comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
Sequanos ei heluctios sercia lacu lemano ei flumne rhoda no
qui prouinciã m̃am ab heluetiis diuidit: hnisrebus fiebat. ut e
minus late uagarentur & minus facile finitimis bellũ inferit̃ẽ
qua ex ꝑte hoĩes belland cupidi magno afficiebantur dolore
pro multitudine aũt hominũ. & pro gloria belli atq fortitu¬
dinis angustos se fines hr̃e arbitrabantur: qui in longitudi¬
patebant Ins rebus adducti & autõitate orgẽtongis permo¬
ti constituerũe eti quae ad proficistendũ ꝑtmnerent parare : Iu¬
mentoꝵ & carroꝵ q̃ maximũ numerũ coemere: sementes
q̃ maximas sacere. ut in itinere copia frumẽti suppeter& : cum
pͥroximis cintatibus pacẽ & cmicitiã confirmare sad eas res
conficiendas bienniũ satis es ce duxerũt. Interciũ annum
profectionẽ loñge confirmãt. ad eas res conficiendas orgen¬
torix delegitur. Is sibi legcitionẽ ad ciuitates suscepit meo
itmere per suad& castico catamãtalo edis filio sequano cuius

Expanded text:
Sequanos et Helvetios; tertia lacu Lemanno et flumine Rhodano, qui provinciam nostram ab Helvetiis dividit. His rebus fiebat ut et minus late vagarentur et minus facile finitimis bellum inferre possent; qua ex parte homines bellandi cupidi magno dolore adficiebantur. Pro multitudine autem hominum et pro gloria belli atque fortitudinis angustos se fines habere arbitrabantur, qui in longitudipatebant. His rebus adducti et auctoritate Orgetorigis permoti constituerunt ea quae ad proficiscendum pertinerent comparare, iumentorum et carrorum quam maximum numerum coemere, sementes quam maximas facere, ut in itinere copia frumenti suppeteret, cum proximis civitatibus pacem et amicitiam confirmare. Ad eas res conficiendas biennium sibi satis esse duxerunt; in tertium annum profectionem lege confirmant. Ad eas res conficiendas Orgetorix deligitur. Is sibi legationem ad civitates suscipit. In eo itinere persuadet Castico, Catamantaloedis filio, Sequano, cuius
Abbreviated transcription (Latin):
it Arioiustus qui nauiculã deligatã ad rippã nactus ea ꝑfugit.
aniousti uxores una sueua natiõe quã a domo secũ eduxerat:
Altera norica regis uoctionis soror: quã ingallia duxenit afra¬
tre mistam. Utraeq in ea fugo perierũt. Duae filiae haꝵ al¬
tera occisa altera capta est. C. Uallerius procillus cũ a custo¬
dibus in fugi ternis cathenis uinctus traheretur: in ip̃m caesa¬
rẽ hostes equitatu persequẽtem incidit. Quae quiđ res nõ mino

Expanded text:
it Ariovistus, qui naviculam deligatam ad ripam nactus ea profugit; it Ariovistus, qui naviculam deligatam ad ripam nactus ea profugit; nt Ariovisti uxores, una Sueba natione, quam domo secum eduxerat, altera Norica, regis Voccionis soror, quam in Gallia duxerat a fratre missam: utraque in ea fuga periit; duae filiae: harum altera occisa, altera capta est. C. Valerius Procillus, cum a custodibus in fuga trinis catenis vinctus traheretur, in ipsum Caesarem hostes equitatu insequentem incidit. Quae quidem res Caesari no
Abbreviated transcription (Latin):
hostes coniciendi nõ daretur. Reiectis pilis cominus gladiis pu¬
gnatum est. At germani celeriter ex consuetudie sua phalãge
facta impetũ gladioꝵ excepũt. Repti sunt q̃ plures nr̃i milites
qui in phalangẽ insilirẽt. & scuta manibus reuellerẽt. & de su-¬
ꝑ uulnerarent. cũ hostiũ aciesa sinistro cornu pulsa atq in fu-¬
gã conuersa esset a dextro cornu vehemẽter multitudĩe suoꝵ
nram aciẽ premebant. Id quom animaduertisset p. crassus
adulescens qui equitatu prȩerat. ꝙ expeditior erat ꝗ̃ hi ꝗ intra
aciem uersabantur. tertiã aciẽ laborãtibus nr̃is subsidio misit
Ita proeliũ restitutũ est atq om̃s hostes terga uerterũt. nec pͥus
fugere destiterũt ꝗ̃ ad flumen rhenũ milia pascuũ ex coloco cir¬
citerquinq peruenerũt. Ibi ꝓpauci aut utribus confisi tranare cõ¬
tenderũt: aut lintribus inuentis salutẽ sibi repererũt. In hisfu¬

Expanded text:
hostes coiciendi non daretur. Relictis pilis comminus gladiis puhostes coiciendi non daretur. Relictis pilis comminus gladiis pugnatum est. At Germani celeriter ex consuetudine sua phalange facta impetus gladiorum exceperunt. Reperti sunt complures nostri qui in phalanga insilirent et scuta manibus revellerent et desuper vulnerarent. Cum hostium acies a sinistro cornu pulsa atque in fugam coniecta esset, a dextro cornu vehementer multitudine suorum nostram aciem premebant. Id cum animadvertisset P. Crassus adulescens, qui equitatui praeerat, quod expeditior erat quam ii qui inter aciem versabantur, tertiam aciem laborantibus nostris subsidio misit. Ita proelium restitutum est, atque omnes hostes terga verterunt nec prius fugere destiterunt quam ad flumen Rhenum milia passuum ex eo loco circiter L pervenerunt. Ibi perpauci aut viribus confisi tranare contenderunt aut lintribus inventis sibi salutem reppererunt. In his fu
Abbreviated transcription (Latin):
dine militũ legionarior prohostiũ nũo ualebat ut ad spẽm ala¬
riis uteretur. Ipse triplici instructa acie usq ad castra hostiũ
accessit. Tum demũ necio germani suas copiase castͥs eduxe¬
rũt: generatimq constiterũt parib interuallis. Arudes. mar¬
comanos triboces Uangiones nemetes sedusios sueuos oẽmq a¬
ciẽ suam redis & carris circũdederũt: neqͥ sfes ĩ fuga relinq̃ret᷑.
Eo mulieres imposuerũt quae in proeluĩ proficistẽtes milites
pasois manibus flentes implorabant. ne se in seruitutẽ romanis
traderent. Caesar singulis legionibus singulos legatos & quȩs¬
torẽ praefecit. uti eos testes suae quisq uirtutis hr̃et ipse adex¬
tro cornuq eam partẽ mĩme firmã hostiũ esse animaduerterat
proeliũ cõmisit. ita nr̃i acriter in hostes signo dato impetũ fe¬
cerũt: Itq hostes repẽte celeriterq procũrũt. ut sraciũ pilla in

