comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
sedatis ex hoimi uita moribus q
tolłetur. Que sedatio cõmotionũ
et affectuũ hanc habet ratioe.
ut omiã recta faciamus. Om̃e ig
uirtutis officiũ est nõ peccare.
Quo ꝓfecto fungi nõ potest qui
deio nestit. qͦmã ignoratio eius
a quo bona orĩtur. imprudentẽ
impnigat in uicia necesse est. Ita¬
Q ut breuiꝰ et significãtius ut̾usq
rei sũma officia detminẽ: stiẽtia
est deũ nosse. uirtus cole̾. In illo
sapiẽtia: ĩ hoc iusticia cõtinet᷑.
Dixi qd̾ erat pͥmũ. stientiã
bom non esse uirtute. Deinde
quid sit uirtus et in quo sit Seq̃t̾
ut id quoq ip̃m quid sit bonũ et
malũ nestisse philosophos breui¬
ter oscendã: quia pene decla̾tũ
est in libro tercio cũ de sũmo bo¬
no disputarẽ. Qui aut̃ quid esset
sũmũ bonũ nestierũt. et in ceteĩs
bomis malis ue que sũma non
sũt errauerint necesse est. Que
nõ potest uero udicio examnĩare:

Expanded text:
sedatis ex hominum uita moribusque sedatis ex hominum uita moribusque tollentur. quae sedatio commotionum et adfectuum hanc habet rationem, ut omnia recta faciamus. omne igitur uirtutis officium est non peccare. quo profecto fungi non potest qui deum nescit, quoniam ignoratio eius a quo bona oriuntur, inprudentem inpingat in uitia necesse est. itaque ut breuius et significantius utriusque rei summa officia determinem, scientia est deum nosse, uirtus colere: in illo sapientia, in hoc iustitia continetur. Dixi, quod erat primum, scientiam boni non esse uirtutem, deinde, quid sit uirtus et in quo sit: sequitur ut id quoque ipsum, quid sit bonum et malum, nescisse philosophos breuiter ostendam, quia paene declaratum est in libro tertio, cum de summo bono disputarem. qui autem quid esset summum nescierunt, et in ceteris bonis malisue, quae summa non sunt, errauerint necesse est: quae non potest uero iudicio examinare
Abbreviated transcription (Latin):
bonũ est qd̾ mału nõ est. Cũ em̃ q̃d
sit uirtus nestio ne uiciũ q̃dẽ qd
sit stio. utrũq igit᷑ indiget diffi¬
intiõe quia natura rei talis ẽ ut
utrũq aut intelligi aut nõ intelli¬
gi sit necesse. Uerũ nos faciamꝰ
quod ille debuit. uirtus est irã co¬
hib̾e: cupiditatẽ cõpestẽ libidinẽ
refrenare. Id est em uicud fuge̾
Nã fere omia que fuit ĩiuste atq
iꝓꝓbe ab hiis orĩtur affectibus.
si enĩ cõmoto ĩs huiꝰ que ira dĩ
meptus recordatur omẽs honĩ
contẽtiones male sopiẽtur: nemo
insidiabit᷑ nemo ꝓsiliet ad notẽ¬
dũ. Itẽ si cupidit᷑as tẽꝑetur. nemo
terra mariq grassabitur: nemo
exercitũ ducet ut rapiat et uas¬
tet aliena. Itẽ si ar dor libidinũ
cõprimat᷑ omĩs etas et sexus re¬
tiebit suã sanctitatẽ: nemo q̃t¬
qmͣ pudendũ aut patietur aut
faciat. Ergo uniu̾sa scelera et
plagicia. hiis cõmocõibus u̾tute

Expanded text:
\'bonum est quod malum non est\'. cum enim quid \'bonum est quod malum non est\'. cum enim quid sit uirtus nescio, ne uitium quidem quid sit scio. utrumque igitur indiget definitione, quia natura rei talis est, ut utrumque aut intellegi aut non intellegi sit necesse. uerum nos faciamus quod ille debuit. uirtus est iram cohibere, cupiditatem conpescere, libidinem refrenare: id est enim uitium fugere. nam fere omnia quae fiunt iniuste atque inprobe, ab his oriuntur adfectibus. si enim commotionis huius quae ira dicitur impetus retundatur, omnes hominum contentiones malae sopientur, nemo insidiabitur, nemo prosiliet ad nocendum. item si cupiditas temperetur, nemo terra marique grassabitur, nemo exercitum ducet, ut rapiat et uastet aliena. item si ardor libidinum conprimatur, omnis aetas et sexus retinebit suam sanctitatem, nemo quidquam pudendum aut patietur aut faciet. ergo uniuersa scelera et flagitia his commotionibus uirtute
Abbreviated transcription (Latin):
ambulandi. ita nichil uero stiẽtia
ꝓdest si uirtus ꝓpria deficiat. Nã
fere etiã hn qui peccãt. et si nõ
ꝑfecte. tamẽ quid sit bonũ et mału
sentiũt: et quotiẽs aliqd imꝓbe
faciũt peccare se stuũ et ideo cela¬
re intũtur. Sed cũ bom et mali
iatura nõ fallat. cupiditate mala
unicũtur ut peccẽt: quia de est
illis uirtus id est cupiditas recta
et honesta faciẽdi Ex hoc igit᷑
apparet aliud esse stientiã bom
maliq alius uirtutẽ: q̃a pt̃ esse
sciẽtia smne uirtute. sicut in plimis
recte uolũtas praua et uiciosus
ammus quẽ ignoratio excusare
nõ potest pumetur. Ergo sicut
uirtus nõ est bonũ ac malũ
sic cũ uirtute cõiuncta est. ut
stiẽtia p̃cedat u̾tutẽ. u̾tus seqͣtur
scientiã. qͥa nichil ꝓdest cognicio in¬
si et actio subseqͣtur. Oratius igit᷑¬
sic paulo melus. U̾tus ẽ uiciũ
fuge et sapiẽtia p̃ma. Sed inepte¬
ꝙ eã e contraĩo t̾minat: ut si dicẽt

Expanded text:
ambulandi: ita vero scientia ambulandi: ita vero scientia nihil prodest, si virtus propria deficiat. Nam fere etiam ii qui peccant, et si non perfecte, tamen quid sit bonum et malum sentiunt; et quoties aliquid improbe faciunt, peccare se sciunt et ideo celare nituntur. Sed cum eos boni et mali natura non fallat, cupiditate mala vincuntur ut peccent, quia deest illis virtus, id est cuet honesta faciendi. ex hoc igitur apparet aliut esse scientiam boni malique, aliut uirtutem, quod potest esse scientia sine uirtute, sicut in plurimis recte uoluntas praua et uitiosus animus, quem ignoratio excusare non potest, punietur. ergo sicut uirtus non est bonum ac malum sic cum uirtute coniuncta est, ut scientia praecedat uirtutem, uirtus sequatur scientiam, quia nihil prodest cognitio, nisi et actio subsequatur. Horatius igitur paulo melius: uirtus est uitium fugere et sapientia prima, sed inepte, quod eam contrario terminauit, ut si diceret:
Abbreviated transcription (Latin):
secutus. eaq tribus uoliub̾ꝰ ĩclu¬
sit. Hec autẽ qmͣ falsa sĩt mox
uidebimꝰ: ut appareat quãtũ in
nos diuma dignatio cõtulerit.
que nobis aperuit ueritatẽ. Uir¬
tutẽ esse dixit scire quid sit bonũ
et malũ. quid turpe. qd honestũ
quid utile. Quod minus beeuiꝰ
face̾ potuit. si tantũ bonũ ac mału
dicẽt quia nichil potest ẽẽ utile
uł honescũ qd̾ nõ idẽ bonũ sit
ruos et philosophis uidet᷑ et
idẽ cicero in tertio supͣdicti oꝑis
libro ostendit. Uerũ stiẽtia nõ pt̾
esse uirtus: quia nõ est intus in
nobis. sed ad nos extrĩsecus uenit.
Quos aut̃ trãsire ab altero ad al¬
terũ potest uirtus nõ est: quia
uirtus sui cuiusqͣm est. Scientia
igit᷑ aliem beneficii est q̃a posita
est in audiendo: uirtus tota nr̃a
est quia posita est in uoluntate
faciendi bona. Sicut igit᷑ in itinẽ
celebrando nichil ꝓdest uiã nosse
nisi conatus ac uires suppetãt

