comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
tibi quęrendũ ẽ: unde malũ esse adulteriũ conuincas. M. Eo michi uidetur
malũ: qđ huiꝰ criminis hoĩes uidi sȩpe dampnari.A. Quid. ẜpter recte
facta nonne hoĩes plerũq dampnati sunt ⁊ Recense historiã. ne te ad alios
libros mitam. eam ipsam quȩ diuina auctoritate p̃cellit: iam inuenies
q̃m male de apłis & de om̃ib martyrib sentiamus. si placet nobis dãpnati¬
onẽ certũ indiciũ esse malefacti: cũ illi om̃s dampnatione digni ꝓpter con¬
fessionẽ suam iudicati sunt. Qmobrem si quicqͥd dampnatur᷑ malũ est.
malũ erat illo tempore credere in xp̃m. & ipsam confiteri fidem. Si autẽ
ñ om̃e malũ : qd dampnatur: quęre aliud. unde adulteriũ malũ esse do¬
ceas. M. Quid tibi respondeam: non inuenio. A. Fortassis gͦ ubido mad¬
ulterio malũ est. S dũ tu foris in ipso facto quod iam uideri potest malũ

Expanded text:
tibi quaerendum est, unde malum esse adulterium convincas. 7. E. Eo mihi videtur tibi quaerendum est, unde malum esse adulterium convincas. 7. E. Eo mihi videtur malum, quod hujus criminis homines vidi saepe damnari. A. Quid, propter recte facta nonne homines plerumque damnati sunt? Recense historiam, ne te ad alios libros mittam, eam ipsam quae divina auctoritate praecellit; jam invenies quam male de Apostolis et de omnibus martyribus sentiamus, si placet nobis damnationem certum indicium esse malefacti, cum illi omnes damnatione digni propter confessionem suam judicati sint. Quamobrem si quidquid damnatur malum est, malum erat illo tempore credere in Christum, et ipsam confiteri fidem: si autem non omne malum est quod damnatur, quaere aliud unde adulterium malum esse doceas. E. Quid tibi respondeam non invenio. 8. A. Fortassis ergo libido in adulterio malum est: sed dum tu foris in ipso facto quod jam videri potest, malum
Abbreviated transcription (Latin):
endũ ceuses. hoĩb iam ñ tantũ credẽ s intelligere cupientib⁊ Nam & ego ce¬
cũ ciedo & inconcusse credo. om̃ib ꝙ popłis atq gentib credendũ ẽẽ clamo
malũ esse adulteriũ. S nunc molimur id qd in fidem recepimus. &̃ in telliꝰ¬
gendo seue: ata tenere firmissimũ. Considera itaq qͣntũ potes. & renmn¬
tia iu quatiã ratione aduteriũ malũ esse cognoueris . M. hoc scio malum
c̃ẽ qd hoc ipse in uxore mea pati nollem. Qiuisqͥs autẽ alteri facit quod
sibi fieri ñ uult: male utiq facit. A. Quid si cusꝰpiam libido ea sit. ut uxorẽ
saa pbeat alteri. libent᷑ ꝙ ab eo corrũpi patiatur ⁊ in cuiꝰ uxorẽ uicissim cup̃
parem habere licentiã. nichil ne mali tͥ facere uidetur M. lmmo pluriniũ.
AAt iste ũ illa regula peccat: ñ enĩ id facit qđ pati nolit. Qmobrẽ aliud

Expanded text:
endum censes hominibus, jam non tantum credere, sed intelligere cupientibus? Nam et ego teendum censes hominibus, jam non tantum credere, sed intelligere cupientibus? Nam et ego tecum credo, et inconcusse credo, omnibusque populis0 atque gentibus credendum esse clamo, malum esse adulterium: sed nunc molimur id quod in fidem recepimus, etiam intelligendo scire ac tenere firmissimum. Considera itaque quantum potes, et renuntia mihi, quanam ratione adulterium malum esse cognoveris. E. Hoc scio malum esse, quod hoc ipse in uxore mea pati nollem: quisquis autem alteri facit quod sibi fieri non vult, male utique facit. A. Quid, si cujuspiam libido ea sit, ut uxorem suam praebeat alteri, libenterque ab eo corrumpi patiatur, in cujus uxorem vicissim parem cupit habere licentiam? nihilne mali facere tibi videtur? E. Imo plurimum. A. At iste non illa regula peccat: non enim id facit quod pati nolit. Quamobrem aliud
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑ quam fecit omĩa quȩ de nichilo facta sunt. Quib constitutis: ad
ris certe. unde male faciamus. Prius gͦ discutiendũ ẽ: quid sit malefac̾e.
Qua de re: tibi quid uideatur exꝓme. Quod si ñ potestotũ simul ure¬
uit uarbis cõprehende: saltim p̾articulatĩ malefacta ipsa cõmemo¬
rando sententiã tuam notam fac michi. U. adulteria. & nomicidia.
& sacrilegia. ut omittam cętera. quib enumerandis uł tẽpus. uel
nemoriã ñ suppetit: quis est cui ñ malefacta uideantur: A. Dic
gͦ pͥus. cur adulteriũ male fieri putes: an qr id facere lex uetatꝰ
IU Non sane ideo malũ est qr uetatur lege: s ideo uetatur le¬
ge qr malũ est. A. Quid si quispiam nos exagitet. exaggeroois de¬
lectationes adulterii. & quȩrens a nobis cur hoc malum. & dãp¬
natione dignũ iudicerius: Num ad auctoritatẽ legis confugi¬

Expanded text:
per quam fecit omnia, quae de nihilo facta sunt. Quibus constitutis, ad per quam fecit omnia, quae de nihilo facta sunt. Quibus constitutis, ad ris certe unde male faciamus: prius ergo discutiendum est quid sit male facere; qua de re tibi quid videatur exprome. Quod si non potes totum simul breviter verbis comprehendere, saltem particulatim malefacta ipsa commemorando, sententiam tuam notam fac mihi. E. Adulteria et homicidia et sacrilegia, ut omittam caetera, quibus enumerandis vel tempus vel memoria non suppetit, quis est cui non male facta videantur? A. Dic ergo prius, cur adulterium male fieri putes; an quia id facere lex vetat? E. Non sane ideo malum est, quia vetatur lege; sed ideo vetatur lege, quia malum est. A. Quid, si quispiam nos exagitet, exaggerans delectationes adulterii, et quaerens a nobis cur hoc malum et damnatione dignum judicemus; num ad auctoritatem legis confugi
Abbreviated transcription (Latin):
ñ paruo int̾uallo ꝑeccata ⁊eferantu. in dm̃. U. Id nunc plane abs te
dictũ est. qđ me cogitantẽ satis excrueiat: & qđ ad istam inqͥsitionem
coegit & traxit. AUirili amino esto: & crede qđ credis. Nichil enĩ credit᷑
meluis: &ẽ si causa lateat cur ita sit. Optime nanq de dõ estimare: ueris¬
simũ est pietatis exordiũ. Nec quisqͣm de illo optime existimat: qui
ñ euo omĩpotentẽ. atq ex nulla particula cõmutabilem credit: bonoꝵ
& omĩuo creatorẽ: quib est ipse prestantior. Rectorẽ ñ qͦ iustissimũ eoꝵ
om̃iuo quȩ creauit: nec ulla adiutũ esse natura in creando. quasi qui
ñ sibi sufficeret. Ex quo fit: ut de nichilo creauerit omĩa. De se auteo
ñ creauerit s genuerit. qđ sibi par esset: quẽ filiũ dĩ unicũ dicimts.
Quẽ cũ plamus enuntiare conamur: dĩ uirtutẽ & dĩ sapientiã nõĩamꝰ.