Expanded text:
dine militum legionariorum pro hostium numero valebat, ut ad speciem aladine militum legionariorum pro hostium numero valebat, ut ad speciem alariis uteretur; ipse triplici instructa acie usque ad castra hostium accessit. Tum demum necessario Germani suas copias castris eduxerunt generatimque constituerunt paribus intervallis, Harudes, Marcomanos, Tribocos, Vangiones, Nemetes, Sedusios, Suebos, omnemque aciem suam raedis et carris circumdederunt, ne qua spes in fuga relinqueretur. Eo mulieres imposuerunt, quae ad proelium proficiscentes milites passis manibus flentes implorabant ne se in servitutem Romanis traderent. Caesar singulis legionibus singulos legatos et quaestorem praefecit, uti eos testes suae quisque virtutis haberet; ipse a dextro cornu, quod eam partem minime firmam hostium esse animadverterat, proelium commisit. Ita nostri acriter in hostes signo dato impetum fecerunt itaque hostes repente celeriterque procurrerunt, ut spatium pila in
Abbreviated transcription (Latin):
paululũq a maioribus castris progressus aciẽ instruxit: hostibusq
pugnandi potestatẽ fecit. ubi ne tũ quid eos prodire intellexit.
circiter meridiem excitũ in castra reduxit. Tum demũ arioius¬
tus partẽ suar copiarꝵ: quae castra minora oppugnaret misit.
Acriter utrinq usq ad uesperũ pugnatũ est. Solis occasu suas co¬
pias arioiustus multis & illatis & acceptis uulneribus in castra re¬
duxit. Cum ex captiuis quaereret caesar. quã obrẽ Arioiustꝰ
proelio non decertar&: hanc reperiebat cãm. ꝙ apud germa¬
nos ea consuetudo esset ut matres familiȩ eoꝵ sortibus & ua¬
ticinatiõibus declararẽt utrum proeliũ cõmuti ex usu esset. nec¬
ne. Ras ita dicere. non esse fas germanos superare: si ante no¬
uã lunã proeliũ cõmisistent. postridie eius diei caescir praesidi
tu hostiũ pro castris minoribus constituit: quominus multitu¬

Expanded text:
paulumque a maioribus castris progressus aciem instruxit hostibusque paulumque a maioribus castris progressus aciem instruxit hostibusque pugnandi potestatem fecit. Ubi ne tum quidem eos prodire intellexit, circiter meridiem exercitum in castra reduxit. Tum demum Ariovistus partem suarum copiarum, quae castra minora oppugnaret, misit. Acriter utrimque usque ad vesperum pugnatum est. Solis occasu suas copias Ariovistus multis et inlatis et acceptis vulneribus in castra reduxit. Cum ex captivis quaereret Caesar quam ob rem Ariovistus proelio non decertaret, hanc reperiebat causam, quod apud Germanos ea consuetudo esset ut matres familiae eorum sortibus et vaticinationibus declararent utrum proelium committi ex usu esset necne; eas ita dicere: non esse fas Germanos superare, si ante novam lunam proelio contendissent. Postridie eius diei Caesar praesidio conspectu hostium pro castris minoribus constituit, quod minus multitu
Abbreviated transcription (Latin):
ut iubis equoꝵ subleuati cursum adaequarẽt. Ubi eum
castris se se tenere Caesar intellexit. ne diutius comeatu
prohibereiur ultra eũ locũ quo in loco germani consederãt cir¬
citer passus sexcentos ab ins castris idoneũ locũ delegit. Acieq
triplici instructa ad cũ locũ uenit. primã & secundã aciem.
in armis esse: tertiã castra munire iussit. Hic locus abhoste
circiter passus sexcentos uti dictũ est aberat. Eo ciraterhõiu
nũo .xuͦi. expedita cũ omni equitatu Arioiustus misit: Quae co¬
piae nr̃os deterrerent: & munitiõem prohberent. Nihilo secus cȩ¬
sar ut ante constituerat duas acies hostẽ propulsare: tertia opꝰ
perficere iussit. Munitis castris duas ibi legiones reliquit. & par¬
tẽ auxilior: quatuor reliquas legiones in castra maiora reduxit
proximo die instituto suo caesar e castris utrisq copias suas eduxi:

Expanded text:
ut iubis sublevati equorum cursum adaequarent. Ubi eum ut iubis sublevati equorum cursum adaequarent. Ubi eum castris se tenere Caesar intellexit, ne diutius commeatu prohiberetur, ultra eum locum, quo in loco Germani consederant, circiter passus DC ab his, castris idoneum locum delegit acieque triplici instructa ad eum locum venit. Primam et secundam aciem in armis esse, tertiam castra munire iussit. Hic locus ab hoste circiter passus DC, uti dictum est, aberat. Eo circiter hominum XVI milia expedita cum omni equitatu Ariovistus misit, quae copiae nostros terrerent et munitione prohiberent. Nihilo setius Caesar, ut ante constituerat, duas acies hostem propulsare, tertiam opus perficere iussit. Munitis castris duas ibi legiones reliquit et partem auxiliorum, quattuor reliquas legiones in castra maiora reduxit. Proximo die instituto suo Caesar ex castris utrisque copias suas eduxit
Abbreviated transcription (Latin):
suas copias traduxit: et milibus passuũ duobus ulera eũ
castra fecit. eo consilio ut frumẽto comeatuq qui ex se¬
quanis & hedus supportaretur. caesarẽ interduderet. Ex
eo die dies continuos .u. cacsar pro castris suas copias tra-¬
duxit. &aciẽ instructam hiũt Ut si uellet Arioiustus
proelio contendere ei potestas non deesse Ariouistus tns
ominibus diebus excitum castris continuit. equestri proe¬
lio cotidie contendit. Genus hoc erat pugnae. quo germa¬
ni se excuerãt. Equitum milia erãt sex: totidem nũo pe¬
dites uelociscimi ac fortissimi quos ex omi copia singuli
singulos suae salutis causa delegerãt: cũ his in proelus uer¬
sabantar. in ad eos se equites recipiebant. hi si quid erat du¬
rius occurrebant. Si qui grauiore Ulnere accepto equo de¬
ciderãt circũ sistebant. Si quo erat longius prodeũdũ aue
celerius recipiendũ. tanta erat hoꝵ excitatiõe celeritas

Expanded text:
suas copias traduxit et milibus passuum duobus ultra eum suas copias traduxit et milibus passuum duobus ultra eum castra fecit eo consilio uti frumento commeatuque qui ex Sequanis et Haeduis supportaretur Caesarem intercluderet. Ex eo die dies continuos V Caesar pro castris suas copias produxit et aciem instructam habuit, ut, si vellet Ariovistus proelio contendere, ei potestas non deesset. Ariovistus his omnibus diebus exercitum castris continuit, equestri proelio cotidie contendit. Genus hoc erat pugnae, quo se Germani exercuerant: equitum milia erant VI, totidem numero pedites velocissimi ac fortissimi, quos ex omni copia singuli singulos suae salutis causa delegerant: cum his in proeliis versabantur, ad eos se equites recipiebant; hi, si quid erat durius, concurrebant, si qui graviore vulnere accepto equo deciderat, circumsistebant; si quo erat longius prodeundum aut celerius recipiendum, tanta erat horum exercitatione celeritas
Abbreviated transcription (Latin):
sari causa uisa nõ est. et comagis ꝙ pridie eius diei germanire¬
tineri non petuerint quin in nr̃os tela conicerẽt. Legatũq
e suis sese magno cum periculo ad eũ missuꝵ & hõib feris
obiectur existimabat. Commodisonnũ uisum est .C. ual¬
lerium procillũ .C. vallerii caburi filiũ sũma uirtute &
humanitate adolescentem: cuius pr̃d .c. uallerio flacco
cę scientiã. qua multa iam arioiustus longinqua consu¬
etudine utebatur: et ꝙ in eo peccandi germanis causa
non esset ad eũ mutere: & Mariũ titiũ. qui hospitio a¬
riouisti utebatur. his mandauit ut quae dicer& Arioius¬
tus cognoscerent & ad se referrent: Quos quom apud se
quid ad se uenirent an speculandi cauia: Cãm conantes
dicere prohibuit. & in cathenas coniecit. Foden die cas¬
tra promouit et milibus passuũ sex a caesaris castris se
monte consedit. postride eius diei prȩter castra caesaris

