comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
quod erat primũ mcipere. uelle none¬
rat aut facere. quid ad uolendum ⁊ fa¬
ciendum tantum fcĩ erant. nõ uolences
aut facientes. uelle eñ aut facere mo¬
tum habet. ⁊ de hec in illud. ⁊ successum
de hoc in illud. quod processit uoluntas
ex qua uelle erat. aimi ad huo uelle none¬
rat s uolũtas erat t̾m ut exea nelle eẽt qd̾
mapiaitis non erat aut facere. Non ergo
sic intelligendum ẽ simplex prmcipiũ ⁊̃
quibus uale constat ⁊ facere. Et processus
motuũ ⁊ actionũ post primũ prmcipiũ
Et quo antem uoluntas mouebatur uelle
erat ⁊ a uoluntate erat que libere moncba¬
tur. quia per se mouebatur. ⁊ non impulsu
alieuo. ⁊ hoc ipm̃ meritũ erat ⁊ nocabatꝰ¬
primũ bonũ uł malum qr libaum erat ⁊¬
ex se erat. Et ex tunc merer. ceperunt ex
quo uoluntate. moneri ceperunt. ⁊ hoc pꝰ
pͥmũ principi. o ꝙ ñ erat. ⁊ a primo p̾n¬
erat. Ex quo antem uoluntas erat liber¬
tas erat. qr nolutãtis est libertas.

Expanded text:
quod erat primum incipere, velle non erat aut facere, qui ad volendum et faciendum tantum facti erant non volentes aut facientes. Velle enim aut facere motum habet, et de hoc in illud, et successum de hoc in illud quod praecessit voluntas ex qua velle erat cum adhuc velle non erat; sed voluntas erat tantum ut ex ea velle esset quod incipientis non erat aut facere. Non ergo sic intelligendum est simplex principium et quibus velle constat et facere, et processus motuum et actionum post primum principium. Ex quo autem voluntas movebatur velle erat; et a voluntate erat, quae libere movebatur, quia per se movebatur et non impulsu alieno. Et hoc ipsum meritum erat et vocabatur bonum vel malum, quia liberum erat et ex se erat. Et extunc mereri coeperunt, ex quo voluntate moveri coeperunt. Et hoc post primum principium erat; et a primo prinerat. Ex quo autem voluntas erat, libertas erat, quia voluntatis est libertas; quoniam
Abbreviated transcription (Latin):
quemadmodum neq ad glorificationem
uł consũmationem beati nł ad tormentũ
ant penam miseri neussime affiumnant᷑.
Et forte expressius ⁊ ad intelligentiame¬
indentins sic nec bonos nec malos nec ius¬
tos nec iniustos nec conuiersos necaduer¬
sos. nec beatos nec miseros concłitos asse¬
renti. Nam qui bonos dicit significat uar¬
tutem qui istos mĩtũ. qui comu̾sos cli¬
lcõnem. qui beatos glorificationẽ. de libe¬

Expanded text:
quemadmodum neque ad glorificationem vel consummationem beati, vel ad tormentum vel poenam miseri verissime affirmantur Et forte expressius et ad intelligentiam evidentius sit, nec bonos nec malos, nec justos nec injustos nec conversos, nec aversos, nec beatos, nec misero conditos, asserenti. Nam qui bonos dicit, significat virtutem; qui justos, meritum; qui conversos, dilectionem; qui beatos, glorificationem.
Abbreviated transcription (Latin):
mnc oportet per singula
que ꝓpossta sant. currentẽ consi¬
derate. qualiter mens humana. que
tam longe a deo ẽ. tanta dedeo potuent
comphendere uł rõne propa directa uł
reuelatione diuma ad inta. Et primũ
usꝙ quo ipã humana ratio ex mlito sibi
lumine neritatis connaluent. dignũ
ẽ consideratione. ne si uẽl totum homi¬
ni detur. negare cominicamur gram̃
ant si collatur totũ ignoratiã excusare.
Itaq utrumq modum humane iues¬
tigationis ordine prosequanr. quo

Expanded text:
nc oportet per singula quae proposita sunt currentem considerare, qualiter mens humana quae tam longe a Deo est, tanta de Deo potuerit comprehendere, vel ratione propria directa, vel revelatione divina adjuta. Et primum usquequo ipsa humana ratio ex insito sibi lumine veritatis convaluerit, dignum est consideratione; ne si vel totum homini detur negare convincamur gratiam, aut si tollatur totum ignorantiam excusare. Itaque utrumque modum humanae investigationis ordine prosequamur, quo
Abbreviated transcription (Latin):
eni certunitur syoera. ut reliqua lumma
eneons. Superuis uo̾ serenus aercelo. in¬
so auten qui ecalatõnib humidis corpo¬
rascit. terre deputatur. ubi sunt. ignis gnͣ

Expanded text:
em cernuntur sidera, ut reliqua lumina e tenebris. Superior vero et serenus aer coelo, inferior autem, qui in exhalationibus humidis corporescit, terrae deputatur: ubi sunt ignis, g
Abbreviated transcription (Latin):
bene fecit. am̃ utrumq bom̃
mnt ⁊ idcłito utrumq noluit. qmi
ntrumꝙ bonũ fuit. Et fuermiti
na bona ⁊ mala mala. nec bonis
er mala net mala bona. s bominis
it ẽẽ ⁊ bona ⁊ mala. Et uoluit nti¬
eet et malum. anod tñ non fecit i
co quod secit bomim. s peransit ni
eẽt quia bonum fint quod nolu
seq id bonũ malum trit. s ex pp¬

Expanded text:
bene fecit, quoniam utrumque bonum fuit. Et idcirco utrumque voluit, quia utrumque bonum fuit. Et fuerunt bona bona, et mala mala, nec bona fuerunt mala, nec mala bona; sed bonum fuit esse et bona et mala. Et voluit utresset et malum. Quod tamen non fecit in eo quod fecit bonum, sed permisit ut esset, quia bonum fuit quod voluit. Neque id bonum malum fuit, s
Abbreviated transcription (Latin):
cundum eam ẽ iustum quod instum ẽ.
quod ntiq instum nõ eet̃. si secundu
eam non ẽẽt. Cum ergo queritur qua¬
re iustum ẽ quod iustum est. comieni¬
entissime respondetur. qm̃ secuidum
noluntatem dei est que iusta ẽ. Cum u̾o
queritur quare ⁊ ip̃a uoluntas dei ius-¬
ta est. hoc sanius respondetur. quĩ pri¬
me cause causa nulla. cui ex se est eẽ ꝙ
est. hec autem sola est unde ortum est
quidq̾d est ⁊ ip̃a nõ est orta sed eterna.

