comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
entia ex preceptoe. ꝓuidentia in precepto
nature. obedientia inprecepto discipliẽ.
dicitaq primus homo institutus est: ut
uite infioris bonũ ꝑ prouidentiam custo¬
diret. inte suꝑioris bonũ ꝑobedientiã que¬
reret. Si ergo ẜhanc institutionẽ inceffiss
ꝑfectam iusticiam tenuisset. ⁊ sicut alienꝰ
fuuiss aculpa: ita etiam liber. ⁊ immunis ꝑ¬
mansiss aculpa pena. Ut aũt huius insti¬
tutionis modum utrĩq ꝑfectus agnos¬
camus: utriusq uite rationẽ ⁊ formam
et ea que adutrãq intamspectare inden¬
tur bona eoꝵ que usum diligentiꝰ nosꝯsi
temporale. et alt̾meternum. Utiũq plenũ
et ꝑfectũ. Alt̾m .i. temporale bonũ plenum:
post m̾itum dandum proposuit. Illi qd̾de¬
derat custodiam apposuit cum prouidẽtia
sua preceptum nature. Ad aliud quod ꝓpo¬
suerat uiam aperuit cum gratia sua:pre¬
ceptum discipline. Preceptum naturetͥa

Expanded text:
entia ex praeceptione; providentia in praecepto entia ex praeceptione; providentia in praecepto naturae, obedientia in praecepto disciplinae. Sic itaque primus homo institutus est, ut vitae inferioris bonum per providentiam custodiret; vitae superioris bonum per obedientiam quaereret. Si ergo secundum hanc institutionem incessisset, perfectam justitiam tenuisset; et sicut alienus fuisset a culpa, ita etiam liber et immunis permansisset a poena. Ut autem hujus institutionis modum utrinque perfectius agnoscimus, utriusque vitae rationem et formam, et ea quae ad utramque vitam spectare videntur bona, eorumque usum diligentius non cotemporale et alterum aeternum: utrumque plenum et perfectum. Alterum, id est temporale bonum, plenum plenum post meritum dandum proposuit. Illi quod dederat custodiam apposuit cum providentia sua praeceptum naturae; ad alterum quod proposuerat viam aperuit cum sua gratia praec
Abbreviated transcription (Latin):
nũ transitoriũ. aliud eternũ. Unũcorpori.
feriori. ⁊ tutraq uita iocunditatem sua
haberet. alia: ad fomentum. Alia ad gaudiũ.
alia ad nccessitatẽ. alia ad felicitate. Alia
ad usum tp̃is. Alia ad fructũ eteriutatis.
tinebant: spl̃i qui incarne in homine pre¬
sidebat: cura inu̾icta est. quatenus .s. altm.
hoc est corporalebonũ ad usum infi̾orisuite
ꝑprouidentiam dispon̾et. alt̾m ud hoc c̾ spi¬
nituale: bonum ad ftuctũ uite suꝑioris ꝑob
edientiam quereret. Utrũq ergo ad spiritũ
ratioalem ꝑtinuut. ut et carmi sue prouide.¬
ret et sibi. Carniquidẽ suc inbono illo qd̾
sibi adusũ cuiscẽ carius erat subditũ. Sibi
aũt inbono illo quod non solũ carm. set
ipsi quoq qui incarne stꝑior fuit exticit di¬
gnitate prelatum. Qua ꝑꝑ ad infłusquide
bonũ ꝯẜuandũ prouidentia ꝑtinuit. ad su¬
perins aũt bonũ obtinendum obedientia
necessaria fuit. ꝓudentia exraticẽ. obedi¬

Expanded text:
num corpori, superiori, ut utraque vita jucunditatem suam haberet. Alia ad fomentum, alia ad gaudium; alia ad necessitatem, alia ad felicitatem; alia ad usum temporis, alia ad fructum aeternitatis. tinebant spiritui qui ipsi carni in homine praesidebat cura injuncta est, quatenus scilicet alterum hoc est corporale bonum ad usum inferioris vitae per providentiam disponeret, alterum vero hoc est spirituale bonum ad fructum vitae superioris per obedientiam quaereret. Utrumque ergo ad spiritum rationalem pertinuit, ut et carni suae provideret et sibi. Carni quidem suae in bono quod sibi ad usum ejusdem carnis erat subditum: sibi autem in bono illo quod non solum carni, sed ipsi quoque qui in carne superior fuit exstitit dignitate praelatum. Quapropter ad inferius quidem bonum conservandum providentia pertinuit; ad superius autem bonum obtinendum obedientia necessaria fuit. Providentia ex ratione, obedi
Abbreviated transcription (Latin):
in hac obedientia ꝑstitisset. post tp̃c diffiuitum
adeo ad illud bonũ quod incelis p̾paratum
fuerit sinc mortis dolore transfem debuis¬

Expanded text:
in hac obedientia perstitisset, post tempus definitum a Deo ad illud summum bonum quod in coelis ei praeparatum fuerat, sine mortis dolore transferri debue
Abbreviated transcription (Latin):
Sinõ pectafs homo qles filiosgenuif
Ost istactiam queiam dicta sunt: et
illud querendum udetur qualit̾ homo
filios procreare potuisset si non peccasset:
quales que fucuri essent qui nascitur essẽt.
In eiusmodi ergo sicut iam sepe diamus
diligenter ꝯfiderare oportet. ut ab husque
dubia non sunt. ea que probabłr tm̃ dnr¬

Expanded text:
eccasset homo quales filios genuisset. Post ista quae jam dicta sunt etiam illud quaerendum videtur, qualiter homo filios procreare potuisset si non peccasset, qualesque futuri essent qui ex eo nascituri essent. In hujusmodi ergo, sicut jam saepe diximus, diligenter considerare oportet, ut ab iis quae dubia non sunt, ea quae probabiliter
Abbreviated transcription (Latin):
aliqͥs eorũ qui eccłe desuiũt. qui in ticulo
eccłe conscripti .s̃. Prebendam peto ad co¬
cidiani uictus usũ. sicut ht̃ alius qui in
eccła ÷. qui de eccła uiuit ⁊ eccłe seruit.
Dat michi eccła ⁊ concedit illud. mea acci¬
piens ⁊ sua reddens. ĩmo mea si sua michidis¬
pensans Quid igitur in de iudicand̾ senciam
inqͥris: Ego tͥ breuit̾ respondeo. qr si eccłam
ĩuita cua dispensatͥcem facis. aut pꝰ mortẽ
h dem relinqͥs ego ꝓhibere nec uolo nec possũ.
ꝙ si de cuo ce pascit. aut ꝓ tuo ꝓuidencia ẽ
nõ culpa. ncc̃tas non iniqͥtas. Sic int̾im ũ
aliud non requiras. nec accipias. Corporalis
tͥ necĩtudo conceditur ꝯm̃tiũ iniquitati

Expanded text:
aliquis eorum qui ecclesiae deserviunt, qui in titulo Ecclesiae conscripti sunt. Praebendam peto ad quotidiani victus usum, sicut habet alius qui in ecclesia est, qui de ecclesia vivit, et ecclesiae servit. Dat mihi ecclesia et concedit illud, mea accipiens et sua reddens, imo mea non sua mihi dispensans. Quid igitur inde judicandum sentiam inquiris. Ego tibi breviter respondeo: quod si Ecclesiam in vita tua dispensatricem facis aut post mortem haeredem relinquis, ego prohibere nec volo, nec possum. Et si de tuo te pascit aut pro tuo, providentia est non culpa; necessitas non iniquitas. Sic interim ut aliud non requiras nec accipias, corporalis tibi necessitudo conceditur, commercium iniquitatis
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑa ñ desit. Quanta .n. iniqͥ̾tas sit manifes¬
tum est eos qui ad edificandas ⁊ custodien¬
das eccłas poĩti sunt. destructõni illarũ eoꝵ
qui ad illas ꝑtinent. dispensatõi oꝑam dare.
maxĩe si eas que abalienant᷑ calia sũt. q̃
adusus alienoꝵ nũqͣm licite transire posst̃.
quid aliud  qͣm desacro sacrũ auf̾re: Sic
ergo si unicuiq pcc̃o nom̃ culpe ꝯuñs
datũ fu̾it nich malific in iudicio eqͥtatis.

