comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
indigentia ex om̃i parte subditũ uo¬
luntati. Hanc pacẽ dũ ꝑegrinat᷑ in
fide habet. atq ex hac fide iuste ui¬
uit. cũ ad illam pacem adipiscendã
refert qͥcqͥd bonarũ actionũ gerit
tis utiq socialis. ẽ. Qt autẽ attinet¬
ad illam differentiam. quã de acha-¬
demicis nouis uarro adhibuit qͥb ĩ¬
certa s̃ omĩa. om̃ino ciuitas dĩ talẽ
dubitationẽ tãqͣm dem̃tiam deces¬
tat᷑ habens de reb q̃s m̃te atq r¬
ratione ꝯp̃hendit. &̃ si paruã ꝓpt̾ corpꝰ
corruptibile qͦd aggrauat anmã. qm̃¬

Expanded text:
indigentia ex omni parte subditum uoindigentia ex omni parte subditum uoluntati. Hanc pacem, dum peregrinatur in fide, habet adque ex hac fide iuste uiuit, cum ad illam pacem adipiscendam refert quidquid bonarum actionum gerit ciuitatis utique socialis est. CAPUT ad illam differentiam, quam de Academicis novis Varro adhibuit, quibus incerta sunt omnia, omnino civitas Dei talem dubitationem tanquam dementiam detestatur, habens de rebus, quas mente atquratione comprehendit, etiamsi parvam propter corpus corruptibile, quod aggravat animam, q
Abbreviated transcription (Latin):
qͥd minorib legib iustitutisq diu̾sũ
ẽ. quib parterrena uł conquirit
uł tenet᷑ : nichil eoꝵ rescindens uł
destruens. ĩmo cẽ seruans ac seqͣns.
qͦd licet diu̾sum in diu̾sis nationib
ad unũ tam̃ eũdemq finẽ t̾rene pa¬
cis intendit᷑: si religionẽ qua unus
sũmꝰ et uerꝰ ds colendus docet᷑ ñ un
hac sua ꝑegͥnatione pace t̾rena. et
de his reb ad mortalem hominũ
naturam ꝑtinentib humanarũ no¬
luntatũ compositionẽ. qͣntũ salua
pietate ac religione concedit᷑. tuet᷑
atq appetit. eamq t̾renã pacem re¬
fert ad celestẽ pacẽ que uere ita pax
ẽ. ut racionalis dũtarat c̾ature so¬
la pax habenda atq dicenda sit.
ordinatissima scilicet et concordissi¬
ma societas fruendi deo. et inuicẽ
in deo. Quo cũ uentũ erit. ñ erit ni¬
ta mortalis. s plene certeq uitalis.
nec corpꝰ animale qͦd dũ corrũpit᷑ at¬
grauat aĩam: s spiritale sine ulla

Expanded text:
in moribus legibus institutisque diuersum est, quibus pax terrena uel conquiritur uel tenetur. nihil eorum rescindens uel destruens, immo etiam seruans ac sequens, quod licet diuersum in diuersis nationibus, ad unum tamen eundemque finem terrenae pacis intenditur, si religionem, qua unus summus et uerus Deus colendus docetur. non hac sua peregrinatione pace terrena et de rebus ad mortalem hominum naturam pertinentibus humanarum uoluntatum conpositionem. quantum salua pietate ac religione conceditur, tuetur adque adpetit eamque terrenam pacem refert ad caelestem pacem,: quae uere ita pax est, ut rationalis dumtaxat creaturae sola pax habenda adque dicenda sit, ordinatissima scilicet et concordissima societas fruendi Deo et inuicem in Deo; quo cum uentum erit, non erit uita mortalis, sed plane certeque uitalis nec corpus animale, quod, dum corrumpitur, adgrauat animam, sed spiritale sine ulla
Abbreviated transcription (Latin):
ciitas eiꝰ: cuiꝰ rei misteriũ celebramꝰ
oblationib nr̃is que fidelib note st̃:
sic̃ in libris p̃cedentib disputauimꝰ.
sessaturas enĩ uictimas quas in umbͣ
futuri offerebant iudei. et unũ sacͥfi¬
ciũ gentes asolis ortu usq ad occasum.
sic̃ enĩ fieri cernimꝰ oblaturas. ꝑ ꝓpħas
hebreos oracła inc̾puere diuina: ex
quib qͣntũ satis iunsum. ẽ ñ nulla ꝓtu¬

Expanded text:
sterium celebramus oblationibus nostris, quae fidelibus notae sunt, sicut in libris praecedentibus disputauimus. Cessaturas enim uictimas, quas in umbra futuri offerebant Iudaei, et unum sacrificium gentes a solis ortu usque ad occasum, sicut iam fieri cernimus, oblaturas per prophetas Hebraeos oracula increpuere diuina; ex quibus quantum satis uisum est, nonnulla protu
Abbreviated transcription (Latin):
tere dm̃ monent: et illum colere nͥq
imꝑant. Uerum indocti et impie
nat᷑e᷑ quib uere fatum ñ concessit ab
dis dona optine. neq hab̃e ious ĩ mor¬
talis notionẽ. ñ audientes et deos et
diumnos uiros. deos quidẽ om̃s recu¬
sauer̃t: ꝓhibitos autẽ demones. et hos
ñ odisse s renereri: dm̃ autẽ simulã

Expanded text:
Deum monent et illum colere ubique imperant. Verum indocti et inpiae naturae, quibus uere fatum non concessit ab dis dona obtinere neque habere Iouis inmortalis notionem, non audientes et deos et diuinos uiros deos quidem omnes recusauerunt, prohibitos autem daemones et hos non odisse, sed reuereri. Deum autem simula
Abbreviated transcription (Latin):
Hic autẽ dicim᷑ quidẽ beati qñ pacẽ ha¬
bemiꝰ. qͣntũlac̃q hic haberi potest in
uita bona: s hec beatitudo illi quã fi¬
nalem dicimꝰ beatitudini ꝯparata. ꝓrsꝰ
miseria repperit᷑. Hanc gͦ pacẽ qualis
hinc potest. eẽ. mortales homines in reb
mortalib qñ habemꝰ si recte uiumꝰ bo¬
nis eiꝰ recte utit᷑ uirtꝰ: qñ uͦ eam ñ ha¬

Expanded text:
Hic autem dicimur quidem beati, quando pacem haHic autem dicimur quidem beati, quando pacem habemus, quantulacumque hic haberi potest in uita bona; sed haec beatitudo illi, quam finalem dicimus, beatitudini conparata prorsus miseria reperitur. Hanc ergo pacem, qualis hic potest esse, mortales homines in rebus mortalibus quando habemus, si recte uiuimus, bonis eius recte utitur uirtus; quando uero eam non ha
Abbreviated transcription (Latin):
auctorib et exactorib taliũ tantoꝵq de¬
decors satis ab eis qͥ colant᷑ aꝑtum. est.
S neq scĩ et fideles uniꝰ ueridi sũmiq
cultores. ab eoꝵ fallaciis. et multiformi
tẽptatione securis̃. in hoc enĩ loco infir¬
mitatis et dieb malignis cẽ ista sollici¬
tudo ñ. ẽ imitilis: ut illa securitas uͥ pax
plenissima atq certissima. ẽ. desidio fer¬
uentiore querat᷑. Ibi enĩ ermnt nat᷑e᷑ mu¬
nera. hoc. ẽ. que nate nr̃e ab om̃iũ na¬
turarũ c̾atore donant᷑ ñ solum bona.
uerũ cẽ sempit̾na: ñ solum in ammo
qͥ sanat᷑ ꝑ sapientiã. uerũ ẽ in corꝑe qͦd
resurrectione renouabit᷑. Ibi uirtutes
ñ contra ulla uicia. uł mala quec̃q cer¬
tantes. s habentes uictoriȩ p̃miũ ȩt̾nã
pacem: qͣm nullꝰ aduersariꝰ inquietet.
Ipsa est enĩ beatitudo finalis. ipse ꝑfecti¬
onis finis: qͥ consum̃tẽ ñ habet finem.

