comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ant implebant templum. Templum ẽ
angelici siue humani intellectus capa¬
citatis quod urdelicet templum implet᷑
ab his quȩ sub eo sunt: quia tanta ẽ
diuinorum oꝑum immensensitas. ut
ad ea ꝑfecte conprehendenda nullius
creaturae intelligentia sufficiat. Im¬
plet cor nr̃m consideratio eorum: si cõ¬
prehenditur a corde nr̃o immensitas
eorum. Quando gͦ factorem oꝑis con¬
prehendere ualebunus: qui ipsum opꝰ
factoris ad plenum caꝑe non ualemꝰ. ᷤᷤ
Possumus etiam dicere. quod solium
hoc excelsum et eleuatum in quo sedet
deus. ȩternitas sit deitatis. quia de ip¬
so solo dicitur qui habitat ȩternitatẽ:
non quod aliud sit deus. et aliud ȩter¬
nitas eius:. s quia solium regnantiũ
est. & ideo recte in solio ȩternitatis sed̾e
ꝑhiberetur. quia sicut essentiȩ eius. sta
& deppotentiȩ ipsius. nec pͥncipium
nec finis inuenitur. semꝑ fuit. semper
omp̃c fuit. semꝑ in se et a se plenus et

Expanded text:
ant replebant templum . Templum est ant replebant templum . Templum est angelici sive humani intellectus capacitas, quod scilicet templum impletur ab his quae sub eo sunt. Quia tanta est divinorum operum immensitas, ut ad ea perfecte comprehendenda nullius creaturae intelligentia sufficiat. Implet cor nostrum consideratio eorum non comprehenditur a corde nostro immensitas eorum. Quomodo ergo factorem operis comprehendere valebimus, qui ipsum opus factoris ad plenum capere non valemus? Possumus etiam dicere quod solium hoc excelsum et elevatum, in quo sedet Deus, aeternitas sit deitatis, quia de ipso solo dicitur: Qui habitat aeternitatem , non quod aliud sit Deus, et aliud aeternitas ejus, sed quia solium regnantium est, et ideo recte in solio aeternitatis sedere perhibetur, quia sicut essentiae ejus, ita etiam omnipotentiae ipsius nec principium nec finis invenitur. Semper fuit, semper omnipotens fuit, semper in se, et a se plenus, et
Abbreviated transcription (Latin):
est: quod situm est in sublimi. E leua¬
tum est: quod de inferioribus transla¬
tum est ad suꝑioria. S olium ergo excel¬
sum. sunt angelici spiritus. Solium ele¬
uatum est. animȩ sc̃orumr: de huius mũ¬
di uoragine tͣnslatȩ ad gaudia suꝑnȩ pa¬
cis et quia utrisq p̃sidet deus. ideo se¬
dere ꝑhibetur deus suꝑ solium excelsum
et eleuatum. Iuod uero in sequentibus
dicitur: plena est omnis terra maiesta¬
te eius: sic accipitur. ꝑ terram omnis
corporea creatura significatur. quȩ ple¬
na est maiestate dei. quia diuina ẽentia
sicut spiritali ereature ꝑ cognitionem p̃¬
sidet: ita corpoream creaturam regendo
atti disponendo implet. Iuod gͦ alibi di¬
citur. celum et terram ego impleo. et
rursum cȩlum michi sedes est. et terra
scabellum pedum meorum. hoc hic dicit᷑.
Uidi dñm sedentem suꝑ solium excelsũ
et eleuatum: et deurde plena ẽ omnis t̃¬
ra maiestate eius. et ea quȩ sub ipso ex¬

Expanded text:
est quod situm est in sublimi, elevaest quod situm est in sublimi, elevatum est quod de inferioribus translatum est ad superiora. Solium ergo excelsum sunt angelici spiritus, solium elevatum animae sanctorum de hujus mundi voragine translatae ad gaudia supernae pacis. Et quia utrisque praesidet Deus, ideo sedere perhibetur super solium excelsum et elevatum. Quod vero in sequentibus dicitur: Plena est omnis terra majestate ejus , per terram omnis corporea creatura significatur, quae plena est majestate Dei. Quia divina essentia sicut spirituali creaturae per cognitionem praesidet, ita corpoream creaturam regendo atque disponendo implet. Quod ergo alibi dicitur: « Coelum et terram ego impleo. » Et rursum: Coelum mihi sedes est, et terra scabellum pedum meorum ; hoc hic dicitur: Vidi Dominum sedentem super solium excelsum et elevatum, deinde: Plena est omnis terra majestate ejus, et ea quae sub ipso er
Abbreviated transcription (Latin):
tum habes. nichil est ampluis quod
expectes: et requiescit cor tuum. huiꝰ
dabo archam noȩ quam foris uidebit
oculus tuus: ut ad eius similitudi¬
nem intus fabricetur aninus tuus.
N idebis ibi colores quosdam. formas et
figuras. quȩ delectent uisum: s scire
debes toeo hȩc posita ẽẽ. ut in eis discas
sapientiam disciplinam atq uirtutem
quȩ exornent aninum tuum. Et qͥi
hȩc archa. ȩccłam significat. ȩccła autẽ
corpus xp̃i est: ut euidentius exemp¬
lar tibi fiat. totam ꝑsonam xꝑi. id est
caput cum menbris in forma inuisi¬
bili depixi ut cum totum uiderisq̃
deinde de parte dicuntur. facilius in¬
telligere possis. Talem autem ꝑsonam
banc exprimere tibi cupio qualem ysa¬
ias se uidisse testatur. ẽt iccirco eius
ipsius uerba in medium ꝓferam. atq
ex ipsis quod tibi demonstrare uolo su¬
mam᷑: ut quod dicit littera ꝓbet ꝓpħia.
Ait gͦ. Uidi dominum seoentem suꝑ
solium excelsum et eleuatum. Excelsũ

Expanded text:
tum habes, nihil est amplius, quod tum habes, nihil est amplius, quod exspectes, et requiescit cor tuum. Hujus dabo arcam Noe, quam foris videbit oculus tuus, ut ad ejus similitudinem intus fabricetur animus tuus. Videbis ibi colores quosdam, formas et figuras, quae delectent visum. Sed scire debes, ideo haec posita esse, ut in eis discas sapientiam, disciplinam atque virtutem, quae exornent animum tuum. Et quia haec arca Ecclesiam significat, ecclesia autem corpus Christi est, ut evidentius exemplar tibi fiat, totam personam Christi, id est caput cum membris in forma visibili depinxi, ut cum totum videris, quae deinde de parte dicuntur facilius intelligere possis. Talem autem personam hanc exprimere tibi cupio qualem Isaias so vidisse testabatur, et idcirco ejus ipsius verba in medium proferam, atque ex ipsis quod tibi demonstrare volo sumam, ut quod dicit littera probet propheta. Ait ergo: Vidi Dominum sedentem super solium excelsum et elevatum . Excelsum
Abbreviated transcription (Latin):
hoc unum ẽ. domus dei ẽ. ciitas regis
ẽ. corpus aꝑi ẽ. sponsa agni ẽ. celum ẽ.
sol ẽ. luna ẽ. stella matutina ẽ. aurora ẽ.¬
lucerna ẽ. Tuba ẽ. mons ẽ. desertumẽ.
terra est reꝓmissionis. Iaius ẽ. uia in ma¬
ri est. sagena est. uinea ẽ. ager ẽ. arca est.
iugale ẽ. equus ẽ. apotheca ẽ. aula est.
talamus ẽ. turris ẽ. castra ẽ. acies ẽ. popłs
est. Regnum est. sacerdotium est. grex est. pas¬
tor est. oius ẽ. pascua est. Paradisus est. hor¬
tus est palma ẽ. rosa est lilium est. fors
est. fluuius est. porticus est. Colum¬
ba ẽ. uestis ẽ. margaritum est. corona ẽ.
sceptrum est. thronus est. Mensa ẽ. pa¬
nis est coniũx est. mater est. filia ẽ. so¬
ror est. & ut breuius concludam: de
hac et ad hanc et ꝓpter hanc omnis
scriptura facta est: ꝓpter hanc mundus
factus est ꝓpter hanc uerbum caro fac¬
tum ẽ. deus humilis homo sublimis.
Si hanc gͦ habes: totum habes. Si to¬