Expanded text:
non desit. Quanta enim iniquitas sit, manifestum est eos qui ad aedificandas et custodiendas ecclesias positi sunt, destructioni illarum et eorum quae ad illas pertinent dissipationi operam dare, maxime si ea quae abalienantur talia sunt, quae ad usus alienorum nunquam licite transire possunt, quid aliud est, quam de sacro sacrum auferre? Sic ergo si unicuique peccato nomen culpae conveniens datum fuerit, nihil mali fit in judicio aequitatis.
Abbreviated transcription (Latin):
teriũ enim illius datur nõ ꝑ meritũ. Ideo
hiis qui erroris illius ꝑcicipes nõ sunc. ⁊ cl̾¬
ꝑe conscii ñ eastunt. grã ꝑ illũ dacur ab
illo non datur. Minister malus ẽ largicor
bonus. cñ minister est. Sicut ħeticus siue
alius qͥlib malus. minist̾ malus est ⁊ tam̃
mist̾ ℥. Malus in eo qd̃ errorẽ uł maliciam

Expanded text:
terium enim illius datur, non per meritum. Ideo terium enim illius datur, non per meritum. Ideo iis qui erroris illius participes non sunt, et culpae conscii non existunt, gratia per illum datur, ab illo non datur. Minister malus est largitor, bonus tamen minister est. Sicut haereticus sive alius quilibet malus minister, malus est, et tamen minister est. Malus in eo quod errorem vel m
Abbreviated transcription (Latin):
ui ordines sacros emũt emunt au uen¬
deponũtur qr ꝓfecto sacris ordinib indig¬
nisũt. qui in ip̃is sacris ordinib peccasse
comꝓbantur. Ab h̾eticis ad unicatem ecrẽ
uenientes aliquos legimus in suis ordinib
susceptos. Alii siquidem heretici in suscipi
endis ordinib ñ errabant. S alia cã erat at
doctͥna que eoꝵ fidem impediebat Symoni¬
qm̃ in ipĩs ordinib peccauerũt. Sciendum
uero ẽ ꝙ qui a symoniacis uescientes or¬
cosputant spũalem grãm ꝑ ministerium
illoꝵ acripiunt. si erroris illoꝵ cuiꝰ conscii
nõ fuerãt ꝑcicipes non fiũt. Qui autẽ pro
grã spũali comꝑanda pecũam offerunt
⁊̃ a catholicis ordinati sẏmoniaci existunt
S dicis mͥ. Quõ a symoniaco ordinatuss
ꝑ impõicõnem manus illiꝰ donũ spc̃ .s. acci
nõ habet ⁊̃ si cacholicus ẽẽ putetur: Audi
quõ. Sicut adult̾ sicut fornicator. sic̃ ebͥosꝰ.¬
pocest hiis qui digni sũc acciꝑe. Per minis¬

Expanded text:
ui ordines sacros emunt vedeponuntur, quia profecto sacris ordinibus indigni sunt, qui in ipsis sacris ordinibus peccasse comprobantur. Ab haereticis ad unitatem Ecclesiae venientes aliquoties legimus in suos ordines receptos. Alii siqendis ordinibus non errabant, sed alia causa erat atque doctrina, quae eorum fidem impediebat. Symonim in ipsos suos ordines peccaverunt. Sciendum vero est quod qui a simoniacis nescientes orcos putant; spiritualem gratiam per ministerium illorum accipiunt, si erroris illorum cujus conscii non fuerant participes non fiunt. Qui autem pro gratia spirituali comparanda pecuniam offerunt, etiam a catholicis ordinati simoniaci existunt. Sed dicis mihi. Quomodo a simoniaco ordinatus per impositionem manus illius donum sancti non habet, etiam si catholicus putetur? Audi quomodo. Sicut adulter, sicut fornicator, sicut ebriosus dare potest iis qui digni sunt accipere. Per minis
Abbreviated transcription (Latin):
stipem em̾e ⁊ corꝑał sustentatõis impensã
p̾cio sine symonie culpa comꝑare. Ecce ha¬
beo predia mea aut pecuniã meã qua sus¬
tentari possem ⁊ uiu̾e. S forte tĩmeo uiolẽ¬
ciam pͥncipũ. aut fraudem familiarũ. siu̾
aliud quodcũq. forte ⁊̃ defectũ etatis. aut
imbecillitatem uirium mearũ consido. Ui¬
deo qr nõ possum ip̃e sicut expedit res meas
dispon̾e ⁊ ꝓpriis utilitatib deseruire. Uenio
ad eccłam. cõm̃do ei res meas ⁊ uite mee ꝓui¬
denciam cõmitto ut alat me ⁊ sustentet ⁊
de meo mͥ subsidiũ ministret. ⁊ ne forte in ali

Expanded text:
stipem emere, et corporalis sustentationis impensam stipem emere, et corporalis sustentationis impensam pretio sine simoniae culpa comparare? Ecce habeo praedia mea aut pecuniam meam, qua sustentari possem, et vivere; sed forte timeo violentiam principum, aut fraudem familiarium sive aliud quodcunque. Forte etiam defectum aetatis aut imbecillitatem virium mearum considero. Video quia non possum ipse sicut expedit res meas disponere, et propriis utilitatibus deservire. Venio ad ecclesiam, commendo ei res meas, et vitae meae providentiam committo, et ut alat me, et sustentet, et de meo mihi subsidium ministret, et ne for
Abbreviated transcription (Latin):
que dũ precio comꝑantur. cũ ꝑcep¬
cõne corꝑał beneficii. participacõ eciams
spũał dignitatis accipitur. Ubi profecto
quisq̾s alterũ uende̾ aut emĩe cognoscitur.
neutrũ inuenditũ aut inempcũ reliquisse
Ego in eccł̃a uictũ ⁊ uesticũ emi. eccłam nõ
emi. Scipẽ emi. p̾bendam emi corporaliatm̃
emi. spũale nich emi. aut em̾e uolui. Dic
ergo mͥ quis nom̃ cuũ int̾ noĩa fr̃mascrip¬
sit: Quis tͥ in choro. in capitulo locũ assig¬
nauit: S ħ ñ emisti. uñ ħ habes. Quis cibi
hec dedit: S ħ in quis gratis accepi. Cet̾a
emi. ħ̾ gratis data sunt. Bene dicis. Ouem
emisti. ⁊ lanam nõ emisti. s gͣcis accepisti.
Tam̃ si ouem ñ emisses. lanam non habu¬
isses. Pro arbore p̃cium dedistr ut fructũ eiꝰ¬
gracis manducares. Satis astute ingredi
existimasti cõm̃to ridicłoso. uide ergo quõ
ñ emĩis qd̾ non habuisses si p̃ciũ non dedis¬
ses. Aut te hoc paricer emisse confit̾e. aut

