comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
sermo longiꝰ ꝓcessit. paululũ respiremꝰ. simul
orantes ipsã di sapientiam ut nos gustu dulce¬
dinis sue dignet᷑ satiare. que nos ꝑgustũ amare
mortis. ñ dedignata ẽ redimere. Cui sit honor
N finem p̃cedentis libri ꝑsimilitudine̾̃ cuiꝰdam
arboris demonstrauimꝰ. qualit̃ sapientia oriatur
& crescat in nobis. hic ipsiꝰ incrementi gradus qͦs
rem seminat᷑. E qͥdem pulere ꝑtimorem
seminat᷑ sapientia. quia timor dmͣ initiu̾
est sapientie.&. sicut deseminib oruint᷑ germi¬
na.ita .detimore dñi nascit᷑ sapientia. Caritas enĩ
ipsa sapientia ẽ. quia ꝑcaritatẽ dm̃ gustamꝰ. Gustan¬
do enĩ cognoscimꝰ. sicut dicit psalmista. Gustate
& uidete qm suauis ẽ dñs. Timor autẽ dñi ipse ad
nos caritatẽ adducit. qͥa dũ docet timere ꝑiculũ.
facit amare p̾sidiũ. Consid̾atis enĩ penis infer¬
ni & tormentis. que dampnatos expectant. subi¬
to animus t̾rore concutit᷑ ac deinde adse reuer¬

Expanded text:
sermo processit paululum respiremus, simul orantes ipsam Dei sapientiam, ut nos gustu dulcedinis suae dignetur satiare, quae nos per gustum amarae mortis non dedignata est redimere. Cui honor, n fine praecedentis libri per similitudinem cujusdam arboris demonstravimus qualiter sapientia oriatur, et crescat in nobis. Hic ipsius incrementi gradus, quorem seminatur. Et quidem pulchre per timorem seminatur sapientia, quia timor Domini principium est sapientiae . Et sicut de seminibus oriuntur germina, ita de timore Domini nascitur sapientia. Charitas enim ipsa est sapientia, quia per charitatem Deum gustamus, gustando autem cognoscimus sicut dicit Psalmista: Gustate, et videte quoniam suavis est Dominus . Timor autem Domini ipse ad nos charitatem adducit, quia dum docet timere periculum, facit amare praesidium. Consideratis enim poenis inferni et tormentis, quae damnatos exspectant, subito animus terrore concutitur, ac deinde ad se rever
Abbreviated transcription (Latin):
uite ẽ. arbor mat̾ialis. In scdõ lignũ uite ẽ huma¬
nitas saluatoris. Int̾cio lignũ uite ẽ sapientia dei
uerbũ patris. fons uite . & origo boni . & hoc ẽ uere
iita et̾na. Nunc ueniamꝰ ad comꝑationẽ. Certe
lignu uite qd erat in paradiso t̾restri. corporalem
tantũ mͦ uitã. sine defectu uegetare potuit. Lig¬
Corpus nichil ꝓdest. sp̃c ẽ qui uiuificat. Qunsidi¬
ceret. Si me corporalit̾ insacram̃to sumitis. nͣhoc
uobis sufficere credatis. nisi etiã me qͦmad modũ
u̾bũ uite sũ illuminans animas. iustificans pec¬
catores. & mortuos uiuificans. sp̃alit̃ edere didiceritis

Expanded text:
ialis. In secundum lignum vitae est humanitas Salvatoris. In tertio lignum vitae est sapientia Dei, verbum Patris, fons vitae, et origo boni, et haec est vere vita aeterna. Nunc veniamus ad comparationem. Certe lignum vitae, quod erat in paradiso terrestri, corporalem solummodo vitam sine defectu vegetare potuit. LigCorpus nihil prodest, spiritus est qui vivificat . Quasi diceretur: Si me corporaliter in sacramento sumitis, non hoc vobis sufficere credatis, nisi etiam me quemadmodum verbum vitae sum illuminans animas, justificans peccatores, et mortuos vivificans, spiritualiter edere dediceretis
Abbreviated transcription (Latin):
ea. sic ait. Wanitas uanitatũ. uanitas uanitatum
& om̃ia uanitas. Qͥd habet ampliꝰ homo deuniũ¬
so labore suo quo laborat sub sole: Nongͦ satis fuit
ei solũ mͦ dixisse uanitas. nisi cũ geminans repe¬
tisset. Uanitas uanitatũ. uanitas uanitatu᷑. &
om̃ia uanitas. & bene Si enĩ testante psalmista
uanitas ẽ. om̃is homo uiuens: merito opꝰ hominis
ñ solum uanitas dicit᷑. s uanitas uanitatis. Deoꝑib
autẽ dĩ qͥd sentiat. paulopꝰ magnifestat dicens. Pi¬
dici qd̾ om̃ia oꝑa que fecit ds ꝑseuerent inet̾nũ.
Non possumꝰ eis qͥcqͣm addere nec auferre qͦ fecit¬
ds̃ ut timeatur. Q& factũ est in ipsuͣ ꝑmanet. Qͥa
gͥ dicam: Si oꝑa hominũ oꝑib dĩ comparare uo¬
luero. dicam aliqͥd ẽẽ opꝰ hominis annon: Qͣndo
consideratur inse. aliquid ẽẽ uidetur. Endo com¬
paratur. nichil ẽẽ uidet᷑. quia inestimabile ẽ qͣntũ
in compatione suꝑet᷑. Si tam̃ alt̾iꝰ ascendens opꝰ fac¬

Expanded text:
vanitatum, vanitas vanitatum, et omnia vanitas. Quid habet amplius homo de universo labore suo, quo laborat sub sole? Non ergo satis fuit ei solum modo dixisse vanitas, nisi congeminans repotisset: Vanitas vanitatum, vanitas vanitatum, et omnia vanitas. Et bene. Si enim testante Psalmista: Vanitas est omnis homo vivens ; merito opus hominis non solum vanitas dicitur, sed vanitas vanitatum. De operibus autem Dei quid sentiat paulo post manifestat, dicens: Didici quod omnia opera, quae fecit Deus perseverent in aeternum. Non possumus eis qDeus, ut timeatur. Quod factum est, ipsum permanet . Quid igitur dicam? Si opera hominum cum operibus Dei comparare voluero, dicam aliquid opus hominis esse, an non? Quando consideratur aliquid in se esse videtur, quando comparatur nihil esse videtur, quia inaestimabile est, quantum in comparatione superetur. Si tamen altius ascendens op
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑplationẽ uocis cognoscit᷑ cogitatio cordis. sic in
oꝑe suo manitestat᷑ sapientia creatoris. Opꝰ eñi hoc.
opꝰ ẽ pulcrũ. opꝰ deo opifice dignũ. op̾ qd sapientem
deceat. opꝰ qd̾ nemo nisi omps facere queat. & ideo
sp̃e sua tanqͣm uoce quadam sui conditoris uirtutẽ¬
ꝓtestatur. & sapientiam loquitur. Q ͤ sapientia sicut
fecundauit. uniuersa ut in habitet in eis que fecit
insingulis tota &. in toto tota. nec maior in totd. nec
minor insingulis. & ideo nͣtotũ magis. nͣ singulami¬
nus qͣm totu totã. &. singula totã locunt᷑ sapientiaͬ.
cit. Uerbũ qd̾ transit. uerbũ qd̾ mutabilitate̾ ñ re¬
cipit. Uerbũ qd sensũ ꝑcipit᷑. uerbu̾ qd mundo cor¬
de uidetur. Uerbũ pulcrũ. u̾bum pulcerrimum.
ũbũ qd̃ occłos cordis delectat. u̾bũ qd occłos cordis il¬
luminat. Uerbũ cͥeatũ. u̾bũ nͣcreatũ s natũ. ñ ꝓ
latum. s decorde eructatũ. &. in qd̾̃ desinit emissum.