Expanded text:
non parvo intervallo peccata referantur in Deum. 5. E. Id nunc plane abs te non parvo intervallo peccata referantur in Deum. 5. E. Id nunc plane abs te dictum est, quod me cogitantem satis excruciat, et quod ad istam inquisitionem coegit et traxit. A. Virili animo esto, et crede quod credis: nihil enim creditur melius, etiamsi causa lateat cur ita sit. Optime namque de Deo existimare verissimum est pietatis exordium; nec quisquam de illo optime existimat, qui non eum omnipotentem, atque ex nulla particula commutabilem credit; bonorum etiam omnium creatorem, quibus est ipse praestantior; rectorem quoque justissimum eorum omnium quae creavit; nec ulla adjutum esse natura in creando, quasi qui non sibi sufficeret. Ex quo fit ut de nihilo creaverit omnia; de se autem non creaverit, sed genuerit quod sibi par esset, quem Filium Dei unicum dicimus, quem cum planius enuntiare conamur, Dei Virtutem et Dei Sapientiam nominamus,
Abbreviated transcription (Latin):
U age iam. qm̃ satis cogis ut fatear. ñ nos discere male facere: dic mͥ
unde inalefaciamus. A. eam q̃stionem moues quȩ me admodũ adolescen¬
tẽ uehementer exercuit: & fatigatũ in hereticos impulit atꝙ deiecit.
Quo casu ita fum afflictus. & tantis obrutus aceruis inaniũ fabulaꝵꝵ:
ut nͥ mͥ amor inueniendi ueri. opem diuinã impetrauisset. emergere
inde. atq ad ipsam pͥmam quęrendi ubertatẽ respirare non possem.
Et qm mecũ sedulo actum ẽ. ut ista q̃stione liberarer: eo tecũ agam or¬
dine quẽ secutus euasi. Aderit enĩ ds̃: & nos intelligere qđ credidimus
faciet. Prescriptũ enĩ ꝑ ꝓpħam gradũ qui ait. nͥ credideritis ñ intelligetis:
tenere nos bene nobis consci sumꝰ. Credimus autẽ ex uno dõ omĩã esse
quȩ sunt: & tam̃ ñ esse peccatoꝵ auctorẽ dm̃. Mouet autẽ animũ. si pec
cata ex his animab sunt qͣs ds̃ creauit. illȩ autẽ animȩ ex dõ: quomͦ

Expanded text:
 Age jam, quoniam satis cogis ut fatear non nos discere male facere, dic mihi unde male faciamus. A. Eam quaestionem moves, quae me admodum adolescentem vehementer exercuit, et fatigatum in haereticos impulit, atque dejecit. Quo casu ita sum afflictus, et tantis obrutus acervis inanium fabularum, ut nisi mihi amor inveniendi veri opem divinam impetravisset, emergere inde, atque in ipsam primam quaerendi libertatem respirare non possem. Et quoniam mecum sedulo actum est, ut ista quaestione liberarer, eo tecum agam ordine quem secutus evasi. Aderit enim Deus, et nos intelligere quod credidimus, faciet. Praescriptum enim per prophetam gradum, qui ait, Nisi credideritis, non intelligetis , tenere nos, bene nobis conscii sumus. Credimus autem ex uno Deo omnia esse quae sunt; et tamen non esse peccatorum auctorem Dquas Deus creavit, illae autem animae ex Deo, quomodo
Abbreviated transcription (Latin):
Aosdes om̃o a Qo ille qͥ uiste uiuit posset ne ita uiuere. nͥuid̾et qͦ inferiora
qͥb pãtiorib subdat. & qͣ paria sibimet copulet & qͣ ꝓpͥa suis qͥbꝙ distribu¬
at .u Non poss a. Q gͥ hec uidet. nũeũ negabis sãpient̾ uiuere: u. Non
qd̾ eligendũ eẽ nemo ambigit. nũ negari potest sapient̾ eligereli. Nul
loni negauetim .A. Cum gͦ ad id quod sapient̾ eligit conu̾tit animũ sapient̃ uas¬

Expanded text:
Quid? ille qui juste vivit, possetne ita vivere, nisi videret quae inferiora quibus potioribus subdat, et quae paria sibimet copulet, et quae propria suis quibusque distribuat? E. Non posset. A. Qui ergo haec videt, num eum negabis sapienter videre? E. Non quod eligendum esse nemo ambigit, num negari potest sapienter eligere? E. Nullo modo negaverim. A. Cum ergo ad id quod sapienter eligit convertit animum, sapienter u
Abbreviated transcription (Latin):
e paria parib cõparanda & ꝓpria suis qͥbq tribuenda. nonne facebe¬
tis esse uetissimũ. & tam mͥ qͣuam t atꝙ omib io uidentib p̃sto esse com¬
munit᷑: u. Assentior. A. Qd incorruptum meliꝰ esse corrupto. ec̃num tem¬
pali. inuiolabile uiolabili poteris negate: u. Quis potest: A. Hoc gͦ ue¬
rum potest quisq suum ꝓprium dicere. cum in cõmutabilit̾ contemplan¬
dum assit om̃ib q̃ hoc concẽplari ualente u. N ullꝰ hoc uere dixerit suũ
esse ꝓpͥum: cũ tam sit unum atq om̃ib cõmune qͣm uerum ẽ. A. Itẽ a cor¬
tuptione auertendũ animũ. atq ad in corruptionẽ conuertendũ ee id

Expanded text:
et paria paribus comparanda, et propria suis quibusque tribuenda, nonne fatebeet paria paribus comparanda, et propria suis quibusque tribuenda, nonne fateberis esse verissimum, et tam mihi quam tibi atque omnibus id videntibus praesto esse communiter? E. Assentior. A. Quid incorruptum melius esse corrupto, aeternum temporali, inviolabile violabili, poteris negare? E. Quis potest? A. Hoc ergo verum potest quisque suum proprium dicere, cum incommutabiliter contemplandum adsit omnibus qui hoc contemplari valent? E. Nullus hoc vere dixerit suum esse proprium, cum tam sit unum atque omnibus commune quam verum est. A. Item a corruptione avertendum animum, atque ad incorruptionem c
Abbreviated transcription (Latin):
mͦ utiq dubitauerim. Hoc gͦ uerum sic uides ut cogitationẽ tuam ꝙ̃ si m
non enunties: ego ꝓtsus ignoro. an ita ut intelligas & ame uidi posse hoc
uerum. tam & si michi abste ñ dicat᷑. E. Immo ita ut abste qͦq etiam
me in uito uidi posse ñ dubitẽ. &. Qd̃ gͦ unum uerum uidemꝰ. ambo
simguł mentib. nonne utriq nrm̃ cõmune ẽ: E. Mlanifestissime.
A.Item credo te ñ negare studendũ esse sapientie. atq hoc uerum ẽẽ. con¬
cedẽ u. Prorsus ñ dubito. A. Hoc item uerũ & unum ẽẽ. &e om̃ib qͣhoc
sciunt ad uidendũ esse cõmune. quamius unꝰquisq id nec mea. nec tua.
nec cuiꝰqͣm alt̾ius. s sua mente conspiciat. cũ id quod conspicitur oĩb
conspicientib cõmunit̾ presto sit. nunqͥd negate poterimꝰ.U Nui
lomꝰ. A. Item iuste esse uiuendũ. ded̾ora melioriorib esse subdenda.

