comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
motib quasi liberis exultat: tenebrat᷑ iñdatio.
Quoniã qui loquit᷑ m̃dacium de suo loquit᷑ at:
ita turbatur. ⁊ nocẽ illam ꝓphete mãĩfestat quã
esset. sed cogente ad cõfessionẽ peccati. Hõ enĩ
sciebat. Respondet aut̃ uoce eius audita absco¬
disse se: quoniã nudus esset. Iñ miserrimo er¬
rore resꝑondit. quasi deo posset displicere nu¬
dus: sicut eũ ipse fecerat. Est aut̃ hoc erroris
ꝓprium ut qd̾ cuiq displicet: hoc etiam deo
displicere arbitretur. Illud autem sublumt᷑
intelligend̾ est : qd̾ dominꝰ ait. Qiuis nũti¬
auit tibi quia nudus es nisi quia ab illa arb¬
re de qua dixeram tibi ex illa soli ne manduta¬
res. ex illa manducasti: Nudus eiũ erat a si¬
mulatione sed uestiebatur luce diuina. un¬
de auersus et ad se ip̃m cõuersus qd̾ signifi¬
cat de illa arbore manducasse: muditatẽ suã
uidit. et displicuit sibi. ex eo ꝙ nõ hẽbat ali

Expanded text:
motibus quasi liberis exsultat, tenebratur mendacio: motibus quasi liberis exsultat, tenebratur mendacio: quoniam qui loquitur mendacium, de suo loquitur; atque ita turbatur, et vocem illam prophetae manifestat, qua esset, sed cogente ad confessionem peccati: non enim sciebat. Respondit autem, voce ejus audita, abscondisse se, quoniam nudus esset. Jam miserrimo errore respondit, quasi Deo posset displicere nudus, sicut eum ipse fecerat. Est autem hoc erroris proprium, ut quod cuique displicet, hoc etiam Deo displicere arbitretur. Illud autem sublimiter intelligendum est quod Dominus ait: Quis nuntiavit tibi quod nudus esses, nisi quia ab illa arbore de qua dixeram tibi, ex illa sola ne manducares, ex illa manducasti? Nudus enim erat a simulatione, sed vestiebatur luce divina. Unde aversus et ad seipsum conversus, quod significat de illa arbore manducasse, nuditatem suam vidit, et displicuit sibi ex eo quod non habebat ali
Abbreviated transcription (Latin):
quasi moriebatur in eis p̾sentia dei quando iã
ip̃i stabiles in eius p̾cepto n̾o erant. Et bene
ad nesperam. id est cum ab eis sa sol ocrideret
id est auferretur ab eis lux illa interior uerita¬
tił: audierunt uocẽ eius. et abscondersit se a
conspectu eius. Qui se abscondit a cõspectu d̾i
nisi qui deserto ipso incipit s̾a amare qd̾ suum
ẽ ᷤ Iam eiũ hẽbant cooperim̃ta m̃dacii. Qui ã
loquit᷑ m̃daciũ: de suo loquit᷑. Et ideo ad arbo¬
rem se dicũt᷑ ab scondere que erat in medio pa¬
radysi. id est ad se ip̃os qui in medio paradiso.¬
ordinati erant. Ergo ad se ip̃os absconderunt
seꝰ ut turbarent᷑ miseris errorib relicto lumi¬
ne iu̾tatis. qd̾ ip̃i n̾o erant. Particeps iu̾tatis..
põt esse anima hũana: ip̃a aut̃ ueritas deus
est incõmutabilis supra illam. Ab ea ergo iu̾¬
tate quisqͥs auersus eit ⁊ ad se ip̃m cõuersus.
et nõ de rectoreatq illiũatore deo. sed de suis

Expanded text:
uando jam ipsi stabiles in ejus praecepto non erant; et bene ad vesperam, id est cum jam ab eis sol occideret, id est auferretur ab eis lux illa interior veritatis: audierunt vocem ejus, et absconderunt se a conspectu ejus. Quis se abscondit a conspectu Dei, nisi qui deserto ipso incipit jam amare quod suum est? Jam enim habebant cooperimenta mendacii: qui autem loquitur mendacium, de suo loquitur . Et ideo ad arborem se dicuntur abscondere, quae erat in medio paradisi, id est ad seipsos, qui in medio rordinati erant. Ergo ad seipsos absconderunt se, ut conturbarentur miseris erroribus, relicto lumine veritatis, quod ipsi non erant. Particeps enim veritatis potest esse anima humana: ipsa autem veritas Deus est incommutabilis supra illam. Ab ea ergo veritate quisquis aversus est, et ad seipsum conversus, et non de rectore atque illustratore Deo, sed de suis
Abbreviated transcription (Latin):
apłs meminit dicens. ꝓpter hoc relinquet
homo patrem et matrem. et ad herebit uxo
Nse: et erũt duo in carne una. Sacram̃tũ
hoc magnũ est: ego aut̃ dico in xp̃o et in es¬
oletia. Qd̃ manichei si non ceci legerent qui
per epłas apłicas multos decipiunt: intelli¬
gerent quomodo accipiende sitit ueteris
testam̃ti scripture nec tam sacrilega uoceau¬
derent accusare qd̃ nesciunt. Quod autem
nudi erant adam et młier eius. et nõ cõfim¬
debantur simplicitatẽ anime castitatẽq sig¬
nisicat. Nlam et apłs ita dicit. Aptaui uos.
uni uiro: uirginem castã exhibere xp̃o. Lime¬
o autem nesicut serpens euam fefeilit uersu¬
tia sua. ita corrũpantur mentes ur̃e a simpli¬
atate. et castitate que ẽ in xp̃o. Serpens au
tem significat dyabolum qui sane nõ erat
simplex. Quod enim dicit᷑ sapientior om̃ĩb
betiis. sigurate inannatur eiꝰ uersitia sio

Expanded text:
Apostolus meminit, dicens: Propter hoc relinquet Apostolus meminit, dicens: Propter hoc relinquet homo patrem et matremn carne una. Sacramentum hoc magnum est: ego autem dico in Christo et in Ecclesia . Quod Manichaei si non caeci legerent, qui per Epistolas apostolicas multos decipiunt, intelligerent quomodo accipiendae sint Veteris Testamenti Scripturae, nec tam sacrilega voce auderent accusare quod nesciunt. Quod autem nudi erant Adam et mulier ejus, et non confundebantur, simplicitatem animae castitatemque significat. Nam et Apostolus ita dicit: Aptavi vos une viro virginem castam exhibere Christo: timeo autem ne sicut serpens Evam fefellit versutia sua, ita corrumpantur mentes vestrae a simplicitate et castitate, quae est in Chrtem significat diabolum, qui sane non erat simplex. Quod enim dicitur sapientior omnibus bestiis, figurate insinuatur ejus versutia. No
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓpt̾ fortitudinẽ et caro de carne ꝓpt̾ tempe¬
rantiã. hee naniq due uirtutes. ad inferio¬
rem animi partem quã prudentia rationaliᷤᷤ
regit docentur ꝑtinere. Quodaut̾ dictum
est hec uocabitur młier qm̃ de uiro suo sũp¬
taest in isto origo nominis et int̾pretatio ĩ
latina lingua no apparet. Quid enim simile
habebat mulieris nom̃ ad uirinom̃: nõ ĩuẽi¬
tur. Sed in hebrea locutone dicitur sic sona¬
re qͣñ dc̃m sit hec uocabit᷑ uirago: qm̃ de ui¬
ro suo sũpta est. Nam uirago uel uira pociꝰ
habet aliquã similitudinẽ cum uiri nomi¬
nc̃. mulier aut̃ no habet. Sed hoc ut dixi lin¬
que diu̾sitas facit. Quod aut̾ additum est
relinquet homo patrem suũ e matrem et
adherebit uxori sue: et erunt duo in carne
una. quomodo referatur ad hystoriam nõ
inuenis:. nisi qd̾ plerũq in genere hũano
ista contrngũt. Sed tota ꝓphetia est: cuins

