comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
u̾sa est. Quib duob reꝑtis nata est illa libͣ¬
tioꝵ et calculoꝵ.ł latoꝵ ꝑfessio. uelut q̃dã
gramatice infancia. qũã narto litteratõm
uocat: grece aũ quõ appelłatur: nõ satis ĩ
p̾sentia recolo. Progressa deinde tõ aĩadũ¬
signauerat alios eẽ qui mod̾ato uarie
hiatu quasi enodati ac simplices faucibꝰ
sine ulla collisione defluerent: auos duu̾so
p̃ssu oris. tenete tñ auꝙ̃ sonum: extremos
aũ qui nsi adiũctis sibi primis erũpere ñ
uaierent. Itaq litteras hoc ordine quo ex¬
põite sunt: uocales. semiuocales. et mutã
noĩauit. Demde siłlabas notauit. Denide
u̾ba in octo gn̾a formasq digesta sunt: oĩs¬
q illoꝵ motus. integritas. nnctura. perite¬
sb̾tilit̾ q distincta st̃. Inde iam numerorum
et dim̾isionis nõ ĩmenor adiecit aĩmũ in
ip̃as uocum et sillabaꝵ uarias moras. atq
inde spacia tẽporis. ana dupia et aua sini¬

Expanded text:
uersa est. quibus duobus repertis nata est illa libruersa est. quibus duobus repertis nata est illa librariorum et calculonum professio uelut quaedam grammaticae infantia, quam Uarro litterationem uocat; Graece autem quomodo appelletur, non satis in praesentia recolo. Progressa deinde ratio animaduersignauerat, alios esse, qui moderato uarie hiatu quasi enodati ac simplices faucibus sine ulla conlisione defluerent, alios diuerso pressu oris, tenere tamen aliquem sonum, extremos autem, qui nisi adiunctis sibi primis erumpere non ualerent. itaque litteras hoc ordine, quo expositae sunt, uocales semiuocales et mutas nominauit; deinde syllabas notauit. deinde uerba in octo genera formasque digesta sunt omnisque illorum motus integritas subtiliterque distincta sunt. Inde jam numerorum et dimensionis non immemor, adjecit animum in ipsas vocum et syllabarum varias moras; atque inde spatia temporis alia dupla, alia sim
Abbreviated transcription (Latin):
ẽ. Ergo iam tria gn̾a st̾ rer̃. in quib alud rõ¬
nabile apparet. Unũ est in factis. ad auꝙp̃
finem relatis. Alt̾m indicendo. Cerciũ in
delectando. Primũ nos admonet. ncħ̾ te¬
mere facere. Secũd̾ recte docere. Ultimũ
dũ duo in disciplinis: de quib ũt agimꝰ
gebatur: cũ quib illi etat rõ ip̃a ꝯmunis. uec
homim homo firmissime sociari posset. nͥ col¬
loquerẽtur. atq ita sͥ mẽtes suas cognatões¬
q quasi refund̾ent. uidit eẽ ĩponenda reb
uocabula .i. significantes quosdam sonos. ut
qm̃ seutire aiõs suos nõ pot̾ant. ad eos sͥ copu¬
landos sensu quasi int̾prete ut̾entur. s au¬
dmi absentiũ u̾ba nõ pot̾ant. Ergo ilła rõ pe¬
perit litt̾as. notatis om̃ib horis ae lingue so¬
nis atq discretis. Nich̾ aũ horũ fac̾e pot̾at.
sed muititudo rer̃ sine quodam defixo ter¬
mino infinite patere iud̾etur. Ergo utili¬
tas numerandi magna necessitate ammad¬

Expanded text:
\'. Ergo iam tria genera sunt rerum, in quibus illud rationabile apparet, unum est in factis ad aliquem finem relatis, alterum in discendo, tertium in delectando. primum nos admonet nihil temere facere, secundum recte docere, ultimum autem duo in disciplinis, de quibus nunc agimgebatur, cum quibus illi erat ratio ipsa communis — nec homini homo firmissime sociari posset, nisi conloquerentur atque ita sibi mentes suas cogitationesque quasi refunderent — uidit esse inponenda rebus uocabula, id est significantes quosdam sonos, ut, quoniam sentire animos suos non poterant, ad eos sibi copulandos sensu quasi interprete uterentur. sed audiri absentium uerba non poterant; ergo illa ratio peperit litteras notatis omnibus oris ac linguae sonis atque discretis. nihil autem horum facere poterat, si multitudo rerum sine quodam defixo termino infinito patere uideretur. ergo utilitas numerandi magna necessitate animad
Abbreviated transcription (Latin):
Et qd̾ eis dc̃m est habete potestatẽ pisciũ ma¬
ris ⁊ uolatiliũ celi ⁊ repentiũ õĩum que repit
suꝑ t̾ram: saluo quidem intellectu quo mãife¬
stum ẽ om̃ib hiis animalib hominẽ rõne
dũari. recte tamen intelligitur eciam spirita¬
lit̾ ut om̃s affectõnes. ⁊ motus animi quos ha¬
benius istis animalib similes subditos habe¬
rent. et eoꝵ diu̾arentur ꝑtemperãtia ⁊ mode¬
stiam. Cum enĩ ñ regũtur isti motus erũpũt
⁊ ꝑgunt in fedissimas cõsuetudines: et post
ꝑniciosas diu̾sasq delectatones nos rapiunt
et faciũt similes om̃i generi bestiarum. Cũ
aut̃ regũtur: et subicumt᷑ om̃ino mansne¬
scunt: et nobiscũ concordit̾ uiuũt. Nõ em̃
aliemi a nobis sũt motus animi nr̃i. pascũt᷑
etiam nob̾ cũ cognit̾one rationũ ⁊ moꝵ opti¬
moꝵ et uite et̾ne: tãꝙͣ herbis seminalib et
lignis fructiferis: ⁊ herbis uiridib. Et hec est

Expanded text:
otestatem piscium maris, et volatilium coeli, et repentium omnium quae repunt super terram: salvo quidem intellectu, quo manifestum est omnibus his animalibus hominem ratione dominari; recte tamen intelligitur etiam spiritualiter, ut omnes affectiones et motus animi, quos habemus istis animalibus similes, subditos haberemus, et eorum dominaremur per temperantiam et modestiam. Cum enim non reguntur isti motus, erumpunt et pergunt in foedissimas consuetudines, et per diversas perniciosasque delectationes nos rapiunt, et faciunt similes omni generi bestiarum. Cum autem reguntur et subjiciuntur, omnino mansuescunt et nobiscum concorditer vivunt. Non enim a nobis alieni sunt motus animi nostri. Pascuntur etiam nobiscum cognitione rationum et morum optimorum, et vitae aeternae, tanquam herbis seminalibus et lignis fructiferis et herbis viridibus. E
Abbreviated transcription (Latin):
est qd̾ onĩa in m̃sura ⁊ mĩo et pondere dispo¬
suerit. Sic fortasse uberiorẽ fructũ capias cũ
deum laudas in hũilitate formice: quã trã¬
sis fluuiũ in alicuiꝰ ium̃ti altitudine Et
um maris. ⁊ uolatiliũ celi et om̃iuĩ pecorũ¬
cõpletur dres sextus. Istam maxĩe questionẽ
solent manichei loquacit̾ agitare ⁊ insultare
felicit̾ querũt. utrũ ht̃ deus nares ⁊ dentes. et
barbam. et m̾bra etiam ĩtenora: ⁊ cetera que
in nobis sunt necessaria. In deo aut̃ talia ri¬
diculum ẽ ĩmo impiũ credere. ⁊ ideo negant
hõiem factum ẽẽ ad ymaginẽ ⁊ similitudinẽ
dei. Quib respondemus m̃bra quidẽ ista in scrip¬
turis plerũq noĩan cũ deus insinuatur an¬
dientibus paruulis: et hoc nõ solũ in ueteris
testam̃ti libris. sed etiã in noui. Lam ⁊ oculi
dũi cõmemorant᷑ ⁊ aures ⁊ labia. ⁊ pedes. et ad