Expanded text:
quae dum pretio comparantur, cum perceptione corporalis beneficii, participatio etiam spiritualis dignitatis accipitur. Ubi profecto quisquis alterum vendere aut emere cognoscitur, neutrum invenditum aut inemptum reliquisse Ego in Ecclesia victum et vestitum emi, Ecclesiam non emi. Stipem emi, praebendam emi, corporalia tantum emi, spiritualia nihil emi, aut emere volui. Dic ergo mihi: Quis nomen tuum inter nomina fratrum ascripsit? Quis tibi in choro, in capitulo locum assignavit? Si haec non emisti inde haec habes? Quis tibi haec dedit? Sed haec, inquis, gratis accepi, caetera emi. Haec gratis data sunt. Bene dicis. Ovem emisti, et lanam non emisti, sed gratis accepisti. Tamen si ovem non emisses, lanam non habuisses. Pro arbore pretium dedisti, ut ejus fructum gratis manducares. Satis astute ingredi existimasti commento ridiculo. Vide ergo quomodo non emeris quod non habuisses, si pretium non dedisses. Aut te hoc pariter emisse confitere, aut
Abbreviated transcription (Latin):
minister malus est ⁊ tñ minister est. Malꝰ
in eo qd̃ symoniacus ẽ minister in eo ꝙm̃
offm̃ ordinatus ÷. Malus in eo qd̾ precium
dedit minister in eo qd̃ ordinem ⁊ officium
accepit S dicismͥ. Quomͦ ordinem aut offi¬
cium acciꝑe potuit qui preciũ dedit : Audi
quõ. Ad ꝑniciem. ad ꝑdicõnem. Officium
em̾e potuit. gr̃ãm acciꝑe nõ potuit. Tamẽ
qr offm̃ accep̃ ⁊ habet ꝑ m̾isteriũ eius bonis
quidem gr̾a ⁊ offm̃ datur. a mał uero non
ad perniciem eius qͥ male accepit. sicut ad¬

Expanded text:
inister est: Malus in eo quod simoniacus est, minister in eo quod in officium ordinatus est; malus in eo quod pretium dedit, minister in eo quod ordinem et officium accepit. Sed dicis mihi: Quomodo ordinem aut officium accipere potuit qui pretium dedit? Audi quomodo. Ad perniciem, ad perditionem. Officium emere potuit, gratiam accipere non potuit. Tamen quia officium accepit et habet, per ministerium ejus bonis quidem gratia et officium datur. A malis vero non ad perniciem
Abbreviated transcription (Latin):
abet aũt potestas scłaris ornam̃¬
ta quedam dignitatis sue. quib
⁊ excellentia ordinu ostenditur. ⁊ sacra¬
mentũ mĩsterii figuratur. anulus fi¬
dem. armilla bonam operationem.sep¬
trũ iustitiam. gladius ũdictam. pur¬
pura reuerentiam.diadema głam d̾¬

Expanded text:
abet autem potestas saecularis ornameta quaedam dignitatis suae, quibus et excellentia ordinis ostenditur, et sacramentum ministerii figuratur. Annulus fidem, armilla bonam operationem, sceptrum justitiam, gladius vindictam, purpura reverentiam, diadema gloriam de
Abbreviated transcription (Latin):
uihus que idet extrase. quia ortum
et occasum habentia cuncta sine auctore
nec originem habere possent: nec repara¬
tionẽ. Que intoto aliquãdo cepisse. idar¬
codubium esse potest non. quia in ꝑtib
suissie cessatiõẽ cotidic et orin iuderin¬
qd̾ non est: et pret̾ire quod est. Diñe autẽ
quod mutabile est. aliquãdo non fuissent¬
cesseest. quia qd̾ stare non potuit cum pre¬
sens fuit: indicat se aliquando nonflusse
prius quam fuit. Sic respondent que foris
sũt hiisque itus uidentur ad ñitatẽ ꝯpro¬
bandã. et anctorẽ sim̃ natura clamat que

Expanded text:
in his quae videt extra se; quia ortum et occasum habentia cuncta, sine auctore nec originem habere possent nec reparationem. Quae in toto aliquando coepisse idcirco dubium esse non potest; quia et in partibus suis sine cessatioquod non est et praeterire quod est. Omne autem quod mutabile est, aliquando non fuisse necesse est; quia quod stare non potuit cum praesens fuit, indicat se aliquando non fuisse priusquam fuit. Sic respondent qui foris sunt iis quae intus videntur ad veritatem comprobandam et auctorem suum natura clama
Abbreviated transcription (Latin):
Nnc oportet psinguli que ꝓposita sũt
turrentẽ ꝯsiderart qualiter mens hũan
qͣut᷑ tam longe. a deo est. tanta de deo potuiͣt
ꝯprehendere. uel ratior̃ propria directa. uł
ipsahumana ratio ex iufito sibi lumine u¬
eritans ꝯualuiͣt: dignum est ꝯsideratioe.
rantiam excusare. Itaq utrũq modum
humanc inuestigationis ordinc ꝓseqͣm
quo racio hinurs uelpse diecta: uelab

Expanded text:
nc oportet per singula quae proposita sunt currentem considerare, qualiter mens humana quae tam longe a Deo est, tanta de Deo potuerit comprehendere, vel ratione propria directa, velipsa humana ratio ex insito sibi lumine veritatis convaluerit, dignum est consideratione; norantiam excusare. Itaque utrumque modum humanae investigationis ordine prosequamur, quo ratio hominis vel per se directa vel ab
Abbreviated transcription (Latin):
deesse summo bono bonum quod melusest¬
⁊ suadet ratio optimo daic quod meluis ẽ.
bonũ. Et idcudo fatetur deum suũ ⁊ aucto¬
rem suuin: et principiũ suum unum ẽe
quoniam hoc meluis est. ꝯuere unũ esse. qm̃
substantialiter est. et suminc unũ esse.
quoinam ita est. ⁊ quoniamuanar.
et mutari non potest deus om̃ino. Non
enim angeri potest. qui iuwensus est. nec
minui qui unus est. nec loco nuitari qui uͥ¬
qr est. nec tp̃r qui eternus est. na egnititẽ
qui sapientissumis est. nec affectũ qui op

Expanded text:
deesse summo bono bonum quod melius est. Etdeesse summo bono bonum quod melius est. Et suadet ratio optimo dare, quod melius est bonum. Et idcirco fatetur Deum suum et auctorem suum, et principium suum unum esse; quoniam hoc melius est, et vere unum esse; quoniam substantialiter est, et summe unum esse; qquoniam ita est, et quoniam variari et mutari non potest Deus omnino. Non enim augeri potest qui immensus est; nec minui qui unus est. Nec loco mutari qui ubique est; nec tempore qui aeternus est. Nec cognitione qui sapientissimus est; nec affectu qui op
Abbreviated transcription (Latin):
tor ne pluralitas suꝑ fiua. uel singłantã
imꝑfecta apparcret. Omĩs cium unitas ĩ
similitudine sola osistens płimorum. aut
bent singula. aut suꝑfiuam geminationẽ
in toto si ꝑ fecta sũt unu̾sa.  non est in his
oĩb unitasuera. s emulantur solum hec u¬
nitatem. quia quodãmodo appropinquant
ci. S non coneigũt ad illam. quoniam¬
esse eoꝵ unum nonest. ⁊ qd̃ sunt ucreunõ
non sunt. s uniuntur tm̃. et accedunt. ad
se. et fit illis simulesse ⁊ ꝯuenut inunum.
unum esse. Nec tñucre sunt unum quoniã
essentialit non sunt. nec est unũ totum qd
sunt. Denmꝰ uere unum oportet esse: ⁊ c̃en
Quod cium cẽntialit̾ unum est. uereunũ
est. quod immutabilit̾ unum est. summe
unum est. Q uod aũt mnutroꝙ bonum est.
melus est utrũq: quam alt̾mtantum. Et
bonum efsentialiter unumesse et immuta¬
biliter unum esse. et utrũꝙ esse meluis est
Deus aut̃ summum bonum est. ⁊ non põt

