguntur ut aut re narrata aliqua quales sunt intelli¬
gant᷑. aut imitatione breui ꝑĩiecta in aliquo insigni ad
aut sententiȩ quodam acumine mouet᷑. Sed ut in illo suꝑiore
gñe uł narrationis uł imitatioĩs uitande minoꝵ & ẽdio logorũ
similitudo sic. in hoc scurilis dicacitas magnoꝑe fugienda ẽ. Ꝙd
igit᷑ : distinguemus a crasso a Catulo a cȩteris familiarẽ uestrũ
granium: aut uargulam amicũ meũ : non me herele in mẽtẽ
mihi quid uenit. Sunt enĩ dicaces. Efranio quidẽ nemo dica¬

Expanded text:
si nimia est imitatio, sicut obscenitas. Orator surripiat oportet imisi nimia est imitatio, sicut obscenitas. Orator surripiat oportet imitationem, ut is, qui audiet, cogitet plura quam videat; praestet idem ingenuitatem et ruborem suum verborum turpitudine et rerum obscenitate vitanda. Ergo haec duo genera sunt eius ridiculi, quod in re positum est, quae sunt propria perpetuarum facetiarum, in quibus describuntur hominum mores et ita effinguntur, ut aut re narrata aliqua quales sint intellegantur aut imitatione breviter iniecta in aliquo insigni ad aut sententiae quodam acumine movetur; sed ut in illo superiore genere vel narrationis vel imitationis vitanda est mimorum et ethologorum similitudo, sic in hoc scurrilis oratori dicacitas magno opere fugienda est. Qui igitur distinguemus a Crasso, a Catulo, a ceteris familiarem vestrum Granium aut Vargulam amicum meum? Non me hercule in mentem mihi quidem venit: sunt enim dicaces; Granio quidem nemo dica
Abbreviated transcription (Latin):
ipso ficta narratio. addidisti clausulam. Tota tarracina cũ omĩb
ee̾t senem tibi quẽdã dixisse. lacerat lacertum Mẽmius morclax
largii. Perspicitis genus hoc qͣ sit facetũ q elegans q oratoriũ:
siue habeas siue ꝙ narrare possis qł tam̃ ẽ mendaciũ culũ asꝑ¬
gendum siue fingere. Est enĩ huius gnͣis uirtus ut ita fac̾ta
demonstres uti mores eius de quo narres ut ẜmo ut uultus
omes ex primant᷑ ut his qui audiunt: tũ geri illa fieriq uideantur.
In re est item rediculũ ꝙ ex quadam depriuata imitatione sumi so¬
aliud in quo contio rider& nisi illa uultus & uocis imitatio: per
tuas statuas uõ cum cdixit extento brachio paulum. Etiam de gestuaddi
tipho assero inquit senium e̾e̾ cũ audio. Atq ita est toto hoc genere
ridiculum ut cautissime tractatũ sit. Mimoꝵ ẽ enĩ & ethologorũ

Expanded text:
ipso ficta tota narratio; addidisti clausulam: tota Tarracina tum omnibus ipso ficta tota narratio; addidisti clausulam: tota Tarracina tum omnibus res id quid esset, senem tibi quendam oppidanum dixisse: "lacerat lacertum Largi mordax Memmius." Perspicitis genus hoc quam sit facetum, quam elegans, quam oratorium, sive habeas vere quod narrare possis, quod tamen est mendaciunculis aspergendum, sive fingas. Est autem huius generis virtus, ut ita facta demonstres, ut mores eius, de quo narres, ut sermo, ut vultus omnes exprimantur, ut eis, qui audiunt, tum geri illa fierique videantur. In re est item ridiculum, quod ex quadam depravata imitatione sumi soaliud fuit, in quo contio rideret, nisi illa vultus et vocis imitatio? "Per tuas statuas!" vero cum dixit et extento bracchio paulum etiam de gestu additipho, has sero, inquit; seniumst, quom audio." Atqui ita est totum hoc ipso genere ridiculum, ut cautissime tractandum sit; mimorum est enim et ethologorum,
Abbreviated transcription (Latin):
teries omnis ridiculoꝵ ẽ in his uitus que sunt in uita hoĩum
neq caroꝵ neq calamĩtosoꝵ: neq eoꝵ qui ob facinus aͥc ͦ sup¬
cplĩcium rapiendi uidentur. eaq bella agitari uidentur etiam
cleformitatis & corporis uitioꝵ satis bella materies ad iocandũ.
Secd q̃rimus idem qtł in ceteris rebus maxĩe quęrendũ ẽ quatenꝰ
in quo non illud prȩcipitur ne quid insulse s etiam si ꝑ ridicule
possis. Uitandũ est oratori utrũq ne aut scurilis lotus sit ł ini¬
micus. Quȩ cuius moĩ sint facilius iam intelligimus cum acl ip̃a
rididoꝵ gn̾a uenerimus. duo sunt enĩ gnͣa facetiaꝵ quoꝵ alteꝵ
retractatur alteꝵ dictore si quãdo quid tamq̃ alique fabulȩ nar¬
rant᷑. Ut olim tu crasse in alẽmium comedisse eũ lacertum lar¬
gii cũ esset cũ eo tarracine de amicula rixatus: salsa ac tamen a te

Expanded text:
teries omnis ridiculorum est in eis vitiis, quae sunt in vita hominum teries omnis ridiculorum est in eis vitiis, quae sunt in vita hominum neque carorum neque calamitosorum neque eorum, qui ob facinus ad supplicium rapiendi videntur; eaque belle agitata ridentur. Est etiam deformitatis et corporis vitiorum satis bella materies ad iocandum; sed quaerimus idem, quod in ceteris rebus maxime quaerendum est, quatenus; in quo non modo illud praecipitur, ne quid insulse, sed etiam, si quid perridicule possis, vitandum est oratori utrumque, ne aut scurrilis iocus sit aut mimicus. Quae cuius modi sint facilius iam intellegemus, cum ad ipsa ridiculorum genera venerimus. Duo sunt enim genera facetiarum, quorum alterum re tractatur, alterum dicto: re, si quando quid tamquam aliqua fabella narratur, ut olim tu, Crasse, in Memmium, comedisse eum lacertum Largi, cum esset cum eo Tarracinae de amicula rixatus: salsa, ac tamen a te
Abbreviated transcription (Latin):
enim ridentur uł sola uł maxime quȩ notant & signant turpitudi¬
nem aliquam nõ turpiter. Et enim ut ad aliud tertium ueniam
est plane oratoris mouere risum. uł ꝙ ip̃a hylaritas beniuolentiã
cõciliet ei ꝑ quẽ excitata est uł ꝙ admirantur omẽs acumen uno sepe
in uerbo positum maxime respondẽtis: nõ nũq etiam lacessentis:
ꝙ urbanum. Maxĩe quidem tristitiã ac seueritatẽ mitigat ac rela¬
xat. Odiosasq res sepe quas argumentis dilui nõ facile est ioco
risuq dissoluit. Quatenus hec sint ridicula tractanda oratori
ꝑ quam cliligenter uidendum ẽ quã in quarto loco quȩ rendi
posueramue̾. Nam nec insignis improbitas & scelere tincta nec¬
nec rursus miseria insignis agitata ridetur. Facinorosos maiore
cencdum enim maxime est caritati hoĩum ne temere in eos dicas
qui cdiliguntur. Hȩc igitur adhibenda est primũ in iocando mode

