comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
si sunt: qd apud imꝑatorem maiores eoꝵ crimi¬
naliter cerilianum fuerint insequuti. insuper
addentes mendatium. qd eum illic uicerint fe¬
cerintq dampnari. Quomodo gͦ ipsi ñ sunt ꝑ¬
sequutores. qui cum accusando ꝑsequuti sunt
cecilianum. et ab eo fuerint suꝑati. falsam sibi
głam impudentissimo mendatio arrogare uo¬
luerunt. ñ solum culpam ñ putantes. uerũ ȩtĩa
ꝓsua laude iactantes. si ꝓbarent cerilianũ ma¬
ioribus suis accusantibus fuisse dãpnatũ. Quẽ
admodum autem in ipsa collatione modis om¬
nib uicti sint. quoniam ualde plixa sunt ges¬
ta. & tibi ali is reb romane pacis necessarus oc¬
cupato multũ ÷ ut legantur. breuiarium eor
tibi legi forsitã poterit: qd̃ credo hab̾e frẽm et
coep̃m meum optatum: A ut si ñ habet: potest
facillime acciꝑe de ȩccłia sitifensi: quando qͥdẽ
etiam lib iste iam sua plixitate. curis duis forsitã

Expanded text:
si sunt, quod apud imperatorem maiores eorum crimisi sunt, quod apud imperatorem maiores eorum criminaliter Caecilianum fuerint insecuti. insuper addentes mendacium, quod eum illic uicerint fecerintque damnari. quo modo ergo ipsi non sunt persecutores, qui cum accusando persecuti sint Caecilianum et ab eo fuerint superati. falsam sibi gloriam inpudentissimo mendacio adrogare uoluerunt non solum culpam non putantes uerum etiam pro sua laude iactantes, si probarent Caecilianum maioribus suis accusantibus fuisse damnatum? quem ad modum autem in ipsa conlatione modis omnibus nicti sint, quoniam ualde prolixa sunt gesta et tibi aliis rebus Romanae paci necessariis occupato multum est ut legantur, breuiarium eorum tibi legi forsitan poterit. quod credo habere fratrem et coepiscopum meum Optatum aut, si non habet, potest facillime accipere de ecclesia Sitifensi. quando quidem etiam liber iste iam sua prolixitate curis tuis;; forsitan
Abbreviated transcription (Latin):
michi destes in ierłm. & intota uidea & sama¬
ria et usq in fines terrȩ. filius dei ore suo diẽ:
Cecilianus ȩccłiȩ carchaginensis ep̃s humanis
tituta: diuinis uocib commendatur. Ipsa
pietas. ueritas. haritas. nos ñ ꝑmittit contra
cecilianum eoꝵ hominum acciꝑe testuoniũ
quos in eccłia ñ uidemus: cui ds̃ ꝑhibet testi¬
monium. Qui enim diuina testimonia non
sequuntur: pondus humani testimoni ꝑdide¬
runt. Addo qd ceciliani causam. ipsi ad imꝑa¬
toris constantini iudiciũ accusando miserunt:
ĩmo uero ipsum cecilianum pꝰ ep̃alia iudicia ui
eum opprimere ñ potuerunt. ad supra dicti im¬
peratoris examen ꝑtinacissimis ꝑsequutorib
ꝑduxerunt: et qd in nob modo reprehendunt
ut decipiant imꝑitos. dicentes ñ debe xp̃ianos
contra inimicos xp̃i aliquid a xp̃ianis imꝑato¬
rib postulare: ipsi priores fecerunt. Qd ȩtiam
in collatione quam sunul apud carthaginem
habuimus negare ñ ausi sunt. ĩmo et głari au¬

Expanded text:
mihi testes in Hierusalem et in tota et Samaria et usque in fines terrae, filius dei ore suo dixit. Caecilianus, ecclesiae Carthaginensis episcopus. humanis ntibus constituta diuinis nocibus commendatur. ipsa pietas, ueritas, caritas nos non permittit contra Caecilianum eorum hominum accipere testimonium, quos in ecclesia non uidemus, cui deus perhibet testimonium; qui enim diuina testimonia non sequuntur, pondus humani testimonii perdiderunt. Addo. quod Caeciliani causam ipsi ad imperatoris Constantini iudicium accusando miserunt, immo uero ipsum Caecilianum post episcopalia iudicia, ubi eum opprimere non potuerunt, ad supra dicti imperatoris examen pertinacissimis persecutoribus perduxerunt. et quod in nobis modo reprehendunt, ut decipiant inperitos, dicentes non debere Christianos contra inimicos Christi aliquid a Christianis imperatoribus postulare, ipsi priores fecerunt. quod etiam in conlatione, quam simul apud Carthaginem habuimus, negare non ausi sunt, immo et gloriari au
Abbreviated transcription (Latin):
Tors male factor eterna supplicia remeciũ
ut quia eternam uoluit habere peccati pfrui¬
cionem. eternã inueniat uindictȩ seueritatẽ.
Non autem sinit ꝓposita breuitas responsionis
meȩ. ut colligam omnia. uł certe quamplurima.
quȩ depeccatis & peccatoꝵ penis scĩ libri habẽt.
atq ex his unam eruam sine ulla ambiguita¬
te sententiam. si camen id ualeam uirib mentis.
ȩtiam si congruum nõ eiscar ocium: Nunc aut̃
arbitror satis ẽẽ monstratum. ñ ẽẽ contrarium
ȩternitati supplitiors ꝗd in cadem mensura red¬
duntur: in qua peccata commissa sunt. Expliẽ¬

Expanded text:
aeternorum malefactorum aeterna supplicia remetiuntur, aeternorum malefactorum aeterna supplicia remetiuntur, ut, quia aeternam uoluit habere peccati perfruitionem, aeternam inueniat uindictae seueritatem. non autem sinit proposita breuitas responsionis meae, ut colligam omnia uel certe quam plurima, quae de peccatis et de peccatorum poenis sancti libri habent, atque ex his unam eruam sine ulla ambiguitate sententiam, si tamen id ualeam uiribus mentis, etiam si congruum nanciscar otium. nunc tamen arbitror satis esse monstratum non esse contrarium aeternitati suppliciorum, quod in eadem mensura redduntur, in qua peccata commissa sunt. V. DE
Abbreviated transcription (Latin):
luntacum. ñ ex temporũ spatus. siue recte fac¬
ti siue peccata metiour. Alioquin maius pecca¬
tun habetur arborem deicere: quam hominẽ
aude. Illud enim fit longa mora ictib multis.
huno ictu breuissimo tempore. Pro qͦ tam̃
eui temporis tam grandi percato si ꝑpetua
lgurtacione homo puniretur. etiam micius
cmillo ac tum quam dignus fuerat diceret᷑:
unius in spacio temporali longitudo penȩ
ebreuitate facinoris nullo modo sit comꝑan
ltum pariter eterna supplicia. s aliis alia mi¬
urois. ñ in ꝑductione cempor: s in uolunta
ieccantium: Uoluntas quippe ipsa punit᷑.
e animi supplicio siue corporis. ut quȩ de¬
itatur inpeccatis ipsa plectatur in penis:
hcetur: & in hac quippe sententia ad hoc so
ieadem mensura ẽ: ut ꝗd ñ presticit. ñ ei
tistetur. Atq: ita ꝗd̾ ita qđ ipse iudicatur ȩt̃¬
Merit: quamuis ꝗd udicauerit et̾num ẽẽ
auuerit. In eadem gͥ mensura quamuis non