Expanded text:
rolationem vocis cognoscitur cogitatio cordis, sic in opere suo manifestatur sapientia Creatoris. Opus enim hoc, opus pulchrum. Opus Deo opifice dignum, opus quod sapientem deceat, opus quod nemo nisi omnipotens, facere queat, et ideo specie sua tanquam voce quadam virtuteotestatur, et sapientiam loquitur. Quae sapientia sic fecundavit universa, ut habitet in eis quae fecit, in singulis tota, et in toto tota, nec minor in toto, nec minor in singulis, et ideo non totum majus, non singula minus, quia totum totam, et singula totam loquuntur sapientiam. cit, verbum qo corde videtur; verbum pulchrum, verbum pulcherrimum; verbum quod oculos corporis delectat, verbum quod oculos cordis illuminat, verbum creatum, verbum non creatum, sed natum, non ore prolatum, sed de corde eructatum, non quod desinit emissum,
Abbreviated transcription (Latin):
nec siccari radix eiꝰ. nec rami arescere. nec folia
defluere possunt. s ꝑmanens uiret imꝑpetuuͭ.
habes igit᷑ tres libros. tͥa u̾ba. & tria ligna que
insingulis sibi inuice̾ comparare uolueris: ui¬
debis qͣm sit nichil unũ cõꝑatũ cũ medio. nec ta¬
men id ẽẽ pot̾ mediũ. cõꝑatũ cũ sũmo qd unu̾e.

Expanded text:
nec siccari radix ejus, nec rami arescere, nec folia nec siccari radix ejus, nec rami arescere, nec folia defluere possunt, sed permanet virens in perpetuum. Habes igitur tres libros, tria verba, et tria ligna, quae si in singulis sibi invicem comparare volueris, videbis quam sit nihil imum comparatum cum medio, nec tamen id esse potest medium comparatum, cum summo, quod imum est
Abbreviated transcription (Latin):
ñ inuariabilit̾ subsistit. nec tamen aliqͣndo desi¬
nit. Terciũ uerbũ dĩ qd genitũ nͣ creatũ. fine̾ uel
pͥncipiũ nescit. neq ullam mutabilitate̾ recipit.
& hoc ẽ uerbum uite¬
rialis. quã ꝓduxit dñs ds̃ dehumo inpͥncipio
cũ plantaret paradisum in medio elꝰ. cuiꝰ fruc¬
tũ ne pꝰ peccatũ tangeret homo: eiectus ẽ apara¬
te humanitatis. in medio eccłe sue qͦsi lignũ
uite in medio paradisi plantatus ẽ. De cuiꝰ fruc¬
tu qͥsqͥs digne manducare meruerit. uiuet
inet̾num. Terciũ ẽ lignũ uite qd plantatũ est
in illo inuisibili paradiso .i. sapientia dei. cuius
fructus cibus ẽ. beatoꝵi angłoꝵ. Seđd̾m & tereiũ
unũ ẽ lignũ uite. S ad t̾eium creatus fuit ho¬
mo. apͥmo eiectus ẽ homo. ad scdm: reuocat᷑ bo¬
mo. Igitur lignu̾̃ uite ñ est nisi inparadiso. extͣ
inueniri ñ potest. xi̾ibi ẽ. locus. ibi figit radices.
paradisi. & irrigat uniu̾sam paradisũ. & ideo

Expanded text:
non invariabiliter subsistit, nec tamen aliquando desinit; tertium est verbum Dei, quod genitum non creatum, finem et principium nescit, neque ullam mutabilitatem recipit, et hoc est, verbum vitrialis, quam produxit Dominus Deus de humo in principio, cum plantaret paradisum in medio ejus. Cujus fructum ne post peccatum tangeret homo, ejectus est a paratae humanitatis in medio Ecclesiae suae, quasi lignum vitae in medio paradisi plantatus est, de cujus fructu quisquis digne manducare meruerit, vivet in aeternum. Tertium est lignum vitae, quod plantatum est in illo invisibili paradiso, id est sapientia Dei, cujus fructus cibus est beatorum angelorum. Secundum et tertium unum est lignum vitae. Sed ad tertium creatus fuit homo, a primo ejectus est homo, per secundum revocatur homo. Igitur lignum vitae non est nisi in paradiso, extra inveniri non potest, ibi est locus ejus, ibi figit radices, paradisi, et irrigat universum paradisum, et ideo
Abbreviated transcription (Latin):
inuenitur. higͦ quia & exmortabilib amortuis
morituri funt. & suis lectorib suis amatorib ui¬
tam semꝑ ꝑmanente̾ dare ñ possunt. neqͦquam
libri uite s mortis potiꝰ uel mortuoꝵ uel morien¬
tium appellari digni st̃. Qd si ego talem librum
inuenire possim. cuiꝰ origo et̾na. cuiꝰ incorrup¬
tibilis ẽẽntia. ettꝰ cuiꝰ cognitio sit uita. cuiꝰ scͥp¬
tura indebilis. cuiꝰ inspectꝰ desiderabił. cuiꝰ doct¬
na facilis. cuiꝰ scientia dulcis. cuiꝰ ꝓfunditas im¬
ꝑscrutabilis. cuiꝰ uerba innum̃abilia. & unũ tam̃
uerbũ om̃ia. hic ẽ liber uite. hoc sic distinguen¬

Expanded text:
invenitur. Ii ergo, quia ex mortuis a mortalibus invenitur. Ii ergo, quia ex mortuis a mortalibus morituti fiunt, et suis lectoribus, suis amatoribus vitam semper permanentem dare non possunt, nequaquam libri vitae, sed mortis potius, vel mortuorum, vel morientium appellari digni sunt. Quod si ego talem librum invenire possim, cujus origo aeterna, cujus incorruptibilis essentia, cujus cognitio sit vita, cujus scriptura indelebilis, cujus inspectus desiderabilis, cujus doctrina facilis, cujus scientia dulcis, cujus profunditas imperscrutabilis, cujus verba innumerabilia, et unum tamen verbum omnia, hic sit liber vitae. Hos sic distinguen
Abbreviated transcription (Latin):
ris exortũ ẽ lumen habitantib in regione umbre
mortis. Et lignũ uite ad austrũ u̾titur. ut robus¬
tos gustu sue dulcedines pascat. & ꝓuehat. &. in¬
firmos adhuc uedeficiant in estu tẽptationum
sub alis ꝓtectionis sue qͣsi inumbracłõ mericdia¬
ni abscondat. hec ipsa si paululũ adhuc ꝓsequamur
ñe sit onerosum. Uolumꝰ eñ more exꝑonentis pla¬
nis & paucis uerbis sensũ aperire. nc̃ more medi¬
tantis. nc̃ quasi dubitantes. nc̃ quasi inuenientes
huc illucq aciermentis discurrere
liii sunt libri scͥpti adeo. alii st̃ libri scͥpti
abominib. Libri qͦs scribunt homines
ex pellib mortuori animaliũ. siue exaliqͦ
quacunq corruptibili mat̾ia fiunt. & eũ
pusillũ durauerit. ipsi qͦq uet̾escunt. &. quadam
sua morte resoluuntur in nichilũ. Nullum dese
de inceps relinquentes uestigiũ. & istos libros om̃s
qui legunt moriunt᷑ aliqͣndo a uemo semꝑ uiuens