Expanded text:
sari causa visa non est, et eo magis quod pridie eius diei Germani resari causa visa non est, et eo magis quod pridie eius diei Germani retineri non potuerant quin tela in nostros coicerent. Legatum ex suis sese magno cum periculo ad eum missurum et hominibus feris obiecturum existimabat. Commodissimum visum est C. Valerium Procillum, C. Valerii Caburi filium, summa virtute et humanitate adulescentem, cuius pater a C. Valerio Flacco cae scientiam, qua multa iam Ariovistus longinqua consuetudine utebatur, et quod in eo peccandi Germanis causa non esset, ad eum mittere, et una M. Metium, qui hospitio Ariovisti utebatur. His mandavit quae diceret Ariovistus cognoscerent et ad se referrent. Quos cum apud se quid ad se venirent? an speculandi causa? Conantes dicere prohibuit et in catenas coniecit. Eodem die castra promovit et milibus passuum VI a Caesaris castris sub monte consedit. Postridie eius diei praeter castra Caesaris
Abbreviated transcription (Latin):
in nr̃os coniicere. Caesar loquendi finẽ fecit. seq ad suos rece¬
pit: suisq imperauit ne quod omĩo telũ inhostes resicerẽt. Nã
& si sine ullo periculo legionis delecte cõmiszum cũ equitatu
proeliũ fore uidebat: tñ cõmutendũ non putabat. ut pul¬
sis hostibus dici posset eos abse perfidem in colloquio circũuentos.
posteaꝗ̃ in uulgus militũ delatũ est qua arrogantia in collogo
arioiustus usus omi gallia romanis interdixisset: impetumq
impetũq in nr̃os equites eius fecissent: eaq res colloquiũ diremis¬
set. multo maior alacritas. studiũq pugnãdimaius excitui ĩ¬
iectũ est. Biduo post arioustus ad caesarẽ legatos mittit. uel¬
le se de his rebus. quae inter eos agi coeptȩ nec ꝑfectae essẽt
agere cũ eo uti aut iter colloquio diẽ constituẽt: aut si id mi¬
nus uellet e suis legatis aliquẽ adse muter&. Colloquendi cae¬

Expanded text:
in nostros coicere. Caesar loquendi finem fecit seque ad suos recein nostros coicere. Caesar loquendi finem fecit seque ad suos recepit suisque imperavit ne quod omnino telum in hostes reicerent. Nam etsi sine ullo periculo legionis delectae cum equitatu proelium fore videbat, tamen committendum non putabat ut, pulsis hostibus, dici posset eos ab se per fidem in conloquio circumventos. Postea quam in vulgus militum elatum est qua arrogantia in conloquio Ariovistus usus omni Gallia Romanis interdixisset, impetumque in nostros eius equites fecissent, eaque res conloquium ut diremisset, multo maior alacritas studiumque pugnandi maius exercitui iniectum est. Biduo post Ariovistus ad Caesarem legatos misit: velle se de iis rebus quae inter eos egi coeptae neque perfectae essent agere cum eo: uti aut iterum conloquio diem constitueret aut, si id minus vellet, ex suis legatis aliquem ad se mitteret. Conloquendi Cae
Abbreviated transcription (Latin):
dilio p.r. usosesce. debere se suspicar simulata caesare ami¬
citia ꝙ excitũ in gallia hẽat sui opprimedi causa hr̃e. Qui ni¬
si decedat atq excitũ deducat ex his regionibus sese illũ nõ pro ami¬
co. sed pro hoste hĩtuꝵ. O si eum interfeceũt. multis se se nobilibus
poset. Ꝙ si discessisset: & liberã poscessionẽ galliȩ sibi tradidiss&
magno se illũ premio remuneratuꝵ. & quaecunq geri bella uell&
sine ullo eius labare & periculo confectur. Multaa caefire ĩ
eã snĩam dicta sunt quare negotio desistere nõ pass&. et neq. suã
neq ppłi ro. consuetudinẽ pati ut optime merẽtes ppłos deserer&.
neq se iudicare galliã potius esse arioiusti ꝗ̃ pr. bello suratos aru
lia impiũ. si iudiciũ senatus seruari oporteret liberã debere e̾e
galliam: quã bello uictam. sius legibus uti uoluisset. Dum hȩc
in colloquio geruntur caesari nunciatũ est equitesarioiusti
propius tumulũ accedere. & ad nr̃osa dequitare. lapides telaq

Expanded text:
i Romani usos esse. Debere se suspicari simulata Caesarem amicitia, quod exercitum in Gallia habeat, sui opprimendi causa habere. Qui nisi decedat atque exercitum deducat ex his regionibus, sese illum non pro amico sed pro hoste habiturum. Quod si eum interfecerit, multis sese nobilibus posset. Quod si decessisset et liberam possessionem Galliae sibi tradidisset, magno se illum praemio remuneraturum et quaecumque bella geri vellet sine ullo eius labore et periculo confecturum. Multa a Caesare in eam sententiam dicta sunt quare negotio desistere non posset: neque suam neque populi Romani consuetudinem pati ut optime meritos socios desereret, neque se iudicare Galliam potius esse Ariovisti quam populi Romani. Bellolia imperium; si iudicium senatus observari oporteret, liberam debere esse Galliam, quam bello victam suis legibus uti voluisset. Dum haec in conloquio geruntur, Caesari nuntiatum est equites Ariovisti propius tumulum accedere et ad nostros adequitare, lapides telaque
Abbreviated transcription (Latin):
laremus. & frẽso se & amicos hȩduos appellatas dicer& nõ se
ta babarũ neq tã imperitũ es se reꝵ ut nõ sciret neq bel¬
io allebrogũ preximo heduos romanis auxiliũ tulise neq ip̃os¬

