comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
diffusa utrum in motu uł immobilie.
qͣntum eego arbitror rectissime responde¬
tur corꝑalib reb. ⁊ usibilib illuminan¬
dis. non nisi lucem corꝑeam congruere
potuisse. omne aut̃ corpus quamlibet sub¬
tile. et sp̃ali nature. appximans loco circũ¬
scribi necesse ẽẽ. Rursumq nͥ mobilis
fuisset lux illa nequaqͣm alterna uicissi¬
tudine diem ac noctem distinguere. nec
temꝑis spacium ullatenus sine motu ꝑ¬
agere ualuiss. Scd̾m hanc itaq conside¬
rationem conuenientiꝰ puto ut credamꝰ
lucem illam in principio factam ad illu¬
minanda corporea sine dubio corpoream
fuisse. quale fortasse ẽẽ potuiss corpꝰ ali¬
quod lucidum cuiꝰ presentia cuncta illustͣ¬
rentur: quẽ admodum nunc in sole uideri
pot̃. ipsamq uice et loco solis factam ut
interim motu suo circũ agitaretur. ⁊ noc¬
tem diemq discerneret. Cum qua quia
dies prima exorta ẽ. ego credidim mag̾

Expanded text:
diffusa, utrum in motu an immobilis; diffusa, utrum in motu an immobilis; quantum ego arbitror rectissime respondetur, corporalibus rebus et visibilibus illuminandis, non nisi lucem corpoream congruere potuisse. Omne autem corpus quantumlibet subtile et spirituali naturae approximans, loco circumscribi necesse est. Rursumque nisi mobilis fuisset lux illa, nequaquam alterna vicissitudine diem ac noctem distinguere, nec temporis spatium ullatenus sine motu peragere valuisset. Secundum hanc itaque considerationem, convenientius puto ut credamus lucem illam in principio factam ad illuminanda corporea sine dubio corpoream fuisse, quale fortasse esse potuisset corpus aliquod lucidum, cujus praesentia cuncta illustrarentur, quemadmodum nunc in sole videri potest, ipsamque vice et loco solis factam, ut interim motu suo circumagitaretur, et noctem diemque discerneret. Cum qua quia dies prima exorta est ego crediderim magis
Abbreviated transcription (Latin):
tatem uenit ad lucem ut manifestent᷑
qui u̾itatem facturus fuit in tenebris
oꝑari noluit. s uenit ad lucem ⁊ fec̃ lu¬
cem. ut se manifestaret ꝑ lucem. Non enĩ
ideo fecit lucẽ ut ipse uideret ꝑ lucem.
s ut oꝑa sua manifestaret per lucem.
q in deo facta sunt. ⁊ ideo uidit deus
cuncta que fecerat. et erant ualde bona.
u̾itatem diligentiꝰ ꝓsaquamur. Prin¬
cipium ergo diuinoꝵ opeꝵ fuit creatio
lucis. qñ ipsa lux non materialiter de
nichilo creata est. s de p̾iacenti illa uni¬
u̾sitatis materia formaliter facta ẽ ut
lux eẽt. et uim ac ꝓpͥetatem lucendi ha¬
beret. hoc opus prima die factum ẽ. s
huius oꝑis materia ante primam diẽ
creata ẽ. moxq cum ip̃a luce dies cep̃.
qr ante lucem. nec nox fuit nec diee.
etiam si tempus fuit. Si autem querit᷑
qualis hec lux fuit corporea aut incorpo¬
rea. et si corporea cuiꝰmodi corpus habuit.
et utrum uno loco circunscripta. an ubiq

Expanded text:
tatem venit ad lucem, ut manifestentur tatem venit ad lucem, ut manifestentur qui veritatem facturus fuit, in tenebris operari noluit; sed venit ad lucem, et fecit lucem, ut se manifestaret per lucem. Non enim ideo fecit lucem ut ipse videret per lucem; sed ut opera sua manifestaret per lucem, quia in Deo facta sunt. Et ideo vidit Deus cuncta quae fecerat et erant valde bona .veritatem diligentius prosequamur. Principium ergo divinorum operum fuit creatio lucis, quando ipsa lux non materialiter de nihilo creata est; sed de praejacenti illa universitatis materia formaliter facta est ut lux esset, et vim ac proprietatem lucendi haberet. Hoc opus prima die factum est; sed hujus operis materia ante primam diem creata est. Moxque cum ipsa luce dies coepit; quia ante lucem nec nox fuit nec dies, etiamsi tempus fuit. Si autem quaeritur qualis haec lux fuit, corporea an incorporea, et si corporea cujusmodi corpus habuit, et utrum uno loco circumscripta an ubique
Abbreviated transcription (Latin):
die pisces et uolucres. Sexta die. bestie iu¬
menta. reptilia. nouissime eadem tam̃
die homo. Hoc pͥmum in hoc loco lecto¬
rem admonere uolumus. ut quociens
in hiis oꝑib uidelicet sex dieꝵ aliquid
fieri audierit. ut u̾bi gr̃a. cum dicitur.
prima die facta est lux. scd̃a die factum
luminaria non mͦ primum cum fc̃a
dicunt. hec de nichilo creata fuisse exi¬
stimet. s pocius de ipsa que prius creata
erat. de nichilo materia formata intelli¬
gat. Etiam si aliqͣndo u̾bum creationis
positum repererit. ut est ibi. creauit d̃s
cete gͣndia. et omnem animam uiuen¬
tem atq motabilem. non ad materiã
qua ẽẽ ceꝑunt. s ad formam qua hoc
ꝑficeret. primum fecit lucem ut cetera
omĩa post modum faceret in luce. Sig¬
nificauit eiũ nob̾ se non amare oꝑa
que in tenebris fiunt. qm̃ mala sunt.
qr omnis qui male agit odit lucem. et
ñ uenit ad lucem. ut ñ arguantur oꝑa
eius qr mala sunt. Qui aut̃ facit ueri

Expanded text:
die, pisces et volucres; sexta die, bestiae, judie, pisces et volucres; sexta die, bestiae, jumenta, reptilia; novissime eadem tamen die homo. Hoc primum in hoc loco lectorem admonere volumus, ut quoties in his operibus, videlicet sex dierum aliquid fieri audierit, ut verbi gratia, cum dicitur, prima die facta est lux; secunda die, factum luminaria, non modo primum cum facta dicuntur, haec de nihilo creata fuisse existimet; sed potius de ipsa quae prius creata erat de nihilo materia formata intelligat. Etiam si aliquando verbum creationis positum reperit, ut est ibi: Creavit Deus cete grandia, et omnem animam viventem atque motabilem ; non ad materiam qua esse coeperunt, sed ad formam qua hoc perficeret, primum fecit lucem, ut caetera omnia postmodum faceret in luce. Significavit enim nobis se non amare opera quae in tenebris fiunt, quoniam mala sunt. Quia omnis qui male agit odit lucem; et non venit ad lucem, ut non arguantur opera ejus, quia mala sunt.
Abbreviated transcription (Latin):
presserat. quodam mͦ ad huc informic
ꝑmanebat. utraq ergo natura ⁊ cor¬
porea scił ꝑ materiam. ⁊ in corporea
ꝑ essentiam simul ad esse ꝓliit. qr et in
sit omnino eẽ ꝙ est materialiter prius
qͣm ꝑsonaliter fieri non ht̃ sicut corpo¬
tea natura. ⁊ ꝓpterea illa dum crearet᷑
priꝰ quidem ꝑ materiam ex qua facta
est adeẽ prodiit. hec uero statim in ip̃a
qua sub sistit uita simplici. ⁊ eẽntia ĩ¬
statu pͥusquam in formam natura dlis¬
positionemq ueniret. hec dicta suffice¬
re uolumus. Dem̃ sequitur ut disposi¬
tionem ip̃am qualiter ꝑfecta sit ordine
ꝓsequamur. Sex dieb disposuit et ordi¬
nauit. atꝙ informam redegit. deus cun¬
cta que fecerat. ꝑfecitq opus suum die
sexta. ⁊ sic demum die septuna requie
uit .i. cessauit ab oꝑe. Prima die facta
est lux. scdn die factum est firmamen¬
tum. tercia die congregate sunt aque.
quarta die facta sunt luminaria. qͥnta