Expanded text:
propter fortitudinem; et caro de carne, propter tempepropter fortitudinem; et caro de carne, propter temperantiam. Hae namque duae virtutes ad inferiorem animi partem, quam prudentia rationalis regit, docentur pertinere. Quod autem dictum est, Haec vocabitur mulier, quoniam de viro suo sumpta est; ista origo nominis, et interpretatio in lingua latina non apparet. Quid enim simile habeat mulieris nomen ad viri nomen, non invenitur. Sed in hebraea locutione dicitur sic sonare, quasi dictum sit: Haec vocabitur virago, quoniam de viro suo sumpta est. Nam virago vel virgo potius habet aliquam similitudinem cum viri nomine; mulier autem non habet: sed hoc, ut dixi, linguae diversitas facit. 19. Quod autem additum est, Relinquet homo patrem et matrem, et adhaerebit uxori suae; et erunt duo in carne una, quomodo referatur ad historiam non invenio, nisi quod plerumque in genere humano ista contingunt; sed tota prophetia est, cujus
Abbreviated transcription (Latin):
quo ꝓpheta dicit. auferri ppło cor lapideum.
et dari cor carneum. Hoc modo enim dic̃
eciam apłs nõ in talibus lapideis sed in tabu¬
lis. cordis carnalibus. Aliud quippe est ꝓpria
locutio aliud figurata qualis ista est qũa tra¬
camus modo. Cuappter et si insibilis femĩa
scdm hẏstoriam de corporeuiri primo facta ẽ
adño deo: non utiq sine causa ita facta est: nͥ
aliquod setretum intimaret. Nonenĩ aut ui¬
mus cefuit unde femina formaret᷑. aut si uel¬
let dñs hoĩ iugilanti costam sine dolore aufer¬
renõ poiset: Sine ergo ista figurate dicta sĩt
siue sigurate etiam facta sint non frustra hoc
satramẽta. Siue hoc modo quo tenutas nr̃a.
conatur siualiquo alio meliore: scd̾m sanam
tam̃ fidẽ sunt int̾pretanda o intelligendã. ł o¬
cauit ergo młirem suam uir. tanquã potior
inferiorem et dixit. Hoc nũt os de ossibus me¬
is. et caro de carnemea. Os de ossibus fortasse

Expanded text:
quo propheta dicit auferri populo cor lapideum, quo propheta dicit auferri populo cor lapideum, et dari cor carneum . Hoc modo enim dicit etiam Apostolus: Non in tabulis lapideis, sed in tabulis cordis carnalibus . Aliud est quippe propria locutio, aliud figurata, qualis ista est quam tractamus modo. Quapropter etsi visibilis femina secundum historiam de corpore viri primo facta est a Domino Deo, non utique sine causa ita facta est, nisi ut aliquod secretum intimaret. Num enim aut limus defuit unde femina formaretur? aut, si vellet Dominus, homini vigilanti costam sine dolore detrahere non posset? Sive ergo ista figurate dicta sint, sive etiam figurate facta sint, non frustra hoc sacramenta, sive hoc modo quo tenuitas nostra conatur, sive aliquo alio meliore, secundum sanam tamen fidem sunt interpretanda et intelligendacavit ergo mulierem suam vir, tanquam potior inferiorem, et dixit: Hoc nunc os de ossibus meis, et caro de carne mea. Os de ossibus, fortasse
Abbreviated transcription (Latin):
temperet. Ip̃a ergo cognit̾o ueluti effectio.
mulieris est de costa uiri propt̃ cõm̃ctõnẽ
significandã. Deinde nt quisq huic suepar¬
ti recte dũinetur et fiat quasi coniugalis in
sp̃ui subiũgetur. id est cõcupiscentia carna¬
lis nõ aduersetur rationi. sed pocius oꝑtem¬
perando desinat ẽẽ carnalis. opus habet per¬
fecta sapĩa. cuiꝰ cont̾eplatio: quia interior ẽ
et secretior et ab omĩ sensu corporis remotiᷤ¬
sima cõuenient̾ etiam ista soporis nomine
intelligi põt. Tunc enĩ ordinatissime caput
mulieris est uir cũ caput uiri est xp̃c que
sapientia d̾i ẽ. Sane in locũ istiꝰ coste carnem
adimpleuit: ut hoc nomine insinuaretur
dilectionis affectus quo diligit quisq anim̃ã
suã et n̾o est durus ut eam cõtempnat qd̃.
diligit quisq cui p̾est. Non enim sic noui¬
nata est caro isto loco: ut carnalem cõcupi¬
scentiam significet: sed illo modo potius.

Expanded text:
temperet; ipsa ergo cognitio veluti effectio temperet; ipsa ergo cognitio veluti effectio mulieris est de costa viri, propter conjunctionem significandam. Deinde, ut quisque huic suae parti recte dominetur, et fiat quasi conjugalis in , sed spiritui subjugetur, id est concupiscentia carnalis non adversetur rationi, sed potius obtemperando desinat esse carnalis, opus habet perfecta sapientia. Cujus contemplatio quia interior est et secretior, et ab omni sensu corporis remotissima, convenienter etiam ista soporis nomine intelligi potest. Tunc enim ordinatissime caput mulieris vir est, cum caput viri est Christus, qui Sapientia est Dei. 17. Sane in locum illius costae carnem adimplevit, ut hoc nomine insinuaretur dilectionis affectus, quo diligit unusquisque animam suam, et non est durus ut eam contemnat; quod diligit quisque cui praeest. Non enim sic nominata est caro isto loco, ut carnalem concupiscentiam significet; sed isto modo potius
Abbreviated transcription (Latin):
hoc significat qd̃ dcm̃ ẽ. adducta ẽẽ ad illũ oĩa¬
ut iuderet quid ea uocaret: ⁊ eis nõia imꝑone¬
ret. Ex hoc enim apparet ip̃a ratione hõinem
meliorem esse qua pecora qd̾ distinguere et
nominatĩ ea discernere nõ nisi ratio põt: que
de ipsis iudicat. Sed hec facilis ratio est. Citoe¬
nim homo intelligit se meliorẽ esse petori¬
bus. Ila est difficilis: qua intelligit in seip̃o
aliud esse rationale qd̾ regit. aluid aĩale qd̃
usionẽ secretam nomine soporis significari.
arbitror: que inmisit deus in adam qu̾ãdo ei
mulier facta est. ut enĩ hoc uideatur: nõ est
opus oculis istis corporis: sed quanto quisq.
ab istis isibilibus rebus in interiora intelli¬
gentie secesserit. hoc est aut̃ quasi obdormi¬
scere: tanto melius et sincerius illud uidet.
Ip̃a er̃ cognitio qua intelligit᷑ in nobis a¬
lud ẽẽ: qd̾ ratio dñetur aliud qd̾ rationiop¬

