comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
na breue aliquid et certum colligere. quod in ar¬
asla memorie recondatur. Unde post modum cum
res exigit aliqua diriuentur. Hoc eciam sepe repli¬
oare. et de uenitre memorie ad palatum reuorare
tiecesse est. ne longa intermissione absoleat. Uñ
rogo te olector ne nimium leteris si multa lege¬
ris. sed si multa intellexeris. nec tantum ĩtel¬
lexeris sed retiniere potueris. Alioquin nec legere
multum prodest. nec intelligere. Quare suꝑiꝰ
me dixisse recolo eos qui doctrine operam danti
isigenio et memoria indigere. De discipli Nia.
Apiens quidam cum de modo ⁊ for ¶ .xiii.¬
ma discendi interrogaretur. Mens ĩquit
huimilis. studium querendi. uita quicta. Scru¬
tinium tacitum paupertas. terra aliena. Hxo
reserare solent multis obscura legendi. Audie¬
rat puto quod dictum esti mores ornant sci¬
enciam. et ideo preceptis legendi precepta qͦ
uiuendi adiungit. ut et modum uide sue et

Expanded text:
na breve aliquid et certum colligere, quod in arna breve aliquid et certum colligere, quod in arcula memoriae recondatur, unde postmodum cum res exigit aliqua deriventur. Hoc etiam saepe replicare, et de ventre memoriae ad palatum revocare necesse est, ne longa intermissione obsolescat. Unde rogo te, o lector, ne nimium laeteris, si multa legeris, sed si multa intellexeris, nec tantum intellexeris, sed etiam retinere potueris. Alio qui nec legere multum prodest, nec intelligere. Quare superius me dixisse recolo, eos qui doctrinae operam dant, ingenio et memoria indigere. CAP. XIII. De dispiens, quidam cum de modo et forma discendi interrogaretur: « Mens, respondit, humilis, studium quaerendi, vita quieta, scrutinium tacitum, paupertas, terra aliena: haec reserare solent nonnulla obscura legenti. » Audierat puto quod dictum est: « Mores ornant scientiam, » et ideo praeceptis legendi, praecepta quoque vivendi adjungit, ut et modum vitae suae et
Abbreviated transcription (Latin):
dninia quanta sint ammiratione digna tan¬
to. nragis quisq nouit qualnto atcentius dei.
mirabilia meditari consueuit. De memoria.
sicut ingensum dindendo inuestigat et sime¬
nit. it a memoria colligendo custodit. Oportet
ergo ut que discendo diuisimus ꝯmendanda¬
memorie colligamus. Colligere est ea de quibus
prolyxius uel scriptum uel disputatum est ad bre¬
nem qnͣdam et compendiosam summam redige̾
que a maiorib epslogus .i. breuis recapitulatio su¬
pradictoꝵ appellata est. Habet namq omnis trac¬
tatio. aliquod principium cuitota rei ueritas et
uis sententie inutitur. et ad ipsum auicta alia
referuntut. Hoo querere et considerare colligere est.
Unus fons est et multi riuuli. quid aifrattꝰ flu¬
minum sequeris. tene fonitem ⁊ dotum habes. B
id curo dico. qm̃ memoria hominis hebes est. et
breuitate gaudec. et si in multa diuiditur. fit
minor in singulis. Debemus ergo in omni doctri¬

Expanded text:
omnia quanta sint admiratione digna, tanomnia quanta sint admiratione digna, tanto magis quisque novit, quanto attentius Dei mirabilia meditari consuevit. CAP. XII. Desicut ingenium dividendo investigat et invenit, ita memoria colligendo custodit. Oportet ergo ut quae discendo divisimus. commendandea colligamus. Colligere est ea de quibus prolixius vel scriptum vel disputatum est ad brevem quamdam et compendiosam summam redigere, quae a majoribus epilogus, id est, brevis recapitulatio supradictorum appellata est. Habet namque omnis tractatio aliquod principium cui tota rei veritas et vis sententiae innititur, et ad ipsum cuncta alia referuntur: hoc quaerere et considerare colligere est. Unus fons est, et multi rivuli, qui anfractus fluminum sequeris, tene fontem et totum habes. Hoc idcirco dico, quoniam memoria hominis hebes est, et brevitate gaudet, et si in multa dividitur, fit minor in singulis. Debemus ergo in omni doctri
Abbreviated transcription (Latin):
consimimatio in meditatione. Quam siquis fa¬
nuliarius amare didicerit. eiq sepius iracare uo¬
luerit iocundam ualde reddit uitam ⁊ maximã
in tribulatione prestat consolationem. Ea enim
maxime est que animam a tertenoꝵ attuĩ stre¬
pitu segregat. et in hac uita eciam eterne qui¬
etis dislcedinem quodam modo pregustare faat.
Cumq iam per ea que facta sunt eum qui fecit
ouinia auerere didicerit et intelligere. tuno a¬
nimum pariter et sciencia erudit. et leticia per¬
futidit. Unde fit ut maximum in meditatio¬
ne sit oblectamentum. Tria sunt getiera medi¬
tationis. unum constat in airumspectione mo¬
tum. aliud in scrutatione mandatoꝵ. tercium
in inuestigatione diuinoꝵ operum. Mores sũt
in uiciĩs et uircutib. mandatum diuinum. ałiꝰ
precipiens. aliud promittens. aliud terrens. Opꝰ
dei est. et quod creat potencia. et quod modera¬
tur sapientia. et quod cooperatur gracia. Que

Expanded text:
consummatio in meditatione. Quam si quis faconsummatio in meditatione. Quam si quis familiarius amare didicerit, eique saepius vacare voluerit, jucundam valde reddit vitam, et maximam in tribulatione praestat consolationem. Ea enim maxima est, quae animam a terrenorum actuum strepitu segregat, et in hac vita etiam aeternae quietis dulcedinem quodammodo praegustare facit. Cumque jam per ea quae facta sunt, eum qui fecit omnia quaerere didicerit, et intelligere: tunc animam pariter et scientia erudit et laetitia perfundit, unde fit, ut maximum sit in meditatione oblectamentum. Tria sunt genera meditationis. Unum constat in circumspectione morum, aliud in scrutatione mandatorum, tertium in investigatione divinorum operum. Mores sunt in vitiis et virtutibus. Mandatum divinum, aliud praecipiens, aliud promittens, aliud terrens. Opus Dei est, et quod creat potentia, et quod moderatur sapientia, et quod cooperatur gratia. Quae
Abbreviated transcription (Latin):
diuidere. quando ab uniuersalib ad parciculari a
descendimus diuidendo. et singuloꝵ naturas inue¬
stigando. Omne namq uniuersale magis est det̾¬
minatum sius particularib. Quando ergo disci¬
mus ab his incipere debemus que magis sunt no¬
ta et determinata. et complectentia. Sic ꝙ paula¬
tim descendendo. Et per diuisionem singula distin¬
gurendo eoꝵ que continentur naturam ĩuestigare.
quens cum consilio. que causam. ⁊ ¶ .xi.¬
orignniem modum et utilitatem uniuscuiusq rei
prudender inuestigat. Meditatio prinapium siũt
alectione nullis tamen stringitur regulis aut
preceptis lectionis. Delectatur enim quodam aꝑ¬
to decurrere spatio. ubi liberam contemp lande u̾i¬
tati aciem affigat. et numo has nunc illas rerũ
causas perstringete. nunc autem pro funda que¬
q penetrare. nichil anceps. nichil obscutum re¬
linquere. principium ergo docttine est in lectione.