Expanded text:
est, quod omnia in mensura, et numero, et pondere dispoest, quod omnia in mensura, et numero, et pondere disposuerit . Sic fortasse uberiorem capies fructum, cum Deum laudas in humilitate formicae, quam cum transis fluvium in alicujus jumenti altitudine. um maris, et volatilium coeli, et pecorumcompletur dies sextus. Istam maxime quaestionem solent Manichaei loquaciter agitare, et insultare feliciter quaerunt utrum habeat Deus nares et dentes et barbam, et membra etiam interiora, et caetera quae in nobis sunt necessaria. In Deo autem talia ridiculum est, imo impium credere, et ideo negant hominem factum esse ad imaginem et similitudinem Dei. Quibus respondemus, membra quidem ista in Scripturis plerumque nominari, cum Deus insinuatur audientibus parvulis; et hoc non solum in Veteris Testamenti libris, sed etiam in Novi. Nam et oculi Dei commemorantur, et aures, et labia, et pedes, et ad
Abbreviated transcription (Latin):
facerent s ip̃i considerantes pulchritudines¬
om̃s et sũmas ⁊ infimas d̾m arcificem ubiq.
laudarent. Et qm̃ nusqͣm offenditur ratio si¬
abi forte sensus carnalis offenditur: n̾o rer̃
tirent. Et cerce omĩa aĩalia aut utilia sũt
nobis aut ꝑniciosa: aut suꝑflua. Adu̾sus
inilia nĩ hñt quid dicant. De ꝑuiciosis aut̃
sideremus ⁊ eam nobis pietatis meritis cõpare¬
mus. Desuꝑfluis uero quid nob̾ est q̃rere᷑ Si
tibi displicet qd̃ nõ ꝓsint placeat qd̾ nõ obsĩt
quia ⁊ si domui nr̃e nõ sint necessaria eis tam̃
Hanc eñĩ młto melius administrat d̾s quã
inusqͥsq nr̃m domũ suam. Usurpa ergo uti¬
lia. caue ꝑinciosa: relinque suꝑflua. In om̃i¬
bus tamen cũ m̾suras ⁊ numeros et ordine
uides artificem quere: nec aliũ i̾ẽies. nisi u¬
bi sũma m̾sura. ⁊ sũmus mimerꝰ et sũmus
ordo est: io est deum de quo uerissime dc̃m

Expanded text:
facerent, sed ipsi considerando omnes pulchritudinesfacerent, sed ipsi considerando omnes pulchritudines et summas et infimas, Deum artificem ubique laudarent; et quoniam nusquam offenditur ratio, sicubi forte sensus carnalis offenditur, non rerumtarent. Et certe omnia animalia aut utilia nobis sunt, aut perniciosa, aut superflua. Adversus utilia non habent quid dicant. De perniciosis autemsideremus, et eam nobis pietatis meritis comparemus. De superfluis vero quid nobis est quaerere? Si tibi displicet quod non prosunt, placeat quod non obsunt; quia etsi domui nostrae non sunt necessaria, eis tamen Hanc enim multo melius administrat Deus, quam unusquisque nostrum domum suam. Usurpa ergo utilia, cave perniciosa, relinque superflua. In omnibus tamen cum mensuras et numeros et ordinem vides, artificem quaere. Nec alium invenies, nisi ubi summa mensura, et summus numerus, et summus ordo est, id est Deum, de quo verissime dictum
Abbreviated transcription (Latin):
⁊noxia existimat ibi ẽẽ msta quoꝵ tam̃ usũ
qm̃ nouit artifex insipiẽtiam eiꝰ deridet: ⁊ uer¬
bainepta ñ curans. officinã suam instant̾ ex̃
cũ eauiderint credũt necessaria et ꝓpt̾ usus
et admĩstrator p̾dicatur deꝰ. audent młta re¬
phendere quoꝵ causas nõ uident: & in oꝑib
atq instrum̃tis om̃ipotñtis artificis uolunt
se uideri scire qd̃ nestiũt. Ego aut̾ fateor me
nescire mure ⁊ rane quare create suit: aut
musce: aut uermiculi. Uideo tam̃ omĩa in
multa nobis uideant᷑ aduersa. Non enĩ alicꝰ
animalis corpus ⁊ m̾bra cõsidero. ubi ñ men¬
suras ⁊ nuos et ordinẽ inueniã: ad unitatẽ
cõcordie ꝑtiuere. Que omĩa undeuẽiant nõ
intelligo nisia sũma m̃sura ⁊ numero et ce¬
line que in ip̃a dei sublimitate incõmutabi¬
liatq et̾na consistunt. Qd̃ si cogitarent isti
loquacissimi et ineptissimi nõ nobis dedium

Expanded text:
et noxia estimat ibi esse multa, quorum tamen usus, et noxia estimat ibi esse multa, quorum tamen usus, quoniam novit artifex, insipienciam eius irridet et verba inepta non curans officinam suam instanter exccum ea viderint, credant necessaria propter ususa reprehendere quorum causas non vident, et in operibus atque instrumentis omnipotentis artificis volunt se videri scire quod nesciunt. 26. Ego vero fateor me nescire mures et ranae quare creatae sint, aut muscae aut vermiculi: video tamen omnia in multa nobis videantur adversa. Non enim animalis alicujus corpus et membra considero, ubi non mensuras et numeros et ordinem inveniam ad unitatem concordiae pertinere. Quae omnia unde veniant non intelligo, nisi a summa mensura et numero et ordine, quae in ipsa Dei sublimitate incommutabili atque aeterna consistunt. Quod si cogitarent isti loquacissimi et ineptissimi, non nobis taedium
Abbreviated transcription (Latin):
se aues etiã de aquis nata esse fidelissima scriptu¬
es comemorat: quia per istum aerẽ uolare pos¬
ruat qui de maris ⁊ terre humorib surgit.¬
pe scd̾mgemis ⁊ pecora scd̾m genus: et omna
reptilia terre scd̾m gemis. Et uidit d̾s quia bo¬
n sunt. Solent etiam istã manichei cõmoue¬
re questionẽ: ut dicant. Quid opus erat ut cã
mutta animalia d̾s faceret siue in aquis siue
int̾ra. que hõibus nõ sunt necessaria multa
intelligunt: quẽ admodũ oĩa puschra sint
coditori artifici suo. qui om̃ibus utitur ad
ꝯubernatõnẽ uniu̾sitatis cui sũma lege dĩa¬
uur. Si enĩ in alicuiꝰ opificis officinã imperit᷑
mrauerit uidet ibi młta instrũta młta
quoꝵ causas ignorat. ⁊ si młtum ẽ insipiens
suꝑflua putat. Iam uero si in fornac̾e ĩ cautus
cec̾iderit. aut ferram̃to aliquo acuto cũ id ma¬
letractat se ip̃m uuluerauerit: eciã ꝑniciosa