Expanded text:
laremus. Quod fratres a senatu Haeduos appellatos diceret, non se laremus. Quod fratres a senatu Haeduos appellatos diceret, non se tam barbarum neque tam imperitum esse rerum ut non sciret neque bello Allobrogum pr
Abbreviated transcription (Latin):
tis consueuerint. non se se gallis sed gallos sibi bellũ intulisce. o¬
mnes galliae ciuitates ad se oppugnadũ uenisse ac contra se
castra hiũsse. eas om̃s copias & se uno proelio pulsas ac supcitas
esse. Si iteꝵ experiri uelint se iteꝵ paratũ ecce decertare:
Si pace uti uelint miquũ esse de stipendio recusare: quod sua uo¬
luntate adid tempus pependerint. Amicitiã p.r. sibi ornamẽ¬
to& praesidio non detrimẽto esse oportere. Idq se ca spe pe
non galliae impugnande causa facere: eius rei testimonio eͥ ᷤᷤ¬
ꝙ nisi rogatus non uenerit: &ꝙ bellũ nõ intulerit sed defedẽit
galliȩ prouinciae fines ingressum. Quid sibi uellet cur in su¬
as possesiones ueniret: prouinciã suã hanc esce galliã sicut
illam m̃am Ut ip̃i concedi nõ oporter& si in nr̃os fine simpe¬
tum faceret. sic itẽ nos esse iniquos. qui in suo uire se inter pel¬

Expanded text:
re consuerint. Non sese Gallis sed Gallos sibi bellum intulisse: ore consuerint. Non sese Gallis sed Gallos sibi bellum intulisse: omnes Galliae civitates ad se oppugnandum venisse ac contra se castra habuisse; eas omnes copias a se uno proelio pulsas ac superatas esse. Si iterum experiri velint, se iterum paratum esse decertare; si pace uti velint, iniquum esse de stipendio recusare, quod sua voluntate ad id tempus pependerint. Amicitiam populi Romani sibi ornamento et praesidio, non detrimento esse oportere, atque se hac spe pnon Galliae oppugnandae causa facere; eius rei testimonium esse quod nisi rogatus non venerit et quod bellum non intulerit sed defenderit. Galliae provinciae finibus egressum. Quid sibi vellet? Cur in suas possessiones veniret? Provinciam suam hanc esse Galliam, sicut illam nostram. Ut ipsi concedi non oporteret, si in nostros fines impetum faceret, sic item nos esse iniquos, quod in suo iure se interpel
Abbreviated transcription (Latin):
secutũ. docebat &q̃ueteres q̃q iustae causae necessitudinis ip̃is
eos facta essent. ut omni tempore totius galliae principatum
ro. hanc esse consuetudinẽ ut sociosatq amicos nc̃ mõ sui nihil
deperdere. Sed grã dignitate honare auctos uelit eDe. Q
postulauit dem̃ eadem quae legatis in mandatis dederat. ne
aut hedius. aut eoꝵ sociis bellũ inferr&: obsides redderet Si nul¬
lam partẽ germanoꝵ domũ remutere posget: at ne quos am¬
plius rhenũ transire pateretur. Arioiustus ad postulata cae¬
saris pauca respondit: de suis uirtutibus multa predicauit.
Transisce rhenũ sese nõ sua sponte sed rogatũ & accersitũ a gal¬
lis non sine magna spe magnisq premus domũ propinquosq re¬
liquise. sedes hr̃e in gallia ab ip̃is concuscas. obsides ipoꝵ uoluta¬
te datos. stipendiũ capere iure belli qđ uictores imponere uie¬

Expanded text:
secutum. Docebat etiam quam veteres quamque iustae causae necessitudinis ipsis secutum. Docebat etiam quam veteres quamque iustae causae necessitudinis ipsis eos facta essent, ut omni tempore totius Galliae principatum Romani hanc esse consuetudinem, ut socios atque amicos non modo sui nihil deperdere, sed gratia, dignitate, honore auctiores velit esse; quod Postulavit deinde eadem quae legatis in mandatis dederat: ne aut Haeduis aut eorum sociis bellum inferret, obsides redderet, si nullam partem Germanorum domum remittere posset, at ne quos amplius Rhenum transire pateretur. Ariovistus ad postulata Caesaris pauca respondit, de suis virtutibus multa praedicavit: transisse Rhenum sese non sua sponte, sed rogatum et arcessitum a Gallis; non sine magna spe magnisque praemiis domum propinquosque reliquisse; sedes habere in Gallia ab ipsis concessas, obsides ipsorum voluntate datos; stipendium capere iure belli, quod victores victis impone
Abbreviated transcription (Latin):
se in cohortis practoriae loco decimã legionẽ hĩtuꝵ ad equu
rescribere. planicies erat magna Rin ea tumulus terreus sa¬
tis grandis. hic locus aequo fere spacio ab castrisarioiuisti &cae¬
saris aberat. Eo ut erat dictũ ad colloquiũ uenerũt. legionẽ cȩ¬
sarquam equis deuexerat passibus ducentis ab eo tumulo cõsti¬
tuit. Itẽ equites ariciusti pari interuallo canstiterũt. Arioius¬
tus ex equis ut colloqueretur et prȩter sedenos ut ad colloquiũ
adducer& postulauit. Uhi eo uentũ est. Caesar initio orõis
sua senatusq in eũ bñficia commemorauit: ꝙ rex appellatus
esset a senatii: ꝙ amicus. ꝙ munera amplissime misca: quã
rẽ & paucis contigisse pro magnis hoĩum officiis consueiusze tͥ¬
bui. docebat: Illũ qñ neq aditũ. neq cãm postulandi iustã ha¬
beret. beneficio ac liberalitate sua ac senatus ea premia cõ

Expanded text:
se in cohortis praetoriae loco X. legionem habiturum ad equum se in cohortis praetoriae loco X. legionem habiturum ad equum rescribere. Planities erat magna et in ea tumulus terrenus satis grandis. Hic locus aequum fere spatium a castris Ariovisti et Caesaris aberat. Eo, ut erat dictum, ad conloquium venerunt. Legionem Caesar, quam equis devexerat, passibus CC ab eo tumulo constituit. Item equites Ariovisti pari intervallo constiterunt. Ariovistus ex equis ut conloquerentur et praeter se denos ad conloquium adducerent postulavit. Ubi eo ventum est, Caesar initio orationis sua senatusque in eum beneficia commemoravit, quod rex appellatus esset a senatu, quod amicus, quod munera amplissime missa; quam rem et paucis contigisse et pro magnis hominum officiis consuesse tribui docebat; illum, cum neque aditum neque causam postulandi iustam haberet, beneficio ac liberalitate sua ac senatus ea praemia con
Abbreviated transcription (Latin):
tea petenti denegascet ultro polliceretur. magnãq i spem ue¬
fore uti ꝑtinatia desisteret. Dies colloquio dictus est ex eo die¬
dies quintus. Interim saepe ultro citroq cum legati inter eos
mitterentur. Arioiustus postulauit ne quẽ peditẽ ad collequi¬
um caesar adducer&. Uereri se ne per insidias ab eo circũue¬
niretur. Uterq cũ equitatu ueniret: Alia rõe se se nõ esce uẽ¬
tuꝵ. Caesarꝙ neq colloquiũ interpaĩta cã tolli uolebat: neq
salutem suam galloꝵ equitibus cõmutere audebat: cõmodissi¬
mũ esse statiuit omnibus equisgallis equiribus detractis eo le¬
gionarios milites legionis decimȩ. cui q̃ maxime cõfidebat im¬
ponere ut praesidiũ q̃ amicissimũ si quid facto opus esset hr̃ẽt.
Qđ cum fieret nõ irridicule quidam ex militibus decimę legi¬
onis dixit plusꝗ̃ pollicitus esset caesarẽ facere: pollicitum.