Expanded text:
hoc unum est, domus Dei est, civitas regis hoc unum est, domus Dei est, civitas regis est, corpus Christi est, sponsa Agni eatutina est, aurora est, tuba est, mons est, desertum est, terra promissionis est, navis est, via in mari est, sagena est, vinea est, ager est, arca est, jugale est, equus est, apotheca est, aula est, thalamus est, turris est, castra est, acies est, populus est, regnum est, sacerdotium est, grex est, pastor est, ovis est, pascua est, paradisus est, hortus est, palma est, rosa est, lilium est, fons est, fluvius est, porticus est, columba est, vestis est, margaritum est, corona est, sceptrum est, thronus est, mensa est, panis est, conjux est, mater est, filia est, soror est. Et ut brevius concludam de hac, et ad hanc, et propter hanc omnis Scriptura factus est. Propter hanc mundus factus est. Propter hanc verbum caro factum est. Deus humilis, homo sublimis. Si hanc ergo habes, totum habes, si to
Abbreviated transcription (Latin):
cor deus humanum in habitat.
ꝑ cognitionem uidelicet et amorem: u¬
na tamen mansio ẽ. quia omnis qui
nouit eum diligit. et nemo diligere po¬
test qui non nouit. In hoc tamen differ¬
re urdetur. quia scientia ꝑ cognitionem
fidei fabricam erigit: dilectio autem ꝑ
uirtutem quasi colore suꝑducto edificiũ
pingit. Sic autem utrumlibet alteri¬
necessarium ꝑspicitur. quia nec splen¬
dere potest si non fuerit: nec placere si
non splenduerit. Ingredere gͦ nunc in
secretum cordis tui et fac habitaculum
deo. fac templum. fac domum. fac tab̃¬
naculum. fac archam testamenti. fac
archam diluiiii. uel quocumq nomine
appelles una est domus dei. In templo
adoret plasma creatorem. in domo uene¬
retur filius patren. in tabernaculo ho¬
noret miles regem. In testamento auscul¬
tet assecla preceptorem. In diluiio. im¬
ploret naufragus gubernatorem. Totũ
tibi factus ẽ deus: et totum tibi fecit
deus. Fecit habitaculum: factus ẽ pa¬
trocinium hoc totum unum ẽ. et totũ

Expanded text:
cor humanum inhabitat, per cognitionem videlicet et amorem, una tamen mansio est, quia et omnis qui novit cum diligit, et nemo diligere potest qui non novit. In hoc tamen differre videtur, quod scientia per cognitionem fidei fabricam erigit, dilectio autem per virtutem quasi colore superducto aedificium pingit. Sic autem utrum libet necessarium perspicitur, quia nec splendere potest si non fuerit, nec placere si non splenduerit. Ingredere ergo nunc si secretum cordis tui, et fac habitaculum Deo, fac templum, fac domum, fac tabernaculum, fac arcam testamenti, fac arcam diluvii, vel quocunque nomine appelles, una est domus Dei. In templo adoret psalma Creatorem, in domo veneretur filius patrem, in tabernaculo honoret miles regem, in testamento auscultet assecla praeceptorem, in diluvio imploret naufragus gubernatorem. Totum tibi factus est Deus, et totum tibi fecit Deus. Fecit habitaculum, factus est patrocinium; hoc unum totum est, et totum
Abbreviated transcription (Latin):
Moles ẽ inmassa & pondere. Spaciũ est
in longo. & lato: & ꝓfundo &e alto. Deror
creaturarum ẽ insitu ⁊ motu: & specie
& qualicate. Situs ẽ in cõpositione et
deorsu & circum. Naturalis ẽ in incre¬
mento. & detrimento. Animalis ẽ insen¬
sibus &e appetitib. Nationał ÷ infactis:
consiliis. Species ẽ forma uisibilis quȩ
oculo discernit᷑ sicut colores ⁊ figͣe corpoꝵ
Qualitas ÷ ꝓpͥctas int̾ior quȩ cȩc̾ĩs sensib
ꝑcipit᷑. ut melos in sono auditu auriũ:
dulcor insapore gustu fauciũ. fraglantu
in odore. olfactu narium: lenicas incor¬
pore. tactu manuũ. Ntilitas creat᷑arum:
constat ingrato ⁊ apto. & cõmodo ⁊ neces¬
sario. Gratũ ÷ qd̃ placet. aptũ qͦd conue¬
nit᷑ cõmodum qd̃ ꝑdest: necessarium
sine quo qͥd ẽẽ non pot̾. Nc̃ ꝓpositas par¬
ticionis a pͥncipio repetamus. &e in uno¬
quoq diuisionis gen̾e qͣlit̾̃ uł ex ĩmen¬

Expanded text:
Moles in massa et pondere. Spatium est Moles in massa et pondere. Spatium est in longo, et lato, et profundo, et alto. Decor creaturarum est in situ, et motu, et specie, et qualitate. Situs est in deorsum, et circum. Naturalis est in incremento et decremento. Animalis est in sensibus et appetitibus: Rationalis est in factis, et consiliis. Species est forma visibilis, quae oculo discernitur, sicut colores et figurae corporum. Qualitas est proprietas interior, quae caeteris sensibus percipitur, ut melos in sono auditu aurium, dulcor in sapore gustu faucium, fragrantia in odore olfactu narium, lenitas in corpore tactu manuum. Utilitas creaturarum constat in grato, et apto, et commodo, et necessario. Gratum est quod placet, aptum quod convenit, commodum quod prodest, necessarium sine quo quid esse non potest. Nunc propositas partitiones a principio repetamus; et in unoquoque divisionis genere qualiter vel ex univer
Abbreviated transcription (Latin):
&. uita sapiens que mundũ
fecit: contemplato mundo
conspicit᷑. Et uerbũ ipsũ
uideri ñ potuit᷑ o fecit qd̃
uderi potuit: & uisũ ẽ ꝑ id qͦd fecit.
Inuisibilia enĩ ipsius. a creacura mun
di ꝑ ea quȩ facta sunt intellecta conspi¬
ciunt᷑. Tria sunt inuisibilia di: poten¬
tia. sapientia. benignitas. Ab his trib
ꝓcedunt omĩa: in his trib consistunt
omĩa: & ꝑ hec tria reguntur omnia.
Potentia creat. sapientia gubernat be¬
nignitas conseruat. Que tamen tria
sicut in deo ineffabilit̾ unũ sunt: ita
in oꝑatione omĩno separari non posst̾.
Potentia. ꝑ benignicatẽ sapienter creat.
Sapientia. ꝑ potenciã benigne gub̃nat.
Benignitas. ꝑ sapientiã potent̾ conser¬
uat. Potentiam manifestat creatura¬
rum immensitas. sapientiã decor. be¬
nignitatẽ utilicas. Immensitas crea-¬
turarum̾ in mudtitudine ⁊ magnicu¬
dine. Mulcitudo insimilib. in diuersis.
in ꝑmixtis. Al agnitudo ẽ in mole ⁊ spacio.