Expanded text:
enim ridentur vel sola vel maxime, quae notant et designant turpitudienim ridentur vel sola vel maxime, quae notant et designant turpitudinem aliquam non turpiter. Est autem, ut ad illud tertium veniam, est plane oratoris movere risum; vel quod ipsa hilaritas benevolentiam conciliat ei, per quem excitata est; vel quod admirantur omnes acumen uno saepe in verbo positum maxime respondentis, non numquam etiam lacessentis; quod urbanum, maxime quod tristitiam ac severitatem mitigat et relaxat odiosasque res saepe, quas argumentis dilui non facile est, ioco risuque dissolvit. Quatenus autem sint ridicula tractanda oratori, perquam diligenter videndum est, quod in quarto loco quaerendi posueramus. Nam nec insignis improbitas et scelere iuncta nec rursus miseria insignis agitata ridetur: facinerosos enim macendum autem maxime est caritati hominum, ne temere in eos dicas, qui diliguntur. Haec igitur adhibenda est primum in iocando moder
Abbreviated transcription (Latin):
nis mex requiescam ĩ c &saris sermone quasi in aliquo ꝑoportu
dices Nam te in uiam simul at ꝑ paulũ gustaris extrudã & ei¬
ciam. Ac ne diutius uos demorer de omĩ isto gnͣe ꝗd sentiã per¬
breuiter exponam. De risu ꝗnq sunt q̃ queraint᷑. unũ ꝗd sit.
Alterum unde sit. Tertium sit ne oratoris risum uelle mouere. Quar¬
tum quatenus. Quintũ quȩ sint gn̾a ridiculi. Atq illud primũ quid
sit ip̃e risus : quo pacto cõcitet᷑: ubi sit: quomͦ existat: atq ita repente
erumpat ut eum cupiẽtes teneamus. & quo modo simul letera omẽs
uenas oculos uultũ occup& uiderit democritus. Neq enĩ ad hũc ẜmo
hic ꝑtin&. Et si ꝑtiner& nescire me tam̃ id nõ puder&t ꝙ ne ip̃i illi
quidem scirent qui pollicerent᷑. lotus hic & regio qͣi ridiculi nã id
proxime quȩritur turpitudine & deformitate quadam cõtinet᷑. Hec

Expanded text:
nis meae requiescam in Caesaris sermone quasi in aliquo peroppornis meae requiescam in Caesaris sermone quasi in aliquo peroppordices; nam te in viam, simul ac perpaulum gustaris, extrudam et eiciam. Ac ne diutius vos demorer, de omni isto genere quid sentiam perbreviter exponam. De risu quinque sunt, quae quaerantur: unum, quid sit; alterum, unde sit; tertium, sitne oratoris risum velle movere; quartum, quatenus; quintum, quae sint genera ridiculi. Atque illud primum, quid sit ipse risus, quo pacto concitetur, ubi sit, quo modo exsistat atque ita repente erumpat, ut eum cupientes tenere nequeamus, et quo modo simul latera, os, venas, oculos, vultum occupet, viderit Democritus; neque enim ad hunc sermonem hoc pertinet, et, si pertineret, nescire me tamen id non puderet, quod ne illi quidem scirent, qui pollicerentur. Locus autem et regio quasi ridiculi—nam id proxime quaeritur—turpitudine et deformitate quadam continetur; haec
Abbreviated transcription (Latin):
quid sentias. ne qua forte dicendi pars qm̃ ita uoluisti in hoc tali
cxtu atq intam accurato ẜmone p̃terita eẽ uideatur. Iu Ego
uoͣ inꝗt ille qm̃ collectam a cõuiua crasse exigis nõ cõmittam
ut si defugerim tibi causam aliquã tibi retusandi dem. qͣqͣr so¬
leo sape mirari eoꝵ inpudentiam qui agunt in scena gestum
s̃pectante roscio. Quis enĩ sese cõmoueri potest cuius ille ui¬
tia nõ uideat: Sic ego nũc Crasso audiente primũ loquar de
facetiis & docebo siuis ante ut aiunt imꝑatorẽ eũ quẽ Catulus
nuꝑ aucliss&ꝵ¬
alios aiebãt ẽẽ
oportere. Tum ille: locabat᷑ inꝗt catulus prȩsertim cum ita di¬
cat ip̃e ut ambrosia alend̾ ẽẽ uideat᷑ ueꝵ te caesar audiamus
ut Antoni reliqua uideamus.  Et antonius ꝑ pauca mihi quidẽ
restãt inꝗt sed tam̃ defessus iam labore atq itinere disputatio¬

Expanded text:
quid sentias, ne qua forte dicendi pars, quoniam ita voluistis, in hoc tali quid sentias, ne qua forte dicendi pars, quoniam ita voluistis, in hoc tali coetu atque in tam accurato sermone praeterita esse videatur.' 'Ego vero,' inquit ille 'quoniam conlectam a conviva, Crasse, exigis, non committam ut, si defugerim, tibi causam aliquam recusandi dem. Quamquam soleo saepe mirari eorum impudentiam, qui agunt in scaena gestum inspectante Roscio; quis enim sese commovere potest, cuius ille vitia non videat? Sic ego nunc, Crasso audiente, primum loquar de facetiis et docebo sus, ut aiunt, oratorem eum, quem cum Catulus nuper audissalios aiebat esse oportere.' Tum ille 'iocabatur' inquit 'Catulus, praesertim cum ita dicat ipse, ut ambrosia alendus esse videatur. Verum te, Caesar, audiamus, ut Antoni reliqua videamus.' Et Antonius 'perpauca quidem mihi restant,' inquit 'sed tamen defessus iam labore atque itinere disputatio
Abbreviated transcription (Latin):
Sulpitius ꝗd igitur : Patiemur inꝗt casar̾em ꝗ q qͣ. M. Crasso fa¬
cetias cõcelit tam̃ multo in eo studio magis ip̃e laborat nõ ex pli
& utilitatẽ salis & urbanitatis e̾e̾ fateatur. Quid si in ꝗt Iulius
assentior Antoĩo dicenti nullam eẽ artẽ salis hic ꝙ sulpitus re¬
ticuiss&.Quasi uõ inquit Crassus hoꝵ ip̃oꝵ de quib Antoniꝰ
iam diu loquitur ars ulla sit obẜuatio q̃dam ut ip̃e dixit eaꝵ
rer quȩ in dicendo ualent quȩ si eloquentis facere possit ꝗs
ẽẽt non eloquens: Quis enĩ hoc uel nõ facile uel certe aliquo
modo possit ediscere c᷑ S ego in his prȩceptis hant uim & hãc
utilitatem ẽẽ arbitror nõ ut ad reꝑiendum quod dicamus arte
ducamur: sed ut ea quȩ natura quȩ studio quȩ exercitatioẽ con¬
hoc ate peto ut si tibi uidet᷑ disputes de hoc toto iocandi gnẽ