Expanded text:
luntatum non ex temporum spatiis siue recte facluntatum non ex temporum spatiis siue recte facta sine peccata metimur. alioquin maius peccatum haberetur arborem deicere quam hominem occidere; illud enim fit longa mora ictibus multis, hoc uno ictu breuissimo texigui temporis tam grandi peccato, si perpetua deportatione homo puniretur, etiam mitius cum illo actum, quam dignus fuerat, diceretur; quamvis in spatio temporali longitudo poenae cum brevitate facinoris nullo modo sit comparavel etiam pariter aeterna supplicia, sed aliis alia micatorum, non in productione temporum, sed in voluntate peccantum? 27. Voluntas quippe ipsa punitur, sive animi supplicio sive corporis; ut quae delectatur in peccatis, ipsa pledicetur. et in hac quippe sententia ad hoc solum eadem mensura est, ut, quod non praestitit, non ei praestetur atque ita, quod ipse iudicatur, aetamuis, quod iudicauit, aeternum esse nequiuerit. in eadem igitur mensura quamuis non
Abbreviated transcription (Latin):
dum. uł ad peccandum. Unde ñ iniquum est
ut in quo iudicat in eo udicetur: hoc e il
nimi sui iudicio penas luat. cum
ucitur. quȩ male udicantem ani¬
pnsequuntur. Alia nainq sunt mani
ẜautem animo ubi appetitus uoluptatis
mor omnium est mensura factoꝵ. conti¬
aspena sequitur culpam: plerumq maior
sentientis cecitate grauiore. Ideo cum dixis¬
it in quo udicio udicaueritis iudicabimini:
quutus adiunxit: & qua mensura mensi fue
mecietur uob. In uoluntate quippe ꝓpͥa
sactur bonus homo bona facta: & in ea me¬
nur ei beatitudo. Itemq in uoluntate ꝓpria
ltctur malus homo mala oꝑa. & in ea meciet᷑
anitria: quoniam ubi quisq bonus ẽ cum be¬
nuult. ibi ȩtiam malus cum male uult. Ac ꝑ
labi ȩtiam fit uł beatus uł miser: hoc ÷ ĩ ipso
s uoliuitatis affectu: quȩ omnium factoꝵ me¬
itzq mensura ẽ. Ex qualitatib quippe uo¬

Expanded text:
dum uel ad peccandum. unde non iniquum est, dum uel ad peccandum. unde non iniquum est, ut, in quo iudicat, in eo iudicetur, hoc est ut in ipso animi sui iudicio poenas luat, cum patitur, quae male iudicantem aniconsequuntur. Alia namque sunt manifesta ipso autem animo, ubi appetitus uoluntatis humanorum omnium est mensura factorum, continuo poena sequitur culpam plerumque maior non sentientis caecitate grauiore. ideo cum dixisset: In quo iudicio iudicaueritis, iudicabimini, secutus adiunxit: Et qua mensura mensi fueritis, metietur uobis. in uoluntate quippe propria metietur bonus homo bona facta et in ea metietur ei beatitudo, itemque in uoluntate propria metietur malus homo mala opera et in ea metietur ei miseria, quoniam, ubi quisque bonus est, cum bene uult, ibi etiam malus, cum male uult. ac per hoc ibi etiam fit uel beatus uel miser, hoc est in ipso suae uoluntatis affectu, quae omnium factorum meritorumque mensura est. ex qualitatibus quippe uo
Abbreviated transcription (Latin):
in ea illi metiatur triticum: s in qua menlt¬
ra mensꝰ fuerit frumentum. ut in ea illi ma¬
tur aurum. & frumenti sit unꝰ modius. auo
autem quam plurimi: ita cum sine comꝑe
rerum ipsarum & genus & quantitas dr̃
dici tamen rectissime potest in qua mensit
mensꝰ ẽ. in ea illi metitum ẽ. Unde autẽ ha
dixerit. xp̃c: paulo suꝑiꝰ satis elucet: Nolita
quit udicare ut ñ iudicemini: in quo enan
iudicio iudicaueritis. iudicabimini. Nunqͥd
si iniquo iudicio iudicabunt: iniqͦ iudicabũ¬
tur : absit. Hulla quippe iniquitas apd deum:
S ita dictum ẽ in quo iudicio iudicaueritis in
eo iudicabimini: tanquam diceretur in qua
uoluntate bene feceritis. in ipsa libabimini.
mini: uelut si quispiam ad curpem concupis¬
cenciam ocłis utens excecari iuberetur. reel
utiq audiret in quib ocłis peccasti. in as slp¬
plicium meruisti. Iudicio eium quisq anmal
sui seu bono seu malo utitur: uł ad bene facien¬

Expanded text:
in ea illi metiatur triticum, sed in qua mensuin ea illi metiatur triticum, sed in qua mensura mensus fuerit frumentum, in ea illi metiatur aurum et frumenti sit unus modius auri autem quam plurimi. ita cum sine comparatione rerum ipsarum et genus et quantitas differat, dici tamen rectissime potest: In qua mensura mensus est, in ea illi metitum eat.\' unde autem hoc dixerit Christus, paulo superius satis elucet: Nolite, inquit, iudicare, ut non iudicemini; in quo enim iudicio iudicaueritis, iudicabimini. numquid si iniquo iudicio iudicabunt, iniquo iudicabuntur? absit. nulla quippe iniquitas apud deum. sed ita dictum est: In quo iudicio iudicaueritis, in eo iudicabimini, tamquam diceretur: \'In qua uoluntate benefeceritis, in ipsa liberabiminimini\', uelut, si quispiam ad turpem concupiscentiam oculis utens excaecari iuberetur, recte utique audiret: In quibus oculis peccasti, in eis supplicium meruisti\'. iudicio enim quisque animi sui seu bono seu malo utitur uel ad benefacien
Abbreviated transcription (Latin):
et ordeum: & ꝓfecto dici posset quantuns
fueritis tantum mecietur uob̃: hoc ẽ qui
tritici. tantum ordei: Q uod si de doloribnis
ageretur atq diceretur quantum dolor̃
gesseritis. tantus ingeretur uob̃: fieri possa
ut tantus dolor eẽt quamiuis tempore
turnior. hoc ÷ mora maior. uł par: N eq es
si de duabus lucernis dicamus tantum
iste caluit quantum ille. ideo falsum er
una earum forte cicius extincta ẽ: Nõ u
si aliquid scđm aliud tantum ẽ. scđm alis
sus ÷ modus in quo tantum ẽ. Cum uͦ dũf
qua metitur aliquid. aliud ipsam rem qui
metitur. iam fieri potest ut in qua mensu
homines mensi eent uerbigrã modiũ tries
in ea illis metirentur milia modior: ut n
multum intereẽt in quantitate frum̃ti. es
chil in mensura: ut taceam de ipsarumit
diuersitate. quia ñ solum fieri podest. ut i
qua mensura quisq mensus fuerit ordem

