comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
tui de eare ẽ aditus rõm de¬
sid̾ii cui ħebit ut lib̾tatũ cã
earũ q̃ directo ꝙͣ earũ q̃ per
sp̃ẽm fid̾i ꝯmissi relicte sũt
tuendar̃ grã addicant᷑ tͥ
si ydonee creditorib cauis
de solido qd̾ cuiq debet᷑ sol¬
uendo ⁊ hii quid̃ quib dirͨͤ¬
ta lib̾tas data ẽ ꝑm̃ lib̾ie
rũt. ac si h̾editas adita eẽt.

Expanded text:
est aditus rationem desiderii tui habebit, ut libertatium tam earum quae directo, quam earum quae per speciem fideicommissi relictae sunt, tuendarum gratia addicantur tibi, si idonee creditoribus caveris de solido quod cuique debetur solvendo. et hi quidem quibus directa libertas data est perinde liberi erunt ac si heredi
Abbreviated transcription (Latin):
rci ad popiliũ rufũ ꝯtinet᷑
u̾ba rescripti ita se hñt
Si uirgimo ualẽti qui test¬
am̃to suo lib̾tatẽ quib da
ascripsit nemĩe successorei
ab ĩtestato exñte ĩ ea cã boͣ¬

Expanded text:
rci ad Popilium Rufum continetur. Verba rescripti ita se habent : ‘ Si Virginio Valenti, qui testamento suo libertatem quibusdam adscripsit, nemine successore ab intestato existente, in ea causa bo
Abbreviated transcription (Latin):
ubreptꝰ fu̾t. itͣ ut neque doluꝰ
neq̃ culpa uẽditoris ĩternem¬
at aĩadu̾tend ent. an ctodiã
susceꝑit̃ sane eĩ. si snsceꝑit ad
non susceꝑit. securꝰ erit. ¶ Lõ
⁊ incet̾is aĩalibus. cet̾is q̃ re¬
bus intllĩgimꝰ utiq̃ tñ undica

Expanded text:
neque dolus neque culpa venditoris interveniat, animadvertendum erit, an custodiam susceperit. sane enim, si susceperit, ad non susceperit, securus erit. idem et in ceteris animalibus ceterisque rebus intellegimus. utique tamen vindica
Abbreviated transcription (Latin):
a ueudicõne seꝑatã m̾ito pre¬
ualuit cũ ⁊ ip̃a aliis ħomice
u̾sibus ad iiuabatur ⁊ ualidi¬
oribus rõmbus argum̃taba
quod ⁊ antiores diui princi¬
pes admiẜũt ⁊ in nostris di¬
gestis laciꝰ sig̾tat᷑. ¶ Cum ant̃
empcõ ⁊ uẽdicõ ꝯtractã sĩt.
ꝙ effici dix imꝰ simł atque de
p̾cio ꝯueu̾it. cũ sine spͥturã
res agitur: ꝑicłm rei uẽdi¬
te statĩ ad emptorẽ ꝑtinet tã¬
⁊ fi ad huc ea res emptori t̃di¬
ta nõ sit ¶ Itaq̃ ũħo mortu᷑
sit uł anqua exꝑte corporis
aliqua parte incendio ofũ

Expanded text:
a venditione separatam, merito praevaluit, cum et ipse aliis Homericis versibus adiuvatur et validioribus rationibus argumentatur. quod et anteriores divi principes admiserunt et in nostris digestis latius significatur. Cum autem emptio et venditio contracta sit quod effici diximus, simulatque de pretio convenerit, cum sine scriptura res agitur, periculum rei venditae statim ad emptorem pertinet, tametsi adhuc ea res emptori tradita non sit. itaque si homo mortuus sit vel aliqua parte corporis aliqu
Abbreviated transcription (Latin):
subsecuto siue in spͥtis. suue
sine spͥtis uẽdicõ celebrata
est. ⁊ is qui recusat ad un¬
plere ꝯtractũ siue quid̃ ep̃¬
tor est. perdat ꝙ deoit siue
uenditor duplũ restitu̾e ꝯ¬
pellet᷑ licet uͥl super ans ex¬

Expanded text:
subsecuto, sive in scriptis sive sine scriptis venditio celebrata est, is qui recusat adimplere contractum, si quidem emptor est, perdit quod dedit, si vero venditor, duplum restituere compellitur, licet nihil super arris ex
Abbreviated transcription (Latin):
Iure eñi hou̾ario: nlła em¬
aucipacõ desid̾ abat᷑. s sep¬
tẽ testiũ signa sufficiebant
cũ iure cmili signa testiũ ñ
erãt ncc̃ia ¶ S cũ paulatĩ

Expanded text:
iure enim honorario nulla emancipatio desiderabatur, sed septem testium signa sufficiebant, cum iure civili signa testium non erant necessaria. Sed cum paulatim
Abbreviated transcription (Latin):
bes moriat᷑ sb̾stitui pt̃ sin¬
głis quid̾ si uẽmẽ eoꝵ ĩ testa¬
tũ deced̾e uoluit. nouissimo
si ius legituaꝵ ħeditatũ ĩ¬
tegrũ iit̾ eos custodiri ue¬
lit. Substitiũtt᷑ a impub̾ib
aũ noiãtĩ ueluti ticius. aut

Expanded text:
bes morietur, substitui potest. singulis quidem, si neminem eorum intestato decedere voluit: novissimo, si ius legitimarum hereditatium integrum inter eos custodiri velit. Substituitur autem impuberi aut nominatim, veluti ‘ Titius ’, aut
Abbreviated transcription (Latin):
suimꝰ codice qua ꝓspectũ ẽ ut
si qui ĩte captos heant filios
ł nepotͣes lui ꝓnepotes cuiꝰꝯ
pub̾es sint ad exẽplũ pupill¬
aris sb̾sticõis c̃tas ꝑsonas sb̾¬
stitu̾e. Sin a̾ respu̾iũt eand̾
sb̾stitucõm infirmari uibetuꝰ

Expanded text:
suimus codice, qua prospectum est, ut, si mente captos habeant filios vel nepotes vel pronepotes cuiuscupuberes sint, ad exemplum pupillaris substitutionis certas personas substituere: sin autem resipuerint, eandem substitutionem infi
Abbreviated transcription (Latin):
tp̃c excesserit: sb̃stitucõ ena¬
nescit.  Exͣneo u̾o uł filio pu¬
b̾i ħ̾edi instituto. ita sb̾stitũe
nẽo pt̃. ut si ei ħes extitit ⁊
intͣ aliqd tp̃c descessit alius
ei sit h̾es. s l solũ ꝑmissũ ẽ
ut eũ ꝑ fid̾i ꝯmissũ testor ob

Expanded text:
tempus excesserit, substitutio evanescit. Extraneo vero vel filio puberi heredi instituto, ita substituere nemo potest ut, si heres extiterit et intra aliquod tempus decesserit, alius ei sit heres: sed hoc solum permissum est, ut eum per fideicommissum testator obl
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ que statĩ ab inicõ nõ uire fi¬
ũt. irrita sũt. ⁊ ea que u̾e fcñ
sũt. Postea pp̃ capitis dñui¬
cõm irrita fiũt. possumꝰ nich̾
onimꝰ rupta dic̾e. S qr sa¬
ue ꝯmodius erat singłas cãsꝰ¬

Expanded text:
statim ab initio non iure fiunt, irrita sunt: et ea quae iure facta sunt, postea propter capitis deminutionem irrita fiunt, possumus nihilo minus rupta dicere. sed quia sane commodius erat singulas caus
Abbreviated transcription (Latin):
res esto ¶Posthutoꝵ ã loco
sũt. ⁊ hii qui insui hr̃dis locũ suc¬
cedẽdo qiͣ agnascendo fũit ꝑ eu¬
tib suni hr̃des ut ecce. Si quis
filiũ ⁊ ex eo nepotẽ neptẽ ueĩ
is solꝰ iura sui hr̃dis ht̃. ꝙͣ uis¬
nepos quo ⁊ ueptis ex eo ĩ ead
potestate sit. S si filiꝰ eius ui
ne exeat de potestate etꝰ. inci¬
pit nepos neptis ue ĩ eiꝰ locũ
succed̾e. ⁊ eo mõ iura suoꝵ ħ:¬