Expanded text:
presserat, quodammodo adhuc informis presserat, quodammodo adhuc informis permanebat. Utraque ergo natura et corporea scilicet per materiam, et incorporea per essentiam simul ad esse prodiit; quia et in sit omnino esse quod est materialiter prius quam personaliter fieri non habet, sicut corporea natura; et propterea illa dum crearetur prius quidem per materiam ex qua facta est ad esse prodiit: haec vero statim in ipsa qua subsistit vita simplici et essentia imstatu priusquam in formam natura dispositionemque veniret, haec dicta sufficere volumus. Deinde sequitur ut dispositionem ipsam qualiter perfecta sit ordine prosequamur. Sex diebus disposuit et ordinavit atque in formam redegit Deus cuncta quae fecerat: Perfecitque opus suum die sexta. Et sic demum die septima requievit , id est cessavit ab opere. Prima die facta est lux; secunda die, factum est firmamentum; tertia die, congregatae sunt aquae; quarta die, facta sunt luminaria; quinta
Abbreviated transcription (Latin):
ram int̾iectam. id ut uere quidem di¬
ci possit hoc post illud factum fuisse. s
inter hoc factum et illud nullam om¬
nino dilationẽ interuenisse. Et ut bre¬
uiter quiqquid mͥ iide sentiendum ui¬
detur absoluam. ego arbitror in pͥmo
principio temporis. uel potius cum ip¬
so principio temporis hoc ẽ quando ip¬
sum tempꝰ cepit simul cepisse. ⁊ reꝵ uisi¬
bilium omnium mat̾iam. eodemq pror¬
sus momento inuisibilium in angeli¬
ca natura ẽẽntiam. utramq quodammͦ
forma. Nam quem admodũ illa formã¬
doꝵ corpoꝵ materia quando pͥmum
creata est. et quandam formam hũit.
in qua subsistere cepit. et tamen infor¬
mis erat. qr nec dum disposita ⁊ ordina¬
ta fuit. ita ꝓrsus illa rõnalis natura.
qñ primum in spiritib angelicis crea¬
ta est. mox quidem ꝑ sap̃iam et discre¬
tionem formata ẽ. S q illi sum mo
et uero bono in quo beatificanda erat.
non dum se ꝑ conu̾sionem amoris un¬

Expanded text:
ram interjectam; ita ut vere quidem diram interjectam; ita ut vere quidem dici possit, hoc post illud factum fuisse; sed inter hoc factum et illud nullam omnino dilationem intervenisse. Et ut breviter quidquid mihi inde sentiendum videtur absolvam, ego arbitror in primo principio temporis, vel potius cum ipso principio temporis, hoc est quando ipsum tempus coepit, simul coepisse et rerum visibilium omnium materiam, eodemque prorsus momento invisibilium in angelica natura essentiam; utramque quodammodo forma. Nam quemadmodum illa formandorum corporum materia quando primum creata est, et quamdam formam habuit in qua subsistere coepit, et tamen informis erat, quia necdum disposita et ordinata fuit; ita prorsus illa rationalis natura quando primum in spiritibus angelicis creata est, mox quidem per sapientiam et discretionem formata est; sed, quia illi summo et vero bono in quo beatificanda erat nondum se per conversionem amoris im
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ t̾ram. et tamen aque erant ⁊ tenebre e
erant. et abyssus erat abyssus in terra. te¬
nebre ⁊ aque in celo. et tenebre erant suꝑ
faciem abyssi. et sp̃c dei ferebatur super
aquas. Ergo suꝑ omnia erat sp̃c dei. qr
omnia in potestate erant dei ⁊ in oĩb
non artabatur potestas dei. fortassis iã
satis ẽ. quantum ad ꝑpositum breuita¬
tatis ꝑtinet. de hiis actenus disputasse.
si hoc solum ad iecerimus qͣnto temꝑe
mundus in hac confusione prĩquam
eius dispositio inchoaretur ꝑsticerit. Nam
quod illa prima reꝵ omnium materia
in pͥncipio temporis uel pocius cũ ipso
tempore exorta sit. constat ex eo quod di¬
ctum est. In principio creauit deus celũ
et t̾ram. quam diu aut̃ in hac informi¬
tate siue confusione ꝑmanserit script᷑a
manifeste non ostendit. Michi aut̃ ui¬
detur quantum ego conicere ualeo int̾
creationem et dispositionem reꝵ ordinẽ
quidem temꝑis. s nullam fuisse mo¬

Expanded text:
et terram. Et tamen aquae erant, et tenebrae et terram. Et tamen aquae erant, et tenebrae erant, et abyssus erat. Abyssus in terra; tenebrae et aquae in coelo. Et tenebrae erant super faciem abyssi, et spiritus Dei ferebatur super aquas. Ergo super omnia erat spiritus Dei; quia omnia in potestate erant Dei, et in omnibus non arctabatur potestas Dei. Fortassis jam satis est quantum ad propositum brevitatis pertinet de his hactenus disputasse, si hoc solum adjecerimus quanto tempore mundus in hac confusione priusquam ejus dispositio inchoaretur perstiterit. Nam quod illa prima rerum omnium materia, in principio temporis, vel potius cum ipso tempore exorta sit, constat ex eo quod dictum est: In principio creavit Deus coelum et terram. Quamdiu autem in hac informitate sive confusione permanserit, Scriptura manifeste non ostendit. Mihi autem videtur quantum ego conjicere valeo inter creationem et dispositionem rerum, ordinem quidem temporis sed nullam fuisse mo
Abbreviated transcription (Latin):
ponderosa deorsum et sursum leuia dis¬
ponerentur. Ergo t̾ra deorsum erat. et
celum sursum et quod supͣ terram erat.
celum erat. Ergo celum supra t̾ram erat.
et aque ubi erant: Sub celo an supͣ celũ:
Nec sub celo neq supra celum aque erãt.
s in ip̃o celo que erant. qr ipsum celum
aque erant. totum aque. et totum celum.
qr idem aque et celum. Scd̃a die factum
est firmamentũ. et uocatum est celum.
et positum est ut diuideret inter aquas
lum. usq hodie etiam celum est supra
celum. et sub celo celum. et totum ex uno
celo unum celum. S anteqͣm fieret de il¬
lo celo hoc celum. quod est uocatum fir¬
mamentũ. non erat illud celum. celum
et celum. s tantum celum. nec ille aque.
aque et aque. s tantum aque ⁊ aque.
et celum unum celum. et illud celum.
⁊ aque ille nec supͣ celum erant. nec sub
celo. s supra t̾ram. nich̃q erat inter ce¬
lum et t̾ram. qr nichil erat preter celum