Expanded text:
dividere, quando ab universalibus ad particularia dividere, quando ab universalibus ad particularia descendimus dividendo, et singulorum naturas investigando. Omne namque universale magis est determinatum suis particularibus. Quando ergo discimus, ab iis incipere debemus quae magis sunt nota et determinata et complectentia; sicque paulatim descendendo, et per divisionem singula distinguendo, eorum quae continentur naturam investigare. quens cum consilio, quae causam et originem, modum et utilitatem uniuscujusque rei prudenter investigat. » Meditatio principium sumit a lectione; nullis tamen regulis stringitur aut praeceptis lectionis. Delectatur enim quodam apto decurrere spatio, ubi liberam contemplandae veritati aciem affigat; et nunc has, nunc illas rerum causas perstringere; nunc autem profunda quaeque penetrare: nihilque anceps, nihilque obscurum relinquere. Principium ergo doctrinae est in lectione,
Abbreviated transcription (Latin):
quod post ea gestimi pͥus narratur ⁊ quod pͥus
post modum dicitur. In expositione consideratur
ordo seauidum inquis. cionem. Expositio trra cõ¬
tinet. luteram. sensum. Sententiam. Littera est
congrua ordinatio dictionum. quod eciam con¬
stputtioirm uocamus. Sensus est facilis q̃ dami
et aperta significatio quam littera primia frõ¬
te prefert. Sententia est profundior intelligen¬
tca que nisi expositione uel interpretatione nou
iuuenitur. In his ordo estint primum littera. de¬
inde sensus demde sententia inquiratur. quo frõ
perfecta est exposttio. de modo legendi. ¶.p.¬
odus legendr in duudendo constat. Om̃s
duusio incipit a finitis et ad infunta us
progreditur. Omne autem fuutum magis notũ
est. et scientia comprehensibile. Doctrina autem ab
hio que magis nota sunt incipit. ⁊ per eorum noti¬
ciam ad scientiam eoꝵ que latent pertingit. Pret̾ea
racione inuestigamus ad quam propue ꝑtiuet

Expanded text:
quod postea gestum est prius narratur: et quod prius, quod postea gestum est prius narratur: et quod prius, postmodum dicitur. In expositione consideratur ordo secundum inquisitionem. Expositio tria continet: litteram, sensum, sententiam. Littera est congrua ordinatio dictionum, quam etiam constructionem vocamus. Sensus est facilis quaedam et aperta significatio, quam littera prima fronte praefert. Sententia est profundior intelligentia, quae nisi expositione vel interpretatione non invenitur. In his ordo est, ut primum littera, deinde sensus, deinde sententia inquiratur: quo facto, perfecta est expositio. CAP. X. De modo legendi. Modus legendi in dividendo constat. Omnis divisio incipit a finitis, et ad infinita usque progreditur. Omne autem finitum magis notum est, et scientia comprehensibile. Doctrina autem ab his quae magis nota sunt incipit; et per eorum notitiam ad scientiam eorum quae latent pertingit. Praeterea ratione investigamus; ad quam proprie pertinet
Abbreviated transcription (Latin):
lo tandem tibi parcas labor est incartis turre per
aera. Duo sunt que iugenium exercent. lectio. et
meditatio. Lectio est cm ex his que scripta sunt
regulis et preceptis informamui. Trimodum est
lectionis genus docentis. discentis. uel se inspicien¬
tis. Dicimus enim lego librum illi. ⁊ lego librumᷤ
ab illo. ⁊ lego librum. In lectione maxime consi¬
deranda sunt ordo. et modus. De ordine legendi.
ndo consideratur alius in disciplims. ¶.ix.
ut si dixerim gramaticam dialectica an¬
tiquiorem. uel arichineticam priorem musica. A¬
lius in libris. ut si dixero catilmarum iungurtino
priorem. alius in narratione que est incontinua
serie. Alius in expositione. Ordo in discipliuis at¬
tenditur secundum naturam. In libris secundum
personam auttoris. uel fubiectam materiam. In
narratione secundum dispositionem que dupłx
est naturalis iudelicet quando res eo refertur or¬
dine quo gesta est. et axtificislis. id est quando id

Expanded text:
lo tandem tibi parcas; labor est in chartis, curre per lo tandem tibi parcas; labor est in chartis, curre per aera. » Duo sunt quae ingenium exercent: lectio et meditatio. Lectio est, cum ex his quae scripta sunt, regulis et praeceptis informamur. Trimodum est lectionis genus docentis, discentis, vel per se inspicientis. Dicimus enim lego librum illi, et lego librum ab illo, et lego librum. In lectione maxime consideranda sunt ordo et modus. CAP. IX. De ordine legendi. Ordo consideratur, alius in disciplinis, ut si dixerim grammaticam dialectica antiquiorem, vel arithmeticam priorem musica. Alius in libris, ut si dixero Catilinarium Jugurthino priorem. Alius in narratione, quae est in continua serie. Alius in dispositione. Ordo in disciplinis attenditur secundum naturam; in libris secundum personam auctoris, vel subjectam materiam. In narratione secundum dispositionem, quae duplex est: naturalis, scilicet quando res eo refertur ordine qua gesta est; et artificialis, id est, quando id
Abbreviated transcription (Latin):
Noli mułtiplicare diuercicula quo adusꝙ semitas
didiceris. securus discurres cum errare non tunue
Ria sunt studentib necessaria N Iatura. Ex¬
citrum. Disciplina. In natura consideratur
ut racile audita percipiat et percepta firmiter reti¬
neat In exercitio. ut labore et sedulitate naturalem
sensum excolat. In disciplina ut laudabiliter uiuens
mores cum sciencia componat. De his trib per singu¬
lamodo introdutionis pauca perstringemus. lxc
ui doctrine operam. ad naturam¬
dant. ingenio simul et memo nio. ¶.uiii.¬
ria pollere debent. que duo in omni studio et disa¬
deest custodia. et in cassum receptacula munit. qͥ
quod recondat non hu̾it. Ingenium inuenit. et
memoria custodit. sapientiam. Ingenium est uis q̃¬
dam naturaliter animo insita per se ualens. Inge¬
nium a natura profiascitur. usu iuuatur. inmo¬
derato labore recunditur et temperato acuitur ex̾¬
citiõ Unde satis eleganter a quodam dictumi ẽ. uo¬