Expanded text:
Sulpicius 'quid igitur? Patiemur' inquit 'Caesarem, qui quamquam M. Crasso faSulpicius 'quid igitur? Patiemur' inquit 'Caesarem, qui quamquam M. Crasso facetias concedit, tamen multo in eo studio magis ipse elaborat, non explicet utilitatem salis et urbanitatis esse fateatur?' 'Quid, si' inquit Iulius 'adsentior Antonio dicenti nullam esse artem salis?' Hic cum Sulpicius reticuisset, 'quasi vero' inquit Crassus 'horum ipsorum, de quibus Antonius iam diu loquitur, ars ulla sit: observatio quaedam est, ut ipse dixit, earum rerum, quae in dicendo valent; quae si eloquentis facere posset, quis esset non eloquens? Quis enim haec non vel facile vel certe aliquo modo posset ediscere? Sed ego in his praeceptis hanc vim et hanc utilitatem esse arbitror, non ut ad reperiendum quod dicamus, arte ducamur sed ut ea, quae natura, quae studio, quae exercitatione conhoc a te peto, ut, si tibi videtur, disputes de hoc toto iocandi genere
Abbreviated transcription (Latin):
negares aperuisti quiddam qđ prȩcipiẽddũ uidet᷑ haberi eĩ
dixxisti rõnem oportere hoĩum rei tpͣris/ ne ꝗd locus clegra¬
uitate decerper& quod quidẽ in primis a crasso obseruari
sol&ꝵ. Sed hoc p̃ceptũ p̃termistendũ est facetiaꝵ cũ his nihil
opus sit. Nos aũt quomͦ ut.amur cũ opus sit quȩrimus ut in aduer¬
sarium. & maxime si eius stultitia poterit agitari intestem stultũ
cupidũ leuẽ si facile hoĩes audituri uidebunt᷑: oĩo probabilior¬
agũt quȩ lacessiti dicimus nouamq priores. Nam & ingenii ce¬
leritas maior ẽ que appar& in respondendo: & humanitatis est
respõsio. Uidemur enĩ quieturi fuisse nisi essemus lacessiti ut in
ip̃a ista ip̃a cõtione nihil fere cdictum est ab hoc qđł quidẽ facetiꝰ
clictum e̾e̾ uideret᷑ ꝙ nõ prouotatus responderit. Erat aũt tan¬
ta in clomitio grauitas tanta auctoritas ut qđ ẽẽt ab eo obiectũ
lepore magis leuandũ qͣ cõcitatione fingendum uideret᷑.Tum

Expanded text:
negares, aperuisti quiddam, quod praecipiendum videretur: haberi enim dixisti rationem oportere hominum, rei, temporis, ne quid iocus de gravitate decerperet; quod quidem in primis a Crasso observari solet. Sed hoc praeceptum praetermittendarum est facetiarum, cum eis nihil opus sit; nos autem quo modo utamur, cum opus sit, quaerimus, ut in adversarium et maxime, si eius stultitia poterit agitari; in testem stultum, cupidum, levem, si facile homines audituri videbuntur. Omnino probabiliora sunt, quae lacessiti dicimus quam quae priores, nam et ingeni celeritas maior est, quae apparet in respondendo, et humanitatis est responsio; videmur enim quieturi fuisse, nisi essemus lacessiti, ut in ipsa ista contione nihil fere dictum est ab hoc, quod quidem facetius dictum videretur, quod non provocatus responderit; erat autem tanta in Domitio gravitas, tanta auctoritas, ut, quod esset ab eo obiectum, lepore magis levandum quam contentione frangendum videretur.' Tum
Abbreviated transcription (Latin):
legitime atq usitatȩ in reb & causisq ciuiũ & quabilitatis cõ¬
ẜuatio. Tum sũt notãcla gnͣa & ad certũ numerũ paucitatẽq
reuotãda. Genus aũt id est q simili cõmunione qͣdã  p̃e aũt

Expanded text:
legitimae atque usitatae in rebus causisque civium aequabilitatis conlegitimae atque usitatae in rebus causisque civium aequabilitatis conservatio. Tum sunt notanda genera et ad certum numerum paucitatemque revocanda. Genus autem id est, q
Abbreviated transcription (Latin):
tẽtiȩ sue cã ꝑiuilgari arĩ uãneluerunt. Deinde postea qͣ ẽ
cditũ expositis a. GH. Fio pͥmũ acti õib nulli fuerũt ꝗ illa
obscurius. S exꝑiar & dicã ii potero planius. Omĩa fere q̃ sũt
cõclusa nũc in artib disꝑs & dissipata quondã fuerũt: ut in
musicis numeri & uoces & mocli ingeometria & liniamẽta for¬
mȩ / inter ualla. magnitudines in cęli astrologia cõuersio ortus
obitus motusq sydeꝵ. In grãmaticis poetaꝵ ꝑtractatio hystoriaꝵ
cognitio. uerboꝵ interpretatio. ꝓnũti andi ꝗdam sonus. In hac de¬
niq ip̃a ratione dicẽdi. ex cogitare. ornare disponere memi¬
nisse/ agere ignota quonlam om̃ib diffuse̾ late uidebant᷑. Ad¬
hibita ẽ igitur ars& extrinsecus alio gnẽ quocdã qł sibi totũ
pħy assumũt. que rem dissolutam auulsamq cõglutinar&
&ratioẽ quadam costringer&. Sit ergo ĩiure ciuili finis hic

Expanded text:
 noluerunt; deinde, postea quam est editum, expositis a Cn. Flavio primum actionibus, nulli fuerunt, qui illa obscurius; sed experiar et dicam, si potero, planius. Omnia fere, quae sunt conclusa nunc artibus, dispersa et dissipata quondam fuerunt; ut in musicis numeri et voces et modi; in geometria lineamenta, formae, intervalla, magnitudines; in astrologia caeli conversio, ortus, obitus motusque siderum; in grammaticis poetarum pertractatio, historiarum cognitio, verborum interpretatio, pronuntiandi quidam sonus; in hac denique ipsa ratione dicendi excogitare, ornare, disponere, meminisse, agere, †ignota quondam omnibus et diffusa late videbantur. Adhibita est igitur ars quaedam extrinsecus ex alio genere quodam, quod sibi adsumunt, quae rem dissolutam divulsamque conglutinaret et ratione quadam constringeret. Sit ergo in iure civili finis hic:
Abbreviated transcription (Latin):
tam amentẽ ut inditia facti aut effugere aut occultare nõ pos¬
set ut ita aꝑtus eẽt ut locum crimini relinquer& comunis ill
cõtra loti audaciam temeritati nõ prudentie ẽẽ cõiunctã. Se¬
ꝗf aũt ille locus acdiũgendũ nõ ẽẽ expectandũ dum fateant᷑