Expanded text:
ris exortum est lumen habitantibus in regione umbrae ris exortum est lumen habitantibus in regione umbrae mortis. Et lignum vitae ad austrum vertitur, ut robustos gustu suae dulcedinis pascat et provehat, et infirmos adhuc, ne deficiant in aestu tentationum, sub alis protectionis suae quasi in umbraculo meridiano abscondat. Haec ipsa si paululum prosequamur non sit onerosum. Volumus enim nunc more exponentis planis, et paucis verbis sensum aperire, nunc meditantis, nunc quasi dubitationes, nunc quasi invenientes huc illucque acie mentis discurrereim sunt libri scripti a Deo, alii scripti ab hominibus. Libri, quos scribunt homines, ex pellibus mortuorum animalium, sive ex alia qualicunque corruptibili materia fiunt, et cum pusillum duraverint, ipsi quoque veterascunt, et quadam sua more resolvuntur in nihilum, nullum de se deinceps relinquentes vestigium. Et istos libros omnes qui legunt, moriuntur aliquando, et nemo semper vivens
Abbreviated transcription (Latin):
amur. Sicq &. cognitione ueritatis &. merito uir¬
tutis crescentes. usq ad eiꝰ conformitate̾ & m̃suram
etatis plenitudinis ipsiꝰ spualiter ꝑtingamus deli
columnã in metio arce depinximꝰ. eidemq ulat̾e
australi lignũ uite. Inlatere qͥdem aqͥlonari liber
uite nom̃ asscͥpsimꝰ. Unde & in eodem lat̾e tͥginta
uolumina diuine pagine scđm ordine̾ abimo sur¬
sũ. hocẽ insingulis manũonib decẽ dispofuimus.
qͥa sic̃ diximꝰ om̃is diuina scͥptura unꝰ ille liberẽ.
qui liber uite ẽ. & sciendũ qđ rp̃c cũ ingemina na¬
tuia una et̾na constet ꝑsona. scđm utraq naturã
men spͣalit̾ nobis scđ̾m formã humanitatis assũp¬
te liber uite asscͥptus ẽ: qͥa inhomine pͥbuit exem
inse duo habet. fructũ &. folia. fructu pascit & folũs
obumbrat. sic uirtꝰ diuinitatis illuminatarũ men¬
tium refectio ẽ. & infirmantiũ obu̾bratio. Liber
uite ad aqͥlonẽ respicit. qͥa ꝑhumanitatẽ saluato¬

Expanded text:
amur. Sicque et cognitione veritatis, et merito virtutis crescentes, usque ad ejus conformitatem et mensuram aetatis plenitudinis ipsius specialiter pertingamus. CAP columnam in medio arcae depinximus, eidemque in latere australi lignum vitae, in latere vero aquilonari liber vitae nomen ascripsimus. Unde et in eodem latere triginta volumina divinae paginae secundum ordinem ab uno sursum, hoc est in singulis mansionibus decem disquia sicut diximus, omnis divina Scriptura unus ille liber est, qui liber vitae est. Et sciendum quod Christus cum in gemina natura una aeterna constet persona, secundum utramque naturam men specialiter nobis secundum formam humanitatis assumptae liber vitae factus est, quia in homine praebuit exin se duo habet, fructum et folia, fructu pascit et foliis obumbrat. Sic virtus divinitatis illuminatarum mentium refectio est, et infirmantium obumbratio. Liber vitae ad aquilonem respicit, quia per humanitatem Salvato
Abbreviated transcription (Latin):
p̃miũ reꝓmissionis. Sunt qͥdẽ ibi purpurei as¬
census. quia cũ labore ascendit᷑. S subst̾nit᷑ cari¬
tas qua labor ipse alleuiet᷑. Primꝰ itaq ascensꝰ ẽ. de
frigore orientis. hoc ẽ. detumore suꝑbie. qͥa oportet
pͥmũ peccatorẽ humiliari. & ꝑobedientiam resur¬
gere. quia pinobedientiã lapsũ incurrerat culpe
Seds ascensus est de calore occidentis. quia necesse est
deinde uitia calcare carnis. ut nͣ ambulemꝰ scd̾m̃
desideria nr̃a. & mortificare menbra nr̃a. que st̃

Expanded text:
praemium repromissionis. Sunt quidem ibi purpurei aspraemium repromissionis. Sunt quidem ibi purpurei ascensus, quia cum labore ascenditur, sed substernitur charitas, qua labor ipse allevetur. Primus itaque ascensus est de frigore orientis, hoc est de tumore superbiae quia oportet primo peccatorem humiliari, et per obedientiam resurgere, qui per inobedientiam lapsum incurrerat culpae. Secundus ascensus est de calore occidentis quia necesse est deinde vitia carnis calcare, ut non ambulemus secundum desideria nostra, et mortificare membra
Abbreviated transcription (Latin):
purpureas semitas stratas in lat̾ib montiũ et̾nori.
& calles suꝑne directos usq adportas sherłm. Ibi
uexillũ crucis insublimi luce rosea micans:
hostes t̾ret.⁊ amicos confortat. Porte ciuitatis aꝑ¬
te st̃ & inplateis uoces canentiũ alłã. Uidebis
illuc ascendentes popłõs multos accinctos inpsal¬
mis canentes. exom̃ib gentib ⁊ nationib & lin¬
guis. Alios inuestitu roseo fulgentes. alios amictu
candido nitentes alios inuiola sardicina p̃lucen
qui inuitat nos. Peorsũ ẽ. & adiuuat nos. Excitant᷑
pigri. confortant᷑ timidi. roborant᷑ infirmi. & ani¬
mosiores reddunt᷑ strenui. Om̃is etas. om̃is sexus.
om̃is conditio concurrunt exom̃ib mundi partib
& ascendunt certatim cũ alacritate & leticia uidẽ
regem indecore suo. Cupiunt om̃s. cupiunt singu¬
li indie tante sollẽpnitatis apparere festiui. Loqua¬
mur gͦ nc̃ de his gͣdib ascensionũ qͥb incelo scan¬
dttͣ ut nullũ t̾reat labor itineris. qͦm delectat

Expanded text:
purpureas semitas stratas in lateribus montium aeternorum, et calles supernae directos usque ad portas Hierusalem. Ibi vexillum crucis in sublimi luce, luce rosea micans, hostes terret et amicos confortat. Portae civitatis apertae sunt, et in plateis ejus voces canentium Alleluia. Videbis illuc ascendentes populos multos, accinctos in psalmis canentes ex omnibus gentibus et nationibus et linguis, alios in vestitu roseo fulgentes, alios amictu candido nitentes, alios in viola sandicina praelucentet invitat nos. Deorsum est, et adjuvat nos. Excitantur pigri, confortantur timidi, roborantur infirmi, et animosiores red duntur strenui. Omnis aetas, utriusque sexus, omnis conditio concurrunt ex omnibus mundi partibus, et ascendunt certatim cum alacritate et laetitia videre regem in decore suo. Cupiunt omnes, cupiunt singuli in die tantae solemnitatis apparere festivi Loquamur ergo nunc de his gradibus ascensionum, quibus in coelum scanditur, ut nullum terreat labor itineris, quem delectat
Abbreviated transcription (Latin):
diũ lectionis &. meditationis rursus illuminet᷑
ocels mentis. sicut dicit psalmista. Beclinate a me
maligni. & scrutabor mandata dei mei. Ertus
ascensus ẽ de calore orientis. ubi debono ꝓficimꝰ
mineliꝰ. quia neqͦquam ad ꝑfectionẽ uenire possri¬
mus. nisi etiam in nobis que agimꝰ sine int̾missio¬
ne ccrescere studeamꝰ. Qͦd autẽ columinã ꝙ xxͣ cu¬
bitoꝵ altitudine̾ habentẽ in medio arce erexerimꝰ.
siue ita adlit̾am factũ credamꝰ siue nͣ. nichil int̾ ẽ.