Expanded text:
secutus eaque tribus uoluminibus inclusecutus eaque tribus uoluminibus inclusit. haec autem quam falsa sint mox uidebimus, ut appareat quantum in nos dignatio diuina contulerit, quae nobis aperuit ueritatem. uirtutem esse dixit scire quid sit bonum et malum, quid turpe, quid honestum, quid utile, quid minus. breuius facere potuit, si tantum bonum ac malum diceret, quia nihil potest esse utile uel honestum quod non idem bonum sit, Quod et philosophis videtur, et idem Cicero in tertio supradicti operis libro ostendit. Verum scientia non potest esse virtus, quia non est intus in nobis, sed ad nos extrinsecus venit. Quod autem transire ab altero ad alterum potest, virtus non est, quia virtus sua cuique est. Scientia igitur alieni beneficii est, quia posita est in audiendo. Virtus tota nostra est, quia posita est in voluntate faciendi boni. Sicut ergo in itinere celebrando nihil prodest viam nosse, nisi conatus ac vires suppetant
Abbreviated transcription (Latin):
incipiã. det̾minãda est ipã u̾tus
quã nõ recte philosophi diffimer̃t.
quid esset aut ĩ quibus rebus. qͥd
oꝑis quid habeat officii. Nomen
solẽt dice̾ paucis uersibꝰ colligi
et enarrat lucilius: quos malo
equidẽ pon̾e nedũ multorũ sentẽ¬
tias refello sim longior ꝙͣ ncce
est. Uirtus abbine ẽ preciũ ꝑsol¬
ue̾ uerũ. quis mu̾samur qs unumꝰ
rebus potesse. Uirtus ẽ hõi stire
id qd̾ queq habeat res. Uirtus
finẽ rei stire modũq. uirtus diui¬
ciis preciũ ꝑsolue̾ posse. uirtus
id dare qd̾ reipã debet᷑ honori.
hostẽ esse acq mimicũ hominũ
morũq malorũ: contra defensorẽ
hoĩm morũq bonorũ. Hos mag̾
ficare. hiis bñ uelle. hiis uiuere
amicũ. Cõm oda p̃terea patrie
p̾ma putare. demĩ parentũ: t̾na
iam postremaq nostra. dib̾ hiis
diffinicõibus q̃s poeta breuiter
conp̃hendit marcus cullus traxit
officia uiuendi panetiũ stoytũ

Expanded text:
incipio, determinanda est ipsa uirtus, incipio, determinanda est ipsa uirtus, quam non recte philosophi definierunt, quid esset aut in quibus rebus, quid operis, quid haberet officii. nomen solent dicere, paucis uersibus colligit et enarrat Lucilius, quos malo equidem ponere, ne dum multorum sententias refello, sim longior quam necesse est. uirtus, Albine, est pretium persoluere uerum quis in uersamur, quis uiuimus rebus potesse: uirtus est homini scire id quod quaeque habeat res, uirtus,finem rei scire modumque, uirtus, diuitiis pretium persoluere posse, uirtus, id dare quod re ipsa debetur honori: hostem esse atque inimicum hominum morumque malorum, contra defensorem hominum morumque bonorum, hos magni facere, his bene uelle, his uiuere amicum: commoda praeterea patriai prima putare, deinde parentum, tertia iam postremaque nostra. ab his definitionibus, quas poeta breuiter conprehendit, Marcus Tullius traxit officia uiuendi Panaetium Stoicum
Abbreviated transcription (Latin):
ĩuidiã ut sius ip̃i tormẽtis occu¬
pati nichil cogitẽt aliuid insi eoꝵs
quos oderit felicitatẽ. Alios inflat
ambiciõibus. Un sũt̃ q̃ ad gerẽdos
magistratus omez uite sue oꝑa
curãq cõuertũt: ut fastos signẽt
et amns nomẽ imponãt. Quorũ¬
dã cupiditas tendit altius. non
ut ꝓuĩcias tẽꝑali gładio regãt.
sed ut infiita et ꝑpetua potes¬
tate dommos se dici uelint uniũ¬
si gnis humani. Quos ãt̾ pios
uiderit uanis implicat religiõibꝰ
ut impios faciat. Lyis uẽo qui
sapiẽtiã querũt philosophiã otu¬
los impingit ut specie lucis exce¬
cet. ne quis cõprehendat ac tene¬
at ueritatẽ. Sic homĩbus obstrup
aditus omes: et obsessit uias pub¬
licis latas erroribus. Quos ut dis¬
cute̾ possemꝰ. ipm̃q auctorẽ malo¬
rũ uince̾. illumĩauit nos deus et
armauit uera celestiq uirtute: d
qua nũc michi disserẽdũ est. Sel
p̾usqͣm singulas uirtutes expone

Expanded text:
inuidiam, ut suis ipsi tormentis occuinuidiam, ut suis ipsi tormentis occupati nihil cogitent aliut nisi eorum quos oderint felicitatem. alios inflat ambitionibus: ii sunt qui ad gerendos magistratus omnem uitae suae operam curamque conuertunt, ut fastos signent et annis nomen inponant. quorundam cupiditas tendit altius, non ut prouincias tempora!! gladio regant, sed ut infinita et perpetua potestate dominos se dici uelint uniuersi generis humani. quos autem pios uiderit, uariis inplicat religionibus, ut impios faciat. iis uero qui sapientiam quaerunt, philosophiam in oculos inpingit, ut specie lucis excaecet, ne quis conprehendat ac teneat ueritatem. sic hominibus obstruxit aditus omnes et obsaepsit uias publicis laetus erroribus. quos ut discutere possemus ipsumque auctorem malorum uincere, inluminauit nos deus et armauit uera caelestique uirtute. de qua nunc mihi disserendum est. Sed priusquam singulas uirtutes exponere
Abbreviated transcription (Latin):
nobis imꝑator noster deus p̃mia
ꝓ laboribus eterna cõstituit. Et
cũ in hac terrena milicia. tantũ ho¬
miẽs laboris exhauriãt. ut ea sibi
pariãt que possũt eodẽ mõ perire
quo parta sũt: certe nobis nullus
labor recusandus quibus id acqui-¬
ritur qd̾ nullo modo pocest amitti
Uoluit enĩ deus qui hoĩem ad hanc
miliciã genuit expeditos in acie
stare. et intentis acriter aminis ad
inuisibilis hostis insidias ul aꝑtos
meptus uigilare: qui nos sicut peri¬
ti et exercitati duces sołet uarnis
artibus captat ꝓ cuiusq natua et
moribus seuiens. Aliis enĩ cupidita¬
tẽ insaciabiłe immittit. ut opibus
suis tanꝙͣ cõpedibus illigatos a
uia ueritatis excuciat. Alios in¬
flãmat ire stimulis: ut ad nocẽdũ
potius intentos a dei cõtẽplatõe
detorqueat. Alios ĩmodeatis libi¬
dimbus ĩmergit: ut uoluptati et
corꝑi seruiẽtes ad uirtutẽ respice̾
nõ possint. Aliis uero inspirat