Expanded text:
Noli multiplicare diverticula quoadusque semitas Noli multiplicare diverticula quoadusque semitas didiceris: securus discurres cum errare non timueria sunt studentibus necessaria, natura, exercitium, disciplina. In natura consideratur ut facile audita percipiat, et percepta firmiter retineat. In exercitio, ut labore et sedulitate naturalem sensum excolat. In dismores cum scientia componat. De his tribus per singula modo introductionis pauca perstringemus. Cui doctrinae operam dant, ingenio simul et memoria pollere debent, quae duo in omni studio et discideest custodia; et incassum receptacula munit, qui quod recondat non habuerit. Ingenium invenit et memoria custodit sapientiam. Ingenium est vis quaedam naturaliter animo insita per se valens. Ingenium a natura proficiscitur, usu juvatur, immoderato labore retunditur, et temperato acuitur exercitio. Unde satis eleganter a quodam dictum est: « Vo
Abbreviated transcription (Latin):
precepta. ad hanc arcem pertiuentia trattat. Gul¬
matice agit omnis qui regulariter loquitur
uel scribit. Agete igitur de gramatica quibdam
tantum modo scripturis. ut prisciano. donato. ser
igitur de qualibet arte agimus. maxime in dorẽ¬
do ubi omnia ad compendium restringenda sũt.
et ad facilem intelligentiam euocanda sufficere
debet id de quo agitur quãtum breuius et aꝑcius
pocest explanare. ne si alienas numum ratõnes
multiplicauerimus. magis turbemus. quam edifi¬
cemius lectorem. Non omnia dicenda sunt que
dicere possumus ne minus utiliter dicantur ea
que dicere debemus. Id daudem in una quaꝙ ar¬
te queras. quod ad eam specialiter pertinere cõ¬
sticerii. Deide cum legeris artes. et quid unius¬
cuiusq sit proprium agnouetis. disputando ⁊ con¬
ferendo tuno demum ratie es singularum inui¬
oem conferte licebit et exalterna consideratione
uicissiin que milus prius intellexeras ĩiestigare.

Expanded text:
praecepta ad hanc vocem pertinentia tractat; grampraecepta ad hanc vocem pertinentia tractat; grammatice agit omnis qui regulariter loquitur vel scribit. Agere igitur de grammatica, quibusdam, tantummodo, ut Prisciano, Donato, Servigitur de qualibet arte agimus, maxime in docendo ubi omnia ad compendium restringenda sunt, et ad facilem intelligentiam revocanda, sufficere debet id de quo agitur, quanto brevius et aptius potest explanare, ne si alienas nimium rationes multiplicaverimus, magis turbemus quam aedificemus lectorem. Non omnia dicenda sunt quae dicere possumus, ne minus utiliter dicantur ea quae dicere debemus; id tandem in unaquaque arte quaeras quod ad eam specialiter pertinere constiterit. Deinde cum legeris artes, et quod uniuscujusque sit proprium agnoveris disputando et conferendo, tunc demum rationes singularum invicem conferre licebit; et ex alterna consideratione vicissim quae minus prius intellexeras investigare.
Abbreviated transcription (Latin):
sunt nichil pretermittant nulli tamen arci qd̃
suum est trsbuere norunt sed in singulis legunt
omnes. In gramatica de sillogistnoꝵ ratione dispu¬
tant. In dialectica inflexiones casuales inquirunt.
Et quod magis irrisidne dignum est. in titulo cotũ
pene leg̾t librum et incipit tercia iux lectione ex¬
pediunt. Non alios docent huiusmodi. sed osten¬
tant suam scienciam. sed utinam quales michi
tales omnnib apparerent. Attende quam peru̾sa
sit hec consuecudo ami profecto quantomagis sr̃¬
flua aggregaueris. danto minus ea que utilia
sunt capere possis uel recinere. In qualibet igitur
arce duo nobis maxime discernenda sunt et dis¬
tinguenda prilmum aualiter oporteat de ip̃a ir¬
te agere. secundum qualiter oporteat ipsus artis
rationes quib libec aliis reb accommodare. Duo
sunt agere de arte. ⁊ agere per artem. Uerbi gͣna
Agere de arte ut est agere de gramatica. agere¬

Expanded text:
sunt nihil pretermittant, nulli tamen arti quod sunt nihil pretermittant, nulli tamen arti quod suum est tribuere norunt, sed in siomnes. In grammatica de syllogismorum ratione disputant; in dialectica inflexiones casuales inquirunt, et quod magis irrisione dignum est, in titulo totum pene legunt librum, et incipit tertia vix lectione expediunt. Non alios docent hujusmodi, sed suam ostentant scientiam. Sed utinam quales mihi, tales omnibus apparerent! Attende quam perversa sit haec consuetudo; cum profecto quanto magis superflua aggregaveris, tanto minus ea quae utilia sunt capere possis vel retinere. In qualibet igitur arte duo nobis maxime discernenda sunt et distinguenda: primum, qualiter oporteat in ipsa arte agere; secundum, qualiter oporteat ipsius artis rationes quibuslibet aliis rebus accommodare. Duo sunt agere de arte, et agere per artem. Verbi gratia, agere de arte, ut est agere grammatice
Abbreviated transcription (Latin):
fundamenta sunt omnium et pura simplex q
ueridas aperitu maxime his septem quas p̾dixi
que totius philosophie instrumenta sunt Dem̃
cetera quoq si uacat legantur quia aliquãdo
plus delectare solent se riis ad mixta ludicrar
et raritas preciosum facit bonum. Sic in medi¬
o fabule cursu inuentam sententiam. auid ius
aliquando retinemus. Uerumptamẽ in septem
liberalib artib fundamentum est omnis doctͥ¬
ne que prececeris omnib ad manum hñde sĩt̃
ut pote sine quib nichil solet aut potest discipli¬
ua philosophica explicare et diffluire.
rationib indigent. ut si uel una defuerit.
cẽtede philosophum facere non possint. Unde mi¬
chi errare uidentur. qui non attendentes talem ĩ
artib cohenciam. quisdam sibi ex ipsis eligunt.
et ceteris incattis in his se posse firri petfectos pu
st rursum alius error non multo ¶ui.¬
ret. Sunt enim quidam licet ex his que legenda