Expanded text:
luminetur oculus mentis, sicut dicit Psalmista: Declinate a me maligni et scrutabor mandata Dei mei . Quartus ascensus est de calore orientis, ubi de bono proficimus in melius, quia nequaquam ad perfectionem venire possumus, nisi etiam in bonis, quae agimus, sine intermissione crescere studeamus. Quod autem columnam triginta cubitorum altitudinem habentem in medio arcae ereximus, sive ita ad
Abbreviated transcription (Latin):
qͥa homo conditus ac deinde peccando ab illa int̾ne
contemplationis specula corruens. inhas miseras
p̾sentis uite tenebras labit᷑. ubi digne deo ministra¬
re ñ ualet. quia caligine ignorantie obuolutꝰ. qͥd a¬
gendũ uel qͥd uitandũ sibi sit. ex magna parte ĩaͣ
ñ uidet. Absconditꝰ ẽ gͦ thesaurꝰ iste in agro cordis
nrͣi. qui tc̃ inuenitur qͣndo sapientia orit᷑. Sapi¬
entia autẽ orit᷑. qͣnͣdo ueritas manifestat᷑. Ueritas
autẽ manifestat᷑. qͣndo ignorantia pellit᷑. Ignoran¬
tia autẽ pellit᷑. qͣndo mens illuminat᷑. Mens autẽ¬

Expanded text:
quia homo conditus, ac deinde peccando ab illa internae quia homo conditus, ac deinde peccando ab illa internae contemplationis specula corruens, in has miseras praesentis vitae tenebras labitur, ubi digne Deo ministrare non valet, quia caligine ignorantiae obvolutus quid agendum vel vitandum sibi sit ex maxima parte jam non videt. Absconditus ergo est thesaurus iste in agro cordis nostri, qui tunc invenitur, quando sapientia oritur. Sapientia autem oritur, quando veritas manifestatur. Veritas autem manifestatur, quando ignorantia pellitur, ignorantia autem pellitur, quando mens illuminatur. Pulsa aute
Abbreviated transcription (Latin):
plationẽ p̃sentem habere. g pꝰqͣm pͥmꝰ ille parens
uetitũ assecutus. & int̾dictũ tangens delectationẽ
suam int̾ra sparsit. peccati puluis suꝑiectus cordi
dit. & caligo ignantie obpansa lumen sapientie int̾¬
cepit.& hoc ẽ illud qd intemplo salomonis figuratũẽ
ubi legit᷑. qd̾ pꝰ quam ꝑfecit salomon omͣe opꝰ adedifica¬
tionem domꝰ dñi & consũmata sunt om̃ia. que adin¬
structionem domꝰ ꝑtenebant. continuo nebula im¬
pleuit domũ. ita ut sacerdotes ministrare ñpossent.
Salomon qͥppe int̾pretat᷑ pacificus. & significat illu̾
qui ẽ pax nrͣa. qui reconciliauit nos deo insanguine
hominis factũ ẽ. ut in eo quasi intemplo dĩ habita¬
ret. hec ẽ sapientia que edificauit sibi domuͣ que lu¬
dens in orbe̾ t̾raruͣ delitias suas dicit ẽẽ cũ filiis ho¬
minũ. S hec domus ut edificata ẽ. nebulis implet᷑.

Expanded text:
plationem praesentem habere. Sed postquam primus ille parens, plationem praesentem habere. Sed postquam primus ille parens, vetitum assecutus, et interdictum tangens delectationem suam in terram sparsit, peccati pulvis superjectus cordi ondit, et caligo ignorantiae obtensa lumen sapientiae intercepit. Et hoc est illud quod in templo Salomonis figuratum est, ubi legitur quod postquam perfecit Salomon omne opus ad aedificationem domus Domini, et consummata sunt universa, quae ad instructionem domus pertinebant, continuo nebula implevit domum, ita ut sacerdotes ministrare non possent . Salomon quippe interpretatur pacificus, et significat illum qui est pax nostra, qui reconciliavit nos Deo in sanguinehominis factum est, ut in eo quasi in templo Deus habitaret. Haec est sapientia, quae aedificavit sibi domum, quia descendens in orbem terrarum delicias suas dicit esse cum filiis hominum . Sed haec domus, ut aedificata est, nebula impletur,
Abbreviated transcription (Latin):
tudo. Germinare enĩ teͣ grana dicimꝰ. qͣndo natu¬
ra quadam occulta ui integra rũpit. ut germen
ꝓdeat qđ intꝰ latuit. Et nͣ secus bona uoluntas celare
ñ ualens quadã ut itadicã uiolentia adexibitionẽ
boni oꝑis foras exit.
onẽ oritur. hic mͥ occurrit euugłica illa
parabola inqua celori regnũ thesauro
abscondito mnagro cõparat᷑. Regnũ qͥppe
celori ẽ. uita et̾na. Uita autẽ et̾naxpͣe ẽ. Xp̃c aut̃¬
sapientia est. Sapientia uͦ thesaurus ẽ. & hic thesau¬
riuĩ ab scondituse inagro cordis humani ubi factusẽ
homo adimaginẽ & similitudine̾ sui creatoris. Qm̃
ita conditũ ẽ corhominis ut ineo tanqua inqͦdam
speculo suo diuina sapientia reluceret. & qͦmse uide¬
ri nͣ poterat. in sua imagine uisibilis appareret. Olig¬
na ꝓrsus dignitas hominis portare imagine̾ di. &
illiꝰ inse iugit̾ uultũ aspicere. atq eũ semꝑ ꝑcontẽ¬

Expanded text:
tudo: Germinare enim grana tunc dicimus, quando natutudo: Germinare enim grana tunc dicimus, quando natura quadam occulta vi integrum rumpit ut germen prodeat, quod intus latuit, et non secus bona voluntas celare se non valens quadam, ut ita dicam, violentia ad exhibitionem boni operis foras exit. ompunctionem oritur. Hic mihi occurrit evangelica illa parabola, in qua regnum coelorum thesauro abscondito in agro comparatur . Regnum quippe coelorum est vita aeterna. Vita autesapientia est, sapientia vero thesaurus est. Et hic thesaurus est absconditus in agro cordis humani, ubi factus est homo ad imaginem et similitudinem Creatoris sui. Quoniam ita conditum est cor hominis, ut in eo tanquam in speculo quodam suo divina sapientia reluceret, et quae in se videri non potuit, in sua imagine visibilis appareret. Magna prorsus dignitas hominis portare imaginem Dei, et illius in se jugiter vultum aspicere, atque eum semper per contem
Abbreviated transcription (Latin):
timere negligimꝰ. quia ex nr̃a dubitatione inqͣndam
ꝑnitiosam securitate cadimꝰ. ut iã id solũ iustũ ẽẽ cre¬
damus. qd̾ a nr̃a cupiditate ñ discordare cernimꝰ. ita
ut sepe mens nrͣa decepta. hoc potius uenturũ existi¬
met. qđ magis sibi euenire desiderat. Ut gͥ nec timor
remissus nec affectus tepidus sit. necesse ẽ. ut firmã
.&. inconcussam fidem habeamꝰ. ꝑ quam firmit᷑ radi¬
cati ea que intͥb p̾cedentib accepimus bona ẽfirmemꝰ.
minat. Deuotio ẽ. feruor bone uoluntatis
que mens cohibere ñ ualens certis mani¬
testat indicis. hec diuidit᷑ int̾a. In xelũ
i cõpassionem & beniuolentiam. Telus ẽ dũ ꝓamore
iusticie nefensorem ultͦ se offert animꝰ calũpniam
ueritatis pati ñ sustinens. Compassio ẽ qͣndo miseriis
aliori condolemꝰ. Beniuolentia ẽ. qͣndo ꝓpinta uolun¬
tate beneficia riͦgati annuimꝰ. & pulcraẽ simili¬