Expanded text:
nobis imperator noster deus praemia nobis imperator noster deus praemia pro laboribus aeterna constituit. et cum in hac terrena militia tantum homines laboris exhauriant, ut ea sibi pariant quae possunt eodem modo perire quo parta sunt, certe nobis nullus labor recusandus est, quibus id adquiritur quod nullo modo possit amitti. uoluit enim deus, qui hominem ad hanc militiam genuit, expeditos in acie stare et intentis acriter animis ad unius hostis insidias uel apertos impetus uigilare, qui nos, sicut periti et exercitati duces solent, uariis artibus captat pro cuiusque natura et moribus saeuiens. aliis enim cupiditatem insatiabilem inmittit, ut opibus suis tamquam conpedibus inligatos a uia ueritatis excutiat, alios inflammat irae stimulis, ut ad nocendum potius intentos a dei contemplatione detorqueat, alios inmoderatis libidinibus inmergit, ut uoluptati et corpori seruientes ad uirtutem respicere non possint, aliis uero inspirat
Abbreviated transcription (Latin):
men p̾us laborandũ est ut sis
postmodũ in ocio. esuriendũ. si¬
tiendũ. estus frigora ꝑferenda
humi quiestendũ. uigilandũ. ꝑi¬
clitandũ est. ut saluis pignõibꝰ
et domo et re famillari et oĩbꝰ
pacis ac uictorie bonis ꝑfrui
possis. sinautẽ p̃sẽs ociũ maliu̾s
qͣm saborẽ. malũ tibi maximũ facias
necesse est. Poccupabit enĩ aduer¬
sarius nõ resistentẽ. uastabũtur
agri. diripietur domus: in predã
uxor ac liberi uemiẽt. ip̃e interfi¬
ciere aut capiere. Que omnĩa ne ac¬
cidãt p̃sens cõmodũ diffẽndũ ẽ
ut maus longiusq pariat᷑. Sic
in om̃i hac uita quia nobis aduer¬
sariũ deus reseruauit: ut pos¬
semus caꝑe uirtutẽ omittẽda est
p̃sens uoluptas. ne hostis oppri¬
mat uigilãdũ statioẽs agẽde mi¬
litares expeditoẽs obeñde. fun¬
dendus ad ultimũ cruor. omĩa de¬
inq amara et grauia patiẽter
ferenda: eo quidẽ ꝓmptius. qd̾

Expanded text:
men, prius laborandum est, ut sis men, prius laborandum est, ut sis postmodum in otio, esuriendum sitiendum, aestus frigora perferenda, humi quiescendum uigilandum periclitandum est, ut saluis pignoribus et domo et re familiari et omnibus pacis ac uictoriae bonis perfrui possis, sin autem praesens otium malueris quam laborem, malum tibi maximum facias necesse est — praeoccupabit enim aduersarius non resistentem, uastabuntur agri, diripietur domus, in praedam uxor ac liberi uenient, ipse interficiere aut capiere: quae omnia ne accidant, praesens commodum differendum est, ut maius longiusque pariatur —: sic in omni hac uita, quia nobis aduersarium deus reseruauit, ut possemus capere uirtutem, omittenda est praesens uoluptas, ne hostis opprimat, uigilandum, stationes agendae, militares expeditiones obeundae, fundendus ad ultimum cruor, omnia denique amara et grauia patienter ferenda, eo quidem promptius, quod
Abbreviated transcription (Latin):
Hee sũt uie quas deus humane
uite assignauit in q̃bus singulis
et bona ostendit et mala: sed
ordine pp̃ostero atq cõuerso. In
yma enĩ monstrauit tꝑralia p̃us
mala cid̃ eternis bomis q̃ ẽ ordo
melior. in alteã tẽporalia p̃us
bona cũ eternns malis qͥ est or¬
do deterior: ut qͥtũq pñtia mala
cũ iustitia delegerit maiora et
q̃ fugit. Hec
enĩ uita corꝑalis qͥa breius est.
idcirto et mala eius et bona bre¬
uia sint necesse est. Illa ue̾o spi¬
ritasis q̃ huit terrene conria est.
qm̃ sempiterna est: idcirto et
bona eius et mala sempiterna
sũt. Ita fit ut et boms breuibus
mala eterna. et malis breuibus
bona eterna succedãt. Itaq cũ
semel ꝓposita sint hom̃i bona et
mala considerare unũquẽq secũ
decet: quãto satius sit ꝑꝑetius bo¬
nis mala breuia pensare. qͣm ꝓ
breuibus et caducis bonis mala
ꝑpetua sustine̾. Nã sicut in hoc
seculo cũ est ꝓpositũ cũ hoste certa¬

Expanded text:
hae sunt uiae quas deus humanae hae sunt uiae quas deus humanae uitae adsignauit: in quibus singulis et bona ostendit et mala, sed ordine praepostero atque conuerso. in sua enim monstrauit temporaria prius mala cum aeternis bonis, qui est ordo melior, in altera temporaria prius bona cum aeternis malis, qui est ordo deterior, ut quicumque praesentia mala cum iustitia delegerit, maiora et e fugit. haec enim uita corporalis quia breuis est, idcirco et mala eius et bona breuia sint necesse est, illa uero spiritalis quae huic terrenae contraria est quoniam sempiterna est, idcirco et bona eius et mala sempiterna sunt. ita fit ut et bonis breuibus mala aeterna et malis breuibus bonsimul \'proposita sint homini bona et mala, considerare unum quemque secum decet quanto satius sit perpetuis bonis mala breuia pensare quam pro breuibus et caducis bonis mala perpetua sustinere. nam sicut in hoc saeculo cum est propositum cum hoste certa
Abbreviated transcription (Latin):
bit hiis terre boms: ut expedicꝯ
ac leuis difficultatẽ uie superet
Nec en potest qui se apparatu re¬
gio cirtũdederit. aut diuiciis e¬
m̾auerit: angustias illas uł in¬
gresi ul tenere. unde intelli¬
git᷑ idcirto malis et ĩiustis faci¬
lus ꝓuenire que cupiãt. q̃a ꝓna
et de cluus est eorũ uia . bonis
autẽ q̃ optinet difficile ꝓce dere
quia difficili et arduo itin̾e gra¬
perũq iter ingressus est. cõtẽp¬
tui de risui. odio sit necesse est
omẽs eñ quos cupiditas et uo¬
luptas p̃cipites trahit ĩuidẽt
ei qui uirtutẽ capere potuit.
et inq ferũt id habe̾ aliquẽ qd
ip̃i nõ habẽt. Erit iggitur pauꝑ
humilis. ignobilis subiectus ĩiurie.
et tamẽ omia q̃ amara sũt ꝑfẽns.¬
Et si patiẽtiã iugẽ ad sũmũ illũ
gradũ finẽq ꝑduxeit dabit᷑ ei
corona uirtutis: et a deo ꝓ laboi¬
bus quos in uita ꝓpter iusticiã ꝑ¬
tulit ĩmortalitate doncibitur.