Expanded text:
ltorum, ne pluralitas superflua vel singularitas ltorum, ne pluralitas superflua vel singularitas imperfecta appareret. Omnis enim unitas in similitudine sola consistens plurimorum, aut abent singula, aut superfluam geminationem in toto, si perfecta sunt universa. Et non est in his omnibus unitas vera, sed aemulantur solum haec unitatem, quia quodammodo appropinquant ei; sed non contingunt ad illam, quoniam unum non est; et quod sunt vere unum non sunt, sed uniuntur tantum et accedunt ad se. Et fit illis simul esse et convenire in unum, unum esse. Nec tamen unum vere sunt; quoniam essentialiter non sunt, nec est unum totum quod sunt. Deum autem unum oportet esse, et esseQuod enim essentialiter unum est, vere unum est: quood immutabiliter unum est, summe unum est. Quod autem in utroque bonum est, melius est utrumque quam alterum tantum. Et bonum est essentialiter unum esse; et immutabiliter unum esse; et utrumque esse melius est. Deus autem summum bonum est, et non potest
Abbreviated transcription (Latin):
Ta tatio ꝑrationem teumc̃e et unus.
inuenit. et uenit alia ratio: que non
solum deumesse: set unum et trnũ esse¬
ꝯprobaret. Et primũ ꝓse. de iide pca q̃
erant extra se facta ẜse. Una pictas. Yn¬
a. denotio. Una cultura: dominũ imũ
et dcumunũ. Sic dixit ratio. et ꝯꝓbauit
inse. ne scismamentiũ fieret in plura pͥn¬
cipia. et non ess c̾ta salus. Et meluisesse.
ctosonũ magis u̾itati. ⁊ ꝯsentancũnat᷑e
principiũ unum et finem unum: inquẽ
habere possent ꝯu̾sionẽ. que ab illo exi stẽ¬
rent oĩa. alioquin dissipationẽ esse uinũ¬
sitatis sinc capite. ⁊ pͥncipio et modera¬
tore. Et clamauit illinatura foris. ⁊ ꝯte¬
stata est ad candẽ̾ ĩutatẽ. et dixit opus
unũ. auctorem unũ. et ꝯcordia una. consi¬
lium unum. et ad ministratio una. ꝓ¬
uidentiam unam. Et manifestatus est.
deusimus. creator unis. moderatorimmꝰ.
turbam faccret. nec ꝯpositione ꝑtiũ: ne
massam formaret. nec sim ilitudine mł¬

Expanded text:
 ratio per rationem Deum esse invenit; et venit alia ratio quae non solum esse Deum, sed unum esse et trinum comprobaret; et primum per se deinde per ea quae erant extra se facta secundum se. Una pietas, una devotio, una cultura, Dominum unum et Deum unum. Sic dixit ratio et comprobavit in se, ne schisma mentium fieret in plura principia: et non esset certa salus. Et melius esse et consonum magis veritati et consentaneum naturae principium unum et finem unum in quem habere possent conversionem quae ab illo existerent omnia. Alioqui dissipationem esse universitatis sine capite et principio et moderatore. Et clamavit illi natura foris, et contestata est ad eamdem veritatem; et dixit opus unum et auctorem unum; et concordia una consilium unum, et una administratio providentiam unam. Et manifestatus est Deus unus, creator unus, moderator unus turbam faceret; nec compositione partium, ne massam formaret; nec similitudine mu
Abbreviated transcription (Latin):
mam estiqr se ignorare non pot̃. cogrͣ
ex sect hoc credere quia aliquãdo se cepisse
memunt: quoniam non semꝑ est. qr se ne¬
sare non potest cumest. Cuin ergopse ⁊
alio ftm̃ est qui erat. quemidcuto
ip̃m ab alio noncepisse necesse est: quo¬
mam qui ab alio esse accepit: primus
omnib existendi auctor esse non potrut.
Non ergo ab alio accipere ẽẽ potuit. qui
om̃ib eise dedit quem pp̃ca semꝑ fuisse
et numꝙͣ cepisse faten oportet: quomi¬
am cẽ qd̾ aliquando esse incepit: aucto

Expanded text:
st quia se ignorare non potest cogitur ex se et hoc credere quod aliquando se coepisse meminit; quoniam non semper est, quia se nescire non potest cum est. Cum ergo per se et alio factum est qui erat. Quem idcirco ipsum esse ab alio non coepisse necesse est; quoniam qui ab alio esse accepit primus omnibus existendi auctor esse non potuit. Non ergo ab alio accipere esse potuit qui omnibus esse dedit, quem propterea semper fuisse et nunquam coepisse fateri oportet; quoniam omne quod aliquando esse incoepit aucto
Abbreviated transcription (Latin):
um ꝯtemplande u̾itatis inspitiamus in
eo igitur pramũ et pͥncipalit iussbilis de¬
us quantũ admanfestationẽ expositũ est.
uiden poterat: qd illius ymagini et ssłitudi¬
ni proximũet ognatum magisfcm̃erat.
Hec aũd ipsaratioerat. et mens ratiõe utẽs.
que ad primam siłitudincm tei stãerit.ut
ꝑse muenire posser eũ a quo ficta erat. Q¬

Expanded text:
contemplandae inspiciamus. In eo igitur primum et principaliter invisibilis Deus quantum ad manifestationem expositum est videri poterat quod illius imagini et similitudini proximum et cognatum magis factum erat. Hoc autem ipsa ratio erat et mens ratione utens quo ad primam similitudinem Dei facta erat, ut per se invenire posset eum a quo facta erat.
Abbreviated transcription (Latin):
dicit beatus aug̃ malũ inobedientiũ mem¬
broꝵ limitat quodam modo. ⁊ modificat
ut concupĩa carnał sat saltem pudicicia
cõiugał. Duob autẽ modis bonũ ħ contra
malum illud remediũ occurrit. dũ ⁊ illum
ĩnodãte libid̾is ardorem sb̾ certa regłaumi
fedĩs limitando a uago cõcubitu modifi¬
cat. Zeum qui per se malus ess per bona
sͥ adiũcta excusat. Neq cũ facit ut malũ
prorsus nõ sit. s ut dampnabile nõ sit qͥppe
pp̃ ħ malũ non sit culpabile illud bonunr
tari. Si aut̃ ꝯiugiũ nil boni in se haberet. ⁊¬
remediũ contra malũ esse nõ poss. Nunc
aut̃ ip̃a que ei insunt bona malũ quod ab
eo non queritur s in eo cołatur excusant
ut non imputetur ad dampnatõnem
qd̾ ticãtas imponit nõ uolũcas exigit. Itẽ
aug̃. ad ualerium. Non cm̃ fecundicas au̾
fructus est in prole nec tm̃ pudicicia cui
uincłm fides est. s ⁊̃ sacram̃tũ nupciarũ
om̃datur fidelib cõiugatis. Huius sacͣ¬