Expanded text:
hoc significat quod dictum est, adducta esse ad illum ohoc significat quod dictum est, adducta esse ad illum out videret quid ea vocaret, et eis nomina imponeret. Ex hoc enim apparet ipsa ratione hominem meliorem esse quam pecora, quod distinguere et nominatim ea discernere, nonnisi ratio potest, quae de ipsis judicat. Sed haec facilis ratio est; cito enim homo intelligit se meliorem esse pecoribus: illa est difficilis ratio, qua intelligit in seipso aliud esse rationale quod regit, aliud animale quod visionem secretam nomine soporis significari arbitror, quem immisit Deus in Adam, quando ei mulier facta est. Ut enim hoc videatur, non est opus oculis istis corporeis, sed quanto quisque ab istis visibilibus rebus in interiora intelligentiae secesserit hoc est autem quasi obdormiscere, tanto melius et sincerius illud videt. Ipsa enim cognitio, qua intelligitur in nobis aliud esse quod ratione dominetur, aliud quod rationi ob
Abbreviated transcription (Latin):
uritoc. ⁊ caput mulieris mir. Ideo q dicitur.
no est bonũ solum hõiem esse. Adhuc enim
cut qd fieret: ut ñ solũ anima corpori dñare
na corpus seruilẽ locũ optinet: sec eti¬
la uirilis ratio subiugaret sibi anunalẽ ꝑtẽ
na per qd̾ adiutoriũ imperat corpori. Ad hui̾
in demplũ fernia facta est:. Qũa rerũ ordo sbͣ¬
iugat uiro: ut qd̾ in duobus hominib eui¬
dentius apparet. id est in mastulo et femina
eciam in uno homĩe considerari possit ut ap¬
petitum anime: per qu̾e de m̃bris corporis ope¬
ramur habeat mens int̾i̾or tanquã uirilis ra¬
tio subingatũ.: et iusta lege modũ ĩponat ad¬
iutorio suo. sic̃ debet uir feminã regere nec
eam ꝑmitt̾e dñari in uirũ. qd̾ ubi contingit:
ꝑuersa et misera domus ẽ. Primo ergo demõ¬
strauit deus homini qͣnͣto melior esset pecori¬
bus et omĩb irrationabilib animãtibus. Et

Expanded text:
ristus, et caput mulieris vir . Ideoque dicitur: ristus, et caput mulieris vir . Ideoque dicitur: Non est bonum solum hominem esse. Adhuc enim erat, quod fieret, ut non solum anima corpori dominaretur, quia corpus servilem locum obtinet, sed etiam virilis ratio subjugaret sibi animalem partem suam, per quod adjutorium imperaret corpori. Ad hujus rei exemplum femina facta est, quam rerum ordo subjugat viro; ut quod in duobus hominibus evidentius apparet, id est in masculo et femina, etiam in uno homine considerari possit: ut appetitum animae, per quem de membris corporis operamur, habeat mens interior tanquam virilis ratio subjugatum, et justa lege modum imponat adjutorio suo, sicut vir debet feminam regere, nec eam permittere dominari in virum; quod ubi contingit, perversa et misera domus est. 16. Primo ergo demonstravit Deus homini quanto melior esset pecoribus, et omnibus irrationabilibus animantibus: et
Abbreviated transcription (Latin):
anime ꝑtinet.: quia ipsa ordo et equitas ani¬
me est: qua sibi ista tria concorditer copulã¬
tuir. prima prudentia. scd̾a fortitudo. tercia
temperantia: et in ista tota copulatõne atq
lano erat. Alia est namq operatio in parady¬
so et alia in terra: quo post peccatũ dampna¬
tus est. Ex eo aut̾ qd̾ ad ditum est ⁊ custodiret
significatũ est qualis illa operatio erat. Nam¬
q in tranquillitate beate uite ubi mors non
est omnis opera est custodire qd̾ tenes. Accipit
etum p̾ceptum. de quo superius iam tractaui¬
mus. qd̾ preceptum quoniã sic cõcluditur
ut no ad unu̾ loquatur: sic eñ dicit. qua di
cautem manducaneritis morte moriemin
Incipit exponi quomͦ sit facta femina. Et fac¬
tadicitur in adiutoriũ uiri: ut copulatione
spintili spiritales fetus ederet id est bona ope¬
ra diuine laudis. Dũ ille regit. hec optẽperat.
llea sapientia regitur. hec auiro. saput enĩ¬

Expanded text:
animae pertinet, quia ipsa ordo et aequitas anianimae pertinet, quia ipsa ordo et aequitas animae est, qua sibi ista tria concorditer copulantur; prima, prudentia; secunda, fortitudo; tertia, temperantia; et in ista tota copulatione atquesa non erat. Alia est namque in paradiso operatio, et alia in terra, quo post peccatum damnatus est. Ex eo autem quod additum est, et custodiret; significatum est qualis illa operatio erat. Namque in tranquillitate beatae vitae, ubi mors non est, omnis opera est custodire quod tenes. Accipit etiam praeceptum, de quo superius jam tractavimus . Quod praeceptum, quoniam sic concluditur, ut non ad unum loquatur; sic enim dicit, Qua die autem manducaveritis, morte moriemini; incipit exponi quomodo sit facta femina: et facta dicitur in adjutorium viri, ut copulatione spirituali spirituales fetus ederet, id est bona opera divinae laudis; dum ille regit, haec obtemperat; ille a sapientia regitur, haec a viro. Caput eni
Abbreviated transcription (Latin):
audiuit. et apłs meffabilia uerba que nõ hcet
honim loqui: hec ergo prudentia t̾ram c̾cint
que habet aurũ. & carbunculũ ⁊ lapidem ꝑra¬
qnũ id ẽ disciplinã nur̾ẽdi que ab om̃ibus t̾re¬
nił sordibus quasi decocta nitescit: sit̃ aurũ op¬
tiiũ ⁊ uerum. Qũa nulla falsitas iĩcit sicut
carbunculi fulgor nocte nõ uincit᷑: et nitame¬
ternam que niriditate lapidis prasini significa¬
tur. apter iigorẽ qui nõ arescit. Eluuius ã¬
ant᷑ ine qui c̾cuit t̾ram echiopie młtum calidã¬
a feruentẽ significat fortitudinẽ: calore acti¬
onis alacrem atq impigrã. Tercius aut̾̃ tigͥe
uadit contra assirios: et signisicat tẽperanti¬
ami que resistit libidini multũ aduersanti cõ¬
siliis prndentie. unde plerũq in scriꝑturis.
assirii aduersarioꝵ loco ponũtur. Quartꝰ
fluuins nõ est dictum contra qͥd uadat. aut
quã t̾ram circueat. Iusticia enĩ ad omĩs partes