Expanded text:
et hordeum; et profecto dici posset, Quantum mensi et hordeum; et profecto dici posset, Quantum mensi fueritis, tantum remetietur vobis, hoc est, quantum tritici, tantum hordei. Quod si de doloribus ageretur atque diceretur, Quantum dolorem ingesseritis, tantus ingeretur vobis; fieri posset ut tantus dolor esset, quamvis tempore diuturnior, hoc si de duabus lucernis dicamus: \'Tantum ignis iste caluit, quantum ille\\ ideo falsum erit, quia una earum forte citius extincta est. non itaque, si aliquid secundum aliud tantum est secundum afalsus est modus, in quo tantum est. > Cum uero ud esse mensuram, in qua metitur aliquid, aliud ipsam rem, quae metitur, iam fieri potest, ut, in qua mensura homines mensi essent uerbi gratia modium tritici, in ea illis metirentur milia modiorum, ut et tam multum interesset in quantitate frumenti et nihil in mensura, ut taceam de ipsarum rerum diuersitate, quia non solum fieri potest, ut, in qua mensura quisque mensus fuerit hordeum,
Abbreviated transcription (Latin):
lunt mine infiniti supplicii: istam questionẽ
a qualicumq philosopho eẽ obiectam atq ꝓpo¬
remetietur uob̃. Si enim dixisset qd̃ m̃si
fueritis remetietur uob̃: etiam sic ñ omnino
ad eandem rem ex omni parte necesse eẽt re¬
ferre sentenciam. Possumus enĩ recte dicere
ꝗd plantaueris hoc de cerpes: quamius ne¬
ino plancet pomum s lignum: decerpat
autem magis pomum quam lignum. S illd
dicimus scđm arboris genus: quia ñ ficum
plantat unde nucem decerpat. Ita dici posset
ꝗd feceris pacieris. ñ ut si stuprum fecerit stu¬
prum paciatur: s qd peccato isto fecit legi. ħ
eilȩx faciat: id ÷ quia legem talia ꝓhibentem
de sua uita abstulit. auferat eum ȩtiam ipsa
lex de hominum uita quam regit. Icem si di
xisset quantum mensi fueritis tantum meci¬
ctur uob̃: nec sic eẽt consequens ut omium᷑
equales peccatis penas intelligere deb̾emus:
⁊eq eium equalia sunt uerbigrã tricieum

Expanded text:
lunt minae infiniti supplicii?\' Istam quaestionem lunt minae infiniti supplicii?\' Istam quaestionem a qualicumque philosopho esse obiectam atqremetietur uobis. Si enim dixisset: Quod mensi fueritis, hoc metietur uobis, etiam sic non omnino ad eandem rem ex omni parte necesse esset referre sententiam. possumus enim recte dicere: \'Quod plantaueris, hoc decerpes\', quamuis nemo plantet pomum sed lignum, decerpat autem pomum magis quam lignum; sed illud dicimus secundum arboris genus, quia non ficum plantat, nnde nucem decerpat. ita dici posset: \'Quod feceris, patieris,\' non ut, si stuprum fecerit, stuprum patiatur, sed quod peccato isto fecit legi, hoc ei lex faciat, id est quia legem talia prohibentem de sua uita abstulit, auferat eum etiam ipsa lex de hominum uxisset, Quantum mensi fueritis, tantum remetietur vobis; nec sic esset consequens ut omni modo aequales peccatis poenas intelligere deberemus. Neque enim aequalia sunt, verbi gratia, triticum
Abbreviated transcription (Latin):
ipsius religionis. si sacrificioꝵ & sacram̃toꝵ
impudenter nunc uidẽtur predicata: nisi
fuisset ante predicta. Quemadinodum enĩ
unus idemq homo si mane deo aliud offerat.
aliud uesꝑe ꝑ congruentia diurni tempo¬
ris ñ deum mutat nec religionem. sicut nec
saludem qui alio modo mane alio modo ues¬
pere salutat: ita in uniuerso tractu scłoꝵ. cũ
aliud oblatum ẽ ab antiquis scĩs. aliud ab eis
qui nunc sunt offertur. ñ humana presump¬
tione s auctoritate duuna temporib congrua.
sacra misteria cęlebrantur: ñ ds̃ aut religio
in qua mensura mensi fuericis. remetietur
am nunc deinde uideam uob̃ capłmiui¬
quale sit qd de mensura peccati atq sup¬
plicii ꝓposuit: sic euangłio calumpnia¬
In qua mensura mensi fueritis: in ea
remecietur uob̃. Satis inquit ridicule
atq contrariȩ. Nam si ad mensuram red¬
diturus ẽ penam. & omnis mensura
circumscripta ẽ fine temporis: quid sibi uo¬

Expanded text:
ipsius religionis sed sacrificiorum et sacramentorum ipsius religionis sed sacrificiorum et sacramentorum inpudenter nunc uideretur praedicata, nisi fuisset ante praedicta. quem ad modum enim unus idemque homo, si deo mane aliud offerat aliud uespere pro congruentia diurni temporis, non deum mutat nec religionem sicut nec salutem, qui alio modo mane alio uespere salutat, ita in uniuerso tractu saeculorum, cum aliud oblatum est ab antiquis sanctis aliud ab eis, qui nunc sunt, offertur, non humana praesumptione sed auctoritate diuina temporibus congrua sacra mysteria celebrantur, non deus aut religio QVA MENSURA MENSI FUERITIS, REMETIETUR VOBIS. Iam nunc deinde uideamus, quale sit, quod de mensura peccati atque supplicii proposuit sic euangelio calumniaIn qua mensura mensi fueritis, in ea remetietur uobis, satis, inquit, ridicule atque contrarie; nam si ad mensuram redditurus est poenam et omnis mensura circumscripta est fine temporis, quid sibi uo
Abbreviated transcription (Latin):
se opponunt eis ludificandis multiplici fal¬
lacia nisi demones qui errore delectantur.
& quodam modo pascuntur humano: qm̃
doctrina uere sapientiȩ uereq relionis of¬
fertur uni uero deo: cui scã societate deser¬
uiunt. Proinde sicut impia suꝑbia siue ho¬
minum siue dȩmonum. sibi hos diuinos ho¬
nores exhibi uł iubet uel cupit: ita pia hu¬
sibi oblata recusauit. & cui debentur osten¬
dit. Cuius rei manifestissima in sacris lit¬
teris nrĩs exempla monstrantur. disꝑtita
autem diinis eloquiis sacrificia ꝑcempoꝵ
congruentiam. ut alia fierent ante manifes-¬
tationem noui testamenti. qd ex ipsa uera &
unius sacerdott᷑ uictima. hoc ÷ effuso xp̃i san¬
guine ministratur: & aliud nunc qđ̾ huic ma¬
nfestacioni congruum. qui iam de clarato
nomine. xpĩani appellamur. offerimus. nõ
solum euangłicis uerum etiam ꝓpħicis litte¬
ris demonstrat᷑. Mutatio quippe non dei. ñ