Expanded text:
ponderosa deorsum, et sursum levia disponderosa deorsum, et sursum levia disponerentur. Ergo terra deorsum erat et coelum sursum, et quod supra terram erat coelum erat. Ergo coelum supra terram erat. Et aquae ubi erant? sub coelo an supra coelum? Neque sub coelo, neque supra coelum aquae erant; sed in coelo aquae erant, quia ipsum coelum aquae erant. Totum aquae et totum coelum; quia idem aquae et coelum. Secunda die factum est firmamentum et vocatum est coelum; et positum est, ut divideret inter aquas lum. Usque hodie etiam coelum est supra coelum et sub coelo coelum, et totum ex uno coelo et unum coelum. Sed antequam fieret de illo coelo hoc coelum quod est vocatum firmamentum, non erat illud coelum coelum et coelum, sed tantum coelum. Nec illae aquae aquae et aquae; sed tantum aquae. Et aquae et coelum unum coelum; et illud coelum et aquae illae, nec supra coelum erant nec sub coelo; sed supra terram; nihilque erat inter coelum et terram; quia nihil erat praeter coelum
Abbreviated transcription (Latin):
priuationem. aque pp̃ motum ⁊ fluctu¬
ationem. Nam si abyssus in t̾ra erat.
et tenebre erant suꝑ faciem abyssi ergo
tenẽbre erant suꝑ t̾ram. S quid erat
suꝑ t̾ram: Quo in principio posita sc̃.
celum et t̾ra. Quid hoꝵ putas subtus.
aut quid supͣ fuisse dicemus. aut t̾ra
supͣ et celum subtꝰ aut terra subtus. et
celum supra. S nunquid credendum
est in prima illa conditione reꝵ. celum
subterius creatum fuisse. et postea in
formatione supͣ dispositum: fortassis
qr prius scriptura nominauit celum
qͣm terram. Propterea celum qi funda¬
mentum subtus creatum fuisse quis
dicat. Ego aut̃ non ordinis s dignita¬
tis causa sic positum reor. et qr etiã ser¬
mo sequens de elemento t̾re quasi de ꝓ¬
ximo. et ob hoc posterius nominato ha¬
bendus fuit. ideo et prius celum. ⁊ post¬
ea terra nominari dẽbuit. S neꝙ ip̃a
conditoꝵ natura alium positionis aut
locationis ordinem pateretur. quam ut

Expanded text:
privationem; aquae propter motum et fluctuprivationem; aquae propter motum et fluctuationem. Nam si abyssus in terra erat et tenebrae erant super faciem abyssi; ergo tenebrae erant super terram. Sed quid erat super terram? Duo in principio posita sunt coelum et terra. Quid horum putas subtus, aut quod supra fuisse dicemus? Aut terra supra et coelum subtus; aut terra subtus et coelum supra? Sed nunquid credendum est prima illa conditione rerum coelum subter creatum fuisse; et postea in formatione supra dispositum? Fortassis quia prius Scriptura nominavit coelum quam terram, propterea coelum quasi fundamentum subtus creatum fuisse quis dicat. Ego aut non ordinis sed dignitatis causa sic positum reor; et quia etiam sermo sequens de elemento terrae quasi de proximo et ob hoc posterius nominato habendus fuit, ideo et prius coelum et postea terra nominari debuit. Sed neque ipsa conditorum natura alium positionis aut locationis ordinem pateretur, quam ut
Abbreviated transcription (Latin):
perius ꝓposuerat. uidelicet celum et ter¬
ram. modo quedam alia duo subiungit.
scił. tenebras et abyssum. altex .i. abys¬
sum in t̾ra. alterum .i. tenebras in eo
quod celum uocauerat significans in¬
telligendum. Propterea namq suꝑ fa¬
ciem abyssi cenebre erant. qr abyssue
subtus erat ⁊ desuꝑ caligo tenebrosa erat.
Neq abyssus tenẽbre erat. qr lumen fu¬
cura non erat. S desuꝑ faciem abyssi
tenebraꝵ locus fuit in eo scilicet elemen¬
co. Unde lumen posta uenire debuit.
Neq enim nisi in lucis loco tenebre ẽẽ
potuert. Propterea tenebre erant suꝑ faciẽ
abyssi. et sp̃c dei ferebatur suꝑ aquas. Su¬
bito aquas nominat. cum prius in reꝵ
creatione de sola t̾ra et celo mentionem
fecisset. S non ꝓpterea aquas increatas
ẽẽ credendum est. qr increatione reꝵ aqua¬
rum nomen positum non ẽ. qr ipsum
celum ip̃e sunt tenẽbre. ip̃e et aque ce¬
lum ꝓpter lenitatem. tenebre pp̃ lucis

Expanded text:
perius proposuerat; videlicet coelum et terperius proposuerat; videlicet coelum et terram. Modo quaedam alia duo subjungit scilicet tenebras et abyssum; alterum, id est abyssum in terra, alterum, id est tenebras in eo quod coelum vocaverat, significans intelligendum. Propterea namque super faciem abyssi tenebrae erant; quia abyssus subtus erat, et desuper caligo tenebrosa erat. Neque abyssus tenebrae erat, quia lumen futura non erat; sed desuper faciem abyssi tenebrarum locus fuit. in eo scilicet elemento unde lumen postea venire debuit. Neque enim nisi in lucis loco, tenebrae esse potuerunt; propterea tenebrae erant super faciem abyssi. Et spiritus Domini ferebatur super aquas . Subito aquas nominat, cum prius in rerum creatione de sola terra et coelo mentionem fecisset. Sed non propterea aquas increatas esse credendum est, quia in creatione rerum aquarum nomen positum non est; quia ipsum coelum ipsae sunt tenebrae, ipsae et aquae. Coelum propter levitatem; tenebrae propter lucis
Abbreviated transcription (Latin):
scriptura cum celum et t̾ra crearentur
suꝑ faciem abyssi fuisse testatur. Talis
mundi facies in principio priusquã
formam reciperet. aut dispositionem ꝑ
scripturam significatur cum dicitur
In principio creauit deus celum ⁊ t̾ram.
Terra aut̃ erat inanis et uacua. Siue
ut alia translatio ht incomposita. ⁊ te
nebre erant suꝑ faciem abyssi. ꝑ celum
namq et t̾ram materiam illam omniũ
celestium t̾restriumq hoc loco significa¬
ri puto de qua pꝰea succedenter informa
facta sunt. que in ip̃a prius ꝑ essentiã
simul creata fuerunt. Ibi namq terra
erat ip̃m terte elementum. ⁊ celũ erat
mobił illa et leuis confusio reliquorũ
trium que in circuitu medio iacentie.
t̾te suspensa ferebatur. et his duob om¬
nium corpoꝵ siue celestium siue t̾restri¬
um formandoꝵ materia continẽbatur.
De iñ sequitur scriptura. et dicit. et te¬
nebre erant suꝑ faciem abyssi. Duo su¬