Expanded text:
bit his terrae bonis, ut expeditus bit his terrae bonis, ut expeditus ac leuis difficultatem uiae superet. nec enim potest qui se adparatu regio circumdederit aut diuitiis onerauerit, angustias illas uel ingredi uel tenere. unde intellegitur idcirco malis et iniustis facilius prouenire quae cupiant, quia prona et decliuis est eorum uia, bonis autem quae optent difficile procedere, quia difficili et arduo itinere graperumque iter ingressus est, contemptui derisui odio sit necesse est. omnes enim quos cupiditas aut uoluptas praecipites trahit, inuident ei qui uirtutem capere potuit et inique ferunt id habere aliquem quod ipsi non habent. erit itaque pauper humilis ignobilis subiectus iniuriae et tamen omnia quae amara sunt perferens, set si patientiam iugem ad summum illum gradum finemque perduxerit, dabitur ei corona uirtutis et a deo pro laboribus quos in uita propter iustitiam pertulit inmortalitate donabitur.
Abbreviated transcription (Latin):
libidinẽ. cupiditatẽ. distordiã. in¬
norãtiã. mendaciũ. stultitiã ceta¬
q uicia. Exitus huius uie talis ẽ.
eũ uentũ fuerit ad extremũ un¬
de iã ingredi nõ licet cũ om̃i sua
pulchritudine. tã subito p̃ciditur.
at nõ ante quis fraudẽ ꝓspice̾ pos¬
sit. quã p̃cipitatus in altitudinẽ ꝓ¬
equẽdis ac fruendis occupatus
nõ p̃uiderit ea que post mortẽ
secutura sũt. seq a deo auertẽit.
is uero ad inferos deiectus in et¬
nã dãnabitur penã. Uia igit᷑
illa celestis difficilis et cliuosa
ꝓposita est. ũł spmis horrẽtibus
aiꝑa uł saxis extãtibus impedi¬
ta: ut cũ sũmo labore ac pedũ
tritu. cũ q magna cadẽdi sollici¬
iudine sit cuiq gradiendũ. In
hac posuit iusticiã. tẽ ꝑantiã. pa¬
nẽtiã fidẽ. i castitatẽ abstmẽtiã.¬
simul pauꝑtatẽ ignomimã. labo¬
rẽ dolorẽ. amaritudines omẽs.
Quisquis emi sꝑem suã porrexit
songius et meliora maluei̾t care¬

Expanded text:
iscordiam ignorantiam mendacium stultitiam ceteraque uitia. exitus autem huius uiae talis est. cum uentum fuerit ad extremum, unde iam regredi non licet, cum omni sua pulchritudine tam subito praeciditur, ut non ante quis fraudem prospicere possit quam praecipitatus in altitudinem p consequendis ac fruendis occupatus non praeuiderit ea quae post mortem secutura sunt seque a deo auerterit, is uero ad inferos deiectus in aeternam damnabitur poenam. uia uero uia caelestis difficilis et cliuosa proposita est uel spinis horrentibus aspera uel saxis extantibus impedita, ut cum summo labore ac pedum tritu cumque magna cadendi sollicitudine sit cuique gradiendum. in hac posuit iustitiam temperantiam patientiam fidem castitatem abstihis paupertatem ignominiam laborem dolorem amaritudines omnes. quisquis enim spem suam porrexerit longius et meliora maluerit, care
Abbreviated transcription (Latin):
necesse est uiuere. Cuiꝰ legis pau¬
ca equidẽ capita posui. qd̾ pollici¬
tus sũ ea me tãtũmõ eẽ dicturũ
q̃ sũmũ fastigiũ uirtuti et iusticie
imponent. Si quis uolet cetera
omña cõprehende: ex fõte isto
potet unde ad nos riuus iste ma¬
nauit. ⁊lunc de sacrificio ip̃o di¬
camius pauca. Ebur inquit plato
nõ castũ donũ deo. Quid igͣ ti pit¬
ta stilicet et texta preciosa.
quid corrũpi quicq̃d surripi p̃t.
Sed sicut hoc uidit. nõ oport̾e
uiuẽti offerri aliq̃d qd̾ fit ex
mortuo corꝑe: cur illud nõ uidit
nõ debe̾ incorꝑali corꝑe munq
offerri.: Quãto mellus et ue̾us
seneca. m̃łtis ne uos mqt̾ deũ¬

Expanded text:
necesse est uiuere. cuius legis paunecesse est uiuere. cuius legis pauca equidem capita posui, quod sum pollicitus ea me tantummodo esse dicturum quae summum fastigium uirtuti et iustitiae imponerent. si quis uolet cetera omnia comprehendere, ex fonte ipso petat unde ad nos riuus iste manauit. Nunc de sacrificio ipso pauca dicamus. ebur inquit Plato non castum donum deo. quid ergo? picta scilicet et texta pretiosa? dquid corrumpi, quidquid subripi potest. sed sicut hoc uidit, non oportere uiuenti offerri aliquid quod sit ex mortuo corpore, cur illud non uidit, non debere incorporali corporale munus offerri? quanto melius et uerius Seneca
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑfectus est. Quisqͥs igit᷑ hiis
om̃ibus p̃ceptis celestibus obtẽ¬
ꝑauerit: hic cultor est ueri dei.
tiuꝰ sacrificia sũt mãsuetudo a¬
nimi et uita innocẽs et accus
bom. Que onnia qui exhibet. to¬
ciẽs sacrisicat quoties bonũ aliqd̾
ac piũ fecerit. Deus em̃ nõ desi¬
derat uictimã neq muti aĩalis.
nec mortis ac sangiũs. s hoĩs
et uite: et qd̾ sacrifitiũ neq uer¬
be is opus est. neq febris. neq
cespitibus. que sũt utiq uanissima:
ses hus q̃ de intimo pectore ꝓ fe¬
rũtur. Itaq in arã dei que uere
maxnna est. et que in corde homĩs
collocata inquinari nõ potest san¬
gume. iusticia imponit᷑ patiẽtia
fides innocẽtia. castitas abstinẽ¬
tia. Hic est uerissimꝰ ritus hec
illa lex dei ut a citerone dictũ est
p̃clara et diuina semꝑ q̃ recta
et honesta iubet. praua uetat
et turpia: cui parẽtẽ sanctissime
ac certissime legi iuste ac legitime

Expanded text:
perfectus est. quisquis igitur his perfectus est. quisquis igitur his omnibus praeceptis caelestibus obtemperauerit, hic cultor est uerus dei, cuius sacrificia sunt mansuetudo animi et uita innocens et actus boni: quae omnia qui exhibet, totiens sacrificat, quotiens bonum aliquid ac pium fecerit. deus enim non desiderat uictimam. neque muti animalis neque mortis ac sanguinis, sed hominis et uitae. ad quod sacrificium neque uerbenis opus est neque februis neque cespitibus, quae sunt utique uanissima, sed iis quae de intimo pectore proferuntur. itaque m aram dei, quae uere maxima est et quae in corde hominis conlocata inquinari non potest sanguine, iustitia imponitur, patientia fides innocentia castitas abstinentia. hic est uerissimus ritus, haec illa lex dei, ut a Cicerone dictum est, praeclara et diuina, semper quae recta et honesta iubet, uetat praua et turpia: cui parentem sanctissimae ac certissimae legi iuste ac legitime
Abbreviated transcription (Latin):
in solus ille qui gressũ claudis
uisũ cecis reddidit. maculata mẽ¬
Bra purgauit. mortuos excitauit
Ille ardorẽ cupiditatis. extĩguet
extirpabit libidines. muidiã dis¬
trahet. irã mitigabit ille reddet
uerã et ppetuã saitatem
a ppetenda est hec om̃ibus medicina.
quomã maiore ꝑiculo uexat᷑ aĩa
qͣm corpus: et qͣm p̾mũ latẽtibus
morbis adhibenda curatio est. Neq
em̃ si utatur aliquis oculorũ acie
clare mẽbris omibus integris.
firmissima totius corꝑis ualitu¬
dine. tamen eũ dixerim sanũ si
efferrat᷑ ira. suꝑbia. tumidus in¬
fletur. libidini seruiat. cupidimbꝰ
mardestat: sed eũ potius qui ad
alienã felicitatẽ nõ actollat ocu¬
los. opes nõ admiretur. alienã
mulierẽ sancte uideat. nichil õi¬
no appetat. nõ cõcupistat alienũ.
nõ ĩuideat ulli. nõ fastidiat ꝙ̃¬
qmͣ: sit humilis misericors. bñ¬
ficus. mitis. humanus: pax in
Ille homo sanus. ille iustus ille