Expanded text:
timere negligimus, quia ex ipsa nostra dubitatione in quamdam timere negligimus, quia ex ipsa nostra dubitatione in quamdam perniciosam securitatem cadimus, ut jam id solum esse justum credamus, quod a nostra cupiditate non discordare cernimus, ita ut saepe mens nostra decepta hoc potius venturum esse existimet, quod magis sibi evenire desiderat. Ut igitur nec timor remissus, nec affectus tepidus sit, necesse est ut firmam et inconcussam fidem habeamus, per quam firmiter radicati ea, quae in tribus praecedentibus accepimus bona confirmemusminant. Devotio est fervor bonae voluntatis, quem mens cohibere non valens certis manifestat indiciis. Haec dividitur in tria, in zelum et compassionem, et benevolentiam. Zelus est, dum pro amore justitiae defensorem ultro se offert animus calumniam veritatis pati non sustinens. Compassio est, quando miseriis aliorum condolemus. Benevolentia est, quando prompta voluntate beneficia rogati annuimus. Et pulchra est simili
Abbreviated transcription (Latin):
one sp̃c sc̃i ꝑ ꝓpħam dicit. Qͦdeunq reliquũ fuerit
dedomo ude. mittet radices eiꝰ deorsũ. & faciet fructũ
sursũ. Inreliquiis enĩ domus uide fideles significant᷑
qui radicẽ deorsũ mittunt. quia omne̾ cogitationem
cordis sui ad int̾na gaudia defigunt. fructũ aute̾ sur¬
sum faciunt. quia insuꝑna patͥa qͣm inhac uita pa-
morem semꝑ requirunt. uite dona p̾ modũ inretri¬
butione ꝑcipiunt. Qͦs gͦ infideles negant. & dequo
infirmi infide dubitant. hoc fideles credunt & erpec¬
tant.&. qd infideles diligunt. infirmi autẽ infide
zelant. hocfideles fugiunt. Fides gͥ ẽ ꝑ quã radicat
sapientia. qͥa ꝑfidem firmat᷑ animꝰ. & constabilitur
affectꝰ. Qͥ autẽ infide hesitat. hic neq intimore dei.
neq in amore dei ꝑfectus ẽẽ potest. duter eniͣ time¬
miis qd̃ suspicam᷑. alit̃ timemꝰ qd̃ credimꝰ. Qͦs credimꝰ
ꝑfecte timemꝰ. qͦd autẽ suspicam᷑. hoc plerũq ideirco

Expanded text:
 per prophetam dicit: Quodcunque reliquum fuerit de domo Judae mittet radices deorsum, et faciet fructum sursum . In reliquiis enim domus Judae fideles significantur, qui radicem deorsum mittunt, quia omnem cogitationem cordis sui ad interna gaudia defigunt. Fructum autem sursum faciunt, quia in superna patria, quam in hac vita per amorem semper requirunt, vitae dona postmodum in retributione percipiunt. Quod ergo infideles negant, et de quo infirmi in fide dubitant, fideles et credunt et exspectant. Et quod infideles diligunt, infirmi autem in fide zelant, hoc fideles fugiunt. Fides igitur est, per quam radicat sapientia, quia per fidem firmatur animus, et constabilitur affectus. Qui autem in fide haesitat, hic neque in timore Dei, neque in amore Dei perfectus esse potest. Aliter enim timemus quod suspicamur, aliter timemus quod credimus. Quod credimus, perfecte timemus; quod autem suspicamur, hoc plerumque idcirco
Abbreviated transcription (Latin):
ascenđt licite utentes hoc mundo qͣsi reptilia etiã mar¬
tna. Et filii isrł incampo edentes ⁊bibentes ⁊ uidentes
de longe głam dĩ. hic u̾sꝰ qͥnq ⁊ semis gradibꝰ distun¬
guit᷑. ꝓpt̾ bonã oꝑationẽ minꝰ ꝑfectam: cuiꝰ ꝑfectio in
pleno senario significat᷑. qͣm isti necdu app̾hende posst̃.
Inscđa scala scͥbit᷑. Hic ascendt̾ obliuiscentes ⁊ fuguentes
mundu qͣsi qͦdrupedia iam ãbulantia in archa. & aaron
cũ semoribꝰ filiorũ isrł. mascensu montis. Hic u̾sꝰ sex gra¬
dibꝰ distinguit᷑ ꝓpt̾ ꝑfectione̾ oꝑis. ad quã isti iã ꝓ moti
st̃. Int̾cia scala sic scͥbit᷑. Hic ascend̾t obliti mundũ qͦsi

Expanded text:
ascendunt licite utentes mundo quasi reptilia in arca, et filii Israel in campo edentes, et bibentes, et videntes a longe gloriam Dei. Hic versus quinque et semis gradibus distinguitur propter bonam operationem minus perfectam, cujus perfectio in pleno senario significatur, quam necdum isti apprehendere possunt. In secunda scala scribitur: Hic ascendunt obliviscentes et fugientes mundum quasi quadrupedia jam ambulantia in arca, et Aaron cum senioribus filiorum Israel in ascensu montis. Hic autem versus sex gradibus distinguitur propter perfectionem operis, ad quam isti jam promoti sunt. In tertia scala s
Abbreviated transcription (Latin):
centũ.xxͫ. uinꝰ sexagnnta.⁊ sexaginta. ꝑ qͦs ascendt̃
ad supͣmũ cubitũ qͥsi addm uiri ⁊nulieres. sexaginca.
& sexaginta. alt̾natim ꝑ singulas scalas. qͣsi sexagin¬
ta forȩs. qͥ ambiunt lectulũ salomonis. & sexaginta
regine. qͦ scandt̃ ad amplexꝰ salomonis. ꝑ .xii. scalas
aquatuor angulis mundi. fide tͥnitatis imbuti. ⁊ doc¬
tͥna euangłica. dfrigore orientis sursũ scͥpti st̃ tͥginta
lbri diune pagine. Podinẽ in singłis mansionibꝰ.
dect̃. hoc eꝰ ad singulos passꝰ. singłi in latẽ scalaꝵ deforis

Expanded text:
nti, id est sexaginta et sexaginta. Per quos ascendunt nti, id est sexaginta et sexaginta. Per quos ascendunt ad supremum cubitum quasi ad Deum viri et mulieres sexaginta et sexaginta, alternatim per singulas scalas quasi sexaginta fortes qui ambiunt lectulum Salomonis , et sexaginta reginae quae scandunt ad amplexum Sa quatuor angulis mundi fide Trinitatis imbuti et doctrina evangelica. A frigore orientis sursum scripti sunt triginta libri divinae paginae per ordinem in singulis mansionibus decem, hoc est ad singulos p
Abbreviated transcription (Latin):
grã. In inferiori late̾ pͥme mansioni in scͥbo recta. scđe¬
hec ulcima dũpesiti s supͣ dictis singulis respondeat.
sic recta fides. utilis spes. necessaria caritas. Itẽ recta
scĩa. utił disciplina. necessaria bonitas. Itẽ recta
mundũ. t̾cia oblecti munđu. Uel ita : pͥma mansio
uolantia. Item ꝑ singulos angodos ascendentibꝰ a
frigore orientis .i. asuꝑbia. Prima mansio ẽ timo.
Scda ẽ doloꝵ. t̾cia ẽ amor. Ascendentibꝰ acalore occi¬
dentis .÷ a concupiscentia carnis. prima mansio ẽ
patientia. scd̾a eͣ miscdia. t̾cia ẽ ꝯpunctio. Ascen¬
dentibꝰ afrigore occidentis .i. ab igtorantia. Prima
Prima mansio ẽ temꝑantiã scd̾a ẽ prudentia. ł cia
ẽ fortitudo. Ideo ꝑ qua tuor angulos arche erecte
sunt. sursũ duodecim scale. ꝑ singulos angulos tres.
in una qͣq mansione qͣtuoꝵ. in singłis i anguł single̾.
&e una qͦq scala dece̾̃ passibꝰ distinguit᷑ : qͥ simul st̃.