Expanded text:
audivit et Apostolus ineffabilia verba quae non licet audivit et Apostolus ineffabilia verba quae non licet homini loqui : haec ergo prudentia terram circumit, quae habet aurum, et carbunculum, et lapidem prasinum, id est disciplinam vivendi, quae ab omnibus terrenis sordibus, quasi decocta nitescit, sicut aurum optimum; et veritatem, quam nulla falsitas vincit, sicut carbunculi fulgor nocte non vincitur; et vitam aeternam, quae viriditate lapidis prasini significatur, propter vigorem qui non arescit. Fluvius autem ille qui circuit terram Aethiopiam multum calidaatque ferventem, significat fortitudinem calore actionis alacrem atque impigram. Tertius autem Tigris vadit contra Assyrios, et significat temperantiam, quae resistit libidini, multum adversanti consiliis prudentiae. Unde plerumque in Scripturis Assyrii adversariorum loco ponitur. Quartus fluvius, non est dictum contra ququam terram circumeat: justitia enim ad omnes partes
Abbreviated transcription (Latin):
perantiam iusticiam. Dicit᷑ aut̾ physon ip
esse ganges. Geon aut̃ nilus. Qd̾ etiam in a¬
mrtutes ut dixi spiritales significantur
etiam ip̃oꝵ nõinum int̾pretatio doce qb
hebream liguam uł syram consideret uude
rusalem ꝙͣus sit uisibilrs et t̾renus iouis
nificat tam̃ ciuitatẽ pacis spiritalit᷑. Et hons
uis sit mons int̾ra spetulatõnem tamẽ aipe¬
cat. Et hoc nomen inscripturarũ auegori ds
spuitalia intelligenda sepe cnͣsfertur. Et d
descendebat ab iherusile in iherico siẽ oss as
et inuia uulneratus. saucius ⁊ semiuiuus re¬
sictus es a latronib. Ueiq locos istos terrarum
ꝙiuis scd̃m hẏstorram int̾ra inuẽiantur spiri¬
calit᷑ cogit intelligi. Prudentia ergo que signa¬
ficat ip̃am cõtemplationẽ ueritatis ab omni ore
hur̃ano aliena quia est inesfabilis: Quiã si eloqui
neiis parturis etiã potius qũa paris quia ibi.

Expanded text:
emperantiam, justitiam. Dicitur autem Phison ipse emperantiam, justitiam. Dicitur autem Phison ipse esse Ganges, Geon autem Nilus, quod etiam in Jtamen nominibus virtutes, ut dixi, spirituales significantur; quod etiam ipsorum nominum interpretatio docet, si quis hebraeam linguam vel syram consideret. Sicut Jerusalem quamvis sit visibilis et terrenus locus, significat tamen civitatem pacis spiritualiter: et Sion quamvis sit mons in terra, speculationem tamen significat; et hoc nomen in Scripturarum allegoriis ad spiritualia intelligenda saepe transfertur: et ille qui descendebat ab Jerusalem in Jericet in via vulneratus, saucius et semivivus relictus est a latronibus , utique locos istos terrarum, quamvis secundum historiam in terra inveniantur, spiritualiter cogit intelligi. 14. Prudentia ergo, quae significat ipsam contemplationem veritatis ab omni ore humano alienam, quia est ineffabilis, quam si eloqui velis, paruTis eam potius quam paris, quia ibi
Abbreviated transcription (Latin):
sum lignũ in medio paradysi plantatum ẽ.
et ideo lignũ dinoscentie boni ⁊ malidicit᷑
quia si amina que debet in ea que anterion
sunt seintendere id est in deum. et ea que pͥ¬
teriora sunt obliuisci: id est corporeas uoliꝙp¬
tateł. ad se ip̃am deserto deo cõuersa fu̾it: et
sua potentia tanquã sine deo frui uoluent
intumescit suꝑbia qd̃ est initium omĩs pec¬
cati: et cũ hoc eius pc̃cm pena fuerit cõsecuta:
exꝑiendo discit: quid int̾sit int̾ bonũ qd̾ deser¬
ut et malum quo cecidit. Et hoc erit eigustĩ¬
se de fructu arboris dinoscentie bomi ⁊ mali. De¬
cipitur ergo illi ut de omĩ ligno qd̾ est in para
natam integritatem nature sue. quasi mandi
et epulis qd̾ flumen aꝓpheta significatur in
psalmis cumidicit corrente uosuptatis tucps¬
tabis eos. hoc ẽ enĩ eden: qd̾ latine uoluptis ͥ.
Diuiditur inquatuor partes. et quatuori¬
tutes significat. prudentiã fortitudinẽ. t¬

Expanded text:
sum lignum in medio paradisi plantatum est; sum lignum in medio paradisi plantatum est; et ideo lignum dignoscentiae boni et mali dicitur, quia si anima quae debet in ea quae anteriora sunt se extendere, id est in Deum, et ea quae posteriora sunt oblivisci , id est corporeas voluptates, ad seipsam deserto Deo conversa fuerit, et sua potentia tanquam sine Deo frui voluerit, intumescit superbia, quod est initium omnis peccati. Et cum hoc ejus peccatum poena fuerit consecuta, experiendo discit quid intersit inter bonum quod deseruit, et malum in quod cecidit. Et hoc ei erit gustasse de fructu arboris dignoscentiae boni et mali. Praecipitur ergo illi ut de omni ligno quod est in paranatam integritatem naturae suae, quasi manducet epulis, quod flumen a propheta significatur in Psalmis, cum dicit, Torrente voluptatis tuae potabis eos ; hoc est enim Eden, quod latine voluptas dicitur: dividitur in quatuor partes, et quatuor virtutes significat, prudentiam, fortitudinem, t
Abbreviated transcription (Latin):
ligibilibus. N̾am delitie uel uoluptas uł
epulum hoc uerbo significari dicit᷑. si ex
hebreo in latinũ int̾precetur. positum est
aut̃ sic sine interpretatione ut aliquem
locum significare uideatur magisq figurata
faciat locutionẽ. Productum aut̃ exterra omo
aiud lignum: accipimus om̃e illad gaudumi
spiritale. id est supereminere t̾re: ⁊ non muoi¬
ui atq obrui terrenaꝵ cupiditatum implica¬
mentis. Lignũ aut̃ uite plantatum ime¬
dio paradysi sapientiam illam significat qua
oportet ut intelligat animã in medio quo¬
dam rers̃ seesse ordinatã ut quãuis subieaa
sibi habeat omẽm creaturã corpoream. supr
se tamen intelligat ẽẽ naturã dei : et neq m
dexteram declinet sibi arrogando qd̾ ño est.
neq ad sinistram ꝑ negligentiã dotempnẽ¬
do qd̾ est. Et hoc est lignum uite plantatũ
in medio paradysi. Lignũ autem scientis
bomi ⁊ mali. ipsa irem medietas amime et or¬
dinata integritas significatur. Nam et ip¬

Expanded text:
Nam deliciae, vel voluptas, vel epulum hoc verbo significari dicitur, si ex hebraeo in latinum interpretetur. Positum est autem sic sine interpretatione, ut aliquem locum significare videatur, magisque figuratam faciat locutionem. Productum autem ex terra omne illud lignum accipimus omne illud gaudium spirituale; id est, supereminere terrae, et non involvi atque obrui terrenarum cupiditatum implicamentis. Lignum autem vitae plantatum in medio paradisi, sapientiam illam significat, qua oportet ut intelligat anima, in meditullio quodam rerum se esse ordinatam, ut quamvis subjectam sibi habeat omnem naturam corpoream, supra se tamen esse intelligat naturam Dei: et neque in dexteram declinet, sibi arrogando quod non est; neque ad sinistram, per negligentiam contemnendo quod est: et hoc est lignum vitae plantatum in medio paradisi. Ligno autem scientiae boni et mali, ipsa item medietas animae et ordinata integritas significatur: nam et ip
Abbreviated transcription (Latin):
mus in illo: quia unusquisq ⁊p̃iamis nõ in¬
ꝯgrue sustinet ꝑsonã xp̃i: dicente ip̃o dño: qñ
secistis uni ex minimus meis michi fecistis..
Itq utinam frueremur sis p̾ceptum ẽ om̃i
lieio paradysi: qd̾ significat spuitales delici¬
asi fructus aut̃ spiritus ẽ. karitas. guidiũ.¬