Expanded text:
fundamenta sunt omnium; et pura simplexque fundamenta sunt omnium; et pura simplexque veritas aperitur; maxime his VII quas praedixi, quae totius philosophiae instrumenta sunt. Deinde caetera quaeque, si vacat, legantur, quia aliquando plus delectare solent seriis admista ludicra, et raritas pretiosum facit bonum. Sic in medio fabulae cursu inventam sententiam avidius aliquando retinemus. Verumtamen in septem liberalibus artibus fundamentum est omnis doctrinae, quae prae caeteris omnibus ad manum habendae sunt, utpote sine quibus nihil solet aut potest philosophica disciplina explicare aut definire. rationibus indigent, ut si una defuerit, caeterae philosophum facere non possint. Unde mihi errare videntur, qui non attendentes talem in artibus cohaerentiam, quasdam sibi ex ipsis eligunt, et caeteris, intactis, his se posse fieri perfectos putst rursum alius error non multo mis. Quidam enim, licet ex his que legenda
Abbreviated transcription (Latin):
gunt. uel si simplex narratio est. matu ad philoso¬
phiam preparant. Huius modi sunt omnia poeca¬
nunc philosophos appeslare solemus. qui et bre¬
uem materiam longis uerborum ambagib extẽ¬
dete consuenerunt. et facilem sensum per pleris
sermonib obscurare. uel eciam diuersa simul com¬
pilantes quasi de multis colorib ⁊ formis unã
picturam facere Nota que tibi distiuxi. duo st̃
artes et appendentia artium. sed inter hec tanta
mchi distantia esse uidetur. nt ille ait. Lenta Sa-¬
lix quantum pallenti cedit oliue. P̾iiceis hu¬
milis quantum saliunca rosetis. ita ut quicũq
ad scienciam pertingere cpit. si relicta ueritate
arcium reliquis se implicare uoluerit. mat̾iam
Maxime cum nichil nse expetendum habeant
unde lectorem inuitent. nisi traductum ab arti¬
b et accommnodatum. neq quisquam in eis que¬
rat nisi quod arcium est. Qua propter michiꝰ
uidetur primum operam dandam esse artib ubi

Expanded text:
gunt, vel si simplex narratio est, viam ad philosogunt, vel si simplex narratio est, viam ad philosophiam praeparant. Hujusmodi sunt omnia poetanunc philosophos appellare solemus, qui et brevem materiam longis verborum ambagibus extendere consueverunt, et facilem sensum perplexis sermonibus obscurare, vel etiam diversa simul compilantes, quasi de multis coloribus et formis, unam picturam facere. Nota quae tibi distinxi. Duo sunt artes et appenditia artium. Sed inter haec tanta mihi distantia esse videtur, ut ille ait: Lenta salix quantum pallenti cedit olivae, Puniceis humilis quantum saliunca rosetis. Ita ut quicunque ad scientiam pertingere cupit, si relicta veritate artium reliquis se implicare voluerit, materiamMaxime autem cum nihil in se expetendum habeant unde lectorem invitent, nisi traductum ab artibus et accommodatum; neque quisquam in eis quaerant nisi quod artium est. Quapropter mihi videtur primum opera danda esse artibus ubi
Abbreviated transcription (Latin):
tes. paucos sapientes amenimus. Michi uero
uidetur non minori cura prouidendum. ẽẽ lecto¬
ri. ne in studiis u̾tilib operam suam expen¬
dat. quam ne in bono et utili propostto tepidtis
maneat. Malum est bonum negligenter agẽ peiꝰ
est in uanum labores multos expendere. Sed quia.
non omnes hanc discrecionem habere possunt. ut in¬
telligant quid sibi expediat. id arto que scripture mͥ
utiliores uideantiu. lectori breuiter demonstrandi ac
deinde de modo quoq discendi pauca ad nectam
genera scripturarum. Primum genꝰ ¶.iiii
est carum que proprie artes appellantur. Secundũ
est earum que sunt appendentia arcium. Artes st̃
que philosophie supponuntur .i. que aliquam cer¬
tam et decerminatam partem philosophie ma¬
teriam habent. ut est gramatica. dialectica. et cete̾
huiꝰmodi. appendentia arcium sunt. que dantum
phiam materia uersanti aliquando tamen que¬
dam ab artib discerpta sparsum et confuse attin¬

Expanded text:
tes, paucos sapientes invenimus. Mihi vero tes, paucos sapientes invenimus. Mihi vero videtur non minori cura providendum esse lectori ne in studiis inutilibus operam suam expendat, quam ne in bono et utili proposito tepidus maneat. Malum est bonum negligenter agere, pejus est in vanum labores multos expendere. Sed quia non omnes hanc discretionem habere possunt, ut intelligant quod sibi expediat, idcirco quae Scripturae mihi utiliores videantur, lectori breviter demonstrabo, ac deinde de modo quoque disserendi pauca adnectam. genera scripturarum. Primum genus est earum quae propriae artes appellantur. Secundum est earum quae sunt appendentia artium. Artes sunt quae philosophiae supponuntur, id est quae aliquam certam et determinatam philosophiae materiam habent, ut est grammatica, dialectica, et caeterae hujusmodi. Appendentia artium sunt, quae tantum phiam materia versantur; aliquando tamen quaedam ab artibus discerpta sparsim et confuse attin
Abbreviated transcription (Latin):
hanc in studħs siuis consuetudinem seruasse legi¬
tur.ut usq ad septennium secundum numetum
uidelicet septem liberalium arcium nullus disci¬
puloꝵ suorum de bis que ab ipso dicẽbantur rõm
poscere auderet: Sed fidem dare nerbis magistri
quousq omnia audiuisset. Sicq iam per seinz¬
ipsum rationem eoꝵ posset inuenire. Has septẽ
tanto studro quidam didicisse leguntur. ut pla¬
ne ita omnes in memoria tenerent. ut quascũ¬
q scripturas deinde ad manum sumpsissent:
quascumq questiones soluendas aut comprobã¬
das proposuissenti ex his regulas et rationes ad
diffiniendum id de quo ambigeretur folia libro¬
rum reuoluendo non queretent. Sed statim siñ¬
gula corde parata haberent. Hino profecto acadit¬
tot eo tempore fuisse sapientes ut plura ip̃i scoi¬
berent. quam nos legere possimus. Scolares uero
nr̃i aut uolunt aut nesciunt modum congrir¬
um in discendo seruare. ⁊ id arco multos studen¬

Expanded text:
hanc in studiis suis consuetudinem servasse legihanc in studiis suis consuetudinem servasse legitur, ut usque ad septenium secundum numerum videlicet septem artium liberalium nullus discipulorum suorum de iis quae ab ipso dicebantur rationem poscere auderet; sed fidem daret verbis magistri quousque omnia audivisset, sicque jam per semetipsum rationem eorum posset invenire. Has septem quidam tanto studio didicisse leguntur, ut plane ita omnes in memoria tenerent, ut quascunque scripturas deinde ad manum sumpsissent, quascunque quaestiones solvendas aut comprobandas proposuissent, ex his regulas et rationes ad definiendum, id de quo ambigeretur, folium librorum non quaererent, sed statim singula corde parata haberent. Hinc profecto incidit eo tempore tot fuisse sapientes ut plura ipsi scriberent quam nos legere possimus. Scholastici autem nostri aut nolunt aut nesciunt modum congruum in discendo servare, et idcirco multos studen
Abbreviated transcription (Latin):
ea cicero topica inuenit. Demostenes fabri filiꝰ
apud grecos rechorite repertor creditu Tisias apꝰ
latinos. Corax apud siracusas. heo ab aristotile et
gorgia et ermagora in greco scripta est. transla¬
ta in latimun ã tullio quintilliano. et ticano.
its septem specialiter didreuerant antiqui
in studiĩs suis ad opus erudiendoꝵ in quib tã¬
tam utilitatem esse ꝑre ceceris omnib ꝑspe re¬
tunt. ut quisquis harum disciplinam firmiter
percepisset. ad aliarum noticiam post ea in quirẽ¬
do magis ⁊ exercendo quam audiendo ꝑueniret.
Sunt enim quasi optima quedam instrum̃ta
et rudimenta quib uia paratur animo ad ple¬
nam philosophice ueritatis noticiam. Hinc tri¬
uium ⁊ quadruuium nomen accepit. eo qd̾ his
quasi quibdam uiis uiuax atuimus ad secreta
sophie introeat. Nemo tunc temporis nomine
magistri dignus udebatur. qui non harum sep¬
tem scienciam profiteri possec pycagoras quoqͥ¬