Expanded text:
a. In inferiori latere primae mansioni inscribitur recta, sehaec ultima dispositio supradictis singulis respondeat sic habe, recta fides, utilis spes, necessaria charitas. Item recta scientia, utilis disciplina, necessaria bonitas. Item recta mundum, tertia obliti mundum. Vel ita: Prima mansio volantia. Item per singulos angulos ascendentibus a rigore orientis, id est a superbia, prima mansio est timor, secunda est dolor, tertia est amor. Ascendentibus a colore occidentis, id est a concupiscentia carnis, prima mansio est patientia, secunda misericordia, tertia compunctio. Ascendentibus a frigore occidentis, id est ab ignorantia, prima prima mansio est temperantia, secunda prudentia, tertia est fortitudo. Ideo per quatuor angulos arcae erectae sunt sursum duodecim scalae, per singulos angelos tres, in unaquaque mansione quatuor, in singulis angulis singulae; et unaquaeque scala decem passibus distinguitur,
Abbreviated transcription (Latin):
acolore orimtis. a frigore oriẽtꝰ acalore. Calor orientis
occidentis ꝯcupiscentia carnis. friguis occidentis. ce
citas ignorantie. Incalore orientis creatꝰ fuit pͥmꝰ hõ.
pꝰ ea suꝑbiendo tñsiuit ad frigꝰ orientis qͣsi ad aqͥlonẽ
d consortiũ diaboli. Horatił ꝯcud scerna̾ carnis ceci

Expanded text:
frigore orientis, alii de frigore occidentis. Calor orientis occidentis caecitcitas ignorantiae. In calore orientis creatus fuit primus homo, postea superbiendo transivit ad frigus orientis quasi ad Aquilonem ad consortium diaboli.
Abbreviated transcription (Latin):
cũ ꝑ fectione oꝑis. ht̃t etiã reqͥem mͣtis. Sciendu autẽ
qͦđ isti gradꝰ forinsecꝰ. semꝑ u̾sibꝰ ascͥbendist̾. ut inter
gradꝰ ⁊scalas. uersus ipsi sursũ ꝓtendant᷑. & uariis colo¬
ribꝰ distinguendi. Nos ad significanda hẏstoriã uiridẽ
colorẽ posiumꝰ. ad tropologiã erocũ. ad allegoriã ceru¬

Expanded text:
ctione operis habent et requiem mentis. Sciendum aute quod isti gradus forinsecus semper versibus ascribendi sunt, ut inter gradus et scalas versus ipsi sursum protendantur, et variis coloribus distinguendi. Nos ad significandam historiam viridem colorem posuimus, ad tropologiam croceum, ad allegoriam caeru
Abbreviated transcription (Latin):
hit᷑. qͥa conte̾platio unifornus ẽ ⁊ simplex. Ite̾ acolore
occidentis ab uno sursũ ex unolate̾ scalatx tͥum. uno
ductu. hit u̾sus scribit᷑. hic ascendunt qͥ ab estu
urioꝵ ad lignũ uite refugiunt. ⁊ sub foliis eiꝰ qͣsi sub
umbracło meridian aferuore se absconđt. Hic aũ
minꝰ. Isti aut̃ gradus significant qđ in euangłio de
remissione peccatoꝵe đr. septuagies septies. Septem
eniͣ uuiu̾sitatẽ significare solet. illiꝰ rei cuiꝰ apponit᷑.
Undecĩ uͦ tñsgressionẽ. Septuaginta septẽ gͦ uniu̾sam

Expanded text:
a contemplatio uniformis est, et simplex. Item a calore occidentis ab imo sursum ex uno latere scalarum trium, uno ductu hic versus scribitur: Hic ascendunt ii qui ab aestu vitiorum ad lignum vitae refugiunt, et sub foliis ejus quasi sub umbraculo meridiano a fervore se abscondunt . Hic autem minus. Isti autem gradus significant, quod in Evangelio de remissione peccatorum dicitur: Septuagies septies . Septem enim universitatem significare solent illius rei, cui apponuntur. Undecim vero transgressionem. Septuaginta
Abbreviated transcription (Latin):
tus ẽ. rursus multi plicant᷑ homines nat᷑ał legis. &x
iã palã sectant᷑ uitia sua. qͥ pͥus timore pene coherciti
numero plures. tnͣ sunt excellentiores statu. qͥa uita
a paucis qͥde tenet᷑. s ab omnibꝰ fere cognoscit᷑. ⁊ cõmu¬
ni omniũ iudicio ante fert᷑.nã palã ẽ. qͥ homo nͣ ex
oꝑibꝰ legis s sic̃ olim existimabant. s ex grã.di. iusti¬
hoĩes uͦ scͣipte legis ficte boni. homines autẽ gre uere
boni. Hoĩes nat᷑alis legis partun st̃ extra eccłiam sicͣ
infideles qͥq partiͣ ineccłia sic̾ hi qͥ fide̾ habent. s de
eccłia ñ st̃. qͥaꝰ ⁊fide̾ habent & boni st̃. hoc significare
uolunt ili ires tiactꝰ eolorũ qͦs in lat̾ibꝰ arche ordinaui¬
mꝰ. uiridis croceus. ⁊ pͣpureꝰ. Uiridis color qͥ intemꝑe
natubałꝰ legis forinsecꝰ iacet. sign̾cat hores nat᷑ał legis
qͥ tc̃ manifestiores erͣat. Qui in cõpositione arche est.

Expanded text:
rursus multiplicantur homines naturalis legis, dum jam palam sectantur vitia sua, qui prius timore poenae coerciti numero plures, tamen sunt statu excellentiores, quia veritas a paucis quidem tenetur, sed ab omnibus fere cognoscitur, et communi omnium judicio antefertur. Et jam palam est quod « homo non ex operibus legis, sicut olim existimabatur, sed ex gratia Dei justihominesboni. Homines naturalis legis partim sunt extra Ecclesiam, sicut infideles quique, partim in Ecclesia, sicut ii qui solam fideabent, et boni sunt. Hoc significare volunt illi tres tractus colorum, quos in lateribus arcae ordinavimus, viridis, croceus, purpureus. Viridis color, qui in tempore naturalis legis forinsecus jacet, significat homines naturalis legis, qui tunc manifestiores erant, qui in compositione arcae est,
Abbreviated transcription (Latin):
color in archa ẽ. ⁊ positione. isimlitudine qͥa hoĩes grẽ
⁊ fidẽ habendo in eccłia sant. ⁊ uirtute̾ haberido bonist̃.
Positio istoꝵ coloꝵ incet̾is temꝑibꝰ scđ̾m qͦd significatio
postulat uariat᷑. Itẽ homines nat᷑ał legis sc̃. qͥsolã fidẽ
habent mortuã sine oꝑibꝰ. hores scͥpte legis st̃. qͥ fede

Expanded text:
color in arca est et positione et similitudine, quia homines gratiae et fidem habendo in ecclesia sunt, et vitutem habendo boni sunt. Positio istorum colorum in caeteris temporibus secundum quod significatio postulat variatur. Item homines naturalis legis sunt, qui solam fidem habent mortuam sine operibus. Homines scriptae l
Abbreviated transcription (Latin):
manũ uerto. & incipiens sursũ a dextro cornu usq ad
lineam gen̾ationis geminas trabes porrigo. & ab inde
rursũr .i. alinea gen̾ationis usq ad sinistrtĩ cornui summ¬
in sinistrũ continuo ductu sine tnͣspositione. quas itid̾e
trabes ꝓtendo. Hoc mͦ lat̾ibꝰ scđ̾m longitudine̾ ⁊ lati¬
tudinẽ cõ positis. inscͥptiones eoꝵ talit̾ distingo. In
dextro late̾ a fine usq ad fine arche scͥbo trecentosx
cubitorũ erit longitudo eiꝰ. de contra insinistro late̾
in parte pͥma pono tẽpꝰ nat᷑ał legis. int̾cia tempꝰ greͣ