Expanded text:
se opponant eis ludificandis multiplici false opponant eis ludificandis multiplici fallacia nisi daemones, qui errore delectantur et quodam modo pascuntur humano, quondoctrina uerae sapientiae ueraeque religionis offertur uni uero deo, cui sancta societate deseruiunt. proinde sicut impia superbia siue hominum siue daemonum sibi hos diuinos honores exhiberi : uel iubet uel cupit, ita pia husibi oblata recusauit et, cui deberentur, ostendit. cuius rei manifestissima in sacris litteris nostris exempla monstrantur. Dispertita autem diuinis eloquns sacnncia pro temporum congruentia, ut alia fierent ante manifestationem noui testamenti, quod ex ipsa uera et unius sacerdotis uictima, hoc est ex fuso Christi sanguine ministratur, et aliud nunc, quod huic manifestationi congruum, qui iam declarato nomine Christiani appellamur, offerimus, non solum euangelicis uerum etiam propheticis litteris demonstratur. mutatio quippe non dei non
Abbreviated transcription (Latin):
sitilem uocamus. manifestum ÷ id qđ a nob̃
ne ac religiose fit. a uoluntate animi ꝓfi¬
uisci quȩ creatura sp̃italis est: et omni
arporali preponenda. Unde colligitur.
iporali creature ñ ẽẽ sacrificandũ. Restat
sias. quȩ uł pia uel impia ẽ. Pia scilicet ĩ
aminib & angłtꝰ iustis & deo rite seruien¬
abꝰ impia uͦ in hominib & angłis iniquis.
quos eciam demones dicimus. Ac ꝑ hoc nec
p̃itali quamuis iustȩ creaturȩ sacrificandũ
shqm quanto magis pia ẽ et subdica dõ. tã¬
diminꝰ se tali honore dignatur: quẽ scit ñ
łbi nisi deo. Quanto ergo ꝑniciosius ẽ sacri¬
scare demonus. hoc ÷ iniq spĩtali creature.
Ilȩ in hoc ꝓrimo & caliginoso cȩlo habitãs.
uam in aerio carcere suo predestinata ẽ
lplicio sempiterno: quam obrem ȩtiã cũ
slus nominis interee arbitrantur. quod
aeos. nos cos anglos appellamusañ

Expanded text:
spiritalem uocamus, manifestum est id, quod a nobis spiritalem uocamus, manifestum est id, quod a nobis pie ac religiose fit, a uoluntate animi proficisci, quae creatura spiritalis est et omni corporali praeponenda. unde colligitur corporali creaturae non esse sacrificandum. restat spiritalis, quae uel pia uel impia est: pia scilicet in hominibus et angelis iustis et deo rite seruientibus, impia uero in hominibus et angelis iniquis, quos etiam daemones dicimus. ac per hoc nec spiritali quamuis iustae creaturae sacrificandum est, quoniam, quanto magis pia est et subdita deo, tanto minus se tali honore dignatur, quem scit non deberi nisi deo. quanto ergo perniciosius est sacrificare daemoniis, hoc est iniquae spiritali creaturae, quae in hoc proximo et caliginoso caelo habitans tamquam in aerio carcere suo praedestinata est supplicio sempiterno! quam ob rem etiam cum solius nominis interesse arbitrantur, quod illi deos, nos eos angelos appellamus, non
Abbreviated transcription (Latin):
ꝯsin demonior. Unde satis intelligi potest.
ĩam ipsam immolationem. nam uero dõ pͥs
nsa immolauerunt. s qd̾ diis falsis & impi¬
s demoniis inmolatur: reprehendi a uera
ligione in suꝑsticionib gentium: Sic̃ enĩ
uoscas horcatur homines fieri socios scõr
iioꝵs: ita seducit impietas ad societatem de¬
rinoꝵ. cui preꝑatur ignis ȩternus. sicut
isnum ȩternum societati scõrs. Neq illinc.
eresint impii sua sacrilega sacra &e sy mula¬
dr: qd elegant̃ interpretantur. quid queq
inificent. Omnis quippe illa interp̃tacio
areaturam refertur. non ad creatorẽ: cui
im debetur seruitus relsonis. illa quȩ uno
nomine lãtria grece appellatur. Hec nos di¬
cimus terram. maria. cęlum. solem. lunã. stel¬
us & quasdam ñ in ꝓintu sitas cęlitus potesta¬
ts ẽ demonia: s cum omnis creatura parcĩ
orporał sit. partim uͦ incorporał. quam ȩtiã

Expanded text:
fieri daemoniorum. unde satis intellegi potest non fieri daemoniorum. unde satis intellegi potest non tam ipsam immolationem, nam uero deo prisci sancti immolauerunt, sed quod diis falsis et impiis daemoniis immolatur, reprehendi a uera religione in superstitionibus gentium. sicut enim ueritas hortatur homines fieri socios sanctorum angelorum, ita seducit impietas ad societatem daemoniorum, cui praeparatur ignis aeternus sicut regnum aeternum societati sanctorum. Neque illinc excusant impii sua sacrilega sacra et simulacra, quod eleganter interpretantur, quid quaeque significent. omnis quippe illa interpretatio ad creaturam refertur, non ad creatorem, cui uni debetur seruitus religionis illa, quae uno nomine Xatpeta Graece appellatur. nec nos dicimus terram, maria, caelum, solem, lunam, stellas et quasdam non in promptu sitas aelites potestates esse daemonia; sed cum omnis creatura partim corporalis sit partim uero incorporalis, quam etiam
Abbreviated transcription (Latin):
dente p̃sertu ueneratione multitudin
bidis et pestilentiosis affectib medeturs¬
tura diuina: quȩ rem quidem notamii
men salubri remedio admonitionis. inl¬
cat dicens: aures habent Ocłos habenl¬
ñ uident. aures habent & ñ audiunt. ia
tera talia. hȩx enim uerba quo magis apais¬
popłariter uera sunt: eo magis incucuins
salubrem pudorem illis qui cum talibꝰ i¬
lachris diuinum cum timore culcũ e¬
bent: eaq uiuentib similia uenerante
orantesq contuentur. eisq uelut preꝰ
preces allegant. uictimas immolant. us
soluunt. sic afficiuntur omnino: ut eiss
carentia putare ñ audeant. Ne arbitrells
autem isti hoc solum nrõs libros uelle sl¬
re. qd huius cemodi affectus humanodd¬
di ex idoł innascitur. aꝑtissune scriptuis
quoniam omnes dii gentium demoniuã
olatum sit aliquid. aut ydolum est
io s ed quȩ immolant gentes: demo
señ deo immolant. Nolo autem uos soci

Expanded text:
accedente praesertim veneratione multitudinis, accedente praesertim veneratione multitudinis, ibus morbidis et pestilentiosis affectibus medetur Scriptura divina, quae rem quidem notam, sed tamen salubri remedio admonitionis inculcat, dicens, Oculos habent et non vident, aures habent et non audiunt , et caetera talia. Haec enim verba, quo magis appopulariter uera sunt, eo magis incutiunt salubrem pudorem illis, qui, cum talibus simulacris diuinum cum timore cultum exhibent eaque uiuentibus similia uenerantes adorantesque contuentur eisque uelut praesentibus preces allegant, uictimas immolant, uota persoluunt, sic afficiuntur omnino, ut ea sensu carentia putare non audeant. ne arbitrentur autem isti hoc solum nostros libros uelle sonare, quod huiusce modi affectus humano cordi ex idolis innascitur, apertissime scriptum est: Quoniam omnes dii gentium daemonia. immolatum sit aliquid aut idolum est aliquid? sed quae immolant gentes, daemoniis et non deo immolant; nolo autem uos socios
Abbreviated transcription (Latin):
opuselis nris de hac re multa iam diximus
& qui ante nos dei eloquia tractauerunt des¬
milicudinibus sacrificioꝵ ueteris destam̃ti
tamquam umbris figuriso futurors. capie¬
se loquuti sunt. Hoc sane nec in ista breu¬
tate pretereundum ẽ. qd templum. sacm¬
tem. sacrificium. & alia quȩxumq ad hȩp
tinentia nisi uni uero deo deb̾i nossent. ui
falsi hoc ÷ demones qui sunt preuaricat
angłi. nunquam hȩc sibi a cultorib sui
quos decipiunt expetissent. Uerum hi
cum exhibentur deo scđm eius inspirat¬
nem ator doctrinam: uera religio ẽ. Ci.¬
demonibus sedm eoꝵ impiam suꝑbian
xia suꝑsticio. Q uaꝓpter qui xp̃ianalle¬
teras utriꝰq testamenti sciunt. ñ hoc eu¬
pant in sacrilegis ritib paganor. qd ci¬
truant templa. & instituant sacerdotu
re quis dubitet: Uerum cum his locan
sedib honorabili sublimitate ut a preci
ato ĩ molantib attendantur. ipsa simild̃