Expanded text:
cundum eam justum est quod justum est quod utique justum non esset, si secundum eam non esset. Cum ergo quaeritur quare justum est quod justum est, convenientissime respondetur: quoniam secundum voluntatem Dei est, quae justa est. Cum vero quaeritur quare voluntas Dei justa est, hoc sanius respondetur: quoniam primae causae causa nulla est cui ex se est esse quod est. Haec autem sola est unde ortum est quidquid est; et ipsa non est orta, sed aeterna.
Abbreviated transcription (Latin):
raliter s singulanter et equalitit.
Et cum de singulis singnlariter a¬
tur. nõ minus dicitut. ⁊ cum om̃i
simuul in ꝑatre ⁊ filis ⁊ spiritm sc̃.
quod de singnlis singulariter ciai
in sũma tamen non singularite
pluxaliter promũtiatur. cum tan
ad sub̾am dicatur dictur namq
ter ẽ persona ⁊ filius est persona. ⁊ pi¬
tus sc̃s est persona. ⁊ tñ dici sicul n¬

Expanded text:
lariter dicuntur et aequaliter. Et cum de singulis singulariter dicuntur non minus dicitur; et cum de omnibus simul in Patre, et Filio, et Spiritu sancto. quod de singulis singulariter dicitur; in summa tamen non singulariter, sed pluraliter pronuntiatur, cum tamen ad substantiam dicatur. Dicitur namque: Pater est persona, et Filius est persona, et Spiritus sanctus est persona; et tamen simul
Abbreviated transcription (Latin):
euis ⁊ operatio dicitur noluntas ems.
signa sunt nolmitatis ems. ⁊̃ sunt dn
osta quasi consequentia uolinitatis
lĩne. et quasi explicatio eius et efftĩs
alus et pania illi non cam. reina. Eꝑ¬
quid em̃ in illa semper ẽ. in istis aliqũ

Expanded text:
 dicitur voluntas ejus, signa sunt voluntatis ejus. Et sunt duo ista quasi consequentia voluntatis summae, et quasi explicatio ejus et effectus illius et paria illi, non tamen coaeterna. Quidquid enim in illa semper est in istis ali
Abbreviated transcription (Latin):
tans ems. ⁊ dicitur ipm sig̃num no¬
limtatis noluntas. cum uolmito no
sit. s sigmim cantum. quemadmos
⁊ sigua ire ita dicantur. et diconis sig¬
na dilectio appellantur. Et alicitur irã
cenditur. ira ipsius nominantur. Et
nis respectu obumbratur. Et secmouui
istot modos sigurarum quasidtilse nõ¬
lintates deo attubiintur. qma dua
sunt illa qne persiguram dimiter uo¬
hnitas enis cunea que iecudum pro¬
pretarem dicitut imia sit uoluntas ip

Expanded text:
tatis ejus. Et dicitur ipsum signum voluntatis voluntas, cum voluntas non sit sed signum tantum. Quemadmodum et signa irae ira dicuntur, et dilectionis signa dilectio appellantur. Et dicitur iratutus ostenditur, ira ipsius nominantur. Et nis respectu obumbratur. Et secundum istos modos figurarum quasi diversae voluntates Deo attribuuntur, quia diversa sunt illa quae per figuram dicuntur voluntas ejus, cum ea quae secundum proprietatem d
Abbreviated transcription (Latin):
um causa uoluntas ẽ creatoris
quam nulla precedens cansa
moint quia eterna ẽ nec subsequens a¬
liqua confarmat. quĩ ex ip̃a iusta est. Nie¬
q erũ idcuro iuste uoluit qr futurum ins¬
Eum fuit quod uoluit s quod uoluit id

Expanded text:
usa est voluntas Creatoris quam nulla praecedens causa movit quia aeterna est; nec subsequens aliqua confirmat, quoniam ex semetipsa justa est. Neque enim idcirco juste voluit, quia futurum justum fuit qu
Abbreviated transcription (Latin):
Ir creaturam ⁊ doctrinam. Ex hiis du
ad naturam pertinem duo ad grãm.
Natio ⁊ creatura ad naturã pertment.
prõ et doctrna ad doctrmnã grãm. pro¬
erea post hec in doctrina aspicienda sũt
e anstoritas probat. quia rõ huma
nisi nerbo dei fuit illuminata mami
Pritatis iudere non põt. Explicit tras¬

Expanded text:
per creaturam et doctrinam. Ex his duo per creaturam et doctrinam. Ex his duo ad naturam pertinent, duo ad gratiam: ratio et creatura ad naturam pertinent; aspiratio et doctrina ad gratiam. Propterea post haec in doctrina aspicienda sunt quae auctoritas probat, quia ratio humana nisi verbo Dei fuerit illuminata viam veritatis videre non potest. PARS QUAR
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ de singulis singulariter dicũtur. I
sũma tameminec sigulanter nec ph¬
raliter prominitiantur. qm̃ ad se d
sunt. ⁊ ideo ad muicem dici non pi¬
sunt. Itẽ quod ẽ patrem eẽ a se ip̃oa
eẽ. quod est filium eẽ. a patre est et̃
quod est spritum scm̃ eẽ. ãb utraq
procedere. ⁊ solius filui nasci ẽ noi¬
spiritus scĩ. Q uod eñ nasci ẽ dei
lio ẽ eẽ . non tñ in aliid. Q uod añ
procedere est. de aliquo ẽ cẽ. ⁊ alip
andum id qd̾ cdicendum erat de deo
¶intelligi aliquatenus potuisset ꝙ
¶p̃hendi non poterat. Item sic ab in¬
o suam noticiã deus t̾emꝑanit ab ho¬
me. ut nec totus manifestus eẽt nͦ
¶tus absconditus. Si emm totus ma¬
festus eet̾ fides non exerceretur. ⁊ in¬
Delitas comunceretur. S u̾o totus
E absconditus fides non inuaretur.
¶ infidelitas excusaretur. Item quotuoe
nodis iinsibilis deus ad noticiam ho¬
uinus ingrecłr. duob nitus duobus fo¬
tis. Intus per rõm ⁊ aspirationẽ. foris

Expanded text:
dicuntur, in summa tamen nec singulariter nec pluraliter pronuntiantur; quoniam ad se dicta sunt, et ideo ad invicem dici non possunt. Item quod est Patrem esse, a seipso est esse: quod est Filium esse a Patre est esse; quod est Spiritum sanctum esse ab utroque procedere; Spiritus sancti. Quod enim nasci est, de alio est esse, non tamen in aliud. Quod autem procedere est, de aliquo est esse, et alficandum id quod dicendum erat de Deo, ut intelligi aliquatenus posset quod comprehendi non poterat. Item sic ab initio suam notitiam Deus temperavit ab homine, ut nec totus manifestus esset nec totus absconditus. Si enim totus manifestus esset, fides non exerceretur et infidelitas convinceretur. Si vero totus esset absconditus, fides non juvaretur et infidelitas excusaretur. Item quatuor modis invisibilis Deus ad notitiam hominis egreditur: duobus intus, duobus foris. Intus per rationem et aspirationem; foris
Abbreviated transcription (Latin):
aliena societate non egnit qui sibi suffi¬
ciens finit em nichil defuit. qm̃ sicit dic¬
tum ẽ totum in ipõ perꝓnidentiã fuit.
quod ab ip̃o per eentiam faciendũ fuit.
hec gͦ duo diligenter ⁊ inter se distingu¬
endã siit.⁊ m se consideranda creator
scilz ⁊ creatara ne nel creatura etera
credatur uł creator temporal̃. In hiis
emm dnobus omnis cognicio constat
uentatis. primũ gͦ considerare opor¬
ter. que de creatore dlicenda sunt uel cre¬
denda. Creatorem ergo oynum rerum
uñ confitemur et trmũ. mniũ in eẽnti¬
a. timũ in personis. quia eeñtia cdeita
ma mens ẽ ⁊ intellectus et gandium.
⁊ mens quidem a se ẽ. intelleñs nero de
sola mente est. de mente añt et intelles
⁊ forma ⁊ pulcritudo. tria hec: ⁊ indetꝰ
figura prima eẽ ad st̃am deuide forma.
t̃ ex ntroq pulcritudo. ⁊ hec tria i n
no corpore ⁊ mniũ coepus. ut utraq nam¬
ra imiago creatoris eluceat. in prima qui¬