Expanded text:
auctoribus et exactoribus talium tantorumque deauctoribus et exactoribus talium tantorumque dedecorum, satis ab eis qui colantur apertum est.ed neque sancti et fideles unius ueri Dei summique cultores ab eorum fallaciis et multiformi tentatione securi sunt. In hoc enim loco infirmitatis et diebus malignis etiam ista sollicitudo non est inutilis, ut illa securitas, ubi pax plenissima adque certissima est, desiderio feruentiore quaeratur. Ibi enim erunt naturae munera, hoc est, quae naturae nostrae ab omnium naturarum creatore donantur, non solum bona, uerum etiam sempiterna, non solum in animo, qui sanatur per sapientiam, uerum etiam in corpore, quod resurrectione renitia uel mala quaecumque certantes, sed habentes uictoriae praemium aeternam pacem. quam nullus aduersarius inquietet. Ipsa est enim beatitudo finalis, ipse perfectionis finis, qui consumentem non habet finem.
Abbreviated transcription (Latin):
rũpnas hui ꝑtinet uitȩ et aliqn satha¬
nas sic̃ legimꝰ trausfigurat se sic̃ angłm
lucis. ad temptandos eos quos ita uł eru¬
dire opꝰ. ẽ. uł decipi iustum. ẽ. magna dĩ
miscd̃ia necessaria. ẽ: ne qͥsqͣm c̃ bonos
angl̃os amicos se habere putat. habeat
malos demones fictos amicos. eosq tãto
nocentiores qͣuto astutiores ac fallaciores
patiat᷑ inimicos. Est cui magna ista dei
miscd̃ia necessaria. ẽ: nisi magne huma¬
nȩ miseriȩ. quȩ ignorantia tanta p̃mit᷑ ÷
ut facile istors simulatione fallat᷑. & il¬
los qͥdẽ philosophos in impia ciuitate
qͥ deos sͥ amicos esse dixer̃t. in demones
malignos incidisse certissimũ. ẽ: qͥb to¬
ta ipsa cuitas subdit᷑. et̾nũ cũ eis habi¬
tura suppliciũ. E x eoꝵ qͥppe sacris uł po¬
tiꝰ sacrilegiis. quib eos colendos et ex lu¬
dis ĩmundisunis uͭ eoꝵs ẽmina celebrãt᷑
qͥb eos placandos putarunt: eisdẽ ipsis

Expanded text:
rumnas huius pertinet- uitae et aliquando Satarumnas huius pertinet- uitae et aliquando Satanas, sicut legimus, transfigurat se uelut angelum lucis ad tentandos eos, quos ita uel erudiri opus est uel decipi iustum est: magna Dei misericordia necessaria est, ne quisquam, cum bonos angelos amicos se habere putat, habeat malos daemones fictos amicos, eosque tanto nocentiores, quanto astutiores ac fallaciores, patiatur inimicos. Et cui magna ista Dei misericordia necessaria est nisi magnae humanae miseriae, quae ignorantia tanta premitur, ut facile istorum simulatione fallatur? Et illos quidem philosophos in inpia ciuitate, qui deos sibi amicos esse dixerunt, in daemones malignos incidisse certissimum est, quibus tota ipsa ciuitas subditur, aeternum cum eis habitura supplicium. Ex eorum quippe sacris uel potius sacrilegiis, quibus eos colendos, et ex ludis inmundissimis, ubi eorum crimina celebrantur, quibus eos placandos putarunt eisdem ipsis
Abbreviated transcription (Latin):
nc̃ asꝑtꝰ asfligat᷑ uita mortaliũ: mor¬
tuos tũ eos quos diliginiꝰ. quã uł afi¬
de uł abonis morib lapsos. hoc. ẽ in
ipsa anima mortuos audire seu iudẽ
mallemꝰ. Qua ingenti materia maloꝵ
plena. ẽ. t̾rã. Propt̃ qͦd scͥptũ. ẽ Nũqͥd
ñ temptatio. ẽ uita humana suꝑ t̾rã:
scandalis. Qiterũ. Qm̃ habundauit in¬
qͥt iniqͥtas: refrigescet caritas multors.
Ex quo sit ut bonis amicis mortus gratu¬
lem̃ et cũ mors eoꝵ nos contristec. ipsa
nos certiꝰ consolet᷑: qm̃ caruer̃t malis qͥb
in hac uita cẽ boni homines uł conterut᷑
uł depͣuant᷑. uł in utroq ꝑiclitant᷑ In so
li qͥ nob̾ deos amicos esse uoluert qͣrto ꝯ¬
stituerũt loco. uelut ad mundũ uenienteᷤ
ab orbe t̾rarũ. ut sic quodã mͦ ꝯplecterẽt᷑
et celum. nullo mͦ quidẽ metuim: ne tales
amici uł morte nos sua uł depͣuatione.
ꝯtristent: s qͥa nob̃ non ea qua homines
familiaritate miscent᷑. qͦd cẽ ipsum ad e¬

Expanded text:
s adfligatur uita mortalium: mortuos tamen eos, quos diligimus, quam uel a fide uel a bonis moribus lapsos, hoc est in ipsa anima mortuos, audire seu uidere mallemus. Qua ingenti materia malorum plena est terra, propter quod scriptum est: Numquid non tentatio est uita humana super terram? scandalis, et iterum: Quoniam abundauit, inquit, iniquitas, refrigescet caritas multorum. Ex quo fit, ut bonis amicis mortuis gratulemur et, cum mors eorum nos contristet, ipsa nos certius consoletur, quoniam caruerunt malis, quibus in hac uita etiam boni homines uel conteruntur uel deprauantur uel inli, qui nobis deos amicos esse uoluerunt, quarto constitnerunt loco, uelut ad mundum uenientes ab orbe terrarum, ut sic quodam modo conplecterentur et caelum, nullo modo quidem metuimus, ne tales amici uel morte nos sua uel deprauatione contristent. Sed quia nobis non ea, qua homines, familiaritate miscentur quod etiam ipsum ad ae
Abbreviated transcription (Latin):
ẽ. infideli deterior. Hinc itaq cẽ pax
domestica orit᷑: id. ẽ. ordinata imꝑan¬
di obediendiq ꝯcordia cohabitantiũ.
Imꝑant enĩ qui consulunt sic̃ uir uxo¬
ri. parentes filiis. dñi seruis: obediũt
autẽ quib consulit᷑ sic̃ mulieres ma¬
ritis. filii parentib. serui dñis. S in
domo uisti uiuentis ex fide et adhuc
ab illa celesti ciuitate ꝑegͥnantis: cẽ qͥ
imꝑant seruiunt eis quib udent᷑ im¬
ꝑare. Neq enĩ dominandi cupiditate
imꝑant. s officio consulendi: nec pͥnci¬
pandi suꝑbia. s ꝓuidendi miscd̃ia.¬