Expanded text:
opusculis nostris de hac re multa iam diximus opusculis nostris de hac re multa iam diximus et, qui ante nos dei eloquia tractauerunt, de similitudinibus sacrificiorum ueteris testamenti tamquam umbris figurisque futurorum copiose locuti sunt. Hoc sane nec in ista breuitate praetereundum est, quod templum, sacerdotem, sacrificium et alia quaecumque ad haec pertinentia nisi uni uero deo deberi nossent dii falsi, hoc est daemones, qui sunt praeuaricatores angeli, numquam haec sibi a cultoribus suis, quos decipiunt, expetissent. uerum haec cum exhibentur deo secundum eius inspirationem atque doctrinam, uera religio est, cemonibus secundum eorum impiam superbiam, noxia superstitio. quapropter qui Christianas litteras utriusque testamenti sciunt, non hoc culpant in sacrilegis ritibus paganorum, quod construant templa et instituant sacerdotia et carere quis dubitet? uerum tamen cum his locantur sedibus honorabili sublimitate, ut a precantibus atque immolantibus adtendantur, ipsa similitu
Abbreviated transcription (Latin):
ex primituus ouium obtulisse munus deo.
hine potius ẽẽ intelligendum quam sit res
antiqua sacrificium. qd ñ nisi uni uero dõ
offerri oportere ueraces & sacre littere ino¬
uent :⁊ ñ qd illȩ egeat deus. cum in eisddem
ipsis literis aꝑtissime scriptum sit dixi do¬
mino ds meus estu quoniam bonor meorꝵe
ñ eges: si qd̾ etiam in his uł acceptandis uel
repbandis uł ꝑcipiendis. ñ nisi homuinub
consulat. Nob eium ꝓdẽ colere deum: ñ ipli
deo. Cum ergo inspirat &s docet quom̃ colen¬
dus sit. ñ solum sua railla indigentia faci.
s nr̃a maxima utilitate. Significatrua sunt
autem omia talia sacrificia. & quarumda
rerum similitudines quib admoneri nos
oportet ad ea ipsa quor similitudines snt.
siue serutanda sine noscendia. siue recolenda
De quare quantum satis: disserenda. non
briuis sermo flagitandus ẽ: quo nune respõ¬
dere nob ꝓpositum ẽ. presertim ꝯuia in alus

Expanded text:
ex primitiuis ouium obtulisse munus deo, ex primitiuis ouium obtulisse munus deo, hinc potius esse intellegendum, quam sit res antiqua sacrificium, quod non nisi uni uero deo offerri oportere ueraces et sacrae litterae monent, non quod illo egeat deus, cum in eisdem ipsis litteris apertissime scriptum sit: Dixi domino: \'Deus meus es tu, quoniam bonorum meorum non eges\\ sed quod etiam in his uel acceptandis uel reprobandis uel percipiendis non nisi hominibus consulat. nobis enim prodest colere deum, non ipsi deo. cum ergo inspirat et docet, quo modo colendus sit, non solum sua nulla indigentia facit sed nostra maxima utilitate. significatiua sunt autem omnia talia sacrificia et quarundam rerum similitudines, quibus admoneri nos oportet ad ea ipsa, quorum similitudines sunt, siue scrutanda siue noscenda siue recolenda. de qua re, quantum satis est, disserenda non breuis sermo flagitandus est, quo nunc respondere nobis propositum est, praesertim quia in aliis
Abbreviated transcription (Latin):
religionis huius ꝑquam solam ueram salus
uera ueraciterq pͥmititur. nulli umquã
defuit qui dignus fuit⁊ & cui defuit. dignꝰ
ñ fuit: & ab exordio ꝓpagationis humane
usq in finem. quib dam ad premium. quibꝰ
dam ad iudicium predicatur. Ac ꝑhoc et
quib omnino annuntiata ñ est. ñ credit᷑
presciebantur: et quib ñ credituris tam̃
annunciata ẽ. in illors exemplo demonstrã¬
tur: Qibus autem credituris annunciatur.
hi regno cȩlor & scõrs angłors societati pre¬
am uideamus eam quȩ sequitur an
questionem : Accusant inquit ritus fa
croꝵ. hostias. thura & cetera quȩ tc̃ploꝵ
cultus exercuit. cum idem cultus ab iꝑ¬
sis inquit uel adeo quem colunt exors¬
⁊ ẽ temporibus priscis: cum inducitur
Edeus primiciis eguisse. huic responde¬
tur: quoniam ex illo scripturarum nr̃arũ
loco hȩc questio ꝓposita agnoscitur ubi
scriptum ẽ cam ex fructib terrȩ abel autẽ

Expanded text:
religionis huius, per quam solam ueram salus religionis huius, per quam solam ueram salus uera ueraciterque promittitur, nulli umquam defuit, qui dignus fuit, et, cui defuit, dignus non fuit. et ab exordio propagationis humanae usque isdam ad judicium praedicatur. Ac per hoc et quibus omnino annuntiata non est, non credituri praesciebantur; et quibus non credituris tamen annuntiata est, in illorum exemplum demonstrantur: quibus autem credituris annuntiantur, hi regno coelorum et sanctorum Angelorum societati prae16. Jam videamus eam, quae sequitur, quaestionem. Acrorum, hostias, tura et cetera, quae templorum cultus exercuit, cum idem cultus ab ipsis, inquit, uel a deo, quem colunt, exorsus est temporibus priscis, cum inducitur deus primitiis eguisse.\' Huic respondetur, quoniam ex illo scripturarum nostrarum loco haec quaestio proposita agnoscitur, ubi scriptum est Cain ex fructibus terrae Abel autem
Abbreviated transcription (Latin):
nec u̾b nec mniraclis suis credituros ẽẽ presci¬
ebat: neq enum incredibile ẽ tales fuisse tuẽ
omnes. quales ab eius aduentu usq ad hoc cẽpꝰ
tam multos fuisse atq eẽ miramur: ⁊ & tam̃
ab inicio generis humani alias oecultiꝰ alias
euidentius. sicut congruere temporib diui¬
uicus uisum ẽ. nec ꝓphari destitit. nec qui
in eum credent defuerunt ab adam usq ad
moy sen.& in ipso popło isrł quȩ speciali qͥ¬
dam misterio gensꝓphica fuit. et in aliis gen¬
tib ancequam uenusset in carne: Cum enm
ñnulli commemorantur in scĩs hebraieis li¬
bris iam ex tempore abrahȩ nec de styrpe
carnis eius. nec ex popło isrł. nec aduenticia
societate in poplo isrł. qui camen huiꝰ sacra¬
menti participes fuerunt: cur ñ credamus
etiam in ceteris hac atq illac gentibꝰ. alias
alios fuisse: quamius eos commemoratos
in eis dem auctoribꝰ non legamus: ĩta salus