Expanded text:
aliena societate non eguit qui sibi suffialiena societate non eguit qui sibi sufficiens fuit; cui nihil defuit, quia, sicut dictum est, totum in ipso per providentiam fuit, quod ab ipso per essentiam faciendum fuit. Haec ergo duo diligenter et inter se distinguenda sunt et in se consideranda; Creator scilicet et creatura; ne vel creatura aeterna credatur, vel Creator temporalis. In his enim duobus omnis cognitio constat veritatis. Primum ergo considerare oportet quae de Creatore dicenda sunt vel credenda. Creatorem igitur omnium rerum unum confitemur et trinum, unum in essentia, trinum in personis; quia essentia deitatma mens et intellectus et gaudium; et mens quidem a se est; intellectus vero de sola mente est; de mente autem et intellecet forma et pulchritudo tria haec. Et videtur figura prima esse ad substantiam, deinde forma, et ex utroque pulchritudo: et haec tria in uno corpore et unum corpus, ut in utraque natura imago Creatoris eluceat. In prima qui
Abbreviated transcription (Latin):
sunt non adimuãtur fides a rõne ulla.
qui non capit ea rõ que fides trecdit. ⁊
tũ ẽ aliquid quo rõ admonetur uenera¬
ri fidem quam non comprehendit. Que
deã sut ergo et secundum rõnem fuerũt
probabilia rõmi. ⁊̃ sponte acquienit eis.
Que u̾o supra rõnẽ fuerunt ex cliuina re¬
uelatione proclita sunt. ⁊ non operata ẽ
in eis rõ. s castigata tũ ne ad illa contẽ¬
deret. Nune gͦ seq̃uitur demonstrare quã¬
tum hiis que in rõciaudo ꝓposita sunt.
et conducta probabiliter reuelatio dini¬
na adiecerit. Et queper inspiratõnem
manifesta ⁊ que per doctrinam asserta st̃.
⁊̃ que per nuracula approbata. Et ex hiis
quantum uidebitur et possibile ent. Bre¬
iis sũma corũ que supracuicta sunt cum
a distione quormndam.
ute omnem creaturã creator erat
solus quidem. s tñ non solitariꝰ.
quia cum ipõ erat sapientia sua. in qua
omĩa ab ecerno per prouidentiã fuerũt.

Expanded text:
sunt, non adjuvatur fides ratione ulla; sunt, non adjuvatur fides ratione ulla; quoniam non capit ea ratio quae fides credit, et tamen est aliquid quo ratio admonetur venerari fidem quam non comprehendit. Quae dicta sunt ergo, et secundum rationem, fuerunt probabilia rationi, et sponte acquievit eis. Quae vero supra rationem fuerunt ex divina revelatione prodita sunt; et non operata est in eis ratio, sed castigata tamen ne ad illa contenderet. Nunc ergo sequitur demonstrare quantum his quae in ratiocinando proposita sunt, et conducta probabiliter revelatio divina adjecerit, et quae per inspirationem manifestata, et quae per doctrinam asserta sunt; et quae per miracula approbata, ex his quantum videbitur et possibile erit. vis summa eorum quae supradicta sunt cum adjectione quorumdam. Ante omnem creaturam Creator erat solus quidem, sed tamen non solitarius, quia cum ipso erat sapientia sua in qua omnia ab aeterno per providentiam fuerunt q
Abbreviated transcription (Latin):
nentatẽ approbauit. Si quid gͥ addi¬
tumẽ ex hiis que suꝑ enmͤant rõni
⁊ ñ contingit ad ea sufficere qm̃ secũ¬
dũ rõm formãtur. alia sunt enĩ ex
tõne. aAlia secundũ ronẽ. alia supra
rõm. ⁊ p̃ter hec que sunt contra rõnem.
Et rõne sunt necessaria. secrndum rõnẽ
sunt probabilia. supra rõnem mnirabilia
contra rõm incredibilia. ⁊̃ duo quidem
extrema omnino fidem non capunt.
Que enĩ sunt ex rõne omino nota sñt.¬
⁊ credi non possit. qm̃ scimitur. que
no contra rõnem sunt nulla similicer
rõne crecli possunt. qm̃ non suscipinnt
ullam rõnem. nec acquiescit hiis rõ ali
qñ. G que secundũ rõnem sunt ⁊ que
ntt supra rõm. tm̾modo suscipumt fidẽ
⁊ in primo quid̃ genere fides rõne adin¬
natur ⁊ rõ fide perficitur. qm̃ secundũ
rõnẽ sunt que credutur. quorum m̾ta¬
tem si rõ non comprehendit fidei tñ illoꝵ
non contradicit. In hiis que supra rõm

Expanded text:
veritatem approbavit. Siquidem additum est ex his quae supereminent rationi et non contigit ad ea sufficere, quoniam secundum rationem formantur. Alia enim sunt ex ratione, alia secundum rationem, alia supra rationem: et praeter haec quae sunt contra rationem. Ex ratione sunt necessaria, secundum rationem sunt probabilia, supra rationem mirabilia, contra rationem incredibilia. Et duo quidem extrema omnino fidem non capiunt. Quae enim sunt ex ratione omnino nota sunt et credi non possunt, quoniam sciuntur. Quae vero contra rationem sunt nulla similiter ratione credi possunt, quoniam non suscipiunt ullam rationem, nec acquiescit his rati quae secundum rationem sunt et quae sunt supra rationem, tantummodo suscipiunt fidem. Et in primo quidem genere, fides ratione adjuvatur et ratio fide perficitur, quoniam secundum rationem sunt quae creduntur. Quorum veritatem si ratio non comprehendit, fidei tamen illorum non contradicit. In iis quae supra rationem
Abbreviated transcription (Latin):
paruitate. Et quia trimis est sine cdi¬
insione mutatis. ⁊̃ inius sine confu¬
sione trinitatis. Et quomodo trim¬
tas sũma inuenta ẽ per eam que erat
iiago illius in nobis. ⁊̃ quomodo
argint non ẽẽ personas tria in nobis.
⁊ in deo eẽ tria personas quia deus st̃.
⁊ quomodo tribus nichil adia pot. qr
perfcã sunt. nec demiun aliquid qr
discreta sunt. ⁊̃ quomodo clistincta
sut que in deo sunt. seciidũ ea que
discreta sunt in nobis quoniani ima

Expanded text:
parvitate. Et quod trinus est sine divisione unitatis; et unus sine confusione Trinitatis. Et quomodo Trinitas summa inventa est per eam quae erat imago illius in nobis; et quomodo arguit non esse personas, tria in nobis; et in Deo tria esse personas, quia Deus sunt. Et quomodo tribus nihil adjici potest quia perfecta sunt; nec demi aliquid, quia discreta sunt. Et quomodo distincta sunt quae in Deo sunt et secundum ea quae discreta
Abbreviated transcription (Latin):
euis uoluntate̾. nes aliquid fien p
eccra operationẽ ip̃tus sine pecuns¬
near. Et secuntur duo unã et mu
ie ambobus mmuenitur quia nooi
lẽs operatur nec permittit nli