Expanded text:
nisi solus ille qui gressum claudis, nisi solus ille qui gressum claudis, uisum caecis reddidit, maculata membra purgauit, mortuos excitauit. ille ardorem cupiditatis extinguet, extirpabit libidines, inuidiam detrahet, iram mitigabit, ille reddet ueram et perpetuam sanitatem. adpetenda est haec omnibus medicina, quoniam maiore periculo uexatur anima quam corpus et quam primum latentibus morbis adhibenda curatio est. neque enim si utatur aliquis oculorum acie clara, membris omnibus integris, firmissima totius corporis ualitudine, tamen eum dixerim sanum, si efferatur ira, superbia tumidus infletur, libidini seruiat, cupiditatibus inardescat: sed eum potius qui ad alienam felicitatem non attollat oculos, opes non admiretur, alienam mulierem sancte uideat, nihil omnino adpetat, nihil concupiscat alienum, non inuideat ulli, non fastidiat quemquam, sit humilis misericors beneficus mitis humanus, pax in ille homo sanus, ille iustus, ille
Abbreviated transcription (Latin):
tibi ꝓdest nõ habe̾ consciũ: hobẽti
constientiã: N on minꝰ mirabili
de constiẽtia et deo tullius. memi¬
nerint inquit deũ se habere testẽ
Id est ut ego arbitror mentẽ suã
qua nchil dedit hom̃ deus ip̃e
sublius. Itẽ cũ de iusto at bono
uiro loque̾tur. Itaq talis uit ĩqͣt
nõ modo face̾. sed ne cogitare q̃d̾
quicꝙͣ audebit. qd̾ nõ audeat p̃di¬
care. Purgemꝰ igit᷑ constiẽtiã q̃
oculis dei ꝑuia est. et ut ait ide
semꝑ ita uiuaniꝰ ut rationẽ nobis¬
reddendã ai bitrem᷑. putenꝯq nos
momiẽtis om̃ibus nõ in aliquo ut
ille dixit orbis terre theatro ab
hom̃ibus. sed de suꝑ spectari al eo
qui et uidex et cestis ip̃e futur ꝯ
est. cui rationẽ uite reposten ti
actus suos inficiari nõ licebit. Ergo
sacius est aut effugẽ cõstiẽtiã.
aut nos ipõs ultro aꝑire ammũ
et ꝑniciẽ restissis uolm̾bus effũde̾.
quibus nemo alius mederi potest

Expanded text:
tibi prodest non habere conscium habenti tibi prodest non habere conscium habenti conscientiam? non minus mirabiliter de conscientia et deo Tullius. meminerit inquit deum h habere testem, id est, ut ego arbitror, mentem suam, qua nihil homini dedit deus ipse diuinius. item cum de iusto ac bono uiro loqueretur, itaque talis uir inquit non modo facere, sed ne cogitare quidem quicquam audebit quod non audeat praedicare. purgemus igitur conscientiam, quae oculis dei peruia est, et, ut ait idem, semper ita uiuamus, ut rationem reddendam nobis arbitremur, putemusque nos momentis omnibus non in aliquo, ut ille dixit, orbis terrae theatro ab hominibus, sed desuper spectari ab eo qui et iudex et testis idem futurus est, cui rationem uitae reposcenti actus suos infitiari non licebit.. ergo satius est aut effugere conscientiam aut nos ipsos ultro aperire animum et perniciem rescissis uulneribus effundere: quibus nemo alius mederi potest
Abbreviated transcription (Latin):
esse ut epicurei uolũt. ses deo
ab hiis oꝑam uiuendo dari siq̃dẽ
iuste ac pie uixernt. Potuit esse
uerus dei cultor. si quis illi mõstras¬
set. ut contẽpsisset ꝓfecto zenonẽ
et magistrũ suũ socionẽ: si uere
sapiẽtie ducẽ nactus f esset. Huit
nos inquit aꝓpbemus. Celestis¬
ꝓisus oratio. cisi añcedet᷑ ignorã¬
tie cõfessio. Aichil ꝓdest ĩiłusã ẽẽ
consciẽtiã. patenus deo. Aullus
ig̃ mendacio nullus dissimulacõi
locus est. quia parietibus oculi ho¬
minũ submouẽtur: dei aũt diuontas
nec uisteribus submoueri potest
quominus totũ homie ꝓspiciat
et norit. Idem in eiuidẽ oꝑis p̃mo
Quid agis inquit qͥd machmaris.
quid abstondis: Custos te tuus
se q̃tur. Aliũ tibi ꝑ eg̾natio sbduxit
aliũ mors. aliũ ualitudo. Heret
hic. quo carere nũqmͣ potes
Quid locũ abditũ: et arbitrũ c̾¬
moues: Puta tibi contigisse: ut
oculos om̃ effugias demens. Qd

Expanded text:
esse, ut Epicurei uolunt, sed deo esse, ut Epicurei uolunt, sed deo ab iis operam uiuendo dari, siquidem iuste ac pie uixerint. potuit esse uerus dei cultor, si quis illi monstrasset, et contempsisset profecto Zenonem et magistrum suum Sotionem, si uerae sapientiae ducem nactus esset. huic nos inquit adprobemus: ci antecederet ignorantiae confessio; nihil prodest inclusam esse conscientiam: patemus Deo. » Nullus ergo mendacio, nullus dissimulationi locus est; quia parietibus oculi hominum submoventur: Dei autem divinitas nec visceribus submoveri potest, quominus totum hominem perspiciat, et norit. Idem in ejusdem operis primo: « Quid agis, inquit? quid machinaris? quid abscondis? Custos te tuus sequitur; alium tibi peregrinatio subduxit, alium mors, alium valetudo: haeret hic, quo carere numquam potes. Quid locum abditum legis, et arbitros removes? Putas tibi contigisse, ut oculos o
Abbreviated transcription (Latin):
hit labor est. Degustatis em̃ male
iocũdis uoluptatibus uix diuelli
ab hiis possũt. faciliꝰ rcã seq̃rẽt᷑.
si earũ suauitates nõ actigissẽt. S¬
si eripiãt se male seruituti. con¬
donabitur hiis om̃is erxor: si errõe
suũ uita melio̾e correxint. A ec¬
se lucrari quisqmͣ putet. si cõ¬
ille omĩa in cuiꝰ cõspectu uiuimꝰ.
net si umuersos honẽs celãe nõ¬
possumꝰ. deũ nõ possumus. cui
nichil abstonsũ nichil potest esse
secretũ. Exhortacoẽs suas seneca
numen est. cui uiuendo oꝑa damꝰ
Luic nos aꝓpbemus. ⁊ lichil ꝓdest
inclusã esse sapi.cõstiẽtiã patemꝰ
deo. Quid uerius dici potuit ab
eo qui deũ nosset qmͣ dictũ ẽ ab
honñe uere religionis ignaro.
Nã et maiestatẽ dei expressit.
maiorẽ esse dicẽdo ꝙͣ ut eã cogi¬
tatio mentis humane caꝑe posset
et ipm̃ ueritatis actigit fontẽ.
sentiẽdo uitã hom̃ suꝑuatuã nõ