Expanded text:
 vita sapiens, quae mundum fecit, contemplato mundo conspicitur. Et verbum ipsum videri non potuit; et fecit quod videri potuit, et visum est per id quod fecit. Invisdi per ea quae facta sunt intellecta conspiciuntur . Tria sunt invisibilia Dei, potentia, sapientia, benignitas. Ab his tribus procedunt omnia, in his tribus consistunt omnia, et per haec tria reguntur omnia. Potentia creat, sapientia gubernat, benignitas conservat. Quae tamen tria sicut in Deo ineffabiliter unum sunt, ita in operatione omnino separari non possunt. Potentia per benignitatem sapienter creat. Sapientia per potentiam benigne gubernat. Benignitas per sapientiam potenter conservat. Potentiam manifestat creaturarum immensitas, sapientiam decor, benignitatem utilitas. Immensitas creaturarum in multitudine et magnitudine. Multitudo in similibus, in diversis, in permistis. Magnitudo in mole et spatio.
Abbreviated transcription (Latin):
iligent̾ gͥ audite. & consid̾ace quȩ
dicturus sum. Quando nicħ erat.
facere ut aliqͥd eẽt qualis potentia erat:
Qͥs sensus pot̾ cõprebende. quȩ uirtus

Expanded text:
igitur audite, et considerate quae dicturus sum. Quando nihil erat facere, ut aliquid esset, qualis potentia erat. Quis sensus potest comprehendere, quae virtus
Abbreviated transcription (Latin):
prorsus ẽẽ desinant. quodam mͦ opꝰ
temporale ȩterni opificis imitatur
stabilitatem. Tercius modus est. qͣn
consideramus quomodo utatur ds
ministerio creaturarum ad implen¬
da iudicia sua. siue ꝓsua misericor¬
dia beneficia largiendo. siue pro nr̃o¬
merito erogando supplicia. In hac aũ
consideratione inuenimus omnia ẽẽ
instrumentum diuine dispensatiõis:
et nr̃e prauitatis augmentum. In ħ

Expanded text:
prorsus esse desinant, quodammodo opus prorsus esse desinant, quodammodo opus temporale aeterni opificis imitatur stabilitatem. Tertius modus est, quando consideramus quomodo utatur Deus ministerio creaturarum ad implenda judicia sua, sive pro sua misericordia beneficia largiendo, sive pro nostro merito supplicia. In hac autem consideratione invenimus omnia esse instrumentum divinae dispensationis, et nostrae pravitatis arg
Abbreviated transcription (Latin):
noe qui exiens de archa sacrificium ob¬
tulit: quia sepe tales eo magis ꝑ absti¬
nentiam omnes inse motus carns oc¬
cidunt: quo grauiora internȩ quietis
dampna ꝑ occupationem se ꝑtulisse
cognoscunt. Iili autem qui ꝓpter głam
ꝓpriam honores in ȩccłia suscipiunt.
et cum se in sublimi positos uidenter
ceteros despiciunt. et infirmioribus
quibusq in ȩcclesia positis. ex compas¬
sione condescendere nolunt. similes st̃
cam qui denudati patris uerẽda derisit. ꝙ
ob hoc meruit sententiam maledictio¬
cͤatura ex se et inuenimus omnia uani¬
tatem: quia omnis creatura sicut de
ana immutatione indicat. quia qͣn¬
tum inse est. ad nichilum tendit.
Secundus modus est. quando cos¬
sideramus quid sit eadem creatura
ex dono creatoris: et cernimus in ea
diuinȩ rationis similitiroinem. qͥ a
ipsa quȩ ꝓsua conditione mutabili¬
tati subiacent. dum hoc ex beneficio
creatoris accipiunt ut numquaor

Expanded text:
Noe, qui exiens de arca sacrificium obNoe, qui exiens de arca sacrificium obtulit, quia saepe tales eo magis per abstinentiam omnes in se carnis motus occidunt, quo graviora internae quietis damna per occupationem se pertulisse cognoscunt. Illi autem qui propter gloriam propriam honores in Ecclesia suscipiunt, et cum se in sublimi positos vident, caeteros despiciunt, et infirmioribus quibusque in Ecclesia positis ex compassione condescendere nolunt, similes sunt Cham, qui denudati patris verenda derisit, et ab hoc meruit sententiam maledictiot ex se, et invenimus omnia esse vanitatem, quia omnis creatura sicut de ana immutatione indicat, quod quantum in se est ad nihilum tendit. Secundus modus est, quando consideramus quid sit in eadem creatura ex dono Creatoris, et cernimus in ea divinae rationis similitudinem, quia ipsa, quae pro sua conditione mutabilitati subjacent, dum hoc ex beneficio Creatoris accipiunt, ut nunquam
Abbreviated transcription (Latin):
quia et si ꝑ cogitationem aliquando
uoluntate exire libeat: nunquam
tamen ꝑ oꝑationem foras ꝓdire de¬
bemus nisi ex necessitate. Quod etiã
per hoc conuenienter innuitur quod
homo quando ipse uoluit fenestram
aperuit. ut aues emitteret. Ostium
uero foris a deo et clausum et rursũ
ab eo ẽẽ aꝑtum legitur. ut homo exi¬
nem. Actiones namq aliȩ sunt carna.¬
les. io est quȩ ad usum corporis ꝑtinẽt.
aliȩ spiritales quȩ ꝑtinent ad instruc¬
tionem mentis. Ad utrasq boni et ma¬
li exeunt. Qui ad explaendam uolup¬
tatem terrenis actionibus foris inser¬
uiunt: similes sunt inmundis añia¬
libus quȩ de archa exiuerunt. Qͥ aut̃
eas ad usum necessitatis administraq̃:
animalia quidem sunt. sed munda. Qi
uero ȩcelesiastici regiminis curam que
iudelicet actio spiritalis est agendam
suscipiunt᷑. et a secreto internȩ quietis ñ
ex ambitione. sed ex precepto obedientiȩ
ad publicum prodeunt: similes sunt

Expanded text:
quia, etsi per cogitationem aliquando quia, etsi per cogitationem aliquando voluntate exire liceat, nunquam tamen per operationem foras prodire debemus, nisi ex necessitate. Quod etiam per hoc convenienter innuitur, quod homo ipse quando voluit fenestram aperuit, ut aves emitteret. Ostium vero foris a Deo et clausum, et rursum apertum ab eo esse legitur, ut homo exinem. Actiones namque aliae sunt carnales, id est quae ad usum corporis pertinent; aliae spirituales, qua pertinent ad instructionem mentis. Ad utrasque boni et mali exeunt. Qui ad explendam voluptatem terrenis actionibus foris inserviunt, similes sunt immundis animalibus, quae de arca exierunt. Qui autem eas ad usum necessitatis administrant, animalia quidem sunt, sed munda. Qui vero ecclesiastici regiminis curam, quae videlicet actio spiritualis est, agendam suscipiunt, et a secreto internae quietis, non ex ambitione, sed ex praecepto obedientiae ad publicum prodeunt; similes sunt
Abbreviated transcription (Latin):
est: in quo latere debemus a strepitu
huius mundi. s ed quia ipsa nr̃ȩ condi¬
tionis infirmitas diu nos iͥntima con
itum habemus hostium et fenestram.
hostium: significat exitum ꝑ operati¬
onem. fenestia: exitum qui fit ꝑ cogi¬
tationem. Ostium deorsum est fenestra
sursum: quia actiones ad corpus ꝑti.¬
nent. cogitationes ad animam. hinc
est quod ꝑ fenestram aues exierunt:
ꝑ ostium bestiȩ et homines. Quod aũ
per auem anima significetur. et per
hominem corpus: habemus ex libro
iob ubi dicitur. homo ad laborem nas¬
citur. auis ad uolatum: quoniam sic
nati sumus in hac uita. ut si uolumus
animam ꝑ contemplationem subleua¬
re. necẽẽ sit corpus ꝑ exercicia laboris
aterere. Iuod uero hostium in latere
positum dicitur. hoc significat quod
numquam a secreto cordis nr̃i ꝑ oꝑa¬
tionem exire debemus ex ꝓposito in¬
tentionis: sed accidenti occasione ne¬
cessitatis. & fortassis non sine cau¬
sa hoc de fenestra tacuit scriptura:

Expanded text:
est, in quo latere debemus a strepitu hujus mundi. Sed quia ipsa nostrae conditionis infirmitas diu nos in silentio itum habemus per ostium et fenestram. Ostium significat exitum per operationem, fenestra exitum qui fit per cogitationem. Ostium deorsum est, fenestra sursum, quia actiones ad corpus pertinent, cogitationes ad animam. Hinc est quod per fenestram aves exierunt, per ostium bestiae et homines. Quod autem per avem anima significetur, et per hominem corpus, habemus ex libro Job ubi dicitur: Homo ad laborem nascitur, avis ad volatum . Quoniam sic nati in hac vita sumus, ut si volumus animam per contemplationem sublevare, necesse sit corpus per exercitia laboris atterere. Quod vero ostium in latere positum dicitur, hoc significat quod nunquam a secreto cordis nostri per operationem exire debemus ex proposito intentionis, sed ex accidenti occasione necessitatis. Et fortassis non sine causa hoc de fenestra tacuit Scriptura;
Abbreviated transcription (Latin):
it. quib mechanica p̃est: quȩ simo¬
dum noti excesserint bonȩ sunt. ut mͣ
non nutriat᷑ cupiditas. unde infirmitꝰ
foueri debet: sic̃ lucanus in laudẽ cato¬
nis refert. Huic epulȩ uicisse famie: mag¬
niq penates. submouisse hẏemem tectoꝰ
p̃ciosaq uestis: hirtam m̃bra suꝑ romani
in anima. alia ẽ inuirtitib ut ẽ nsti¬
cia. pictas. & temꝑantia: alia in petentiuᷤ
ut ẽ ratio. ira. & concupiscentia. Ausi¬
ca mnt corpus & animã. ẽ illa naturalis
amicitia. qua aĩa corpori nͣ corporeis uis¬
culis s affectib quib dã colligat᷑ ad
mouendũ & sensificaidũ ipsũ corpiis.
scđm quã amicitiã. nemo carne̾ suã
odio habuit: MIusica ħ ẽ ut ametur
caro. s plus sp̃c: ut foueat᷑ corpus. ñ
ꝑunat᷑ uirtus: Musica instrumͣtalis
alia in pulsu. ut fit in tympanis.
& cordis: alia in flatu. ut in tybiis
& organis: alia in uoce. ut in carmi¬

Expanded text:
it, quibus mechanica praeest; quae si moit, quibus mechanica praeest; quae si modum non excesserint bonae sunt, ut inde non nutriatur cupiditas: unde infirmitas foveri debet. sicut Lucanus in laude Catonis refert. Huic epulae vicisse famem, magnique penates Submovisse hiemem tecto: pretiosaque vestis Hirtam membra super, Romani in anima, alia est in virtutibus, ut est justitia, pietas et temperantia; alia in potentiis, ut est ratio, ira et oncupiscentia. Musica inter corpus et animam: est illa naturalis amicitia qua anima corpori non corporeis vinculis, sed affectibus quibusdam colligatur ad movendum et sensificandum ipsum corpus, secundum quam amicitiam nemo carnem suam odio habuit. Musica haec est, ut ametur caro: sed plus spiritus, ut foveatur, corpus, non perimatur virtus. Musica instrumentalis: alia in pulsu, ut fit in tympanis et chordis; alia in flatu, ut in tibiis et organis; alia in voce, ut in carmi
Abbreviated transcription (Latin):
rithinetica: materiam habet metica.¬
parem. & imparem numerũ: Par nu¬
merus alius ẽ pariter par. alius pariter
impar: alius impariter par. Impar quoq
numerus. tres habet sp̃es. Prima ẽ pri¬
mus &e incompositus. Scdã. scds & cõpo¬
situs. Tercia. ꝑ se scds̃ & cõpositus. ad
mundana. humana. instrumentał.
Mundana. alia in elementis. alia in plane¬
sura In planctis alia in situ. alia in mo¬
tu: alia in natura. In temporib alia res
dieb uicissitudine lucis & noctis: alia
in mensib crem̃tis detͥmentisq luna¬
rib.: alia mannis. mutatiõe ueris.
estatis. atunni. hiemis: Humana mu¬
sica alia in corpore. alia in anima: a¬
lia in conexu utriꝰq In corpore. alia
ẽ in uegetatione scđm quã crescit. quę
omnib nascentib conuenit: alia ẽ
in humorib ex quorũ complexione
humanum corpus subsistit. quȩ sen¬
sibilib cominunis eꝰ. alia in oꝑatio¬
nib quȩ spetialit̃ rationalib congru¬

Expanded text:
rithmetica materiam habet parem et imparem numerum. Par numurus, alius est pariter par; alius pariter impar, alius impariter par. Impar quoque numerus tres habet species. Prima est primus et incompositus, secunda secundus et compositus, tertia per se secundus et composimundana, humana, instrumentalis. Mundana, alia in elementis, alia in planeQuae in planetis: alia in situ, alia in motu, alia in natura. Quae in temporibus; alia in diebus, vicissitudine lucis et noctis, alia in mensibus, crementis, decrementisque lunaribus; alia in annis, mutatione veris, aestatis, autumni, hiemis. Humana musica: alia in corpore, alia in anima, alia in connexu utriusque. Quae in corpore: alia est in vegetatione, secundum quam crescit, quae omnibus nascentibus convenit. Alia est in humoribus: ex quorum complexione humanum corpus subsistit. Quae sensibilibus communis est, alia in operationibus: quae specialiter rationalibus congru
Abbreviated transcription (Latin):
gennadius eccliasticos scͥptores toto orbe
querentes. ordine ꝓsecuti sunt: eorumq
studia in uno uoluminȩs indiculo com¬

Expanded text:
Gennadius ecclesiasticos scriptores toto orbe quaerentes ordine persecuti sunt, eorumque studia in unum voluminis indiculo com
Abbreviated transcription (Latin):
uamuis multis acuariis modis creat᷑a¬
rum pulchritudo ꝑfecta sit: quatuor
tamen p̾cipue sunt inquib omĩs ear̾dẽ
decor consistit. Hoc ẽ in situ. in motu: in
specie. inqualitate. Que quidẽ siqͥs inue¬
stigare suffic̾e̾t: mirabilẽ in eis sapientiȩ
di lucẽ inueniret. Et hec utinã ego tã
possem subtilit̾ ꝑspic̾e̾. tam competent̃
enarrare. qua possũ ardenter diligere.
Delectat enĩme qr ualde dulce & locun¬
dum ẽ de his reb frequent̃ age̾. l simł
& ratione erudit᷑ sensus. & suauitate
dedectat᷑ animꝰ & enulatione excitat᷑
affectus. ita ut cum psalmista stupen¬
tes ⁊ admirantes clamemꝰ. Quã magni¬