Expanded text:
res esto ’. Postumorum autem loco sunt et hi qui in sui heredis locum succedendo quasi adgnascendo fiunt parentibus sui heredes. ut ecce si quis filium et ex eo nepotem neptemve in is solus iura sui heredis hnepos quoque et neptis ex eo in eadem potestate sint: sed si filius meus me ne exeat de potestate mea, incipit nepos neptisue in eius loco succedere et eo modo iura suo
Abbreviated transcription (Latin):
institutꝰ ħrs si quidẽ in eadẽ
ncc̃iuis. siu̾o a uiuo testatore
manumissꝰ fu̾it: suo arbitͥoi
adire ħeditatẽ pt̃ qr nõ fit ue¬
cessariꝰ cũ utrũq ex dm̃ testõ¬

Expanded text:
institutus, si quidem in eadem necessarius. si vero a vivo testatore manumissus fuerit, suo arbitrio adire hereditatem potest, quia non fit necessarius, cum utrumque ex domini test
Abbreviated transcription (Latin):
Sui sui ꝯstituit
ib̾is suis impub̾ib
quos in potestate quis ht̃
plius ut si h̾es ei excit̾it ⁊ ad¬
huc impub̾es mortui fiu̾nt.
sit ei aliquis ħ̾es. ueluti si qͥs

Expanded text:
I SUBSTITUTIONE Liberis suis impuberibus, quos in potestate quis habeplius ut et si heredes ei extiterint et adhuc impuberes mortui fuerint, sit eis aliquis
Abbreviated transcription (Latin):
filiab ł aliis ꝑ uirilẽ sexũ des¬
cẽdentib lib̾is ut̾usq sexꝰ fu̾at
antiquitati s̾uat᷑. S ⁊ si nõ
fu̾at ħrdes scripti scripte uei
quidẽ nõ infirmabat᷑. Ius aũ
acc̃ssendi eis ad c̃tã porcõm p̾¬
stabat᷑ ¶ S nẽc noĩatĩ eas ꝑ¬
sonas ex hr̾dare ꝑentib ucc̾e
erat. s licebat ⁊ int̾ cet̾os hoc

Expanded text:
irilem sexum descendentibus liberis utriusque sexus fuerat antiquitati observatum: sed si non fuerant heredes scripti scriptaeve vel quidem non infirmabatur, ius autem adcrescendi eis ad certam portionem praestabatur. sed nec nominatim eas personas exheredare parentibus necesse erat, sed licebat
Abbreviated transcription (Latin):
ꝯtinẽtur. hñt a̾ hee ꝑtes ꝓpri¬
a noĩa ab micia us ad assẽ.
ut puta ħ sescirtis. sextãs qua¬
draus triens. quĩquens. se¬
mis. septuns. bes. dodrans.
tor uolu̾it ⁊ si uuũ tiũ quis ex se¬
misse. ũbi grã ħ̾r dẽ scripsit: to¬
tus as insemisse erit. Neq eĩ
idẽ ex ꝑte testatꝰ ⁊ exꝑte ĩtes¬
tatus deced̾e pt̃ insi sit miles
cuiꝰ sola uolũtas in testãdo spͣt᷑a

Expanded text:
tes propria nomina ab uncia usque ad assem, ut puta haec; uncia, sextans, quadrans, triens, quincunx, semis, septunx, bes, dodrans, tor voluerit, et si unum tantum quis ex semisse verbi gratia heredem scripserit, totus as in semisse erit: neque enim idem ex parte testatus et ex parte intestatus decedere potest, nisi sit miles, cuius sola voluntas in testando specta
Abbreviated transcription (Latin):
p̾cõ quodãmodo emancipa¬
bat ut filius rerũ suãꝵ ex
hc emancipacõne dñio ꝓꝑ
te defraudet᷑. ⁊ qd̾ honoris e¬
i ex emancipacõne a d e pͥtͦꝰ

Expanded text:
o quodammodo emancipbat, ut filius rerum suarum ex hac emancipatione dominio pro parte defraudetur, et, quod honoris ei ex emancipatione additum est,
Abbreviated transcription (Latin):
stitũe n exh̾edare ncc̃e sit.¬
¶ Cũ u̾o emancipati fu̾int abi
adoptiuo prẽ: tũc incipiũt ĩ
ea cã ẽẽ in qua futuri eẽnt. si
ab ip̃o ñli prẽ emãcipati fuis¬

Expanded text:
e exheredare necesse sit. cum vero emancipati fuerint ab adoptivo patre, tunc incipiunt in ea causa esse in qua futuri essent si ab ipso naturali patre emancipati fuis
Abbreviated transcription (Latin):
tm̃ hẽtis ita placuit ut qͥcꝙͥ
ex re urã uł ex oꝑib suis ad¬
quirant id uob̾ adiciatur.
int. id ad dum̃ ꝓprietatis
ꝑtineat. it aq si s̾uus h̾rs ĩ¬
stitutus sit. legatũ ue quid¬
ei aut donatũ fu̾it. nõ usu¬
is ad quirit᷑. ¶Idẽ placet¬
⁊ de eo qui a uob̾ bona fide

Expanded text:
m habetis, ita placuit, ut, quidquid ex re vestra vel ex operibus suis adquirant, id vobis adiciatur, nt, id ad dominum proprietatis pertineat. itaque si is servus heres institutus sit, legatuei aut donatum fuerit, non miis adquiritur. Idem placet de eo, qui a nobis bona fide
Abbreviated transcription (Latin):
riam ꝙͣdã uendicõm ageb¬
atur qͥn testib ⁊ libri pẽde
ciuib romanis pub̃ib p̃sẽ¬
ꝑtor dicebat᷑ ¶ S illa quid̃
priora duo gn̾a test am̃toꝵ
ex uet̾ib temꝑib in dessue¬
tudinẽ abierũt. qd̾ u̾o ꝑes ⁊¬

Expanded text:
riam quandam venditionem agebatur, quinque testibus et libripende, civibus Romanis puberibus, praesenptor dicebatur. sed illa quidem priora duo genera testamentorum ex veteribus temporibus in desuetudinem abierunt: quod
Abbreviated transcription (Latin):
suũ hr̃e pot̾it. S ⁊ si ħrs in¬
stitutꝰ sit: nõ alias nisi ius¬
su uro ħrditatẽ adire pt̃. S
⁊ si ubentib u̾ob̾ adierit
uob hr̃ditas adquirit᷑. ꝑmñ
acsi uos ip̃i hr̃des iustituti

Expanded text:
suum habere potest. sed si heres institutus sit, non alias nisi iussu vestro hereditatem adire potest: et si iubentibus vobis adierit, vobis hereditas adquiritur, perinde ac si vos ipsi heredes instituti
Abbreviated transcription (Latin):
alu. filiif. uͦ obligan possut.¬
¶ Mutũ uẽ scipulan nequͦ
ꝓ muitt̾e posse palam est. ꝙ i
infurdo receptũ qr ⁊ is qui
stipulat᷑ u̾ba ꝓmittentis ⁊
lantis audire debent Un
apparet nõdeo nos loqͥ qui

Expanded text:
as aliis obligari possunt. Mutum neque stipulari neque promittere posse palam est. quod et in surdo receptum est: quia et is qui stipulatur verba promittentis, et lantis audire debet. unde apparet, non de eo nos loqui qui
Abbreviated transcription (Latin):
ti. si .x. aureos. ate dari sͥ sti¬
puletur. tu.u. promittas uł
coutra aut si ille pure stipulẽ
tu sub condicõne ꝓmittas.¬
cͥ sub ꝯdicõne uł in diẽ. stip

Expanded text:
ti si decem aureos a te dari stipuletur, tu quinque promittas, vel contra: aut si ille pure stipuletur, tu sub condicione promittascui sub condicione vel in diem stipu
Abbreviated transcription (Latin):
iores cẽtenarii sit ĩ h̾edes ł bo¬
noꝵ possor̃es lib̾os hãnt sũ unũ
eos successioñe pentũ deduximꝰ
niae. se motis. sin ã sñ lib̾is dece¬
argni in officõsa ex eoꝵ testãi¬