Expanded text:
est infideli deterior. Huic itaque etiam pax est infideli deterior. Huic itaque etiam pax domestica oritur, id est ordinata imperandi obediendique concordia cohabitantium. Imperant enim qui consulunt, sicut vir uxori, parenautem quibus consulitur; sicut mulieres maritis, filii parentibus, serui dominis. Sed in domo iusti uiuentis ex fide et adhuc ab illa caelesti ciuitate peregrinantis etiam qui imperant seruiunt eis, quibus uidentur imperare. Neque enim dominandi cupiditate imperant, sed officio consulendi, nec principandi superbia, sed prouidendi miseri
Abbreviated transcription (Latin):
tem in pestem alicuiꝰ erroris incur¬
rat. opꝰ habet magisterio duuno cui
certꝰ obtemꝑet. et ad utorio ut liber
tali. ẽ. c̃ĩmortali deo: ut ei sit ordina¬
ta in fide sub ȩt̾na lege obedientiã. Iã
uͦ qͥa duo p̃cipua p̃cepta. hoc. ẽ. dilec¬
tionẽ dĩ et dilectionẽ ꝓximi. docet ma¬
gister ds̃. in quib tria inuenit homo
q̃ diligat: dĩ se ipsũ. et ꝓximũ atq
ille in se diligendo ñ exat qͥ dm̃ dilig̃:
consequens. ẽ. ut cẽ ꝓximo ad diligen¬
dum dm ꝯsulat quẽ iubet᷑ sic̃ se ipsũ
diligere: sic uxori. sic filiis. sic domes¬
ticis. sic cet̾is quib potuerit hominib
ordinata ꝯcordia. Cuiꝰ hic ordo.ẽ. Pri¬
mũ ut nulli noceat: deinde ut ce ꝓsit
cui potuerit. Primitꝰ gͦ iest ei suoꝵ
cura. ad eos quippe habet oportuniorẽ¬
faciliorẽq aditũ consulendi. uł nature
ordine uł ipsiꝰ societatis humane: unde
domesticis ñ ꝓuidet fidem denegat: et

Expanded text:
tem in pestem alicuius erroris incurtem in pestem alicuius erroris incurrat, opus habet magisterio diuino, cui certus obtemperet, et adiutorio, ut liber tali est cum inmortali Deo, ut ei sit ordinata in fide sub aeterna lege oboedientia. Iam uero quia duo praecipua praecepta, hoc est dilectionem Dgister deus, in quibus tria invenit homo que diligat, deum, seipsum et proximum, atque ille in se diligendo non errat qui diligit deum, consequens est ut etiam proximo ad diligendum deum consulat, quem iubetur sicut seipsum diligere; sic uxori, sic filiis, sic domesticis, sic ceteris quibus potuerit hominibus ordinata concordia; cuius hic ordo est: primum ut nulli noceat, deinde ut etiam prosit cui potuerit; primitus ergo inest ei suorum cura, ad eos quippe habet oportuniorem aditum consulendi, vel nature ordine, vel ipsius societatis humane. Unde domesticis non providet, fidem denegat et
Abbreviated transcription (Latin):
irracionalis anime pax: qͥa reqͥem
appetitionũ ꝯseqͥ ñ potest. Utrũq
autẽ sinul ei paci ꝓdest quã int se¬
habent anima et corpꝰ: id. ẽ ordinate
uite et salutis. Sic̃ enĩ pacẽ corꝑis a¬
mare se ostendunt animantia. c̃ fugi¬
unt dolorem et pacẽ animȩ. c̃ ꝓpt᷑ ex¬
plendas indigentias appetitionũ uo¬
luptatẽ secunt᷑: ita mortẽ fugiendo sa¬
tis indicant qͣntũ diligant pacẽ qͣ
conciliant᷑ anima et corpꝰ s qͥa hoiꝰ
rationalis anima in est totũ hoc qͦd
ht̃ ꝯmune cũ bestiis subdit paci aie
rationalis: ut m̃te aliqͥd contẽplecͣ.
&e scđm hoc aliqͥd agat: ut sit ei ordi¬
nata cognitionis actionisq consensio:
quã pacem rationał anime dixeramꝰ.
Ad hoc enĩ uelle debet nec dolore mo¬
lestari. net desicłio ꝑturbari. nec mor¬
te dissolui. ut aliqͥd utile cognoscat.
et scd̃m eam cognitionẽ uitã mores¬
q componat. S ne ipso studio cog¬
nitionis ꝓpt̾ humane m̃tis infirmita¬

Expanded text:
pax, quia requiem adpetitionum consequi non potest. Utrumque autem simul ei paci prodest, quam intehabent anima et corpus, id est ordinatae uitae ac salutis. Sicut enim pacem corporis amare se ostendunt animantia, cum fugiunt dolorem, et pacem aahnae, cum propter explendas indigentias adpetitionum uoluptatem sequuntur: ita mortem fugiendo satis indicant, quantum dili. gant pacem, qua sibi conciliantur anima et corpus. Sed quia homini rationalis anima inest, totum hoc, quod habet commune cum bestiis, subdit paci animae rationalis, ut mente aliquid contempletur et secundum hoc aliquid agat, ut sit ei ordinata cognitionis actionisque consensio, quam pacem rationalis animae dixeramus. Ad hoc enim uelle debet nec dolore molestari nec desiderio perturbari nec morte dissolui, ut aliquid utile cognoscat et secundum eam cognitionem uitam moresque conponat. Sed ne ipso studio cognitionis propter humanae mentis infirmita
Abbreviated transcription (Latin):
sit. Qua ꝓpt̾ possemꝰ dicere fines bo¬
qua nob̃. ẽ ista oꝑosissima disputatio
collauda dm̃ tuũ syon: qm̃ conforta¬
uit seras portarũ tuarũ bñdix̃ fili¬
os suos in te: qͥ posiit fines tuos pacẽ.
Qñ enĩ confortate fueruit sere porta¬
rũ eiꝰ iã in illã nullus intrabit. nec
ab illa ullus exibit: ac ꝑ hoc fines eiꝰ
eam debemꝰ hic intelligere pacem.
quã uolumꝰ demonstrare finalem.
Nam et ipsiꝰ cintatis nusticũ nom̃
id. ẽ. ierłm: qͦd et ante iã diximꝰ tu¬
sio pacis int̾pretat᷑. S qm̃ pacis no

Expanded text:
io. Quapropter possumus dicere, fines boqua nobis est ista operosissima disputatio,collauda Deum tuum, Sion. Quoniam confirmavit seras portarum tuarum, benedixit filios tuos in te, qui posuit fineQuando enim confirmatae fuerint serae portarum eius, iam in illam nullus intrabit nec ab illa ullus exibit. Ac per hoc fines eius eam debemus hic intellegere pacem, quam uolumus demonstrare finalem. Nam et ipsius ciuitatis mysticum nomen, id est Hierusalem, quod et ante iam diximus, uisio pacis interpretatur. Sed
Abbreviated transcription (Latin):
inta eiꝰ. siue ꝑ orationes uł memorias
scõis eiꝰͦ s non eaden claritate illustnͣ¬
t᷑ ut tanta qͣnta illa gła disfam̃t᷑. Canon
qͥppe sacrarũ litt̾aꝵ. quẽ disfinitũ esse
oportebat illa facit ubiq recitari. et me¬
morie cunctoꝵ inherere pͥpłoꝵ: hec au̾
uͥcũq fiunt. uͥ scuint᷑. uix a tota ipsa
ciuitate. uł qͦc̃q ꝯmanentiũ loco: nam
plerũq &ẽ ibi pancissimi sciunt iguorã¬
tib cetis. maxime simagna sit ciuitas.
et qͣndo alibi aliisq narrant᷑. ñ tanta
ea ꝯm̃bat anctoritas. ut sine disficusta¬
qͦd mediolani factum. ẽ. cũ illie essemꝰ.
qñ illuminatꝰ. ẽ. cecus. ad multoꝵ noti¬
ciam potuit ꝑuenire: qͥa et gͣndis . ẽ ci¬
uitas. et ibi erat t̃c imꝑator. et ĩmenso
ppło teste res gesta. ẽ. ꝯcurrente ad cor