Expanded text:
am aves de aquis natas esse, fidelissima Scriptuam aves de aquis natas esse, fidelissima Scriptura commemorat; quia per istum aerem volare possunt, qui de maris et terrae humoribus surgit.rrae secundum genus, et pecora secundum genus, et omnia repentia terrae secundum genus. Et vidit Deus quia bona sunt. Solent etiam istam Manichaei movere quaestionem ut dicant: Quid opus erat ut tam multa animalia Deus faceret, sive in aquis, sive in terra, quae hominibus non sunt necessaria? multaintelligunt quemadmodum omnia pulchra sunt conditori et artifici suo, qui omnibus utitur ad gubernationem universitatis, cui summa lege dominatur. Si enim in alicujus opificis officinam imperitus intraverit, videt ibi multa instrumenta, quorum causas ignorat, et si multum est insipiens, superflua putat. Iam vero, si infornacem incautus ceciderit aut ferramento / aliquo acuto, cum id male tractatt se ipsum vulneraverit, eciam perniciosa
Abbreviated transcription (Latin):
re ⁊ deip̃o hũore pinguescit quodã modo: ut
uolatus anium portare posset. Ideo ꝑ nocte
etiã serenas rorat cuiꝰ roris gutte mane inher¬
bis uniẽiunt᷑. Lam mons ille macedonie qͥ
olimpus uocatur tante altitudinis ẽẽ dicitur
ut in eiꝰ cacumine nec uentus sentiat᷑. nemi
bes se colligant quia excellit altitudine sua
totum istumaercm hũidũ in quo aues uolãt
⁊ideo nec aues ibi uolare asseuerant᷑. Qrabeis
ꝓditũ dicit᷑ qui ꝑ singulos annos solebant ns¬
scio quoꝵ sacrificioꝵ causa memorati mõas
cacumeri ascendere: ⁊ aliquas notas in pill¬
rescoibere. quas alio anno integras in ñał
qd̾ fieri nõ posset: si uentũ aut pluuiams
cus iule pateret᷑. Deinde quia tenuitas abi
illiꝰ qui ibi est nõ eos inspirabat. durare ibi
nõ poterãt insi spongias humectas narib
in eo loco aliq̃n uidisse:. Non ita ĩmi̾to no
solũ pisdes ⁊ cetera que in aquis sũt aũlla

Expanded text:
rae, et de ipso humore pinguescit quodammodo ut rae, et de ipso humore pinguescit quodammodo ut volatus avium portare possit. Ideo per noctes serenas etiam rorat, cujus roris guttae mane in herbis inveniuntur. Nam mons ille Macedoniae, qui Olympus vocatur, tantae altitudinis esse dicitur, ut in ejus cacumine nec ventus sentiatur, nec nubes se colligant, quia excedit altitudine sua totum istum aerem humidum in quo aves volant, et ideo nec aves ibi volare asseverantur. Quod ab eis proditum dicitur, qui per singulos annos solebant, nescio quorum sacrificiorum causa, memorati montis cacumen ascendere, et aliquas notas in pulvere scribere, quas alio anno integras inveniebant: quod fieri non posset, si ventum aut pluviam locus ille pateretur. Deinde quia tenuitas aeris illius qui ibi est, non eos inspirabat, durare ibi non poterant, nisi spongias humectas naribus m nullam avem in eo loco aliquando vidisse. Non itaque immerito non solum pisces et caetera quae in aquis sunt animalia,
Abbreviated transcription (Latin):
reptilia aninaꝵ uiuaꝵ et uolatilia uolantia
suꝑ t̾ram: sub firmam̃to celi. Et sic est fc̃m. Et¬
fet̾it deus cetos magnos. ⁊ om̃em animã am¬
maliũ et repentiũ que eiecerunt aque scdm¬
natum scd̃m uniꝰ cuiꝰq genus. Et uidit deus
quiabonã est sunt: et benedixit illa deus di¬
cens Erescite ⁊ multiplicamini ⁊ repleteaquas
maris: et uolatilia młtiplicẽtur suꝑ t̾ram. Et
facta est uespera ⁊ factum ẽ mane. dies quĩtus.
Hec solent reprehend̾e querentes uł potius ca¬
lumpiuantes quare animalia ñ solũ ea que.
in aquis uiitũt. s etiam ea que in aere uolitãt:
et omĩa pennata de aquis nata scriptũ sit. S
sciant om̃s quos hec mou̾et istũ aerẽ nebulo¬
sum ⁊ hũidum in quo aues uolant a doctissi¬
mis hom̃ib qui hec diligent̾ inquirũt: cũ
aquis deputari solere. Crescit enĩ ⁊ crassus effici¬
tur exhalatonib ⁊ quasi uaporib maris ⁊ ter¬

Expanded text:
reptilia animarum . uiuarum et uolatilia uolantia reptilia animarum . uiuarum et uolatilia uolantia super terram sub firmamento caeli. et sic est factum. efecit deus cetos magnos et omnem animam animalium repentium, quae eiecerunt aquae secnatum secundum genus. Et vidit Deus quia bona sunt; et benedixit illa Deus dicens: Crescite et multiplicamini, et replete aquas maris, et volatilia multiplicentur super terram. Et facta est vespera, et factum est mane dies quintus. Hic solent reprehendere, quaerentes vel potius calumniantes, quare animalia non solum ea quae in aquis vivunt, sed etiam ea quae in aere volitant, et omnia pennata de aquis nata scriptum sit. Sed sciant omnes quos haec movent, istum aerem nebulosum et humidum, in quo aves volant, a doctissimis hominibus qui haec diligenter inquirunt, cum aquis solere deputari. Concrescit enim et crassus efficitur exhalationibus et quasi vaporibus maris et ter
Abbreviated transcription (Latin):
atum diei ⁊ in pͥncipiatũ noctis. Nonenm
fine noctis ad nos ꝓcedit. Si ergo ille noctesᷤ
quib hoc facit. non ab ista inchoant᷑ quo¬
modo in inthoaton̾e noctis facta ẽ: Siant̃ ꝑ
hathoatonem pͥnciptũ intelligas ⁊ ꝑ pͥncipi¬
um pͥncipiatũ mãifestum ẽ qua ꝑ diem sol
principatum tenet luna nero per noctẽ. qͥa
et s̃ cetera sydera tũc apparent illa tam̃ fulg
sime dicitur. Quod aut̾ dc̃m est̾ ⁊ diuidant
int̾ diem ⁊ noctem: põt hic fieri calũpniant
dicatur. Quomͦ deus diuiserat suꝑius int̾ dr¬
em ⁊ noctem. si hoc qͣrto die sydera faciunt.
Si ergo hic dc̃m est diuidant int̾ diẽ ⁊ noctẽ
tanqu̾a si diceretur. sic int̾ se diuidant diem¬
⁊ noctem. ut soli dies detur. nox uero lune. st
syderib ceteris. Que duo iam diuisa erãt s no¬
dum int̾ sydera ut iam certum esset de syde¬
rum numero. qͥd ꝑ diem ⁊ quid ꝑ noctẽ appa¬
ret hom̃ib. Et dixit deus. Eiciant aque

Expanded text:
ctis. Non enifine noctis ad nos procedit; si ergo illae noctes, quibus hoc facit, non ab ista inchoantur, quomodo in inchoationem noctis facta est? Si autem per inchoationem principium intelligas, et per principium principatum, manifestum est, quia per diem sol principatum tenet; luna vero per noctem, quia etsi caetera sidera tunc apparent, illa tamen suoctissime dicitur. 23. Quod autem dictum est, Et dividant inter diem et noctem; potest hic fieri calumnia, ut dicatur: Quomodo jam Deus diviserat superius inter diem et noctem, si hoc, quarto die, sidera faciunt? Sic igitur hic dictum est, Dividant inter diem et noctem, tanquam si diceretur, Sic inter se diem dividant et noctem, ut soli dies detur, nox autem lunae et sideribus caeteris. Quae duo jam divisa erant, sed nondum inter sidera, ut jam certum esset de siderum numero, quid per diem, et quid per noctem appat. Et dixit deus: eiciant aquae
Abbreviated transcription (Latin):
intelligibiliũ ⁊ inmortaliũ gaudioꝵ replens
t̾ram. id est uiuificans corpus et dominãs esus
id est subiectum habens: ita ut nulłã ex eo ad¬
u̾sitatẽ: nulłã molestiã pateretur. Qd̃ ideo sic