Expanded text:
mus in illo, quia unusquisque christianus non inmus in illo, quia unusquisque christianus non incongrue sustinet personam Christi, dicente ipso Domino: Quod fecistis uni ex minimis meis, mihi fecistis . Atque utinam frueremur, sicut est praeceptum, omni ligno paradisi, quod significat spirituales delicias; Fructus autem spiritus e
Abbreviated transcription (Latin):
dicens. Ego dormiui et sompnũ cepi: et exurrexi
qm dñs suscepit me: Cormata ẽ ergo ⁊ cõiuux ec¬
cła delatere eius. id est de fide passionis ⁊ baptismi.
Nam ꝑcussum latus eius lancea sanguinẽ et aꝙͣ
ꝓfudit. factus est aut̃ ut supͣ dixi ex semine da¬
ud scd̾m carnẽ sic̃̾ apłs dicit. id est tanꝙͣ de luo
terre: cũ homo nõ esset qui operaret᷑ in t̾ra qͥa
nullus homo operatꝰ est in uirgine dequa natꝰ
est xp̃c. ¶ ons aut̃ ascendebat de terra. et irri¬
gabat om̃em faciẽ cerre: facies t̾re. id est digi¬
tas terre: mat̾ dñi uirgo maria rectissime acci¬
pitur: quã irrigauit sp̃c sanctus: qui fontis et
ame noĩe in euangłio significatur: ut quasĩ
delimo tali homo ille fieret: qui cõstitutꝰ est ĩ
paradyso. ut operaretur ibi ⁊ custodiret. id ẽ
in uolũtate patrisut eam ĩplereret atq ser
uaret. Nam p̾ceptum qd̾ accepit nos accepi¬

Expanded text:
dicens: Ego dormivi, et somnum cepi; et exsurrexi, dicens: Ego dormivi, et somnum cepi; et exsurrexi, quoniam Dominus suscepit me . Formata est ergo ei conjux Ecclesia de latere ejus, id est de fide passionis et Baptismi. Nam percussum latus ejus lancea, sanguinem et aquam profudit . Factus autem, ut supra dixi, ex semine David secundum carnem, sicut Apostolus dicit , id est tanquam de limo terrae, cum homo non esset qui operaretur in terra, quia nullus homo operatus est in Virgine, de qua natus est Christus. Fons autem ascendebat de terra, et irrigabat omnem faciem terrae. Facies terrae, id est dignitas terrae, mater Domini virgo Maria rectissime accipitur, quam irrigavit Spiritus sanctus, qui fontis et aquae nomine in Evangelio significatur ; ut quasi de limo tali homo ille fieret, qui constitutus est in paradiso, ut operaretur et custodiret, id est in voluntate Patris, ut eam. Nam praeceptum quod accepit, nos accepi
Abbreviated transcription (Latin):
dunt egda patre exii. et uem in hũc mũdũ.
pon soco relinquit quia deusloco nõ contine¬
cr neq auersione pecrati sicut aporesrate re¬
ipm ño cõmutatõnẽ nature. dei significat
s aureptone inferioris persone id ẽ humane.
o hocualet etũ qd̾ dicitur. semet ip̃m exia¬
muit. quia ni in ea dignitate apparuit homi¬
nin suqua ẽ apud patrem blandiens eoꝵ in¬
fumitati. qui cor mũdũ nõdum habebant
ande uideret᷑ uerbum in principto deus apd̃
deum. Quid ẽ ergo qd̾ diximꝰ relinquit patr̃e:
nisi relinqͥt apparere hominib sicut est apd̾
pitrem: Itẽ relinquit et matre id ẽ sinagoge
ueteris atq carnalẽ obseruatõnem: que illi
mater erat ex semine dauid scd̾m carnem. Et
adhesit uxori sue. id est ecclesie ut sint duoin
carne una. Dicit enĩ apłs: ip̃m ẽẽ caput eccłie et
etcłiam corpus enis. Ergo et ip̃e soporatus ẽ dor¬
mitatõne passionis: ut ei cõunx eccłia forma¬
retur. Quam dormitatõnẽ cantat ꝑ ꝓphetam.

Expanded text:
dixit: Ego a patre exivi, et veni in hunc mundum . Non loco reliquit, quia Deus loco non continetur, neque aversione peccati, sicut apostatae ren commutationem naturae Dei significat, urae inferioris personae, id est humanae. Ad hoc valet etiam quod dicitur, Semetipsum exinanivit ; quia non in ea dignitate apparuit hominibus in qua est apud Patrem, blandiens eorum infirmitati, qui cor mundum nondum habebant, unde videretur Verbum in principio Deus apud Deum . Quid est ergo quod diximus, reliquit Patrem, nisi, reliquit apparere hominibus sicut est apud Patrem? Item reliquit et matrem, id est Synagogae veterem atque carnalem observationem, quae illi mater erat ex semine David secundum carnem, et adhaesit uxori suae, id est Ecclesiae, ut sint duo in carne una. Dicit enim Apostolus ipsum esse caput Ecclesiae, et Ecclesiam corpus ejus . Ergo et ipse soporatus est dormitione passionis, ut ei conjux Ecclesia formaretur, quam dormitionem cantat per prophetam
Abbreviated transcription (Latin):
corpus: est nr̃o corpore atq excellentius.
propterea hiis uerbis etiam spiritales de¬
litie quas ht beata uita figurate explican¬
tur. et ad orientem paradysus plantatur.
Intelligamus aut̾ nostra gaudia signifi¬
care omne lignũ formosum ad aspectum
intelligentie. et bonũ ad escam que non
corrłipitur: qua beate anime pascuntur
Nam et dñc dicit. Operamini escam que
non corrũpit᷑. ut est om̃is ratio que aibus
est amime. ad orient̾e lucem sapientie in e

Expanded text:
corpus est nostro corpore atque excellentius; corpus est nostro corpore atque excellentius; propterea his verbis etiam spirituales deliciae, quas habet beata vita, figurate explicantur, et ad orientem paradisus plantatur. Intelligamus autem nostra gaudia spiritualia significare omne lignum formosum ad aspectum intelligentiae, et bonum ad escam quae non corrumpitur, qua beatae animae pascuntur: nam et Dominus dicit, Operamini escam quae non corrumpitur ; ut est omnis ratio, quae cibus est animae. Ad orientem, lucem sapientiae in
Abbreviated transcription (Latin):
potentia rationalis: qua distat apecoribus
et eius nature lege dũatur. De qua dicit a¬
postolus. Llemo scit que sũt hominis nisi
spũs hominis qui in ip̃o est: ne forte si pro¬
baretur hiis testimoniis animã factam.
esse. ño deessent qui dicerent sp̃m hominiᷤᷤ
no esse factam: et ip̃m arbitrarent᷑ eẽ na¬
turam dei. et in ip̃m dicerent partem dei es¬
se cõuersam: cum illa insufflatio facta esb.
qd sana doctrina similit̾ respuit: quia et
ipse spũs hominis cũ aliquando errat et.
aliquando prudent̾ sapit: mutabilẽ seeẽ
cłamat qd̾ nullo modo de natirra dei fas ẽ
deu̾s est. cũ adhuc sub tantis incioꝵ ⁊ mise¬
riarum molibus gemat. Nlunc iam uidea
mus ip̃am bĩtudinem hominis que para¬
dysi nomine significatur. Nam quoniã
innemoribus delitiosa quies hominũ eẽ
solet et corporeis sensib nostris de oriente
luñ oritur celumq cõsurgit qd̾ superius