Expanded text:
us voluntatem, nec aliquid fieri potest extra operationem ipsius sive permissionem. Et sequuntur duo unam et una in ambobus invenitur, quoniam nec nolens operatur, nec permittit ni
Abbreviated transcription (Latin):
sunt. ne sb̃a dinidatur ⁊̃ tres unus nõ
sunt ne persone confinidantur. Q uos
gͦ pat᷑ est filius ẽ. quiã mia est natu¬
ra patris ⁊ filii. s non qui pater ẽ. filiꝰ
est. quia alia est persona patus ⁊ filii.
Item que dedõ secundnm subistantiam̃
dicuntur amaliter adicuntur. de pan¬

Expanded text:
stantia dividatur; et tres unum non sunt, ne personae confundantur. Quod ergo Pater est, Filius est; quia una est natura Patris et Filii. Sed non qui Pater est, Filius est; quia alia est persona Patris et Filii. Item quae de Deo secundum substantiam dicuntur, aequaliter dicuntur de Pa
Abbreviated transcription (Latin):
uandum cõmemoratur quod lignũ ibi inite
uite eẽ dicitur. aus uitus tam mirabił
fuisse perhibetur ut certis temporibus sup̃¬
tum uitam corporalem in homine quamdi¬
n ipẽ homo illo utetr. non solum a moete

Expanded text:
andum commemoratur quod lignum ibi vitae esse dicitur, cujus virtus tam mirabilis fuisse perhibetur, ut in certis temporibus sumptum vitam corporalem in homine quandiu ipse homo illo uteretur non solum a morte
Abbreviated transcription (Latin):
gentur aque que sb̾ celo sunt in locum
um̃. Quantũ ad litam spectet. locus
unus in quo congregate sunt aque que
sub celo erant. abyssus magna creditur.
que ab ipõ mundi exordio in terre corpore
tante capacitatis fcã fuisse putatur. ntoĩ¬
um receptaculum aquarum ẽẽ potuiss.
Nam aquarũ natura in principio tenius
admodum leiusq et in modum nebule
cinusdam dispersa. post quam diuina iur-¬
tute et iussione in unã. ut itadixerim
massam compigi quodãmͦ atq denseri
cepit. ip̃o suo pondere deorsum uergens
in una collapsa a terra excepta ẽ. spaciũ¬
q illud ꝙ desuper usq ad ip̃m fumamen¬
tum occupauerant serenum purumq dere¬
liquid. Ipã quoq terre sipperficies aquis oĩ¬
bus mter alueos suos conclusis apparere
cepit. primo quidem luculenta ⁊ lubrica
midaq uelud que germina. nec dum ul¬
la protulisset. quibus uestiri ⁊ super duci

Expanded text:
e quae sub coelo sunt in locum unum . Quantum ad litteram spectat, locus unus, in quo congregatae sunt aquae quae sub coelo erant, abyssus magna creditur, quae ab ipso mundi exordio in terrae corpore tantae capacitatis facta fuisse putatur, ut omnium receptaculum aquarum esse potuisset. Nam aquarum natura in principio tenuis admodum levisque, et in modum nebulae cujusdam dispersa; postquam divina virtute et jussione in unam, ut ita dixerim, massam compingi quodammodo atque densari coepit, ipso suo pondere deorsum vergens in ima collapsa a terra excepta est, spatiumque illud quod desuper usque ad ipsum firmamentum occupaverat, serenum purumque dereliquit. Ipsa quoque terrae superficies aquis omnibus inter alveos suos conclusis apparere coepit. Primo quidem lutulenta et lubrica nudaque, velut quae germina necdum ulla protulisset, quibus vestiri et superduci
Abbreviated transcription (Latin):
catur nemo insi ille iudel. qui n
ħ est quod ille. Hiis pro beenitat
cursis. ad sequens mandatum disa

Expanded text:
icatur, nemo nisi ille videlicet qui non, hoc est quod ille. His pro brevitate transcursis, ad sequens mandatum dis
Abbreviated transcription (Latin):
foris per uerbum. In hiis dnobus manda¬
tis totum continctur quicquid homini
nł faciendũ uł cauendũ precipitur. In p̃¬
cepto naturt tria sunt. preceptio prohibi¬
cio conceptio. Preceptum autem nature
nos nichil alind incelligimius quam ipã
discretionem naturalem que intruusecus
aspirata ẽ. ut per eam homo eruderetur.
de hiis que sibi uł appetenda uł fugienda
fuerant. Quasi enim quodeam preceptũ
dare erat discresionem ⁊ intelligentiã agẽ¬
di cordi hominis aspirare. Quid ergo ceg¬
uitio faciendorum fuit nisi quedam ad cõr
hominis fcã preceꝑcio. ⁊ quid rursum
cognitio intandorũ fuit insi quedam pro¬
hibirio. Quid no cognitio eorum que
media fuerunt estimanda ẽ. insi quedã
concessio. ut illic homo suo arbitrio relĩ¬
queretur. nͥ quanicumq partem elegiss
non lederetur: Dõ igitur p̃cipere erat
docere hominẽ que sibi forent necessaria.
Drohibere antem demonstrare noxia. Cõ¬

Expanded text:
foris per verbum. In his duobus mandaforis per verbum. In his duobus mandatis totum continetur quidquid bonum vel faciendum vel cavendum, praecipitur. In praecepto naturae tria sunt: praeceptio, prohibitio, concessio. Praeceptum autem naturae nos nihil aliud intelligimus, quam ipsam discretionem naturalem quae intrinsecus inspirata est ut per eam homo erudiretur de his quae sibi vel appetenda vel fugienda fuerunt. Quasi enim quoddam praeceptum dare erat, discretionem et intelligentiam agendi, cordi hominis aspirare. Quid ergo cognitio faciendorum fuit, nisi quaedam ad cor hominis facta praeceptio? et quid rursus cognitio vitandorum fuit nisi quaedam prohibitio? quid vero cognitio eorum quae media fuerunt existimanda est, nisi quaedam concessio? ut illic homo suo libero arbitrio relinqueretur ubi quamcunque partem elegisset non laederetur Deo igitur praecipere, erat docere hominem quae sibi necessaria forent. Prohibere autem demonstrare noxia. Con
Abbreviated transcription (Latin):
sĩmiũ sufficeret. Et rursum magnali¬
tritas quod mãn arbituo suo dimssa
ẽ. ut ad ipm̃ bonũ sũmũ eogi non poss.
quatinus sola noluntate ad̾ illud epat n.
quod sola filcõne possidere debereł. Ur gͦ
intioris inte bonũ quer̾e addisceret inu̾or
nita eius talis ftã est. ut ad tempus per
se stare non sufficiens. alio pieter se ⁊ exõ
se bono sustentente indigeret. De dnobus p̃
ꝑeofũiss. usi ad illud quod datum fuãt
apponeretur custoclia ne adiiteretur. ⁊
ullud quod promissum fuab̾ aperiretur ma
⁊ quereretur ⁊ inuemiretr. Propterea
ad bomini datum posita est tustoclia pre¬
ceptum natire. ⁊ ad bonũ promissum a¬
pecta est ma p̃ceptum discipline. Dno ista
p̾cepta data sunt homini p̃ceptũ natine ⁊
p̾ceptũ discipline. preceptum nature fuit
quod ratus asspiratum ẽ per naturam.
Preceptum no discpline quod foris appo¬
suum ẽ ad disciplinam. Itus per sensum.