Expanded text:
tam amentem, ut indicia facti aut effugere aut occultare non postam amentem, ut indicia facti aut effugere aut occultare non posset, ut ita apertus esset, ut locum crimini relinqueret. Communis ille contra locus, audaciam temeritati, non prudentiae esse coniunctam. sequitur ille autem locus ad augendum, non esse exspectandum, dum fat
Abbreviated transcription (Latin):
tia quȩcłã signa p̃toriti & qrͣ inp̃ssa facti uestigia q̃ quidẽ
uel maxĩe ex pectationẽ mouent & sunt tacita criminũ testimonia.
atq haec quidem grauiora ꝙ cause coĩter uident᷑ incauillatȩ & argue¬
re omẽs posse quoꝵ modo interfuerit aliꝗd. hec ꝓpͥe actingũt ip̃os
eos qui arguũ t ut telũ ut uestigiũ ut cruor ut dep̃hẽsum auꝗd
qd ablatum erectum ut uideatur ut respõfum incõstanter ut esi¬
tatum Ꝙ ut titubatũ & cũ aliquo uisus ex quo suspitio oriatur &
eo ip̃o in loco uisus in quo facimus ut pallor aut tremor aut stric¬
tum aut obsignatũ aut depositũ ꝗpiam. hoec enĩ & talia sũt q̃ aut
in re ip̃a aut etiã ante ꝙͣ factum est aut postea suspitiosum crim̃
efficiant. que si nõ erant tam̃ causis ip̃is & efficiendi facultatibꝰ
niti oportebit adiuncta illa disputatioẽ comuni nõ fuisse illum

Expanded text:
tia quaedam signa praeteriti et quasi impressa facti vestigia; quae quidem tia quaedam signa praeteriti et quasi impressa facti vestigia; quae quidem vel maxime suspicionem movent et sunt quasi tacita criminum testimonia atque hoc quidem graviora, quod causae communiter videntur insimulare et arguere omnis posse, quorum modo interfuerit aliquid, haec proprie attingunt eos ipsos qui arguuntur, ut telum, ut vestigium, ut cruor, ut deprehensum aliquid quod ablatum ereptumve videatur, ut responsum inconstanter, ut haesitatum, ut titubatum, ut cum aliquo visus ex quo suspicio oriatur, ut eo ipso in loco visus in quo facinus, ut pallor, ut tremor, ut scriptum aut. obsignatum aut depositum quippiam. Haec enim talia sunt, quae aut in re ipsa aut etiam ante quam factum est aut postea suspiciosum crimen efficiant. quae si non erunt, tamen causis ipsis et efficiendi facultatibus niti oportebit, adiuncta illa disputatione communi, non fuisse ilium
Abbreviated transcription (Latin):
tas si ꝑiculitimor si aes alienũ si angustiȩ rei familiaris. siau¬
dax sieuis si crudelis si inpotens si incautus si insipiens si
imens sic õmotamente si uinolentꝰ si cum spe efficiendi si
cũ opini oẽ celandi aut si patefactũ esset depellẽdi criminis uł
rũpendi periculi ułiii longĩquũ tp̃s differendi: aut si iudiciipe¬
naleuior q facti p̃mium aut si facinoris uoluptas maior ꝙͣ
dãpnationis dolor his enim fere rebus facti suspitio cõfirmat᷑
cũ uoluptatis in reo causȩ reꝑiunt᷑ & facultas in uoluptate. aut
utilitatis ex adoctione alicuius moĩ tutationeq incomodi quȩ¬
ritur ut aut spes aut metus in pulisse uicdeat᷑ aut alius reꝑit᷑
animi motꝰ ꝗ̃ aut citius in frauclẽ ꝙ ratio utilitatis inpellit .:
Quam obrem hȩc licta sunt de causis. Ci teneo & quero
qui sunt illiꝰ auentus quos ex causis effici clixisti .M. cõsequẽ¬

Expanded text:
tas, si periculi timor, si aes alienum, si angustiae rei familiaris, si autas, si periculi timor, si aes alienum, si angustiae rei familiaris, si audax, si levis, si crudelis, si impotens, si incautus, si insipiens, si amans, si commota mente, si vinolentus, si cum spe efficiendi, si cum opinione celandi aut, si patefactum esset, depellendi criminis vel perrumpendi periculi vel in longinquum tempus differendi; aut si iudici poena levior quam facti praemium; aut si facinoris voluptas maior quam damnationis dolor. his enim fere rebus facti suspicio confirmatur, cum et voluntatis in reo causae reperiuntur et facultates. In voluntate autem utilitas ex adeptione alicuius commodi vitationeque incommodi quaeritur, ut aut spes aut metus impulisse videatur aut aliquis repentinus animi motus, qui etiam citius in fraudem quam ratio utilitatis impellit. Quam ob rem haec sint dicta de causa. C. Teneo et quaero qui sint illi eventus quos ex causis effici dixisti. P. Consequen
Abbreviated transcription (Latin):
enĩ qiam sine accusatore in causis haet eadem cõtrouersiaꝵ gnͣa
uersari. s haec duo sunt ci ꝓpria causa & euentus. Caus amrationẽ
efficiẽdi euentũ id qł est efectum. atq ip̃a quidẽ partitio causaꝵ
paulo ante in suasionis locis distributa est. quae enim in cõsilio ca¬
piendo futi tp̃is p̃cipiebant᷑. quã obrem aut ut.litatẽ uiderent᷑ habi¬
tura aut efficiendi facultatẽ. eadẽ qñ de facto argumẽtabit᷑ collige¬
re debebitur. quam obrẽ & utilitatẽ illi quẽ arguoꝵ fuisse & ab eo
effici potuisse demõstr&. utilitatis cõiectura motura si id qđ ar¬
guitur aut spe bonoꝵ aut maloꝵ raptu fecisie dicit᷑ ꝗfitacrius
quȩ illa in utroq gne maiora ponunt᷑ spectant etĩa ad cam suum
motus animoꝵ siirarecens si odium uetus si ulciscẽdi studium
siiniuriȩ dolor ĩi honoris sigloriȩ: siimꝑii si pecuniȩ cupidi¬