Expanded text:
intelligibilium et immortalium gaudiorum replens intelligibilium et immortalium gaudiorum replens terram, id est, vivificans corpus, et dominans ejus; id est, ita subjectum habens, ut nullam ex eo adversitatem, nullam molestiam patere
Abbreviated transcription (Latin):
eius tantũ ualet. ut tã multis pecoribus
imperet: qu̾anis enĩ a młtis feris propter
fragilitatẽ corporus possit occidi. a nulus ta¬
men domari potest. cũ ip̃e tam młtas ⁊ ꝓpe
om̃s domet: Si ergo hec hõis dominatõ tã¬
tum ualet. quid de regno eius cogitandũ
est qd ei renonato ⁊ liberato diuina uoceꝓ
⁊ femitrã fecit illos et beneclixit eos deus di¬
cens. crescite ⁊ młtiplicamini et generate
ꝙ replete t̾ram: rectissime querit᷑ quẽadino¬
dũ accipienda sit com̾nctõ masculi ⁊ femĩe
ante pectatũ ⁊ ista bñdiato qua dcm̃ẽ: cresçi
te ⁊ nultiplicamini ⁊ gn̾ate et replete t̾rã.
utrũcarnalit̾ an spiritalit̾ accipienda sit. li¬
cet enĩ eã nobis etiã spiritalit̾ accipere ut
in carualem fecũditatẽ post pcc̃m cõnersa
et̃ credatur. Erat eñ prius casta cõiunotõ
masculi ⁊ femine: huiꝰ ad regendũ illiꝰ ad op¬
teperandum accomodata ẽt spiritalis fecus

Expanded text:
ejus tantum valet, ut tam multis pecoribus ejus tantum valet, ut tam multis pecoribus imperet: quamvis enim a multis feris propter fragilitatem corporis possit occidi, a nullis tamen domari potest, cum ipse tam multas et prope omnes domet: si ergo haec hominis damnatio tantum valet, quid de regno ejus cogitandum est, quod ei renovato et liberato divina voce et feminam fecit illos; et benedixit eos Deus dicens, Crescite et multiplicamini, et generate, et replete terram; rectissime quaeritur quemadmodum accipienda sit conjunctio masculi et feminae ante peccatum, et ista benedictio te et multiplicamini, et generate, et replete terram: utrum carnaliter, an spiritualiter accipienda sit. Licet enim nobis eam etiam spiritualiter accipere, ut in carnalem fecunditatem post peccatum conversa esse credatur. Erat enim prius casta conjunctio masculi et feminae; hujus ad regendum, illius ad obtemperandum accommodata: et spiritualis fetus
Abbreviated transcription (Latin):
um enũ animaliũ corpora sine que in aqdͥs
siue que in t̾ra uiuũt siue que ĩ aere uoli¬
tant inclinata sũt ad t̾ram: et ñõ sũt ere¬
cta sicut hõis corpus quo significat᷑ etiam
animũ nr̃m in suꝑna sua id̃ est in et̾na a¬
nimũ nr̃m spiritalia euectũ ẽẽ debere. Ita
intelligitur ꝑ animũ maxime attestante
etiam erecta corporis forma. homo fcũs ẽ¬
ad ymagunẽ: et inmilitudinẽ dei. Aliquan¬
do etiã solent dic̾e̾. Quomͦ accepit homo
potestatẽ pisciũ maris et uolatiliũ celi. Et
oĩum pecoꝵ ⁊ ferarũ cũ uideamus a mł¬
tis feris hõies occidi ⁊ a młtis uolatilib no
ceri que nolumꝰ uł uitare uel capere. et ple¬
rñq ñ possumꝰ : Quomodo ergo in hec ac¬
cepuinis potestatẽ: Hic illis primo dicẽ¬
dum ẽ. qd młtum errant qui post pcc̃m
ꝯsiderant hõiem. cũ in huiꝰ uite mortalita¬
tem dãpnatus est ⁊ amisit ꝑfconem illam
qua factus ẽ ad ymaginẽ deĩ. S si dãpnatio

Expanded text:
um enim animalium corpora, sive quae in aquis, sive quae in terra vivunt, sive quae in aere volitant, inclinata sunt ad terram, et non sunt erecta sicut hominis corpus. Quo significatur, etiam animum nostrum in superna sua, id est in aeterna spiritualia, erectum esse debere. Ita intelligitur per animum maxime, attestante etiam erecta corporis forma, homo factus ad imaginem et similitudinem Dei. CAdo etiam solent dicere: Quomodo accepit homo potestatem piscium maris et volatilium coeli et omnium pecorum et ferarum, cum videamus a multis feris homines occidi, et a multis volatilibus nobis noceri, quae volumus vel vitare vel capere et plerumque non possumus? quomodo ergo in haec accepimus potestatem? Hic illis primo dicendum est quod multum errent qui post peccatum considerant hominem, cum in hujus vitae mortalitatem damnatus est, et amisit perfectionem illam qua factus est ad imaginem Dei. Sed si damnatio
Abbreviated transcription (Latin):
ut luce clariora sinti nlło mõ p̾ssic. Si as̃
aut pignores st̃. aut aliis negotiis p̾occupati.
aut iam duri ad discendũ fidei sͥ p̾sidia ꝑent:
qͦ illos ĩcło ad sese trahat atq ab hiis hortẽ¬
dis et ĩuolutissimis mał lib̾et ille qͥ neminẽ
sͥ ꝑ mistia bñ credentẽ ꝑire ꝑmittit. Duplex
uet. aut rõe aut cͥte anctoritate philoso phi
a cõnẽ ꝓmittit: et ux pancissimos lib̾at.
aliud hr̃ negociũ: q̃ uera. et ut ita dicamgͥ¬
mana philosophia ẽ. ꝙͣ ut doceat qid̃ sit
om̃i tetũ pͥncipiũ sine pͥncipid̃. quantꝰ
ĩ eo maneat intellcũs: quid ue ũde ĩ nr̃ã
salutẽ sine ulla degn̾atõe mananent ꝙ̃
ĩcussa populos lib̾ant. nec confuse ut qͥ¬
dam. nec contumeliose ut młti p̾dicant.

Expanded text:
ut luce clariora sint, nullo modo possunt. si autem ut luce clariora sint, nullo modo possunt. si autem aut pigriores sunt aut aliis negotiis praeoccupati aut iam duri ad discendum, fidei sibi praesidia parent, quo illos uinculo ad sese trahat atque ab his horrendis et inuolutissimis malis liberet ille, qui neminem sibi per mysteria bene credentem perire permittit. Duplex uet, aut rationem aut certe auctoritatem. philosophia rationem promittit et uix paucissimos liberat.aliud habet negotium, quae uera et, ut ita dicam, germana philosophia est, quam ut doceat, quod sit omnium rerum principium sine principio quantusque in eo maneat intellectus quidue inde in nostram salutem sine ulla degeneratione manauerit, quem inconcussa populos liberant, nec confuse, ut quidam, nec contumeliose, ut multi, praedicant.
Abbreviated transcription (Latin):
luxines disꝑgat atq diffũdat: iux toto di¬
e lacrimãs. m̃dicꝰ ninũ ĩpetret aliũ ho¬
nor extollat indignũ. lucidi mores absꝯ¬
dant᷑ ĩ turba. H et ana ĩ hom̃i uita cogũt
hoĩes plerumq ĩpie cred̾e: mlło nos ord̾ie
diuine ꝓuidñcie gub̾nari. slii aũ pii et
bom atͦq splendido ĩgenio p̾diti. qui ne¬
q nos deseti a ssimo d̾o possunt ĩ ãmrã ĩ¬
ducete. et tñ retũ tanta quasi caligine at
ꝙ ꝯmixtione tutbati nullũ ordinẽ idẽt
uolentesq sͥ nudari ab ditissimas cãs: et¬
rores suos sepe eciã carm̃b cõcĩrũtur: u
si hoc solũ int̾rogent curtali seꝑ setenas
hyemes orẽt. et itẽ ꝑ geculia nta misera
aitiat. qͥs eis facile tespondebit. aut t̾ aut
nos ĩdagabr illiꝰ ord̾is ilła suspicio: Ego
aũ si quid moos moriere possũ ꝙͣtũ map
paret quãtũq tencio. cemo illos onciplins
oĩb etudiendos. Ałr cupc ista sic intelligi