Expanded text:
entenariis sint, si heredes vel bonorum possessores liberos habeant sive unum eos successionem parentum deduximus, nie semotis. sin autem sine liberis deceargui inofficiosa eorum testa
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ ad lib̾tatẽ hiis ꝑuemiẽtibus
⁊ hii qui exsuili uentre nati
sũt lib̾tatẽ m̾uerũt ł dũ mu¬
lr̃es lib̾e erãt ip̃i ĩ s̾uitutẽ e¬
os hũerũt ⁊ postea ad lib̾tatẽ
ꝑuen̾ũt ut hii oũĩs ad succes¬

Expanded text:
et ad libertatem his pervenientibus, et hi qui ex servili ventre nati sunt libertatem meruerunt, vel, dum mulieres liberae erant, ipsi in servitute eas habuerunt et postea ad libertatem pervenerunt, ut hi omnes ad succes
Abbreviated transcription (Latin):
lib̾tuoͣcabat prõnũ si in test¬
atꝰ mortuus ẽẽt lib̾tus ulłoi
suo ħede relicto ¶ Itaq ĩ test¬
ato quo mortuo lib̾tosi ir su¬
ũ ħe dẽ reliquiss nicħ ĩ bonis
eiꝰ prõno ius erat. Et si qui¬
dẽ ex nͣlib lib̾is aliꝙ̃ suũ ħe¬
dẽ reliquiss ulła uidebat᷑ q̃¬

Expanded text:
liberti vocabat patronum, si intestatus mortuus esset libertus, nullo suo herede relicto. itaque intestato quoque mortuo liberto, si is suum heredem reliquisset, nihil in bonis eius patrono ius erat. et si quidem ex naturalibus liberis aliquem suum heredem reliquisset, nulla videba
Abbreviated transcription (Latin):
lis ꝑs prõno debebat᷑. at si ii
sñ ullo filio filia ue intestatꝰ¬
decessiss cũ duos duasue h̾e¬
des reliquerat t̾cia ꝑs debe¬
bat᷑ prõno. si tres reliq̃rat re

Expanded text:
ia patrono debebatur ac si is sine ullo filio filiave decessisset: cum duos duasve heredes reliquerat, tertia pars debebatur patrono: si tres reliquerat, re
Abbreviated transcription (Latin):
prõno sr̃ee qͣr de cã postea p̾to¬
ris edcõ ħ iure iniquitas em̃¬
data ẽ ¶ Sue eĩ faciebat tes¬
cam̃tũ lib̾tus iidebat᷑ ita test¬
ariut prõno ꝑtẽ dimidiã bon¬
dabat᷑ patͦno ꝯͣ tab̾ testĩ. ꝑtis

Expanded text:
resse. Qua de causa postea praetoris edicto haec iuris iniquitas emendata est. sive enim faciebat testamentum libertus, iubebatur ita testari ut patrono partem dimidiam bondabatur pat
Abbreviated transcription (Latin):
sũt si reu̾si fu̾int omia pͥsti
na recipiũt. Idtiͣrco reu̾su ͤ¬
⁊ lib̾os hẽbit in potestate.
sui iuiris fuisse indet᷑ It
quo filius nepos ue si ab
hostib captus fu̾it. Snui¬
lr dicimꝰ pp̃ ius post limii¬
entis in suspenso ẽe. Dcm̃¬

Expanded text:
sunt si reversi fuerint, omnia pristina iura recipiunt. idcirco reversus et liberos habebit in potestate, sui iuris fuisse videtur. ipse quoque filihostibus captus fuerit, similiter dicemus propter ius postlimiparentis in suspenso esse.
Abbreviated transcription (Latin):
sone in al optõm dat᷑. iura
potestatis nͣł prĩs minime
absoluũtur nec quicꝙͣ ad pa¬
trẽ adoptiuũ tnͣsit nec in
potestate eiꝰ est. l ab intes¬
tato uira suctõnis ei a nob̾
tribu̾ta s ĩt. Si u̾o pr̃ nͣlis
nõ exͣneo s auo filii sui m̾a¬

Expanded text:
e in adoptionem datur, iura potestatis naturalis patris minime dissolvuntur nec quidquam ad patrem adoptivum transit nec in potestate eius est, licet ab intestato iura successionis ei a nobis tributa sunt. si vero pater naturalis non extraneo, sed avo filii sui ma
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑ principale rescriptũ artõ
pediatq pupillo cũ quib cõ¬
dõnib atrogacõ fit .i. ut caue¬
at arregator ꝑsone publit̾e̾
.i. tabulario Si infͣ pub̾tatẽ
pupillus decesserit. restiturũ
se bona illi ͤᷤ qui si ad opcõ fcã
nõ fuisset ad successionẽ uen¬
turi ẽẽnt. Itẽ nõ alias eos¬
emancipare pot̾it arroga

Expanded text:
 principale rescriptum adrogapediatque pupillo, et cum quibonibus adrogatio fit, id est ut caveat adrogator personae publicae, hoc est tabulario, si intra pubertatem pupillus decesserit, restituturum se bona illis qui, si adoptio facta non esset, ad successionem eius venturi essent. item non alias emancipare eos potest adroga
Abbreviated transcription (Latin):
exiit a potestate elꝰ. tũt hii qͥ¬
in eiꝰ potestatẽ cad̾e nõ pos¬
sũt sui uͤris fuĩt. ¶ Eñ is qui
ob aliqd̾ maleficiũ in insulã
depoͣrtat᷑. cuitatẽ amittit
sequit᷑ ut qui eo modo ex nũ¬

Expanded text:
exiit de potestate patris, tunc hi, quia in potestatem eius cadere non possunt, sui iuris fiunt. Cum autem is, qui ob aliquod maleficium in insulam deportatur, civitatem amittit, sequitur ut, quia eo modo ex num
Abbreviated transcription (Latin):
ẽ. ꝙ hii qui gn̾are nõ possũt
quales sũt spadones adop¬
tare possũt. castrati u̾o nõ
possũt. Femine adoptare
nõ possũt qr nec nͣles lib̾os
in potestate hñt s ex indul¬
gñcia principis ad solacoĩ li¬
b̾oꝵ amissoꝵ adoptare post̃.
ꝑ sacrũ oracłi sit.ꝙ is qui li¬
b̾os in potestate hc̃ si se ad ar¬
rogand̾ ded̾it nõ solũ ip̃e in po¬
testate arrogatoris sb̾icit᷑
diuus augustꝰ nõ ã tib̾ium
adoptauit ꝙͣ is g̾manuic̃ ad¬
opt au̾it. ut ꝓtinus adopcõne
augusti. Apd̾ catonẽ bñ scͥp¬
tũ rest̾. antiquitas S̾uisi a
dño adop̾tati sint ex ħ ip̃o pos¬
se lib̾atiꝰ unͣ ⁊ nos eruditi in

Expanded text:
et hi, qui generare non possunt, quales sunt spadones, adoptare possunt, castrati autem non possunt. Feminae quoque adoptare non possunt, quia nec naturales liberos in potestate sua habent: sed ex indulgentia principis ad solatium liberorum amissorum adoptare possunt. per sacrum oraculum fit, quod is qui liberos in potestate habet, si se adrogandum dederit, non solum ipse potestati adrogatoris subiciturdivus Augustus non ante Tiberium adoptavit, quam is Germanicum adoptavit: ut protinus adoptione esse. Apud Catonem bene scriptum refert antiquitas, servi si a domino adoptati sint, ex hoc ipso posse liberari. unde et nos eruditi in
Abbreviated transcription (Latin):
tate lib̾aut᷑. ex hiis iutlłig̾e
possumꝰ. q̃ de serus manus¬
mittendis suꝑius exposunuꝰ
¶Hii u̾o qui in potestate ꝑen¬
tis sũt: mortuo eõ sui uiris
it. Nam mortuo eo pr̃e sane
om̃i modo filius filia ne sui i¬
uiris efficiũt᷑ mortuo a auo
ñ onũ modo nepotes nepteᷤᷤ¬
ue sui iuris sũt. s itͤa si post
ate recasuri nõ sũt. Itaq si
moriente auo. pr̃ eoꝵ uiuit