Expanded text:
enim etiam sine accusatione in causis haec eadem controversiarum genera enim etiam sine accusatione in causis haec eadem controversiarum genera versari—, sed haec duo sunt ei prima, causa et events. Causam appello rationem efficiendi, eventum id quod est effectum. Atque ipsa quidem partitio causarum paulo ante in suasionis locis distributa est. quae enim in consilio capiendo futuri temporis praecipiebantur, quam ob rem aut utilitatem viderentur habitura aut efficiendi facultatem, eadem, qui de facto argumentabitur, conligere debebit, quam ob rem et utilia illi, quem arguet, fuisse et ab eo effici potuisse demonstret. Vtilitatis coniectura movetur, si illud quod arguitur aut spe bonorum aut malorum metu fecisse dicitur; quod fit acrius, quo illa in utroque genere maiora ponuntur. Spectant etiam ad causam facti motus animorum, si ira recens, si odium vetus, si ulciscendi studium, si iniuriae dolor, si honoris, si gloriae, si imperi, si pecuniae cupidi
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑꝑ uerbi aut uerboꝵ ambiguitatẽ ut liceat ꝗ cõtradicat extrahere
significationẽ scͥpti quo expediat ac uelit aut si ambigue scͥpta nõ
sint uł a uerbis uolũtatẽ & sẽtẽtiã scͥptoris ab ducere uł alio se eadẽ
de re cõtrario scͥpto defendere. tum disceptatio ex scͥpti cõtẽtione
existit ut in ambigius disceptat᷑ qđ maxĩe clisceptatur inscriptis.
sentio neq cõtentionẽ utrũ potius iudex sequatur in cõtrariis scͥp¬
tis utrũ magis cõprobandũ sit. disceptatio aũt cũ est cõstituta pro¬
co lateat ꝗq illos lotos tamq thesauros aliqͦs argumẽtoꝵ nota¬
tos haboꝵ. tam̃ ea q̃ sũt cȩteraꝵ causaꝵ ꝓpria tangͦamus.:
Incõiecꝰtura igit᷑ cũ est in ificiendo reus accusatori haet ꝓpria
duo sũt. s accusatorẽ. ꝓ omĩ auctore & petitore appello. possũt

Expanded text:
propter verbi aut verborum ambiguitatem, ut liceat ei qui contra dicat eo trahere propter verbi aut verborum ambiguitatem, ut liceat ei qui contra dicat eo trahere significationem scripti, quo expediat ac velit; aut, si ambigue scriptum non sit, vel a verbis voluntatem et sententiam scriptoris abducere vel alio se eadem de re contrarie scripto defendere, tum disceptatio ex scripti contentione exsistit, ut in ambiguis disceptetur quid maxime significetur, in scripti sententiaeque contentione utrum potius iudex sequatur, in contrariis scriptis utrum magis comprobandum sit. Disceptatio autem cum est constituta, proco lateat quique illos locos tamquam thesauros aliquos argumentorum notatos habet tamen ea quae sunt certarum causarum propria tangemus. in coniectura igitur, cum est in infitiando reus, accusatori haec prima duo sunt—sed accusatorem pro omni actore et petitore appello; possunt
Abbreviated transcription (Latin):
adiectio ẽ ne sceleratissimũ ꝗdẽ aiuẽ sine iudicio uiris ullo necare iu¬
re potiusti. oritur illa disceptatio putuerit ne recte salutis. rei . pu ͤ.
causa ciuem euersorẽ ciuitatis in dẽpnatũ necare. ita disceptationes
he quȩ in his cõtrouersiis oriunt᷑ qu& sũt certis ꝑsonis ac tp̃ib nota¬
S in grauissimis firmamẽtis etiã illa ponẽda sũt siqua ex scͥpto legis
aut testiũ aut uerboꝵ ip̃ius iudicis aut alicuiꝰ stipul.tioĩs aut cautioĩs
opponũt defensioĩ cõtraria hac ne hoc ꝗdẽ genus in eas causas incurrit
ne in diffinitioẽ qđ ẽ ne nõ genere scripti ip̃ius. Nam & si uerbũ aliqd
descͥptũ diffiniẽdũ ẽ quamꝰ uim habeat ut cũ ex cȩstis ꝗd sit plenus
aut cum ex lege p̃dii q̃rit᷑ q̃ sint rite cęsa nõ scͥpti genus s uerbi in¬
terp̃tatio cõtrouersiam parit. Cum aũt aut plura significãt᷑ scͥpto

Expanded text:
ab Decio est: Ne sceleratissimum quidem civem sine iudicio iure ullo necaab Decio est: Ne sceleratissimum quidem civem sine iudicio iure ullo necare potuisti, oritur illa disceptatio: Potueritne recte salutis rei publicae causa civem eversorem civitatis indemnatum necare ? Ita disceptationes eae, quae in his controversiis oriuntur, quae sunt certis personis ac temporibus notacantur. sed in gravissimis firmamentis etiam illa ponenda sunt, si quae ex scripto legis aut testamenti aut verborum ipsius iudici aut alicuius stipulationis aut cautionis opponuntur defensioni contrariNe in definitionem quidem venit genere script ipsius. Nam etiam si verbum aliquod ex scripto definiendum est quam vim habeat, ut cum ex testamentis quid sit penus aut cum ex lege praedi quaeritur quae sint ruta caesa, non scripti genus, sed verbi interpretatio controversiam facit. cum autem aut plura significantur scripto
Abbreviated transcription (Latin):
ex firmẽti cõflictiooẽ & quasi cõtursu quaestio q̃dã exoritur. quã discep¬
tationẽ uoco. in qua ꝗd eueniat inuidiciũ & de qua disceptet᷑ q̃ri sol&.
Nam pͥmã aduersarioꝵ cõtentio diffusam ht̃ q̃stionẽ. ut in cõiectura: ce¬
perit ne pecunias decius. indiffinitioẽ: minuerit ne maiestatẽ nor¬
banus. in &quitate iuris: ne occiderit oppimius graccũ. haec q̃ ꝓpͥam
pͥmã cõtẽtionẽ hñt ex arguendo & resistendo lata ut dixi & confusa st̃.
rationẽ cõfir mamẽtoꝵ cõtẽtio aducit in angustam disceptationẽ: ea ĩ
tranea ĩ illis aũt ututa dicit᷑ nõ minuũt maiestatẽ ꝗ egit deceptatioẽ
dinis rem ad seditionẽ uocauit. existit illa discepͤatio minuerit ne
maiestatẽ ꝗ uolũtate .p. Roͥͥ rẽ gratã & &equã ꝑuim agerit. in his au¬
tem causis ibi aliꝗd rec̾te factũ defendit᷑ cũ est facti subiecta ratiosĩ¬
ab opimio iuris fisci salutis oĩum & cõseruandȩ re. p᷑. causa relatumq