Expanded text:
Scriptura cum coelum et terra crearentur Scriptura cum coelum et terra crearentur super faciem abyssi fuisse testatur. Talis mundi facies in principio priusquam formam reciperet aut dispositionem, per Scripturam significatur cum dicitur: In principio creavit Deus coelum et terram. Terra autem erat inanis et vacua ; sive, ut alia translatio habet, « incomposita, » et tenebrae erant super faciem abyssi . Per coelum namque et terram, materiam illam omnium coelestium terrestriumque, hoc loco significari puto, de qua postea succedenter in forma facta sunt quae in ipsa prius per essentiam simul creata fuerunt. Ibi namque terra erat ipsum terrae elementum, et coelum mobile erat illa et levis confusio reliquorum trium quae in circuitu medio jacentis terrae suspensa ferebatur; et his duobus omnium corporum coelestium sive terrestrium formandorum materia continebatur. Deinde sequitur Scriptura et dicit: Et tenebrae erant super faciem abyssi. Duo su
Abbreviated transcription (Latin):
curumq̃q immodum cuiusdam nebri¬
le obpansis ita inuolutum ut appare¬
re non posset quod fuit. Illa uero tria
in una sicut dictum ẽ adhuc confusio¬
ne ꝑmixta. siue pocius in una ꝑmixti¬
one confusa cirtunquaq suspensa eo¬
usq in altum porrigebãtur. quo usq
nunc summũ corporee creature ꝑting̾.
totumq hoc spacium quod a suꝑficie
t̾re medio iacentis loco usq ad excremũ
sup̾mumq ambitus celi limitem pa¬
tet̾. illa nebula et caligine replebatiu.
Et qui nunc sunt aluei siue thraco¬
ed nes a quaꝵ iam tune in
ipso nascentis mundi exordio in terre
corpore futura aquis receptacula parata
erant. in quib etiam magna illa abys¬
sus de qua omnium fluenta aquaꝵ
producenda sine deriuanda fuerant. pa¬
tulo adhuc hiatu uacuoq horrendum in
preceps mane p̾ferebat. Cui quidem de¬
suꝑ tenebrose illius caliginis. qua tota
tunc t̾re suꝑficies obuoluta erat. nebula
tendebatur. quas ut ego arbitror tenebͣs

Expanded text:
circumquaque in modum cujusdam nebulcircumquaque in modum cujusdam nebulae oppansis ita involutum ut apparere non posset quod fuit. Illa vero tria in una, sicut dictum est, adhuc confusione permista sive potius in una permistione confusa, circumquaque suspensa, eousque in altum porrigebantur quousque nunc summum corporeae creaturae pertingit. Totumque hoc spatium quod a superficie terrae medio jacentis loco usque ad extremum supremumque ambitus coeli limitem patet, illa nebula et caligine replebatur. Et quod nunc sunt alvei sive trachones aquarum, jam tunc in ipso nascentis mundi exordio in terrae corpore futura aquis receptacula parata erant. In quibus etiam magna illa abyssus de qua omnium fluenta aquarum producenda sive derivanda fuerant patulo adhuc hiatu vacuoque horrendum in praeceps inane praeferebat. Cui quidem desuper tenebrosae illius caliginis qua tota tunc terrae superficies obvoluta erat nebula tendebatur; quas, ut ergo arbitror, tenebras,
Abbreviated transcription (Latin):
et uisibilium mat̾ia essentialit̾ crea¬
ta est ⁊ inuisibilium natura nichil¬
ꝙ post ea factum. cuiꝰ in ipso primor¬
dio aut mat̾ia ut in corꝑib aut simi¬
litudo ut inspiritib non precesserit.
Nam ⁊ si noue adhuc cotidie creantur
anime. noua tamen creatura non fit.
qr in angelicis spiritib iam tunc qñ
creabantur euis similitudo p̾cessit. duo
aut̃ nunc nob̾ discucienda occurrunt.
pͥmum illa prime conditionis forma
informis qualis fuerit. Scłm qualiter
ex illa informitate ad hanc quam nc̃
ht̃ formam ꝓducta sit. ¶ Quantum¬
conuincere potui ex his que in scriptu¬
ris de hac re manifeste siue obscure
repperi scd̾m rei geste u̾itatem expres¬
sa. prima illa reꝵ omnium moles qñ
creata est ibidem tunc ad eẽ prodiit. uͥ
nunc formata subsistit. Eratq terrenũ
hoc elementum medio eodemq imno lo¬
co subsidens. ceteris in una confusione.
ꝑmixtis. forma meliora p̾ditum. S isdẽ

Expanded text:
et visibilium materia essentialiter creaet visibilium materia essentialiter creata est et invisibilium natura; nihilque postea factum cujus in ipso primordio aut materia ut in corporibus aut similitudo ut in spiritibus non praecesserit. Nam etsi novae adhuc quotidie creantur animae, nova tamen creatura non fit; quia in angelicis spiritibus jam tunc quando creabantur ejus similitudo praecessit. Duo autem nunc nobis discutienda occurrunt: primum, illa primae conditionis forma informis qualis fuerit; secundum, qualiter ex illa informitate ad hanc quam nunc habet formam producta sit. CAconjicere potui ex iis quae in Scripturis de hac re sive manifeste sive obscure reperi secundum rei gestae veritatem expressa, prima illa rerum omnium moles quando creata est, ibidem tunc adesse prodiit, ubi nunc formata subsistit. Eratque terrenum hoc elementum medio eodemque imo loco subsidens caeteris in una confusione permistis forma meliore praeditum; sed iisdem
Abbreviated transcription (Latin):
mam illam reꝵ omnium mat̾iam ta¬
liter informem fuisse. ut nullam om¬
nino formam habuerit. qr nec aliquid
tale existere posse omnino quod aliqd̃
ẽẽ habeat. ⁊ non aliquam formam credi¬
derim. ita tamen non absurde informẽ
eam appellari posse quod in confusione
et ꝑmixtione quadam subsistens. nun¬
dum hanc in qua nunc cernitur pul¬
cram aptamq dispositionem ⁊ formã
receꝑit. Eigo añ formam facta est ma¬
teria tamen in forma. In forma confu¬
sionis ante formam dispositionis. In pͥ¬
ma forma confusionis priꝰ materialit̾
omnia corꝑalia simul et semel creata¬
creata sunt. In scd̃a forma dispositionis
post modum ꝑ sex dieꝵ interualla or
absurdum erit si credimus unum ⁊
idem prorsus momentum temporis fu¬
isse. quo in pͥncipio simul creata sit.
et reꝵ uisibilium corporaliumq ma¬
teria. et inuisibilium in angelica na¬
cura ẽẽntia. et hoc esse quod script᷑a
refert omnia simul creata fuisse. Sic̃