Expanded text:
manum verto et incipiens sursum a dextro cornu usque ad lineam generationis geminas trabes porrigo, et ab inde sursum, id est a linea generationis usque ad sinistrum cornu, simiin sinistrum continuo ductu sine transpositione duas ibidem trabes protendo. Hoc modo lateribus secundum longitudinem et latitudinem compositis inscriptiones eorum taliter distinguo: In dextro latere a fine usque ad finem scribo, trecentorum cubitorum erat longitudo ejus. Econtrario in sinistro latere in parte prima pono tempus naturalis legis,
Abbreviated transcription (Latin):
pꝰea insinistro cornu qͣsi huiꝰ tituli det̾minationẽ ext̾iori
qͥde trabi incapite ascͥbonat᷑e. int̾iori aut̃ suꝑponolegis.
medie uͦ grae. hoc significare uolens qd iste tres trabes
utͥuq posite signficant homines naturał legis. scͥpte
sionũ. tales st̃. Indextro latẽ pͥme mansioni inscͥbo
fides. Scde mansioni spes. t̾cie mansioni caritas. In si¬
nistro lat̾e. pͥme. mansioni in scͥbo scientia scđe man¬

Expanded text:
postea in sinistro cornu quasi hujus tituli determinationem, exteriori postea in sinistro cornu quasi hujus tituli determinationem, exteriori quidem trabi in capite ascribo naturae, interiori autem suppono legis, mediae vero gratiae; hoc significare volens quod istae tres trabes utrinque positae significant homines naturalis legis, scriptae sionum tales sunt: in dextro latere primae mansioni inscribitur fides, secundae mansioni spes, tertiae mansioni charitas. In sinistro latere primae mansioni inscribitur scientia, secundae man
Abbreviated transcription (Latin):
ori parte adextro latere usq ad sinistrũ scͥbo. qͥnqͦ¬
ginta cubitorũ latitudo eiꝰ. ẜ contra in infiori late
quasi expositionẽ huiꝰ tituli scͥbo. uniu̾sitas fideliũ.
sub uno capite xpo. In suꝑiori qͦ cornu suꝑ capita duabe
trabiũ que in longitudinẽ uadunt. pono mons hon: in
sinistrolatã aqͥlonis. scbtꝰ contra mediũ. ciuitas regis magni.
Dextre nãq trabes gemine significant monte̾ sẏon. hoc est.
ppłm uideorũ inutroq sexu. & simstre. latã aqͥlonis. hoc
e ppłm gentuĩ similit̾ inut᷑q sexu ad fidem concurrentiũ.
⁊uinã ciuitatẽ di. hoc ẽ etcłiam exutroq facientiũ: ꝓpt̾ra
insuꝑiori lat̾e. ⁊ tnͣspositio trabiũ. & diuisio titulorũ fac¬
pͥus in se ipsis diuisi fuerant. infide pꝰ madũ xp̃i unum
facti sunt. De hinc indextro cornu suꝑiꝰ capitibꝰ cͥum t᷑biũ.
qͣ in longitudinẽ porrigunt᷑. ꝑtnͣsuersũ suꝑscͥbo hoĩes.

Expanded text:
s gratiae. In superiori parte a dextro latere usque ad sinistrum scribo, quinquaginta cubitorum latitudo ejus. Econtrario in inferiori latere quasi expositionem hujus tituli scribo, universitas fidelium sub uno capite Christo. In superiori quoque cornu super capita duarum trabium, quae in longitudinem vadunt, pono mons Sion; in sinistro, latera aquilonis, subtus contra medium, civitas Regis magni. Dextrae namque trabes geminae significant montem Sion, hoc est populum Judaeorum in utroque sexu; et sinistrae latera aquilonis, hoc est populum gentium similiter in utroque sexu ad fidem concurrentium; et unam civitatem Dei, hoc est Ecclesiam, ex utroque facientium. Propterea in superiori latere et transpositio trabium et divisio titulorum facprius in seipsis divisi fuerant, in fide postmodum Christi unum facti sunt. Deinde in dextro cornu superius capitibus trium trabium, quae in longitudinem porriguntur, per transversum superscribo homines,
Abbreviated transcription (Latin):
legis om̃s iste tres manerie hominũ fuerint. Erant
enũ tcͣ homines iusti pauci qͥdẽ ce pene ad huc mundo
aspirando patefecit. Isti homines
grẽ erant. Erat
rursuf aliud genꝰ hominũ.
qͥ ustos istos familiarius nouertͣ. aut ex affinitate
genis nel ex ꝓpinqͥtate ꝯu̾sationis. qͥ cũ exdictis eoꝵ &
factis multa exempla ad iusticiã ⁊ disciplinã eost ꝑti¬
nentia didicissent. ñ ad uirtutẽ ẜ ad qͣndđa uite huiꝰ
honestatẽ eos mutati sunt. Tales erant omnes religio¬
sorũ uiroix mali fili Paffines. siue etiã qͥcũq familiares
qͥ disciplinã eoꝵꝵ ñ ꝑ amorẽ. s ꝑ qͣnda inuendi ꝯsuetudinẽ
cenuert̃. Et huiꝰ modi hoi̾es qͣsi scͥpte legis erant. Reliqͣ
humani geni̾s multitudo nec pͣceptionibꝰ diuinis nec hy¬
manis institutionibꝰ regebant᷑. s erat lex unicuiq sua
uoluntas. & dn impime liqͥt qͥcqͥd placusset. hoc potissi¬
mũ qͥsq sequebat᷑. qͦ eũ nat᷑alis motꝰ siue carnis adi concu¬

Expanded text:
lis omnes istae tres maneries hominum fuerint. Erant enim homines tunc justi pauci quidem, et pene adhuc mundo aspirando patefecit. Isti homines gratiae erant. Erat rursus aliud genus hominum, qui justos istos familiarius noverunt, vel ex affinitate generis vel ex propinquitate conversationis, qui cum ex dictis eorum, et factis multa exempla ad justitiam et disciplinam morum pertinentia didicissent, non ad virtutem, sed ad quamdam vitae hujus honestatem eos imitati sunt. Tales erant omnes religiosorum virorum mali filii, vel affines, sive etiam quicunque familiares, qui disciplinam eorum non per amorem, sed per quamdam vivendi consuetudinem tenuerunt, et ejusmodi quasi homines scriptae legis erant. Reliqua humani generis multitudo nec praeceptionibus divinis, nec humanis institutionibus regebatur, sed erat lex unicuique sua voluntas, et dum impune licuit quidquid placuisset, hoc potissimum quisque sequebatur, quo eum naturalis motus, sive carnis ad concu
Abbreviated transcription (Latin):
scͥpte legis ⁊i de temꝑe grẽ sentiendũ ẽ. Exponamꝰ igit᷑
nc̃ qͥ dicant᷑ hoĩes naturat legis. scͥpte legis. &e hoĩes
gre. ut qͥ de his dicimꝰ exꝓposita distinxione singulorĩ
faciliꝰ colligamꝰ. Natura tͥbꝰ modis in sacra stͥptura
in qͦ conditꝰ fuit pͥmꝰ homo scđ̾m quã acceptionem
dicimꝰ oĩa naturalit̾ natuniht᷑ eẽ bona. deinde
ꝓ illa corruptione peccati in
qua nascim᷑.
at᷑ natura ꝓ reliqͥis illiꝰ naturalis hominis: qͣ in ho¬
mintꝰ post pecoatũ remansort̃. Naturale enĩ bonũ