Expanded text:
nec uerbis nec miraculis suis credituros esse praescinec uerbis nec miraculis suis credituros esse praesciebat? neque enim incredibile est tales fuisse tunc omnes, quales ab eius aduentu usque ad hoc tempus tam multos fuisse atque esse miramur. Et tamen ab initio generis humani alias occultius alias euidentius, sicut congruere temporibus diuinitus uisum est, nec prophetari destitit nec, qui in eum crederent, defuerunt ab Adam usque ad Moysen et in ipso populo Israhel,. quae speciali quodam mysterio gens prophetica fuit, et in aliis gentibus, antequam uenisset in carne. cum enim nonnulli commemorantur in sanctis Hebraicis libris iam ex tempore Abrahae nec de stirpe carnis eius nec ex populo Israhel nec aduenticia societate in populo Israhel, qui tamen huius sacramenti participes fuerunt, cur non credamus etiam in ceteris hac atque illac gentibus alias alios fuisse, quamuis eos commemoratos in eisdem auctoritatibus non legamus? ita salus
Abbreviated transcription (Latin):
quȩ aprudentib inuestigari possunt. hoc so¬
lum eis breuitatis grã in huius questionis
disputacione dicamus tunc uoluisse appa
nam suam. quando sciebat & ubi sciebat esse
qui ineũ fuerant credituri: his enim tempo¬
rib & his locis quib euangłium eiꝰ ñ ÷ predica¬
tum: cales omnes in eius predicatione fucuros
ẽẽ presciebat. quales ñ quidem omnes. s cam̃
multi in eius corporali presendia fuerunt: qͥ
in. eũ nec suscitatis ab eo mortuis credẽ uo¬
luerunt quales etiam nunc multos uidemꝰ.
cum tanta manifestacione de illo compleant᷑
na astucia resistere. quam tam clare ato ꝑspieue
camq subluni & sublimiter diffamate diuine
cedẽ auctoritati: quandiu paruus & infirmꝰ
ẽ intellectus hominis diuinȩ cedẽ ueritati:
Qͥd gͦ mirum sitam infidelib plenum orbẽ¬
terrarum. xp̃s priorib scłis nouerat. ut eis
apparere uł predicari merito nollet: quos

Expanded text:
quae a prudentibus inuestigari queunt, hoc soquae a prudentibus inuestigari queunt, hoc solum eis breuitatis gratia in huius quaestionis disputatione dicamus tunc uoluisse hominnam suam, quando sciebat et ubi sciebat esse, qui in eum fuerant credituri? his enim temporibus et his locis, quibus euangelium eius non est praedicatum, tales omnes in eius praedicatione futuros esse praesciebat, quales non quidem omnes sed tamen multi in eius corporali praesentia fuerunt, qui in eum nec suscitatis ab eo mortuis credere uoluerunt, quales etiam nunc multos uidemus, cna astutia resistere, quam tam clarae atque perspicuae, tamque sublimi et sublimiter diffamatae divinae credere auctoritati, quandiu parvus et infirmus est intellectus hominis divinae credere veritati. Quid ergo mirum, si tam infidelibterrarum Christus prioribus saeculis nouerat, ut eis apparere uel praedicari merito nollet, quos
Abbreviated transcription (Latin):
llatur unde ipsa ꝓuidentia reb consulit:
diaum dixerĩt ꝓpterea ñ semꝑ nec ubiq fuis¬
splii tagoricam disciplinam. quia phitagoras
omo fuit. neq hoc in potestate hab̃e potuit:
inquid ȩtiam hoc possunt dicere: eo ipso tẽpr̃
Unido fuit. & derrarum locis ubi illa philoso¬
Iuiuguit. om̃s qui eum potuerunt audire
sun crede sectariq uoluisse: ac ꝑhoc magis
lcnte potestatis fuisset phycagoras. ut ubi uel
quando uellet sua dogmata predicaret. ꝙ
t ętiam cum ea potestate suĩnam rerum
lihet. Proinde cum xp̃o non obiciant. qđ
l̾ hetriiam ñ omnes seeuntur: sentiunt
enim et ipsi nequaquam hoc recte obici posse.
uł sapientiȩ philosors. uł ipsi numini deors su¬
orsꝰ. quid respondebunt. si excepta illa alcitu¬
dine sapientiȩ & scientiȩ dei. ubi fortassis alird
diuinum consilium longe secretius lacet. sine
preiudicio ȩtiam aliarum forte causarum.

Expanded text:
dispertitur, unde ipsa prouidentia rebus consulit. dispertitur, unde ipsa prouidentia rebus consulit. Si enim dixerint propterea non semper nec ubique fuisse Pythagoricam disciplinam,. quia Pythagoras homo fuit neque hoc in potestate habere potuit, numquid etiam hoc possunt dicere eo ipso tempore, quando fuit, et terrarum locis, ubi illa philosophia uiguit, omnes, qui eum potuerunt audire, etiam credere sectarique uoluisse? ac per hoc magis, si tantae potestatis fuisset Pythagoras, ut, ubi uelquando uellet, sua dogmata praedicaret, et si haberet etiam cum ea potestate summam rerum nosceret. proinde, cum Christo non obiciant, quod eius doctrinam non omnes sequuntur, sentiunt enim et ipsi nequaquam hoc recte obici posse uel sapientiae philosophorum uel etiam numini deorum suorum, quid respondebunt, si excepta illa altitudine sapientiae et scientiae dei, ubi fortassis aliud diuinum consilium longe secretius latet, sine praeiudicio etiam aliarum forte causarum,
Abbreviated transcription (Latin):
nbus & signis. aliis audem nunc: & priꝰ occul¬
tus. postẽa manifestius: & priꝰ a paucioribus
posta a pluribꝰ una tamen eademq religio.¬
uer significatur &e seruatur. Nec nos eis obi¬
cinus qd alider numa pompilius deos colen¬
dossomanis instituit. ato aliter ab eis uł icał
inta colebantur. nec qd pytagoreis tempori¬
ius illa philosophia celebrata ẽ. quȩ antea uł
omuino ñ erat. uł in paucissimis eadem senci¬
entibꝰ. ñ tamen eodem ritu uiuentibꝰ. fortasse
licicibat. S utrum illi dis ueri colendi sint. &
utrum illa philosophia saluti animarũ aliqͥd
st: hoc cum eis agimus. hoc in questionem uo¬
mus. hoc disputando conuellimus. Desinat
Fobicere nob̃ qd omni secte & omĩ nomine̾ re¬
ligonis obici potest. Cum enuim ñ fortuitu la
iis diuina ꝓuidentia temꝑa ordinari fateant᷑.
udcuiq tempori aptum & oportunum sit.
limanum consilium pretergreditur: &s illinc