Expanded text:
mam illam rerum omnium materiam tamam illam rerum omnium materiam taliter informem fuisse, ut nullam omnino formam habuerit; quia nec aliquid tale existere posse, omnino quod aliquid esse habeat et non aliquam formam crediderim. Ita tamen non absurde informem eam appellari posse, quod in confusione et permistione quadam subsistens, nondum hanc in qua nunc cernitur, pulchram aptamque dispositionem et formam coeperit. Ergo ante formam facta est materia, tamen in forma. In forma confusionis, ante formam dispositionis. In prima forma confusionis prius materialiter omnia corporalia simul et semel creata sunt; in secunda forma dispositionis postmodum per sex dierum intervalla ordabsurdum erit, si credimus unum et idem prorsus momentum temporis fuisse quo in principio simul creata sit et rerum visibilium corporaliumque materia, et invisibilium in angelica natura essentia; et hoc esse quod Scriptura refert omnia simul creata fuisse sicut
Abbreviated transcription (Latin):
tura. iam tunc in ip̃o mundi pͥmor¬
dio extiterit. cum hoc exemplum ꝓpo¬
ni debuiss facile respondetur. iam tc̃
creatos fuisse angelos qui hoc facto ad¬
monerent᷑ se ipsos agnoscere.⁊ usq
infinem homines futuros qui licet hoc
q̃n factum est non uiderint. tam̃ per
scripturas edocti factum ẽẽ omnino
iam nescire non possint. Si cui hec
qͣm ꝓposuimus ratio minus suffici¬
ens uidebitur ad comꝓbandam uerãm
existimationem de reꝵ creatione con¬
cedimus salua pace ut uel aliam ad
idem euidentius comꝓbandum melio¬
rem atq subciliorem exquirat. aut si hꝰ
partis assercio ei non placet. alteram ꝓ¬
ut libet assumat. Nos autem scd̃m ꝓpo¬
situm cepti nr̃i rem ordine ꝑsequemur.
informem creatam fuisse asserius. utr̃
ne aliquid sine forma existere potuerit.
qualem ue eẽntiam ante formam indi¬
tam habuisse credendum sit ostendamꝰ.
Et ut breuiter quid suꝑ hoc sentiendũ
mͥ uidetur apiam. cerce non puto pri¬

Expanded text:
m tunc in ipso mundi primordio exstiterit cui hoc exemplum proponi debuisset, facile respondetur jam tunc creatos fuisse angelos qui hoc facto admonerentur seipsos agnoscere, et usque in finem homines futuros, quod licet hoc quando factum est non viderint, tamen per Scripturas edocti, factum esse omnino jam nescire non possint. Si cui haec quam proposuimus ratio minus sufficiens videbitur ad comprobandam nostram existimationem de rerum creatione, concedimus salva pace, ut vel aliam ad idem evidentius comprobandum meliorem atque subtiliorem exquirat; aut si hujus partis assertio illi non placet, alteram prout libet assumat. Nos autem secundum propositum coepti nostri rem ordine prosequemurinformem creatam fuisse asserimus, utrum ne aliquid sine forma existere potuerit, qualemve essentiam ante formam inditam habuisse credendum sit, ostendamus. Et ut breviter quod super hoc sentiendum mihi videtur aperiam, certe non puto pri
Abbreviated transcription (Latin):
dere librata collectisq aquaꝵ molib in¬
ter receptacula sua aere serenato .iiiͦiʳ.
mundi elementa locis suis distuicta ⁊
ornatus eoꝵ. et hoc trib sequentib. item
dieb factum ẽ. Quarto qui fuit pͥmus
in trib ornatum ẽ firmamentũ. sole ⁊
luna et stellis. Quinto die qui fuit se¬
cundus in trib aer in uolatilib ⁊ aque
in piscib ornamenta acceꝑunt. Sexto
die qui fuit terruis in trib accepit ter¬
ra. bestias et iumenta et reptilia. cet̾a¬
q animantia que mouent᷑ in t̾ra. Hõ
aut̃ nouissimo die fc̃s ẽ de t̾ra ⁊ in t̾ra. ñ tñ ad

Expanded text:
dere librata, collectisque aquarum molibus indere librata, collectisque aquarum molibus intra receptacula sua aere serenato: quatuor mundi elementa locis suis distincta etornatus eorum, et hoc tribus sequentibus item diebus factum est. Quarto qui fuit primus in tribus ornatum est firmamentum sole et luna et stellis. Quinto die qui fuit secundus in tribus aer in volatilibus, et aquae in piscibus ornamenta acceperunt. Sexto die qui fuit tertius in tribus accepit terra bestias et jumenta et reptilia caeteraque animantia quae moventur in terra. Homo autem novissimo die factus est de terra et in terra, non tamen ad
Abbreviated transcription (Latin):
ait. dei que exuperat omnem sensum
custodiat corda ur̃a et intelligentias
ur̃as. Iam quodammͦ uidemus quare
aque ille que supͣ celum sunt. non
debuerunt colligi. et in unum coarta¬
ri qm̃ caritas amplificanda semꝑ est
et dilatanda. et quanto latius pandit᷑.
tanto celsius sublimatur. Que sub ce¬
lo sunt aut̃ aque congregande sunt
et constringende in locum unum. ut
inde ꝑceptos tramites et exitus ordina¬
cos quacunq deducantur. Qm̃ affectus
anime inferior nͥ certa lege constringa¬
tur. ñ potest apparere arida. nec gͥmi¬
na ꝓducere. sicut apłs castigat corpus
suum et in seruitutem redigit. ne for¬
te cum aliis p̾dicauerit ip̃e reꝑb fiat.¬
Glite ista sunt trium dieꝵ oꝑa an¬
teqͣm sol uel cetera luminaria facta
fuissent. In his primis trib diebus
disposita est uni̾sitatis eius huiue
machina. ⁊ partib suis distributa fir¬
mamento desuꝑ expanso. deinde t̾ra
reuelata atꝙ umo residente. et suo pon¬

Expanded text:
ait, Dei quae exsuperat omnem sensum ait, Dei quae exsuperat omnem sensum custodiat corda vestra et intelligentias vestras . Jam quodammodo videmus quare aquae illae quae supra coelum sunt non debuerunt colligi et in unum coarctari, quoniam charitas amplificanda semper est et dilatanda; et quanto latius panditur tanto celsius sublimatur. Quae autem sub coelo sunt aquae, congregandae sunt et constringendae in locum unum, ut inde per certos tramites et exitus ordinatos, quacunque deducantur. Quoniam affectus animae inferior nisi certa lege constringatur, non potest apparere arida, nec germina producere, sicut Apostolus: Castigat corpus suum et in servi utem religit, ne forte cum aliis praedicaverit, ipse reprobus fiate ista sunt trium dierum opera, antequam sol vel caetera luminaria facta fuissent. In his primis tribus diebus disposita est universitatis hujus machina et partibus suis distributa firmamento desuper expanso. Deinde terra revelata atque in imo residente et suo pon
Abbreviated transcription (Latin):
modum de illis que erant sub celo
Magna sunt in his om̃ib sacram̃ta.
nec explicabilia presenti albreuiatio¬
ni quod aque que sub celo sunt congͦ¬
gantur in unum locum quod apparet
arida. et germina ꝓducit. simulꝙ ip¬
sa aeris spacia contracta tandem cali¬
gine serenantur. ⁊ aquaꝵ tractus ad
irrigandam atq infundendam t̾ram
ꝑ corpus illius quac̃q sparguntur: et
nich̾ sine causa factum ẽ. Hoc mirũ
uidetur quod aque que sub celo sunt
congregantur in locum unum. ⁊ ille
que sunt supͣ celum non congregan¬
tur. neq eis locus unus tribuitur. s
relinquunt᷑ diffuse atq expanse qͣi
que coartari noluit uł colligi. Quid
putas hoc sibi uult. nisi quod caritas
dei diffusa est in cordib nr̃is. ꝑ sp̃m san¬
inquit apłs uiam uobis demonstrabo:
Si liuiguis hominum loquar ⁊ ange¬
loꝵ. si habuero omnem ꝓpħiam si no¬
uero misteria omnia. quid est: nicħ
prodest. si caritatem non habeam. Pax