Expanded text:
Quamvis multis ac variis modis creaturarum pulchritudo perfecta sit, quatuor tamen praecipue sunt, in quibus earumdem decor consistit. Hoc est in situ, in motu, in specie, in qualitate. Quae quidem si quis investigare sufficeret, mirabilem in eis sapientiae Dei lucem inveniret. Et hoc utinam ego tam possem subtiliter perspicere, tam competenter enarrare, quam possum ardenter diligere. Delectat enim me quia valde dulce et jucundum est de his rebus frequenter agere, ubi simul et ratione eruditur sensus, et suavitate delectatur animus, et aemulatione excitatur affectus, ita ut cum Psalmista stupeamus, et admirantes clamemus: Quam magni
Abbreviated transcription (Latin):
reuehit. Hȩc cuncca mirabilia & soli
do possibilia st̃. Quid etiã de motu¬
naturali dicã. Quis putas nascentib
cunctis incrementũ cribuit. &. quasi
de quodã occulto nat᷑e sinu. in aꝑtum
germinantia ed ucit᷑ rursũq eadem
marcentia illuc un uen̾ant reu̾ti fac̃̾.
Satis ħ diligñter intuentib mirabi¬
lia apparebt̃. Deiñ seqͥt᷑ motꝰ aĩalis.
qui ẽ insensib ce appetitib. Cogita
g q̃lis eẽ possit. qͥ sensus omniũ uiuen¬
tium fabricat᷑ appetitus creat: &. insingłis
quibq animantib quid appetere ⁊ qͣntũ
appet̾e debeant ordinat. Deniq motꝰ ratio¬
nalis qui ẽ infactis & consiliis satis admira¬
cionis tͥ ingerit. si atdendẽ uolueris quã
chil in uniu̾sicate possit fieri qd̃ ñ ipsa

Expanded text:
revehit. Haec cuncta mirabilia, et soli revehit. Haec cuncta mirabilia, et soli Deo posibilia sunt. Quid etiam de naturali motu dicam? Quis putas nascentibus cunctis incrementum tribuit, et quasi de quodam occulto naturae sinu in apertum germinantia educit, rursumque eadem marcentia illuc unde venerant reverti facit? Satis haec diligenter intuentibus mirabilia apparebunt. Deinde sequitur motus animalis, qui est in sensibus et appetitibus. Cogita ergo qualis esse possit, qui sensus omnium viventium fabricat, appetitus creat, et in singulis quibusque animantibus quid appetere et quantum appetere debeant, ordinat. Denique motus rationalis qui est in factis et consiliis satis admirationis tibi ingerit, si attendere volueris, quam hil in universitate possit fieri quod non ipsa
Abbreviated transcription (Latin):
in loco tutiore ponit᷑: ne uł intͥnsecus fulcim̃¬
to carens concidat. uł extͥnsecꝰ munimentũ
ñ hñs fatiscat. Qͦs aut̃ in uno exemplificatũ
ẽ: incunctis gn̾ib reru inueniri potest. Sic
enĩ cortex munit arborẽ. sic pennę ⁊ ro¬
stra uolucres. sic squame pisces. rẽbq
singłis scłm cõpetenciam nat᷑ȩ sue ꝓuidñ¬
tia creatoris munim̃ta instituit. Huc usq
naturalis. animalis. rõnalis. De quib qr
ꝑ singła multa dice̾ ñ posso̾lnus. breui¬
ter singła ꝑstringamus. Uide quomͦ
inmotu localĩsapĩa conditoris appare¬
at. Cogita nc̃ unde defluentib semꝑ
a quis indeficiens semꝑ uena ministrat᷑ ⁊
unde motus uentorum educit᷑ qͥs infa-¬
tigabilem astrorum cursũ modatur.
qͥs solem ꝑhiberna descende. signa p̾ci¬
pit. qͥs rursũ ꝑ estiua eum signa asc̃n¬
dere facit: qͥs eũ ab oriente inoccidentẽ
ducit. & iter̃u ab occidente adorientẽ

Expanded text:
in loco tutiore ponitur; ne vel intrinsecus fulcimenin loco tutiore ponitur; ne vel intrinsecus fulcimento carens concidat, vel extrinsecus munimentum non habens fatiscat. Quod autem in uno exemplificatum est, in cunctis generibus rerum inveniri potest. Sic enim cortex munit arborem, sic pennae et rostra volucres, sic squammae pisces, rebusque singulis secundum competentiam naturae suae, providentia Creatoris munimenta instituit. Hucusque naturalis, animalis, rationalis. De quibus quia per singula multa dicere non possumus, breviter singula perstringamus. Vide quomodo in motu locali sapientia Conditoris appareat. Cogita nunc unde defluentibus semper aquis indeficiens semper vena ministratur, unde motus ventorum educitur, quis infatigabilem astrorum cursum moderatur, quis solem per hiberna descendere signa praecipit, quis rursum per aestiva eum signa ascendere facit, quis eum ab oriente in occidentem ducit, et iterum ab occidente ad orientem
Abbreviated transcription (Latin):
innarib olfactꝰ atq pꝰ hc̃ inore gustus.
posita mira p̃cet̾is agilitate ꝑcipit. Bñ
gͦ qͣsi specłacor qͥdam eminentiorẽ cunc¬
cis locũ obtinuit: ut quȩ cȩt̾is sensib¬
inde olfactꝰ. Gustus aut̃ qui nil sentire
pot̾ nͥ io qd̾ tangit: mergo cardior cȩt̾is
sensib inimo resedit. ẽ actus specialẽ
sedẽ ñ ħc. qui iõ uniu̾salis ẽ: qr cunctis
cooꝑatur sensib. Uñ ⁊ indigitis. pollex
qui tactũ significat. coadunatis in unũ
digitis solus omĩb respondet: qr sine
tactu nullus sensuũ ẽẽ pot̾ uidete etiã
quomͦ in humano corpore ossa uttͥnsecꝰ
collocata st̃ quatinꝰ robur eorũ corpus
sustineat: dem̃ caro ossa uestit. ut duri¬
cia eorũ mollit̾ cactũ excipiat: ad ulti¬
mum pellis carnẽ indiut. ut sua quo¬
aammͦ tenacitat ab incõmodis foris accidñ¬
tibus corpus muniat. attendite quomodo
illud qd molle ẽ ÷ infirmum. inmedio qͣsi

Expanded text:
in naribus olfactus, atque post hunc in ore gustus. in naribus olfactus, atque post hunc in ore gustus. posita mira prae caeteris agilitate percipit. Bene ergo quasi speculator, eminentiorem cunctis locum obtinuit, ut quinde olfactus. Gustus autem qui nil sentire potest nisi id quod tangit, merito tardior caeteris sensibus in imo resedit. Tactus specialem sedem non habet, qui ideo universalis est, quia cunctis cooperatur sensibus. Unde et in digitis pollex, qui tactum significat, coadunatis in unum digitis solus omnibus respondet, quia sine tactu nullus sensuum esse potest. Vide etiam quomodo in humano corpore ossa intrinsecus collocata sunt, quatenus robur eorum corpus sustineat; deinde caro ossa vestit, ut duritia eorum molliter tactum excipiat. Ad ultimum pellis carnem induit, ut sua quodammodo tenacitate ab incommodis foris accidentibus corpus muniat. Attendite quomodo illud quod molle est et infirmum, in medio quasi
Abbreviated transcription (Latin):
tum tendatur animꝰ ꝑ incentionẽ oꝑis
siue deorsum figat᷑ ꝑ desidium affectio¬
nis. quinq sensus st̃ ꝑ quos foras exit
qr de una sensualitate. qͥnq sensus ex¬
uit: in quib trina distinctione pͥmũ sen¬
sus. deinde sentire. postmodũ sensibile in¬
uenitur. P ostremo in singłis digitis extre¬
morum articłorum capita suꝑpositis un¬
guibus. qͣsi galeata cͥnunt᷑: ut quocũq siue
manus extenta. siue pes ꝓmotus offendicłm
inuen̾it: ipso suo munimine ꝓtecti illesi
ꝑman̾e possint. Similit̾ t̾rena ista ad si¬
milicudinẽ unguiũ foris sensib inb̾entia.
q̃si in necessitate nos muniunt: s qͣntũ ñ
ptinent ad necessicatẽ. qͣsi extͣ carnẽ sine
ensu p̃cidi posst̃. Ecce in humana facie.
qͣm r̾onabili distinctioẽ instrumenta sen¬
suũ collocata st̃. Supremũ locũ obtinet
uisus in ocłis. dem̃ auditꝰ in aurib. pꝰ hc̃