Expanded text:
nibus et signis aliis autem nunc et prius occulnibus et signis aliis autem nunc et prius occultius postea manifestius et prius a paucioribus post a pluribus una tamen eademque uera religio significatur et obseruatur. Nec nos eis obicimus, quod aliter Numa Pompilius deos colendos Romanis instituit, atque ab eis uel Italis antea colebantur, nec quod Pythagoreis temporibus illa philosophia celebrata est, quae antea uel omnino non erat uel in paucissimis eadem sentientibus non tamen eodem ritu uiuentibus fortasse latitabat, sed utrum illi dii ueri aut colendi sint et utrum illa philosophia saluti animarum aliquid prosit; hoc cum eis agimus, hoc in quaestionem uocamus, hoc disputando conuellimus. desinant igitur obicere nobis, quod omni sectae et omni nomini religionis obici potest. cum enim non fortuito labi sed diuina prouidentia tempora ordinari fateantur, quid cuique tempori aptum et opportunum sit, humanum consilium praetergreditur et illinc
Abbreviated transcription (Latin):
uniu̾sa natura: & cuiꝰ participatione om
rational anima fit beata. Itaq̃ ab exos
generis humani quic̃q in eũ credidetis
eumq ut cumq intellexerunt. et scđm all
precepta pie iusteq uixerunt. quandolibe .a
ubilibet fuer int: ꝑ eum ꝓculdubio salui fals
Sicut enim nos in eum credimus et apo pali
manentem. & qui in carne iam uenerit: sic i
eum credebant antiqui & apd patrem man¬
LEANT
ncarne uenturum. Nec quia ꝑtem¬
n uarietate nunc factum ad nunciat᷑.
c futurum prenuntiabatur: ideo fides
uuriata. uł salus ipsa diu̾sa ẽ. nec quia
Meademq res aliis atq aliis sacris cus
isperamentis uł ꝓphatur uł predicatur. idõ
ius & alias res. uł alias & alias salutes. opor
intelligi. Qͥd autem quando fiat. qd ad u¬
nam cundemq fidelium . &. pioꝵ libationem
ꝑtineat. consilium deo tribuamus: nob̾ obe¬
dientiam teneamus. Proinde aliis tunc nomi¬

Expanded text:
est uniuersa natura et cuius participatione omnis est uniuersa natura et cuius participatione omnis rationalis anima fit beata. Itaque ab eiordio generis humani quicumque in eum crediderunt eumque utcumque intellexerunt et secundum eius praecepta pie iusteque uixerunt, quando libet et ubi libet fuerint, per eum procul dubio salui facti sunt. sicut enim nos in eum credimus et apud patrem manentem et qui in carne iam uenerit, sic in eum credebant antiqui et apud patrem manentem in carne uenturum. nec, quia pro temporum uarietate nunc factum adnuntiatur, quod tunc futurum praenuntiabatur, ideo fides ipsa uariata uel salus ipsa diuersa est nec, quia una eademque res aliis atque aliis sacris et sacramentis uel prophetatur uel praedicatur, ideo alias et alias res uel alias et alias salutes oportet intellegi. quid autem quando fiat, quod ad unam eandemque fidelium et piorum liberationem pertineat, consilium deo tribuamus, nobis oboedientiam teneamus. proinde aliis tunc nomi
Abbreviated transcription (Latin):
celerantur quatinus fiat plurimũ refeit.
& humana exortetur. uł toleretur infirm
& diuina ñ oppugnet᷑ auctoritas: Iuã obi
cum xp̃m dicamus u̾bum dei ꝑ qd facta su
omnia. & ideo filium quia u̾bum. nec u̾bre
dictum atq transactum. s apud incomt¬
cabilem patrem incõmutabile ipsum. atd
incomutabiliter manens. sub cuiꝰ regina
uniu̾sa creatura sp̃uał & corporał ꝓ eonge¬
entia dempoꝵ locorsq ad ministratur. c̃ure
mod̾ande & gubnande. quid. quando. eit
festacionem congrius sacramentis prefigii¬
ret: & ipsis cemporib isrłitici regni. & deni
cum se in carne de uirgine accẽpta. mortilil
mortaliter demonstrauit. & deinceps usque
nunc cum implet omnia quȩ ꝑ ꝓpħas ante
predixit. & abhinc usq in finem sełi. qͦ scõs
ab impiis dirẽpturus est . &. sua cuiq retrib.¬
turus. idẽ ipse ÷ filius dei. patri coeterius
et incommutabił sapientia. ꝑ quam creatl

Expanded text:
celebrantur, quatenus fiat plurimum refert, quo celebrantur, quatenus fiat plurimum refert, quo et humana exhortetur vel toleretur infirmitas,  diuina non oppugnetur auctoritas. Quam ob rem cum Christum dicamus uerbum dei, per quod facta sunt omnia, et ideo filium, quia uerbum, nec uerbum dictum atque transactum sed apud incommutabilem patrem incommutabile ipsum atque incommutabiliter manens, sub cuius regimine uniuersa creatura spiritalis et corporalis pro congruentia temporum locorumque administratur, cuius moderandae et gubernandae quid quando et ubi nifestationem congruis sacramentis praefiguraret, et ipsis temporibus Israhelitici regni et deinde, cum se in carne de uirgine accepta mortalibus mortaliter demonstrauit, et deinceps usque nunc, cum implet omnia, quae per prophetas ante praedixit, et abhinc usque in finem saeculi, quo sanctos ab impiis dirempturus est et sua cuique retributurus, idem ipse est filius dei patri coaeternus et incommutabilis sapientia, per quam creata
Abbreviated transcription (Latin):
rum temporalium ac terrenarum quȩ scirẽt
certis temporibꝰ locisq congruere. in his ali¬
as. atq alias alibi. atq alibi alit̃. atq alit̾ sibi
uoluisse seruiri: cur hanc questionẽ ingert̃
religioni xp̃iane in qua nob ipsi ꝓ diis suis.
aut̃ respondẽ ñ possunt. aut si pͥossunt ĩ eo
ipso sibi ȩtiam ꝓ nr̃a religione respondeaus
ita nichil interẽe ꝓ diuersa tempor locoꝵ
congruentia. cum diu̾sis sacramentis colat.
si qd colitur scm̃ ẽ: sicut nichil inter ÷ ꝓ du̾s¬
lingarũ auditoꝵq congruentia. quam dui¬
sis sonis dicatur. si qd dr̃ uerum ẽ : dumhx
sane intersit ꝗd lingue sonos quibꝰ inter se
sua sensa communicent. ȩtiam homines pe¬
to quodam societatis instituere sibi possur
Qͥ b autem sacris diuinitati congruerent
luntadem dei secutisunt qui recte sapuer
quȩ omnino nunquam defuit ad salutẽ. u¬
ciȩ pietatiq mortaliũ. & si qua in aliis aco

Expanded text:
rum temporalium ac terrenarum, quae scirent rum temporalium ac terrenarum, quae scirent certis temporibus locisque congruere, in his alias atque alias alibi atque alibi aliter atque aliter sibi uoluisse seruiri, our hanc quaestionem ingerunt religioni Christianae, in qua nobis ipsi pro diis suis aut respondere non possunt aut, si possunt, in eo ipso sibi etiam pro nostra religione respondeant ita nihil interesse pro diuersa temporum locorumque congruentia, quam diuersis sacramentis colatur, si, qlinguarum auditorumque congruentia, quam diversis sonis dicatur, si quod dicitur verum est: dum hoc sane intersit, quod linguae sonos, quibus inter se sua sensa communicent, etiam homines pacto quodam societatis sibi instituere possunt; quibus autem sacris divinitati congruerent, voluntatem Dei secuti sunt qui recte sapuerunt. Quae omnino nunquam defuit ad salutem justitiae pietatique mortalium, et si qua in aliis atqu
Abbreviated transcription (Latin):
quȩ grã ñdum aduenientis xp̃i. uiduate sut̃
uso: in cesarum tempus: huic ꝓpositioni res¬
pondetur ut pͥmo ipsi dicant: utrum ꝓfuerĩt
hominib deors suor sacra: quȩ constat cer¬
tis temꝑibꝰ instituta: Que si negant aliquid
ꝓfuisse animarum saluti: nobcum ea destru¬
unt: & ẽẽ inania confitentur. Nos quidẽ etiã
ꝑuiciosa monstramus: s parui ñ est ut ipsi
interim priꝰ inania fateantur: Si uerꝰ ea de¬
fendunt. & sapienter atq utiliter asserunt in¬
stituta. quero quid actum sit de his qui ante
quam hȩc instituta eeñt. morte obierunt: hac
enim utiq salute atq utilitate fraudati sũt:
Si autem potuerunt aliomodo purgariꝰ cur
ñ idem modꝰ ꝑseuerauit in posteros: quid opꝰ
erat instituere nouitias consecrationes: quȩ
antiquitus ñ fuerunt: hic si dicunt deos qͥ¬
dem ipsos semꝑ fuisse. & ad libandos cultores
suos pariter ubiq ualuisse. s ꝑ uarietate re¬