Expanded text:
hic labor est. degustatis enim male hic labor est. degustatis enim male iucundis uoluptatibus uix diuelli ab iis possunt: facilius recta sequerentur, si earum suauitates non attigissent. sed eripiant se mal si errorem suum uita meliore correxerint. nec lucrari se quisquam putet, si delille omnia in cuius conspectu uiuimus, nec si uniuersos homines celare possumus, deum possumus, cui nihil absconditum, nihil potest esse secretum. Exhortationes suas Seneca numen est, cui uiuendo operam damus. huic nos adprobemus. nihil prodest inclusam esse conscientiam, patemus deo. quid uerius dici potuit ab eo qui deum nosset quam dictum est ab homine uerae religionis ignaro? nam et maiestatem dei expressit maiorem esse dicendo quam ut eam cogitatio mentis humanae capere posset, et ipsum ueritatis attigit fontem sentiendo uitam hominum superuacuam non
Abbreviated transcription (Latin):
et mentẽ suã qiͣ ab infamia reo¬
pit. quẽ errati piget. castigat¬
q seip̃m clemẽtie. et cõfirmat
anmũ suũ ad rectius uiuẽdũ
Tũ illud ipm maxime cauet: ae
rursus in eosdẽ laq̃os inducat᷑.
Denq multa quoq aĩmalia tũ
fraude capiũtur. si aliqͦ se mõn
sugã excricauerĩt. fuit postus
cautiora: uitãtq semꝑ ea qꝰ
in quibus dolos isidiasq s¬
serũt. Sic hoĩe pemtẽtia a
ac diligentẽ facit: ad euitãda pcta
in quibus semel fraude deciderit¬
⁊ lemo em̃ potest esse tã prudens
tam circũspectus ut nõ alignͣdo
labatur. Et idcrco deus imbecilli¬
tatẽ nostrã stiẽs ꝓ sua pietate
aperuit hom̃i portũ salutis. ut
huic ne cessitati cui fragilitas nr̃a
subiecta est medicma penitẽti e
subuemiret. Ergo qͥtũq aberrauĩt re¬
ferat pedẽ seq ꝙ p̾mũ r̾cipiat at r̃¬
formet. Sed reuocare gradũ
uꝑasq euade̾ ad auras. hoc opꝰ

Expanded text:
ac mentem suam quasi ab insania recac mentem suam quasi ab insania recipit quem errati piget, castigatque se ipsum dementiae et confirmat animum suum ad rectius uiuendum: tum illud ipsum maxime canet, ne rursus in eosdem laqueos induatur. denique muta quoque animalia cum fraude capiuntur, si aliquo se modo in fugam extricauerint, fiunt postmodum cautiora uitantque semper ea omnia in quibus dolos insidiasque senserunt. sic hominem paenitentia cautum ac diligentem facit ad euitanda peccata in quae semel fraude deciderit. nemo enim potest esse tam prudens, tam circumspectus, ut non aliquando labatur. et idcirco deus inbecillitatem nostram sciens pro sua pietate aperuit homini portum salutis, ut huic necessitati, cui fragilitas nostra subiecta est, medicina paenitentiae subueniret. ergo quicumque aberrauerit, referat pedem seque quam primum recipiat ac reformet. sed reuocare gradum superasque euadere ad auras, hoc opus,
Abbreviated transcription (Latin):
actorũ et ad meliõa cõusus satis
deo faciat. Quod fiẽ̾i posse citẽo
nõ putauit: cuiꝰ hec in achadẽito
tercio uerba sũt. Qd̾ si lice̾t hns
qui in itm̾e deerrauisrẽt. sic utã
deuiã secutos corrige̾ errorẽ pe¬
intendo. facilior esset emen¬
datio temericatis. Licet plane.
mus. fouemus. amplectim᷑. cur
desꝑemus clemẽtiã dei patris
penitẽdo posse placaĩ : Igit᷑ idẽ
dñs ac parẽs indulgẽtissimus
remissurũ se penitẽtibus pctã
ꝓmictit: et oblictãturũ omẽs
iniquitates eius qui iustitiã
denuo reꝑꝑit oꝑari. Sicut em̃
nnchil ꝓdest male uiuẽti ante
ne quicia iusticie oꝑ a deleuit.
ita nichil officĩt peccata uet̾a
correcto. quia suꝑuemẽs iusticia
labe prioris uite aboleuit. Quẽ
enĩ facti sui penitet: errorẽ suũ
pristmnũ intelligit. Ideoq grec
melius et sig̃fitãtius metanoem
dicũt: quã nos latine possumꝰ
resipistẽtiã dice̾. Tesipistit em̃

Expanded text:
actorum et ad meliora conuersus satis actorum et ad meliora conuersus satis deo faciat. quod fieri posse Cicero non putauit, cuius haec in Academico tertio uerba sunt: quodsi liceret ut iis qui in itinere deerrauissent, sic uitam deuiam secutis corrigere errorem paenitendo, facilior esset emendatio temeritatis. licet plane. amen suscipimus fouemus amplectimur, cur desperemus clementiam ueri patns paemtendo posse placarit\' ergo idem dominus ac parens indulgentissimus remissurum se paenitentibus peccata promittit et obliteraturum omnes iniquitates eius qui iustitiam denuo coeperit operari. sicut enim nihil prodest male uiuenti ante nequitia iustitiae opera deleuit, ita nihil officiunt peccata uetera correcto, quia superueniens iustitia labem uitae prioris aboleuit. quem enim facti sui paenitet, errorem suum pristinum intellegit, ideoque Graeci melius et significantius μετκ́νοταν dicunt quam nos Latine possumus resipiscentiam dicere. resipiscit enim
Abbreviated transcription (Latin):
Scit enĩ quãtã hiis affectibus ĩ¬
posuerit necessitatẽ. Si quis hoc
inquit face̾ potueit habebit exi¬
miã incõꝑabiłeq mercedẽ. Qd̾
cõtinẽtie genus: qiͣ fastiguo est
om̃iũ cõsũmatioq uirtutũ. Sis
quã si quis eniti acq eluctari po¬
tuerit hũc seruũ dñs hũc disci¬
pulũ magister agnostet: hic
terrã triũphauit. hic erit cõsi¬
milis deo. qui uirtutẽ dei cepit.
Dec quidẽ difficilia uidẽtur: s
de eo loq̃mur qui calcatis oĩbus
terrers: iter in celũ paratur.
Nã quia uirtus in dei agntioẽ
cõsiscit: omia grauia sũt. dũ que¬
ignores ubi cognoueĩs facilia
ꝑ ipãs difficultates nobis exeũ¬
dũ est qui ad sũmũ bonũ tẽdimꝰ.
Nec tamẽ deficiat aliqͥs. aͥ de se
desperet: si aut cupiditate uictus
aut libidine impulsus. a errore
deceptus. aut ui coactus. a iusti¬
cie uia lapsus est. Potest em
reduci ac liberari. si eũ peniteat