Expanded text:
ex firmamenti conflictione et quasi concursu quaestio quaedam exoritur, quam disceptationem voco; in qua quid veniat in iudicium et de quo disceptetur quaeri solet. Nam prima adversariorum contentio diffusam habet quaestionem, ut in coniectura: Ceperitne pecunias Decius; in definitione: Minueritne maiestatem Norbanus; in aequitate: Iurene occiderit Opimius Gracchum. Haec, quae primam contentionem habent ex arguendo et resistendo, lata, ut dixi, et fusa sunt. Rationum et firmamentorum contentio adducit in angustum disceptationem. Ea in trema est. in illis autem, ubi ita dicitur: Non minuit maiestatem quod egit de Caepione dinis rem ad seditionem vocavit; exsistet illa disceptatio: Minueritne maiestatem, qui voluntate populi Romani rem gratam et aequam per vim egerit. in eis autem causis, ubi aliab Opimio: Iure feci, salutis omnium et conservandae rei publicae causa, relatumque
Abbreviated transcription (Latin):
qđ utilitatẽ spec tat ex his quȩ dicta sunt reꝑiet qđ aut effici possit¬
nec ne possit in quo & iã q̃ facile possit qq expediat quęri solet ma¬
xĩe ex causis his q̃ quã rem efficiãt ẽ uidendum:
Causaꝵ aũt gnͣa sũt plura. nã sũt aliȩ q̃ ip̃e cõficiũt aliȩ q̃uim ad
cõficiẽdũ. aliquã efferunt. Itaq illȩ suꝑiores cõficiẽtes uotant᷑. hę¬

Expanded text:
quid ad utilitatem spectet ex his quae dicta sunt reperietur; quid autem possitquid ad utilitatem spectet ex his quae dicta sunt reperietur; quid autem possit effici, in quo etiam quam facile possit quamque expediat quaeri solet, maxime ex causis eis quae quamque rem efficiant est videndum. Causarum autem genera sunt plura. Nam sunt aliae quae ipsae conficiunt, aliae quae vim ad conficiendum aliquam
Abbreviated transcription (Latin):
est. & illud uidẽdũ est ꝙͣ to magis hoĩes mala fugiant q sequant᷑
bona. nã neq tam honestatẽ expetũt q deuitant turpia. Qu̾is
enĩ honorẽ ꝗs gloriã ꝗs laudẽ ꝗs ullũ decus tam ũq expetit q
ignominiã in famiã cõtumeliã dedetus fugiat : quaꝵ reꝵ dolor
grauis est. Est genus hoĩum ad honestatẽ natum malo cultu prauisq
opinioĩb ẽẽ corruptũ. quare in cohortando atq suadendo ꝓpositũ
quidẽ nob̾ erit id ut doceamus qua ui bona cõsequi malaq uitare pos¬
simus. S apud omẽs bene institutos plurimũ de laude &honestate di¬
cemus: maxĩeq ea uirtutũ genera tractabimus q̃ in cõe hoĩum honestãte
iuẽtla augẽclaq uersatur. Sin apud indoctos inperitosq dicemus
minus honestas cõtumelia tam̃ & dedetus magnoꝑe moueat. Quar̃

Expanded text:
est. et illud videndum est quanto magis homines mala fugiant quam sequantur est. et illud videndum est quanto magis homines mala fugiant quam sequantur bona. Nam neque honesta tam expetunt quam devitant turpia. Quis enim honorem, quis gloriam, quis laudem, quis ullum decus tam umquam expetivit, quam ignominiam infamiam contumeliam dedecus fugit? Quarum rerum dolor est gravis testis genus hominum ad honestatem natum malo cultu pravisque opinionibus esse corruptum. Qua re in cohortando atque suadendo propositum quidem nobis erit illud, ut doceamus qua re bona consequi malaque vitare possimus; sed apud homines bene institutos plurimum de laude et de honestate dicemus maximeque ea virtutum genera tractabimus quae in communi hominum utilitate tuenda augendaque versantur. Sin apud indoctos imperitosque dicemus, honestas minus, contumelia tamen et dedecus magnopere moveat. Qua re
Abbreviated transcription (Latin):
minũ ꝗ aut sapiẽtia aut opib excellẽt ad caritatẽ referri sol&
cõniges aũt & liberi & frẽs & hi quosusus familiaritatis con¬
iũc x̾it qͣ q & iã caritatẽ ip̃am q̃ tam̃ amore maxĩe cõtinet᷑. In
his igͥ reb cũ bona sũt facile est intellec̾tu q̃ sunt cõtraria. quȩ¬
tem aut honesta ꝑꝑ utilitatẽ relinquãt᷑.ad hãt difficultatem ex¬
plicãdam p̃cepta referãmus. Et qm̃ nõ adueritatẽ solũ s etiam
ad opiniones eoꝵ ꝗ audiũt accomodãda ẽ or̃o. hoc pͥmũ intel¬
ligamus. hoĩum duo ẽẽ gnͣa alterũ indoctũ & agreste qđ ante¬
turã falacit᷑ imitando adulterat: quã inmanissimus ꝗsq acer¬
rimus seꝗt᷑. neq solis honestis reb s etiã necessariis anteponit
in suadẽda. cũ ei gñi hoiũm cõsilium des sȩpe sane laudancda

Expanded text:
minum qui aut sapientia aut opibus excellunt ad caritatem referri solent. minum qui aut sapientia aut opibus excellunt ad caritatem referri solent. Coniuges autem et liberi et fratres et alii quos usus familiaritasque coniunxit quamquam etiam caritate ipsa tamen amore maxime continentur. In his igitur rebtem aut honesta propter utilitatem relinquantur, ad hanc difficultatem explicandam praecepta referamus. et quoniam non ad veritatem solum, sed etiam ad opiniones eorum qui audiunt accommodanda est oratio, hoc primum intellegamus, hominum esse duo genera, alterum indoctum et agreste, quod anteturam fallaciter imitando adulterat, quam immanissimus quisque acerrime sequitur neque solum honestis rebus sed etiam necessariis anteponit, in suadendo, cum ei generi hominum consilium des, saepe sane laudanda
Abbreviated transcription (Latin):
que difficilia sũt ꝑinde habẽda sepe sunt ac si effici nõ possint
& cum ade necessitate actendemꝰ & iamsi aliꝗd nõ netessariũ uide¬
ri ꝓponit simplex ratio: si & utile ẽ & fiei̾põt fiat. dissuasori
durlex si nõ utile ẽ ne fiat. altera si fieri nõ põt ne suscipiatur.
sit suasori utrumq dicendũ. dissuasorisi alteꝵ infirmarit sat
e. Quare quoniã in istis uersat᷑ ome cõsiliũ duob de utilitate
antedicamus: q̃ in discernẽdis bonis malisq uersat᷑ ÷
Donoꝵ aut ꝑtim necessaria sũt ut uita pudicitia libertas ut
liberi ut cõuiges germani parẽtes: ꝑtim nõ necessaria. qͦꝵ alia
tuntur ꝑtim honestate ip̃a ꝑtim comoditate aliqua expetũt᷑. hone
q̃ maxĩe expectatur ĩ amicis. amicitie aũt caritate & amore cen¬
cernunt᷑. Nam cũ deoꝵ cũ parẽtũ pat̾ȩ pueritięq cultꝰ eoꝵq ho¬