Expanded text:
modo utique dubitaverim. Hoc ergo verum sic vides ut cogitationem tuam, quam si mihi modo utique dubitaverim. Hoc ergo verum sic vides ut cogitationem tuam, quam si mihi non enunties, ego prorsus ignoro? an ita ut intelligas et a me videri posse hoc verum, tametsi mihi abs te non dicatur? E. Imo ita ut abs te quoque, etiam me invito, videri posse non dubitem. A. Quod ergo unum verum videmus ambo singulis mentibus, nonne utrique nostrum commune est? E. Manifestissime. A. Item credo te non negare studendum esse sapientiae, atque hoc verum esse concedere. E. Prorsus non dubito. A. Hoc item verum, et unum esse, et omnibus qui hoc sciunt, ad videndum esse commune, quamvis unusquisque id nec mea, nec tua, nec cujusquam alterius, sed sua mente conspiciat, cum id quod conspicitur, omnibus conspicientibus communiter praesto sit, numquid negare poterimus? E. Nullo modo. A. Item, juste esse videndum, deteriora melioribus esse subdenda,
Abbreviated transcription (Latin):
uident & eligunt ad fruendũ. lux tamen ipsa una ẽ. inꝗͣ uidet & tenet qͦ fru¬
at᷑ uniuscuiꝰq intuentis aspectꝰ ita etiam si multa st̃ bona ea q̃ diuersa eqͥb
eligat qͥsq qd̃ uolet. idq uiuendo & tenendo ad fruendum sũmũ sibi bonũ
recte uereq constituat: fieri tamen potest ut lux ipsa sapientie inqͣ hec ui
aliqͥd ut non sit omib cõmunis una sapĩa etiam si multa & diu̾sa sint sũ¬
ma bona. S uellem scire an ita sit. Qd̾ enĩ concedimꝰ fieri posse ut ita sit.
non continuo ita esse concedimꝰ . A. Tenemꝰ interim esse sapientiã. s utrũ
sit cõmunis una omĩb. an singłi sapientias suas hãnt. seati aĩasł mntes fuas ħ ñdũ¬
imꝰ. E. Ita ẽ .. Qͥd hoc quod tenemꝰ. uł esse sapientiam. uł sapientes & beatos
esse om̃s homines uelle. ubi uidemꝰ: Nam hoc te uide̾ & uerũ esse: nullo

Expanded text:
vident et eligunt ad fruendum, lux tamen ipsa una est, in qua videt et tenet quo fruvident et eligunt ad fruendum, lux tamen ipsa una est, in qua videt et tenet quo fruatur uniuscujusque intuentis aspectus: ita, etiamsi multa sunt bona eaque diversa, e quibus eligat quisque quod volet, idque videndo et tenendo ad fruendum summum sibi bonum recte vereque constituat; fieri tamen potest ut lux ipsa sapientiae, in qua haealiquid, ut non sit omnibus communis una sapientia, etiamsi multa et diversa sint summa bona: sed vellem scire an ita sit. Quod enim concedimus fieri posse ut ita sit, non continuo ita esse concedimus. A. Tenemus interim esse sapientiam: sed utrum sit communis una omnibus, an singuli sapientes suas habeant, sicuti animas vel mentes suas, is. 28. A. Quid? hoc quod tenemus vel esse sapientiam, vel sapientes, et beatos esse omnes homines velle, ubi videmus? Nam hoc te videre, et verum esse nullo
Abbreviated transcription (Latin):
bitat qͥcqͥd illud ẽ ñ nͥ co adepto posse fieri homine̾ beatum S qͦmͦ mag¬
na questio ẽ. & longũ ser monem forte desid̾at: putemꝰ om̃mno tot sum¬
ma bona esse. qͦt sunt ipsȩ res diu̾sȩ quȩ a diu̾sis tanqͣm sũma bona appe¬
tunt᷑. Nũ ido seqͥt᷑. ut ipsa sapientia etiã ñ sit una cõmunis omĩb qͥa ea bona
quȩ in illa cernunt & eligunt homines. multa diu̾sa sc̃: Si eni hoc putas. po¬
tes & deluce solis dubitare quod una sit: qͥa multa & diuersa sunt quȩ inea
cernimꝰ. De qͥb multis: eligit qͥsq ꝓ uoluntate qͦ fruat᷑. ꝑ ocłoꝵ sensum. Qaliuᷤ
altitudinẽ montis alicuiꝰ intuet᷑ libent̾. & eo gaudet aspectu aliꝰ campi pla¬
nitiem. aliꝰ conuexa uallium : aliꝰ nemoꝵ uir iditatẽ. aliꝰ mobilem equalita¬
tem maris. alius heç omĩa. uł quedam hoꝵ simul pulchra confert adleti¬
ciam uiuendi. Sicut gͦ ista multa & diuersa ft̃ quȩ in luce solis homines

Expanded text:
bitat quidquid illud est, non nisi eo adepto posse fieri hominem beatum. Sed quoniam magna quaestio est, et longum sermonem forte desiderat, putemus omnino tot summa bona esse, quot sunt ipsae res diversae quae a diversis tanquam summa bona appetuntur: num ideo sequitur, ut ipsa sapientia etiam non sit una communis omnibus, quia ea bona, quae in illa cernunt et eligunt homines, multa et diversa sunt? Si enim hoc putas, potes et de luce solis dubitare quod una sit, quia multa et diversa sunt, quae in ea cernimus. De quibus multis elegit quisque pro voluntate quo fruatur per oculorum sensum: et alius altitudinem montis alicujus intuetur libenter, et eo gaudet aspectu; alius campi planitiem, alius convexa vallium, alius nemorum viriditatem, alius mobilem aequalitatem maris, alius haec omnia, vel quaedam horum simul pulchra confert ad laetitiam videndi. Sicut ergo ista multa et diversa sunt, quae in luce solis homines
Abbreviated transcription (Latin):
non &ẽ surgere ad qͣm miseriã iustę dãpnationis ꝑtinet ignorantia
& difficultas. qͣm patitur om̃is homo ab exordio natiuitatis suȩ. Nec
ab isto malo qiutisqm: nisi gr̃a dĩ lib̾atur. Quã miseriã pelagiani nolt̾
ex iusta dampnatione descendẽ: negantes originale peccatuo. Qm̃tus
ignorantia & difficultas eẽ si ẽẽnt hoĩs pͥmordia naturalia. nec sic cul¬
panduis. s laudandus ds̃ eẽt: sicut in eodẽ libro t̾cio disputauimus.
Q ue desputatio eontia manicheos nabenda est.qui ñ accipiunt scrip
tugas scas uet̾is istrum̃t in quib peccatũ originale nariitur. &e qͥcqͥd
inde in utt̾is apłicis legitur. decestabil ĩpudentia ĩmissũ fuisse conten¬
dent. a corruptorib scripturarꝵ. tanqͣm non fuerit ab apłis dictũ. Cont᷑
pelagianos autẽ hoc defendendũ est. qđ utraq scriptura cõmendat: qͣm se

Expanded text:
non etiam surgere. ad quam miseriam iustae damnationis pertinet ignorantia non etiam surgere. ad quam miseriam iustae damnationis pertinet ignorantia et difficultas, quam patitur omnis homo ab exordio natiuitatis suae, nec ab isto malo quisquam nisi dei gratia liberatur. quam miseriam Pelagiani nolunt ex iusta damnatione descendere negantes originale peccatum, quamuis, ignorantia et difficultas etiamsi essent hominis primordia naturalia, nec sic culpandus, sed laudandus deus esset, sicut in eodem libro tertio disputauimus. quae disputatio contra Manicheturas sanctas Veteris Instrumenti, in quibus peccatum originale narratur; et quidquid inde in Litteris apostolicis legitur, detestabili impudentia immissum fuisse contendunt a corruptoribus Scripturarum, tanquam non fuerit ab Apostolis dictum. Contra Pelagianos autem hoc defendendum est, quod utraque Scriptura commendat, quam se
Abbreviated transcription (Latin):
qͥmur de illa scilicet in qua homo factus ẽ. loqͥmur. Ecce qͣm longe an¬
te qͣm pelagiana heresis extitisset sic disputauimꝰ: uelut iam contra il¬
los disputareinꝰ. Cũ eñ omĩa bona dicerent᷑ ex dõ. id.ẽ. & magna. &
media. & minima: in medus quide bonis inuenit᷑ libeꝵꝵ uoluntatis
arbitriũ. qr & male illo possulnꝰ uti: s tam̃ tale ẽ. ut sine illo recte ui¬
uere nequeamus. Bonus autẽ usus eiꝰ iam uirtus ẽ: quȩ in magnis
reꝑitur bonis. quib male uti nullus potest. Ꝙ qr om̃ia bona sic̾ut die¬
tũ est. & magna. & media. & minima ex dõ sunt. sequit᷑ ut ex dõ sit
&̃ bonus usus ubere uoluntatis. qui uirtus ẽ. & in magnis numeratur
bonis. Deinde dictũ est ex qua miseria peccantib iustissime inflic¬
ta. lib̾at dĩ gr̃a. qua sponte homo id. ẽ. ubero arbitrio cadere potuit.