Expanded text:
tate liberantur, ex his intellegere possumus quae de servis manumittendis superius exposuimus. Hi vero qui in potestate parentis sunt mortuo eo sui iuris it. nam mortuo patre sane omnimodo filii filiaeve sui iuris efficiuntur. mortuo vero avo non omnimodo nepotes neptesque sui iuris fiunt, sed ita si post sui recasuri non sunt: itaque si moriente avo pater eorum et
Abbreviated transcription (Latin):
qui sibi ꝑ arrogacõni uł ad¬
opcõm filiũ facit plena pu¬
neptis ł prouep᷑tis ł ꝓnep¬
tis uł deiiceps adoptare.
t aui filiũ alienũ quis in lo¬
cũ nepotis potest adoptare
ꝙͣ uepotẽ in loco filii. S
si quis uepotis loco adoptz
ii eo cãu ⁊ filius ꝯsentire d
ne ei inuito suus hes agnas¬
catur. S eꝯ̃rio si aius ex
filio nepotẽ dat in adopcõ¬
nẽ nõ ẽ ncc̃ẽ filiũ ꝯsentire.
In płmuis aͥ cais assimlatur
is qui adoptatꝰ uł arroga¬
tus ẽ ei qui ex łio ĩm̾io

Expanded text:
qui sibi per adrogationem vel adoptionem filium facit, plena punepotis vel proneptis vel deinceps adoptare, t tam filium alienum quis in locum nepotis potest adoptare, quam nepotem in locum filii. Sed si quis nepotis loco adoptetin eo casu et filius consentire debet, ne ei invito suus heres adgnascatur. sed ex contrario si avus ex filio nepotem dat in adoptionem, non est necesse filium consentire. In plurimis autem causis adsimilatur is, qui adoptatus vel adrogatus est, ei qui ex legitimo
Abbreviated transcription (Latin):
⁊̃ hii quos adoptamꝰ. dõp
cõ a duob modis fit aũ pͥn¬
cipali rescripto. aũ imꝑio
pt̾ eos eas ue qui que ue su¬
i uiris sũt / que spẽs adoptõ¬

Expanded text:
 ii quos adoptamus. Adoptio autem duobus modis fit, aut principali rescripto aut imperio ptamus eos easve, qui quaeve sui iuris su
Abbreviated transcription (Latin):
tritiatꝰ dignitas illito im
ꝑialib: codicib p̾stitis apa¬
tria potestate filiũ lib̾a̾t.
quis em̃ patitur prẽm quid̃
posse ꝑ emancipacõĩs mod
sue potestatis nexib filiũ
pr̃em elegit. ab aliena exi¬
m̾e potestate. ¶S si ab ho¬
stib ꝑens captus fu̾it qͣm¬

Expanded text:
triciatus dignitas illico ab imperialibus codicillis praestitis a patria potestate liberat. quis enim patiatur patrem quidem posse per emancipationis modum suae potestatis nexibus filiam m sibi patrem elegit ab aliena eximere potestate? Si ab hostibus captus fuerit
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓmisit Itm̃ rẽ suam fut᷑ã
nemo inħ caũ quo sua sit u¬
tilit̾ stipulat¶si de ałia re sti¬
pulator senẜit. de alia ꝓmͥstõ
si ad int̾rogatũ responsũ nõ
philo senspꝙ̃ sticũ uocat᷑

Expanded text:
m nemo rem suam futuram in eum casum quo sua fit utiliter stipulatur. Si de alia re stipulator senserit, de alia promissor, si ad interrogatum responsum non philo se
Abbreviated transcription (Latin):
rogõne p̾cedente responsũ sit.
Quociens plures res una
sor simplicit̾ respondeat dare
spondeo. ꝓp̃ om̃s tenet᷑. si uer
una ex huis ur qͣsd̃ dat᷑ũ spopõ¬

Expanded text:
one praecedente responsum sit. Quotiens plures res una sor simpliciter respondeat ‘ dare spondeo ’, propter omnes tenetur: si vero unam ex his vel quasdam daturum se spo
Abbreviated transcription (Latin):
auis stiplłet᷑. aui cũ eius ĩter¬
sit placuit stipłłouẽ ualere
Nlã ⁊ si is qui pupilli tute¬
lam ad iustͣre cepent cessat
admist̾cionẽ ꝯtictori suo ⁊ sti¬
plłat̾ est. rem pupilli saluã
fore. qmĩ int̾est stiplłatoris fr
ꝙ stiplłãtꝰ est cũ obligat᷑ fut¬
ns eet pupillo. si male yes i¬
gessit. tenet obligõ ¶ gͦ ⁊ fi
quis ꝓcͣatori suo dan scipula¬
tus. sit: stiplło inies ħ̃ebit ⁊
int̾est ue forte uł pẽa ꝯmit

Expanded text:
uis stipuletur alii, cum eius interesset, placuit stipulationem valere. nam si is qui pupilli tutelam administrare coeperat, cessit administratione contutori suo et stipulatus est, rem pupilli salvam fore, quoniam interest stipulatoris fieri quod stipulatus est, cum obligatus futurus esset pupillo si male res gesserit, tenet obligatio. ergo et si quis procuratori suo dari stipulatus sit, stipulatio vires habebit. et interest, ne forte ve
Abbreviated transcription (Latin):
rienses aduocatos ex suggesti¬
one tribumani uiri emmẽtis¬
rẽ pupillarẽ solu̾e ut prius sñ¬
tia iudiciał sñ om̃i dãpño ce¬
ma securitas.: Si a̾ ałi ꝙͣ dis¬

Expanded text:
rienses advocatos ex suggestione Triboniani, viri eminentisrem pupillarem solvere, ut prius sententia iudicialis sine omni damno cema securitas. sin autem
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ sociꝰ eiꝰ. ⁊ qui lib̾tatẽ accepͭ
nrõ fruant᷑ bñsicõ lib̾tate cũ
te fauore ⁊ autiquos legis
statuisse manifestissum̃ ẽ.
suͣ nb̾tatis st abłitate gau¬
dẽte ⁊ socõ indempui ꝯser¬

Expanded text:
libertatem accepit nostro fruantur beneficio, libertate cum us favore et antiquos legislstatuisse manifestissimum est suae liberalitatis stabilitate gaudente et socio indem
Abbreviated transcription (Latin):
u sucapi nõ pt̃. S papima¬
nꝰ scripsit bonis uacantib¬
fide emptorẽ s̾ traditã rem
ex hus bouis usucape posse
Et ita duius pius ⁊ duiꝰ se¬
u̾us ⁊ antonmnꝰ rescripserũt.¬
⁊ Iouissiẽ sciend̃ ẽ rẽ talẽ de
b̾e ut in se nõ hẽat uitiũ a
boñ fi emptore usucapi pos¬
sit uł qui ex alia iustacã pꝰ¬
aus possideat. uł cũ ei dona¬
tũ ñ fu̾it. qiͣ ex donacõne pos¬

Expanded text:
usucapi non potest. sed Papinianus scripsit, bonis vacantibufide emptorem sibi traditam rem ex his bonis usucapere posse: et ita divus Pius et divi Severus et Antoninus rescripserunt. Novissime sciendum est, rem talem esse debere, ut in se non habeat vitium, ut a bona fide emptore usucapi possit vel qui ex alia iusta causa posans possideat: vel cum ei donatum non fuerat, quasi ex donatione pos
Abbreviated transcription (Latin):
au prior decesserit is cui do¬
natũ ẽ hee mortis ceã do¬
nacõnes ad exemplũ lega¬
toꝵ redacte sũt ꝑ om̃ia. Nã¬
cũ prudẽtib ambiguũ fu̾at.