Expanded text:
luxuries dispergat atque diffundat, uix toto diluxuries dispergat atque diffundat, uix toto die lacrimans mendicus nummum impetret, alium honor extollat indignum, lucidi mores abscondantur in turba. Haec et alia in hominum uita cogunt homines plerumque inpie credere nullo nos ordine diuinboni atque splendido ingenio praediti, qui neque nos deseri a summo Deo possunt in animum inducere, et tamen rerum tanta quasi caligine atque commixtione turbati nullum ordinem vident, volentes sibi nudari abditissimas causas, errores suos saepe etiam carminibus conqueruntur. Qui si hoc solum interrogent, cur Itali semper serenas hiemes orent et item semper Getulia nostra misera sitiat, quis eis facile respondebit? aut ubi apud nos indagabitur illius ordinis ulla suspicio? ego autem si quid meos monere possum, quantum mihi apparet quantumque sentio, censeo illos disciplinis omnibus erudiendos. aliter quippe ista sic intellegi,
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑ eas dulcescat ip̃a deceptio. Nõne ħ qͦ ordo
ip̃e laudab̾r: Iam in musica. ĩ uuisica geo¬
metria ĩ astroꝵ motib ĩ numeroꝵ necessita¬
tib ordo ita dñatur. ut si quis qiͣ eiꝰ fontẽ
atts ipm̃ penetrale uid̾e desid̾et. aut ĩ hiis ĩ¬
ueniat. aut ꝑ ħ sine ullo errore ducatur.
Tas.n. eruditio. si qͥs ea mod̾ate utatur nã
ncħ ibi qũã niimiũ formidand ẽ. talem
philosophie nulitẽ mtrit. ł m̃ ducẽ ut
ad sũmũ illũ modũ ultͣ qd̾ requir̾e aliqͥ
nec possit nec debeat nec cupiat. q uult e¬
uolet atq ꝑueniat młtosq ꝑducat. Unde
ĩa de reb ip̃is humanis teneatur. sic eas
despiciat cunctaq disc̾nat: ut ulło mõ eũ
moueat cur auꝰ oꝑt lib̾os hr̃e. nec habeat
alius uxoris minia fecũditate torq̃atur:
egeat ille pecuma qui largiti lib̾alit̾ mul¬
ta paratus ẽ. eiq defosse incubet macer
et scabiosus fenetator ampla patrimonia

Expanded text:
per eas dulcescat ipsa deceptio. nonne hic quoque ordo per eas dulcescat ipsa deceptio. nonne hic quoque ordo ipse laudabitur? Iam in musica, in geometrica, in astrorum motibus, in numerorum necessitatibus ordo ita dominatur, ut, si quis quasi eius fontem atque ipsum penetrale uidere desideret, aut in his inueniat aut per haec eo sine ullo errore ducatur. talis enim eruditio, si quis ea moderate utatur-nam nihil ibi quam nimium formidandum est — talem philosophiae militem nutrit uel etiam ducem, ut ad summum illum modum, ultra quod requirere aliquid nec possit nec debeat nec cupiat, qua uult, euolet atque perueniat multosque perducat, unde iam, dum ipsis humanis rebus teneatur, sic eas despiciat cunctaque discernat, ut nullo modo eum moueat, cur alius optet liberos habere nec habeat, alius uxoris nimia fecunditate torqueatur, egeat ille pecunia, qui; largiri liberaliter multa paratus est, eique defossae incubet macer et scabiosus fenerator, ampla patrimonia
Abbreviated transcription (Latin):
fiit conflictuq gallinatioꝵ ganoꝵ cuiꝰ
supetiore libro fecimꝰ m̃tionẽ Quid ab¬
iectius tñ deformitate sb̾iecti uidimus:
pulcritudo ꝓuen̾at. Taria credo st om̃a
s oculos querũt. Soloecisinos et barba¬
rismos. quos uocant poete a damanem̾̃¬
scemat scemata et metaplasmos nrꝰ¬
forensẽq dictionẽ. quis ñ eã fugete
acq in theatra se cond̾e uidebit. Or¬
do gͥ. ea gub̾uans et mod̾aus nec ap se nimi¬
A nec ubilibet aliena ẽẽ pacietut sũmusaã¬
dam ypolite q humanissima ip̃os calt᷑ ac
tenustos locos sese int̾ponẽs illustrat oratio
q̃ si soia sit ꝓicis ut uilem. S̾i aũ desit illa
pultra ñ ꝓminent: ñ ĩ suis qiͣ regionib pos¬
secno totũq ꝯfũdũt Magne et hic debñt᷑
ordini gre. Mencientes ꝯclusiones aut ir¬
repentes paulatĩ ł mimiendo ł addendo n
assensione faisitatis. quis ñ metuat. qͥs nõ
od̾it Sepe tñ i disputationib c̾cis et suis
sedicib collocate tm̃ ualent: ut nescio qũo

Expanded text:
 conflictuque gallinaciorum gallorum, cuius superiore libro fecimus mentionem? quid abiectius tamen deformitate subiecti uidimus? pulchritudo prouenerat. Talia, credo, sunt omnia, sed oculos quaerunt. soloecismos et barbarismos quos uocant, poetae adamauerunt; quae schemata et metaplasmos mutforensemque dictionem, quis non eam fugere atque in theatra se condere iubebit? ordo igitur ea gubernans et moderans nec apud se nimia nec ubilibet aliena esse patietur. summissa quaedam impolitaeque simillima ipsos saltus ac uenustos locos sese interponens inlustrat oratio. quae si sola sit. proicis ut uilem; si autem desit, illa pulchra non prominent, non in suis quasi regionibus posstant totumque confundunt. Magnae et hic debentur ordini gratiae. mentientes conclusiones inrepentes paulatim uel minuendo uel addendo in assensionem falsitatis quis non metuat, quis non oderit ? saepe tamen in disputationibus certis et suis sedibus conlocatae tantum ualent, ut nescio quo modo
Abbreviated transcription (Latin):
turas intelligunt. ñ m̃bra corporea ꝑ ista no¬
mina. s spiritales potentias accipere didice¬
runt: sicut galeas ⁊ scutum et gladiũ ⁊ alia
młta. Primo ergo istis hereticis dicendũ est
qua impudentia de talib uerbis ueter testa¬
mento calũpmentur: cum etiam in nouo
hec posita uideant. aut fortasse nõ uideant.
sed cum litigant exrecentur. Sed tam̃ noue¬
rint in catholica disciplina spiritales fideleᷤ
nõ credere deum forma corporea definitum
⁊ qd̾ homo ad ymaginẽ dei factus dicit᷑. scd̾m
nrãorem hõmem dici: ubi ẽ põ et intellcũs