Expanded text:
modum de illis quae erant sub coelo. modum de illis quae erant sub coelo. Magna sunt in his omnibus sacramenta, nec explicabilia praesenti abbreviatione, quod aquae quae sub coelo sunt congregantur in unum locum, quod apparet arida et germina producit, simulque ipsa aeris spatia contracta tandem caligine serenantur, et aquarum tractus ad irrigandam atque infundendam terram per corpus illius quacunque sparguntur; et nihil sine causa factum est. Hoc mirum videtur, quod aquae quae sub coelo sunt congregantur in locum unum, et illae quae sunt supra coelum non congregantur neque eis locus unus tribuitur, sed relinquuntur diffusae atque expansae, quasi aquae coarctari nolint vel colligi. Quid putas hoc sibi vult nisi quod Charitas Dei diffusa est in cordibus nostris per Spiam vobis demonstro . Si lingua hominum loquar et angelorum; si habuero omnem prophetiam; si novero mysteria omnia, quid est? nihil prodest si charitatem non habeam . Pax,
Abbreviated transcription (Latin):
atꝙp denseri cepit. ip̃o suo pondere deor¬
sum uergens in una collapsa a terra ex¬
cepta ẽ. spaciumq illud ꝙ desuꝑ usq
ad ip̃m firmamentum occupauerat se¬
renum purumq dereliquit. Ip̃a quo¬
ꝙ t̾re suꝑficies aquis om̃ib inter al¬
ueos suos condusis apparere cepit. Pri¬
mo quidem lutulenta et lubrica. nuda¬
q uelut que germina. nec dum ulla
ra herbam uirentem. et facientem sem̃
lignumq pomiferum faciens fructũ
in genere suo. cuiuis semen in ip̃o esset
suꝑ t̾ram et factum est ita. Deinde ad
irrigandam uniu̾sam terram ab illa
magna abysso. quasi a fonte quodam
aque interius quidem inter uiscera tel¬
luris ꝑ tracones occultosq meatus de¬
suꝑ uero in suꝑficie ꝑ alueos suos in õs
parres deducte sunt itu et reditu mira¬
bili et in defesso lege ꝑpetua ad unũ
locum. ¶ De illis aquis que supra ce¬
lum sunt non dixit scriptura ꝙ congͤ¬
gate sunt in unum locum quem ad¬

Expanded text:
atque densari coepit, ipso suo pondere deoratque densari coepit, ipso suo pondere deorsum vergens in ima collapsa a terra excepta est, spatiumque illud quod desuper usque ad ipsum firmamentum occupaverat, serenum purumque dereliquit. Ipsa quoque terrae superficies aquis omnibus inter alveos suos conclusis apparere coepit. Primo quidem lutulenta et lubrica nudaque, velut quae germina necdum ulla rra herbam virentem et facientem semen, lignumque pomiferum faciens fructum in genere suo, cujus semen in semetipso esset super terram: et factum est ita . Deinde ad irrigandam universam terram ab illa magna abysso quasi a fonte quodam aquae interius quidem intra viscera telluris per trachones occultosque meatus, desuper vero in superficie per alveos suos in omnes partes deductae sunt, itu et reditu mirabili et indefesso, lege perpetua, ad unum locum. De illis aquis quae supra coelum sunt non dixit Scriptura quod congregatae sunt in locum unum; quemad
Abbreviated transcription (Latin):
hic cõmendatur. Et ñ sunt laudata oꝑa
scd̃a non qr bona non ẽẽnt. s qr maloꝵ
signum ẽẽnt. Prima enim oꝑa fecit
deus et ila omnia ualde bona erant.
quib neq inerat corruptio nec deerat ꝑ¬
fatio. S uenit deĩ diabolus et homo
et fecerunt ip̃i oꝑa sua. et hec erant oꝑa
scd̾a post prima mala post bona. ⁊ nolu¬
it deus uidere opera ista qr mala erant.
s que ꝑ sapĩam uidit. ꝑ iudicium im¬
aque que sub celo sunt in locum unũ.
Quantum ad litteram spectat locus
unus in quo congregate sunt aque q̃
sub celo erant. magna creditur abyssus
que ab ip̃o mundi exordio in t̾re corpo¬
re tante capacitatis facta fuisse putat᷑.
ut omnium receptaculum aquaꝵ po
tuiss eẽ. Nam aquaꝵ natura in pͥnci¬
pio tenus admodum leuisq. ⁊ in mod̾
nebule cuiꝰdam disꝑsa postqͣm diuina
uirtute et iussione in unam. ut ita di¬
xerim massam compingi quodammͦ

Expanded text:
hic commendatur. Et non sunt laudata opera hic commendatur. Et non sunt laudata opera secunda, non quia bona non essent, sed quia malorum signum essent. Prima enim opera fecit Deus et illa omnia bona valde erant ; quibus neque inerat corruptio, neque deerat perfectio. Sed venit deinde diabolus et homo, et fecerunt ipsi opera sua; et haec erant opera secunda post prima, mala post bona; et noluit Deus videre opera ista quia mala erant, sed quae per sapientiam vidit, per judicium imaquae quae sub coelo sunt in locum unum . Quantum ad litteram spectat, locus unus, in quo congregatae sunt aquae quae sub coelo erant, abyssus magna creditur, quae ab ipso mundi exordio in terrae corpore tantae capacitatis facta fuisse putatur, ut omnium receptaculum aquarum esse potuisset. Nam aquarum natura in principio tenuis admodum levisque, et in modum nebulae cujusdam dispersa; postquam divina virtute et jussione in unam, ut ita dixerim, massam compingi quodammodo
Abbreviated transcription (Latin):
tale bonum ambiens. Nam cum ip̃a ra¬
tio fortiter iudicii censura quasi firmam̃¬
tum quoddam in medio se se collocat. at¬
q huic suꝑ celestes aquas. illinc autẽ
non pot̃ inferior corruptela suꝑiorem
anime puritatẽ in ficere neq ip̃a que
sursum est sinceritas ad ea que subter
sunt abiecta et uilia sinitur se se incli
deus opus secunde diei quod eẽt bonum.
sic̃ in ceteris omnib dieb uidisse legit᷑.
et iidit deus ꝙ ẽẽt bonum. aut enim
opus eus non fuit. et bonum non fu
fuit et opus eus fuit. iudit utiq qr bo¬
num fuit. qui ñ potuit ignorare quod
fuit. siuue bonum siue malum fuit. Qͣ¬
re ergo hic non dictum ẽ uidit deus ꝙ
ẽẽt bonũ sic̃ alibi uͥq dc̃m est uidit d̃s ꝙ eẽt
bonũ: Nã si iõ alibi dcm ẽ. qr fcm est cur ĩ hͥdi¬
ci ñ debuit. si fc̃m fuit: fortassis quia bina¬
rius signum diuisionis est qui primus
ab unitate discedit. sacramentũ aliquod