Expanded text:
aut prior decesserit is cui natum sit. hae mortis canationes ad exemplum legam redactae sunt per omnia. ncum prudentibus ambiguum fuerat,
Abbreviated transcription (Latin):
star eã optin̾e o. ⁊̃ utriusq
tẽ quedã hẽbant insignia ⁊
alii ad alid̾ genꝰ ea fetͣbebãt
a nob̃ ꝯstitutũ ẽ ut ꝑ om̃ia
fere legatis cõmĩent᷑. ⁊ sic
mauit ꝯstõ. Et in sũma mor¬
tis cã donatõ ħ ẽ. cũ mag̃ se
quis uelit hr̃e ꝙͣ eñ cui donat
mag̃q eũ cui donat. ꝙͣ hr̃ dẽ
suũ. sic ⁊ ap̃ hoñtũ thelam

Expanded text:
utriusque causae quaedam habebat insignia et alii ad aliud genus eam retrahebant, a nobis constitutum est, ut per omnia fere legatis connumeretur: et sic mavit constitutio. et in summa mortis causa donatio est, cum magis se quis velit habere quam eum cui donatur, magisque eum cui donat quam heredem suu
Abbreviated transcription (Latin):
pon̾e cuilib lib̾ũ ẽ sicut ꝑ
ip̃m flumẽ nauigare licet.
p̾diis adħent. qua decã ar¬
bores quoq in ensdẽ uate
eoꝵ d̾ sũt. Litoꝵ quo usus
publicus iure genciũ ẽ sic̃
ip̃ius maris ⁊ ob id quib¬
l lib̾um ẽ casã ibi pon̾e i
qua se recipiant. sicut reci¬
a siccare ⁊ ex mari deduc̃e.

Expanded text:
e cuilibet liberum est, sicuti per ipsum flumen navigare. sed praediis haerent: qua de causa arbores quoque in iisdem natae eorundem sunt. Litorum quoque usus publicus iuris gentium est, sicut ipsius maris: et ob id quibuslibet liberum est, casam ibi imponere, in qua se recipiant, sicut retia siccare et ex mare deducere.
Abbreviated transcription (Latin):
rerint.Gallmar̾ ⁊ anserũ
feras uocamꝰ. It̃ alii anseres
quos feros applłamꝰ. Iõq si an¬
seres tui aũ gallie tue aliqͦ
cãu turbati turbate ue euola¬

Expanded text:
linarum et anserum feras vocamus et alii anseres, quos feros appellamus. Et ideo si anseres tui aut galline tue aliquo casu turbati turbateve evola
Abbreviated transcription (Latin):
sit alioqͥn occupantis ẽ. Pa¬
uonũ ⁊ colũbaꝵ feranͣ ẽ. nec
ad rem ꝑtinet ꝙ ex ꝯsuetudi¬
ne euolare ⁊ reuolare solẽt.
ita mansuetos hñt ut ad sil¬
In hiis ałib que ex ꝯsuetudĩe

Expanded text:
alioquin occupantis fit.Pauonum et columbarum fera natura est nec ad rem pertinet, quod ex consuetudine auolare et reuolare solent: ita quidam mansuetos habent, ut in silin
Abbreviated transcription (Latin):
runt᷑ sicut ex sb̾iectis aꝑꝑ¬
ebit ¶ Et quid̃ ex nͣli iuire ꝯ¬
ra maris. nemo igitur a¬
ad litus maris acced̾e pro¬
hibetur. dũ tñ aull̾ ⁊ moi¬
uumẽtis ⁊ edificiis se absti¬
ciũ sicut ⁊ mare. Flumi¬
na a̾̃ omĩa ⁊ portus publi¬
ca sũt. Id̾oq ius piscandi
om̃ib cõe ẽ in portu fluiui¬
uibq ¶ Est a̾ litꝰ maris
quatenꝰ hib̾mus fluctus

Expanded text:
iectis apparebit. Et quidem naturali iure cra maris. nemo igitur ad litus maris accedere prohibetur, dum tamen villis et monumentis et aedificiis abstitium, sicut et mare. Flumina autem omnia et portus publica sunt: ideoque ius piscandi omnibus commune est in portibus fluminibusque. Est autem litus maris, quatenus hibernus fluctus
Abbreviated transcription (Latin):
se receꝑit. tuũ ẽẽ desinit ⁊¬
rursus occupantis fit.Na¬
turalẽ a̾ lib̾tatẽ reciꝑe in¬
tlłigit᷑ cũ uł ocłos tuos ef¬
fug̾it. uł ita sit in ꝯspectu
bestia ita uuln̾ata sit u̾ ca¬
pi possit. statim tua intlłi¬
gatur ẽẽ: quibdã placuit
statim tuã ẽẽ ⁊ eons tua uidẽ
donec eã ꝑseqͣris. ꝙ si desie¬
ris ꝑ sequi. iã de sinit tua eẽ
⁊ rursũ fi̾occupantis. Alii ã¬
ceꝑis. s post̾iorẽ siñam nos
ꝯfirmamiꝰ qr młta accid̾e sõ¬
leut ut ⁊ eã nõ capias.
Apiũ quo ẽ fera nͣ. Itaq que
in arbore tua ꝯsed̾int añꝙͣ¬
nõ mag̾ tue ẽẽ intlłigunt᷑.
ꝙͣ uolucres q̃ in tua arbore
nidũ fec̾int. so si aliꝰ eas in¬
cluserit: is ear̾ dñs erit.¬

Expanded text:
se receperit, tuum esse desinit et rursus occupantis fit. naturalem autem libertatem recipere intellegitur, cum vel oculos tuos effugerit vel ita sit in conspectu bestia ita vulnerata sit ut capi possit, statim tua esse intellegatur. quibusdam placuit, statim tuam esse et eo usque tuam videri, donec eam persequaris; ris persequi desinere tuam esse, et rursum fieri occupantis. Alii aperis. sed posteriorem sententiam nos confirmamus, quia multa accidere solent, ut eam non capias. Apium quoque natura fera est. itaque quae in arbore tua consederint, anteqnon magis tuae esse intelleguntur, quam volucres quae in tunidum fecerint. ideo si alius eas incluserit, earum dominus erit.
Abbreviated transcription (Latin):
creari ⁊ leges scribi ceꝑũt.
Fere gͥ bestie ⁊ uolucres et
ũt: iure gñciũ statim illiuis
ullius ẽ. id nͣti rõne occupã¬
ti ꝯceditur. Nec int̾ẽ feraᷤ
bestias ⁊ uolucres utrũ in
suo fundo quisq capiat aut
ĩ alieno ¶Plane qui in ali¬
enũ fundũ ingredit᷑ uenã¬
di aut aucupandi grã. pt̃¬

Expanded text:
creari et leges scribi coeperunt. Ferae igitur bestiae et volucres et int, iure gentium statim illius ullius est id naturali ratione occupanti conceditur. nec interest, feras bestias et volucres utrum in suo fundo quisque capiat, an in alieno: plane qui in alienum fundum ingreditur venandi aut aucupandi grat
Abbreviated transcription (Latin):
płr legau̾it: inutile ẽ legat.
Si u̾o e̾ta pecunia aũ corpus
c̾tũ aut instrum̃tũ dotis ĩp̃¬
legando demonstrata sũt. ua¬
łe legatũ ¶Ei res legata sine
scõ hredis ꝑierit legatario de¬
cedit. Et si s̾uus alienꝰ lega¬
tus sũ fcõ ħ̾rdis manumissus
fu̾it nõ tenet᷑ hes. Si uoh̾e¬

Expanded text:
r legaverit, inutile esse legatum: si vero certa pecunia vel certum corpus aut instrumentum dotis in praelegando demonstrata sunt valere legatum. Si res legata sine facto heredis perierit, legatario decedit. et si servus alienus legatus sine facto heredis manumissus fuerit, non tenetur heres. si vero here
Abbreviated transcription (Latin):
qr c̾to iud̾o d quis ꝓ tutela sue
alienus ħes institui ⁊ aña po¬
t̾at ⁊ nẽ pt̃ nisi in ut̾o eius sit
ĩ noĩe pnoĩe cognoĩe legata¬
rii errau̾it testator. si de ꝑsoã¬

Expanded text:
 tutela suae alienus heres institui et antea poterat et nunc potest, nisi in utero eius sit in nomine cognomine praenomine legatarii erraverit testator, si de
Abbreviated transcription (Latin):
reoꝵ prõmũ in bonis heãt
centũ aureos legau̾it nicħ
legatariis ꝓdest si añ aditã
h̾editatẽ ꝑ s̾uos ħeditarioᷤᷤ
aũ ex ꝑtu ancillarũ ħedita¬
riaꝵ aũ ex fetu pecoꝵ tm̃ at
cesserit heditati ut tentũ a¬
ureis legatoꝵ noĩe egro¬
tu erogatis. hes qrͣta ꝑtẽ h̾e¬
gatis detraheat᷑. Ex diu̾¬
so si septuaginta .u. legau̾it
au̾uaufragiis aũ morte suo¬