Expanded text:
potentia rationalis, qua distat a pecoribus, potentia rationalis, qua distat a pecoribus, et eis naturae lege dominatur. De quo dicit Apostolus: Nemo scit quae sunt hominis, nisi spiritus hominis qui in ipso est . Ne forte si probaretur his testimoniis animam factam esse, non deessent qui dicerent spiritum hominis non esse factum, et ipsum arbitrarentur esse naturam Dei, et in ipsum dicerent partem Dei esse conversam, cum illa insufflatio Dei facta est. Quod sana doctrina similiter respuit, quia et ipse spiritus hominis cum aliquando errat, et aliquando prudenter sapit, mutabilem se esse clamat: quod nullo modo de natura Dei fas est Deus est, cum adhuc sub tantis vitiorum et miseriarum molibus gemat. CAPUT IX.-- Pamus ipsam beatitudinem hominis, quae paradisi nomine significatur: nam quoniam in nemoribus deliciosa quies hominum esse solet, et corporeis sensibus nostris de oriente lumen oritur, coelumque consurgit, quod superius
Abbreviated transcription (Latin):
est insusfiauit in eum sp̃m uite. et factur
est homo in animã uiuentẽ credamus iliã
ueluti patrem nature dei manimã homĩt
fuisse conu̾sam: et cogamur dicere naturã
dei mutabilẽ et̃. in quo errore maxime istos
manicheos ueritas p̾mit. Sicut enĩ mat̾
om̃ium hereticoꝵ superbia. ausi sũt dicere
qd̾ natura dei sit anima: et hinc urgentur
a nobis: cũ eis dicuus. Ergo natura dei ec¬
rat et misera est. et nicͥorum labe corrũpit᷑
et peccat: aut etiã ut uos dicitis nature co¬
trarie sordibus inquinatur: Et cetera ta¬
lia que de natura dei nesas est dicere. Nam
factam ẽẽ animã ab om̃ipotente deo et ideo ñ
illam esse partem dei uel naturã dei maĩfeste
alio loco scriptum est: dicente ꝓpheta. Et qui
finxit spiritũ omnib ipse scit omĩa. Et alio
loco. Qui finxit spiritum hom̃is in ip̃o Er¬
go factum eẽ spiritum hominis: maĩfeste
hiis testimoniis approbatur. Sp̃o autẽ ho¬
minis in scripturis dicitur ipsius anime

Expanded text:
ctus est homo in animam viventem, credamus illam veluti partem naturae Dei in animam hominis fuisse conversam, et cogamur dicere naturam Dei esse mutabilem: in quo errore maxime istos Manichaeos veritas premit. Sicut enim est mater omnium haereticorum superbia, ausi sunt dicere quod natura Dei sit anima. Et hinc urgentur a nobis, cum eis dicimus, Ergo natura Dei errat et misera est, et vitiorum labe corrumpitur et peccat; aut etiam, ut vos dicitis, naturae contrariae sordibus inquinatur: et caetera talia quae de natura Dei nefas est credere. Nam factam esse animam ab omnipotente Deo, et ideo non illam esse partem Dei vel naturam Dei, manifeste alio loco scriptum est, dicente propheta, Et qui finxit spiritum omnibus, ipse fecit omnia : et alio loco, Qui finxit spiritum hominis in ipso . Ergo factum esse spiritum hominis, manifeste his testimoniis approbatur. Spiritus autem hominis in Scripturis dicitur ipsius animae
Abbreviated transcription (Latin):
do. Que suggestio cum facta fuerit: si cupsai
nr̃a nõ mouebit᷑ ad peccandum: excludtͭa
pentis astucia. Siautẽ mota fuent: quibe
młieri ꝑsuasuim erit. S aliqñ ratio uunlis
etiam conmotã cũpiditatẽ resrenat atqe
pescit. Qd̾ cũ sit ño labimur in peccatꝰ s
cũ aliquãta luctatrone coronamur. d
tur i cosensione costientia. Quo aute meꝰ¬

Expanded text:
endo: quae suggestio cum facta fuerit, si cupiditas endo: quae suggestio cum facta fuerit, si cupiditas nostra non movebitur ad peccandum, excludetur serpentis astutia; si autem mota fuerit, quasi mulieri jam persuasum erit. Sed aliquando ratio viriliter etiam commotam cupiditatem refrenat atque compescit. Quod cum fit, non labimur in peccatum, sed cum aliquanta luctatione coronamur. Si tur in consensione conscientia. CAPUT
Abbreviated transcription (Latin):
eni accessit ad iudam quãdo et ꝑsuasit ut do¬
minũ traderet: Nunqͥt in locis per hos ocu¬
los ei insus est᷑ Set utiq ut dc̃m est: incor eꝰ
intrauit. Repellit autem illũ homo: si para¬
dysum custodit. Posuit enĩ deus hominẽ in
paradyso ut operaretur et custodiret eũ quia¬
et sic de eccletia dicitur in canticis canticorũ
Ortus conclusus fons signatus quo utiq
nõ admittit᷑ peruersitatis ille ꝑsuasor. Set tam̃
ꝑnulierẽ decipit. Non enĩ ratio etiam nr̃a.
deduci ad cõsensionẽ peccati põt. insi cũ deleta¬
tio mota fuerit᷑. ¶n illa parte animi que d
optemperare rationi tanquã rectori uiro cu
am ñc in uno quoq nr̃m nichilalindagt̃
cũ ad peccatum quisq delabit᷑ qũa tũc actũ
est in illis tribus serpente młiere et niro.
ham primo fit suggestio siũ per cogitatois
suie per sensus corporis: uel inidendo. uꝰ ta¬
gendo: uł audiendo. uel gustando: uł olfics¬

Expanded text:
enim accessit ad Judam, quando ei persuasit ut Doenim accessit ad Judam, quando ei persuasit ut Dominum traderet? numquid in locis, aut per hos oculos ei visus est? Sed utique, ut dictum est, intravit in cor ejus . Repellit autem illum homo, si paradisum custodiat. Posuit enim Deus hominem in paradiso, ut operaretur et custodiret: quia sic de Ecclesia dicitur in Canticis canticorum, Hortus conclusus, fons signatus ; quo utique non admittitur perversitatis ille persuasor. Sed tamen per mulierem decipit: non enim etiam ratio nostra deduci ad consensionem peccati potest, nisi cum delectatio mota fuerit in illa parte animi, quae debet obtemperare rationi tanquam rectori viro. 21. Etiam nunc in unoquoque nostrum nihil aliud agitur, cum ad peccatum quisque delabitur, quam tunc actum est in illis tribus, serpente, muliere, et viro. Nam primo fit suggestio sive per cogitationem, sive per sensus corporis, vel videndo, vel tangendo, vel audiendo, vel gustando, vel olfaci
Abbreviated transcription (Latin):
autẽ dictum est qd̾ in paradyso erat serpens.
set erat serpens int̾ beilias quas fecit deus. Pot¬
dẏsus naniq beatam uitã ut suꝑuis dixi shns¬
ficat. In qua iam nõ erat serpens. quia iam di¬
bolus erat et desua beatitudine ceciderat. quia
in ueritate nõ stecit. Nec mirandum ẽ. quoꝰ¬
modo loqui mulieri potuerit. cũ illi esset ̃ pa¬
radyso: et ille nõ esset. Non enĩ aut illa scd̾m.
locũ erat in paradyso. set potius scd̾m beatitu¬
dinis affectum. Int etiam si locus est talis qͥ
paradysus uocetur in quo corporalit̾ adamet
mulier habitabant: etiam dẏaboli accessim.
corporaliter intelligere debemus: Non utiq
set spiritalit̾ sic̃ apłs dicit. scd̾m principem po¬
testatis aeris huius: sp̃c qui ñc operatur i
filiis diffidentie. Hunquid ergo infibilit̾ eis
apparet aut quasi corporeis locis accedit ade
stionibus resistunt qui uere dicunt. qd̾ item.
apło dicit: ño enĩ ignoramꝰ astucias eiꝰ. Quon̾