Expanded text:
dicit beatus Augustinus, malum inobedientium membrorum limitat quodammodo et modificat, ut concupiscentia carnalis fiat saltem pudicitia conjugalis. Duobus autem modis bonum hoc contra malum illud remedium occurrit, dum et illum immoderatae libidinis ardorem, sub certa regula unius foederis limitando, a vago concubitu modificat; et eum, qui per se malus esset, per bona sibi adjuncta excusat. Nec tamen facit ut malum prorsus non sit, sed ut damnabile non sit; quippe propter hoc malum non fit culpabile illud bonum; tari. Si autem conjugium nihil boni in se haberet, remedium contra malum esse non posset. Nunc autem ipsa quae ei insunt bona, malum quod ab eo non quaeritur, sed in eo toleratur, excusant, ut non imputetur ad damnationem, quod necessitas imponit, non voluntas exigit. Item Augustinus ad Valerium: Non tantum fecunditas cujus fructus est in prole, nec tantum pudicitia cujus vinculum fides est, sed etiam sacramentum nuptiarum commendatur fidelibus conjugatis. Hujus sacr
Abbreviated transcription (Latin):
sare possent. si hec humana inuestigatio relĩ¬
quẽda potius quamdiscutienda non uideret.
Nam utrũ expuro igne fc̃m sit siue ex aere. a
etiam exaqua. uel postremo exduob aut tri
palpabilẽ habeat quanta ue credenda sit spi¬
ssitudo eius. ⁊ utrũ ipm̃ calidum uel frigidũ
aut cuius alt̾ius qualitatis existat: merito q̃¬
reret᷑ si inde aliquid certũ scire̾ potuiss. Nc̃
dum multum indetur: quas nec ratio ulla
oprehendit: nec aucoritas cuifidos ad hibẽda
sit probat. Solũ hocqd legimus crede sine du¬
bitatioẽ tebemus. qua fcm̃ est. firmam̃tum
ut diud̾et aquas ab aquis. Hoc ẽ ut ꝑtem
aquaꝵ intra ambitũsuũ ꝯclud̾et: ꝑtẽ uero

Expanded text:
sare possent, si haec humana investigatio relinsare possent, si haec humana investigatio relinquenda potius quam discutienda non videret. Nam utrum ex puro igne factum sit, sive ex aere; aut etiam ex aqua; vel postremo ex duobus aut trpalpabilem habeat, quantave credenda spissitudo ejus, et utrum ipsum calidum an frigidum; aut cujus alterius qualitatis existat merito quaereretur: si inde aliquid certum sciri potuisset. Nunc laborandum videtur, quas nec ratio ulla comprehendit nec auctoritas cui fides adhibenda sit probat. Solum hoc quod legimus credere sine dubitatione debemus, quod factum est firmamentum ut divideret aquas ab aquis; hoc est ut partem aquarum intra ambitum suum concluderet, par
Abbreviated transcription (Latin):
septima dies ueniret: quando demũ ab oĩ
optre requieuit. Et hec quidẽ de oꝑatione pͥ¬
nic dicidc̃a sunt. Deopert scd̾e diei: quãdo¬
bonum. et ait. fiat sirmamentũ in medi¬
oaquarum. Noluit igit᷑ deus ad sequẽs opꝰ
transire. donec diuidicass primum. Cum¬
eigo indisset deluce qd̾ bonũ ess: tũc ait. fiat
sirmamentũ. Quantũ ad litterã ꝑtincit ur.¬
fcm̃ est firmamentũ dic scd̾a. prius quidem
m illa uniũ̾sitatis mat̾ia de nichilo creatũ
et nũc exilla ipsa adtalem formam erutum
et factũ est. sirmam̃tum ut ambitustiome¬
dium quodãmodo int̾ueniens magnamil¬
lam aquarũ in mẽssamq ꝯgeriem ab inuicẽ
separaret. atq dunde̾t. et dcaquis fac̾et aqͣs
et aquas. hoc est. aquas quas ambitu suo in¬
trinsetus ꝯplecteret᷑. et subtus se otin̾et: et
aquas quas extim setus. ⁊ supra girũ lumitis
de fumam̃ti natura amnũ questiõe prilc¬

Expanded text:
septima dies veniret, quadie lucem in exortu ipsius diei fecit; deinde septima dies veniret, quadie lucem in exortu ipsius diei fecit; deinde ut cursu suo diem noctemque distingueret; primum de oriente ad occasum, et rursum de occibonum; et ait: Fiat firmamentum in medio aquarum . Noluit igitur Deus ad sequens opus et dirigente, cursum explevit. Eodem moergo vidisset de luce quod esse bonum, tunc ait: Fiat firmamentum. Quantum ad litteram pertinerm est firmamentum die secunda; prius quidem in illa universitatis materia de nihilo creatum, et nunc ex illa ipsa ad talem formam erutum et factum firmamentum ut ambitu suo medium quodam modo interveniens magnam illam aquarum immensamque congeriem ab invicem separaret atque divideret, et de aquis faceret aquas et aquas; hoc est aquas quas ambitu suo intrinsecus complecteretur et subtus se contineret et aquas quas extrinsecus et supra gyrum limitis rmamenti natura animum quaestione pul
Abbreviated transcription (Latin):
die lucem in exortu ip̃ius dici fecit. De inde
ut cursu suo diem noctẽ ꝙ distingũet: pri¬
mũ de oriente ad occasum. ⁊ rursũ de octi¬
dente ad ortũ direxit. Nec solũ opus eius
fuisse ꝙ lux ft̃a est. s ꝙ directa ip̃õ gub̾ nãte
et dingente cursum suũ expleuit. Eodẽ mo¬
do de scd̃a die dicetur: quando firmam̃tũ
stĩnest.et cutũactionis ꝑpetue preceptum
simul ⁊ legem accepit. hoc ⁊ de ĩtia ⁊ quarta¬
et quinta. uł sexta dic ꝓut ratio dictaint
erquiret: quisquis huiusꝑtis asẜtionem
eleg̾it. Sicui aut ista int̾pretatio nimis
obscura uisdebitur maxime qd̾ demotu fi¬
rinam̃ti nec dun rata sit asẜtio: ad illam
alterã quam ꝓposuunus returrat expositic̃e
que facilior est. ⁊ se promptius ad intelligẽ¬
dum comodat ratiomi. Dicet igitur deũ
ser dieb oꝑatum et septima demum die ro¬
quienisse ab opere. qr nullus de sex dieb ui
uenitur. in quo opus non fec̾it deus: doc̃c