Expanded text:
quae perdifficilia sunt, perinde habenda saepe sunt ac si effici non possint. quae perdifficilia sunt, perinde habenda saepe sunt ac si effici non possint. Et cum de necessitate attendemus, etiam si non necessarium aliqri proponitur simplex ratio: si et utile est et fieri potest, fiat; dissuasori duplex: una, si non utile est, ne fiat; altera, si fieri non potest, ne suscipiatur. Sic suasori utrumque docendum est, dissuasori alterum infirmare sat est. Qua re quoniam 86 in his versatur omne consilium duobus, de utilitate ante dicamus, quae in discemendis bonis malisque versatur. Bonorum autem partim necessaria sunt ut vita pudicitia libertas, ut liberi coniuges germani parentes, partim non necessaria; quorum alia tuntur, partim honestate ipsa partim commoditate aliqua expetuntur; honesquae maxime spectatur in amicitiis. Amicitiae autem caritate et amore cernuntur. Nam cum deorum tum parentum patriaeque cultus eorumque ho
Abbreviated transcription (Latin):
tum gnͣa accomodabũt᷑ ex illis quȩ inueniẽdi locis causȩ reꝵ & euẽ¬
tus & cõsequẽtia reꝗrent᷑. neq uo mors eoꝵ quoꝵ uita laudabit̾
sil entio p̃terire debebit simͦ ꝗd erit animaduertẽdũ aut ĩ ip̃o gnͣe
mortis aut in his reb quȩ post mortem erũt cõsequutȩ:
Accepiista dicliciq breuiter nõ solũ q̃macdinodũ laudarem alteꝵ
s quẽ admodũ eniterer ut possem iure ip̃e laudari. Uideamus igit᷑
indeliberãdo utilitas finis ad quẽ ita referũt᷑ in cõsilio dando sentẽ¬
tiaq dicenda ut illa pͥma sĩt suasori atq dissuasori uidẽda quid
aut possit fieci aut nõ possit & ꝗd necesse sit aut nõ necesse. nã
quis & honestatib in ciuili ratione & comodis anteponẽdũ. Cu
auitẽ queret᷑ ꝗd fieri possit uidendũ & iam ẽ qͣ facile possit. Nãq

Expanded text:
tum genera accommodabuntur, ex illisque inveniendi locis causae rerum et eventum genera accommodabuntur, ex illisque inveniendi locis causae rerum et eventus et consequentia requirentur. Neque vero mors eorum quorum vita laudabitur silentio praeteriri debebit, si modo quid erit animum advertendum aut in ipso genere mortis aut in eis rebus quae post mortem erunt consecutae. C. Accepi ista didicique breviter non solum quem ad modum laudarem alterum, sed etiam quem ad modum eniterer, ut possem iure ipse laudari. Videamus igiturin deliberando finis utilitas, ad quem ita referuntur omnia in consilio dando sententiaque dicenda, ut illa prima sint suasori aut dissuasori videnda, quid aut possit fieri aut non possit et quid aut necesse sit aut non necesse. Nam quis et honestatibus in civili ratione et commodis anteponendum. cum autem quaeritur quid fieri possit, videndum etiam est quam facile possit. Nam
Abbreviated transcription (Latin):
norib & liberalitatẽ effusio & fortitudinẽ auclacia imitat᷑ & pa¬
triam diuitia ĩ annis & iustitiã a cerbitas & religionẽ suꝑstitio & le¬
nitatẽ mollitũ animi. & ueretũdia timiditas & illã disputãdi pru¬
dẽtiã cõcertatio captatioq uerboꝵ & hanc oratoriã uim in anis q̃¬
dam ꝑfluẽtia loquẽdi. studiis aũt bonis ea similia uidẽt᷑ q̃ sunt
in eodẽ gnͣe nimia. Quã obrẽ omĩs uis laudandi & uituꝑandi ex
his sumet᷑ uirtutũ uitioꝵ partib. s in toto qiͣ cõtestu orõnis. hat er̃t
illustranda: maxĩe quẽ admodũ quisq generatꝰ quẽ ad modũ edu¬
catꝰ quẽ admodũ institutꝰ morigeratꝰq fuerit: & siꝗd cui magnum
&r incredibile acciderit maxĩeq si id diuinitꝰ accidere potuerit᷑ uide¬
ri tũ qd̾ quisq senserit dixerit gesserit ad ea q̃ ꝓposita sunt uirtu¬

Expanded text:
noribus et liberalitatem effusio et fortitudinem audacia imitatur et panoribus et liberalitatem effusio et fortitudinem audacia imitatur et patientiam duritia immanis et iustitiam acerbitas et religionem superstitio et lenitatem mollitia animi et verecundiam timiditas et illam disputandi prudentiam concertatio captatioque verborum et hanc oratoriam vim inanis quaedam profluentia loquendi. Studiis autem bonis similia videntur ea quae sunt in eodem genere nimia. quam ob rem omnis vis laudandi et vituperandi ex his sumetur virtutum vitiorumque partibus; sed in toto quasi contextu orationis haec erunt inlustranda maxime, quem ad modum quisque generatus, quem ad modum educatus, quem ad modum institutus moratusque fuerit; et si quid cui magnum aut incredibile accident maximeque si id divinitus accidisse potuerit videri; tum quae quisque senserit dixerit gesserit ad ea quae proposita sunt virtu
Abbreviated transcription (Latin):
cior. custos uo uirtutũ om̃imodũ dedetus fugiens laudẽq maxĩe
sequẽs ueretũdia est. Atq hi quidẽ sunt fere qi ꝗdam habitus animi
sic afecti & cõstituti ut sint singłi inter ꝓpͥo uirtutis gn̾e distinc̾ti a
quib ut quȩq res gesta ẽ ita sit honesta necesse ẽ sumeq laudabilis.
Sunt aũt alii quidã ꝑfecti animi habitꝰ ad uirtutẽ qiͣ p̃culti & p̃para¬
in omib ꝑpensiora studia in aliquo gnͣe uirtutis p̃cipue colendo aut
diuinis reb deseruiendo aut parentib amicis hospitibꝰ p̃cipue a¬
atq insigniter diligendis. atq hȩc quidẽ uirtutũ:
Titioꝵ aũt gn̾a sunt cõtraria. ceruenda aũt sũt diligenter ne fal¬
lant ea nos uitia q̃ uirtutẽ uident᷑ imitari. Nam prudẽtia mali¬
tia & tẽꝑantia ĩmanitas in uoluptatibꝰ asꝑnandis & magͥtudinẽ
cũ sublimia in animis extollendis & despiciẽda ĩ cõtẽpnendis ho¬