Expanded text:
summum sufficeret. Et rursum magna lisummum sufficeret. Et rursum magna libertas, quod interim arbitrio suo dimissa est ut ad ipsum bonum summum cogi non possit, quatenus sola voluidere deberet. Ut ergo interioris vitae bonum quaerere addisceret; exterior vita ejus talis est facta ut ad tempus per se stare non sufficiens alio praeter se et extra se bono sustentante indigeret. CAP. VII. De rofuisset, nisi et ad illud quod datum fuerat apponeretur custodia ne amitteretur, et ad illud quod promissum fuerat aperiretur via ut quaereretur et inveniretur. Propterea ad bonum datum posita est custodia, praeceptum naturae; et ad bonum promissum aperta est via, praeceptum disciplinae. Duo ista praecepta data sunt homini: praeceptum naturae et praeceptum disciplinae. Praeceptum naturae fuit quod intus aspiratum est per naturam; praeceptum vero disciplinae quod foris appositum est ad disciplinam: intus per sensum,
Abbreviated transcription (Latin):
¶ Dlũ pmiũ pro temporalibus antem
⁊ transitoriis homo sermie non debuit.
ne lignitas humane conditionis ad ui¬
litatem dednceretur. si pro hiis que sub¬
sta illi fuerant. seruire cogeretur. prop¬
d hoc innisibilia quasi nͥ bene semenu
post mĩtũ pronntintur. Ista autem
Dasi moclita ⁊ transitoria gratis inter
perendum adiciunitur. Ista int̾m ad so¬
latr̃. illa postea ad gandiũ. Ista ad sus¬
tentationem. illa ad glorifitationẽ. Sũ
Distis non põt homo beatificari in patria.
sine istis nõ pot̾ sustentari in ma. Prop¬
ter quod ⁊ talis fcũs est homo ut inim̃
mit ad tempns istis indigeres. quatmꝰ
per ista indigentiam suã in illis agnos¬
ceret ⁊̃ ut intelligeret qr quod ip̃e erat
donũ sibi sufficiens non etat insi ⁊ illd̾
quoq habere mereretur bonũ a quo erat
Hec antem bonũ illi fuit. quod ipe sibi
sufficiens nonfint. Magna quippe dig¬
sutas suit humane conditionis quod
dalis fcã est. nt nullum ei bonum pr̾

Expanded text:
ibus autem et transitoriis homo servire non debuit ne dignitas humanae conditionis ad utilitatem deduceretur, si pro his quae subjecta illi fuerant, servire cogeretur. Propter hoc invisibilia quasi vera bene servienti post meritum promittuntur; ista autem quasi modica et transitoria gratis inter merendum adjiciuntur. Ista interim ad solatium, illa postea ad gaudium; ista ad sustentationem, illa ad glorificationem. Sine illis non potest homo beatificari in patria, sine istis non potest sustentari in via. Propter quod talis factus est homo ut interim nunc ad tempus istis indigeret, quatenus per ista indigentiam suam in illis agnosceret, et ut intelligeret ipsa quia quod erat bonum sibi sufficiens, non erat nisi illud quoque habere mereretur bonum a quo erat. Hoc autem bonum illi fuit, quod ipse sibi sufficiens non fuit. Magna quippe dignitas humanae conditionis, quod talis facta est, ut nullum ei bonum praeter
Abbreviated transcription (Latin):
ale. unũ transitorium alterum etem
utrumq plenũ. ⁊ utrumq in suogel
perscum. unũ carni. alt̾m spuitur il
in uno sensus carius. ad iocunditaten
foueretur. in altõ sensus mentis. Adl¬
citatem repleretur. Carm usibilia.
misit. Unũ ut gratis possid̾e̾tur alren¬
ut per mĩtũ quereretur. Quod iust
d tonũ gratis dedit. Quod antem mui¬
¶e etat imito qnerendum proposimt. nt
no gratuito piobaretur. ⁊ exellencia
mussionis. ⁊ fides promntentis. Si¬

Expanded text:
ransitorium, alterum aeternum; utrumque plenum, et utrumque in suo genere perfectum; unum carni, alterum spiritui, ut in uno sensus carnis ad jucunditatem foveretur, in altero sensus mentis ad felicitatem repleretur. Carni visibiliapromisit. Unum ut gratis possideretur, alterum per meritum quaereretur. Quod visibile erat bonum gratis dedit; quod autem invisibile erat merito quaerendum proposuit, ut ex dono gratuito probaretur et excellentia promissionis et fides promittentis.
Abbreviated transcription (Latin):
m eras ut mchil meritis ta multata
quom malicia ei incẽ potit. nt ser¬
entes a non reum̾et ad hoc specta
quod uisibilia omia gratis dirasunt
uml. ⁊̃ contmuo creatus dominus rei
nstiitus est. Postea no obedientia ni¬
sta est illi. ⁊ pceptũ datimm. ut primũ
eietur. demide remimeraretur. Nonre¬

Expanded text:
inerat ut nihil meritis tam multa daret, quomodo malitia ei inesse poterit ut servientes non remuneraret? Ad hoc spectabat quod visibilia omnia gratis data sunt homini; et continuo creatus, dominus rerum constitutus est. Post ea vero obedientia injuncta est illi, et praeceptum datum, ut primum mereretur, de
Abbreviated transcription (Latin):
oniipotentie uirtus sient non potuit
aliud p̃ter se heẽ coeternum quo in fa¬
ciendo uinaretur. ita si cum uoluit.
sberat ut quod uoluit. ⁊ qñ ⁊ quantũ
noluit. de nnebilo crearetur. Omiã gͦ
que fcã sunt deus non solum ex matẽ¬
ria fecit. s materiam omnnim ipẽ de
nichilo creaint

Expanded text:
nipotentiae virtus, sicut non potuit aliud praeter se habere coaeternum, quo in faciendo juvaretur; ita ipsi cum voluit suberat, ut quod voluit et quando et quantum voluit de nihilo crearetur. Omnia ergo quae facta sunt, Deus non solum ex materia fecit, sed materiam omnium ipse de nihilo creavit
Abbreviated transcription (Latin):
estat enim ut si ma sũ forma¬
teriam prius retum informẽ
creatam fuisse asserimus utrum ne
aliquid sine forma exisftere potuerit. qͥ¬
lem ne eẽntiam ante formam inditã
habuisse credendum sit ostendamus.
⁊̃ ut brenter quid super hoc sentiend̾
nichil iudetur oꝑiam. certe non puto
primam illam terum om̃ium mat̾iã
saliter informem fuisse. ut nullam
omnino formam habuecit. quia nec
aliquid tale existere posse omnino qui
aliquod ẽẽ habeat ⁊ non aliquã formã
credid̾̃im. Itatamen non abslrde in¬
formem eam appellari posse quod in
confusione et permixtione quadam
subsistens nundunihanc in qua nũc
cernitur pucram aptamq dispositõ¬
nem ⁊ formam receperit. Ergo aute
forma fcã est materia. tñ inlorma.
In forma confusionis. ante formam
dispositõnis. In pͥma forma confusio¬
nis prtus materialiter omnia corpora¬
liter simul et semel creata sunt. In
secunda forma disposud̃ius post modũ
per sex dierum internalla ordinata.