Expanded text:
quimur, de illa scilicet, in qua homo factus est, loquimur. Ecce tam . longe, anquimur, de illa scilicet, in qua homo factus est, loquimur. Ecce tam . longe, antequam Pelagiana heresis extitisset, sic disputauimus, uelut iam contra illos disputaremus. cum enim bona dicerentur ex deo, id est et magna et media et minima, in mediis quidem bonarbitrium, quia et male illo uti possumus; sed tamen tale est, ut sine illo recte vivere nequeamus. Bonus autem usus ejus, jam virtus est, quae in magnis reperitur bonis, quibus male uti nullus potest. Et quia bona, et magna, et media, et minima, ex Deo sunt, sequitur ut ex Deo sit etiam bonus usus liberae voluntatis, qui virtus est, et in magnis numeratur bonis. deinde dictum est, ex qua miseria peccantibus iustissime inflicta liberet dei gratia, quia sponte homo, id est libero arbitrio, cadere potuit,
Abbreviated transcription (Latin):
uidendo & ñ ualendo ẽẽ qualẽ debere ẽẽ se uidet: pęnã istã ẽẽ qͥs dubi¬
tet: Om̃is autẽ pęna si iusta ẽ. peccati pęna ẽ: & suppliciũ nominatur.
te: hõi imposita ẽ. Porro qr de om̃ipotentia dĩ & iusticia dubitare dementis ẽ
iusta ẽ hȩc pena ÷ & ꝓ peccato aliquo pendit᷑ Non eiũ qͥsqͣm iniustꝰ dominator
aut surriꝑe hoĩem potuit uelut ignoranti dõ: aut extorquere inuito tanqͣm
inualidiori. uł t̾rendo. uł conturbando: ut hoĩem iniusta pęna cruciaret.
Relinqͥtur gͦ: ut hec pęna iusta. de dãpnatione hõis ueniat. Et alio loco.
approbare inqm falsa ꝓ ueris ut erret muitus. & resistente atq torquenle
dolore carnalis iunculi ñ posse a libidinosis oꝑib tẽꝑare: ñ est natura in¬
stitut hoĩs. s pęna dampnati. Cũ autẽ de illa uoluntate recte faciendi lo¬

Expanded text:
uidendo et non ualendo esse, qualem debere esse se uidet. poenam istam esse quis dubiuidendo et non ualendo esse, qualem debere esse se uidet. poenam istam esse quis dubitet ? omnis autem poena; si iusta est, peccati poena est et supplicium nominatur. te homini inposita est. porro quia de omnipotentia dei et iustitia dubitare dementis est, iusta haec poena est et pro peccato aliquo penditur. non enim quisquam iniustus dominator aut subripere hominem potuit uelut ignoranti deo aut extorquere inuito tamquam inualidiori uel terrendo uel conturbando, ut hominem iniusta poena cruciaret. relinquitur ergo, ut haec poena iusta de damnatione hominis ueniat. et alio loco: adprobare, inquam, falsa pro ueris, ut erret inuitus, et resistente atque torquente dolore carnalis uinculi non posse a libidinosis operibus temperare non est natura instituti hominis, sed poena damnati. cum autem de uoluntate recta faciendi lo
Abbreviated transcription (Latin):
Ait enĩ apłs. Muericordiã consecutꝰ sũ. qr ignoralis feci. Ait & ꝓpħa. Belicta ui¬
uentutis & ignorantiȩ meȩ: ne memineris. Sunt &̾ necessitate facta ĩpbanda
ubi uult homo recte facere & ñ potest. Nam unde st̃ uiȩ uoces. ñ enĩ qđ uo¬
io facio bonũ. s qđ odi malũ hoc agõ ⁊ & illud. uelle adiacet michi. ꝑficere
autẽ bonũ ñ inuenio. ⁊ illd̾ caro concupiscit adu̾sus sp̃m. sp̃s autẽ adu̾sus carnẽ.¬
hec enĩ sibi inuice ꝗdu̾santur. ut ñ ea quȩ uultis faciatis: S hȩc omnia ho¬
minũ sunt. ex illa mortis dampnatione uenientiũ. Nam si non est ista penaho¬
minis s natura: nulla ista peccata sunt. Si enĩ non recedit᷑ ab eo. qͦnatu¬
ralit̾ factus ẽ. itti ut melius ẽẽ ñ possit: ea quȩ debet facit cũ hȩc facit.
Si autẽ bonus ẽẽt homo: alit̾ ẽẽt. S⁊ alit̾ ẽẽt. nunc autẽ qr ita ẽ. non ẽ. bonꝰ.
nec nabet in potestate ut bonus sit. siue ñ uidendo qualis ẽẽ debeat siue

Expanded text:
ricordiam consecutus sum, quia ignorans feci; ait et propheta: delicta iuuentutis et ignorantiae meae ne memineris. sunt etiam necessitate facta inprobanda, ubi uult homo recte facere et non potest. nam unde sunt illae uoces: non quod uolo facio bonum, sed quod odi malum, hoc ago; et illud: uelle adiacet mihi, perficere autem bonum non; et illud: caro concupiscit aduersus spiritum, spiritus autem adueHaec enim sibi invicem adversantur, ut non ea quae vultis faciatis . Sed haec omnia hominum sunt, ex illa mortis damnatione venientium. Nam si non est ista poena hominis, sed natura, nulla ista peccata sunt. Si enim non receditur ab eo modo quo naturaliter factus est, ita ut melius esse non possit, ea quae debet facit, cum haec facit. Si autem bonus homo esset, aliter esset. Nunc autem, quia ita est, non est bonus, nec habet in potestate, ut bonus sit, siue non uidendo, qualis esse debeat, siue
Abbreviated transcription (Latin):
lentes scđm suȩ ĩpietatis eriorẽ. manichei enĩ st̃. ũnitabilẽ qͣnͣdã & dõ coȩt̾nã intro¬
rduẽe naturã mali. De gr̃a uͦ dĩ qua suos electos sic p̃destinauit. ut eoꝵ qͥ iam in
eis uitunt᷑ libero arbitrio ipse &̃ p̃paret uoluntates: nichil in his libris disputatũ
ẽ ꝓpt̃ haue ꝓpositã astionẽ. Ubi autẽ meidit locus ut huiꝰ gre cõmemoratio fi¬
eiet tnseunter cõmemorata ẽ: ñ quasi inde ageretur oꝑosa ratiocinatione
defensa. Aliud ẽ. enĩ q̃rere unde sit malũ: & aliud ẽ. qͣrere unde redeatur ad
p̾stinũ uł ad maius ꝑueniat᷑ bonũ. Quappt̾ noui heretici pelagiam. qui
libeꝵ sio assert uoluntatis arbitriũ. ut grẽ dĩ ñ relinqͣnt locũ qͣndoqͥdem