Expanded text:
ea Cicero topica adjecit. Demosthenes Fabri filius, ea Cicero topica adjecit. Demosthenes Fabri filius, apud Graecos rhetorice princeps creditur. Tisias apud Latinos. Corax apud Syracusas. Haec ab Aristotele et Gorgia et Hermagora in Graeco scripta est, translata in Latinum a Tullio, Quintiliano et Titiano. is septem specialiter decreverant antiqui in studiis suis ad opus erudiendorum, in quibus tantam utilitatem esse prae caeteris omnibus perspexerunt, ut quisquis harum disciplinam firmiter percepisset, ad aliarum notitiam postea inquirendo magis et exercendo, quam audiendo perveniret. Sunt enim quasi optima quaedam instrumenta et rudimenta quibus via paratur animo ad plenam philosophicae veritatis notitiam. Hinc trivium et quadrivium nomen accepit, eo quod ii quasi quibusdam viis vivax animus ad secreta sophiae introeat. Nemo tunc temporis nomine magistri dignus videbatur; qui non harum VII scientiam profiteri posset. Pythagoras
Abbreviated transcription (Latin):
hisdem temporib claruit. quib esdras legeni scͥp¬
sit. Fabulas pranum inuenisse creditur alcinon
crotoniensis. Aegyptus mater est arcium. iude ĩ
greciam. deinde in italiam uenerunt. In ea prim̃
grimatica reperta est tempore osiris mariti isi¬
Dis. In ea quoq dialectica primum inuenta est a
parmende. qui auitates. ⁊ cetus hominum fagi¬
ens in rupe consedit non modico tempore. sic q
dialecticam exeagitauit unde et rupos ꝑmandis
appellaca est. Plato auteui post mortem sarratis
magistri sui. amore sapientie egyptum deigra¬
uit. ibiq perceptis liberalib studiis athenas redi¬
it. et apud achadenuam uillam suam coadimatis
discipistis studiis operam dedit. Hio priuum logi¬
cam rationalem grecis instituit. quam post ea a¬
ristotiles discipulus eius ampli auit. perfeat. et
in artem redegit. ꝙ arcus terentius uarro primus
dialecticam de greco in latinum tcanstulit. post¬

Expanded text:
iisdem temporibus claruit; quibus Esdras legem scripiisdem temporibus claruit; quibus Esdras legem scripsit. Fabulas primum invenisse creditur Alcinon  al. Alcman. Crotoniensis. Aegyptus mater est artium, inde in Graciam; deinde in Italiam venerunt. In ea primum grammatica reperta est tempore Osiris mariti Isidis. In ea quoque dialectica primum inventa est a Parmenide, qui civitates et coetus hominum fugiens in rupe consedit non modico tempore, sicque dialecticam excogitavit, unde et rupes Parmenidis appellata est. Plato autem, post mortem Socratis magistri sui, amore sapientiae in Aegyptum migravit, ibique perceptis liberalibus disciplinis. Athenas rediit; et apud Academiam villam suam coadunatis discipulis philosophiae studiis operam dedit. Hic primus logicam rationalem apud Graecos instituit, quam postea Aristoteles discipulus ejus ampliavit, perfecit et in artem redegit. Marcus Terentius Varro primus dialecticam de Graeco in Latinum transtulit. Post
Abbreviated transcription (Latin):
artaxcersis regis. cunc eam reuocauit in lucem s¬
pocrates asc lepio patre genitus in insula clxo. Ludi
alidis inicium sumpsisse creduntur. qui exasia ue¬
nientes metruria consederunt subtirreno duce. ibi¬
q inter ceteros supertitionum suarum ritus spta¬
cula instituerunt. quem morem romani imitati st̃.
arcersitis inde artificib indeq ludi alidis uocate
sunt. Lutere hebreorum a moyse per legem inici¬
um sumpsisse creduitur. Caldeoꝵ et syrorum per
abraham. Egyptioꝵ luteras isis iuuenit. Grecoꝵ
pheuices quas cathinus a phenice in greciam at¬
tulit. Carmentis mater euandri que proprio noĩe
nicostrata uooabatur. latinas litteras repperit Di¬
uinam hystoriam primus moyses scripu̾t. Apud
gentiles primus dares frigius troianam hysto¬
riam edidit. quam in foliis palmarum ab eo scͥp¬
tam esse ferunt. Post daretem in grecia eruditus
hystoricus primus hubitus est. Post quẽ feriades

Expanded text:
Artaxerxis regis. Tunc eam revocavit in lucem HipArtaxerxis regis. Tunc eam revocavit in lucem Hippocrates, Asclepio patre genitus in insula Co. Ludi a Lydis initium sumpsisse creduntur, qui ex Asia venientes, in Etruria consederunt sub Tyrreno duce; ibique inter caeteros, superstitionum suarum ritus, spectacula instituerunt; quem morem Romani imitati sunt, accersitis inde artificibus, indeque ludi a Lydis vocati sunt. Litterae Hebraeorum a Moyse per legem initium sumpsisse creduntur; Chaldaeorum et Syrorum per Abraham; Aegyptiorum litteras Isis invenit; Graecorum Phoenices, quas Cadmus a Phoenice in Graeciam attulit. Carmentis mater Evandri, quae proprio nomine Nicostrata vocabatur, Latinas litteras reperit. Divinam historiam primus Moyses scripsit. Apud gentiles primus Darhes Phrygius Trojanam historiam edidit, quam in foliis palmarum ab eo scriptam esse ferunt. Post Darhetem in Graecia Herodotus historicus primus habitus est. Post quem Pherecides
Abbreviated transcription (Latin):
lane usum ibidem ipsa repperit. In libia primun us
lane exortus est a templo hammonis. Hñus rex as¬
sỹdiorum. primus bella mouia. ulcanum primum
Rabrum fuisse credunt. Diuina autem hystoria tu¬
bal. Primus prometheus ferreo artulo lapidem in¬
primens usum anuli inuenit. Nauigii usum pe¬
lasgi primi inuenerunt. Ceres primum in grecia
apud eleusim usum frumenti inuenit. Isis in egyp¬
te p̾ilimnus in italia. usum frumenti et fartis
et ritum molendi ⁊ pinsendi. Tagus in hispana
ritum serendi. Osiris apud egỹptum cultum ui¬
nearum repperit liber apud indos. Dedalus pͥmus
mensam et sellam fecit. Apitius quidam primmus
composint apparetum coquine qui tandem in ca
consumptis bonis morte uoluntaria periit. Medi¬
cine auttor apud grecos apollo fuit. Hanc filiusc
esculparus laude et opere ampliauit. qui post qmͣ
fulmine periĩt diumedendi aua intetimusa est. la¬
tuit q per annos pene quingentos usq ad tempꝰ