Expanded text:
memoriae sanctorum eius; sed non eadem claritate inlustrantur, ut tanta quanta illa gloria diffamentur. canon quippe sacrarum litterarum, quem definitum esse oportebat, illa facit ubique recitari et memoriae cunctorum inhaerere populorum. haec autem ubicumque fiunt, ibi sciuntur uix a tota ipsa ciuitate uel quocumque commanentium loco. nam plerumque etiam ibi paucissimi sciunt ignorantibus ceteris, maxime si magna sit ciuitas; et quando alibi aliisque narrantur, non tanta ea commendat auctoritas, ut sine difficultaquod Mediolani factum est, cum illic essemus, quando illuminatus est caecus, ad multorum notitiam potuit pervenire, quia et grandis est civitas, et ibi erat tunc Imperator, et immenso populo teste res gesta est, concurrente ad cor
Abbreviated transcription (Latin):
facta s̃ et ꝓpt̾̃ qͦd credendũ facta s. Hec
ut fidem facerent innotuer̃t: hec ꝑ fidẽ
quã fecert̃ multo clari innotescunt.
Legunt᷑ qppe in ppłis ut c̾dant᷑: uec in
p̃płis tam̃ nisi c̾dita legerent᷑. Ham cẽ nẽ

Expanded text:
facta sunt et propter quod credendum facta sunt. haec facta sunt et propter quod credendum facta sunt. haec ut fidem facerent innotuerunt, haec per fidem, quam fecerunt, multo clarius innotescunt. leguntur quippe in populis, ut credantur; nec in populis tamen nisi credita legerentur. nam e
Abbreviated transcription (Latin):
donec orbis t̾re que ꝑsequebat᷑ furore
mundꝰ: qͥsqͥs uͦ ad hoc ꝓdigia ut cdat
inquirit. magnum. ẽ ipse ꝓdigium
qͥ mundo c̾dente ñ credit᷑. Uerum
hoc ideo dicunt: ut nec tc̃ illa mira
ais et om̃e qͦo fieri ñ pocest respuen¬
tib sine ullis miracłis nimiũ mirabilit̾
inc̾dibilia c̃didit mundꝰ. An forte cre¬
dibilia fuisse. et ideo c̾dita esse dicti s̃:
complexio Nut inc̾dibilis rei que ñ ui¬
uebat᷑ alia inc̾dibilia que tam̃ fiebãt.
et udebant᷑ fecert̃ fidem: aut certe res
ita c̾dibilis. ut nullis quib ꝑsuadet᷑ mi¬
racłis indigeret. istoꝵ nuniã redargu¬
it infidelitatẽ: hoc ab refellendos ua¬
nissimos dixerim. Nam facta esse mul¬
ta niracła que attestarent᷑ illi unigͣn¬
di salubriq miracło. quo xp̃c in cȩlum
c̃ carne in qua resurrexit ascendit: ne¬
gare ñ possumꝰ. in eisdem qͥppe ueracis¬
sinis libris cuncta conscͥpta s̃: et que

Expanded text:
donec orbis terrae, qui persequebatur furore, donec orbis terrae, qui persequebatur furore, mundus. quisquis adhuc prodigia, ut credat, inquirit, magnum est ipse prodigium, qui mundo credente non credit. uerum hoc ideo dicunt, ut nec tunc illa miratis et omne, quod fieri non potest, respuentibus sine ullis miraculis nimium mirabiliter incredibilia credidit mundus? an forte credibilia fuisse et ideo credita esse dicturi sucomplexio: aut incredibilis rei, quae non uidebatur, alia incredibilia, quae tamen fiebant et uidebantur, fecerunt fidem; aut certe res ita credibilis, ut nullis quibus persuaderetur miraculis indigeret, istorum nimiam redarguit infidelitatem. hoc ad refellendos uanissimos dixerim. nam facta esse multa miracula, quae attestarentur illi uni grandi salubrique miraculo, quo Christus in caelum cum carne, in qua resurrexit, ascendit, negare non possumus. in eisdem quippe ueracissimis libris cuncta conscripta sunt, et quae
Abbreviated transcription (Latin):
annos ipsiꝰ temꝑe ciceronis. maxime¬
q postea sub augusto atq tiberio e¬
rucitiorib utiq tẽꝑib resurrectionẽ
carnas xͥ atq incelũ ascensionẽ. tãꝙͣ
id qd fieri ñ potest mens humana fer¬
re ñ poss eludensq ab aurib cordib¬
q respueret: nisi eam fieri potuisse
atq factam esse diuinitas ipsi uerita¬
tis uł diuinitatis u̾itas. et constantia
miracłoꝵ signa monstrarent: ut t̾rẽ¬
tib et contradicentib tã multis tãq
magnis ꝑsecutionib p̃cedens in xp̃o
deinde in cet̾is ad nouũ scłm sequtã
resurrectio atq ĩmortalitas carnis
et ficdelissime crederet᷑. et p̃dicaret᷑
intrepide. et ꝑ orbem t̾re pullulat᷑a
fecundiꝰ. cũ martyrum sanguine se¬
reret᷑: Legebant᷑ enĩ preconia p̃ce¬
dentia ꝓpħarum. concurrebant osten¬
ta uirtutũ. et ꝑsuadebat᷑ ueritas no¬
ua consuetudini. ñ contraria rationi:

Expanded text:
annos ipsius tempore Ciceronis, maximeannos ipsius tempore Ciceronis, maximeque postea sub Augusto atque Tiberio, eruditioribus utique temporibus resurrectionem carnis Christi atque in caelum ascensionem tamquam id quod fieri non potest mens humana ferre non posset eludensque ab auribus cordibusque respueret, nisi eam fieri potuisse atque factam esse diuinitas ipsius ueritatis uel diuinitatis ueritas et contestantium miraculorum signa monstrarent, ut terrentibus et contradicentibus tam multis tamque magnis persecutionibus praecedens in Christo, deinde in ceteris ad nonum saeculum secutura resurrectio atque immortalitas carnis et fidelissime crederetur et praedicaretur intrepide et per orbem terrae pullulatura fecundius cum martyrum sanguine sereretur. legebantur enim praeconia praecedentia prophetarum, concurrebant ostenta uirtutum et persuadebatur ueritas noua consuetudini, non contraria rationi,
Abbreviated transcription (Latin):
facto laudant᷑ ab om̃ib trene rei pu¬
blice cuub S quomͦ huic disputati¬
oni possint obedire ñ uideo. uͥ dicit᷑
nullũ suscipiendũ. eẽ. bellũ nͥ aut ꝓfi
de aut ꝓ salute. nec dicit᷑ si in nnũ si¬
mul ꝑicłm itaduo ista concurrerĩt.
eis fuerat deserenda: si fides tenẽda.
amittenda utiq salus sic̃ factũ. ẽ. Sa¬
lus autẽ ciuitatis di talis ẽ: ut c̃ fide
ac ꝑ fidem teneri uł potiꝰ ad qͥri post
fide antẽ ꝑdita ad eã quisq uenire ñ
possit. Que cogitatio firmissimi acpa¬
tientissimi cordis tot ac tantos mar¬
tires fecit: qualẽ nec unũ quidẽ ha¬
buit uł hab̃e potuit. qñ. ẽ ds c̾ditus
li falsa diuinitate: cũ de xp̃o loqͥm᷑
face̾ m̃tionem. Uerumtam̃ cũ sexcẽ¬
tis ferme annis ante ciceronẽ romuł
fuerit: atq illa ȩtas iã fuisse doctrims
dicat᷑ exculta. ut qͦd fieri ñ potest om̃
respueret: qͣntomagis pꝰ sexcentos