Expanded text:
lentes secundum suae inpietatis errorem — Manichei enim sunt — inmutabilem quandam et deo coaeternam introlentes secundum suae inpietatis errorem — Manichei enim sunt — inmutabilem quandam et deo coaeternam introducere naturam mali. de gratia uero dei, qua suos electos sic praedestinauit, ut eorum, qui iam in eis utuntur libero arbitrio, ipse etiam praeparet uoluntates, nihil in his libris disputatum est propter hoc proposita quaestione. ubi autem incidit locus, ut huius gratiae commemoratio fieret, transeunter commemorata est, non, quasi inde ageretur, operosa ratiocinatione defensa. aliud est enim quaerere, unde sit malum, et aliud est quaerere, unde redeatur ad pristinum uel ad maius perueniatur bonum. Quapropter noui heretici Pelagiani, qui liberum sic asserunt uoluntati
Abbreviated transcription (Latin):
¶T uin adniue nome demoraiem. uoluimꝰ disputando q̃rere unde sit
nmalũ E eomiodo disputauimꝰ: ut si possemꝰ id qđ de hac re diuino
Aauefontati suhditi credebamꝰ. &̃ ad intelligentiã nr̃am qutu diserend
opitulance do agere possemꝰ: incio considata & ꝑtractata ꝑduceret.
Et q̃ñi constitie uit nos diligent̃ ratione discussa. malũ ñ exortũ nisi ex lberos
ones qs uł enodare ñ pocerã. uł longã sermorinationẽ in p̾senti reqͥrebant: ita
differtit᷑ ut ex utͣq parte. uł ex om̃ib earedẽ q̃stionũ partib in quib nͥ appa¬
nene qͥa pociꝰ congrueret ueritati: ad hoc tam̃ ratiocinatio nr̃a coneludetur ut qđ¬
nhet eoꝵ utrũ e̾et̾. laudandus crederetur. uł &̾ ostendetur d̾s. Propt̾ eos qͥipe
difputatio illa suscepta ẽ. qͥ negant ex ubero ͥ arbitrio uolunꝰtatis mali originẽ
duci & dm̃ si ita est creatorẽ om̾iũ naturtꝵ culpandũ eẽ contendt̃ eomodo uo¬

Expanded text:
um adhuc Romae demoraremur, noluimus disputando quaerere, unde sit malum, et eo modo disputauimus, ut, si possemus, id quod de hac re diuinae auctoritati subditi credebamus etiam ad intellegentiam nostram, quantum disserendo opitulante deo agere possemus, ratio considerata et pertractata perduceret. et quoniam constitit inter nos diligenter ratione discussa malum non exortum nisi ex libero ones, quas uel enodare non poteram uel longam sermocinationem in praesenti requirebant, ita differrentur, ut ex utraque parte uel ex omnibus earundem quaestionum partibus, in quibus non apparebat, quid potius congrueret ueritati, ad hoc tamen ratiocinatio nostra concluderetur, ut, quodlibet eorum uerum esset, laudandus crederetur uel etiam ostenderetur deus. propter eos quippe disputatio illa suscepta est, qui negant ex libero uoluntatis arbitrio mali originem duci et deum, si ita est, creatorem omnium naturarum culpandum esse contendunt, eo modo uo
Abbreviated transcription (Latin):
media bona st̃. Uiitutib nemo male utit᷑. Cet̾is autẽ bonis. id ẽ medus
& minimis: ñ solũ bene. s &̃ male quisq ut potest. & idea uirtute ne¬
mo male utitur. qr opus uirtutis ẽ. bonus usus istoꝵ: quib dẽ ñ bene
uti possumꝰ. Nemo autẽ bene utendo: male utit ir. Quare eũ habundan¬
tia &e magnitudo bonitatis łi ñ solũ magna s cẽ media de minima bona
ẽẽ p̃stit̾it. magis gͦ laudanda ẽ. bonitas eius in magnis qm in medus & ma¬
gis in medus qmͣ in minimis bonis. s magis in om̃ib qͣmͣ si ũ om̃ia tͥbuisset¬
& alio loco. Tu tantũ inqͣm pietate inconcussa tene. ut nullũ tibi bonũ
uł sentienti. uł intelligenti. uł quo quomͦ cogitanti occurrat. qđ ñ sit
ex dõ. Itemq alio loco dixi. S qm̃ ñ sicut sponte homo cecidit: ita

Expanded text:
 ceteris autem bonis, id est mediis et minimis, non solum bene sed etiam male quisque uti potest. et ideo uirtute nemo male utitur, quia opus uirtutis est bonus usus istorum, quibus etiam non bene uti possumus; nemo autem bene utendo male utitur. quare abundantia et magnitudo bonitatis dei non solum magna sed etiam media et minima bonaesse praestitit. Magis laudanda est bonitas ejus in magnis, quam in mediis; et magis in mediis, quam in minimis bonis: sed magis in omnibus, quam si non omnia tribuisset . Et alio loco: Tu tantum, inquam, pietatem inconcussam tene, ut nullum tibi bonum, vel sentienti, vel intelligenti, vel quoquo modo cogitanti occurrat, quod non sit ex Deo. It
Abbreviated transcription (Latin):
nam̃ puto ut ñ uideam quid in homine possit esse pstantius: nec ullomͦ
diori im aliqͣm intelligentiã malam esse posse. A. Quid. cũ docet᷑ quisq. si
non intesligat. pot̾it ne tibi doctus uideri U. Om̃ino ñ pot̾it. A. di ergo
om̃s intelligentia bona est. nec quisqͣm qui ñ intelligit discit om̃is quͦs
discit bene facit. Om̃is enĩ qui discit intelligit: & om̃is qui intelligit benefa¬
cit Quisqͥs gͥ querit auctorem ꝑ quẽ discius aliquid: auctorẽ ꝓfecto ꝑ¬

Expanded text:
nam puto, ut non videam quid in homine possit esse praestantius; nec ullo modo nam puto, ut non videam quid in homine possit esse praestantius; nec ullo modo dixerim aliquam intelligentiam malam esse posse. A. Quid? cum docetur quisque, si non intelligat, poteritne tibi doctus videri? E. Omnino non poterit. A. Si ergo omnis intelligentia bona est, nec quisquam qui non intelligit, discit; omnis qui discit, bene facit: omnis enim qui discit, intelligit; et omnis qui intelligit, bene facit: quisquis igitur quaerit auctorem, per quem aliquid discimus, aucto
Abbreviated transcription (Latin):
aliud aliquid sit: illud certe manifestũ est. qm̃ disciplina bonũ est. & ã
discendo dicta ẽ: ⁊ disciplina mala di̾ci om̃io ñ posse. Si enĩ discuntur. disci¬
erit bonũ. Bonũ ẽ. autẽ: ut ipse concedis. ⁊on gͥ discuntur: mala & frus¬
tra illũ a quo male facere discius quęris. Aut̃ u discuntur malautã¬
da ũ facienda discuntur. Ex quo. male facere nichil ẽ: nisi a disciplnia deuia¬
re.I. Prorsusegͦiduas disciplinas esse pato. Unam ꝑ qmͣ bene facere. atiã
ꝑ qͣm maie facei̾e discimus. S cũ quȩreres utrũ disc̾tplina bonã essec: ipsi
boni amor intentionẽ meam rapuit: ut illam disciplinã intuerer. quę
benefaciendi ẽ: ex quo bonũ esse respondi. Nunc auite aminoneo ex
aliam: qͣm ꝓculdubio malũ esse confirmo. & cuius auctnem orcee
A. Saltem intelligentiã non nisi bonũ putas: U. Istam plane ita bo¬