Expanded text:
die lucem in exortu ipsius diei fecit; deinde ut cursu suo diem noctemque distingueret; primum de oriente ad occasum, et rursum de occidente ad ortum direxit. Nec solummodo opus ejus fuisse quod lux facta est, sed quod directa, ipso gubernante et dirigente, cursum explevit. Eodem modo de secunda die dicetur, quando firmamentum factum est, et circumactionis perpetuae praeceptum simul et legem accedit. Hoc etiam de tertia, quarta, quinta, vel sexta die, prout ratio dictaverit exquiret, quisquis hujus partis assertionem elegerit. Si cui autem ista interpretatio nimis obscura videbitur, maxime quod de motu firmamenti necdum rata sit assertio, ad illam alteram quam proposuimus recurrat expositionem, quae facilior est et se promptius ad intelligendum commodat rationi. Dicet igitur Deum sex diebus operatum et septima deinde die requievisse ab opere; quia nullus de sex invenitur diebus in quo opus non fecerit Deus, donec
Abbreviated transcription (Latin):
luce aliena ad nos ueniũt. et qui rursũ illi sĩt
qui uerã uͥtutis claritatem pretendũt.⁊ in
ipsis quoꝙ uirtutib non solum quobona
sint. s que sint ⁊̃ potiora probemus. Spsial
cnim diiudicat oĩa. ⁊ ip̃e aneminc uidicat᷑.¬
cla bomi opens hic significata.
It tibiantende quanta sit cantela bo¬
no operi ad hibenda in principio õiu
opeꝵ tuoꝵ inde ut luc̃c̃ babeas inte. ut om̃ia
opera tua lucis sint. ⁊ nontenebrarũ/ Pos¬
tea ꝯsid̾a diligcut̃ uttũ ne luxtua pura sit. ⁊
nõ flcata. ⁊ cum inuc̾is quia boã est. tunc
lar iudicatur. a ur̃ sibona est. ut dirdat᷑
atencbris. Scd̃m est iudiciũ quando oꝑi
ipã que inluce fc̃a sunt adiudiciũ uocan¬
tur. Et udetur q ip̃a quoꝙq bona finitiet
sic demũ requiescit deus. aliqua quedila¬
cismistĩa interim protẽpore transcureri¬
tes ꝓstinrimus. nilc iter ad ꝓposin ui

Expanded text:
luce aliena ad nos veniunt, et qui sursum illi sint, luce aliena ad nos veniunt, et qui sursum illi sint, qui veram virtutis claritatem praetendunt; et in ipsis quoque virtutibus non solum quae bona sint, sed etiam quae sint potiora probemus. Spiritualis enim dijudicabat omnia, et ipse a nemine judicatutela boni operis hic significata. Hic tibi attende quanta sit cautela bono operi adhibenda. In principio omnium operum tuorum vide ut lucem habeas in te, ut omnia opera tua lucis sint et non tenebrarum. Postea considera diligenter utrumne lux tua pura sit et non fuscata; et cum inveneris quia bona est, tunc lux judicatur et videtur si bona est ut dividatur a tenebris, secundum est judicium quando opera ipsa quae in luce facta sunt ad judicium vocantur, et videtur quia ipsa quoque bona sunt, et sic demum requiescit Deus. Aliquae quaedam lucis mysteria interim pro tempore transcurrentes perstrinximus, nunc iterum ad propositi
Abbreviated transcription (Latin):
ciinus mala. que omĩa ipse non male s be¬
ne uidit. ⁊ ibi uidit ubi nullum malu
fuit. Hec ipsa lux est qua a nos oportet uid̾e
omnẽ lucem sibona est. nec pot̾imꝰ uidici¬
it uere de luce si bona est. donet ista luce illu¬
minati fuerimus. que uerebonaest. Spũalis
enĩ diuidicat oĩa. ⁊ ip̃e a ncmine udicat᷑.
⁊ si sp̃c̃ dei uere innobis ħitas nonnos po¬
tenint decipere sp̃c erroris. etiam si in luce
ueniant adnos. quia habebimus lucẽ in
nobis. in qua nobis manifestumerit d̾ oĩ
luce si bona est. ⁊ sic fidutialit̾ diuidemus
lucem atenebris et iudicabimus nonso¬
lũ inter tenebras ⁊ lucem. s int̾ lucem. ⁊ lu¬
cẽ indicabimus. ⁊ non solũ int̾ noctem ⁊ di
dicin. Parum est enim ad ꝑfectũ int̾ diemet
nactem diudicare. Parum est enim ad tenebͣi¬
te nisi sciamiis ̃ inter diem ⁊ dicm iudica
it. csciamus oẽm diem uidicare. ut sapiamꝰ
qui sint illi motus qui sub uͥtutum sp̃c quasi

Expanded text:
cimus mala, quae omnia ipse non male sed bene vidit. Et ibi vidit ubi nullum malum vidit: haec ipsa lux est qua et nos videre oportet omnem lucem an bona est; nec poterimus judicare vero de luce an bona est, donec ista luce illuminati fuerimus, quae vere bona est: Spiritualis enim dijudicat omnia, et ipse a nemine judicatur . Et si Spiritus Dei vere in nobis habitat, non nos poterunt decipere spiritus erroris, etiamsi in luce veniant ad nos; quia habebimus lucem in nobis, in qua nobis manifestum erit de omni luce utrum bona est; et sic fiducialiter dividemus lucem a tenebris, et judicabimus non solum inter tenebras et lucem, sed etiam inter lucem et lucem judicabimus; ndiem. Parum est enim ad perfectum inter diem et noctem judicare, parum est lucem et tenebrare, nisi sciamus etiam inter diem et diem judicare, et sciamus omnem diem judicare, ut sapiamus qui sint illi motus qui sub virtutum specie quasi
Abbreviated transcription (Latin):
pe dicunquirendũ restat. si deus lucem
in primo exortu eiusdẽdiei .i. prime. creaũ
cũ nichil eodẽ dic aliud fecisse legat᷑ qua
lucẽ. Utrũ ne usq ad exortũ seꝙ̃tis dici quan¬
do firmamentũ fecit ab opere cessasse credẽ¬
dus sit. cumscriptura septima cũ die demũ
requi cuisse testat᷑. Cui questioni gemina it¬
spõsicẽ obuiamꝰ. aut enim diccinus deum
millis sex dieb operationẽ suam ita ꝯtinu¬
a ꝑ seu̾antia ꝓdipeisse: ut nullo tp̃is int̾ual¬
lo ab operando desierit: ant ita sexdieb ope¬
ratũ. ut nullũ quidem inopando int̾miẜiti

Expanded text:
ae diei inquirendum restat: si Deus lucem in primo exortu ejusdem diei, id est primae creavit. Cum nihil eadem die aliud fecisse legatur quam lucem, utrumne usque ad ortum sequentis diei quando firmamentum fecit ab opere cessasse credendus sit, cum scriptura septima eum die demum requievisse testetur? Cui quaestioni gemina responsione obviabimus; aut enim dicemus Deum in illis sex diebus operationem suam ita continua perseverantia produxisse, ut nullo temporis intervallo ab operando desierit. Aut ita sex diebus operatum, ut nullum quidem diem in operando intermiserit;
Abbreviated transcription (Latin):
se aliquando in angelũ lucis. ⁊ ing̾it se ad deci¬
piendum mentẽ quasi lux nera. s hec luc non
est diuidenta atenebris. nec uocanda ẽ dies. set
nor. s speciem quidẽ lucis habet. s tenebrisu̾as
ꝓptẽa prius idit d̾s lucẽ si esset bona. ut non
statim credamus om̃i spũi. s probemus sp̃c si
ex deo sint. ⁊⁊ cum uiderimus lucem q bona est.
tunc demum diuidamus luce̾ atencbris. ⁊ uo
ut lux precedat mopib nostris. et ut ĩ luce
flant oꝑi nostra. s ipsaquoꝙ lur prius uidẽ¬
daẽ. ⁊ ꝯsideranda diligent᷑. et sic postitino cũ
iuuderimus lucẽ qr bona est. dundamus lucem
atenebris. et uocemus lucẽ diẽ. ⁊t. noctem. Q¬