Expanded text:
facto laudantur ab omnibus terrenae rei pufacto laudantur ab omnibus terrenae rei publicae ciuibus. Sed quo modo huic disputationi possent oboedire, non uideo. ubi dicitur nullum suscipiendum esse bellum nisi aut pro fide aut pro salute, nec dicitur, si in unum simul periculum ita duo ista concurrerint, eis fuerat deserenda: si fides tenenda, amittenda utique salus, sicut factum est. Salus, autem ciuitatis Dei talis est, ut cum fide ac per fidem teneri uel potius adquiri possit; fide autem perdita ad eam quisque uenire non possit. Quae cogitatio firmissimi ac patientissimi cordis tot ac tantos martyres fecit, qualem ne unum quidem habuit uel habere potuit quando est deus creditus li falsa divinitate, cum de Christo loquimur, facere mentionem. Verumtamen cum sexcentis ferme annis ante Ciceronem Romulus fuerit, atque illa aetas jam fuisse doctrinis dicatur exculta, ut quod fieri non potest, omne respueret: quanto magis post sexcentos
Abbreviated transcription (Latin):
in quo mors ñ mͦ necessaria. ẽ. uerũ &̃ op¬
tanda ꝑsepe: cuuitas autẽ cũ tollit᷑. delet᷑.
extinguit᷑: simile. ẽ. qͦdam mͦ ut parua
magnis conferamꝰ. ac si om̃is hic mũdꝰ
intereat et concidat. Hoc ideo dix̃ cice¬
ro qͥa mundũ non iteriturũ cum plato¬
nicis sentit. Constat gͦ eum ꝓ ea salute
uoluisse bellũ suscipi aciuitate. qua fit
ut maneat hic ciuitas. sic̃ dicit ȩt̾na qͣuis
morientib et nascentib singłis: sic̃ ꝑ hẽ¬
nis. ẽ. opacitas olee uł lauri atq huiꝰ
modi ceteraꝵ arboꝵ singłarũ lapsu
ortuq folioꝵ. Mors qͥppe ut dic̃. ñ ho¬
minũ singłoꝵ s unuierse pena. ẽ ci¬
uitatis: que apena plerũq singłos
uendicat. Unde merito querit᷑ utrũ
recte fecerint saguntini. qñ unuisã
ciuitatẽ suã interire maluerunt ꝙͣ
fidem frangere: qua cũ ipsa roma¬
na re publica tenebant᷑. In quo suo

Expanded text:
in quo mors non modo necessaria est, verum etiam opin quo mors non modo necessaria est, verum etiam optanda persaepe. Ciuitas autem cum tollitur, deletur, exstinguitur: simile est quodam modo, ut parua magnis conferamus, ac si omnis hic mundus intereat et concidat.\' Hoc ideo dixit Cicero, quia mundum non interiturum cum Platonicis sentit. Constat ergo eum pro ea salute uoluisse bellum suscipi a ciuitate, qua fit ut maneat hic ciuitas, sicut dicit, aeterna, quamuis morientibus et nascentibus singulis. sicut perennis est opacitas oleae uel lauri adque modi ceterarum arborum singulorum lapsu ortuque foliorum. Mors quippe, ut dicit, non hominum singulorum, sed uniuersae poena est ciuitatis, quae a poena plerumque singulos uindicat. Unde merito quaeritur, utrum recte fecerint Saguntini, quando uniuersam ciuitatem suam interire maluerunt quam fidem frangere, qua cum ipsa Romana re publica tenebantur; in quo suo
Abbreviated transcription (Latin):
ciuitas xp̃i qͣmius adhuc ꝑ egͥnaret᷑
in t̾ris. et hab̾et tam̃ magnoꝵ agmina
ppłoꝵ aduersꝰ impios ꝑsecutores suos
ꝓ temporali salute pugnanit: s potiut
obtineret etñam ñ repugnauit. Ligabã¬
t᷑. includebant᷑. cedebant᷑. torquebant᷑.
urebant᷑. laniabant᷑. trucibabant᷑: et
multiplicabant᷑. Non erat eis ꝓ salute¬
pugnare: nͥ salutem ꝓ saluatore contẽ¬
pnere. Scio in libro ciceronis tercio.
nͥ fallor de re publica disputari. nullũ
bellum suscipi a ciuitate obtima: nisi
aut ꝓ fide aut pro salute. Qͥd autẽ dicat
ꝓ salute intelligi. quã salutẽ uelit alio lo¬
co demonstrans: s his penis inqͥt quas
cẽ stultissimi sentiunt egestate. exilio. iuĩ¬
culis. uerberib elabunt᷑ sepe pͥuati ob¬
lata mortis celeritate ciuitatib autem
mors ipsa pena. est: que uidet᷑ a pena
singlos uendicarȩ. Debet enim ꝯstituta
sic esse cuuitas. ut et̾ua sit. Itaq nuillus
interitꝰ.ẽ. rei publice naturalis ut hoĩs.

Expanded text:
huc peregrinaretur in terris et haberet tamen magnorum agmina populorum, aduersus inpios persecutores suos pro temporali salute pugnauit; sed potius, ut obtineret aeternam, non repugnauit. Ligabantur includebantur, caedebantur torquebantur, urebantur laniabantur, trucidabantur — et multiplicabantpugnare, nisi salutem pro Salvatore contemnere. 2. Scio in libro Ciceronis tertio, nisi fallor, de Republica, disputari, nullum bellum suscipi a civitate optima, nisi aut pro fide, aut pro salute. Quid autem dicat pro salute, vel intelligi quam salutem velit, alio loco demonstrans, Sed his poenis, inquit, quas etiam stultissimi sentiunt, egestate, exsilio, vinculis, verberibus, elabuntur saepe privati, oblata mortis celeritate. Civitatibus autem mors ipsa poena est, quae videtur a poena singulos vindicare. Debet enim constituta sic esse civitas, ut aeterna sit. Itaque nullus interitus est reipublicae naturalis, ut hominis,
Abbreviated transcription (Latin):
negare maluer̃t: ꝑuide metus qͣmlib&
leuis indignationis. que ab amicis roma¬
noꝵ si ñ fieret posse putabat᷑ existere.
compellebat aliquas ciitates positas
sub iure romano tãqͣm dmñ colere ro¬
mulũ: a xp̃o autẽ deo ñ solũ colendo ue¬
rũ aẽ consitendo. tantos ꝑ orbeni t̾re po¬
płos martyrũ multitudine metꝰ reuo

Expanded text:
negare maluerunt? Proinde metus quamlibet negare maluerunt? Proinde metus quamlibet leuis indignationis, quae ab animis Romanorum, si non fieret, posse putabatur exsistere, conpellebat aliquas ciuitates positas sub iure Romano tamquam deum colere Romulum; a Christo autem Deo non solum colendo, uerum etiam confitendo tantam per orbis terrae populos martyrum
Abbreviated transcription (Latin):
nissime p̃cessert̃. que in illo ñ sic̃ a pa¬
trib adhuc c̾dunt᷑ implende s iã demo¬
nstrant᷑ implete: de romulo autẽ qͥ cõ¬
didit romã in ea qua regnauit audit᷑.
legit᷑ ue qͦd factum. ẽ: ñ qͦd ante qͣm fie¬
ret ꝓpħatum. s qͦd sit receptꝰ in deos.
creditũ denent litt̾e non factum docẽt.
Nullis quippe rerũ mirabiliũ signis
id ei ꝓuenisse monstrat᷑. Lupa qͥppe il¬
la nutrix qͦd uidet᷑ quasi magnũ ex¬
titisse portentũ. quale aut qͣntum. ẽ ad
demonstrãdũ dm: Certe enĩ et sinon
meretͥc fuit lupa illa. s bestia. c̃ cõmu¬
ne fuerit ambob frat̃ tanĩ eiꝰ ñ habet᷑
ds̃. Qͥs autẽ phibitꝰ ẽ. aut romulũ aut
herculem. aut alios tales homines deos
dicẽ. et mori maluit qmͣ ñ dice: Aut uͦ
aliqua gentiũ coleret int̾ deos suosro¬
mulũ: nͥ romani nomuiis metꝰ cogerae:
Qͥs porro numeret qm multi qͣntalibet
seuicia crudelitatis occidi: qͣm xp̃m diñ