Expanded text:
lanae usum ibidem ipsa reperit. In Lybia primum usus lanae usum ibidem ipsa reperit. In Lybia primum usus lanae exortus est a templo Ammonis. Ninus rex Assyriorum primus bella movit. Vulcanum primum fabrum fuisse credunt. Divina autem historia asserit Tubal. Primus Prometheus ferreo circulo lapidem imprimens, usum annuli invenit. Navigii usum Pelagi primi invenerunt. Ceres prima in Graecia apud Eleusim usum frumenti invenit; Isis in Aegypto. Pilumnus in Italia usum frumenti et farris, et ritum molendi et pinsendi. Tagus in Hispania ritum serendi. Osiris apud Aegyptum cultum vinearum reperit, Liber apud Indos. Daedalus primus mensam fecit et sellam. Apitius quidam Romanus primus composuit apparatum coquinae, qui tandem in ea re consumptis bonis morte voluntaria periit. Medicinae auctor apud Graecos Apollo fuit. Hanc filius ejus Esculapius laude et opere ampliavit qui postquam fulmine periit, diu medendi cura intermissa est, latuitque per annos pene quingentos, usque ad tempus
Abbreviated transcription (Latin):
iude tullius in latino sermone libros de re pu¬
blica ordinauit. Fronto quoq philosophus scͥp¬
sit librum. Strategomatonad est militaris sua¬
uitatis. Mechanica diuersos habuit auctores. E¬
siodꝰ ascreus primus apud grecos in describẽdis
reb rusticis studuit. Neuide demaritus magrꝰ
quoq. Kartaginensis in uginti octo uoluminiꝰ¬
bus studium agriculture conscripsit. Apud roma¬
tios primus cato de agrialtura instituit quod
deinde marcus terentius expolunt Uirgilius quap
georgica fecit. Deinde cornelius et iuilius atticus
enulianus. siue colomella insignis orator qui to¬
tuni coppus discipline huius compleruc ẽ uit̾¬
ra. Lamficii usum apud grecos primam mineruã
ĩnentricem fuisse credunt. Ab ipsa dedalus didict.
et ipse post eam fabricam fecisse creditu Apud egyp¬
tum autem isis filia machi usum serendi linmi repperit
et qualiter inde uestimenta fierent monstrauit. Simͣ

Expanded text:
inde Tullius in latino sermone libros De repuinde Tullius in latino sermone libros De republica ordinavit. Fronto quoque philosophus scripsit librum Stratagematon, id est militaris subtilitatis. Mechanica diversos habuit auctores. Hesiodus Ascraeus primus apud Graecos in describendis rebus rusticis studuit. Deinde Democritus; Mago quoque Carthaginensis XXVII, voluminibus studium agriculturae conscripsit; apud Latinos primus Cato opus De agricultura instituit, quod deinde Marcus Terentius Varro expolivit. Virgilius quoque Georgica fecit. Deinde Cornelius et Julius Atticus Aemilianus, sive Columella insignis orator, qui totum corpus disciplinae hujus complexus est. Pallrinventricem fuisse credunt. Ab ipsa Daedalus didicit; et ipse post eam fabricam fecisse creditur. Apud Aegyptum autem Isis filia Inachi usum serendi lini reperit, et qualiter inde vestimenta fierent monstravit. Similiter
Abbreviated transcription (Latin):
clides fuit. Huius artem transtulit boecius. he¬
ratostenes quoꝙ sagacissimus in geometria qui
ambitum. orbis repperit. Dicunt quidam quod
cam filius noe astronomiam primus inuenerit.
Caldei primum astrologiam docuerunt. secundũ
natiuitatis obseruantiam. Iosephus autem as¬
seuerat abraham primum instituisse egyptios
astrologiam. Astronomiam ꝑtholomeꝰ rex egẏp¬
ci reparauit. Hio eciam canones instituit. quib
cursus astrorum inuenitur. Anuit quidam nem¬
roch gigantem summum fuisse astrologum. sub.
cuius nomine eciam astronomia inuenitur. Gre¬
ci dicunt hanc artem abathlante prius exrogi¬
tatam. propter quod eciam celum sustimusse f̾.¬
tur. Ethice inuentor socrates fuit de quauigĩ¬
ti quatuor libros seadum positĩam iusticiam
scripsit. Deuide plato disapulus eius libros nul¬
tos de republica secundum utramq iusticiã
naturalem. sailicet et positiuam conscripsit. De¬

Expanded text:
clides fuit. Hujus artem transtulit Boetius; Heclides fuit. Hujus artem transtulit Boetius; Heratostenes quoque sagacissimus in geometria, qui ambitum orbis reperit. Dicunt quod Cham filius Noe astronomiam primus invenerit. Chal primum astrologiam docuerunt, secundum nativitatis observationem. Josephus autem asseverat Abraham primum docuisse apud Aegyptios astrologiam. Astronomiam Ptolomaeus rex Aegypti reparavit. Hic etiam canones instituit quibus cursus astrorum invenitur. Aiunt quidam Nembroth gigantem summum fuisse astrologum, sub cujus nomine etiam astronomia invenitur. Graeci dicunt hanc artem ab Athlante primum excogitatam, propter quod etiam coelum sustinuisse fertur. Ethicae inventor Socrates fuit, de qua XXIV libros secundum positivam justitiam tradidit. Deinde Plato discipulus ejus libros multos De republica secundum utramque justitiam, naturalem scilicet et positivam, conscripsit. De
Abbreviated transcription (Latin):
parcium. sed iste ninc sufficere possunt. In
his igitur a solum numerum respias. Aieĩes
diuersi leguntu Alii incipiendo. alii augendo.
alii perficiendo. artes inuenerunt. Sicq eiꝰdem
artis plures sepe referuntur auttores. Ex his
linus fuit. apud latinos uarro. ⁊ tirĩ tem¬
dris loh̃s. Scotus de .x. categoriis in deum. P̾hisi¬
cam naturalem apud grecos tabes milesius iuiꝰ
de sepcem sapientib repperit apud latinos plimꝰ
descripsit. Arichineticam sanꝰ pytagoras inue¬
nit. Hichomacus scripsit. apud latinos pͥmum
a puleuis. deuide boecius transtulit. Hic eciam py¬
tagoras matentecradem fecit id est librum de doc¬
trina quadruuii. ⁊ .y. ad similitudinem iute hu¬
mane inuenit. Musice repertorem moyses dicit
fuisse tubal qui fuit de stupe cam Grea pycago¬
ram. alii mercurium. qui primus tetracordum
istituit. alii linum uel. recum. uel aphionem:
Gcometriam apud egy ptum primum dicunt eẽ
repertam cuius austor apud grecos optimus eu¬