Expanded text:
tea petenti denegasset ultro polliceretur, magnamque in spem vetea petenti denegasset ultro polliceretur, magnamque in spem vefore uti pertinacia desisteret. Dies conloquio dictus est ex eo die quintus. Interim saepe cum legati ultro citroque inter eos mitterentur, Ariovistus postulavit ne quem peditem ad conloquium Caesar adduceret: vereri se ne per insidias ab eo circumveniretur; uterque cum equitatu veniret: alia ratione sese non esse venturum. Caesar, quod neque conloquium interposita causa tolli volebat neque salutem suam Gallorum equitatui committere audebat, commodissimum esse statuit omnibus equis Gallis equitibus detractis eo legionarios milites legionis X., cui quam maxime confidebat, imponere, ut praesidium quam amicissimum, si quid opus facto esset, haberet. Quod cum fieret, non inridicule quidam ex militibus X. legionis dixit: plus quam pollicitus esset Caesarem facere; pollicitum
Abbreviated transcription (Latin):
cima legio ꝓ tribunos militũ ei grãs egit: ꝙ de se optimũ iudiciũ fecis¬
ser. seq esse ad bellũ gerendũ paratissimã confirmauit. Iddẽ reli¬
quae legiones per tribunos militũ & primoꝵ ordiũ centurioncꝰ ege¬
runt. Uti eos caesari satisfacerẽt. se neq unq̃ dubitasce: neq timu¬
iste: neq de sũma belli suũ iudiciũ sed impatoris esce existimauis¬
se. Eor satisfactiõe accepta. Ritinere ex quisico perdiuiciacũ ꝙ ex
apertis excitũ duceret. de quarta uigilia ut dixerat profectus est.
Septimo die cũ iter nõ interminteret ab exploratoribus certiorftic¬
Cognito eaesaris aduentu arioiustus legatos ad eũ mutit qđ antea
de collaquo postulascet. id perse fieri licere qm̃ ꝗ̃ propius accescisset se¬
q id sine periculo facere posee existimare. Non ressuit condiciõem
caesar samq eũ ad sanitalẽ reuerti arbitrabatur. cũ id quodan¬

Expanded text:
X. legio per tribunos militum ei gratias egit quod de se optimum iudicium fecisX. legio per tribunos militum ei gratias egit quod de se optimum iudicium fecisset, seque esse ad bellum gerendum paratissimam confirmavit. Deinde reliquae legiones cum tribunis militum et primorum ordinum centurionibus egerunt uti Caesari satis facerent: se neque umquam dubitasse neque timuisse neque de summa belli suum iudicium sed imperatoris esse existimavisse. Eorum satisfactione accepta et itinere exquisito per Diviciacum, quod ex apertis exercitum duceret, de quarta vigilia, ut dixerat, profectus est. Septimo die, cum iter non intermitteret, ab exploratoribus certior facCognito Caesaris adventu Ariovistus legatos ad eum mittit: quod antea de conloquio postulasset, id per se fieri licere, quoniam propius accessisset seque id sine periculo facere posse existimaret. Non respuit condicionem Caesar iamque eum ad sanitatem reverti arbitrabatur, cum id quod an
Abbreviated transcription (Latin):
mẽta matura de itinere ip̃os breui tpre iudicaturos. & non
fore dicto audientes neq signa laturi dicantur nihil se eare cõ¬
moueri. Scire .n. quibuscũq excitus dicto audiens nõ suei̾t aut
male re gesta fortunã defusse aut aliquo facinore comperto
auaritiã esse coniunetam. suã innocentiã perpetua uitae fe¬
licitate heluetioꝵ bello esce persfectam. Itaq se ꝗđ in longio¬
rẽ diem collaturus fiuscet representatuꝵ esce. & proxima nocte
de quarta uigilia castra motuꝵ. Ut q̃ primũ intelligere posset
utrũ apud eos pudor atq officiũ. an timor plus ualeret. Ꝙ si prae¬
terea nemo sequatur tñ se cũ sola decima legione ituꝵ. de qua
non dubitaret. sibiq eam praetoriã cohortẽ futurã. huic legioni
lac orõe hĩta mirum inmodum conuersae sunt omniũ mẽtes. su¬
maq alacritas et cupiditas belli gerendi innata est. princepsq de

Expanded text:
menta matura; de itinere ipsos brevi tempore iudicaturos. Quod non menta matura; de itinere ipsos brevi tempore iudicaturos. Quod non fore dicto audientes neque signa laturi dicantur, nihil se ea re commoveri: scire enim, quibuscumque exercitus dicto audiens non fuerit, aut male re gesta fortunam defuisse aut aliquo facinore comperto avaritiam esse convictam. Suam innocentiam perpetua vita, felicitatem Helvetiorum bello esse perspectam. Itaque se quod in longiorem diem conlaturus fuisset repraesentaturum et proxima nocte de quarta, vigilia castra moturum, ut quam primum intellegere posset utrum apud eos pudor atque officium an timor plus valeret. Quod si praeterea nemo sequatur, tamen se cum sola decima legione iturum, de qua non dubitet, sibique eam praetoriam cohortem futuram. Huic legioni xime. Hac oratione habita mirum in modum conversae sunt omnium mentes summaque alacritas et cupiditas belli gerendi innata est, princepsque
Abbreviated transcription (Latin):
si nõ solũ in suis. sedẽ in illoꝵ finib plerũq suꝑarit: qui tamẽ
pares esse nostro exercitui nõ potuerĩt. Si quos aduersũ proe¬
liũ & fuga galloꝵ cõmouerer: hoc si quererẽt reperiri posse diutur¬
nitate belli defaitigatis gallis arioiuistii cũ młtos menses castris
se ac paludibus contimuss&: neq sui potestatẽ feciss&. desferã¬
tesiam de pugna & disesos subito adortũ magis rõe & cõsilio qͣ̃
uirtute uicisse. cui quiđ rõi contra hoĩes barbaros atq ĩꝑicos locus
fuiss&: ac ne ip̃m quid sperare nr̃osex̾citus capi posse: qui su-¬
um timorẽ in rei frumẽtariae simlatioem angustiasq̃ itiner
coferr&. face̾ arrogaiter. cũ aut de officio imperatoris despe¬
rare aut praescribere auderẽt. haec sibi esce curae. frumẽtum
sequanos leucos lingones subministrare: iamq cese in agris fru¬