Expanded text:
t centum aureos legaveri, nihil legatariis prodest, si ante aditam hereditatem, per servos hereditarios aut ex partu ancillarum hereditariarum aut ex fetu pecorum, tantum accesserit hereditati ut, centum aureis legatorum nomine erogatis, heres quartam partem heregatis detrahatur. ex diverso si septuaginta quinque legavaut naufragiis aut morte servo
Abbreviated transcription (Latin):
pleat᷑. l nõ fu̾it adiectũ boĩ ui¬
ri arbitratu deb̾e eã repleri.
¶Si tutor noĩe pupilli cuiꝰ tutelã
g̾ebat ex testõ pris sui legatũ
relictũ a prẽ suo incħonnꝰ pos¬
sit noĩe suo de iuoffõso prĩs tes¬

Expanded text:
pletur, licet non fuerit adiectum, boni viri arbitratu debere eam repleri. Si tutor nomine pupilli, cuius tutelam gerebat, ex testamento patris sui legatum relictum a patre suo, nihilo minus possit nomine suo de inofficioso p
Abbreviated transcription (Latin):
ualebãt ꝙͣ is alie militũ uo¬
lũtates ĩ ordiuandis testĩs ual¬
de obs̃uabant᷑ͦ. qͥn ⁊ nec lib̾tatẽ
pene uoĩe dau posse placebat.
Eo ampliꝰ nec hedẽpene noĩe ad¬
ici posse. sabinus existimabati
ueluti si quis ita dicat ticiꝰ her
esto si ticiꝰ filiã suã in m̃inseio

Expanded text:
militum voluntates in ordinandis testamentis valde observantur. quin etiam nec libertatem poenae nomine dari posse placebat. eo amplius nec heredem poenae nomine adici posse Sabinus existimabat, veluti si quis ita dicat: ‘ Titius heres esto: si Titius filiam suam Seio
Abbreviated transcription (Latin):
t̾iuis potestate tnͣslatꝰ sit. ł ma¬
numissus. ip̃e hes efficit᷑. quib ca¬
sib utile ẽ legatũ. Ꝙ si in eadẽ
cã ꝑ manser ⁊ iussu legatarii ad¬
ierit euanessit legatũ ¶Nñ ħed¬
is institucõm ĩ utiłr aũa legab¬

Expanded text:
ius potestatem translatus sit, vel manumissus ipse heres efficitur: quibus casibus utile est legatum: quodsi in eadem causa permanserit et iussu legatarii adierit, evanescit legatum. Ante heredis institutionem inutiliter antea legab
Abbreviated transcription (Latin):
gotia mea turau̾it fund do sͤ
lego ¶Lu suo h̾edis recte le¬
gamꝰ querit᷑. ⁊ ꝯstat pure in¬
utiłr̾ legari. nec quicꝙͣ ꝓfic̾e
si uiuo testõre de potestateħ
edis exierit. qr qd ĩutiłr foret
legatũ. ⁊ si statĩ post fcm̃ testa¬
m̃tũ decessiss testator ħ ñ d¬
Sb̾ ꝯdõne u̾o recte legat᷑ ut
requiramꝰ au quo tp̃r dies le¬
ne legetur ũ dubitat᷑. ⁊ Iaui
⁊ si statĩ post fcm̃ testm̃ deces¬
fit dies legati ced̾e intlłr. cũ
h̾editas alegato seꝑata sit.
⁊ possit ꝑ eũ s̃uũ aliꝰ ħes effici
si prius ꝙͣ iussu dni adeat ĩ al

Expanded text:
gotia mea curaverit, fundum do lego ’. An servo heredis recte legamus, quaeritur. et constat, pure inutiliter legari, nec quidquam proficere si vivo testatore de potestate heredis exierit, quia quod inutile foret legatum, si statim post factum testamentum decessisset testator, sub condicione vero recte legatur, ut requiramus, an, quo tempore dies lene legetur, non dubitatur. nam et si statim post factum testamentum decessit dies legati cedere intellegitur, cum hereditas a legato separata sit et possit per eum servum alius heres effici, si prius quam iussu domini adeat in al
Abbreviated transcription (Latin):
aucilla natũent.: Si eadem
res duob legata sit sũ ꝯiictĩ
siue dism̃ctim si ambo ꝑuemãt
ad legatũ scinditur int̾ eos le¬
gatũ. si alt̾ deficiat. qr aũ spreu̾¬
it legatũ aũ nino testõre deces¬
serit. aũ alio quol mõ defec̃it.
totũ ad collegatariũ ꝑtiu. ¶ Cõ¬
uittĩ a̾ legat᷑ ueluti si quis di¬
cat ticõ ⁊ seio hoĩem sticũ dole¬
go. Disuĩctim it a titõ hoĩen
stichũ do lego. seio stichũ hoĩ
gatũ intlłigitur. Si cui finidꝰ
agat recte eũ ag̾e ⁊ fund̾ pet̾e
uidicis ꝯtinet᷑ ut deducto usuf.
iubeat estimacõm prãri. ¶Set
si rẽ legatarii quis ei legau̾it

Expanded text:
ancilla natum erit. Si eadem res duobus legata sit sive coniunctim sive disiunctim, si ambo perveniant ad legatum, scinditur inter eos legatum: si alter deficiat, quia aut spreverit legatum aut vivo testatore decesserit aut alio quolibet modo defecerit, totum ad collegatarium pertinet. coniunctim autem legatur, veluti si quis dicat ‘ Titio et Seio hominem Stichum do lego ’: disiunctim ita ‘ Titio hominem Stichum do lego, Seio Stichum do legatum intellegitur. Si cui fundus agat, recte eum agere et fundum petere iudicis contineri, ut deducto usu fructu iubeat aestimationem praestari. Sed si rem legatarii quis ei legaverit,
Abbreviated transcription (Latin):
legatũ ab alio ad aliũ pt. ue
t̾it quo caũ ĩnuł ticõ adimi ui¬
det᷑ ⁊ seio dari. De lege falcidia.
Iuꝑẽ ut de lege falcidia dispi¬
tiamꝰ quã modꝰ nouissiẽ leg
tũ ẽ uti legass sue reiita ius
esto. uisũ ẽ hnͣc legandi lniam
moriebant᷑. recusantib scͥptis
hedib ꝓ ulło au̾ mĩmo lucro he¬
ditates adire. Et cũ suꝑ ħ taiu
lex funria ꝙͣ foconia late sũt. qͣꝵ
nentͣ sufficiẽs adire ꝯsũmacõ¬
nẽ uidebant᷑. nouissiẽ lataẽ¬

Expanded text:
legatum ab alio ad alium potest,cerit: quo casu simul Titio adimi videtur et Seio dari. TIT. 22 DE LEGE FALCIDIA Superest, ut de lege Falcidia dispiciamus, qua modus novissime legatum esset: ‘ uti legassit suae rei, ita ius esto ’: visum est hanc legandi licentiam moriebantur, recusantibus scriptis heredibus pro nullo aut minimo lucro hereditates adire. et cum super hoc tam lex Furia quam lex Voconia latae sunt, quarum neutra sufficiens ad rei consummationem videbat
Abbreviated transcription (Latin):
legatis colũpnas ⁊ marmora
que post testm̃ fcm̃ adiecta s̃
legato cede. ¶Si petuliũ le¬
gatũ fu̾it sñ dubio quicꝙͥ pe¬
culio accedit ł descedit uiuo
testõre legatarii lucroł dã
pno ẽ ¶ Q si post mortẽ testa¬
toris añ aditã ħeditatẽ s̾uꝰ
ad quisierit. aliꝙͥ uuilianꝰ ait.
si quid̃ ip̃o manuinisso pecu¬
liũ legatũ fu̾it om̃e ꝙ añ adi¬
tã ħeditatẽ ad quisitũ ẽ leg¬
atario ced̾e qr dies huiꝰ leg¬
ati ab adita ħeditate cedit.¬

Expanded text:
marmora quae post testamentum factum adiecta sunt legato cedere. Si peculium legatum fuerit, sine dubio quidquid peculio accedit vel decedit vivo testatore legatarii lucro vel damno est. quodsi post mortem testatoris ante aditam hereditatem servus adquisierit, Iulianus ait, si quidem ipsi manumisso peculium legatum fuerit, omne quod ante aditam hereditatem adquisitum est legatario cedere, quia dies huius legati ab adita hereditate cedit
Abbreviated transcription (Latin):
aucillas cũ lib̾is natis lega¬
u̾it ⁊ si ancille mortue fũint
ꝑtus legato cedũt. Idẽ ẽ si or¬
dinarii s̾ n cũ uicariis legati
fũint. Nam l mortui sĩt ordia¬
rii tũ uicarii legato cedũt.