Expanded text:
tale bonum ambiens. Nam, cum ipsa ratale bonum ambiens. Nam, cum ipsa ratio fortiter judicii censura quasi firmamentum quoddam in medio sese collocat, atque hinc supercoelestes aquas, illinc autem non potest inferior corruptela inferiorem animae puritatem inficere; neque ipsa quae sursum est sinceritas, ad ea quae subter sunt abjecta et vilia sinitur sese inclinaDeus opus secundae diei quod esset bonum, sicut in caeteris omnibus diebus vidisse legitur et vidit Deus quod esset bonum. Aut enim opus ejus non fuit et bonum non fuifuit et opus ejus fuit, vidit utique quod bonum fuit qui non potuit ignorare quod fuit, sive bonum sive malum fuit. Quare ergo hic non dictum est: Vidit Deus quod esset bonum, sicut alibi ubique dictum est: Vidit Deus quod esset bonum . Nam si ideo alibi dictum est quia factum est, cur etiam hic dici non debuit si factum fuit? Fortassis quia binarius signum divisionis est, qui primus ab unitate discedit: sacramentum aliquod
Abbreviated transcription (Latin):
steret. non querat extra se qui hec ppt̾
se facta credit. Nam est in illo qui in¬
terius fabricatus est mundo. quiddam
huius oꝑis formam. et exemplar hñs
ubi t̾ra quedam deorsum posita con¬
sistit sensualis natura hominis. celũ
aut̃ sursum puritas intelligentie ⁊
quasi quosdam immortalis uite mo¬
tu uegetata ratio. Quas uero istae.
tam dissimiles in uno homine natu¬
ras. magna quedam desiderioꝵ moles
hinc iñ fluctuantium. ⁊ in contͣria se¬
pe motu alteruo tendentium oberrat.
qr et aliud est quod subtus caro ex infir¬
mitate p̾ssa appetit. ⁊ aliud quod sp̃c sur¬
sum ꝑ contemplationem u̾itatis eleuat᷑
intendit. s fit aliquotiens ut contrarii
motus confusionem gignant. nisi ratio
media int̾ueniens diuidat ab inuicem.
et discernat uoluntates et appetitus desi¬
deriaq diuidicet. quid sit uidelicet quod
ex carne deorsum trahit. quid quod ex sp̃o
in suꝑna inhiat. summũ illud. et in mor¬

Expanded text:
steret, non quaerat extra se, qui haec propter steret, non quaerat extra se, qui haec propter se facta credit. Nam est illo qui interius fabricatus est mundo, quiddam hujus operis formam et exemplar habens, ubi terra quaedam deorsum posita consistit sensualis natura hominis; coelum autem sursum puritas intelligentiae, et quasi quodam immortalis vitae motu vegetata ratio. Duas vero istas tam dissimiles in uno homine naturas, magna quaedam desideriorum moles hinc inde fluctuantium, et in contraria saepe motu alterno tendentium oberrat; ia et aliud est quod subtus caro ex infirmitate pressa appetit, et aliud quod spiritus sursum per contemplationem veritatis elevatus intendit. Sed fit aliquoties ut contrarii motus confusionem gignant; nisi ratio media interveniens dividat ab invicem, et discernat voluntates et appetitus, desideriaque dijudicet. Quid sit videlicet quod ex carne deorsum trahit; quid quod ex spiritu in superna inhiat, summum illud et immor
Abbreviated transcription (Latin):
firmamenti natura animum questio¬
ne pulsare possent. si hec humana in¬
uestigacio relinquenda potius qͣm dis¬
cucienda non uideret. Nam utrum ex
puro igne factum sit. siue ex aere aut
etiam ex aqua. uel postremo ex duob
aut trib hoꝵ commixtis. et si substan¬
ciam solidam naturaq palpabilem ha¬
beat. qͣnta ue credenda sit spisitudo eius.
et utrum ip̃m calidum uł frigidum
aut cuiꝰ alterius qualitatis exultat me¬
rito quereretur. Si inde aliquid cercum
sciri potuiss. Nunc aut̃ in questionib
haꝵ reꝵ non michi multum laborand̃
uidetur. quas nec ratio ulla comp̾hen¬
dit. nec auctoritas cui fides adhibenda
sit ꝓbat. solum hoc quod legimꝰ crede¬
re sine dubitatione debemus. qr factũ
est firmamentum ut diuideret aquas
ab aquis. hoc ẽ ut partem aquaꝵ intͣ
ambitum suum concluderet. parcem¬
uͦ extrinsecus segregaret ¶ Quare
a se diuideret. partimq supͣ atq infra.
partim eaxdem aquaꝵ natura consi¬

Expanded text:
firmamenti natura animum quaestiofirmamenti natura animum quaestione pulsare possent, si haec humana investigatio relinquenda potius quam discutienda non videret. Nam utrum ex puro igne factum sit, sive ex aere; aut etiam ex aqua; vel postremo ex duobus aut tribus horum commistis, et an substantiam solidam naturaque palpabilem habeat, quantave credenda spissitudo ejus, et utrum ipsum calidum an frigidum; aut cujus alterius qualitatis existat merito quaereretur: si inde aliquid certum sciri potuisset. Nunc autem in quaestionibus harum rerum non mihi multum laborandum videtur, quas nec ratio ulla comprehendit nec auctoritas cui fides adhibenda sit probat. Solum hoc quod legimus credere sine dubitatione debemus, quod factum est firmamentum ut divideret aquas ab aquis; hoc est ut partem aquarum intra ambitum suum concluderet, partemque extrinsecus segregaret. CAP. XIa se divideret, partimque supra atque infra, partim earumdem aquarum natura consi
Abbreviated transcription (Latin):
euisse ab oꝑe. qr nullus de sex inueni¬
tur dieb. in quo opus non fecerit de¬
us. donec septima dies ueniret. quando
de inde ab omni oꝑe requieuit. Et hec
quidẽ de oꝑatione prime diei dicta st̃.
tiat firmamentũ in medio aquaꝵ.
Noluit gͥ deus ad sequens opus transi¬
re. donec diiudicass primum. Cum er¬
go uidiss de luce quod eẽt bonum. tc̃
ait. fiat firmamentũ. Quantum ad
litt̾am ꝑtinere uidetur. factum est fir¬
mamentũ die scd̃a. prius quidem in il¬
la uniu̾sitatis materia de nichilo creatũ.
et nunc ex illa ip̃a ad talem formam
erutum et factum firmamentũ ut am¬
bitu suo medium quo damm in terue¬
niens magnam illaꝵ aquaꝵ in men¬
samꝙ congeriem ab inuicem seꝑaret
atq diuideret. et de aquis faceret aqͣs
et aquas. Hoc est aquas quas ambitu
suo intrinsecus complecteretur. ⁊ subtꝰ
se contineret. ⁊ aquas quas extrinsecus.
et supͣ girum limitis sui relinqueret.¬