Expanded text:
si non solum in suis sed etiam in illorum finibus plerumque superarint, qui tamen si non solum in suis sed etiam in illorum finibus plerumque superarint, qui tamen pares esse nostro exercitui non potuerint. Si quos adversum proelium et fuga Gallorum commoveret, hos, si quaererent, reperire posse diuturnitate belli defatigatis Gallis Ariovistum, cum multos menses castris se ac paludibus tenuisset neque sui potestatem fecisset, desperantes iam de pugna et dispersos subito adortum magis ratione et consilio quam virtute vicisse. Cui rationi contra homines barbaros atque imperitos locus fuisset, hac ne ipsum quidem sperare nostros exercitus capi posse. Qui suum timorem in rei frumentariae simulationem angustiasque itineris conferrent, facere arroganter, cum aut de officio imperatoris desperare aut praescribere viderentur. Haec sibi esse curae; frumentum Sequanos, Leucos, Lingones subministrare, iamque esse in agris fru
Abbreviated transcription (Latin):
audiẽtes milites : neq ꝑptimorẽ signa latunos. haec cũ dĩaduer¬
tiss& caesar conuocato concilio omniũq ordinũ ad id conci¬
lium adhibitis centurionib uehementer eos incusauit. pri¬
mũ aũt ꝙ quã in ꝑtem: aut quo consilio ducerentur sibi q̃ren¬
dũ aut cagitandũ putarẽt. Arioiustũ se consule cupidissime .pr. ami
titiã appetisse: cur igitur hũc tã temere quisq̃ ab officio discessu¬
rũ iudicar& : Sibi quiđ ꝑsuaderi cognitis sus postulatis atq aeꝗta¬
Ꝙ si furore atq. amentia impulsus bellũ intuliss&: quid tandẽ
uererentur: aut quid de sua uirtute: aut de ipsius dilige¬
tia desperarẽt: factum eius hostis periculũ pacrum nostroꝵ me¬
moria cũ cimbris & teutonis a .c. Mario pulsis nõ minorem
laudẽ excitus ꝗ̃ ip̃e imꝑator meritus esse uidebatur. ꝑpsactũ
issent: hos postea armatos ac uictores suꝑassẽt. ac deniq germa

Expanded text:
audientes milites neque propter timorem signa laturos. Haec cum animadveraudientes milites neque propter timorem signa laturos. Haec cum animadvertisset, convocato consilio omniumque ordinum ad id consilium adhibitis centurionibus, vehementer eos incusavit: primum, quod aut quam in partem aut quo consilio ducerentur sibi quaerendum aut cogitandum putarent. Ariovistum se consule cupidissime populi Romani amicitiam adpetisse; cur hunc tam temere quisquam ab officio discessurum iudicaret? Sibi quidem persuaderi cognitis suis postulatis atque aequitaudiaturum. Quod si furore atque amentia impulsum bellum intulisset, quid tandem vererentur? Aut cur de sua virtute aut de ipsius diligentia desperarent? Factum eius hostis periculum patrum nostrorum memoria Cimbris et Teutonis a C. Mario pulsis cum non minorem laudem exercitus quam ipse imperator meritus videbatur; factum issent hos postea armatos ac victores superassent. Denique
Abbreviated transcription (Latin):
mentes aĩosq percurbar&. hic primũ ortus est timor & tribu¬
nis mił ac praefectis reliquisq qui ex urbe amicitiae causa
caesarẽ sequuti nõ magnũ in re militari usum hẽbant quo
alius alia causa illatã: quã sibi ad proficiscẽdũ netessariã
esse dicer&. petebat ut eius uoluntate discedere liceret. nõ
nulli pudore adducti. ut timoris susfitiõem uitarẽt. remane¬
bant. hi neq uultũ fingere. neq interdũ lacrymas tenere
poterant : abditi in tabernaculis aut suũ fatũ que rebantur
castris testamẽta obsignabantur. hoꝵ uocib ac timore pau¬
latim ec hi qui magnũ in castrisusum hebant militescen¬
turionesq quiq equitatui praeerat perturbabãtur. ꝗse ex his
minus timidos existimari uolebant. nõ se hostẽ uereri sedan
supportari poso& timere dicebãt. Nõnulli & caesari nuncia¬
bant cũ castra moueri ac signa ferri iussiss& nõ fore dicto

Expanded text:
mentes animosque perturbaret. Hic primum ortus est a tribumentes animosque perturbaret. Hic primum ortus est a tribunis militum, praefectis, reliquisque qui ex urbe amicitiae causa Caesarem secuti non magnum in re militari usum habebant: quorum alius alia causa inlata, quam sibi ad proficiscendum necessariam esse diceret, petebat ut eius voluntate discedere liceret; non nulli pudore adducti, ut timoris suspicionem vitarent, remanebant. Hi neque vultum fingere neque interdum lacrimas tenere poterant: abditi in tabernaculis aut suum fatum querebantur castris testamenta obsignabantur. Horum vocibus ac timore paulatim etiam ii qui magnum in castris usum habebant, milites centurionesque quique equitatui praeerant, perturbabantur. Qui se ex his minus timidos existimari volebant, non se hostem vereri, sed ansupportari posset, timere dicebant. Non nulli etiam Caesari nuntiabant, cum castra moveri ac signa ferri iussisset, non fore dicto
Abbreviated transcription (Latin):
ficulias id natura loci sic muniebatur. ut magnã adducẽdũ
cncũductũ pene totũ oppidum cingit. reliquũ siticiũ quod est
non amplius pedum. de qua flumen intermutit. mons con¬
tin& magna altitudine. itt ut nadices eius moncis ex utraq
parte ripae fluminis contingãt. hũc murus circũdatus ar¬
cem efficit & cum oppido coniungit huc caesar magnis noc¬
turnis diurnisq it meribus contendit: occupaito oppido ĩbi prae¬
sidium collocat. dum paucos dies ad uenscentiõem rei frumẽ¬
tariae cõmeaitusq̃. caiusa moratur. ex ꝑconctatiõe nostror
uocibusq galloꝵ ac mercatorũ ꝗ ingenti magnitudine corpo¬
rum germanos incredibili uirtute atq excitatiõe in armis
esse praedicabat & saepenũo se se cũ his congressos ne uul¬
tũ quid atq aciẽ oculoꝵ dicebãt ferre potuisse: Tantus sui¬
bito timor omnẽ excitũ occupauit: ue nõ mediocriter oĩuim

Expanded text:
facultas, idque natura loci sic muniebatur ut magnam ad ducendum facultas, idque natura loci sic muniebatur ut magnam ad ducendum circumductum paene totum oppidum cingit, reliquum spatium, quod est non amplius pedum MDC, qua flumen intermittit, mons continet magna altitudine, ita ut radices eius montis ex utraque parte ripae fluminis contingant, hunc murus circumdatus arcem efficit et cum oppido coniungit. Huc Caesar magnis nocturnis diurnisque itineribus contendit occupatoque oppido ibi praesidium conlocat. Dum paucos dies ad Vesontionem rei frumentariae commeatusque causa moratur, ex percontatione nostrorum vocibusque Gallorum ac mercatorum, qui ingenti magnitudine corporum Germanos, incredibili virtute atque exercitatione in armis esse praedicabant saepe numero sese cum his congressos ne vultum quidem atque aciem oculorum dicebant ferre potuisse, tantus subito timor omnem exercitum occupavit ut non mediocriter omnium
Abbreviated transcription (Latin):
perin galliam transportatieszent fines eor popularẽtur: se¬
se non obsidibus quid datis pacẽ arioiusti redimẽ potiustẽt he¬
ueri uo pagos c sueuoꝵ ad rippas rheni consedisce qui ibe¬
nũ transire conarẽtur. hns pracesse nasuam et cimberiũ fres
Quibus rebus caesar vehemẽter cõmotus maturãdum sibi exi¬
stimauit: ne si noua manus sueuoꝵ cũ ueteribus copiisario¬
iusti sese coniunxisset minus facile resisti poss&. Itaq re fru¬
mentãa ꝗ̃ celerrime potuit comparata magnis itineribus
ad srioiustum contendit. Cum tridui uiã processiss et nũ-¬
ciatum est ei arioiustũ cũ suis copiis omibus ad occupãdũ ue¬
scentiõem quod est oppidum maximũ Sequanoꝵ contedere
triduiq uiam a suis fimbus processiose. id ne accider&. ma-¬
ꝯnopere sibi praecauendum caesar existimabat. Nãq ut reꝵ
omniũ quae ad bellum usui erãt: sũma erat in eo oppido dif¬