Expanded text:
issimae praecesserunt, quae in illo non sicut a patribus adhuc creduntur inplendae, sed iam demonstrantur inpletae; de Romulo autem, quia condidit Romam in eaque regnauit, auditur legiturue quod factum est. non quod antequam fieret prophetatum; sed quod sit receptus in deos, creditum tenent litterae, non factum docent. Nullis quippe rerum mirabilium signis id ei uere prouenisse monstratur. Lupa quippe illa nutrix, quod uidetur quasi magnum exstitisse portentum, quale aut quantum est ad demonstrandum deum? Certe enim etsi non meretrix fuit lupa illa, sed bestia. cum commune fuerit ambobus, frater tamen eius non habetur deus. Quis autem prohibitus est aut Romulum aut Herculem aut alios tales homines deos dicere et mori maluit quam non dicere? Aut uero aliqua gentium coleret inter deos suos Romulum, nisi Romani nominis metus cogeret? Quis porro numeret, quam multi quantalibet saeuitia crudelitatis occidi quam Christum Deum
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑit᷑ incorꝑalib corꝑalia qͦdam mͦ at¬
texere quã licet diusa qͥa illa celestia
ista t̾restria tam̃ corꝑa et corpora co
Escce iam c̾didit inundꝰ sublatũ ter¬
renũ xp̃i corpus in celum resurrec¬
tione carnis et ascensione in suꝑna
sedes. Paucissimis remanentib atq
stupentib uł doctis uł indoctis: iam
c̾diderunt & docti et indocti. Si rem
c̾dibilem c̾didert: iudeant qͣm spit
stolidi qui non crediderunt. Si aut̃
res incredibilis c̾dita. ẽ: oẽ hoc utiq
inc̾dibile. ẽ. sic creditum. eẽ. qͦd inc̾¬
dibile. ẽ. Hec gͥ duo inc̾dibilia resur¬
rectionem scilicet nr̃i corꝑis in ȩtnũ.
et rem tã inc̾dibilem mundũ. eẽ. cre¬
aitum: idem ds̃ ante qͣm uł unumi
eoꝵ fieret ambo futa esse predixit.
Qnũ duoꝵ inc̾dibiliũ iam factum uide¬
ni: ut qͦd erat inc̾dibile crederet mun¬
dꝰ.Cur id qͦd reliquũ est desꝑat᷑. ut hoc

Expanded text:
peritur incorporalibus corporalia quodam modo atperitur incorporalibus corporalia quodam modo attexere quam licet diuersa, quia illa caelestia, ista terrestria, tamen corpora et ecce iam credidit mundus sublatum terrenum Christi corpus in caelum; resurrectionem carnis et adscensionem in supernas sedes, paucissimis remanentibus adque stupentibus uel doctis uel indoctis. iam crediderunt et docti ecredibilem crediderunt, uideant quam sint stolidi qui non credunt. si autem res incredibilis credita est, etiam hoc utique incredibile est, sic creditum esse quod incredibile est. haec igitur duo incredibilia, resurrectionem scilicet nostri corporis in aeternum et rem tam incredibilem mundum esse crediturum, idem deus, antequam uel unum horum fieret, ambo futura esse praedixit. unum duorum incredibilium iam factum uidemus, ut quod erat incredibile crederet mundus: cur id quod reliquum est desperatur, ut etiam
Abbreviated transcription (Latin):
t̾rena miro sͥ mͦ conexa et implicita
cẽ celesti corꝑe p̃stabilior treno corꝑi
potuit illigari: Ant̾rena particła ti
exigua potuit aliqͥd celesti corꝑe in¬
lꝰ apđ se tenere ut sensũ hab̾et es
uitam. et eam sentientẽ atq uiuentẽ
dedignabit᷑ celum susciꝑe: Iut susce¬
ptam ñ pot̾it sustin̾e. cũ de re sentiat
et uiuat ista meliore qͣm. ẽ corpꝰ om̃e
celeste. S ideo nc̃ non fit. qͥa ñdũ ẽ
tempꝰ quo fieri uoluit qͥ hoc qͦd iuidẽ
do iã uluit multo mirabiliꝰ qmͣ illud
qͦd ab istis ñ c̾dit᷑ fecit. Cur enĩ ũ uehe¬
ĩtiꝰ ammiram᷑ uncorꝑeos animos celes¬
ti corꝑe potiores t̾renis illigari corꝑib
qͣm corꝑa licet t̾rena sedib qͣmius cele¬
stib tam̃ corꝑeis sublimari : insi qͥa ħ
uide consueuimꝰ. et hoc sumꝰ. illud
uͦ nondũ sumꝰ. nec aliqͣndo adhuc ui¬
dimꝰ. Nam ꝓfecto sobria ratione cõ¬
sulta mirabilioris esse duini oꝑis re¬

Expanded text:
terrena miro sibi modo conexa et implicata. terrena miro sibi modo conexa et implicata. etiam caelesti corpore praestabilior terreno corpori potuit inligari? an terrena particula tam exigua potuit aliquid caelesti corpore melius apud se tenere, ut sensum haberet et uitam, et eam sentientem atque uiuentem dedignabitur caelum suscipere aut susceptam non poterit sustinere, cum de re sentiat et uiuat ista meliore, quam est corpus omne caeleste? sed ideo nunc non fit, quia nondum est tempus, quo id fieri uoluit, qui hoc quod uido jam viluit, multo mirabilius quam illud quod ab istis non creditur fecit. Cur enim non vehementius admiramur incorporeos animos, coelesti corpore potiores, terrenis illigari corporibus, quam corpora licet terrena sedibus quamuis caelestibus, tamen corporeis sublimari, nisi quia hoc uidere consueuimus et hoc sumus, illud uero nondum sumus nec aliquando adhuc uidimus? nam profecto sobria ratione consulta mirabilioris esse diuini operis re
Abbreviated transcription (Latin):
docti atq sapientes. cont᷑ iuim tante
auctoritatis. que omĩa genera hoium
sic̃ tanto ante p̃dix̃. in hoc credendũ
sꝑandũq conuertit. acute sͥ argum̃ta¬
ri uident᷑ aduersus corꝑum resurre¬
ctionem: et dic̾e qͦd intercio de re pu¬
blica libro acicerone ꝯmemoratũ ẽ.
Nam cũ herculem et romulũ ex ho¬
minib deos esse factos asseueraret. qͦs
natura pateret᷑. ut id qͦd esset e terra.
nͥ in terra manet. Heo. ẽ. magna ra¬
tio sapientũ: quoꝵ nouit dñs cogita¬
tiones qm̃ uane s̃. Si enĩ amme tãtũ¬
mͦ essemꝰ. id. ẽ sine ullo corꝑe sp̃c. et ĩ
celo habitantes trena animalia nesci¬
remꝰ. nob̃q fut᷑um esse diceret᷑. ut t̾re¬
nis corꝑib animandis qͦdã uincło mi¬
rabili necterem᷑ꝰ ñne multo fortiꝰ ar¬
gum̃tarem᷑ id c̾dere recusantes. et di¬
ceremꝰ naturam ñ pati ut res incorꝑea
ligam̃to corꝑeo uinciret᷑: A tam̃ ple
na. ẽ. uegetantib animis hec m̃bra