Expanded text:
partium, sed istae nunc sufficere possunt. In his igitur si solum numerum respicis, XXI si diversi leguntur. Alii incipiendo, alii augendo, alii perficiendo artes invenerunt, sicque ejusdem artis plures saepe referuntur auctores. Ex his Linus fuit, apud Latinos Varro; et nostri temporis Joannes Scotus; de decem categoriis in Deum physicam naturalem, apud Graecos Thales Milesius unus de Septem sapientibus reperit, apud Latinos Plinius describit. Arithmeticam Samius Pythagoras invenit; Nicomachus scripsit. Apud Latinos primum Apuleius, deinde Boetius transtulit. Hic etiam Pythagoras Machematetrados fecit, id est librum De doctrina quadrivii, et V. ad similitudinem vitae humanae invenit. Musicae repertorem Moyses dicit fuisse Tubal, qui fuit de stirpe Chain; Graeci Pythagoram, alii Mercurium, qui primus tetrachordum instituit; alii Linum, vel Zetum, vel Amphionem. Geometriam apud Aegyptum primum dicunt esse repertam, cujus auctor apud Graecos optimus Eu
Abbreviated transcription (Latin):
tiam satis tibt fieri promitto. sed sio quedam
breuiter prelibando transcurram. ut et posita
aliqua quib erudiatis. et aliqua pretermissa qͥb
ex̾cearis iuuenias. Ordinem legendi supra quad̾¬
farilim orue cõmemoraui. Aliũ iu disaplius.¬
Alium in libus. alium in narratione atq alimi
in expositione. Elue qualiter in diuina scriptura

Expanded text:
tiam satis tibi fieri promitto; sed sic quaedam tiam satis tibi fieri promitto; sed sic quaedam breviter praelibando transcurram, ut et posita aliqua quibus erudiaris, et aliqua praetermissa quibus exercearis invenias. Ordinem legendi supra quadrifarium esse commemoravi; alium in disciplialium in libris, alium in narratione atque alium in expositione. Quae qualiter in divina Scriptura
Abbreviated transcription (Latin):
sccipturam legunt ut secundum apostoli pre¬
ceptum parati sint omnipotenti redd̾ere ratio¬
nem de ea fide in qua positi sint. ut uidelicet u̾¬
micos ueritatis fortiter destruant. munꝰ eru¬
ditos doceant. ipsi pedfectius uiam ueritatis ag¬
noscant. Et altius dei secteca intelligentes arciꝰ
ament. quoꝵ nimirum deuocio laudanda est
⁊ imitatione digna. Tria igitur sunt genera ho¬
minum sacram scripturam legentium. quoꝵ¬
pruni quidem miserandi sunt. Secundi uiuan¬
di. tercii laudandi. Nos uero quia ominibus
consulere intendimus quod bonum est in om¬
inb augert cupimus ⁊ quod peru̾sum cõmu¬
cari. Omines intelligere uolumus qd̾ dicimus.
onines ẜ acere quod hortamur. adecto¬
da sit scriptura sac q̃¬
uo tibi lector ordĩem
scilicet ⁊ modum ꝓ¬
pono. que si diligent
iuspereris. faccle tibi
iter legendi patebit.
In hoꝵ uͦ considera¬
tione. nec omnia tuo
ingenio relinquam. neq pet meam diligen¬

Expanded text:
Scripturam legunt ut secundum Apostoli praeScripturam legunt ut secundum Apostoli praeceptum parati sint omni poscenti reddere rationem de ea fide in qua positi sunt , ut videlicet inimicos veritatis fortiter destruant; minus eruditos doceant, ipsi perfectius viam veritatis agnoscant, et altius Dei secreta intelligentes, arctius ament; quorum nimirum devotio laudanda est, et imitatione digna. Tria igitur sunt genera hominum sacram Scripturam legentium, quorum quidem primi miserandi sunt, secundi juvandi, tertii laudandi; nos vero quia omnibus consulere intendimus, quod bonum est in omnibus augeri cupimus, et quod perversum, commutari. Omnes intelligere volumus quod dicimus, omnes da sit sacra Scriptura a quuo tibi, lector, ordinem scilicet et modum, propono, quae si diligenter inspexeris, facile tibi iter legendi patebit. In horum vero consideratione nec omnia tuo ingenio relinquam, neque per meam diligen
Abbreviated transcription (Latin):
sunt. Nunc igitur ad promissa soluenda redeo.
ut iudelicet ostendam qualiter eis duuna scrip¬
tura legenda sit qui ad huc in ea solam querunt
scienciam. Sunt non nulli qui diuine scripture
scienciam appetunt. ut uel duuiaas congregent
uel honores obtineant. uel famam ad quirant.
quoꝵ intentio quantum peruersa. tantum ẽ
miseranda.Sunt rursus alii quos audire uer¬
badei et opera euis discere delectat. non quia
sulutifera. sed quia mirabilia sunt. Scrutati
archana et iuaudita cognoscere uolunt. młta
scire ⁊ nichil facere. In uanum mirantur ꝑo¬
tentiam. qui non amant nuscdĩam. Hos ergo
quid aliud agere dicam quam preconia dĩna
in fabulas cõmutare: Sic theatralib bidis. S ͤ
scencis carminib intendere solemus. ut scil
auditum pascamus non animum. Huius tno¬
ditamen nontam confundi quam adiuuari
oportere censeo. quoꝵ uoluntas non utiq ma¬
ligna est. sed improuida. Aliĩ uero id arco saccũ