Expanded text:
autem dictum est quod in paradiso erat serpens, sed erat serpens inter bestias quas fecit Deus. Paradisus namque beatam vitam, ut superius dixi, significat , in qua jam non erat serpens, quia jam diabolus erat; et de sua beatitudine ceciderat, quia in veritate non stetit. Nec mirandum est quomodo mulieri loqui potuerit, cum illa esset esset; non enim aut illa secundum locum erat in paradiso, sed potius secundum beatitudinis affectum: aut etiamsi locus est talis qui paradisus vocetur, in quo corporaliter Adam et mulier habitabant, etiam diaboli accessum corporaliter intelligere debemus? Non utique, sed spiritualiter, sicut Apostolus dicit, Secundum principem potestatis aeris, spiritus qui nunc operatur in filiis diffidentiae . Numquid ergo visibiliter eis apparet, aut quasi corporeis locis accedit ad estionibus resistunt, qui vere dicunt, quod item dicit Apostolus: Non enim ignoramus astutias ejus . Quomodo
Abbreviated transcription (Latin):
na. id est ocultantes simplicitatẽ: de qua iam
mubesdebat astuta suꝑbia. folia uero sia prur¬
um quedam significant. Si hoc bene in rebus
ficorporeis dicitur: qm̃ miris modis animus
pautur cupiditate ⁊ delectatõne ĩtiendi. unde
tam utine falsi dicũt᷑: qui iocari amant. In io¬
nł aut᷑ utiq simulatio prncipatũ tenet. Ataq¬

Expanded text:
sua, id est occultantes simplicitatem, de qua jam sua, id est occultantes simplicitatem, de qua jam erubescebat astuta superbia. Folia vero fici pruritum quemdam significant, si hoc bene in rebus incorporeis dicitur, quem miris modis animus patitur cupiditate, et delectatione mentiendi. Unde etiam latine salsi dicuntur, qui jocari amant. In jocis autem utique simulatio principatum tenet. CA
Abbreviated transcription (Latin):
et quia bonũ est oculis ad uidendum et cognoscẽ¬
dum. Quomodo uidebat si clausi erant oculi: s
hoc dictum ẽ ut intelligeremꝰ eos oculos esse aper¬
tos postea qu̾a de fructu illo acceperũt quib se
nudos uidebant. et displicebant sibi: id est oculo
astutie quib simplicitas displicet. Cum enĩ quis¬
q cerident ab illa intima et secretissima luce u̾¬
tatis: nichil ẽ unde uelit place̾ superbia nisi fradu¬
lentis simulatõib. Hic enĩ et ypocrisis nascitur
in qua multũ sibi uident᷑ cordati qui potuerint
fallere et decipere quẽ uoluerint. Dedit enim
mulier uiro suo et manducauerũt ⁊ aꝑtisũt
oculi eoꝵ. De quib iam dc̃m est. Et tunc ui¬
terunt quia nudi essent: Sed oculis peru̾sis
quib illa simplicitas que nuditatis nonuĩe.
signisicata ẽ. erubescenda uidebatur. Itaq ut
am n̾o essent simplices feterunt sibi de foli
le fici suctinctoria: tanquã tegentes pudenda

Expanded text:
et quia bonum est oculis ad videndum, et cognoscenet quia bonum est oculis ad videndum, et cognoscendum. Quomodo videbat, si clausi erant oculi? Sed hoc dictum est, ut intelligeremus eos oculos esse apertos, posteaquam de fructu illo acceperunt, quibus se nudos videbant, et displicebant sibi, id est oculos astutiae, quibus simplicitas displicet. Cum enim quisque ceciderit ab illa intima et secretissima luce veritatis, nihil est unde velit placere superbia, nisi fraudulentis simulationibus. Hinc enim et hypocrisis nascitur, in qua multum sibi videntur cordati, qui potuerint fallere et decipere quem voluerint. Dedit enim mulier viro suo, et manducaverunt, et aperti sunt oculi eorum, de quibus jam dictum est; et tunc viderunt quod nudi essent, sed oculis perversis, quibus illa simplicitas quae nuditatis nomine significata est, erubescenda videbatur. Itaque ut jam non essent simplices, fecerunt de foliis fici sibi succinctoria, tanquam tegentes pudenda
Abbreviated transcription (Latin):
dciebat em̃ d̾s qm̃ qua die manducaueritis ex
co aperient᷑ oculi nr̃i quid intelligatur nisi
pilasñ esse ut sub deo esse nollent. s in sua po¬
ꝑsiate potius sine dño. ut legẽ eius nõ obser¬
uarent: quasi inuidenti sibi ne se ip̃i regerent
no indigerentes illiꝰ int̾no lumine. sed uten¬
tes ꝓpa ꝓudentia quasi oculis siris ad dinosce̾¬
diim uonũ et malũ. qd̾ ille ꝓhibuisset. hoc
et ergo qd̾ ꝑsuasum est. ut suã potestate ni¬
mnis amarent: et cũ esse deo pares uolũt illame¬
dietate per quã deo subiecti erant. et corpora sb̾.¬
iecta habebant. tanꝙͣ fructu arboris cõstitute
in medio paradysi male utentur. id est cõtra
legem dei. atq ita qd̃ acceperant amitterent.
dñ id qd̾ ño acceperant nsurpare uoluerunt
son cnĩ accepit hominis natura. ut per suam
porestatem deo nõ regente beata sit: quia nullo re¬
gente per suã potestatẽ beatꝰ esse solus d̾s põt. Et
idit inquit mulier quia bonũ ẽ lignũ ad escam

Expanded text:
ciebat enim Deus quoniam qua die mandacaveritis ex eo, aperientur oculi vestri, quid hic intelligitur, nisi persuasum esse ut sub Deo esse nollent, sed in sua potestate potius sine Domino, ut legem ejus non observarent, quasi invidentis sibi ne se ipsi regerent, non indigentes illius interno lumine, sed utentes propria providentia, quasi oculis suis, ad dignoscendum bonum et malum, quod ille prohibuisset? Hoc est ergo quod persuasum est, ut suam potestatem nimis amarent, et cum Deo esse pares vellent, illa medietate, per quam Deo subjecti erant, et corpora subjecta habebant, tanquam fructu arboris constitutae in medio paradisi, male uterentur, id est contra legem Dei; atque ita quod acceperant amitterent, dum id quod non acceperant, usurpare voluerunt. Non enim accepit hominis natura, ut per suam potestatem Deo non regente beata sit; quia nullo regente, per suam potestatem beatus esse solus Deus potest. 23. Et vidit, inquit, mulier quia bonum est lignum ad escam;
Abbreviated transcription (Latin):
littã sonat: et potuenit euitare blasphemias
et omĩa congruentia fidei catholice predicare.
nõ solum ei nõ est inuidendũ s precipuis.
młtum q laudabilis intellector habendus ẽ.
Siaut̾ nullus exitus datur ut digne ⁊ pie d̾o
que scripta sunt intelligant᷑. nisi figurate:
atq in enigmate proposita ista credamꝰ. habẽ¬
tes auctoritatẽ apostolicã. a quib tam młta
de libris ueteris testam̃ti soluũtur eniginata.
modũ quẽ intẽdimꝰ teneamꝰ adiuiate illo qui
nos petere querere. et pulsare adhortatur ut
om̃s istas figuras rerum scd̃m catholicã fidẽ
siue que ad hystoriam. siũ que ad ꝓphetiam ꝑ¬
tunẽt explicemꝰ: ñ p̾iudicantes meliori dili¬
gentioriq tractur siue ꝑ nos siue ꝑ alios qͥb
dñs reuelare dignatur. factus est dies ergo.
uiridia agri anteꝙͣ eent suꝑ t̾ram. et om̃e pa¬
bulum agri. Superius sept̃e dies numerabã¬