Expanded text:
ancillas cum suis natis legaverit, etiamsi ancillae mortuae fuerint, partus legato cedunt. idem est, si ordinarii servi cum vicariis legati fuerint, ut, licet mortui sint ordinarii, tamen vicarii legato cedant.
Abbreviated transcription (Latin):
culio Dserũt nõ iud̾i id relic¬
tũ ut peticõm heãt pecuĩe ꝙͣ ĩ
rõnes diñcas impendit. Idẽ
it uiuus testõr pecumã. Nam
ħ caũ legatũ extinguit᷑. S ta
le legatũ ual dampnas esto
illũ ere alieno lib̾are.Si ge¬
ñ alr̾ s̾nus ł alia res legetur
elcõ legatarii ẽ nͥ alid̾ testõrd
dixit. Opcõins legatũ .i. ubi tes¬
tator ex s̾uis suis uł aliis reb
optare legatariũ iusserat. hẽ¬

Expanded text:
culio legato, non videri id relictum, ut petitionem habeat pecuniae quam in rationes dominicas impendit. iidemrit vivus testator pecuniam: nam hoc casu legatum extinguitur. sed et tale legatum valet: ‘ damnas esto illum aere alieno liberare ’. Si generaliter servus vel alia res legetur, electio legatarii est, nisi aliud testator dixerit. Optionis legatum, id est ubi testator ex servis suis vel aliis rebus optare legatarium iusserat, hab
Abbreviated transcription (Latin):
ex c̾tis ꝑsonis inc̾te ꝑsone rec¬
te legabat᷑. ueluti ex cognatiᷤ
ueis qui nũt sũt. si quis filiam
meã uxorẽ dux̾it. ei ħrs meus¬
legata uł fid̾i ꝯmissa relicta
ꝑ errorẽ soluta repeti nõ posse
sacris ꝯstõnib cautũ erat.

Expanded text:
ex certis personis incertae personae recte legabatur, veluti ‘ ex cognatis meis qui nunc sunt si quis filiam meam uxorem duxerit, ei heres meuslegata vel fideicommissa relicta et per errorem soluta repeti non posse, sacris constitutionibus cautum erat.
Abbreviated transcription (Latin):
de ã g̾ere quis uidet᷑. si reb ħedi¬
tariis tanꝙͣ ħ̾es utat᷑. ł uendẽdo
ħ̾editarias res aũ p̾dia colendo
lotando ue. aũ quoquom̃o si uolũ¬
tatẽ suã declaret uł reuł ũb̾ de
adeũda ħeditate. dũ m̃õ sciat eũ

Expanded text:
em gerere quis videtur, si rebus hereditariis tamquam heres utatur vel vendendo res hereditarias aut praedia colendo locandove et quoquo modo, si voluntatem suam declaret vel re vel verbis de adeunda hereditate, dummodo sc
Abbreviated transcription (Latin):
iꝯnussi s ne inprimis legũc
cunabilꝰ ꝑmixte de hiis expo¬
nendo studiosis adolescenti¬
bus quͣdã introducamꝰ diffi¬
atis ⁊ pꝰea defid̾i ꝯmissis tcͣ¬
tare. ut nͣ utriusq iuris ꝯg¬
uita facile possit ꝑmixtionẽ¬

Expanded text:
ura. sed ne in primis legum cunabulis permixte de his exponendo studiosis adulescentibus quandam introducamus diffiatis et postea de fideicommissis tractare, ut natura utriusque iuris cognita, facile possint permixtione
Abbreviated transcription (Latin):
usus fauorabłior ẽ ¶Post mor¬
tẽ quo ħedis aũ legatarii siłi nͦ
ĩ utiłr legabat᷑. ueluti si quis it a
dicat. cũ ħes mens mortuꝰ er̃ do
lego. Itẽ pͥdie ꝙͣ h̾es aũ legata¬
ꝯmissoꝵ siłitudinẽ p̾stautes ne

Expanded text:
usus favorabilior est. Post mortem quoque heredis aut legatarii simili modo inutiliter legabatur: veluti si quis ita dicat: ‘ cum heres meus mortuus erit, do lego ’: item ‘ pridie quam heres aut legatacommissorum similitudinem praestantes, ne
Abbreviated transcription (Latin):
eius dare sz si tał res sit cuiꝰ
timacõ eius nõ debet᷑ ¶ Si cuti
si campũ marciũ uł basilic¬
as uł tẽpla uł que publico
usui destinata sũt: legau̾it
Nã hiꝰ nłłius monĩti legat

Expanded text:
eius dare. sed si talis res sit, cuius timatio eius debetur, sicuti si campum Martium vel basilicam vel templa vel quae publico usui destinata sunt, legaverit: nam nullius momenti legat
Abbreviated transcription (Latin):
sũ nolit. oi modo post mortẽ tes¬
tatoris protinus lis̾ ⁊ nccͣuis he¬
res fit. uñ qui facłtates suas
nõ fiat: potiꝰ eius ħedis boͣ ꝙͣ ip¬
sius testatoris a creditorib pꝰ¬
sideant᷑ uł distrahant᷑ aũ int̾

Expanded text:
sive nolit, omnimodo post mortem testatoris protinus liber et necessarius heres fit. unde qui facultates suas non fiat, potius eius heredis bona quam ipsius testatoris a creditoribus possideantur vel distrahantur vel inter
Abbreviated transcription (Latin):
dia que legata erant. pign¬
ori dedit. admmisse legatũ nõ
de ag̾e posse ut p̾dia a credito¬
re luaut᷑. Si u̾o quis ꝑtẽ rei
legate alienau̾t. ꝑs que nõ
ẽ alienata õĩ modo debetur.
ꝑs a̾ alienata ita debet᷑ siñ
adimẽdi aĩo alienata sit Si
quis debitori suo lib̾atõu le¬
gau̾it legatũ utile ẽ. ⁊ n abi
ip̃o debitore n ab h̾edib eui ᷤ
pt̃ ħrs pet̾e. nec ab alio qui est

Expanded text:
legata erant pignori dedit ademisse legatum non rede agere posse, ut praedia a creditore luantur. si vero quis partem rei legatae alienaverit, pars quae non est alienata omnimodo debetur, pars autem alienata ita debetur si non adimendi animo alienata sit. Si quis debitori suo liberationem legaverit, legatum utile est, et neque ab ipso debitore neque ab herede eius potest heres petere, nec a
Abbreviated transcription (Latin):
ꝯstõnis diõnẽ. ad optati ita de¬
mũ de iu offisioso testõ ag̾e
possũt. si ulło alio iure ad boͣ
de functi ꝑuenire possũt. Nã
qui alio iure uenũt ad totã
h̾editatẽ uł ꝑtẽ eius de ĩ offõ¬

Expanded text:
s divisionem adoptati, ita demum de inofficioso testamento agere possunt si nullo alio iure ad bona defuncti venire possunt. nam qui alio iure veniunt ad totam hereditatem vel partem eius, de inoff
Abbreviated transcription (Latin):
leg̾ent. ħ uos aprimordio ĩ¬
grediamin digni tanto ho¬
nore tantaq reꝑti felicita¬
te ut ⁊ iniciũ uob̾ ⁊ fenis le¬
gũ erudicõis alege pͥncipa¬
li ꝓcedat. ¶Igit᷑ pꝰ libros .l.