Expanded text:
aliud aliquid sit, illud certe manifestum est, quoniam disciplina bonum est, et a aliud aliquid sit, illud certe manifestum est, quoniam disciplina bonum est, et a discendo dicta est disciplina, mala disci omnino non posse. Si enim discuntur, diserit bonum; bonum est autem, ut ipse concedis: non igitur discuntur mala, et frustra illum a quo male facere discimus, quaeris; aut si discuntur mala, vitanda non facienda discuntur. Ex quo male facere nihil est, nisi a disciplina deviare. 3. E. Prorsus ego duas disciplinas esse puto; unam per quam bene facere, aliam per quam male facere discimus. Sed cum quaereres utrum disciplina bonum esset, ipsius boni amor intentionem meam rapuit, ut illam disciplinam intuerer, quae bene faciendi est, ex quo bonum esse respondi: nunc autem admoneor esse aliam, quam procul dubio malum esse confirmo, et cujus auctorem requiro. A. Saltem intelligentiam non nisi bonum putas? E. Istam plane ita bo
Abbreviated transcription (Latin):
lus sui malefacti auctor ẽ. Unde si dubitas: illud attende qđ sup̃dictũ ẽ
malefacta iusticia dĩ uindicari. Non enĩ iuste uindicarentur. nisificiei
uoluntate. M. Nescio utrũ quisqͣm peccet: qui ñ didicerit. Quod si uerx
ẽ̃ quisuã ille sit a quo peccare didicerimꝰ inquiro. . Aliqͥd boni eristi¬
mas esse discipliuã: u. Immo plurimũ. Quis audeat dicere malũ esse
disciplinã: A. Quid si nec bonũ nec malũ est: u. Michi bonũ udecur
A. Bene sane. Siquidẽ scientia ꝑ illam datur aut excitatur: nec quisqm
nisi ꝑ disciplinam aliquid discit. Antu aliter putas: V. Ego ꝑ disciplinam ñ
nisi bona disci arbitror .A. Uide gͦ ne ñ discantur mala. Nam clisciplina ñ nisi
a discendo dicta ẽ. U. Unde gͦ ab hõie fiuut si ñ discunt᷑: A. Eo fortasse
quod se a disciplina. id.ẽ. a discendo au̾tit. atq abalienat. S siue hoc siue

Expanded text:
lus sui malefacti auctor est. Unde si dubitas, illud attende quod supra dictum est, lus sui malefacti auctor est. Unde si dubitas, illud attende quod supra dictum est, malefacta justitia Dei vindicari. Non enim juste vindicarentur, nisi fierent voluntate. 2. E. Nescio utrum quisquam peccet, qui non didicerit: quod si verum est, quisnam sit ille a quo peccare didicerimus, inquiro. A. Aliquid boni existimas esse disciplinam? E. Quis audeat dicere malum esse disciplinam? A. Quid, si nec bonum nec malum est? E. Mihi bonum videtur. A. Bene sane; siquidem scientia per illam datur aut excitatur, nec quisquam nisi per disciplinam aliquid discit: an tu aliter putas? E. Ego per disciplinam non nisi bona disci arbitror. A. Vide ergo ne non discantur mala: nam disciplina, nisi a discendo non dicta est. E. Unde ergo ab homine fiunt si non discuntur? A. Eo fortasse quod se a disciplina, id est a discendo avertit atque abalienat: sed sive hoc, sive
Abbreviated transcription (Latin):
IC michi queso te: utrum ds̃ non sit auctor mal
A. Dicam: si planũ feceris de quo malo quęras. duob emor
modis appellare malũ solemus: uno. cum male quemq fe¬
cisse dicimus: alio cũ mali auqͥd ee̾ ꝑpessũ. W. De utroq scire
cupio. A. At si dm̃ bonũ esse nosti. uł credis. neq enĩalit̾
fas est: male ñ facit Rursus si dm̃ iustũ fatenur. nam
& hoc negare sacrilegum est. ut bonis p̃mia ita supplicia
malis tribuit: quȩ utiq supplicia patientib mala sunt. Q mobrẽ si nemo
iiuste pęnas luit. quod necesse est credamus. qͣndoquidẽ diuina. ꝓu¬
dentia nec uniuersũ regi credinus: illus pͥmi generis maioꝵ nullomod
huiꝰ autẽ sed̾ĩ auctor est dͦs. U. Est gͦ alius auc̾tor illius inali cu qm̃a
non esse cõꝑtum est A. Est certe non enĩ nullo auctore fieri posset
Si autẽ qͦris qͥs̃ã iste sit: dici ñ potest. Non enĩ unꝰ aliqͥs ẽ: s quisq ma¬

Expanded text:
ic mihi, quaeso te, utrum Deus non sit auctor mali? AUGUSTINUS: Dicam, si planum feceris de quo malo quaeras. Duobus enim modis appellare solemus malum: uno, cum male quemque fecisse dicimus; alio, cum mali aliquid esse perpessum. E. De utroque scire cupio. A. At si Deum bonum esse nosti vel credis, neque enim aliter fas est, male non facit: rursus, si Deum justum fatemur, nam et hoc negare sacrilegum est, ut bonis praemia, ita supplicia malis tribuit; quae utique supplicia patientibus mala sunt. Quamobrem si nemo injuste poenas luit, quod necesse est credamus, quandoquidem divina providentia hoc universum regi credimus, illius primi generis malorum nullo modo, hujus autem secundi auctor est Deus. E. Est ergo alius auctor illius mali, cujus Deum non esse compertum est? A. Est certe: non enim nullo auctore fieri posset. Si autem quaeris quisnam iste sit, dici non potest: non enim unus aliquis est, sed quisque ma
Abbreviated transcription (Latin):
re. Diximꝰ qͥppe in scdo ubro ñ solũ magna s ce̾ minima bona ñ ẽẽ posse. nͥ
ab illo a quo omĩa bona st̃: hoc ẽ. dõ. & paulopꝰ. Uirtutes inqͣm qͥb recte

Expanded text:
re. diximus quippe in secundo libro non solum magna sed etiam minima bona non esse posse nisi re. diximus quippe in secundo libro non solum magna sed etiam minima bona non esse posse nisi ab illo, a quo sunt omnia bona
Abbreviated transcription (Latin):
& paulopͦ. Qͥs inꝗͣ peratin eo qđ nuliomodo caueri potest ⁊ Peccatur aurẽ.Caue¬
ri gͥ potest. Quo testimonio meo in quoda lbro suo pelagius usus est
Cui libro cũ respondissẽ: titulũ libri mei ẽẽ̾ uolui. de natura & gr̃a. In his
atq huiꝰmodi uerbis meis. qr gr̃a dĩ cõmemorata ñ est. de qua tt̾ ñ agebat᷑
putant pelagiani uł putare posst̃. suã nos tenuisse sententiã. S frustra hoc
suꝑet adiuuetur recte pie q uiui a mortalib ñ potest. ẜt hoc diuinũ bene¬
ficiũ quo uberat᷑ nͥ eam p̾ueniret: iam meritis eiꝰ daretur & ñ ẽẽt grãtia:
quȩ utiq gratis datur. Quod in aliis opuscuł nr̃is satis egimꝰ: istos inimicos
huiꝰ gr̃ȩ. nouos hereticos repellentes. Quanuis & in his libris qͥ ñ contͣ illos
om̃ino. qͥppe illi nondũ erant. s contͣ manicheos conscripti st̃ de ubero arbi¬
trio: ñ omĩmodo de ista dĩ gr̃a reticuimꝰ. qͣm nefanda ĩpietate conant᷑ aufer¬