Expanded text:
estat enim ut si prius materiam rerum informem creatam fuisse asserimus, utrum ne aliquid sine forma existere potuerit, qualemve essentiam ante formam inditam habuisse credendum sit, ostendamus. Et ut breviter quod super hoc sentiendum mihi videtur aperiam, certe non puto primam illam rerum omnium materiam taliter informem fuisse, ut nullam omnino formam habuerit; quia nec aliquid tale existere posse, omnino quod aliquid esse habeat et non aliquam formam crediderim. Ita tamen non absurde informem eam appellari posse, quod in confusione et permistione quadam subsistens, nondum hanc in qua nunc cernitur, pulchram aptamque dispositionem et formam coeperit. Ergo ante formam facta est materia, tamen in forma. In forma confusionis, ante formam dispositionis. In prima forma confusionis prius materialiter omnia corporalia simul et semel creata sunt; in secunda forma dispositionis postmodum per sex dierum intervalla ordinata.
Abbreviated transcription (Latin):
betur cum fcĩ fuerit. Tmnit enĩ cectũe
cum hoc feca̾t dens siue perinisent ut fiat.
⁊ stũr fuent quonia in tenepatito erecuo
ita fuit ut eẽt. ⁊ scm̃ est secmidum quoo
noluntane fecit sine perauisit ut fieret ꝙ
autem preceptum fuecit. uel prohibitũ
aliamd nondum constat ad hue qmdde
ppõ difficam sit in beneplacuo eterno.
ducat siue operatione sine retmissione. ut

Expanded text:
 enim certum est cum hoc fecerit Deus, sive permiserit ut fiat, et factum fuerit: quod in beneplacito aeterno ita fuit ut esset ut factum est, secundum quod voluntarie fecit sive permisit ut fieret quod autem praeceptum fuerit vel prohibitum aliquid, nondum constat adhuc quid de ipso definitum sit in beneplacito aeterno, ducat in
Abbreviated transcription (Latin):
ali questione coartamur car¬
⁊ dicimur in ambiguum ut nn
fatile andeamus. hoc uł hoc aliquis
tũ ednobus mmiũ facilius approlbam
qr uoluit quod p̃cepit bonũ quamns¬
lum quod ꝑmisit. cmitũ quod pra¬
pernusit. Lene enĩ est ⁊ sine conscienti¬
e scrupulo dicitur. deus nult bonum.
cum dicitur bene sonat deus uult bo-¬
̃. Si u̾o dicitur deus uult malum
grane est auditu. ⁊ non facile recipit
hxc pia mens de bono quia malum nult
Didetur enĩ hoc solum dicrcum dicitur
dens uult malũ quia bonus malũ di¬
ligit ⁊ approbat quod pranũ est ⁊ ami¬
cam sibi reputat iniquitatem ⁊̃ gandet
quasi de consimili ⁊ bonũ putat qd̃ ma¬
nm est. ⁊ ideo refutat hoc mens pia . nõ
quia quod dicitur non bene dicitur sed
quia quod bene dicitur. non lene ĩtelligis¬

Expanded text:
Tali quaestione coarctamur et ducimur in ambignum, ut non facile audeamus hoc vel hoc aliquid Et tamen e duobus unum facilius approbamus, quod voluit quod praecepit bonum, quam malum quod permisit, cum tamen quod prapermisit. Leve enim est et sine conscientiae scrupulo dicitur: Deus vult bonum, et cum dicitur, bene sonat: Deus vult bonum Si vero dicitur: Deus vult malum, grave est auditu et non facile recipit hoc pia mens de bono quod malum vult. Videtur enim hoc solum dici cum dicitur Deus vult malum, quia bonus malum diligit et approbat quod pravum est, et amicam sibi reputat iniquitatem, et gaudet quasi de consimili et bonum putat quod malum est; et ideo refutat hoc mens pia; non quia quod dicitur non bene dicitur, sed quia quod bene dicitur non bene intelligi
Abbreviated transcription (Latin):
ut fcm̃ est. ⁊ sic eẽ ut est. Quarei
p̃cepir ut alier ect ⁊ prohibuit nels
cẽ cum bonum sit ita eẽ. ⁊ ita futu
fuis prius quam fint ⁊ beneplacitui
quia bonum fint ita eẽ ⁊ aliter non

Expanded text:
ut factum est; et sic esse, ut est. Quare ergo praecepit ut aliter esset et prohibuit ne sic esset, cum bonum sit ita esse, et ita futurum fuit priusquam fuit et beneplacitum, quia bonum fuit ita esse, et aliter non
Abbreviated transcription (Latin):
teems ⁊ affirmant nob̾ aliena quo
t erranei ⁊ que conducta non sinis
neana in duobus aduersantibus.
non conuieniunt uel quare presea
deus quod noluit uel quare fñn
est quod uoluit si enim ueritas a
p̾cepto iudetur omumo uoluisse qni
iussit. Et si onsipotentia est inbe

Expanded text:
t affirmant nobis aliena quaedam et extranea; et quae conducta non sunt humana in duobus adversantibus quae non conveniunt, vel quare praecepit Deus quod noluit, vel quare factum non est quod voluit. Si enim veritas est in praecepto, videtur omnino voluisse quod jussit; et si omnipotentia est in be
Abbreviated transcription (Latin):
on enĩ sicnt operatio enis et per¬
missio eius per omnia tenclunt᷑.
quia sine hiis non fit aliquid. sic et p̃¬
ceptum ens ⁊ perhibitio enis. s ad rõ¬
nalem creaturam dirigũtur. hec duo
ꝵ Qre sola capix est p̃ceptio. ⁊ phibi¬
nonis causa secmdum insitam rõm ao
atiemiq. Itaq signa sunt ex parte hec
que non pertinent ao omma neq nnuĩ¬
lanter sũmam uolitatem. et que m easi
ommia aluennt ad manifestationẽ. Ncut
operafo et permissio. s ea tm̃ que ad ipos
lpetant ꝯuibus funit hxc hoc est precep¬
tum et prohibitio significant qm̃ snt i

Expanded text:
Non enim sicut operatio ejus et permissio ejus, per omnia tenduntur, quia sine illis non fit aliquid, sic et praeceptum ejus et prohibitio ejus. Sed ad rationalem creaturam diriguntur hic duo tantum, quae sola capax est praecepti et prohibitionis cauta secundum insitam rationem ad utrumque. Itaque signa sunt ex parte haec quae non pertinent ad omnia neque universaliter summam voluntatem et quae in ea sunt omnia educunt ad manifestationem, sicut operatio et permissio; sed ea tantum quae ad ipsos spectant quibus fiunt haec, hoc est praeceptum et prohibitio significant, quoni
Abbreviated transcription (Latin):
lintate eił ubentis ur fiat sine non siat.
⁊ demonstrationem facumt qua iustim
⁊ pium est non aliud credere illimm cui
fit etiam si aluid est in illo a quo fit. Et
precipitur sepe ut siat quod futurum a᷑
et nec fiet ⁊ prohibetur ut non fiat qdͣ
futuum est ⁊ fiet ⁊ non est in benepla

Expanded text:
luntate jubentis ut fiat, sive non fiat. Et demonstrationem faciunt quod justum est et pium non aliud credere illum cui fit etiam si aliud est in illo a quo fit. Et praecipitur saepe ut fiat quod futurum non est, nec fiet. Et prohibetur ut non fiat quod futurum est, et fiet
Abbreviated transcription (Latin):
et damel et ceteri quam ꝑlures prophe¬
te nondicuntur s agiographi. In ordi¬
ne agiographoru . xi. nolumina con¬
tientur. primũ iob. Sedm liber ꝑsar¬
morum. Tercium prouerbia saleno¬
nis. que grece parabole hebraice mas-¬
lochdicuntur. Quartum ecclesiastes.
quod hebraice coelech. latine condtionã¬
tor interpretatur. Quintam syafirin.