Expanded text:
littlittet omnia congruentia fidei catholicae praedicare, non solum ei non est inuidendum, sed praecipuus multumque laudabilis intellector habendus est. si autem nullus exitus datur, ut pie et digne deo quae scripta sunt intellegantur, nisi figurate atque in aenigmatis proposita ista credamus habentes auctoritatem apostolicam, a quibus tam multa de libris ueteris testamenti soluuntur aenigmata, modum, quem intendimus, teneamus adiuuante illo, qui nos petere, quaerere et pulsare adhortatur, ut omnes istas figuras rerum secundum catholicam fidem, siue quae ad historiam siue quae ad prophetiam pertinent, explicemus non praeiudicantes meliori diligentiorique tractatui siue per nos siue per alios, quibus dominus reuelare dignatur. haec tunc dixi. nunc viride agri, antequam essent super terram, et omne pabulum agri. Superius septem dies numeran
Abbreviated transcription (Latin):
ideret et uiueret in et̾nũ: dimisit eñ dñe dͥs
de paradyso suauitatis ut operaret᷑ terrã de qua
n ũptus fuerat. Et eiectus foras de paradyso.
moratus est cont᷑ paradysum uoluptatis. Et
cherubim et illam flãmta framtã que uersat᷑
posuit deus ad custodiendã mã arbori ute..
Hec secreta uerboꝵ si ño rep̾hendẽtes et accusa
i auerentes et reu̾tentes manichei mallent
biitere u̾o essent utiq manichei s daretur
omtib et querentes imie̾iret:. & pulsantib
st ordri. plures enĩ questiones in hoc sermo
it popont qui dilgentia pra querunt qua
isti miferi atq impii. Set hoc int̾ est qd̾ illi
querunt ut inueniant. isti nichil laborant
nisi nõ inuenire qd̾ querunt. Hic totus sermo
primo scd̃m hystoriam discutiendus ẽ: deinde
scd̃m ꝓpheciam. Scd̾m hystoriam facta nartã¬
tur. secũdũ ꝓphetiam futura p̾m̃tiant᷑. Sane
quisquis uoͣiuerit omĩa q̃ dicta sunt scd̾m lit¬
teram accipere id ẽ nõ alit̾ intelligere quam

Expanded text:
num, dimisit eum Dominus Deus de paradiso suavitatis, ut operaretur terram de qua et sumptus fuerat. Et ejectus foras de paradiso, moratus est contra paradisum voluptatis. Et Cherubim et illam flammeam frameam quae versatur, posuit Deus ad custodiendam viam arboris vitae.ec secreta verborum si non reprehendentes et accusantes, sed quaerentes et reverentes Manichaei mallent discutere, non essent utique Manichaei; sed daretur petentibus, et quaerentes invenirent, et pulsantibus aperiretur. Plures enim quaestionesnt, qui diligentia pia quaerunt, quam isti miseri atque impii: sed hoc interest, quod illi quaerunt ut inveniant, isti nihil laborant, nisi non invenire quod quaerunt. Hic ergo totus sermo primo secundum historiam discutiendus est, deinde secundum prophetiam. Secundum historiam facta narrantur, secundum prophetiam futura praenuntiantur. Sane quisquis voluerit omnia quae dicta sunt, secundum litteram accipere, id est non aliter intelligere quam
Abbreviated transcription (Latin):
in carnenna. Et erant anbo nudi adam
et młier eius: et ñõ confũdebant. serpcis
aut̃ erat sapientior om̃rũ bestiarum quie
rant super tertã: quas fecerat dñs deuł q
dixit serpens ad młerem. Quare dixit d
ne edatis ab om̃i ligno qd̾ est in paradynis
dixit mulier ad serpentem. Ex om̃i ligus
qd̾ est in paradyso edemus: a fructuant.¬

Expanded text:
in carne una. Et erant ambo nudi, Adam in carne una. Et erant ambo nudi, Adam et mulier ejus, et non confundebantur. 2. Serpens autem erat sapientior omnium bestiarum, quae erant super terram, quas fecerat Dominus Deus. Et dixit serpens ad mulierem: Quare dixit Deus ne edatis ab omni ligno quod est in paradiso? Et dixit mulier ad serpentem: Ex omni ligno quod est in paradiso edemus; a fructu aut
Abbreviated transcription (Latin):
rat deus ex om̃i genere pecoꝵ. et ex om̃i gen̾s
bestiarũ agri ⁊ ex om̃i genere uolatiliũ ꝑdu¬
xit ea ad adam ut iuderet quid ea uocaret
Et uocauit ea omĩa adam animã uiisa. hoc
est nom̃ eius. Et post hoc uocauit adam no¬
mina om̃iũ pecorũ. et om̃iũ auium celi. c
om̃iũ bestrarũ agri. Et scd̃m qd̾ uocauit eaa¬
dam: hoc est nom̃ eoꝵ us in hodiernũ diem.
Ip̃i aut̃ ade nõdũ fuit adiutoriũ simile ili
et inmisit dñs soporẽ in adam: et obdormunt.
Et sũꝑsit deus unam ex costis eius ⁊ impleuit
locum eius carne. Et formauit deus costam
qutã accepit ab ad adam in młierem. ⁊ addu¬
rit illamad adam: ut uideret quid eã uoca¬
ret. Et dixit adam. hoc ñt os de ossib meil et
carode carne mea. Hec uocabitur mulier.
qm de uĩro suo sũpta est: et hec ent michi
adiutoriũ. propter hoc relinquet hõ patĩ
et matrẽ. ⁊ adiũgetur uxori sue rerunt duo

Expanded text:
rat Deus ex omni genere pecorum, et ex omni genere rat Deus ex omni genere pecorum, et ex omni genere bestiarum agri, et ex omni genere volatilium xit ea ad Adam, ut videret quid ea vocaret: et quod vocavit ea omnia Adam animam vivam, hoc est nomen ejus. Et post haec vocavit Adam nomina omnium pecorum, et omnium avium coeli, et omnium bestiarum agri; et secundum quod vocavit ea Adam, hoc est nomen eorum usque in hodiernum diem. Ipsi autem Adae nondum fuit adjutorium simile illi. Et immisit Deus soporem in Adam, et obdormivit: et sumpsit Deus unam de costis ejus, et implevit locum ejus carne, et formavit Deus costam quam accepit ab Adam in mulierem. Et adduxit illam ad Adam, ut videret quid eam vocaret. Et dixit Adam, Hoc nunc os ex ossibus meis, et caro de carne mea: haec vocabitur mulier, quoniam de viro suo sumpta est; et haec erit mihi adjutorium. Propter hoc relinquet homo patrem et matrem, et adjungetur uxori suae; et erunt duo