Expanded text:
docti atque sapientes contra uim tantae auctoritatis, quae omnia genera hominum, sicut tanto ante praedixit, in hoc credendum sperandumque conuertit, acute sibi argumentari uidentur aduersus corporum resurrectionem et dicere quod in tertio de republica libro a Cicerone commemoratum est. nam cum Herculem et Romulum ex hominibus deos esse factos asseueraret: "quonatura pateretur, ut id quod esset e terra nisi in terra maneret." haec est magna ratio sapientium, quorum dominus nouit cogitationes, quoniam uanae sunt. si enim animae tantummodo essemus, id est sine ullo corpore spiritus, et in caelo habitantes terrena animalia nesciremus nobisque futurum esse diceretur, ut terrenis corporibus animandis quodam uinculo mirabili necteremur: nonne multo fortius argumentaremur id credere recusantes et diceremus naturam non pati, ut res incorporea ligamento corporeo uinciretur? et tamen plena est terra uegetantibus animis haec membra
Abbreviated transcription (Latin):
ñ quidẽ crederent s &̃ dicerent dm̃
romulũ: nec cuutatẽ cui seruiebant
de conditore eus offendent. alit̾ eum
nominando qmͣ roma. que id ñ amore
qͥdem huiꝰ erroris: s amoris errore cꝰ¬
dicdat. Ap̃c autẽ qͣmqͣm sit celestis et
et̾ne conditor ciuitatis. ñ tam̃ eum
qm̃ ab illo condita. ẽ. dm̃ credidit.:
s ideo potiꝰ est condenda qͥa credit.
Roma conditorẽ suũ iã ꝯstructa. et
dedicata: tamqͣm dm̃i coluit in templo.
hec autẽ ierłm conditorem suũ dm̃
rp̃m. ut construi possit et dedicari.
posuit in fidei fundam̃to. Iua illũ a¬
mando. eẽ. dm̃ c̾didit: ista istũ dm̃ eẽ.
cdendo amauit. Sic̃ gͦ p̃cessit unde
amaret illa. et de amato iã libent cẽ
falsũ bonũ cdet. ita p̃cessit unde ista
eredet. ut recta fide ñ temere qͦd fal¬
sũ s qͦd uerũ erat amaret. Esxceptis
enĩ tot et tantis miracłis que ꝑsuasert̃¬

Expanded text:
non quidem crederent, sed tamen dicerent deum non quidem crederent, sed tamen dicerent deum Romulum, ne ciuitatem, cui seruiebant, de conditore eius offenderent. aliter eum nominando quam Roma, quae id non amore quidem huius erroris, sed tamen amoris errore crediderat. Christum autem quamquam sit caelestis et sempiternae conditor ciuitatis, non tamen eum, quoniam ab illo condita est, Deum credidit, sed ideo potius est condenda, quia credidit. Roma conditorem suum iam constructa et dedicata tamquam deum coluit in templo; haec autem Hierusalem conditorem suum Deum Christum, ut construi posset et dedicari, posuit in fidei fundamento. Illa illum amando esse deum credidit, ista istum Deum esse credendo amauit. Sicut ergo praecessit unde amaret illa et de amato iam libenter etiam falsum bonum crederet: ita praecessit unde ista crederet, ut recta fide non temere -quod falsum, sed quod uerum erat amaret. Exceptis enim tot et tantis miraculis, quae persuaser
Abbreviated transcription (Latin):
potest inquit ꝑ multos annos ante
homerũ fuisse ꝗͣm romulũ: ut iam
doctis hominib ac temꝑib ipsis eru¬
ditis ad fingendũ uix quicqͣm ess loci
Antiqͥtas enĩ recepit fabulas fictas aẽ
ñ ñqͣm incondite: hec ȩtas autẽ iã ex¬
culta p̃sertim eludens om̃e qͦd fieri ñ
potest respuit. Unus e num̾o doctissi¬
moꝵs hominũ idemq: loquentissimꝰ om¬
nũ marcꝰ tulliꝰ cicero. ꝓptea dic̃ diui¬
nitatẽ romuli mirabilit᷑ c̃ditam. qͦd
erudita iam temꝑa fuerunt: que fal¬
sitatẽ ñ reciꝑent fabulaꝵs. Qͥs autẽ
romulũ dm nͥ roma credidit.: atq id
parua et incipiens: Tum deinde pos¬
teris seruare fuerat necesse qͦd acce¬
ꝑant amaiorib ut c̃ ista suꝑstitione in
lacte quodamͦ matris ebibita crescẽt
ciuitas. atq ad tam magnũ ꝑueniret
imꝑiũ: ut ex eiꝰ fastigio uelut ex altio¬
re quodam loco. alias qͦ gentes quib
dñaret᷑ hac sua opinione ꝑfundet. ut

Expanded text:
potest" inquit "permultis annis ante potest" inquit "permultis annis ante Homerum fuisse quam Romulum, ut iam doctis hominibus ac temporibus ipsis eruditis ad fingendum uix quicquam esset loci. antiquitas enim recepit fabulas fictas etiam nonnumquam incondite; haec aetas autem iam exculta praesertim eludens omne, quod fieri non potest, respuit." unus e numero doctissimorum hominum idemque eloquentissimus omnium Marcus Tullius Cicero propterea dicit diuinitatem Romuli mirabiliter creditam. quod erudita iam tempora fuerunt, quae falsitatem non reciperent fabularum. Quis autem Romulum deum nisi Roma credidit, adque id parua et incipiens? Tum deinde posteris seruare fuerat necesse quod acceperant a maioribus, ut cum ista superstitione in lacte quodam modo matris ebibita cresceret ciuitas adque ad tam magnum perueniret imperium, ut ex eius fastigio, uelut ex altiore quodam loco, alias quoque gentes, quibus dominaretur, hac sua opinione perfunderet, ut
Abbreviated transcription (Latin):
bilib addimꝰ: et ut credant᷑ unũ inẽ¬
dibile qͦd de carnis resurrectione atq
in celum ascensione dicit᷑ multoꝵ inc̾¬
dibiliũ testimonia tanta congerimꝰ.
et ñdũ ad c̾dendũ horrenda duricia
de miracłm. sufficit: qͦd eam t̾rarũ or¬
bis sine ullis miracłis c̾didit. Necola¬
mꝰ ẽ hoc loco illud qͦd de romuli ccli¬
ta diuinitate tulliꝰ ad mirat᷑. Uerba eiꝰ
ut scͥpta s̃. inseram. Magis. ẽ. inqͥt in
romulo admirandũ qͦd ceteri qui dii
ex hominib facti esse dicunt᷑. minꝰ eru¬
ditis hominũ scłis fuerunt. ut fingẽ¬
di ꝓcliuiꝰ eẽt ratio. cũ imꝑiti facile
ad credendũ impellerent᷑:. romuli aũ
etatem minꝰ his sexcentis annis iã in¬
ueteratis lutis atq doctrinis. om̃iũ q
illo antiquo ex inculta hominũ uita
errore sublato fuisse cernimꝰ. &paulo
pꝰ de eodem romulo ita loquit᷑. qͦd ad
hunc ꝑtinet sensũ. Ex quo intelligi

Expanded text:
bilibus addimus et, ut credatur unum incrbilibus addimus et, ut credatur unum incredibile, quod de carnis resurrectione atque in caelum ascensione dicitur, multorum incredibilium testimonia tanta congerimus et nondum ad credendum horrenda duritia de miraculum sufficit, quod eam terrarum orbis sine ullis miraculis credidit. Recolamus etiam hoc loco illud quod de Romuli credita diuinitate Tullius admiratur. uerba eius ut scripta sunt inseram. "magis est" inquit "in Romulo admirandum, quod ceteri, qui dei ex hominibus facti esse dicuntur, minus eruditis hominum saeculis fuerunt, ut fingendi procliuis esset ratio, cum imperiti facile ad credendum impellerentur, Romuli autem aetatem minus his sescentis annis iam inueteratis litteris atque doctrinis omnique illo antiquo ex inculta hominum uita errore sublato fuisse cernimus." et paulo post de eodem Romulo ita loquitur, quod ad hunc pertinet sensum: "ex quo intellegi
Abbreviated transcription (Latin):
Eloqͥa namq ꝑsuadentiũ que dicebat
mira fuer̃t: s acta non uerba. Qui enĩ
xp̃m in carne resurrerisse. et cum illa
in celum ascendisse ñ uid̾ant: id se udis¬
se narrantib ñ loquentib tantũ. s cẽ mi¬
rifica facientib signa c̾debant. Homines
qͥppe qͦs uniꝰ uł ut multũ duaꝵ linguaꝵ
fuisse nouerant. repente lingius om̃ium
loquentes gentiũ mirabilit̾ audiebant.
Caudũ ab uberib matris ad eoꝵ uerbũ
ui xp̃i nomine post. xl. annos incolum̃
ꝯstituisse. sudaria de corporib eoꝵ abla¬
ta sanandis ꝓfuisse languentib in uia
qua fuerant transiti positos in ordine in¬
nuim̃abiles. mn orbis uariis laborantes. ut
ambulantiũ suꝑ eos umbra tnͣsiret con¬
tinuo salutẽ solere reciꝑe. et alia multa
stupenda in xp̃i nomine ꝑ eos facta: pos¬
tremo &̃ mortuos resurrerisse ceruebãt.
Que si ut legunt᷑ gesta. cẽ. concedunt.
ecce tot incredibilia trib illis inc̾di¬