Expanded text:
evisse ab opere; quia nullus de sex invenievisse ab opere; quia nullus de sex invenitur diebus in quo opus non fecerit Deus, donec septima dies veniret, quando deinde ab omni opere requievit. Et haec quidem de operatione primae diei dicta sint. Fiat firmamentum in medio aquarum . Noluit igitur Deus ad sequens opus transire, donec dijudicasset primum. Cum ergo vidisset de luce quod esse bonum, tunc ait: Fiat firmamentum. Quantum ad litteram pertinere videtur, factum est firmamentum die secunda; prius quidem in illa universitatis materia de nihilo creatum, et nunc ex illa ipsa ad talem formam erutum et factum firmamentum ut ambitu suo medium quodam modo interveniens magnam illam aquarum immensamque congeriem ab invicem separaret atque divideret, et de aquis faceret aquas et aquas; hoc est aquas quas ambitu suo intrinsecus complecteretur et subtus se contineret et aquas quas extrinsecus et supra gyrum limitis sui relinqueret.
Abbreviated transcription (Latin):
bare uolumus. qd̃ continua fuerit eius
o ꝑatio dicere poterimus. ꝙ prima die
lucem in exortu ipsiuis diei fecit. de inde
ut cursu suo diem noctemq distingue¬
tet. primũ de oriente ad occasum ⁊ rur¬
sum de occidente ad ortum direxit. nec
solum mͦ opus eius fuisse ꝙ lux facta
ẽ. s quod directa ip̃o gub̾nante et di¬
rigente cursum expleuit. Eodem modo
de scd̃a die dicetur quando firmamen¬
tum fr̃m est. ⁊ curinnationis ꝑpetue p̾¬
ceptum simul et legem accepit. hoc etiã
de t̾ra terria quarta quinta uł sexta die
ꝓut ratio dictauerit exquiret quisqͥs
huius ꝑtis assercionem eleg̾it. Sicui aut̃
ista int̾pretacio nimis obscura uidebit᷑.
maxime quod demotu firmamenti nec¬
dum rata sit. assertio. ad illam alteram
qͣm ꝓposuimus recurrat expositionem q̃
facilior est. et se ꝓmptius ad intelligend̾
cõmodat rationi. Dicet gͥ deum sex die¬
bus oꝑatum. et septima deiñ die requi¬

Expanded text:
robare volumus, quod continua fuerit ejus robare volumus, quod continua fuerit ejus operatio dicere poterimus, quod prima die lucem in exortu ipsius diei fecit; deinde ut cursu suo diem noctemque distingueret; primum de oriente ad occasum, et rursum de occidente ad ortum direxit. Nec solummodo opus ejus fuisse quod lux facta est, sed quod directa, ipso gubernante et dirigente, cursum explevit. Eodem modo de secunda die dicetur, quando firmamentum factum est, et circumactionis perpetuae praeceptum simul et legem accedit. Hoc etiam de tertia, quarta, quinta, vel sexta die, prout ratio dictaverit exquiret, quisquis hujus partis assertionem elegerit. Si cui autem ista interpretatio nimis obscura videbitur, maxime quod de motu firmamenti necdum rata sit assertio, ad illam alteram quam proposuimus recurrat expositionem, quae facilior est et se promptius ad intelligendum commodat rationi. Dicet igitur Deum sex diebus operatum et septima deinde die requi
Abbreviated transcription (Latin):
est. hoc erat aqua priusquam in uinũ
mutata est ut non aluid fieret quod po¬
tius exhibitum ẽ. S de eo ipso quod añ
iulius habebatur. Ita de reb dubiis ne¬
mo est qui possit cercũ aliquid diffini¬
re. ¶ Solum adhuc illud de oꝑatione
prime diei inquirendum restat. Si
deus lucem in primo exortu eiusdem
diei .i. prime creauit. cum nicħ eadem
die aliud fecisse legatur qͣm lucem.
utrum ne usq ad exortum sequentis
diei qͣndo firmamentũ fecit. ab oꝑe
cessasse credendus sit. cum scriptura seꝑ¬
tima eum die demum requieuisse. aut
enĩ dicemus deum testetur. Cui questio¬
ni gemina responsione obuiamus. aut
enĩ dicemus in illis sex dieb operationẽ
suam ita continua ꝑseuerantia ꝓduxis¬
se ut nullo temꝑis int̾uallo ab oꝑando
desierit. aut ita sex dieb oꝑatum. ut nul¬
lum qͥdem diem in oꝑando intermisĩt.
ñ quod nullo temꝑis spacio oꝑari ces¬
sauit. et si quidem illam assertionẽ ꝓ¬

Expanded text:
est; hoc erat aqua priusquam in vinum est; hoc erat aqua priusquam in vinum mutata est, ut non aliud fieret quod potius exhibitum est; sed de eo ipso quod ante vilius habebatur. Ita de rebus dubiis nemo est qui possit certum aliquid definire. primae diei inquirendum restat: si Deus lucem in primo exortu ejusdem diei, id est primae creavit. Cum nihil eadem die aliud fecisse legatur quam lucem, utrumne usque ad ortum sequentis diei quando firmamentum fecit ab opere cessasse credendus sit, cum scriptura septima eum die demum requievisse tequievisse testetur? Cui quaestioni gemina responsione obviabimus; aut enim dicemus Deum in illis sex diebus operationem suam ita continua perseverantia produxisse, ut nullo temporis intervallo ab operando desierit. Aut ita sex diebus operatum, ut nullum quidem diem in operando intermiserit; non quod nullo temporis spatio operari cessaverit. Quia, siquidem illam assertionem p
Abbreviated transcription (Latin):
it ad illum inandum mundum anteqͣm
solem creauit ope uicaria p̾currentem.
donec ueniret ꝙ ꝑfectum est. Et sunt qͥ
querant. quid de illa luce factum sit. pro¬
ꝑterea quod iam nulla eus uestigia rep¬
periri possunt. ex quo solis claritasilluxit.
Alii dicunt disꝑsam ꝑ ampla aeris spa¬
cia uim lucendi et illuminandi amisis¬
se suꝑ ẽẽ tamen adhuc quasdam tenues
reliquias que in ambitu firmamenti in¬
trinsecus huc illucq sparsim diligentiꝰ
intuentib nocte demonstrent. die uero
maiori eas ne iuderi ualeant solis clarita¬
te abscondi. Sic quiq suas opiniones
ꝓut possibile est confingunt. s quie
sat si ip̃a cademq lux postea in solie.
substantiam translata sit. et ampliata
claritate formam meliorem acceꝑit. quẽ¬
admodum in nupciis ih̾c de aquis uinũ
fecit. ut reformationis statum in meliꝰ
et restaurationis sacramentũ demonstͣ¬
ret. Nam ꝙ erat lux ante qͣm sol factus

Expanded text:
it ad illuminandum mundum antequam it ad illuminandum mundum antequam solem crearet ope vicaria praecurrentem, donec veniret quod perfectum est. Et sunt qui quaerant quid de illa luce factum sit, propterea quod jam nulla ejus vestigia reperiri possunt ex quo solis claritas illuxit. Alii dicunt dispersam per ampla aeris spatia vim lucendi et illuminandi amisisse; superesse tamen adhuc quasdam tenues reliquias quae in ambitu firmamenti intrinsecus huc illucque sparsim diligentius intuentibus nocte demonstrentur; die vero eas majori ne videri valeant solis claritate abscondi. Sic quique suas opiniones prout possibile est confingunt. Sed quis scit utrum ipsa eadem lux postea in solis substantiam translata sit, et ampliata claritate formam meliorem acceperit, quemadmodum in nuptiis Jesus de aquis vinum fecit, ut reformationis statum in melius et restaurationis sacramentum demonstraret? Nam erat lux antequam sol factus