Expanded text:
Scit enim quantam his affectibus imScit enim quantam his affectibus imposuerit necessitatem. Si quis hoc, inquit, facere potuerit, habebit eximiam incomparabilemque mercedem. Quod continentiae genus quasi fastigium est omnium consummatioque uirtutum. ad quam si quis eniti atque eluctari potuerit, hunc seruum dominus, hunc discipulum magister adgnoscet: hic terram triumphabit, hic erit consimilis deo, qui uirtutem dei cepit. haec quidem difficilia uidentur, sed de eo loquimur cui calcatis omnibus terrenis iter in caelum paratur. nam quia uirtus in dei agnitione consistit, omnia grauia sunt, dum ignores, ubi cognoris, facilia: per ipsas difficultates nobis exeundum est, qui ad summum bonum tendimus. Nec tamen deficiat aliquis aut de se ipse desperet, si aut cupiditate uictus aut libidine inpulsus aut errore deceptus aut ui coactus ad iniustitiae uiam lapsus est. potest enim reduci ac liberari, si eum paeniteat
Abbreviated transcription (Latin):
dũ: uerũ etiã cogitationẽ. ne qͥs
aspiciat alienã et ãimo cõcupis¬
cat. Adulterã emĩ fieri mentẽ.
si uel ymagniẽ uoluptatis ip̃a
sibi depmxerit. Mens ẽ emĩ ꝓ¬
fecto q̃ peccat. q̃ ĩmoda̾te libidims
fructũ cogitaciõe cõplectit᷑. In hac
crimẽ est: in hac om̃e delictũ. Nã
et si corpus nulla sit labe macu¬
latũ nõ constat tamen pudicitie
ratio si amius incestus est: nec
illibata castitas uideri potest
ubi cõstiẽtiã cupiditas inq̾nauit
Nec uero aliq̾s existimet difficile
esse frenos impon̾e uoluptati eã¬
q uaga et errãtẽ castitatis pu¬
dicicieq limitibus include̾. cũ ꝓpo¬
sitũ sit homibus eciã uinc̾e ac
plurimi beatã atq incorruptã
corꝑis integritatẽ retinuerit.
mułtiq sint qui hoc celesti uite
gn̾e felicissime ꝑfruãtur . Qd̾
quidẽ deus nõ itti fieri p̃cepit
tanqͣm astringat: quia generari
honnẽs oportet. sed tanꝙͣ siat

Expanded text:
dum, sed etiam cogitationem; ne quis dum, sed etiam cogitationem; ne quis aspiciat alienam, et animo concupiscat: adulteram enim fieri mentem, si vel imaginem voluptatis sibi ipsa depinxerit. Mens est enim profecto quae peccat; quae immoderatae libidinis fructum cogitatione complectitur: in hac crimen est, in hac omne delictum. Nam etsi corpus nulla sit labe maculatum, non constat tamen pudicitiae ratio, si animus incestus est; nec illibata castitas videri potest, ubi conscientiam cupiditas inquinavit. Nec vero aliquis existimet, difficile esse fraenos imponere voluptati, eamque vagam et errantem castitatis pudicitiaeque limitibus includere; cum propositum sit hominibus etiam vincere, ac plurimi beatam atque incorruptam corporis integritatem retinuerint; multique sint qui hoc coelesti genere vitae felicissime perfruantur. Quod quidem Deus non ita fieri praecepit, tamquam astringat, quia generari homines oportet: sed tamquam sinat.
Abbreviated transcription (Latin):
tatẽ. Demq nulla est tã ꝓdici
pudoris adultẽa q̃ nõ hãc causã
uitiis suis p̃tendat: miuriã se pec¬
cando nõ facẽ. sed referre. Qd
optime quitillianus expressit
Homo inquit neq aliem mat̾mo¬
im abstmnes neqz sui custos. Que
inter se natura cõnexa sũt. ⁊ lã
neq maritus circa corrũpendas
aliorũ cõuiges occupatus. potest
uacare domestice sanctitati: et
ĩuitẽ mores duorũ: et iugũ pari¬
bus ammis ferãt. Nos ipõs in
altero cogitemus. Nã fere ĩ hoc
iusticie sũma cõsistit: ut nõ facias
Hec sũt que ad cõtmẽtiã p̃cipiuĩt᷑
a deo. Sed tamen ne qͥs diuina
p̃cepta circũstribe̾ se pucet posse.
addãtur illa ut omĩs caluma
et occasio fraudis remoneatur:
adulterũ esse qui a marito dimissã
adultern uxorẽ duseit ut alt̾a
ducat. Dissociari enĩ deus cor¬
pus et distrahi deus noluit. p̃¬
terea nõ tantũ adulteriũ ẽẽ uitã¬

Expanded text:
tatem. Denique nulla est tam perditi tatem. Denique nulla est tam perditi pudoris adultera, quae non hanc causam vitiis suis praetendat; injuriam se peccando non facere, sed referre. Quod optime Quintilianus expressit: Homo, inquit, neque alieni matrimonii abstinens, neque sui custos, quae inter se natura connexa sunt. Nam neque maritus circa corrumpendas aliorum conjuges occupatus potest vacare domesticae sanctitati; et invicem mores duorum, et jugum paribus animis ferant. Nos ipsos in altero cogitemus. Nam fere in hoc justitiae summa consistit, ut non facias Haec sunt quae ad continentiam praecipiuntur a Deo. Sed tamen ne quis divina praecepta circumscribere se putet posse, adduntur illa, ut omnis calumnia, et occasio fraudis removeatur, adulterum esse, qui a marito dimissam adulterii uxorem dimiserit, ut alteram ducat; dissociari enim corpus et distrahi Deus noluit. Praeterea non tantum adulterium esse vitan
Abbreviated transcription (Latin):
matrimoniũ qd̾ est in corpus
unũ pari iure cõuĩgit. ut adult̾
habeat᷑. quis q̾s cõpagẽ corꝑis
in diuersa distraxerit. Nec ob
ałiã causã deus cũ cetãs ammãtes
suscepto fetu maribus eepugnãe
uoliusset: solã om̃ud mulierẽ pa¬
tiẽtẽ uiri fecit: scilicet ne femĩs
repugnãtibus libido cogẽt uiros
aliud appet̾e̾. eoq facto castitatis
gloriã nõ tenerẽt. Sed neq muli¬
er uirtutẽ pudicitie caꝑet. si pec¬
care nõ posset. Nã quis mutũ
ammal pudicũ esse dixerit: qd̾
sustepto fetu mari repugnat e
Quod ideo facit: quia necesse ẽ
in dolorẽ atq ꝑiculũ ueniat
si admiserit. Nulla ig̃ laus ẽ. nõ
nõ naturalis est. sed uolũtaria
Seruãda igit᷑ fides ab utroq alti
est: mimo exemplo cotinẽtie do¬
cenda uxor ut se caste gerat. In¬
iquũ est enĩ ut id exigas qd̃ p̃s
femĩs egre ferẽtibus p̃stae se
fidẽ. nõ exhibẽtibus mutuã cari¬

Expanded text:
matrimonium, quod est in corpus matrimonium, quod est in corpus unum, pari iure coniungit, ut adulter habeatur quisquis compagem corporis in diuersa distraxerit. nec ob aliam causam deus cum ceteras animantes suscepto fetu maribus repugnare uoluisset, solam omnium mulierem patientem uiri fecit, scilicet ne feminis repugnantibus libido cogeret uiros aliut adpetere eoque facto castitatis gloriam non tenerent. sed neque mulier uirtutem pudicitiae caperet, si peccare non posset. nam quis mutum animal pudicum esse dixerit, quia susceQuod ideo facit, quia necesse est in dolorem atque in periculum veniat, si admiserit. Nulla igitur laus est, non naturalis est, sed voluntaria. Servanda igitur fides ab utroque alteri est; immo exemplo continentiae docenda uxor, ut se caste gerat. Iniquum est enim, ut id exigas, quod prfoeminis aegre ferentibus praestare se fidem non exhibentibus mutuam chari
Abbreviated transcription (Latin):
sibi possint. Na qui uoluptatibꝰ
rdulget. q̃ libidinbꝰ obsequũt᷑.
in ammã suã corꝑi mancipãt
ad mortẽq condeninãt. qui a
se corꝑi addixerũt in qͦ habet
mors potestatẽ. Dnusquisq igit
quãtũ potest formet se ad uere¬
cũdiã pudorẽq colat: castitatẽ
cõstiẽtia et mente tueat᷑. Nec
tantũ le gibus publicis pareat
ses sit supra omẽs leges qͥ legẽ
dei sequit᷑. Quibus bonis si assue¬
uerit: iam pudebit eũ ad det̾iora
destende̾. Modo placrãt recta et
honesta. que melioribus iocũdiõa
sũt. qͣm praua et in honesta peio¬
ribus. Nondũ omĩa castitatis of¬
ficia executus sũ. quã nõ modo
deus intra p̾uatos parietes ses
etiã p̃stripto lectuli termĩat: ut
cũ quis habeat uxorẽ. neq suã
sed matrimonio fidẽ seruet. Nõ em̃
sicut iuris publici ratio est
ola mulier adulte̾a est q̃ hab
aliũ. maritus aũt etiã si habeat
plures a crimĩe adulteri solutꝰ
est: sed diumna lex ita duos in