Expanded text:
iendum est. Exponamus igitur nunc, qui dicantur homines naturalis legis, scriptae legis et homines gratiae, ut quod de his dicimus ex proposita distinctione singulorum facilius colligamus. Natura tribus modis in sacra Scriptura in quo conditus fuit primus homo, secundum quam acceptionem dicimus omnia naturaliter esse bona. Deinde o illa corruptione peccati, in qua nascimur,etiam natura pro reliquiis illis naturalis boni, quae in homine post peccatum remanserunt. Natur
Abbreviated transcription (Latin):
aut̃ sicͣ supͣ memoratũ ẽ. ido naturał dr̃: qͥa in illa con¬
cipit᷑ icũ illa nascit᷑ homo. Ratio uͦ ido nat᷑alis appellat᷑.
qͥa illa̾ ad huc ex pͥma conditͥone retinet hõ. Illa gͥ na¬
turał ẽ conditione ista natiuitate. Illa naturał ẽ: qͥa
eã cũ pͥmũ conderem᷑ accepimꝰ. ista naturał ẽ qͥa illam
cũ nascerem᷑ in hanc uitã nob̾cũ &e in nobis aportauimꝰ.
qͣ peccata puniret. & libere peccabant hoĩes. nec abscon¬
debant peccata sua. qͥbꝰcła peccata ꝓrsus et̃ ñ credenti¬
bꝰ aliis autẽ peccata qͥd̾e agnoscentibꝰ. s leuia ⁊ facili
piaculo soluenda existimantibꝰ. s postquã lex subint᷑¬
uit & ostendit hominibꝰ peccata sua simulq arguit.
ꝓhibuit. penã indixit. ceꝑunt hoĩes absconde peccata
sua. & qͦda oꝑa uirtutũ foris exhibere. nͣ ut implerent

Expanded text:
oncipitur, et cum illa nascitur homo. Ratio vero ideo naturalis appellatur, quia illam ex prima adhuc conditione retinet homo. Illa igitur naturalis est conditione, ista nativitate. Illa naturalis est, quia eam cum primum conderemur accepimus; ista naturalis, quia illam cum nasceremur in hanc vitam nobiscum et in nobis apportavimus. non erat, quae peccata puniret, et libere peccabant homines, nec abscondebant peccata sua, quibusdam peccata prorsus esse non credentibus, aliis autem peccata quidem agnoscentibus, sed levia, et facili piaculo solvenda existentibus. Sed postquam lex subintravit et ostendit hominibus peccata sua, simulque arguit, prohibuit, poenam indixit, coeperunt homines abscondere peccata sua, et quaedam opera virtutum foris ex
Abbreviated transcription (Latin):
orsũ .i. ab incarnatione uerbi usq ad fine̾ scłi tempꝰ
gr̃ẽ. Et scđm has diuisiones ipsa etiã lata arche.
utrũq distinguo. Dein de in utroq lat̾e̾ ꝑsingula ᷤᷤ
diuisiones t̾nos colorũ tractꝰ duco. ut uelut trabes. qͣ¬
dam in longũ porrecte lat̾alit̾ conuingant᷑ data
singulis congirua laticudine. Nam ext̾ior qͣsi foris
apparens latior cet̾is ee̾ debet. Post hunc int̾ioꝵ me¬
dius. qͣsi int̾ duos coartatꝰ minimũ latitudinis ha¬
bebit. horũ positio sic uariat᷑. ut ille qͥ in pͥma par¬
te ext̾iorem. in scđa sit mediꝰ. ⁊ qͥ in pͥma parte me
sit mediꝰ. & qͥ in scd̾a ẽ medius. int̾cia sit int̾ioꝵ.

Expanded text:
orsum, id est ad incarnatione Verbi usque ad finem saeculi, tempus gratiae. Et secundum has divisiones ipsa etiam latera arcae utrinque distinguo. Deinde in utroque latere per singulas divisiones ternos colorum tractus duco, ut velut trabes quaedam in longum porrectae lateraliter conjungantur data singulis congrua latitudine. Nam exterior quasi foris apparens latior caeteris esse debet. Post hunc interior medius quasi inter duos coarctatus minimum latitudinis habebit. Horum positio sic variatur, ut ille, qui in prima parte exterior est, in secunda sit medius, et qui in prima parte medsit medius, et qui in secunda est medius, in tertia sit interior,
Abbreviated transcription (Latin):
annosmille ducentos qͥnginta sex. Scda etas a diluuio¬
nsq ad abraham. continens annos ducentos non agnita
duos. Tercia ab abraham usq ad daniel: hns annos
nongentos qͣdraginta duos. Uerta ad auid usq ad tris¬
qͦ nc̃ agit᷑. nulla antiorũ serie certa. s ut etas decre¬
pita ipsa morte tociꝰ scłi consum̃da. Has erũpnosas
plenasq laboribꝰ mundi etates qͥt̃q felici moree uice¬
runt. septima iã sabati ꝑ hennis etate suscepti octanã
beate resurrectionis etatẽ inqͣ cũ deo ꝑ hemnit̾ reg¬

Expanded text:
annos mille sexcentos quinquaginta sex. Secunda, a Noe usque ad Abraham, habens annos ducentos nonaginta duos. Tertia, ab Abraham usque ad David, habens annos nongentos quadraginta duos. Quarta vero, a David usque ad transnunc agitur, nulla annorum serie certa, sed ut aetas decrepita ipsa morte totius saeculi consumenda. Has aerumnosas, plenasque laboribus mundi aetates quicunque felici morte vicerunt, septima jam Sabbati perennis aetate suscepti, octavam beatae resurrectionis aetatem, in qua cum Domino perenniter reg
Abbreviated transcription (Latin):
chel. Deinde ꝯsacar. bem̃ zabulon. hii rursũ filii lie.
Nouissime ioseph. & pꝰ eũ beniamin. hii filii rachel.
Post hec singulis nominibꝰ suas imagines suꝑ pono.
semi plenas apectore sursũ. qͣles nunꝗͣ. in tabulis solẽt
figurari. qͦs greci frequentiori usu. yconias uocant. ut
sic duodecĩ patͥarche scdm latitudinẽ ꝑ tnͣsuersum
instationibꝰ suis ordinati apparaant. qͣsi qͥda senatꝰ
ciuitatis dei. Denide reu̾sus ad lineã genãtionis post
etechias. manasses. ãmon. iosias. heliachin. Ioachim.
Salathiel. oro babel afiud. eliachinasor. Sadoch.¬

Expanded text:
e. Deinde Issachar, deinde Zabulon, hi rursum filii Liae: deinde novissime Joseph, et post eum Benjamin, hi filii Rachel. Post haec singulis nominibus suas imagines superpono semiplenas, a pectore sursum, quales nonnunquam in tabulis solent figurari, quas Graeci frequentiori Iconas ἐικόνας vocant, ut sic duodecim patriarchae secundum latitudinem per transversum in stationibus suis ordinati appareant, quasi quidam senatus Dei civitatis. Deinde reversus ad lineam generationis post Ezechias, Manasses, Amon, Josias, Eliachim, Joachim, Salathiel, Zorobabel, Abiud, Eliachim, Azor, Sadoch
Abbreviated transcription (Latin):
discernit int̾ honũ & malũ. scđm qͦd dicit apłs. Cũ
enĩ gentes qͦ nͣ hnͣt legem naturalit̾ que legis sunt fa¬
ciunt. eiꝰ modi legem ñ habentes ipsi sͥ sunt lex. Igit᷑
homines nat᷑ał legis st̃: qͥa aliam legem ñ habentes.
ins sue. Hoĩes uͦ scͥpte legis st̃ inqͥbꝰ maior iuget cog¬
nitio qͥ extraditionibꝰ escͥpturaꝵc. & ex pͣceptis qͦ recta
e honesta st̃. formã uiuendi accipiunt. Homines aũ

Expanded text:
discernit inter bonum et malum, secundum quam dicit Apostolus: Cum enim gentes, quae non habent legem, naturaliter ea quae legis sunt faciunt, ejusmodi legem non habentes, ipsi sibi sunt lex . Igitur homines naturalis legis sunt qui, aliam legem non habentes,nis suae; homines vero scriptae legis sunt, in quibus major viget cognitio, qui ex traditionibus Scripturarum, et ex praeceptis, quae recta et honesta sunt, formam vivendi accipiunt. H