Expanded text:
et Daniel et caeteri complures, propheet Daniel et caeteri complures, prophetae non dicuntur, sed hagiographi. In ordine hagiographorum novem volumina continentur. Primum Job; secundum liber Psalmorum; tertium Proverbia Salomonis quae Graece parabolae, Hebraice , masloth, dicuntur; quartum Ecclesiastes, qui Hebraice , coeleth, Latine concionator interpretatur; quintum , syra syrim,
Abbreviated transcription (Latin):
iticus. liber mimeri de utrononuũ.
benesis antem a generatõne dicitur.
exodus ab exim. leuiticus a lenitis.
Liber mumeri quia in eo mimerant᷑
filii israel. Dentrononnũ secundalex.
hebraice autẽ bresith. hellemoch. ua¬
iecra. uaiedaber. adabarim. In ordine
prophetarum. um sunt nolumma.
primus liber iosne qui et iesimaue.
liber iudicum qui dicitur sopth̃i. Ter¬
tius liber samueł. quiẽ primus et se¬
cimdꝰ regũ. Quartus malachim qd̾
it̃pretatur regum. qui ẽ tercius et quar¬
tus regum. Quintus ysaisas: Sextus
lheronnas. Septimus erechiel. Octanꝰ
liber .xii. prophetarum qui dicitur chait¬
asra .hii. prophetia dicuntur. eo quod
prophetarunt sunt. et̾ si non omnes ꝓ¬
phete sint. Propheta autem tibus mo¬
dis dicitur officio gratia missione. unł¬
go antem lisitato uocabulo magis pro¬
phete nocantur qui nel officio uł aper¬
ta missine prophete sunt. sicut n hoe
loco. Scd̃m qͥnam acceptõnem dand

Expanded text:
viticus, Numeri, Deuteronomium. viticus, Numeri, Deuteronomium. Genesis autem a generatione dicitur; Exodus ab exitu; Leviticus a levitis. Liber numeri, quia in eo numerantur filii Israel. Deuteronomium secunda lex, Hebraice autem , bresith, hellesmoth, vagetra, vegedaber, adabarim: In ordine prophetarum octo sunt volumina. Primus liber Josue, qui et Jesu Nave, liber Judicum, qui dicitur Sopthim; tertius liber Samuelis, qui est primus et secundus Regum; quartus Malachim quod interpretatur regum, qui est tertius et quartus Regum; quintus Isaias; sextus Jeremias; septimus Ezechiel; octavus liber duodecim prophetarum qui dicitur , thareasra. Hi prophetici dicuntur eo quod prophetarum sunt, etiamsi non omnes prophetiae sint. Propheta autem tribus modis dicitur: officio, gratia, missione. Vulgo autem usitato vocabulo magis prophetae vocantur, qui vel officio vel aperta missione prophetae sunt; sicut in hoc loco. Secundum quam acceptionem David
Abbreviated transcription (Latin):
in significatione renit saca mlsti¬
cã continecuraliegoria. ⁊t subed señsu
qui ẽ in signifitatione teriarad faci¬
enda mistica continetur troposogia. ⁊
hiis duobus famulantur aucoieti¬
ca psica et gromectia. astronomia
gll. quoꝵ alcer quod m allegoria
e testam sidem alterum quod in tropo¬
Logia ẽ ifgrnat bonam operationem
nequib coulat aogitio ueritatis.
⁊amor uirttins. et hec est uera repara¬
uimus que sit materia diui¬
darinu scrpturaram ⁊ qualiter de¬
¶ D ubsecta sibi maceria tractent in tri¬
plici sensu hystorie A legorie tropolo¬
gie. minc ostendere ᷑ cnuenit in qui¬
bus libris ea que uire diuinitatis no¬
mie censetur scurptura consistat.
Duo sunt testamenta que omne diui¬
narum scripturarum corpus conl¬
udũt. Retus sal ⁊ nouũ. Otrumq¬
tribus hominbus ordinibus distingu¬
uur. Uetus testamentũ continet legẽ
ꝓph̃as argyographos. quod interpre¬
tatum sonat sanctos scriptores. nel
sancta sccibentes. In lege continent

Expanded text:
stica, continetur allegoria. Et sub eo sensu qui est in significatione rerum ad facienda mystica, continetur tropologia; et his duobus famulantur arithmetica, musica, geometria, astronomia gia: quorum alterum quod in allegoria est rectam fidem, alterum quod in tropologia est informat bonam operationem: in quibus constat cognitio veritatis et amor virtutis: et haec est vera reparavimus quae sit materia divinarum Scripturarum et qualiter de subjecta sibi materia tractent in triplici sensu, historiae, allegoriae, tropologiae, nunc ostendere convenit in quibus libris ea quae jure divinitatis nomine censetur, scriptura consistat. Duo sunt Testamenta quae omne divinarum Scripturarum corpus concludunt: Vetus scilicet et Novum. Utrumque tribus ordinibus distinguitur. Vetus Testamentum continet legem, prophetas, hagiographos, quod interpretatum sonat sanctos scriptores vel sancta scribentes. In lege continent
Abbreviated transcription (Latin):
funditate p̃cellat. cum cetis quidem
scupturis sole noces signisicare mue¬
mantur. in has antem non solum
noces s enam res signiacatine fuit
Sicut gͥ in eo sensu qui niter uoces et
tes nersatur necessaria est cegnitis
uocum. sic̃ in illo qui uiter res et fai
uel fatienda mistica constat: necessa¬
na ẽ cognitio recum. Cegnno autẽ
nocum in duobus consideratur in ꝑ¬
nuntiatione. ibel et signisicatione.
ad solam pronuntiatõnem pertinet
gramatica ad Plasignificationem
perinet dyalecica᷑ alo promintiatõ¬
nem sinuil ⁊ significanonẽ pertinet
rechoria. Cogrtio retum circa dno
uersatur .i. formam ⁊ naturam. for¬
ma est in exceriori dispositõne. nata
iniu̾ori qualitate. forma rerum
ant in mimio consideratur ad quem
pertinet arichinetica: aut in propor¬
tione ad quam pertinet musica. aut
in dementione ad quam permnet ge¬
ometria. aut in mot ad quam per¬
tinet astrononua. Ad inteniorem
nõ naturam rerum physica spectat.
tes naturales dume scaptu¬