Expanded text:
quae gratia nondum aduenientis Christi uiduatae sunt quae gratia nondum aduenientis Christi uiduatae sunt usque in Caesarum tempus? Huic propositioni respondetur, ut primo ipsi dicant, utrum profuerint hominibus deorum suorum sacra, quae constat certis temporibus instituta. quae si negant aliquid profuisse ad animarum salutem, nobiscum ea destruunt et esse inania confitentur. nos quidem etiam perniciosa monstramus; sed parum non est, ut ipsi interim prius inania fateantur. si uero ea defendunt et sapienter atque utiliter adserunt instituta, quaero, quid actum sit de his, qui ante, quam haec instituta essent, morte obierunt; hac enim utique salute atque utilitate fraudati sunt. si autem potuerunt alio modo purgari, cur non idem modus perseuerauit in posteros? quid opus erat instituere nouitias consecrationes, quae antiquitus non fuerunt? Hic si dicunt deos quidem ipsos semper fuisse et ad liberandos cultores suos pariter ubique ualuisse, sed pro uarietate re
Abbreviated transcription (Latin):
uiam dicit. grãm & ueritatem. in seq solo po¬
nit animis eredentibꝰ reditum: qͥd egerũt cot
scłors homines ante xp̃m: Ut diittam inqͥt
tempora ante lacium regnatum: ab ipso latio
quasi principium humnani hominis sumamꝰ.
In ipso lacio ante albam di cultisunt. In alba
eque religiones ritusq ualuere temploꝵ N õ
pauciorib scłis ipsa roma longo scłors tractu.
sine xp̃iana lege fuit. Qͥd inqͥd actum de tam
innumeris animis. quȩ omnino in culpa nul¬
la sunt: Siquidem his cui credi posset ñdum
aduentum suum hominib cõmodarat. orb
quoq cũ ipsa roma in ritibꝰ temploꝵ caluit:
Quare inquit saluator qui dictus ẽ. sese tot sclis
seouxit:s ne dicant inqͥt lege iudaica uetere
hominum curatum genus. longopost tp̃r lex
udeor apparuit ac inguit. angusta siria re¬
gione. postea uero ꝓrepsit etiam in fines italoᷤ.
s post cesarem gauum. aut certe ipso imꝑante:
Qͥd dr̃ actum de romanis animis uł latinis.

Expanded text:
uiam dicit, gratiam et ueritatem in seque solo ponit animis sibi credentibus reditum, quid egerunt tot saeculorum homines ante Christum? ut dimittam, inquit, tempora ante Latium regnatum, ab ipso Latio quasi principium humani nominis sumamus. in ipso Latio ante Albam dii culti sunt. in Alba aeque religiones ritusque ualuere templorum. non paucioribus saeculis ipsa Roma longo saeculorum tractu sine Christiana lege fuit. quid, inquit, actum de tam innumeris animis, quae omnino in culpa nulla sunt, si quidem is, cui credi posset, nondum aduentum suum hominibus commodarat? orbis quoque cum ipsa Roma in ritibus templorum caluit. quare, inquit, saluator qui dictus est, sese tot saeculis subduxit? sed ne dicant, inquit, lege Iudaica uetere hominum curatum genus, longo post tempore lex Iudaeorum apparuit ac uiguit angusta Syriae regione, postea uero prorepsit etiam in fines Italos sed post Caesarem Gaium aut certe ipso imperante. quid igitur actum de Romanis animis uel Latinis,
Abbreviated transcription (Latin):
usi diuinis atcestacionib compbatur. ꝓpt̃
umlibet hominẽ relinquere ñ debemꝰ: quia
inum ÷ confide in dño. quã confid̾e in ho¬
nne. Neq erum qd sine iniuria innocentiȩ
illius dixerim si peccauit cecilianus: ideo he¬
reditatem suam ꝑdidit. xp̃s. Facile ẽ homini.
u uera seu falsa de altero homine crede. sed
acrate impudentiȩ ẽ ꝓpter crimina homi
Squȩ orbi terrarum non possis ostend̾e com¬
lluonẽ orb̃ terrarum uelle damnare. Utrũ
rellanus a traditorib diuinoꝵ codicũ fue
rdinatus. nescio. ñ uidi: ab irumicis eius
Dderrarum orbe diffusam. cui ñ commu
pars donati. uniuersarum seripturarũ
testimonia consona uoce ꝓclamant. In semi¬
ne tuo benedicentur omnes gentes. lex dĩ dix̃.
ab ortu soł usq ad occasum sacrificiũ mun¬
dum offertur nomini meo. quoniam głifica¬
tum ÷ nomen meum in gentib: ꝑ ꝓpħã ds̃¬

Expanded text:
sed divinis attestationibus comprobatur, propter quemlibet hominem relinquere minime debemus. bonum est confidere in domino. quam confidere in homine. neque enim, quod sine iniuria innocentiae illius dixerim, si peccauit Caecilianus, ideo hereditatem suam perdidit Christus. facile est homini seu uera seu falsa de altero homine credere, sed sceleratae inpudentiae est propter crimina hominis, quae orbi terrarum non possis ostendere. communionem orbis terrarum uelle damnare. Utrum Caecilianus a traditoribus diuinorum codieum fuerit ordinatus, nescio; non uidi, ab inimicis eius toto terrarum orbe diffusam. cui non communicat pars Donati, uniuersarum scripturarum testimonia consona uoce proclamant. in semine tuo benedicentur omnes gentes, lex dei dixit: ab ortu solis usque ad occasum sacrificium mundum offertur nomini meo. quoniam glorificatum est nomen meum in gentibus, per
Abbreviated transcription (Latin):
dampnare̾ collegam absentem. qui uditio
eiis se presentare noluisset: cum hałiet
aliud quod posset audiri. Aut si dampna¬
ret cerce etiam ipsis scłarib iegibus penal
ustas et debitas lueret. Quod si gesta pro¬
consularia displicent: eccłiasticis cedite:
Omĩa uobis orline recitan̾t a sunt. An for¬
te non debuit romane eccłie melchiades epc

Expanded text:
uam collegam damnaret absentem, qui iudicio uam collegam damnaret absentem, qui iudicio eius se praesentare noluisset, cum haberet aliud, quod posset audiri, aut si damnaret, certe etiam ipsis saecularibus legibus poenas iustas et debitas lueret. Quod si gesta proconsularia displicent, ecclesiasticis cedite. omnia uobis ordine recitata sunt. an forte non debuit Romanae ecclesiae Melchiades epis