Expanded text:
turas, non membra corporea per ista nomina, sed spirituales potentias accipere didicerunt, sicut galeas, et scutum, et gladium , et alia multa. Primo ergo istis haereticis dicendum est, qua impudentia de talibus verbis Veteri Testamento calumnientur, cum etiam in Novo haec posita videant, aut fortasse non videant, sed cum litigant excaecentur. 28. Sed tamen noverint in catholica disciplina spirituales fideles non credere Deum forma corporea definitum; et quod homo ad imaginem Dei factus dicitur, secundum interiorem hominem dici, ubi est ratio et intellectus:
Abbreviated transcription (Latin):
repentiũ que repunt suꝑterrã. Cum enĩ dixiᷤᷤ¬
set faciamus hominẽ ad ymaginẽ ⁊ similitu¬
diiẽ nr̃am addidit continuo: & habeat po¬
testatẽ pisciũ maris ⁊ uolatiliũ celi: ⁊ cetera:
ut intelsigeremus ñ ꝓpt̾ corpus dici: homi¬
ne factum ad ymaginem dei s ꝓpt̾ eam pote¬
statem qua omĩa pecora superat᷑. Omĩa eñi
atumalia cetera subiecta sunt hõi n̾o ꝓꝑt̾
corpus. s ꝓpt̾ intellt̃m quẽnos habennis: et¬

Expanded text:
repentium quae repunt super terram. Cum enim dixisset, Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram; addidit continuo, Et habeat potestatem piscium maris et volatilium coeli, et caetera: ut intelligeremus non propter corpus dici hominem factum ad imaginem Dei, sed propter eam potestatem qua omnia pecora superat. Omnia enim animalia caetera subjecta sunt homini, non propter corpus, sed propter intellectum, quem nos habemus
Abbreviated transcription (Latin):
quisq uiuendi p̃cepta dantib crede reste
untuꝑetur. Hic alipiꝰ per magna ĩquit iu¬
de ymago ab ste añ oculos utõs cũ plene
tũ bremt̾ cõstititra ẽ. Cui quãuis cotidi¬
anis p̾ceptis tius inhiemꝰ. tũ nos hodie o¬
cupiores flagrantiores reddisti. Ad qm
s fien posset. nõ solum nos. uerũ etiam
cũctos hoĩes ĩa ꝑuc̃ite et eid̾ inhere cu¬
petem. si hec sicut st̾ auidim mirabili¬
a ita eeñt iuntatione facilia. Nã nes
uinqa. ac ꝓrsus uera ẽẽ ꝓclamet in appetẽ¬
do ałr se gerit. ut mͥ uerissimũ indeat᷑ aut di¬
umnos hoies. aut sine diuina ope sic iuiuete
Cui ego ħ p̾cepta inuendi. q̃ tͥ ut sẽꝑ pluri¬

Expanded text:
quisque uiuendi praecepta dantibus credens recte quisque uiuendi praecepta dantibus credens recte uituperetur. Hic Alypius: Permagna, inquit, uitae imago abs te ante oculos nostros cum plene tum breuiter constituta est, cui quamuis cotidianis praeceptis tuis inhiemus, tamen nos hodie cupidiores flagrantioresque reddidisti. ad quam, si fieri posset, non solum nos uerum etiam cunctos homines iam peruenire et eidem inhaerere 3 cuperem, si, ut haec auditu mirabilia, ita essent imitatione facilia. nam nescuina ac prorsus uera esse proclamet, in adpetendo aliter se gerit, ut mihi uerissimum uideatur aut diuinos homines aut non sine diuina ope sic uiuere. — Cui ego: Haec praecepta uiuendi, quae tibi, ut semper
Abbreviated transcription (Latin):
dit omnẽ humanã facultatẽ. s te ipm̃
hominẽ agens ostñd̾ ei. quo usq se ꝓpt̾
ipm̃ dep̾ssent. et nõ teneri sensib qͥb ui¬
dentut illa miranda. sed ad intellẽm iu¬
boo euolare. simł dem̃ostrãs. et ꝙͣtahic
p̾sit. et cur ħ faciat et ꝙͣ parmpendat.
Doceat .n. oꝑcet et fc̃ĩs potestatẽ suam
et humilitate clem̃ciã. et p̾cept̃oe naͣm
Q̾ omĩa sactis quib iniciam sectecius
fiͥusq trahũtier: ĩ quib bonoꝵ uita fa¬
cillimne nõ disputatõnũ ambagib. s nr̃i¬
steriorũ auctoritate prirgatut. Huma¬
nau̾o humanas plerũq fallit. In eis tũ
utre uid̾r excellere qui ꝙͣcũ ĩpetitoꝵ
sensus cap̃. multa dant indicia doct᷑na¬
tũ suaꝵ et ñ uiuũt alit quã inuendũ
ẽẽ p̾cipitunt Quib si alicł etiã fortune n¬
nera asserunt. quoꝵ appareant usu magni
ꝯtẽptuq maiores. difficiluunũ oĩo ẽ. ut eis

Expanded text:
dit omnem humanadit omnem humanahominem agens ostendit ei quousque se propter ipsum depresserit, et non teneri sensibus quibus videntur illa miranda, sed ad intellectum jubet evolare: simul demonstrans, et quanta hic possit, et cur haec faciat, et quam parvipendat. Doceat enim oportet et factis potestatem suam, et humilitate clementiam, et praeceptione naturam. Quae omnia sacris quibus initiamur secretius firmiusque traduntur, ie non disputationum ambagibus, sed mysteriorum auctoritate purgatur. Humana vero auctoritas plerumque fallit. In eis tamen jure videtur excellere, qui, quantum imperitorum sensus capit, multa dant indicia doctrinarum suarum, et non vivunt aliter quam vivendum esse praecipiunt. quibus si aliqua etiam fortunae munera accesserint, quorum appareant usu magni contemtuquemaiores.difficillimum omnino est, ut eis
Abbreviated transcription (Latin):
ultra qũa u̾o eciã pꝰ hanc utam nemo
ꝓgredi põs Qui aũ sola auctoritate cõ¬
tenti homis tm̃ morib rectis q uotis ꝯ¬
stant̾ operam dederint. aut ꝯtẽpnentes
aut nõ uaientes disciplinis lib̾alibus
atq optimis etudiri. beatos eos quidẽ
cũ nit̾ hoies uiuant nescio quõ appel¬
lem: tũ icusse credo. mox ut hoc cor¬
p᷑ reliquerint. eos quo bñ magͥ minꝰ¬
ue uixerunt eo facilius aut difficilus
liberali. Nustoritas aũ ꝑtim diuina ẽ ꝑtĩ
humana. S uera firma. ss̃ma ea ẽ. que
diuina nõiatur. In qua metuenda et ni¬
tanda ẽ acriorũ aĩaliũ mira fallacia q̃ ꝑ
uer̃ ad istos sensus corꝑis ꝑtinettũ quat᷑¬
dam diuinationes. ñ nullasq potencias
deciꝑe aiãs facillime consuerũt aut peri¬
turaꝵ fortunaꝵ cunosas. aut fragiliũ cu¬
pidas potestatũ. aut mamũ formidolo¬
sas miraculoꝵ. Ina gͦ auctoritas d̾ia dicẽ¬
da ẽ. q̃ ñ solũ ĩ sensibilib signis transcẽ¬