Expanded text:
per in Galliam transportati essent, fines eorum popularentur: seper in Galliam transportati essent, fines eorum popularentur: sese ne obsidibus quidem datis pacem Ariovisti redimere potuisse; Treveri autem, pagos centum Sueborum ad ripas Rheni consedisse, qui Rhenum transire conarentur; his praeesse Nasuam et Cimberium fratres. Quibus rebus Caesar vehementer commotus maturandum sibi existimavit, ne, si nova manus Sueborum cum veteribus copiis Ariovisti sese coniunxisset, minus facile resisti posset. Itaque re frumentaria quam celerrime potuit comparata magnis itineribus ad Ariovistum contendit. Cum tridui viam processisset, nuntiatum est ei Ariovistum cum suis omnibus copiis ad occupandum Vesontionem, quod est oppidum maximum Sequanorum, contendere triduique viam a suis finibus processisse. Id ne accideret, magnopere sibi praecavendum Caesar existimabat. Namque omnium rerum quae ad bellum usui erant summa erat in eo oppido
Abbreviated transcription (Latin):
defendere: se heduoꝵ iiurias nõ neglectur. ad haec Arioiui¬
stus respondit ius esse belli ut qui uiciscent his quos uicissẽt
prescriberet quẽ admõm suo iure uteretur: nõ oportere se a pͦ
r. in suo uire impediri. hedios sibi qm belli fortunã tentass ẽt¬
& armis congresci ac suꝑati &uẽt: stipendiarios eszȩ factos
Magnã caesarẽ iniuriã facere qui suo aduentu uectigalia si¬
bi de teriora facer hediuisse obsides redditur nõ esse neq iis
neq eoꝵ sociis iniuria bellũ illatuꝵ. si m eo manerẽt qđ com¬
ueniscent. stipediumq quotannis penderẽt. Si id nõ feciscẽt
ret se heduoꝵ miurias nõ neglectur: neminẽ secũ sine sua
perniciȩ contendisge: cum uellet congrederetur: Intellectii¬
ix quid inuicti germani excitatis cimi in armis qui annos
inter.xiiiitectum nõ subisgent uirtute posdẽt. Naec aũt¬
codem tempore mandata caesari referebant᷑. & legati ab hedu¬
is & atreueris ueniebãt hedui questũ ꝙ arudes tergaliqui nu¬

Expanded text:
defenderet, se Haeduorum iniurias non neglecturum. Ad haec Ariovistus respondit: ius esse belli ut qui vicissent iis quos vicissent ulo Romano non praescriberet quem ad modum suo iure uteretur, non oportere se a populo Romano in suo iure impediri. Haeduos sibi, quoniam belli fortunam temptassent et armis congressi ac superati essent, stipendiarios esse factos. Magnam Caesarem iniuriam facere, qui suo adventu vectigalia sibi deteriora faceret. Haeduis se obsides redditurum non esse neque his neque eorum sociis iniuria bellum inlaturum, si in eo manerent quod convenisset stipendiumque quotannis penderent; si id non fecissent, ret se Haeduorum iniurias non neglecturum, neminem secum sine sua pernicie contendisse. Cum vellet, congrederetur: intellecturum quid invicti Germani, exercitatissimi in armis, qui inter annos XIIII tectum non subissent, virtute possent. Haec eodem tempore Caesari mandata referebantur et legati ab Haeduis et a Treveris veniebant: Haedui questum quod Harudes, qui nu
Abbreviated transcription (Latin):
imperiũ unũq magrãtum cum ip̃is hnt detemere potuerũ ꝙ.
cũ his consentirẽt. Cum abhns quaereretur. quac ciuitates que¬
tȩq in armis essent. & quid in bello possent sic reperiebat ple¬
rosq belgas esse ortos a germanis. rhenũq antiquitus traduc̃t: pp
loci fertilitatẽ ibi consedisse gallosq qui ea loca incolerẽt expulis¬
se: solosq esse qui patrũ nĩoꝵ memoia omni gallia uexata teu¬
tonos cimbrosq infra fines suos ingredi prohbuerũt. Qua exre fi.¬
eri uti eaꝵ ieꝵ menioia mam q̃ sibi aucłem magnosq spũ in

Expanded text:
imperium unumque magistratum cum ipsis habeant, deterrere potuerint quin imperium unumque magistratum cum ipsis habeant, deterrere potuerint quin cum iis consentirent. Cum ab iis quaereret quae civitates quantaeque in armis essent et quid in bello possent, sic reperiebat: plerosque Belgas esse ortos a Germanis Rhenumque antiquitus traductos propter loci fertilitatem ibi consedisse Gallosque qui ea loca incolerent expulisse, solosque esse qui, patrum nostrorum memoria omni Gallia vexata, Teutonos Cimbrosque intra suos fines ingredi prohibuerint; qua ex re fieri uti earum rerum memoria magnam sibi auctoritatem magnosque spiritus in
Abbreviated transcription (Latin):
timi beleis erat. ut ca q̃apud eos gerantur cognoscãt seq de
has rebus certiorẽ faciant. Ni constanter om̃s nũciauerĩt
manus cogi. excitusq in unis locũ conduq.: Tum uõ dubitãdũ
nõ existimauit quin ad eos proficisceretur. Re frumẽtaĩa
comparata castra mou&: diebusq circiter .XU. ad fines belgarũ ꝑ¬
uenit. Ro quom de improuiso celeriusq omni opinione. uenisset
Remi qui proximi galliae & belgis sunt ad eũ legatos sicciũ et
ando coburiũ primos ciuitatis suae miserũt. qui dicerẽt se suaq
se & obsides dare: & imperata facere: & oppidis recipere &fru¬
mẽto coeierisq rebus iuuare. Reliquos om̃s belgas in armis
esse germanosq qui cisrhenũ in colũt sese cũ his coniunxisge.
Tantũq esse eaꝵ omĩum fuiorẽ ut ne suessiones quiđ̃ frẽscõ¬
sanguineosq suos qui eodem iure et insde legib utũtur. & unũ