Expanded text:
tum tendatur animus per intentionem operis, tum tendatur animus per intentionem operis, sive deorsum figatur per desiderium affectionis, quinque sensus sunt per quos foris exit. quia de una sensualitate quinque sensus exeunt, in quibus prima distinctione primum sensus, deinde sentire, postmodum sensibile invenitur. Postremo in singulis digitis extremorum articulorum capita superpositis unguibus, quasi galeata cernuntur, ut quocunque, sive manus extensa, seu pes promotus offendiculum invenerit, ipsi suo munimine protecti, illae si permanere possint. Similiter terrena illa ad similitudinem unguium foris sensibus inhaerentia, quasi in necessitate nos muniunt; sed quantum non pertinent ad necessitatem, quasi extra carnem sine sensu praecidi possunt. Ecce in humana facie quam rationabili distinctione instrumenta sensuum collocata sunt. Supremum locum obtinet visus in oculis. Deinde auditus in auribus; post hunc
Abbreviated transcription (Latin):
considat᷑ scd̃mꝰ congruã dispositionem
partiũ. Hic uͦ intͥnsecus ẽ: alii scilicet se¬
cundũ locum & tẽpꝰ extͥnseci sunt. Et hͥ
quoq ñ minꝰ miranda ẽ diuinȩ sapĩe
efficatia. q̃ ita congrue inunu̾sitate sin¬
gula distribuit: ut nusꝗͣ omĩno uinc¬
tura partiũ gen̾e̾t repugnantiã qͣlitatũ.
Ecce ut exempli causa de multis pauca
ponamus. incõpositione humani cor¬
poris. qͣnta elucet sapiencia creatoris.
Sursũ ẽ ħo uniformis. deorsumbifariũ
diuisus. qr ⁊ uniforme ẽ pͥncipale m̃tis
id÷ ratio q̃ inuisibilia respic̃: & gemina
ẽ animȩ qualitas. tra ⁊ concupiscentia.
q̃ deorsũ ad c̾rena descendit. Itẽ brachi¬
is in latũ extendit᷑. tybiis deorsũ figit᷑
statura humani corporis: qr ⁊ intentio
oꝑationis animũ extendit.ce. affectus
desidiorum figit. Itẽ scđ̾m latitudinẽ
hinc inde ꝑ digitos pedũ in quinq fint᷑
humani corporis ꝑtensio: qr siue uila¬

Expanded text:
m congruam dispositionem partium. Hic vero intrinsecus est; alii, scilicet secundum locum et tempus, extrinseci sunt. Et hic quoque non minus miranda est sapientiae efficacia, quae ita congrue in universitate singula distribuit ut nusquam omnino junctura partium generet repugnantiam qualitatum. Ecce, ut exempli causa de multis pauca ponamus, in compositione humani corporis, quanta elucet sapientia Creatoris? Sursum est homo uniformis, deorsum bifariam divisus; quia et uniforme est principale mentis, id est ratio quae invisibilia respicit; et ut gemina est animae qualitas, ita et concupiscentia quae deorsum ad terrena descendit. Item brachiis in latum extenditur, tibiis deorsum figitur statura humani corporis; quia et intentio operationis animum extendit, et affectus desideriorum figit. Item secundum latitudinem hinc inde per digitos pedum in quinque finitur humani corporis protensio; quia sive in la
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑ feruorẽ estatis. qͣsi iniuuencutẽ robo¬
rat᷑. Post b̾ suꝑ ueniente autumno ad
maturitatẽ conscendit: postremo succe¬
dente hyeme ad defectũ u̾git. Iccirco aũ
semꝑ defic̾. ut sẽꝑ post defectũ renouari
possit: qr nͥ priꝰ a statu suo defic̾e̾nt ue¬
tera: qͣsi illis locum occupantib ñ ua¬
lerent exurgt noua. Hloc quoq satis
mirabile in hac dispositione cernit᷑. qd̃ ip̃a
tẽpora ita immutabili lege suȩ mucabili¬
tatis uices custodiunt: ut nec aliqñ ab
explendo ministerio suo deficiant. neq
secus currentia. orginẽ pͥmȩ institutioĩs

Expanded text:
per fervorem aestatis, quasi in juventutem roboper fervorem aestatis, quasi in juventutem roboratur. Post haec superveniente autumno ad maturitatem conscendit. Postremo succedente hieme, ad defectum vergit. Idcirco autem semper deficit, ut semper post defectum renovari possit, quia nisi prius a statu suo deficerent vetera, quasi illis locum occupantibus non valerent exsurgere nova. Hoc quoque satis mirabile in hac dispositione cernitur, quod ipsa tempora ita immutabili lege suae mutabilitatis vices custodiunt, ut nec aliquando ab explendo ministerio suo deficiant, neque secus currentia ordinem primae institutionis
Abbreviated transcription (Latin):
uͦ quȩ ñ nat᷑a ꝓptͣ necessitatẽ. s cupiditas
expetit ꝓpt̾ speciem. in abditis t̾rar̾u sini¬
bus abscondit ut quẽ amor uircutis ab
immod̾ato appetitu ñ castigat. saltẽ labo¬
ris cedio uictus conquiescat: De disposi
porum dicemꝰ Qͥs satis admirari pot̾.
quã mira ratioẽ ꝓuidñtia diuina cursꝰ
temporũ distuxit: Ecce pꝰ noctẽ uenit
dies. ut corpentes in ocio labor exerceat.
post dic̃ seqr̃ nox. ut fessos ad refocillan¬
dum quies excipiat. Non semꝑ dies. nos
semꝑ nox. ñ semꝑ eqͣlis dies & nox: ne uł
unmodatus labor debilitatos frangat.⁊
uł qͥes continuata nat᷑am inficiat. uł idem¬
titas ꝑ petua aĩo cedium gignat. Itẽ ꝗͤ¬
ad modũ iuicissitudo dier̃u ⁊ noctium
animantia renouat. ita .iiiͦi. tempora
anni ordine sͥ succedñtia totiꝰ mundi
speciẽ ĩmutant. Primũ ꝑ ceporẽ ucris
qͣdã innouatione mundus nascit᷑: deiñ