Expanded text:
 post: quis, inquam, peccat in eo, quod nullo modo cauere potest? peccatur autem: caueri igitur potest. quo testimonio meo in quodam libro suo Pelagius usus est. cui libro cum respondissem, titulum libri mei esse uolui : de natura et gratia. In his atque huius modi uerbis meis, quia gratia dei commemorata non est, de qua tunc non agebatur, putant Pelagiani uel putare possunt suam nos tenuisse sententiam. sed frustra hoc superet, adiuuetur, recte pieque uiui a mortalibus non potest. et hoc diuinum beneficium, quo liberatur, nisi eam praeueniret, iam meritis eius daretur et non esset gratia, quae utique gratis datur. quod in aliis opusculis nostris satis egimus istos inimicos huius gratiae, nouos hereticos, refellentes, quamuis in his libris, qui non contra illos omnino — quippe illi nondum erant — sed contra Manicheos conscripti sunt de libero arbitrio, non omni modo de ista dei gratia reticuimus, quam nefanda inpietate conantur aufer
Abbreviated transcription (Latin):
mubea in his tibris dixi ꝓ libero arbitrio: quȩ illiꝰ disputationis causa
poicebat Sixi qͥppe in pͥmo libro. malefacta iusticia dĩ uindicari. & addidi.
Non enĩ iuste uindicarent᷑: nisi fierent uoluntate. Itẽ cũ ipsã bonã
uoluntatẽ. taͣ magnũ bonũ ẽẽ monstrarẽ. ut om̃ib corporis & ext̾nis
donis merito antepon̾et᷑ dixi. Uides gͥ iam ut existimo. in uolunta¬
te nr̃a ẽẽ constitutũ: ut hoc uł fruamur. uł careamus tanto & tã uͦ
bono. Quid enĩ tã in uoluntate. qm ipsa uoluntas sita ẽ ⁊ Et alio loco.
Quid gͦ cause ẽ. inqͣm cur dubitandũ putemꝰ. &̃ si nunꝗͣ antesapientes
fuinꝰ ⁊ uoluntate nos tam̃ laudabilẽ & beatã uitã: uoluntate turpẽ

Expanded text:
multa in his libris dixi pro libero arbitrio, quae illius disputationis causa poscebat. dixi quippe in primo libro male facta iustitia dei uindicari et addidi: non enim iuste uindicarentur, nisi fierent uoluntate. item cum ipsam bonam uoluntatem tam magnum bonum esse monstrarem, ut omnibus corporis et extraneis bonis merito anteponeretur, dixi: uides igitur iam, ut existimo, in uoluntate nostra esse constitutum, ut hoc uel fruamur uel careamus tanto et tam uero bono; quid enim tam in uoluntate quam ipsa uoluntas sita est? et alio loco: quid ergo causa est, inquam, cur dubitandum putemus, etiamsi numquam antea sapientes fuimus, uoluntate nos tamen laudabilem et beatam uitam, uolun
Abbreviated transcription (Latin):
gͦ hic om̃e olus. om̃e olerũ genꝰ: ita & illic om̃is homines om̃e hominũ genꝰ i utelligere
possumꝰ Et quocunq alio mͦ intelligi potest. dũ tñ credere ñ cogam̃ aliquid omnipo-¬
tentẽ dm̃ uoluisse fieri. factũq ñeẽ. qͥ sine ulł ambiguitatib incelo ⁊ int̾ra. ficut ue¬
ritas cantat. omĩa q̃cunq uoluit fecit: ꝓfecto face̾ noluit. qd̾cunq non fecit: euii¬
Ua ꝓpt̾ etiam pͥmũ hominẽ deus inea silute inqua conditꝰ erat custodire uo-¬
luisset. eũq oportuno tẽpore pͦ genitos filios sine int̾positione mortis ad meliora
ꝑducerẽt. ubi iam ñ solũ peccatũ cominute̾. s nec uoluntatẽ posset habere pecem¬
dĩ si adꝑmanendũ sine peoc̃o sic̃ factus erat ꝑpetuam uoluntatẽ habiturũ eẽ p̃sci-
ret Quia uͦ eũ male usurũ lib̾o arbitͥo hoc ÷ peccaturum ẽẽ p̾sciebat: ad hoc potiꝰ
p̃parauit uoluntatẽ suã. ut bñ ipse facẽt etiam de malefaciente: ac si hominis

Expanded text:
 genus, ita et illic omnes homines, omne hominum genus intelligere possumus: et quocunque alio modo intelligi potest, dum tamen credere non cogamur aliquid omnipotentem Deum voluisse fieri, factumque non esse: qui sine ullis ambiguitatibus si in coelo et in terra, sicut et Veritas cantat, omnia quaecunque voluit fecit , profecto facere noluit quodcunque non fecit. Quapropter etiam primum hominem Deus in ea salute in qua conditus erat, custodire voluisset, eumque opportuno tempore post genitos filios sine interpositione mortis ad meliora perducere, ubi jam non solum peccatum non committere, sed nec voluntatem posset habere peccandi, si aset. Quia vero eum male usurum libero arbitrio, hoc est peccaturum esse praesciebat, ad hoc potius praeparavit voluntatem suam, ut bene ipse faceret etiam de male faciente, ac sic hominis
Abbreviated transcription (Latin):
pangelis sit quioquid hominũ ꝑ eiꝰ mortem redimitur & liłut᷑ a mialo: qmͣ cũ eis quo¬
dmodo redit ingrãm pꝰinimicitias. qͣs int̾ homines ⁊ scõs angłos peccata fecert̃. etex
Iosa hominum relemptione ruinȩ illius angelioe detrimenta reparanture par siene.¬
P ltiq nouerunt angłi scĩ docti dedeo cuiꝰ u̾itatis et̾ua ꝯtemplatione beati sunto:
nͣti num̃ĩ supplementũ degn̾e humano integricas illiꝰ cuutatis expectes. Propter

Expanded text:
ratur a malo, quia cum eis quodammodo reditur in gratiam post inimicitias quas inter homines et sanctos angelos peccata fecerunt; et ex ipsa hominum redemptione ruinae illius angelicae damnum reparatur; et utique noverunt angeli sancti docti de Deo, cujus veritatis aeterna contemplatione beati sunt, quanti numeri supplementum de genere humano integritas illi
Abbreviated transcription (Latin):
exeadem massa facẽ aliud quidem uas inhonorem. aliud uero in contumeliam: hocloo
eiũ qͥdan stulti putant apłm in responsione defecisse: & inopia reddende rationis re¬
p̾ssisse ꝯtͣlictoris audatiã. S magnũ habet pondꝰ qd dictũ ÷. o homo tuqͥs es: ⁊intalib
qstionib ad suȩ capacitatis ꝯsidationẽ reuocat hoĩem. Ubo quidẽ breui: s re ipsa magna
est redditio ronis. Si enĩ hec ñ capit. qͥs ÷ qͥ respondeat dõ: Si autẽ capit: magis ñ inue¬
uit qͥd respondeat. Uidet enĩ sicapie unu̾sũ genꝰ humanũ tam iusto uidicio diuino in
apostatica radice dãpnatũ. ut etiã sinullus inde liba̾ret᷑. nemo recte posset dĩ uituꝑa¬
re tusticiam. & d libant᷑ sic oportuisse libari. ut explurib ũ libatis atq indãpnatione
uistissima derelictis. ostenderet᷑ qͥd meruisset uniu̾sa conspersio. & qͦ etiã istos debiũ