Expanded text:
at; cum in caeteris quidem scripturis solae voces significare inveniantur; in hac autem non solum voces, sed etiam res significativae sint. Sicut igitur in eo sensu qui inter voces et res versatur necessaria est cognitio vocum, sic in illo qui inter res et facta vel facienda mystica constat, necessaria est cognitio rerum. Cognitio autem vocum in duobus consideratur; in pronuntiatione videlicet et significatione. Ad solam pronuntiationem pertinet grammatica, ad solam significationem pertinet dialectica; ad pronuntiationem simul et significationem pertinet rhetorica. Cognitio rerum circa duo versatur, id est formam et naturam. Forma est in exteriori dispositione; natura in interiori qualitate. Forma rerum aut in numero consideratur ad quem pertinet arithmetica; aut in proportione ad quam pertinet musica; aut in dimensione ad quam pertinet geometria; aut in motu ad quem pertinet astronomia. Ad interiorem vero rerum naturam physica spectat. tes naturales divina
Abbreviated transcription (Latin):
quot litteras etiam alphabetum continz
hebrait̃ ut co tidem libris erudiatur ui¬
ta instorum ad salutem: qd̾ litis lingna
discentiũ ad eloquentiam instruitut.
Sunt preterea in neter testamento alii
quidam libri qui legnatur quidem. s
in corpore textus uł in canone auctori¬
tatis non scribuntur. ur ẽ liber cobie.
apostolos. patres. Enuangłia .iiii. sc̃.
mathei. Marchi. Luce. Ioh̃is. aposto¬
lica nolumina simuliter .iiii. actus apos¬
toloꝵ. Epłe panli. Canonice epistole. a¬
pocalipsis. Qui uncti cum superiorib
in quibus corpus dmine pagie consup¬
matur. Scripta patrum in corpore text᷑
non computautur quia non aluid adici¬
ut. s idipm̃ quod infupradcĩs contine
expleuanda. ⁊ latius manisestusꝙ trac¬
tando extendunt.

Expanded text:
quot litteras etiam alphabetum continet Hebraicum, ut totidem libris erudiatur vita justorum ad salutem, quot litteris lingua discentium ad eloquentiam instruitur. Sunt praeterea in Veteri Testamento alii quidam libri qui leguntur quidem, sed in corpore textus vel in canone auctoritatis non scribuntur. Ut est liber Tobiaeapostolos, Patres. Evangelia quatuor sunt: Matthaei, Marci, Lucae, Joannis. Apostolica volumina similiter quatuor: Actus apostolorum; Epistolae Pauli; Canonicae Epistolae, Apocalypsis: qui juncti cum superioribusin quibus corpus divinae paginae consummatur. Scriptura Patrum in corpore textus non computantur; quia non aliud adjiciunt, sed idipsum quod in supradictis continetur explanando et latius manifestiusque tractando extendunt.
Abbreviated transcription (Latin):
egiptiacis ĩ pus eoꝵ ꝙ pha¬
mo mag̃ns pondrum mo¬
minib affligebat tantẽ
deus egiptii regis domina¬
tionem despicigns diso mari
ex̾tituu accore mose. ⁊ aaron
postea ig ꝓ eoꝵ egressione aliis
egiptiis plagie uastata ÷ cũ
data lege ꝯstituit ꝙ ad. ⁊ sa

Expanded text:
egyptiacis imperiis eosque Pharao magna ponderum moneribus affligebat. Tandem deus Aegyptii regis dominationem despiciens diuiso mari exercitum auctore Moyse et Aaron. Postea igitur pro eorum egressione altis Aegyptus plagis uastata est, cum data lege constituit, quema
Abbreviated transcription (Latin):
alto ut qui sibi iure debẽtur
ꝯtemptor agnosce̾t. ⁊ dum pe¬
nam mortis sustinecet ipã
exp̾tattẽ fortis corq̃retur ħ̃
tholica fides aꝯscetio sui mox
ac młtiplici numositate sue¬
crescens erupit ĩ lictes ꝯmouit
bella occupauit t̾renam mi

Expanded text:
est, ut quid sibi iure deberetur contemptor agnosceret et dum poenam mortis sustinet, ipsa exspectatione fortius torqueretur. Hoc tholica fides a consortio sui mox ac multiplici numerositate succrescens erupit in lites, commouit bella, occupauit terrenam mi
Abbreviated transcription (Latin):
pita ĩsenectute sua rexmis¬
sõnis largitõe hre filium
ip̃e genuit acob Idẽꝙͦ dio¬
decim patͥarchas non repai¬
tante do ĩ eoꝵ nũo quos mo
cob cum filiis suis ꝯdomo
nicare hĩtare atq illic ꝑ
annor seriem Infłͣ mul¬

Expanded text:
missionis largitione habere filium ipse genuit Iacob. Idem quoque duodecim patriarchas non reputante deo in eorum numero quos morcob cum filiis ac domo habitare atque illic per annor
Abbreviated transcription (Latin):
mandatum non mĩ mediante uiro accpere
debuit ut sermo dei primum quasi imeclia¬
te ad uirum fieret. Dem̃ mediante niro ad
muilierem quop que subiecta iuro fuit. ⁊
ilio niri istituenda perueniret.

Expanded text:
mandatum non nisi mediante viro accipere debuit, ut sermo Dei primum quasi immediate ad virum fieret, deinde mediante viro ad mulierem quoque, quae subjecta viro fuit et consilio viri instituenda perveniret.
Abbreviated transcription (Latin):
Asupenori parte opens huius con¬
ditionem ominum rerum a principi¬
o pͥmo cum lapsu homnus. ⁊ hiis
que postea ad restaurationem usq
.ad acluentum uerbi. pparata sunt sũ¬
matim deduxi: nunc ea que secun-¬
tur usq ad finem ⁊ consũmationẽ
omniũ ordine contingere libet. Tẽ¬
ꝑus gratie ab aduentu fili dei in
caruem exordiũ sumpsit. sicut scuptũ ẽ.
Gratia ⁊ ueritas per iħ̾m cristum fcã
ẽ. Gratia quippe dei redemptio ẽ generis
humani que dum per acdnentum xp̃i ꝑ
ficitur ueritas promissionis dei in exibi¬
tione grẽ enus adimpletur.
sc̃s quia conueuiens non erat. ut pa-¬
ter ab alio mitteretur qui nõ erat ab
alio. Si enĩ ab alio mitteretur ab illo
uemre haberet a quo mutetur.⁊eẽt
illi quasi quoddam principium ab illo
a quo mittẽtur. Propterea ergo pater
ab alio mitn non habes quia ab alio
eẽ non habet. Missus ẽ autem primũ
filius qui a solo patre ẽ. deinde etiam

Expanded text:
superiori parte operis hujus conditionem omnium rerum a principio primo cum lapsu hominis et his quae postea ad restaurationem ejus usque ad adventum Verbi praeparata sunt, summatim deduxi, nunc ea quae sequuntur usque ad finem et consummationem omnium, ordine contingere libet. Tempus gratiae ab adventu Filii Dei in carnem exordium sumpsit, sicut scriptum est: Gratia et veritas per Jesum Christum facta est . Gratia quippe Dei redemptio est generis humani; quae dum per adventum Christi perficitur, veritas promissionis Dei in exhibitione gratiae ejus adimpletur. sanctus, quia conveniens non erat ut Pater ab alio mitteretur, qui non erat ab alio. Si enim ab alio mitteretur, ab alio venire haberet a quo mitteretur, et esset illi quasi quoddam principium ab illo a quo mitteretur. Propterea ergo Pater ab alio mittin habet, quia ab alio esse non habet. Missus est autem primum Filius qui a solo Patre est; deinde etiam