Expanded text:
sunt. Nunc igitur ad promissa solvenda redeo, sunt. Nunc igitur ad promissa solvenda redeo, ut videlicet ostendam qualiter eis divina Scriptura legenda sit, qui adhuc in ea solum quaerunt scientiam. Sunt nonnulli qui divinae Scripturae scientiam appetunt, ut vel divitias congregent, vel honores obtineant, vel famam acquirant, quorum intentio quantum perversa, tantum est miseranda. Sunt rursus alii, quos audire verba Dei et opera ejus discere delectat, non quia salutifera, sed quia mirabilia sunt. Scrutari arcana et inaudita cognoscere volunt; multa scire et nil facere. In vanum mirantur potentiam, qui non amant misericordiam. Hos ergo quid aliud agere dicam, quam praeconia divina in fabulas commutare? Sic theatralibus ludis, sic scenicis carminibus intendere solemus, ut scilicet auditum pascamus, non animum. Hujusmodi tamen non tam confundi quam adjuvari oportere censeo, quorum voluntas non utique maligna est, sed improvida. Alii vero idcirco sacram
Abbreviated transcription (Latin):
debet esse semper ascendere. Sed qm̃ tanta ẽ mu¬
tabilitas uite nr̃e ut in eodem stare ñ possimus.
Cogimur sepe ad transatta respicers ⁊ neanut¬
tamus illud in quo fumus. repetimus qñq quod
transiuimus. Uerbi gr̃a. Qui in opere strenuus
est. oiat ne deficiat. Qui precib insistit ne orando
offendat meditatur quid orandum sit. et qui
aliquando in proprio consilio minus confidit leo¬
tionem consulit et sic euenit ut cũ ascend̾e sꝑ̃
nobis sit uoluntas. descendere damen aliquando¬
nos cogut necessitas. ita tamen ut in uoliuitate
non necessitate propositum nr̃m consistat. Q̾
ascendimus propositum est. quod descendimus
preter propositum. Non ħ ergo. Sed illud pͥn¬
uectus et aliquid amplius de se promittẽ
ion idem esse ꝓpositum cum snaipientib.
Ped sicit illis aliquid licte conceditur qd̃ isti
sine culpa minine agere possunt. ita eciam ab
istis aliquid requiri quo illi non dum obligati

Expanded text:
debet esse semper ascendere; sed quoniam tanta est mudebet esse semper ascendere; sed quoniam tanta est mutabilitas vitae nostrae, ut in eodem stare non possimus, cogimur saepe ad transacta respicere; et ne amittamus illud in quo sumus, repetimus quandoque quod transivimus; verbi gratia: Qui in opere strenuus est, orat ne deficiat. Qui precibus insistit, ne orando offendat, meditatur quid orandum sit; et qui aliquando in proprio consilio minus confidit, lectionem consulit, et sic evenit, ut cum ascendendi nobis semper sit voluntas, descendere tamen aliquando cogat necessitas; ita tamen ut in voluntate non necessitate propositum nostrum consistat. Quod ascendimus propositum est, quod descendimus praeter propositum. Non hoc ergo, sed illud prinvectis, et aliquid amplius de se promittentibus non idem esse propositum cum incipientibus; sed sicut illis aliquid conceditur, quod isti sine culpa minime agere possunt, ita etiam ab istis aliquid requiritur, quo illi nondum obligati
Abbreviated transcription (Latin):
preueniendo to illuminauit. subsequendo eciam
pedes tuos dirigat in uiam pacis. et quod ĩ sola
ad huc uoluntate est. ud effectum perducat boẽ
operationis. Deuide restat cibi ut ad bonum opꝰ
acciigaris. ut quod oiando petis. operando acciꝑe
merearis. Tecum operati uult deus. non cogetis
sed iuuaris. Si solus tu. nil prosias. si solus deus
operatur. nil meretis. Operetur ergo deus ut pꝰ¬
sis. opereris ⁊ cu ut aliquid merraris. uia est oꝑõ
bona qua itu: ad int̾am. Qui iam hanc currit.
uitam quetit. Confortare et unilitet age. Ht̃ heo
nia preraium suum quociens eius labonb fati¬
gati superni respectus gracia illustranuir. gustã¬
tes ⁊ uidentes. quĩ suauis est dominus. Sicq fit
quod supradittum est. quod oĩo querit ꝯtempla¬
tio inuenit. Uides igitur quomodo per hoc grad̾
ascendentib perfectio occurrit. ut qui intba remã¬
serit perfectus esse non possit Propositum gͦ nob̃

Expanded text:
praeveniendo te illuminavit, subsequendo etiam praeveniendo te illuminavit, subsequendo etiam pedes tuos dirigat in viam pacis; et quod in sola adhuc voluntate est, ad effectum perducat bonae operationis. Deinde restat tibi, ut ad bonum opus accingaris, ut quod orando petis, operando accipere merearis, tecum operari vult Deus; non cogeris, sed juvaris. Si solus tu operaris, nil perficis; si solus Deus operatur, nil mereris. Operetur ergo Deus ut possis, opereris et tu ut aliquid merearis. Via est operatio bona, qua itur ad vitam. Qui viam hanc currit, vitam quaerit. Confortare, et viriliter age. Habet haec via praemium suum quoties ejus laboribus fatigati, superni respectus gratia illustramur, gustantes et videntes quoniam suavis est Dominus. Sicque fit quod supra dictum est, quod oratio quaerit, contemplatio invenit. Vides igitur quomodo per hos gradus ascendentibus perfectio occurrit, ut qui infra remanserit, perfectus esse non p
Abbreviated transcription (Latin):
mendans ea statim subiat. In custodiendis a¬
lis retributio est multas De hiis quinq gradib
primus gradus .i. lectio inapientium est sup̾mus
id est contemplatio perfr̃oꝵ. Et de mediis quidem
quanto plures quis ascenderit. tanto ꝑfectio erit.
Uerbi gracia. Prima lectio intelligentiamdat. Sd̾a
meditatio consilium prestat. Tercia or̃o petit. Quar¬
ta operatio querit. Quinta contemplatio ĩuenit.
Si ergo legis et intelligentiam habes. ⁊ nosti iam
quid faciendum sit. initium bomi est. Sed ad huc
tibi non sufficit. nundum perfectus es. Scande
itaq in artem consilii ⁊ meditare qualiter ĩple¬
re ualeas quod faciendum esse didicisti Misiti ens
scienciam hñt. Sed pauci sunt qui nouerunt qͣlit̾
sare oporteat. Rursum qm̃ consilium hominus srĩ
diuino auxilio infirmum est. ⁊ inefficax. ad orõeni
erigere. et eus adiutorum pete. sine quo nullum
potes facere bonum. ut uidelicet ipsius gr̃a que

Expanded text:
mendans ea statim subjunxit: In custodiendmendans ea statim subjunxit: In custodiendis retributio multa est . De his quinque gradibus primus gradus, id est lectio incipientium est; supremus, id est contemplatio perfectorum; Et de mediis quidem quanto plures quis ascenderit, tanto perfectior erit; verbi gratia: Prima lectio intelligentiam dat, secunda meditatio consilium praestat, tertia oratio petit, quarta operatio quaerit, quinta contemplatio invenit. Si ergo legis et intelligentiam habes et nosti jam quid faciendum sit, initium boni est, sed adhuc tibi non sufficit; nondum perfectus es. Scande itaque in arcem consilii, et meditare qualiter implere valeas, quod faciendum esse didicisti. Multi enim scientiam habent, sed pauci sunt qui noverint qualiter scire oporteat. Rursus quoniam consilium hominis sine divino auxilio infirmum est et inefficax, ad orationem erigere; et ejus adjutorium pete, sine quo nullum potes facere bonum, ut videlicet ipsius gratia, quae