Expanded text:
ex eadem massa facere, aliud quidem vas in honorem, aliud vero in contumeliam ? Hoc loco ex eadem massa facere, aliud quidem vas in honorem, aliud vero in contumeliam ? Hoc loco enim quidam stulti putant Apostolum in responsione defecisse, et inopia reddendae rationis repressisse contradictoris audaciam. Sed magnum habet pondus quod dictum est, O homo, tu quis es? Et in talibus quaestionibus ad suae capacitatis considerationem revocat hominem verbo quidem brevi, sed re ipsa magna est redditio rationis. Si enim haec non capit, quis est qui respondeat Deo? Si autem capit, magis non invenit quid respondeat. Videt enim, si capit, universum genus humanum tam justo judicio divino in apostatica radice damnatum, ut etiamsi nullus inde liberaretur, nemo recte posset Dei vituperare justitiam; et qui liberantur, sic oportuisse libjustissima derelictis, ostenderetur quid meruisset universa conspersio, quod etiam justos debitum
Abbreviated transcription (Latin):
ñeq currentis s: miserentis : dĩ. deinde ut etiam uidiciũ cõmdaret qͥia imquio
atq ait Dicit enim scriptura pharaoni. Quia ad hoc te excitaui ut ostendam inte pocen¬
tiam meam: i ut annunciet᷑ nom̃ meũ inunui̾sa t̾ra. Quib dictis ad utrũq ꝯcludens.
retur scilicet magna bonitate. obdurat nulla iniquitate: ut nec lib̾atus desus
mĩtis głetur. nec dãpnatus nͥ desius mit̾is conqueratur. Sola enĩ gr̾a redẽptos disc̾̃¬
nit a ꝑditis. qͦs inuna ꝑditionis creau̾at massa aborigine ducta causa communis. Hoc
autẽ qui eo mͦ audit ut dicat. qͥd ad huc ꝯquerit᷑. nã uoluntati eiꝰ qͥs resistit. tanqmͣ ꝓpt̾ei
malus ñ uideatur ẽẽ culpandꝰ. quia ds cuiꝰ uult miseret᷑. ⁊ quẽ uult obdurat: ab sit. ut pu¬
deat uos hoc respondere qd responsisse uidemꝰ apł̃m. O homo tuqͥs es qui respondeas deo:
Nunqͥd dic̃ figmentũ ei qui se fiuxit. q̃re me fecisti sic: An ñ habet potestatẽ figulus luto

Expanded text:
neque currentis, sed miserentis est Dei; deinde ut etiam judicium commendaret quoniam iatque ait: Dicit enim Scriptura Pharaoni, Quia ad hoc te excitavi, ut ostendam in te potentiam meam, et ut annuntietur nomen meum in universa terra. Quibus dictis ad utrumque concludenretur scilicet magna bonitate, obdurat nulla iniquitate; ut nec liberatus de suis meritis glorietur, nec damnatus nisi de suis meritis conqueratur. Sola enim gratia redemptos discernit a perditis, quos in unam perditionis concreverat massam ab origine ducta causa communis. Hoc autem qui eo modo audit, ut dicat, Quid adhuc conqueritur? nam voluntati ejus quis resistit? tanquam propterea malus non videatur esse culpandus, quia Deus cujus vult miseretur, et quem vult obdurat: absit ut pudeat nos hoc respondere, quod respondisse videmus Apostolum: O homo, tu quis es, qui respondeas Deo? Numquid dicit figmentum ei qu
Abbreviated transcription (Latin):
unc non latebit qd nunc latet: cum de duob paruuilis unꝰ ÷ assumendꝰ per
debẽtur. nisi mĩa subueniret. cur ille potiꝰ qmͣ iste fu̾it assũptꝰ. cũ causa una sit
ambob. cur apud quosdã non facte sint uirtutes. que si facte fuissent. egissent¬
utiq illi hoĩes penitentiam. & facte sint a pd̾ eos qui ñ fuerant credituri. Aꝑtis¬
sime nãq dñs dicit Uetibi cororaim ue tͥ bethsaida: qr si intẏro & sydone facte
fuissent uirtutes que facte sunt inuobis. olim incilicio ⁊cinẽ pęnitentiã egissent.
Nec utiq d̾s iniuste noluit saluos fieri: cũ possint salui ẽe̾ siuellet. Tunc incla¬
rissima sapientiȩ luce uidebr. qd nunc pioꝵ fides habet anteꝗͣ manifesta cogni¬
tione uideatur: qmͣ certa ⁊ imnutabilis ⁊ efficacissima sit uoluntas dĩ. qmͣ mul¬
ta possit & ñ uelit. nichil autẽ uelit qd̾ ñ possit. qmͣq sit uerũ qd̾ inpsalmo¬

Expanded text:
unc non latebit quod nunc latet, cum de duobus parvulis unus esset assumendur judicium deberetur, nisi misericordia subveniret; cur ille potius quam iste fuerit assumptus, cum causa una esset ambobus: cur apud quosdam non factae sint virtutes, quae si factae fuissent, egissent illi homines poenitentiam, et factae sint apud eos qui non fuerant credituri. Apertissime namque Dominus dicit: Vae tibi, Corozain; vae tibi, Bethsaida! quia si in Tyro et Sidone facte poenitentiam egissent . Nec utique Deus injuste noluit salvos fieri, cum possint salvi esse, si vellent. Tunc in clarissima sapientiae luce videbitur, quod nunc piorum fides habet, antequam manifesta cognitione videatur, quam certa, immutabilis, efficacissima sit voluntas Dei; quam multa possit et non velit, nihil autem velit quod non possit: q
Abbreviated transcription (Latin):
Ideo dixit stipendiũ enĩ pecci mors: ut mortẽ peccato ñ immerito illatan .s. oebi¬
minis bona mĩta eẽ dĩ muna. Quib cũ uuta et̾na redditur: quid nͥ gr̃a ꝓgra
sine diuino ad uitorio. & suo fieri ꝑuersus arbitͥo. Utrũlibet horum elegisset. di
uoluntas fieret aut etiam ab illo aut certe deillo: Pro inde qr suã maluit facere
qmͣ dĩ. de illo facta ÷ uoluntas dĩ: qͥ exeadẽ massa ꝑditionis que deilliꝰ stirpe pfux̃.
fecit aliud uas in honorẽ. aliud incontumeliam: in honorẽ ꝑmiãm. in ꝯtumelã

Expanded text:
ideo dixit, Stipendium peccati mors; ut mortem peccato non immerito illatam, sed debiminis bona merita esse Dei munera; quibus cum vita aeterna redditur, quid nisi gratia psine adjutorio divino, et suo fieri perversus arbitrio. Utrumlibet horum elegisset, Dei voluntas fieret, aut etiam ab illo, aut certe de illo. Proinde quia suam maluit facere quam Dei, de illo facta est voluntas Dei, qui ex eadem massa perditionis, quae de illius stirpe profluxit, facit aliud vas in hono
Abbreviated transcription (Latin):
mori est in hominis potestate cũ uelit: nemo enĩ ẽ qui non seipsũ ut nicħaliud di¬
cam uel ũ uescendo possit occidere. ad tenendam uͦ uitã uoluntas non sat :. siadititoua
siue alim̃tory siuie quory eunq tutaminũ desint: sic hõ inparadiso ad se occ idendum
relinquendo iusticiam idoneuserat ꝑ uoluntatẽ. t aut̃ ab eo teneretur uia iusticiȩ
parũerat uelle: nͥ ille qui eũ fecerat adiuuaret. S post illam ruinã maior: mĩadi.¬

Expanded text:
mori est in hominis potestate cum velit, nemo est enim qui non seipsum, ut nihil aliud dimori est in hominis potestate cum velit, nemo est enim qui non seipsum, ut nihil aliud dicam, vel non vescendo possit occidere; ad vitam vero tenendam voluntas non satis est, si adjutoria sive alimentorum sive quorumcumque tutaminum desint: sic homo in paradiso ad se occidendum relinquendo justitiam idoneus erat per voluntatem, ut autem ab eo teneretur vita justitiae, parum erat velle, nisi ille qui eum fecerat adjuvaret. Sed post illam ruinam major est mi