Expanded text:
vero quae non natura propter necessitatem, sed cupiditas vero quae non natura propter necessitatem, sed cupiditas expetit propter speciem; in abditis terrarum sinibus abscondit, ut quem amor virtutis ab immoderato appetitu non castigat saltem laboris taedio victus conquiescat. CAP. VI. Deporum dicemus? Quis satis admirari potest, quam mira ratione providentia divina cursus temporum distinxit? Ecce post noctem venit dies, ut torpentes in otio labor exerceat; post diem sequitur nox, ut fessos ad refocillandum quies excipiat. Non semper dies, non semper nox, non semper aequalis dies et nox, ne vel immoderatus labor debilitatos frangat, vel quies continuata naturam inficiat, vel identitas perpetua animo taedium gignat. Item quemadmodum vicissitudo dierum ac noctium animantia renovat, ita quatuor tempora anni ordine sibi succedentia, totius mundi speciem immutant. Primum per teporem veris quadam innovatione mundus nascitur. Deinde
Abbreviated transcription (Latin):
mio telluris moles aquarũ recipi ius¬
sit: ut ꝑ gurgites suos hinc illincq quo
nutꝰ ferret iubentis discurrerent.
uolucres in aere suspendit. pisces aqͥs
inm̾sit: t̾ram bestiis ⁊ serpentib. ⁊ alioꝵ
reptilium u̾miũq gn̾ib repleuit. Qs¬
dam regiones ditauit ub̾ tate frugum.
qͣsdã opulentia uinear̾u: alias fertili-¬
tate holer̾u. alias fȩcunditate pecoꝵ
alias potentib herb̾. alias genimis p̃¬
ciosis. alias aĩalib ⁊ bestiis monstruo¬
sis. alias colorib uariis. alias diu̾sar u
artium studiis. alias metallorũ. alias
thimiamatũ diu̾sis gn̾ib: ut nulla
prorsus regio sit quȩ non aliquid p̃cȩt̾is no¬
uum & speciale possideat. nulla item quę
non aliqͥd nouũ &e speciale ab aliis acciꝑe
queat. Ed quod etiã ea quȩ humanis usib
necessaria sunt in cõmuni hot̾um freqñ¬
tia ipsa creatoris ꝓuidñtia consticuit. ea

Expanded text:
mium telluris moles aquarum recipi jusmium telluris moles aquarum recipi jussit, ut per gurgites suos huc illucque quo nutus ferret jubentis discurrerent. Volucres in aere suspendit, pisces aquis immersit, terram bestiis et serpentibus et aliorum reptilium vermiumque generibus replevit. Quasdam regiones ditavit ubertate frugum, quasdam opulentia vinearum, alias fertilitate olerum, alias fecunditate pecorum, alias potentibus herbis, alias gemmis pretiosis, alias animalibus et bestiis monstruosis, alias coloribus variis, alias diversarum artium studiis, alias metallorum, alias thimiamatum diversis generibus, ut nulla prorsus regio sit, quae non aliquid prae caeteris novum et speciale possideat; nulla item quae non aliquid novum et speciale ab aliis accipere queat. Quid quod etiam ea quae humanis usibus necessaria sunt, in communi hominum frequentia ipsa Creatoris providentia constituit; ea
Abbreviated transcription (Latin):
corpꝰ sustineat.&. pelł munimen foris de¬
fendendo custodiat. Qͥs duritiã lapidũ
qͥs soliditatẽ metallorũ. qͥs nodositatẽ ro¬
borum. qͥs tenacitatẽ glutinũ. qͥs cȩt̃a in¬
num̾abilia enumerare queat. Ex qͦcla.¬
ret qͣm sint firma rer̾u iuinda. cũ singła
queq condita tanto nisu naturã suã et
ẽẽ suũ defendant: simul uͦ oĩa a concordia
societatis suȩ dissolui omĩno ñ queant.¬
rer̾ũ qͣł sit considemꝰ. Neq enĩ minima fi¬
et admiratio. siqͥs diligñt̃ attendat. qd
sic singłis locis. singłis temporibꝰ. singłis
reb diuina ꝓuidentia causas suas distͥ¬
buit: ut innullo penitꝰ rer̾u ordo ꝑtur¬
betur. Ecce celũ sursũ ẽ. est ⁊ t̾ra deorsũ:
incelo stellas ⁊ luminaria collocauit. ut
sub iecta oĩa illustrarent. In acreuentis
⁊ nubib uiã fecit: ut agitationib suis
disꝑsȩ. pluuiã deorsũ funderent. Ingre¬

Expanded text:
corpus sustineat, et pellis munimen foris decorpus sustineat, et pellis munimen foris defendendo custodiat. Quis duritiam lapidum, quis soliditatem metallorum, quis nodositatem roborum, quis tenacitatem glutinum, quis caetera innumerabilia enumerare queat? Ex quo claret quam sint firma rerum vincula, cum singula quaeque condita tanto nisu naturam et esse suum defendant, simul vero omnia a concordia societatis suae dissolvi omnino non queant.rerum qualis sit consideremus. Neque enim minima fiet admiratio, si quis diligenter attendat, quod sic singulis locis, singulis temporibus, singulis rebus, divina providentia causas suas distribuit, ut in nullo penitus ordo rerum perturbetur. Ecce coelum sursum est, et terra deorsum. In coelo stellas et luminaria collocavit, ut subjecta omnia illustrarent. In aere ventis et nubibus viam fecit, ut cogitationibus suis dispersae pluviam deorsum funderent. In gre
Abbreviated transcription (Latin):
&r conueniens ter̾u omĩum cõpositio.
S quomͦ ẽ firma: Qͥs ñ uideat Qͥs
ñ mirct᷑ Ecce celi qui ambitu suo cor¬
dudunt oĩa. quomͦ solidi st̃ & quasi ex
ere fusiles. desuꝑ circũquaq oppansi.
Terra uͦ in medio suo pondere librata.
sẽꝑ immobił ꝑseu̾at: ut cęt̾a in medio fluc¬
tuantia hinc solidicas cęlorum. illinc t̾re
stabilitas inunũ coardent. & constringaĩ:
necit᷑ legitimos t̾minos diffusa ꝙ ꝯfordiã
uniu̾sitatis dirumpant. Eccesꝑuiscera tel¬
luris irttͥnsecꝰ tracones aquar̾u sparsi & fo¬
ris ꝑ alueossuos indiu̾sa deducti intꝰ fatis¬
centẽ ne dissoluat᷑ conglutinant:⁊ foris ne
fatiscant arentẽ rigant. Ecce qͦmͦ in huma¬
ni corꝑis fabͥca uincturas ossiũ iuncła
neruorũ ligant. & medulł intꝰ ꝑ fistulas
tybiar̾u diffcisis. canalia etiã uitalẽ uena¬
tunsanguinẽ ꝑ omẽ corpꝰ aeducunt.
ac deinde ceneritudinem carniũ cutis teg¬
men inuoluit᷑. ut & rigor ossiũ intͥnsecꝰ

Expanded text:
et conveniens rerum omnium compositio, sed quomodo est firma? Quis non videat? quis non miretur? Ecce coeli qui ambitu suo concludunt omnia, quomodo solidi sunt, et quasi ex aere fusiles desuper circumquaque oppansi. Terra vero in medio, suo pondere librata, semper immobilis perseverat, ut caetera in medio fluctuantia, hinc soliditas coelorum, illinc terrae stabilitas in unum coarctent et constringant, citra legitimos terminos diffusa concordiam universitatis disrumpant. Ecce quomodo per viscera telluris intrinsecus tracones aquarum sparsi et foris per alveos suos in diversa deducti, intus fatiscentem ne dissolvatur conglutinant, et foris ne fatiscat arentem rigant. Ecce quomodo in humani corporis fabrica juncturas ossium vincula nervorum ligant, et medullis intus per fistulas tibiarum diffusis, canales etiam vitalem venarum sanguinem per omne corpus deducunt, ac deinde teneritudinem carnium cutis tegmen involvit, ut et rigor ossium intrinsecus
Abbreviated transcription (Latin):
sapr̃a cõpositio rer̾u om̃iũ ꝑfecta sit:
tis partib suis absoluta: inqͣ non so¬
lum concordiã seruant similia. s cẽ
q̃ creante potñtia diuersa atq repus¬
nantia ad eẽ ꝓdierunt: dictante sapĩa in
unam quodammͦ amicitiã ce fedationem
conueniunt. Qd repugnantius ẽẽ potest
aqua ce igne. q̃ tñ inrerum nat᷑a ita dĩ
contemꝑauit prudñtia ut ñ solũ ad in¬
uicẽ cõmune societatis uincłm ñ dissipent.
mimir̾u etiã nascentib cunctis ut subsis¬
tere possint uitale nutͥmentũ submini¬
strent. Qͥd de humani corporis cõpage
loquar. uͥ omĩum membrorũ iuncturȩ
tantã ad inuicẽ seruant concordiã. ut
nullum omino possit inueniri mẽbr̾ũ.