Expanded text:
tior. Custos vero virtutum omnium dedecus fugiens laudemque maxime tior. Custos vero virtutum omnium dedecus fugiens laudemque maxime consequens verecundia est. Atque hi quidem sunt fere quasi quidam habitus animi sic adfecti et constituti, ut sint singuli inter se proprio virtutis genere distincti; a quibus ut quaeque res gesta est, ita sit honesta necesse est summeque laudabilis. sunt autem alii quidam ficti animi habitus ad virtutem quasi praeculti et praeparam; in communibus propensiora studia in aliquo genere virtutis praecipue colendo aut divinis rebus deserviendo aut parentibus amicis hospitibus praecipue atque insigniter diligendis. Atque haec quidem virtutum. Vitiorum autem sunt genera contraria. cernenda autem sunt diligenter, ne fallant ea nos vitia quae virtutem videntur imitari. Nam et prudentiam malitia et temperantiam immanitas in voluptatibus aspernandis et magnitudinem animi superbia in nimis extollendis et despicientia in contemnendis ho
Abbreviated transcription (Latin):
inusũ patiẽtiȩ. simulq astitudo animi capiendis in comodis
& maxime ĩuiriis & om̃e qd est eius gñis graue scdatũ nõ turbulentum.
In comune q̃ posita pars est iustitia dicitur: eaq erga deos religio erga
parentes pietas uulgo aũt bonitas: creditis in reb fides: in modi ratioẽ
animi aduertendi lenitas amicitia in beniuolentia noĩat᷑. Atq he uir¬
tutes quidem cernũt᷑ in agendo. Sunt aliȩ qͣi ministrȩ comitesq sapi¬
entiȩ. quaꝵ altera q̃ sint indisputãdo uera atq falsa quib positis ꝗd
sequatur distinguit & uidicat. q̃ uirtus omĩs in ratioẽ scĩaq disputã¬
di sita ẽ. altera aũt oratoria. Nihil ẽ enĩ aliud eloquẽtia nisi copiose
loqui de sapiẽtia q̃ ex eodẽ hausta gnͣe quo illa q̃ in disputando est
uberior est atq latior & ad motus animoꝵ uulgiq sensus accomoda¬

Expanded text:
in usu pecuniae simulque altitudo animi in capiendis incommodis in usu pecuniae simulque altitudo animi in capiendis incommodis t maxime iniuriis et omne quod est eius generis grave sedatum non turbulentum . in communione autem quae posita pars est, iustitia dicitur eaque erga deos religio, erga parentes pietas vulgo autem bonitas , creditis in rebus fides, in moderatione animi advertendi lenitas, amicitia in benevolentia nominatur. atque hae quidem virtutes cernuntur in agendo. 'Sunt autem aliae quasi ministrae comitesque sapientiae; quarum altera quae sint in disputando vera atque falsa quibusque positis quid sequatur distinguit et iudicat, quae virtus omnis in ratione scientiaque disputandi sita est, altera autem oratoria. nihil est enim aliud eloquentia nisi copiose loquens sapientia; quae ex eodem hausta genere, quo illa quae in disputando, est uberior atque latior et ad motus animorum vulgique sensus accommoda
Abbreviated transcription (Latin):
gña sunt dirigenda s hic lotus uirtutũ atq uitioꝵ latissime
p̾atẽs ex multis & uariis disputatioĩb nũc in quadam angustã
&breuẽ cõcludit᷑. eigit᷑ uis uirtutis duplex. aut igitur scĩa
cernitur uirtꝰ aut actione. Namq prudẽtia & caliditas qͦq
grauissimo noĩe sap̃ia appellatur. haet scĩa polloꝵ unaq iure
moderãdis cupiditatib regẽtlisq animi motib laudat᷑. eius
ẽ minus inagendo cui temꝑãtie nom̃ ẽ. Atq illa prudentia
in suis reb demestica inpubliis ciuilas appellari soloꝵ. temꝑ¬
antia in suas itidem res & in omẽs distributa ẽ. duobꝰq mõis
in reb comodis discernit᷑. & ea q̃ adsũt nõ expetẽdo & ab
his q̃ in potestate sũt abstinendo. In reb aũt incomolis est
itidem triplex. Namq uenientib malis obstat fortitudo
q̃ ꝙ iam ad est tolerat & ꝑfert patiẽtia noĩat᷑. q̃ aũt hoci
uno gñe cõplectitur magnitudo aĩdicit᷑ cuiꝰ eit liberalitas

Expanded text:
da. Sed hic locus virtutum atque vitiorum latissime patens ex multis et variis disputationibus nunc in quandam angustam et brevem concludetur. est igitur vis virtutis duplex: aut enim scientia cernitur virtus aut actione. Nam quae prudentia, quae calliditas quaeque gravissimo nomine sapientia appellatur, haec scientia pollet una. Quae vero moderandis cupiditatibus regendisque animi motibus laudatur, eius est munus in agendo; cui temperantiae nomen est. Atque illa prudentia in suis rebus domestica, in publicis civilis appellari solet. temperantia autem in suas itidem res et in communes distributa est duobusque modis in rebus commodis cernitur, et ea quae absunt non expetendo et ab eis quae in potestate sunt abstinendo. In rebus autem incommodis est itidem duplex: nam quae venientibus malis obstat, fortitudo, quae quod iam adest tolerat et perfert, patientia nominatur. Quae autem haec uno genere complectitur, magnitude animi dicitur; cuius est liberalitas
Abbreviated transcription (Latin):
dem derebꝰ ieiunȩ quosdam & exiliter ut eũ quẽ acutissimum
inter ͤ aut ꝗd cliscernes eoꝵ quos noĩaui ĩ dicendo ubertatẽ & co¬
piam ab eoꝵ exilitate qui hac dicẽdi uarietate & elegantia non
utuntur: U̾num erit ꝓfecto ꝙ hi qui benedicũt afferunt ꝓpriam cõ¬
positã or̃onẽ & ornatã & artificio quodam & expositione distĩc
tam. Hec aũt or̃o si res nõ subest ab oratore ꝑcepta & cognita aut
nulla sit necesse est/ aut oiũm irrisione ludatur. Quid ẽ enim
tam furiosum q uerboꝵ uel optimoꝵ atq ornatissimoꝵ sonitꝰ
inanis nulla subiecta sentẽtia nec scĩa: Quicꝗd erit igitur qua¬
cumq ex arte quotũq de gnͣe orator id si tamqͣ dicẽtis causam
cdidicerit dic&ꝵ melius & ornatius ꝗͣ ip̃e ille eiui rei inuentor atq
artifex. Nã si quis erit qui hoc dicat eẽ quasclam oratoꝵ proprias

Expanded text:
dem de rebus ie iune quosdam, et exiliter, ut cum, quem acutissimum dem de rebus ie iune quosdam, et exiliter, ut cum, quem acutissimum interest aut qui discernes eorum, quos nominavi, in dicendo ubertatem et copiam ab eorum exilitate, qui hac dicendi varietate et elegantia non utuntur? Unum erit profecto, quod ei, qui bene dicunt, adferunt proprium, compositam orationem et ornatam et artifitam. 1. Haec autem oratio si res non subest ab Oratore percepta, et cognita: aut nulla sit necesse est, aut omnium irrisione laudatur. Quid est enim tam furiosum, quam verborum, vel optimorum; atque ornatissimorum sonitus inanis, nulla subiecta sententia, nec scientia? quicumque ex arte, quocumque de genere, orator id, si tamquam clientis causam didicerit, dicet melius et ornatius quam ipse ille eius rei inventor atque artifex