Expanded text:
i uoluptatibus indulgent, qtii libidini obsecuntur, hi animam suam corpori mancipant ad mortemque condemnant, quia se corpori addixerunt, in quod habet mors potestatem. unus quisque igitur quantum potest formet se ad verecundiam, pudorem colat, castitatem conscientia et mente tueatur: nec tantum legibus publicis pareat, sed sit supra omnes leges qui legem dei sequitur. quibus bonis si adsueuerit, iam pudebit eum ad deteriora desciscere: modo placeant recta et honesta, quae melioribus iucundiora sunt quam praua et inhonesta peioribus. nondum omnia castitatis officia exsecutus sum: quam deus non modo intra priuatos parietes, sed etiam praescripto lectuli terminat, ut cum quis habeat uxorem, neque seruam sed matrimonio fidem seruet. non emm, sicut lUns publici ratio est, sola mulier adultera est quae habet alium, maritus autem etiamsi plures habeat, a crimine adulterii so- lutus est, sed diuina lex ita duos in
Abbreviated transcription (Latin):
tempus. ip̃e a deo accipiet meter¬
nũ. Ultimũ illud et pietatis
officiũ est ꝑegrinorũ et pauꝑm
sepultura: quod illi uirtutis iusti¬
cieq doctores ꝓrsus nõ actiger̃t¬
⁊ lec emĩ poterãt id uidere. qui
utilitate omĩa officia sua metie¬
bãtur. In ceteris enĩ q̃ supra da
sũt. quãius uerũ limitẽ nõ tem¬
erint. tamẽ qm̃ cõmodi aliquid
in hiis deprehenderũt. qiͣ od ore

Expanded text:
tempus, ipse a deo accipiet in aetertempus, ipse a deo accipiet in aeternum. ultimum illud et maximum pietatis officium est peregrinorum et pauperum sepultura: quod illi uirtutis iustitiaeque doctores prorsus non attigerunt. nec enim poterant id uidere qui utilitate omnia officia metiebantur. in ceteris enim quae supra dicta sunt quamuis uerum limitem non tenuerint, tamen quoniam commodi aliquid in iis depreh
Abbreviated transcription (Latin):
gentes tueri atq defendẽ. qd̾ adeo
umuersis diumna lex illa p̃stribit. qñ¬
quidẽ bomi quiq uidices ad officiũ
suũ iudicãt ꝑtinere. ut hiis natu¬
rali humanitate faueant. at ꝓdes¬
st intãtur. Uerũ hec oꝑa ꝓprie
nostra sunt. qui legẽ qui uerba ipĩꝰ
dei p̃cipientis accepimus. Nã illi
sencĩt natura esse iustũ tueri eos
qui tutela carent. sed cur ita sit
nõ ꝑspitĩt. Deus enĩ tuiꝰ ꝑpetua
clemẽtia est. idcu co uiduas pupil¬
losq defendi ac tueri uibet: ne
quis respectu ac miseratiõe pigͦꝵ
suorũ recardetur. quo minus morte
ꝓ iusticia fideq sustipiat s incũctã¬
ter ac fortiter subeat: cũ stiat se
caros suos deo relmnquere. n ͨ hus
unqm p̃sidiũ defuturũ. Egros ꝙͥ
quibus de fuerit qui assistat turã¬
dos fouendosq sustiꝑe: sũme hu¬
manitatis et oꝑationis est. Quod
qui fecerit hic uiuã deo hostiã
acquiret. ac qd alteri dederit ad

Expanded text:
gentes tueri atque defendere: quod adeo gentes tueri atque defendere: quod adeo uniuersis diuina lex illa praescribit, quandoquidem boni quique iudices ad officium suum iudicant pertinere ut iis naturali humanitate faueant ac prodesse nitantur. uerum haec opera proprie nostra sunt, qui legem, qui uerba ipsius dei praecipientis accepimus. nam illi sentiunt quidem natura esse iustum tueri eos qui tutela carent, sed cur ita sit non perspiciunt. deus enim, cuius perpetua clementia est, idcirco uiduas pupillosque defendi ac foueri iubet, ne quis respectu ac miseratione pignorum suorum retardetur quominus mortem pro iustitia fideque suscipiat, sed incunctanter ac fortiter subeat, cum sciat se caros suos deo relinquere nec iis umquam praesidium defuturum. aegros quoque quibus defuerit qui adsistat, curandos fouendosque suscipere summae humanitatis et magnae operationis est: quod qui fecerit, hic uiuam hostiam deo adquiret et quod alteri dederit ad
Abbreviated transcription (Latin):
quos nemo sꝑauit esse facturos. Nã
qui bonũ facit uł consanguineo uł¬
sitq impius atq de testabilis insi fe¬
cerit qd ab eo et natura ipã et ne¬
cessitudo exigit. Et si facit: nõ tã
glorie assequede qm rephensioms
uitande gratia facit. Qui aũt facit
alieno et ignoto is uere dignus
est laude. quomã ut faceret sola
ductus est humanitate. Ibi igitur¬
uistitia est: ubi ad bñficiendũ ne¬
cessitatis nullũ uniculu est. Hoc
igit᷑ beneficiũ benig̾tatis nec ante¬
pon̾e quidẽ largitioni munerũ de¬
buit: quod est cõꝑantis. et e duo¬
bus bonis id quod sit melius ele¬
gentis. Illa enĩ largitio hom̃i pat̾¬
monia sua in mare abicientiũ: ianis
et leuis ab om̃i iusticia remotissima
est. Itaq ne dici quidẽ munẽa opor¬
cet. in quibus nemo accipit insi qͥ
acciꝑe nõ meretur. ⁊ lon minus
magnũ iusticie opus est. pupillos
et uiduas desticutos et auxilio ĩdi¬

Expanded text:
quibus nemo sperauit esse facturos. nam quibus nemo sperauit esse facturos. nam qui bonum facit uel consanguineo uesitque impius ac detestabilis, nisi fecerit id, quod ab eo et natura ipsa, et necessitudo exigit; et si facit, non tam gloriae assequendae, quam reprehensionis vitandae gratia facit. Qui autem fecit alieno, et ignoto, is vero dignus est laude; quoniam, ut faceret, sola ductus est humanitate. Ibi ergo justitia est, ubi ad benefaciendum necessitatis vinculum nullum est. Hoc igitur officium benignitatis ne anteponere quidem largitioni munerum debuit, quod est comparantis, et e duobus bonis id, quod sit melius, eligentis. Illa enim largitio hominum patrimonia sua in mare abjicientium inanis, et levis, et ab omni justitia remotissima est. Itaque ne dici quidem munera oportet, in quibus nemo accipit, nisi qui accipere non meretur. Non minus magnum justitiae opus est, pupilloet uiduas destitutos et auxilio indi