Expanded text:
eloquia namque persuadentium, quae dicebant, eloquia namque persuadentium, quae dicebant, mira fuerunt facta, non uerba. qui enim Christum in carne resurrexisse et cum illa in caelum ascendisse non uiderant, id se uidisse narrantibus, non loquentibus tantum sed etiam mirifica facientibus signa crediderunt. homines quippe, quos unius uel, ut multum, duarum linguarum fuisse nouerant, repente linguis omnium gentium loquentes mirabiliter audiebant. claudum ab uberibus matris ad eorum uerbum in Christi nomine post XL annos incolumem constitisse, sudaria de corporibus eorum ablata sanandis profuisse languentibus, in uia, qua fuerant transituri, positos in ordine innumerabiles morbis uariis laborantes, ut ambulantium super eos umbra transiret, continuo salutem solere recipere et alia multa stupenda in Christi nomine per eos facta, postremo etiam mortuos resurrexisse cernebant. quae si, ut leguntur, gesta esse concedunt, ecce tot incredibilia tribus illis incredi
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑitos rem tã inc̾dibilem efficacit᷑ mũ¬
do et in illo &ẽ doctis ꝑsuadere potuisse.
Hoꝵs trium inc̾dibiliũ pͥmum nolunt
tũ: si non c̾dunt terciũ. Resurrectio cer¬
te up̃i et in celum ẽ carne in qͣ resurre¬
xit ascensio: toto iam mundo p̃dicat᷑ &
c̾dit᷑. Si c̾dibilis ñ. ẽ unde toto t̾rarum
orbe. iã cdita ẽ. Si multi. nobiles. subli¬
mes docti eam se uidisse dixer̃t̃. et qͦd ui¬
dert̃ diffamare curart̃: eis mundũ c̾didis¬
se ñ mirũ ẽ. S istos adhuc c̾dere nolle
ꝑdurũ. ẽ. Si autẽ ut uerũ. ẽ. paucis obs¬
curis minimis indoctis. eam se uidisse
dicentib et scribentib c̾didit mundus.
cur pauci obstinatissimi qui remansert
ipsi mundo iam credenti ad huo usq ñ
credunt: Qui ꝓpte̾a numero exiguo ig¬
nobiliũ infimoꝵs imꝑitoꝵ hominũ cre¬
didit: qͥa in tã contẽptibilib testib mul¬
to mirabiliꝰ diuinitas se ipsa ꝑsuasit.

Expanded text:
peritos rem tam incredibilem tam efficaciter munperitos rem tam incredibilem tam efficaciter mundo et in illo etiam doctis persuadere potuisse. Horum trium incredibilium primum nolunt tum, si non credunt tertium. Resurrectio certe Christi et in caelum cum carne in qua resurrexit adscensio toto iam mundo praedicatur et creditur; si credibilis non est, unde toto terrarum orbe iam credita est? Si multi, nobiles, sublimes. docti eam se uidisse dixerunt et quod uiderunt diffamare curarunt, eis mundum credidisse non mirum est sed istos adhuc credere nolle perdurum est; si autem, ut uerum est, paucis, obscuris, minimis, indoctis eam se uidisse dicentibus et scribentibus credidit mundus, quur pauci obstinatissimi, qui remanserunt, ipsi mundo iam credenti adhuc usque non credunt? qui propterea numero exiguo ignobilium, infimorum, inperitorum hominum credidit, quia in tam contemtibilibus testibus multo mirabilius di
Abbreviated transcription (Latin):
rem tã inc̾dibilem c̾deret mundꝰ. qͣndo¬
quidẽ hoc utrũq inc̾dibile quoꝵ uide¬
mꝰ unũ altum c̾dimꝰ. in eisdem litt̾is p̃¬
dictum. ẽ ꝑ quas credidit mundꝰ. Est
ipse modꝰ quo mundꝰ credidit si considẽ¬
t᷑: inc̾dibilior inuenit᷑. Ineruditos lib̃a¬
lib disciplinis. et om̃ino qͣntũ ad istors
doctrinas attinet impolitos. ñ peritos
gramatica. ñ armatos dialetica. ñ recho¬
rica inflatos. piscatores xp̃c cũ retib fi¬
dei ad mare huiꝰ scłi paucissimos misit:
atq ita ex om̃i gene̾ tã multos pisces. et
tanto mirabiliores qͣnto rariores &ẽ ipsos
philosophos cepit. Duob illis inc̾dibilib
si placet ĩmo qͥa placere debet: ad damꝰ
hoc terciũ. Iam uͭ tria s̃ incredibilia
que tam̃ facta s̃. Iucdibile. ẽ: xꝑ̃m re¬
furrexisse in carne: et in celum ascendis
se cũ carne. Inc̾dibile. ẽ. mundũ rem tã
inc̃dibilem c̾didisse. Inc̾dibile. ẽ. homi¬
nes ignobiles. infimos. paucissimos un¬

Expanded text:
ndoquidem hoc utrumque incredibile, quorum videmus unum, alterum credimus, in eisdem Litteris praedictum sit, per quas credidit mundus? Et ipse modus quo mundus credidit, si consideretur, incredibilior invenitur. Ineruditos liberalibus disciplinis, et omnino, quantum ad istorum doctrinas attinet, impolitos, non peritos grammatica, non armatos dialectica, non rhetorica inflatos, piscatores Christus cum retibus fidei ad mare hujus saeculi paucissimos misit, atque ita et ex omni genere tam multos pisces, et tanto mirabiliores, quanto rariores etiam ipsos philosophos cepit. Duobus illis incredibilibus, si placet, imo quia placere debet, addamus hoc tertium. Jam ergo tria sunt incredibilia, quae tamen facta sunt. Incredibile est Christum resurrexisse ise cum carne; incredibile est mundum rem tam incredibilem credidisse; incredibile est homines ignobiles, infimos, paucissimos, in
Abbreviated transcription (Latin):
ti mulla hic resonat origo uocabuli:
sic̃ nec echiopũ qͥ dicunt᷑ ad eũ filium
cham ꝑtin̾e qui chus appellatꝰ. ẽ. Et¬
si omia consident᷑: plura mutata q̃m
manentia noia apparento. Nunc
iam uideamꝰ ꝓcursum ciuitatis dei. cẽ
ab illo articło temꝑis qui factꝰ ẽ. in
patre abraham unde incip̃ esse no¬
ticia eiꝰ eiudentior: et ubi dariora¬
natꝰ. ẽ abraham: que t̾ra ad reggnum
assirioꝵ ꝑtinebat. Apud chaldeos au̾
iam cẽ suꝑsticiones impie p̃ualebãt:

Expanded text:
ti, nulla hoc resonat origo vocabuli, ti, nulla hoc resonat origo vocabuli, sicut nec Aethiopum, qui dicuntur ad eum filium Cham pertinsi omnia considerentur, plura mutata quam manentia nomina apparent. Ciam uideamus procursum ciuitatis Dei etiam ab illo articulo temporis, qui factus est in patre Abraham, unde incipit esse notitia eius euidentior, et ubi natus est Abraham, quae terra ad regnum Assyriorum pertinebat. Apud Chaldaeos autem jam tunc superstitiones impiae praevalebant