Expanded text:
am nemo progredi potest. qui autem sola auctoritate contenti bonis tantum moribus rectisque uotis constanter operam dederint aut contemnentes aut non ualentes disciplinis liberalibus atque optimis erudiri, beatos eos quidem, cum inter homines uiuant, nescio quo modo appellem, tamen inconcusse credo, mox ut hoc corpus reliquerint, eos, quo bene magis minusue uixerunt, eo facilius aut difficilius liberari. Auctoritas autem partim diuina est, partim humana, sed uera firma summa ea est, quae diuina nominatur. in qua metuenda est aeriorum animalium mira fallacia, quae per rerum ad istos sensus corporis pertinentium quasdam diuinationes nonnullasque sententias decipere animas facillime consuerunt aut periturarum fortunarum curiosas aut fragilium cupidas potestatum aut inanium formidulosas miraculorum. illa ergo auctoritas diuina dicenda est, quae non solum in sensibilibus signis transcen
Abbreviated transcription (Latin):
Quespera deinde mane: et transit altera dies
atip ita deinceps ceteri dies tnseunt. Et di
duusio inter aqu̾a ⁊ aquam. Et factum ẽ sic..
et fecit d̾s firmam̃tũ. et diuisit deus int̾ aqmͣ
que est super firuram̃tum ⁊ int̾ aquã que est
qub armamẽto. Et uocauit deus firmam̃tũ ce¬
sum. st uidit d̾s quiabonũ ẽ. Hoc ñ memini
sunt aque ut alie essent supra firmam̃tum
⁊ alie sub firmam̃to: qm̃ mat̾iam illam dice¬
bamiꝰ nõie aque appellatam credo firmam̃tum
celi matiam corporalem rerũ uisibiliũ ab illa ĩ¬
corpali rerũ imusibiliũ fuisse discretã. Cũ eni¬
sit celum corpus pulcherrimũ. omis inuisibi¬
iis creatura excedit etiam pulchritudinẽ celi
tideo fortasse suꝑ celũ esse dicunt᷑ aque inui¬
sbiles que a paucis intelligñtur nõ locoꝵ secli¬
hus s dignitate nature superare celum: qũaꝙͣ
it eñi ⁊ remota a sensibus hominũ. S quoquo

Expanded text:
fit vespera, deinde mane, et transit alter dies: fit vespera, deinde mane, et transit alter dies: atque ita deinceps caeteri dies transeunt. CAPUdivisio inter aquam et aquam; et sic factum est. Et fecit Deus firmamentum, et divisit Deus inter aquam quae est super firmamentum, et inter aquam quae est sub firmamento, et vocavit Deus firmamentum coelum: et vidit Deus quia bonum est. Haec non memini sunt aquae ut aliae essent super firmamentum, et aliae sub firmamento, quoniam materiam illam dicebamus nomine aquae appellatam, credo firmamento coeli materiam corporalem rerum visibilium ab illa incorporali rerum invisibilium fuisse discretam. Cum enim coelum sit corpus pulcherrimum, omnis invisibilis creatura excedit etiam pulchritudinem coeli; et ideo fortasse super coelum esse dicuntur aquae invisibiles, quae a paucis intelliguntur non locorum sedibus, sed dignitate naturae superare coelum: quanqua est enim, et remota a sensibus hominum: sed quoquo
Abbreviated transcription (Latin):
accedimꝰ in scripturis ⁊ in eis assuescimꝰ. tantũ
nobis locutõnes earum innotescũt. Sic eñ
dicunꝰ. Itle pat̾familias edificauit istã domũi
id est edificari fecit. et młta talia ꝑ om̃s libͦs
dinaꝵ scripturaꝵ inueniũtur. Et facta
ẽ uespera. ⁊ factũ ẽ mane: dies unus. Noc.
calũpniantur manichei dũ putãt idem
dc̃m esse᷑ quasi a uespera dies ceperit. Nonĩ¬
telligũt operationẽ illã qua lux fc̃a ẽ. es dͥ¬
nisum est int̾ lucem ⁊ tenebras ⁊ uocatass
lux dies ⁊ tenebre nox. Hanc ergo totaope¬
rationem nõ intelugunt ad diem ꝑtners
Post hãc aut̃ oꝑatõnem tanꝙͣ finito die fi¬
cta est uespera. Q quia etiã nox ad diem sũ
ꝑtinet ño dicitur tãsisse dies unus: maecia
nocte tnͣsacta cũ factum mane. Sic deinceps
reliqui dies cõputãtur a manensq ĩ man
Nũc enĩ qd̾ factum mane et tnͣsactus ẽ m̃
dies incipit operatio que sequit᷑ ab ip̃o mane
iam factum est. et post ip̃am operatõnem

Expanded text:
accedimus in Scripturis et in eis assuescimus, tantum nobis locutiones earum innotescunt. Sic enim dicimus, Ille paterfamilias aedificavit domum istam, id est aedificari fecit, et multa talia per omnes libros divinarum Scripturarum inveniuntur. CAest vespera, et factum est mane dies unus. Et hic calumniantur Manichaei, dum putant ita dictum esse, quasi a vespera dies coeperit. Non intelligunt operationem illam qua lux facta est, et divi sum est inter lucem et tenebras, et vocata est lux dies, et tenebrae nox; hanc ergo totam operationem non intelligunt ad diem pertinere: post hanc autem operationem tanquam finito die facta est vespera. Sed quia etiam nox ad diem suum pertinet, non dicitur transisse dies unus, nisi etiam nocte transacta cum factum est mane: sic deinceps reliqui dies computantur a mane usque in mane. Nunc enim cum factum est mane, et transactus est unus dies, incipit operatio, quae sequitur ab ipso mane quod jam factum est, et post ipsam operationem
Abbreviated transcription (Latin):
diui a patre meo nota uobis feci nisi quia
se sciebat hoc esse facturũs dic etiam celum
⁊ t̾ra potuit dici mat̾ia: unde nõ dũ erat fa¬
ctũ celũ ⁊ t̾ra. sed tam̃ ño aliunde faciendũ¬
erat. Innumerabiles locut̾des inscripturis
diuinis innẽnintur. sicut in cõsuetudine
sermonis nr̃i: cum io qd̾ certissime futut᷑
speramus dicimꝰ iani factum putas hant
aut̾ adhuc informẽ mati̾am etiam t̾ram.
inuisibłem atq incompõitã uoluit appeua¬
re: quia int̾ onsĩa elem̃ta m̃di t̾ra uidetur..¬

Expanded text:
divi a Patre meo, nota feci vobis; nisi quia divi a Patre meo, nota feci vobis; nisi quia se sciebat hoc esse facturum? Sic etiam coelum et terra potuit dici materia unde nondum erat factum coelum et terra, sed tamen non erat aliunde faciendum. Innumerabiles tales locutiones in Scripturis divinis inveniuntur. Sicut in consuetudine sermonis speramus, dicimus: jam factum puto. Hanc autem adhuc informem materiam etiam terram invisibilem et incompositam voluit appellari; quia inter omnia elementa mundi
Abbreviated transcription (Latin):
deus celũ ⁊ t̾ram n̾o quia iam hoc erat. s hoc
quia hoc esse poterat. Nam ⁊ celum post eã¬
scribitur factum: quẽ admodum si semen ar¬
boris considerantes: dicamꝰ ibi esse radices et
robur.⁊ ramos et fructus. ⁊ folia ñ qͥa iam ssĩt.
s quia inde futura sunt. Sic dictũ ẽ in pͥnci¬
pio fecit deus celũ ⁊ t̾ram quasi semen celi⁊ t̾re.
cũ in cõfuso adhuc ẽẽt celi ⁊ t̾remat̾ia s quia
c̾tum erat inde futurũ ẽẽ celum ⁊ t̾rã: iam et
ip̃a mat̾ia celũ ⁊ t̾ra appellata est. Isto genere
locutõis etiam dñs loquit᷑. cũ dicit. Iam nõ
dico uos seruos quia seruiis nescit quid faci¬
at dñs eius. uos aut̾ dixi amitos quia que¬
audiui a patre meo nota feciuobis. Non qͥa
iam factum erat s quia certissime futurum
erat. Nam post paululũ dicit illis. Adhuc ml¬
ta habeo uobis dicere s ñõ potestis portare.
modo. Ut quid ergo dixerat omĩa que au¬