Expanded text:
se aliquando in angelum lucis, et ingerit se ad decipiendam mentem quasi lux vera. Sed haec lux non est dividenda a tenebris, nec vocanda est dies sed nox; quia speciem quidem lucis habet, sed tenebras veras. Propterea prius vidit Deus lucem an esset bona ut non statim credamus omni spiritui; sed probemus spiritus si ex Deo sint ; et cum viderimus lucem quia bona est, tunc demum dividamut lux praecedat in operibus nostris, et ut in luce fiant opera nostra; sed ipsa quoque lux prius videnda est et consideranda diligenter; et sic postremo cum viderimus lucem quia bona est, dividamus lucem a tenebris, et vocemus luce
Abbreviated transcription (Latin):
Omĩa aũt spũalia preferũt documenta. Pri¬
mũ incorde peccatoris creatur lux. qũido sem¬
ip̃m ꝯgnoscere incipit. ut diuidat uit̾ lucer
et tencbras. et appellare incipiat lucẽ diem
et tenebras noctẽ. ⁊ non sit iam de quib d

Expanded text:
itualia praeferunt documenta. Primum in corde peccatoris creatur lux, quando semetipsum agnoscere incipit, ut dividat inter lucem et tenebras, et appellare incipiat lucem diem et tenebras noctem; et non sit jam de quibus d
Abbreviated transcription (Latin):
subicctus sit creatori. Quisquis sic ordinat᷑
ẽ. dignus est luminc solis. ut mente sursũ
erocta et desid̾io insupna te sixolumen sũme
u̾itatis otemplati irradiet. ⁊ iam non per
spetulũ in enigmate. s inse ip̃a ut ẽ n̾itatẽ
isit ciuccauit. Q uare udit.: Noluit prius
diuidere quam iudiss prius iudit si ess bo¬
nũ. c⁊ tũc demũ diuisit lucem atenebris.

Expanded text:
subjectus sit Creatori. Quisquis sic ordinatus subjectus sit Creatori. Quisquis sic ordinatus est dignus est lumine solis, ut mente sursum erecta et desiderio in superna defixo, lumen summae veritatis contemplanti irradiet, et jam non per speculum in aenigmate , sed in seipsa ut est veritatem isit et vocavit. Quare vidit? Noluit prius dividere quam vidisset, prius vidit an esset bonum; et tunc demum divisit lucem a tenebris;
Abbreviated transcription (Latin):
poe̾ntes luce̾ tencbras. et tenebras lucẽ. Post
hec aũt cumceꝑit int̾ lucem et tenebras diu¬
idert et lucẽ diem. tenebras quoq appellare
uoctẽ .i. cum mala suau̾atit̾ ꝑiudicium rati¬
onis improbure. ⁊ que sint boã et laudabi¬
la lucis oꝑa eligere ceꝑit. restat ut fiat inco
firmamentũ. hoc est ut ibono ꝓposito corro¬
loretur. diuidere interaquas supiores. ⁊ a¬
quas inferiores .i. desidena carnisi spc̃. ut
medius. ⁊⁊ mediator. duo sibi adu̾santia.nͦ
pmiscer sinat. nec transponi. ne simul sit
qd diuidi debet aut supͣ ꝙ subt̾. aut̃ subt̃. ꝙ
sirpra collocand̾ est. Nouissime sequit᷑ indi¬
spossitionis ordine opus t̾tic dici. ut ꝯ gregent
aque que subcelo sunt in locum unum. nec¬
arnis desideria fiuxa sint. et ultra metam se ne¬
tessitatis expandant. ut totus honio ad sta¬
tum nature reuocatus. ⁊ scd̾m ordinẽ ratio¬
nis dispositus in locum unũ om̃e desideriũ
colligat. quatinus et caro spũi et spiritu

Expanded text:
nebras, et tenebras lucem . Post haec autem cum coeperit inter lucem et tenebras dividere, et lucem diem, tenebras quoque appellare noctem, id est cum mala sua veraciter per judicium rationis improbare, et quae sunt bona et laudabilia lucis opera eligere coeperit, restat ut fiat in eo firmamentum, hoc est in bono proposito corroboretur: dividere inter aquas superiores et aquas inferiores, id est desideria carnis et spiritus, ut medius et mediator duo sibi adversantia nec permisceri sinat nec transponi; nec simul sit quod dividi debeat, aut supra quod subter, aut subter quod supra collocandum est. Novissime sequitur in dispositionis ordine opus tertiae diei, ut congregentur aquae quae sub coelo sunt in locum unum, ne carnis desideria fluxa sint, et ultra metam se necessitatis expandant, ut totus homo ad statum naturae revocatus, et secundum ordinem rationis dispositus, in locum unum omne desiderium colligat, quatenus et caro spiritui, et spiritus
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑst ipãm uidit cã. ꝙ esset bona. an paliã lucẽ
ludit ꝙ ess boã. s quomodo ꝑ ip̃am uid̾e po¬
tuisset qd̾ ess boã si. iliam lucem non hũisset
ꝑ quamet in qua ipsam lucẽ uidiss qd̾ esset
bona. Nam siuidit qd̾ ess boã lux ista: ⁊ uere
iudit: inaliquo uidit. de cuiꝰ boĩtate dubitaĩ
non potuit. Ergo alia lux fuit increata in
qua ista lux citata ndebatur ꝙ efs bona. qr
illam imitabatur que semꝑ est boã. In illac̾
cluce cum ipsa solum sit bona. uidentur ma
la cibona. ⁊ non solum mala ⁊ bona inca uidẽ¬
tur. s malactiam esse mala. ⁊ bona esse bona
Quodeñ ab ipsa discordart uidetur malum
esse uidetim. ⁊ quod ersiłe esse uidetur. bonũ
esse uidetur. ⁊ utrũꝙ non nisiin ipsa. ⁊ per
ipsam uidetur. Plucẽ ergo ꝓbauit lucem. qr ĩ
luce inomutabili idit qd̾ lux ista omutabił

Expanded text:
set bona, an per aliam lucem vidit quod esset bona? Sed quomodo per ipsam videre potuisset quod esset bona, si aliam lucem non habuisset per quam et in qua ipsam lucem vidisset quod esset bona? Nam, si vidit quod esset bona lux ista et vere vidit, in aliquo vidit de cujus bonitate dubitari non potuit. Ergo, alia lux increata, in qua ista lux creata videbatur quod esset bona; quia illam imitabatur quae semper est bona. In illa enim luce cum ipsa solum sit bona, videntur et mala et bona; et non solum mala et bona in ea videntur, sed mala etiam esse mala, bona esse bona Quod enim ab ipsa discordare videtur, malum esse videtur; et quod ei simile esse videtur, bonum esse videtur; et utrumque non nisi in ipsa et per ipsam videtur. Per lucem ergo probavit lucem: quia in luce incommutabili vidit quod lux ista commutabi
Abbreviated transcription (Latin):
facere uolut ad illuminandũ mundũ.
ante quã solemcitaret ope iicaria precaren¬
te dones uenuret quod ꝑfectum est. Et sunt
qui querant quid de illa luce ft̃msit. ꝓp̃eaꝙ
quo solis claritas illuxit. Ali dicunt disper¬
sm pampla aeris spatia uim lucendi. ⁊ il¬
suminiadi amuisisse. suꝑ eẽ tñ adhuc quasdã
tenues reliquias. que i ambitu firmam̃ti
intunsecus huc illuac q sparsim diligentiꝰ
nituentib nocte temostrent᷑ die u̾o maio
neas neuiten naleãt soł clantate abscõdi.
Dic qui aias opiioes prout possibile est ꝯfi¬
gũt. Set quis scit supsa eadẽ lur postea in so¬
in sb̾am translata sit. ⁊⁊ ampliata claritare
formam incliorẽ accepit. quẽadmodũ in
nuptus iłx de. aqua uinũ fecit: ut reforma¬
tionis statum in melius. ⁊ restaurationis
satram̃tum temõstrartt. Nam qd̾ erat lirx
ante quam sol fts est. hoc erat aqua priusꝙͣ
inuinũ mutata ẽ. uo nõ aluid sicret qd̾ po¬
tiusexhibitũ est. s de eo ip̃o qd̾ ante uilus