Expanded text:
timi Belgis erant uti ea quae apud eos gerantur cognoscant seque de timi Belgis erant uti ea quae apud eos gerantur cognoscant seque de his rebus certiorem faciant. Hi constanter omnes nuntiaverunt manus cogi, exercitum in unum locum conduci. Tum vero dubitandum non existimavit quin ad eos proficisceretur. Re frumentaria provisa castra movet diebusque circiter XV ad fines Belgarum pervenit. Eo cum de improviso celeriusque omnium opinione venisset, Remi, qui proximi Galliae ex Belgis sunt, ad eum legatos Iccium et Andebrogium, primos civitatis, miserunt, qui dicerent se suaque se et obsides dare et imperata facere et oppidis recipere et frumento ceterisque rebus iuvare; reliquos omnes Belgas in armis esse, Germanosque qui cis Rhenum incolant sese cum his coniunxisse, tantumque esse eorum omnium furorem ut ne Suessiones quidem, fratres consanguineosque suos, qui eodem iure et isdem legibus utantur, unum
Abbreviated transcription (Latin):
afferebantur. litterisq itẽ labieni certior fiebat. om̃s
belgas quã tertiã partẽ galliae eese dixeramus contra.p.R.
coniurare obsidesq inter se dare. Coniurandi has esce cauias
primũ ꝙ uererentur ne omni pacata gaillia ad eos excitus nr̃
adduceretur: dem̃ꝙ a non nullii gallis sollicitarẽtur. ꝑtim ꝗ
germcainos diutius in gallia uersari uoluerãt. ita p .r. excitum
qui mobilitate s leuitate animĩ nouis imperiis studebãt. A
non nullis &  in gtillia ã potentioribus atq insꝗ ad cõducẽdos
hoĩes facultates hẽbant uulgo regna occupabantur. ꝗͥ minꝰ
motus caesar duas legiones in curriore gallia nouas consc̃ipsit
& meunte aestate in interimẽ galliã qui deducer& Q pediũ
legatum misit. Ipse cũ primũ pabili copia esse incipere ad
exercitũ uenit. dat negotiũ senonibus reliquisq gallii ꝗ fini¬

Expanded text:
adferebantur litterisque item Labieni certior fiebat omnes adferebantur litterisque item Labieni certior fiebat omnes Belgas, quam tertiam esse Galliae partem dixeramus, contra populum Romanum coniurare obsidesque inter se dare. Coniurandi has esse causas: primum quod vererentur ne, omni pacata Gallia, ad eos exercitus noster adduceretur; deinde quod ab non nullis Gallis sollicitarentur, partim qui, ut Germanos diutius in Gallia versari noluerant, ita populi Romani qui mobilitate et levitate animi novis imperiis studebant; ab non nullis etiam quod in Gallia a potentioribus atque iis qui ad conducendos homines facultates habebant vulgo regna occupabantur; qui minu litterisque commotus Caesar duas legiones in citeriore Gallia novas conscripsit et inita aestate in ulteriorem Galliam qui deduceret Q. Pedium legatum misit. Ipse, cum primum pabuli copia esse inciperet, ad exercitum venit. Dat negotium Senonibus reliquisque Gallis qui fini
Abbreviated transcription (Latin):
simũ prouinciȩ gailliȩ familiarẽ suũ & hospitẽ ereptũ ẽ maib
hostiũ sibi restitutũ uiderat. neq eius calamitate de tãta uo¬
luptate & gratulatiõe quicq̃ fortuna diminuerat. Isse pñte
de se ter sontibus consultũ dicebat utrignistatĩ necarct᷑. an
in aliud tp̃s reseruaretur. sortiũ bñficio se esse incolumẽ . Itẽ
.M. metius repertus est ad eũ reductus est. Hoc proelio trãs
rhenii nunciato sueui qui ad rippas rheni uenerãt:. domũ
reuerti coeperũt. Quos ub proximi qui rhenũ incolũt per¬
territos senserũt in secuti magnũ ex ins nũm occiderũt.
Caesar una aestate duobus maximis bellis confectis ma¬
turius paulo. ꝗ tp̃s anni postulabat: in hberna in sequanos
exercitũ dedixit hibernis labienũ praepofuit. Ipse in cite¬
riorẽ galliam ad conuentus agendos profectus est.
UM ESSET Caesar in citeriori gallia in hibernis ita
ut supra de monstrauimus crebri adeũ rumores

Expanded text:
ovinciae Galliae, suum familiarem et hospitem, ereptum ex manibus hostium sibi restitutum videbat neque eius calamitate de tanta voluptate et gratulatione quicquam fortuna deminuerat. Is se praesente de se ter sortibus consultum dicebat, utrum igni statim necaretur an in aliud tempus reservaretur: sortium beneficio se esse incolumem. Item M. Metius repertus et ad eum reductus est. Hoc proelio trans Rhenum nuntiato, Suebi, qui ad ripas Rheni venerant, domum reverti coeperunt; quos ubi qui proximi Rhenum incolunt perterritos senserunt, insecuti magnum ex iis numerum occiderunt. Caesar una aestate duobus maximis bellis confectis maturius paulo quam tempus anni postulabat in hiberna in Sequanos exercitum deduxit; hibernis Labienum praeposuit; ipse in citeriorem Galliam ad conventus agendos profectus est. MMENTARIUS SECUNDUS Cum esset Caesar in citeriore Gallia in hibernis, ita uti supra demonstravimus, crebri ad eum rumores
Abbreviated transcription (Latin):
ad septẽtriones. Belgȩ ab extremis galliȩ finib oriũtur. ꝑtinẽt
ad inferiorẽ ꝑtẽ flumĩs rheni sfectãt in septẽtrionẽ &orientẽ
solemꝰ Aquitania ã garumna flumine ad pyreneos mõtes&i cã ꝑtẽ
oceani quae est ad hisstiniã ꝑtin&. spectat inter occa sũ solis &
septẽtriones. Apud heluetios longe nobilissimus & dicissimus fuit¬
orgentorix ssai messalla de p.M. pisone cons. regni cupiditate
inductus coniuratiõe nobilictitis fecit: ciuitati ꝑsua sit ut de
finibus suis cũ oĩb copiis exirẽt. ꝑsticile eose cũ uirtute õibus
praestarẽt. totius galliae imperio potiri. Id hoc facilius eis per¬
sua sit. ꝙ undiq̃ loci natura tuti heluetii continẽtur. una ex ꝑte
flumine rheno latissimo atq altissimo : qui agrũ heluctiũ a ger¬
manis diuidit. Altera ex ꝑte mente iura alcissimo. qui est inter

Expanded text:
nibus oriuntur, pertinent ad inferiorem partem fluminis Rheni, spectant in septentrionem et orientem solem. Aquitania a Garumna flumine ad Pyrenaeos montes et eam partem Oceani quae est ad Hispaniam pertinet; spectat inter occasum solis et septentriones. Apud Helvetios longe nobilissimus fuit et ditissimus Orgetorix. Is M. Messala, et P. M. Pisone consulibus regni cupiditate inductus coniurationem nobilitatis fecit et civitati persuasit ut de finibus suis cum omnibus copiis exirent: perfacile esse, cum virtute omnibus praestarent, totius Galliae imperio potiri. Id hoc facilius iis persuasit, quod undique loci natura Helvetii continentur: una ex parte flumine Rheno latissimo atque altissimo, qui agrum Helvetium a Germanis dividit; altera ex parte monte Iura altissimo, qui est inter