Expanded text:
Deus coelum et terram; non quia jam hoc erat, sed Deus coelum et terram; non quia jam hoc erat, sed quia hoc esse poterat: nam et coelum scribitur postea factum. Quemadmodum si semen arboris considerantes, dicamus ibi esse radices, et robur, et ramos, et fructus, et folia; non quia jam sunt, sed quia inde futura sunt: sic dictum est, In principio fecit Deus coelum et terram, quasi semen coeli et terrae, cum in confuso adhuc esset coeli et terrae materia; sed quia certum erat inde futurum esse coelum et terram, jam et ipsa materia coelum et terra appellata est. Isto genere locutionis etiam Dominus loquitur, cum dicit, Jam non dicam vos servos, quia servus nescit quid faciat daudivi a Patre meo, nota feci vobis : non quia jam factum erat, sed quia certissime futurum erat. Nam post paululum dicit illis: Adhuc multa habeo vobis dicere, sed non potestis portare modo . Utquid ergo dixerat, Omnia quae au
Abbreviated transcription (Latin):
ce similes ẽẽ similes istis qui om̃ĩpotũtem..
deum non credunt aliquid de nichilo fac̾e
potuisse: cum considerant fabros et quossi¬
bet opifices non posse aliquid fabricare nisi
habuerint unde fabricent. Et ligna enĩ adiu¬
uant fabrum. ⁊ argentũ adiuuat argenta¬
rium. ⁊ aurũ aurisicem ⁊ t̾ra sigulũ adiuuat
ut possit ꝑficere opera sua. Si enĩ nõ adiune¬
tur ea materia unde aliquid factũt nichil poᷤ¬
sunt facere cũ materiã ip̃am ñ ip̃i faciant. stẽ
enĩ faber facit lignũ s de ligno aliquid facit.
Si ⁊ ceteri om̃s huiꝰ modi opifices. Onũ pot̾es
aut̃ d̾s nulla readiuuadus erat qͣ ip̃e nõ
fecerat: ut qd̾ uolebat efficeret. Si enim ad
eas res quas facere uolebat adiuuabat eum
aliqua res quam ip̃e nõ fecerat nõ erat omp̃
teria quã de nichilo deus fecit. appellata esb pͥ¬
mo celum et t̾ra. ⁊ dcm̃ est in principio fec

Expanded text:
esse similes istis, qui omnipotentem esse similes istis, qui omnipotentem Deum non credunt aliquid de nihilo facere potuisse, cum considerant fabros et quoslibet opifices non posse aliquid fabricare, nisi habuerint unde fabricent. Et ligna enim adjuvant fabrum, et argentum adjuvat argentarium, et aurum aurificem, et terra figulum adjuvat, ut possit perficere opera sua. Si enim non adjuventur ea materia unde aliquid faciunt, nihil possunt facere, cum materiam ipsam non ipsi faciunt. Non enim faber facit lignum, sed de ligno aliquid facit, sic et caeteri omnes opifices. Omnipotens autem Deus nulla re adjuvandus erat, quam ipse non fecerat, ut quod volebat efficeret; si enim ad eas res quas facere volebat, adjuvabat eum aliqua res quam ipse non fecerat, non erat omnipotens; teria quam de nihilo Deus fecit, appellata est primo coelum et terra, et dictum est, In principio fecit
Abbreviated transcription (Latin):
lata est hoc loco. ut hec a nobis intelligatur
quam uidere iam & tangere possumus:. quo¬
monec t̾ra que inuisibilis ⁊ incõpõita dicta
est. talis erat qualis ista que iam uideri ⁊ trac¬
tari potest. S illud qd̾ dcm est in pͥncipio
fecit deus celum ⁊ terram: celi ⁊ t̾re nomine
uniu̾sa ca̾tura significata ẽ. qͣm fecit et cõ¬
didit deus. Ideo aut̾ nominib uisibiliũ rer̃
hec appellata sunt. proptͥ paruuloꝵ infirmi¬
tatem qui minus idonei sunt inuisibilia.
ꝯpͥhendere. Primo ergo materia facta est cõ¬
fusa ⁊ informis unde omĩa fierent que distĩ¬
cta atq formata sunt: qd̾ credo a gretis chaos
appellari. Sic enĩ et alio loco legimus dictũ
in landib dei. Qui fecisti mũdum de mate
inuisa. Et ideo deus rectissime creditur oĩa
deinchilo fecisse. quia etiam si omĩa formata
deista materia fc̃a sunt. hec ip̃a tamen matia¬
omĩno de nichilo facta est. Non enĩ debenius

Expanded text:
lata est hoc loco, ut haec a nobis intelligatur, lata est hoc loco, ut haec a nobis intelligatur, quam videre jam et tangere possumus, quomodo nec terra quae invisibilis et incomposita dicta est, talis erat, qualis ista quae jam videri et tractari potest. Sed illud quod dictum est: In principio creavit Deus coelum et terram , coeli et terrae nomine universa creatura significata est, quam fecit et condidit Deus. Ideo autem nominibus visibilium rerum haec appellata sunt, propter parvulorum infirmitatem, qui minus idonei sunt invisibilia comprehendere. Primo ergo materia facta est confusa et informis, unde omnia fierent quae distincta atque formata sunt, quod credo a Graecis Chaos appellari. Sic enim et alio loco legimus dictum in laudibus Dei, Qui fecisti mundum de materinvisa. Et ideo Deus rectissime creditur omnia de nihilo fecisse, quia etiamsi omnia formata de ista materia facta sunt, haec ipsa tamen materia de nihilo facta est. Non enim debemus
Abbreviated transcription (Latin):
alocoꝵ suꝑferebat᷑ aque ille sp̃o. sicut sol terre
srefertur. s potentia inuisibłis sublimitatiᷤ
qe. Dicant aut̾ nobis isti quomͦ hiis rebus q̃
fabricande sũt suꝑferatur uolintas fabri. Qd̾
sihes huana ⁊ cotidiana ño cõp̾hendunt time¬
ant d̾m: et simplici corde qd̃ non intelligũt
querant: ne cũ uolunt u̾bis sacrilegis concide¬
re intatem quã uidere ñ possunt: redeat illis
securis incrura. Nam illa concidi nõ põt. que
incõmutabilis manet. s quecũq plage ĩ illã
emisse fuerint reꝑcutiũtur: ⁊ maiore ictu re¬
deunt in eos qui cedere audent. quod credere
deberent: ut intelligere mererentur. Dein
de quer̃t et insultando in t̾rogant: unde erat
ip̃a aqua suꝑ quã ferebatur sp̃c dei. Nũquit e¬
eñ superuis scriptũ est qd̾ dens aquam fecerit:
hoc si pie quererent inuẽirent quẽ admodũ
intelligendum esset. Non enĩ aqua sic appes¬

Expanded text:
a locorum superferebatur aquae ille Spiritus, sicut sol terrae a locorum superferebatur aquae ille Spiritus, sicut sol terrae superfertur; sed per potentiam invisibilis sublimitatis suae. Dicant autem nobis isti, quomodo iis rebus quae fabricandae sunt, superferatur voluntas fabri. Quod si haec humana et quotidiana non comprehendunt, timeant Deum, et simplici corde quod non intelligunt quaerant, ne cum volunt verbis sacrilegis concidere veritatem quam videre non possunt, redeat illis securis in crura. Nam illa concidi non potest quae incommutabilis manet; sed quaecumque plagae in illam emissae fuerint repercutiuntur, et majore ictu redeunt in eos qui caedere audent, quod credere dde quaerunt, et insultando interrogant, unde erat ipsa aqua super quam ferebatur spiritus Dei; numquid enim superius scriptum est, quod Deus aquam fecerit? Hoc si pie quaererent, invenirent quemadmodum intelligendum esset. Non enim aqua sic appel