Expanded text:
ntia compositio rerum omnium perfecta sit, tis partibus suis absoluta, in qua non solum concordiam servant similia, sed etiam quae creante potentia diversa atque repugnantia adesse prodierunt, dictante sapientia in unam quodammodo amicitiam et foederationem conveniunt. Quid repugnantius esse potest aqua et igne? quae tamen in rerum natura ita Dei contemperavit prudentia, ut non solum ad invicem commune societatis vinculum non dissipent, verum etiam nascentibus cunctis ut subsistere possint vitale nutrimentum subministrent. Quid de humani corporis compage loquar, ubi omnium membrorum juncturae tantam adinvicem servant concordiam, ut nullum omnino possit invenir
Abbreviated transcription (Latin):
br̾afiguras aspicit. litt̾as ñ cognoscit.⁊
ita stultus &e animalis homo qui ñ ꝑcipit ea
quȩ dĩ st̃: inuisibilib istis creaturis foris
spiritał ẽ & omĩa diuidicare pot̾. in eo qͥdẽ
qd̃ foris consid̾at pulcͥtudinẽ oꝑis: intus
concipit quã miranda sit sapĩa creatoris.
Et idõ nemo ÷ cui oꝑa dĩ mirabilia ñ sint
dũ in eis &e insipiens solã mirat᷑ speciẽ. ⁊¬
sapiens aut̃ ꝑ id qd̃ foris uidet. ꝓfundã
rimat᷑ diuinȩ sapĩȩ cogitationẽ: uelut
siin una eademq scͥptura. alt̾ colorẽ seu for¬
mationẽ figͣarum cõmendet᷑: alt̾ uͦ lau¬
det sensum ⁊ significationẽ. Bonũ gͦ ẽ
assidue concẽplari⁊ admirari oꝑa di¬
uina. s ei qui rerũ corporaliũ pulcͥcu
dinẽ. in usum nouit uert̾e sp̃ualem. Nã
& idõ scͥptura cancoꝑe nos ad considan-¬
da mirabilia dĩ excitat: ut ꝑ ea q̃ foris
cernimꝰ. intꝰ ad agnitionẽ ueritatis ue¬
niamꝰ. Uñ psalmista qͣsi ꝑ magno aliqͦ¬

Expanded text:
figuras aspicit, litteras non cognoscit: ita stultus et animalis homo, qui non percipit ea quae Dei sunt , in visibilibus istis creaturis foris spiritualis est, et omnia dijudicare potest, in eo quidem quod foris considerat pulchritudinem operis, intus concipit quam miranda sit sapientia Creatoris. Et ideo nemo est cui opera Dei mirabilia non sint, dum insipiens in eis solam miratur speciem; sapiens autem per id quod foris videt profundam rimatur divinae sapientiae cogitationem, velut si in una eademque Scriptura alter colorem seu formationem figurarum commendet; alter vero laudet sensum et significationem. Bonum ergo est assidue contemplari et admirari opera divina, sed ei qui rerum corpodinem in usum novit vertere spiritalem. Nam et ideo Scriptura tanto opere nos ad consideranda visibilia Dei excitat, ut per ea quae foris cernimus, intus ad agnitionem veritatis veniamus. Unde Psalmista quasi pro magno
Abbreviated transcription (Latin):
entia clarescat uideamꝰ. Scio quidẽ qͦd
minꝰ erit qͥcqͥd dixerimꝰ. s tñ decens ñ est
ut ido omĩno taceamꝰ ibi p̾cipue uͥ si ficri
posset maxime decent̾ loqui deb̾emꝰ. Qtuor
dyamꝰ. sitũ. motũ. speciẽ. ⁊ qͣlitatẽ. Pri¬
mũ gͦ. pͥmo discutiamꝰ. Situs ẽ incõposi¬
tione ⁊ ordine .i. incompositione ⁊ dispo¬
sitione. Compositio duo hab̾e debet apti¬
tudinẽ. &e firmitatẽ: ħ ⁊ ut componenda
aptẽ. &. cõpetent̃ coeant᷑. &. cõposita firnit̃
cohereant. Laudabił ẽ cõpositio calisap¬
titudo consid̾at᷑ in qͣncitate ce qͣlicate. In
qͣncitate. ne minꝰ cenuia &e exilia grossis
ce corpulentis. in qͣlitate. ne numis humi¬
da siccis. nimis calida frigidis. nimis le¬
uia pondosis. & si qͣ ft̃ talia in ordinate un¬
gant᷑. Uid ͤsi pulcͥtudini diuinorũ oꝑm.
aliqd̃ horũ desit: & si nicħ dee̾e̾ uidis. iã

Expanded text:
dem quod minus erit quidquid dixerimus, sed tamen decens non est ut ideo omnino taceamus, ibi praecipue, ubi si fieri posset, maxime decenter loqui deberemus. Quatuor diximus, situm, motum, speciem et qualitatem. Primum ergo primo discutiamus. Situs est in compositione et ordine, id est in compositione et dispositione. Compositio duo habere debet: aptitudinem et firmitatem, hoc est ut componenda apte et competenter coeant; et composita firmiter cohaereant: laudabilis est compositio talis. Aptitudo consideratur in quantitate et qualitate. In quantitate ne nimis tenuia et exilia grossis et corpulentis. In qualitate, ne nimis humida siccis, nimis calida frigidis, nimis levia ponderosis; et si qua sunt talia, inordinate conjungantur. Vide si pulchritudini divinorum operum aliquid horum desit, et si nihil deesse videris, jam
Abbreviated transcription (Latin):
iste sensibilis quasi quidã lib̾ ẽ scͥptus
digito di. hoc ẽ uirtute diuina creatus.
& singulȩ creat᷑ȩ quasi figure qued am
sunt ñ humano placito inuente. s di.¬
uino arbitrio institutȩ. ãd manifestan

Expanded text:
iste sensibilis quasi quidam liber est scriptus digito Dei, hoc est virtute divina creatus, et singulae creaturae quasi figurae quaedam sunt non humano placito inventae, sed divino arbitrio institutae ad manifestan
Abbreviated transcription (Latin):
qd̃ in assertionẽ u̾e diuinitatis. oꝑ a
cȩlos fecit: nisi quia creatura recte consid̾ata
hoĩ creatorẽ suũ ostendit. Considemꝰ gͦ.
nos qͣnta sint mirabilia di: o ꝑ pulcͥtudinẽ
rerũ conditarum. queramꝰ pulcbru illud
pulchrorũ omniũ pulcherrimũ qd̾ cã mi¬
rabile ce. in effabile ẽ. ut ad ipsũ oĩs pulcͥtu¬
do tͣnsitoria . oe. si uera sit. cõparabił eẽ ñ possit¬

Expanded text:
quod in assertionem verae divinitatis opera r: Dominus autem coelos fecit, nisi quia creatura recte considerata homini Creatorem suum ostendit? Consideremus et nos quanta sint mirabilia Dei, et per pulchritudinem rerum conditarum quaeramus pulchrum illud, pulchrorum omnium pulcherrimum; quod tam mirabile et ineffabile est, ut ad ipsum omnis pulchritudo transitoria