Expanded text:
legerent, hoc vos a primordio ingrediamini, digni tanto honore tantaque reperti felicitate, ut et initium vobis et finis legum eruditionis a voce principali procedat. Igitur
Abbreviated transcription (Latin):
suasionib ꝯponãt institu¬
cões ut liceat nob̾ pͥma le¬
gũ cimabła nõ antiquis fa¬
buł disc̾e s ab imꝑiali splẽ¬
dore appet̾e ⁊ tam aures ꝙͣ

Expanded text:
suasionibus componant Institutiones: ut liceat vobis prima legum cunabula non ab antiquis fabulis discere, sed ab imperiali splendore appetere, et tam aures quam
Abbreviated transcription (Latin):
et sũma prudẽcia amiuẽte
d̾o ꝑfecimꝰ ⁊ bellicos quid̾ su¬
dores nr̃os barbarice gẽtes
sb̾ iuga nr̃a deducte cognos¬
tñt. Et tã affrita ꝙͣ alie ꝓ¬

Expanded text:
et summa providentia adnuente Deo perfecimus. et bellicos quidem sudores nostros barbaricae gentes sub iuga nostra deductaefo cognoscunt et tam Africa quam aliae
Abbreviated transcription (Latin):
rũ ꝯstõnũ robur ei acõmo¬
dauimꝰ. Sũma itaq ope ⁊
alacri studio has leges nr̃a ᷤᷤ
acͣcipite ⁊ uosmet ip̃os sic e¬
ruditos oñd ite. ut spes pia¬

Expanded text:
utionum robur eis accommodavimus. Summa itaque ope et alacri studio has leges nostras accipite et vosmet ipsos sic eruditos ostendite, ut spes
Abbreviated transcription (Latin):
hũ quitalem in uiriam passi st̃
ꝓposłtas finitas nõ alit̾ litem
sustipiant nisi omĩs expensas li¬
tis aucea acceꝑuit ut attores
latorie sũt excepoões qualec st̃
ꝓturatorie ułutisi ꝑmilitem
aut ꝑmulierem ag̾e quis uelit
Nam militib nec ꝓprẽ nec int̾e
uł uxore nec exsacro ipto ꝓcu¬
racorio uoĩe exꝑiri cõcedicur.
suis u̾o nogotiis suꝑ eẽ sine offensa
discipliue possunt ¶eas u̾o exceꝑ¬
cões que ol imꝑturatorib ꝑꝑ̃ ĩ¬

Expanded text:
hi qui talem iniuriam passi sunt, et post eas finitas non aliter litem suscipiant, nisi omnes expensas litis antea acceperint, ut actores,latoriae sunt exceptiones: quales sunt procuratoriae, veluti si per militem aut mulierem agere quis velit: nam militibus nec pro patre vel matre vel uxore nec, ex sacro rescripto, procuratorio nomine experiri conceditur: suis vero negotiis superesse sine offensa disciplinae possunt. eas vero exceptiones quae olim procuratoribus
Abbreviated transcription (Latin):
tutelas tollit. P̾terea qui
res finito eo deponũt tute¬
lam. ¶Pesmũt a eẽ tutoreᷤᷤ
qui remouent᷑ a tutela ob
id ꝙ suspecti uisi sũt. ł qui ex
iusta cã sese excusant ⁊ onꝰ
adnuistnͣde tutele depomĩt

Expanded text:
tutelas tollit. Praeterea qui res, finito eo, deponunt tutelam. Desinunt autem esse tutores, qui vel removentur a tutela ob id quod suspecti visi sunt, vel ex iusta causa sese excusant et onus administrandae tutelae deponunt
Abbreviated transcription (Latin):
uͨͤ contin̾e ĩ iutiã pupil¬
loꝵ ad iuittit ad accusasi¬
onẽ. Impub̾es nõ possũt
tutores suos suspectos pꝰ¬
tulate. pub̾es a̾ curatores
suspectos ex consilio ncc̃is

Expanded text:
 continere iniuriam pupillorum, admittit eam ad accusationem. Impuberes non possunt tutores suos suspectos postulare: puberes autem curatores suos ex consilio neces
Abbreviated transcription (Latin):
mittit᷑ qui tant̾a pecimi¬
a nũst̾um tutele rediũt¬
it. ⁊ ib̾tus quoq si frau¬
dulent̾ gessisse tutelã fili¬
orũ uł nepotũ patroni pr̃o¬
betur ad p̾fcm urb̾ remit¬
titur puniẽd̾. ¶ Nomissiẽ
sciend̾ ẽ eos qui fraudulei¬
t̾ tutelam uł curã admĩs¬
trant ⁊ si satis offerãt re¬
mouendi a tutela. qr sat̾¬
dacõ ꝓpoĩtũ tutoris malu¬
olũ nõ mutat. s duicius
crassandi iure familiari
facult᷑atẽ p̾stat. Suspec¬
remou̾endus nõ est qua

Expanded text:
mittitur, qui data pecunia ministerium tutelae redemit. Libertus quoque, si fraudulenter gessisse tutelam filiorum vel nepotum patroni probetur, ad praefectum urbis remittitur puniendus. Novissime sciendum est eos, qui frandulenter tutelam vel curam administrant, etiamsi satis offerent, removendos a tutela, quia satisdatio propositum tutoris malevolum non mutat, sed diutius grassandi in re familiari facultatem praestat. Suspecremouendus non est qua
Abbreviated transcription (Latin):
pectos postulare. ⁊ sciend̾
⁊ młres admittuntur. ex
rescripto diuoꝵ sem̾i ⁊ an¬
tonini. Sz hee sole que pi¬
etatis necessitudine duc¬
te ad hoc ꝓcedũt. ut puta
mat̾ nutrix quoq ⁊ auia.
possũt. pt̃ ⁊ foror. s ⁊ si qua
alia młr fu̾it cuiꝰ p̾tor pẽ¬

Expanded text:
pectos postulare. et sciendum et mulieres admittuntur ex rescripto divorum Severi et Antonini, sed hae solae, quae pietatis necessitudine ductae ad hoc procedunt, ut puta mater: nutrix quoque et avia possunt, potest et soror: sed et si qua mulier fuerit, cuius praetor p
Abbreviated transcription (Latin):
pp̃ inimicicias quas quis e
tuit. si capitales fu̾int nec
reconsiͥ aͥcõ int̾uen̾it a tu¬
It si is qui statꝰ ꝯtrou̾siam
tur ad tutela̾ uł curã aspi

Expanded text:
 Inimicitiae, quas quis cum cuit, si capitales fuerunt nec reconciliatio intervenit, a tuItem si quis status controversiam tur ad tutelam vel curam aspi
Abbreviated transcription (Latin):
E .i. ut maior elig̾e possit ꝑ
dñ tñ ẽ nõ solũ tutores łcu
ratores pupilł̾ ⁊ adultis
cet̾isq ꝑsonis ex admĩstͣco¬
ne ten̾i. S ⁊ in eos qui satis¬
dacõnes accipiũt sb̾sidi᷑a¬
riam accõm ẽẽ. que adulti¬
mũ eis p̾sidiũ possit affr̃e.
eos qui uł õmo atutorib
uł curatorib sat̾dari ñ cu¬
raunt. aut nõ ydonee pas¬
si eẽnt caui. q̃ quidã tam
ex prudentũ ⁊ꝑuͣsis ꝙͣ ex ꝯ¬

Expanded text:
 eligere possit, per dum autem est non solum tutores vel curatores pupillis et adultis ceterisque personis ex administratione teneri, sed etiam in eos qui satisdationem accipiunt subsidiariam actionem esse, quae ultimum eis praesidium possit afferre.eos qui vel omnino a tutoribus vel curatoribus satisdari non curaverint aut non idonee passi essent caveri. quae quidem tam ex prudentium responsis quam ex
Abbreviated transcription (Latin):
tret. sol ei curator adiũ¬
gi ¶tẽ in lõto tutoꝵ qui
ñ inꝑꝑetuũ s ad te̾mpꝰ a
tutela excusãtur solẽt
curatores dari. Qd̾ si
tutor adu̾sa ualitudĩe uł
alia ncc̃itate impedit᷑
quo minꝰ negocia pupil¬
li admĩstͣre possit. ⁊ pup¬
illus absens sit ł infans
sit᷑ q̃m uelit actorẽ ip̃iꝰ¬

Expanded text:
trat, solet ei curator adiungi. item in locum tutorum qui non in perpetuum sed ad tempus a tutela excusantur solent curatores dari. Quodsi tutor adversa valetudine vel alia necessitate impeditur, quo minus negotia pupilli administrare possit, et pupillus vel absit vel infans sit, quem velit actorem p