Expanded text:
oluit ad illuminandum mundum antequam solem crearet ope vicaria praecurrentem, donec veniret quod perfectum est. Et sunt qui quaerant quid de illa luce factum sit, propquo solis claritas illuxit. Alii dicunt dispersam per ampla aeris spatia vim lucendi et illuminandi amisisse; superesse tamen adhuc quasdam tenues reliquias quae in ambitu firmamenti intrinsecus huc illucque sparsim diligentius intuentibus nocte demonstrentur; die vero eas majori ne videri valeant solis claritate abscondi. Sic quique suas opiniones prout possibile est confingunt. Sed quis scit utrum ipsa eadem lux postea in solis substantiam translata sit, et ampliata claritate formam meliorem acceperit, quemadmodum in nuptiis Jesus de aquis vinum fecit, ut reformationis statum in melius et restaurationis sacramentum demonstraret? Nam erat lux antequam sol factus est; hoc erat aqua priusquam in vinum mutata est, ut non aliud fieret quod potius exhibitum est; sed de eo ipso quod ante vilius
Abbreviated transcription (Latin):
bũ scĩficans ad elem̃tum. ⁊ fit sacram̃tũ.
Ut sit sacramentũ aqua iisibilis exsili¬
tudine representans. ex institutioẽ signifi¬
cans. ex sanctificatioẽ ꝯtinens gratiam spi
ritualẽ. Ad hũc mod̾ incet̾is quoq sacra¬
m̃tis triahec ꝯsiderare oportet.

Expanded text:
rbum sanctificationis ad elementum et fit sacramentum, ut sit sacramentum aqua visibilis ex similitudine repraesentans, ex institutione significans, ex sanctificatione continens spiritualem gratiam. Ad hunc modum in caeteris quoque sacramentis haec tria considerare
Abbreviated transcription (Latin):
amisisti : Est ne aliud aliquid ꝙ ꝓ ista
reddi pofsit. ut debicũ reddat᷑ ⁊ uocũ im
pleatur: Si nich̾ est aliuid qd̾ ꝓ ista redda¬
cur:salus non est biis qui hanc uouerũt
⁊ amissam iam redd̾e nõ possũt. Nũquidtͥ¬
b̾qui audet. ego nec p̾sumo uec uolo. Uidat
qui ħ dic̾e uolu̾it ne forte sib ipi ꝑicłm
struat. Ergo aliud est qd̾ redd̾e possis pro
u̾ginitatẽ tua. si eam ꝑdidisti. Quid aliũd:
Redde pnĩam tuam. redde cõcritõnẽ tuã.
redde hũilicatem tuam. Pro u̾ginitate
carnis redde hũilicatem cordis. Pro carne
fracta frange cor. Humilitatem per se
debuisti. ⁊̃si uirginicatem hũeras. ꝙ tñ
si u̾ginitatem redd̾o non potes redde pro
illa hũilitatem. ⁊ sat̃faciat tam pro se ꝙͣ
ꝓ illa. Uide qͣnta est uirtus hũilicatis. So¬
cia est uirginitatis hũilitas. ⁊ socia humi¬
licatis uirginitas. ⁊ nõ pot̃ si abest humi¬

Expanded text:
amisisti? Estne aliquid aliud quod pro ista amisisti? Estne aliquid aliud quod pro ista reddi possit, ut debitum reddatur et tantum votum impleatur? Si nihil est aliud quod pro ista reddatur, salus non est iis qui hanc voverunt, et amissam jam reddere nohoc qui audet. Ego nec praesumo nec volo. Videat qui hoc dicere voluerit ne forte sibi ipsi periculum struat; ergo aliud est quod reddere possis pro virginitate tua si eam perdidisti. Quid aliud? Redde poenitentiam tuam? redde contritionem tuam; redde humilitatem tuam. Pro virginitate carnis redde humilitatem cordis; pro carne fracta frange cor; humilitatem per se debuisti etiamsi virginitatem habueras; et tamen si virginitatem reddere non potes, redde pro illa humilitatem, et satisfaciet tam pro se quam pro illa. Vide quanta est virtus humilitatis. Socia est virginitas humilitatis, et socia humilitas virginitatis, et non potest, si abest humi
Abbreviated transcription (Latin):
subiectis omĩb sm̃ utilitatem. ⁊ fructum
recompensacõis diũsa q̃dam a pͥmis. et
alia ab hiis q̃ ꝓpoĩta fuerãt salub̾ ⁊ rõna¬
bili ꝯmutatõne impend̾e potest. Sicut gͦ
uotũ cuũ in cua constat uolũtate. sic cõ¬
mutatõ uoci tui in illiꝰ constas pocestate.
adhuc amplius aliquid qd̾ dcĩs adiciend̾
uidetur. Ecce uouisti uirginitatẽ carnis
tue dño deo tuo. dico qr redd̾e debes qd̾
uoisti. Non licet t̾ retro respic̾e. ũ deĩcep
ad exꝑienciã carnis descendas. Dico gͦ tͥ
redde qd̾ debes. Non licet t̾ aliud pro isto
redd̾e si istud potes redd̾e. S quid facimꝰ:
Ecre uouisti ⁊ uotũ non tenuisti: qr uit¬
ginicatẽ amisisti. Nõ potes ampliꝰ redd̾e
uirginitatẽ. non potes dare qd̾ ñ habeᷤ
Seinel amissa ẽ uirginitas: amplius
reꝑari aut recuꝑari nõ pot. Quid ergo
facies: Quid reddes dnõ tuo deo ꝓu̾gi¬
nitate tua : quã uouisti:⁊ post uotum

Expanded text:
subjectis omnibus secundum utilitatem et fructum subjectis omnibus secundum utilitatem et fructum recompensationis diversa quaedam a primis et alia ab iis quae proposita fuerant salubri ac rationabili commutatione impendere potest. Sicut ergo votum tuum in tua constat voluntate; sic commutatio voti tui in illius constat potestate. adhuc amplius aliquid quod dictis adjiciendum videtur. Ecce vovisti virginitatem carnis tuae Domino Deo tuo, dico quod reddere debes quod vovisti. Non licet tibi retrospicere, ut deinceps ad experientiam carnis descendas. Dico ergo tibi, redde quod debes. Non licet tibi aliud pro isto reddere, si istud potest reddere. Sed quid facimus? Ecce vovisti et votum non tenuisti, quia virginitatem amisisti. Non potes amplius reddere virginitatem, non potes dare quod non habes. Semel amissa est virginitas, amplius reparari aut recuperari non potest. Quid autem facies? Quid reddes Domino Deo tuo pro virginitate tua quam vovisti et post votum