comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
cam latenter eduxitz pauꝑemq
contectum. disced̾e iubet. Dem
paullo post archidiachonus ingreᷤ¬
sus. admonet ꝓ consuetudine
expectare in eccł̃ia ppłm illũ ad¬
agenda sollempnia debere ꝓced̾e.
¶ui ille respondens ait pauꝑem
prius. de se aut̃ dicebat oportere
uestiri: se ad eccl̃iam ñ posse ꝓ¬
cedere. nisi uestem pauꝑ acciꝑet.
Diaconus uero nichil intelligẽ
quia extrinsecus indutum am-¬
phibalo. ueste nudum interiuᷤ
nõ uidebat. postremo pauꝑem ñ
cõparere causatur. Michi inqͥt
uestis que preparata est deferat᷑
pauꝑ ñ deerit uestiendus. Artatꝰ
demum clericus. necessitate com¬
pulsus. iamq felle commoto. e
ꝓximis tabernis birgerricam ue-¬
stem breuem. atq hispidã qͥnq
comparatai argenteis rapit: at¬
q ante martini pedes iratus expo¬
nit. En inquit uestem: sed pau¬
per hic ñ est. Ille nichilmotus. in¬
ret eum paululum stare ꝓforib.
secreto utiq prociirans dum sibi

Expanded text:
cam latenter eduxit pauperemque cam latenter eduxit pauperemque contectum discedere iubet. dein paulo post archidiaconus ingressus admonet pro consuetudine, exspectare in ecclesia populum, illum adagenda sollemnia debere procedere. cui ille respondens ait, pauperem prius — de se autem dicebat — oportere uestiri: se ad ecclesiam non posse procedere, nisi uestem pauper acciperet. diaconus uero nihil intellegens, quia extrinsecus indutum amphibalo, ueste nudum interius non uidebat, postremo pauperem non conparere causatur. mihi, inquit, uestis, quae parata est, deferatur: pauper non deerit uestiendus. tum demum clericus necessitate conpulsus, iam felle commoto, e proximis tabernis bigerricam uestem, breuem adque hispidam, quinque conparatam argenteis rapit adque ante Martini pedes iratus exponit. en, inquit, uestem, sed pauper hic non est. ille nihil motus iubet eum paululum stare pro foribus, secretum utique procurans, dum sibi
Abbreviated transcription (Latin):
ricis libertate p̾stabat: cum qͥdẽ
in aliosecretario presbiti sed̾e̾nt.
uel salutationib uacantes. uel
audiendis negociis occupati:
martinũ uero usq in eã horam
qua sollempnia ppło agi consu¬
etudo deposceret. sua solitudo cohi¬
bebat. Alludñ preteribo. qd̃ in secͤ¬
tario sedens. nũqͣm cathedra u¬
sus est. Nam in eccł̃ia nemo un¬
qͣm illum sedere conspexit. sicut
quendã nuꝑ testor dm̃. ñ sine meo¬
pudore uidi. sublimi solio qͣsi re¬
gio tribunali. celsa sede residen¬
tem. Sedebat aut̃ martinus in
cellula rusticana ut est in usib
seruuloꝵ. quas nos rustici galli
trepedias. uos scolastici aut certe
tu qui de grecia uenis. tripodas
nuncupatis. Ergo hoc secretum
beati uiri pauꝑ ille captatum. cũ
ei archidiachonus dare tunicam
distulisset irrupit: dissimulatũ
se a clerico querens. algere deplo¬
rans. Mec mora sẽs pauꝑe ñ ui¬
dente. intͣ amphibalum sibi tuni¬

Expanded text:
ricis libertate praestabat, cum quidem ricis libertate praestabat, cum quidem in alio secretario presbyteri sederent, uel salutationibus uacantes uel audiendis negotiis occupati: Martinum uero usque in eam horam, qua sollemnia populo agi consuetudo deposceret, sua solitudo cohibebat. illud non praeteribo, quod in secretario sedens numquam cathedra usus est: nam in ecclesia nemo umquam illum sedere conspexit, sicut quendam nuper, testor Deum, non sine pudore uidi sublimi solio et quasi regio tribunali celsa sede residentem. sedentem uero Martinum in sellula rusticana, ut sunt istae in usibus seruulorum, quas nos rustici Galli tripeccias, uos scholastici aut certe tu, qui de Graecia uenis, tripodas nuncupatis –: hoc secretum beati uiri pauper ille captatus, cum ei archidiaconus dare tunicam distulisset , inrupit, dissimulatum se , a clerico querens, algere deplorans. nec mora, sanctus paupere non uidente intra amphibalum sibi tuni
Abbreviated transcription (Latin):
Sed neq monachum tam astu-¬
tum. neq gallum decet esse tam
callidum. ¶erum agredere potiꝰ.
et qd̃ te manet explica. Nimium
enim dudum alias res agentes cõ¬
sumimus tempus. et iam solis oc¬
cidui umbra ꝓlixior. monet ñ mł¬
tum de uicina nocte suꝑesse. Dein¬
de cum paululum omnes conticu¬
issemus. gallus ita cepit. ¶auen¬
dum mͥ in pͥmis esse arbitror. ne
ea de martini uirtutib repetam.
que in libro suo sulpitius iste me¬
morauit᷑. ¶nde pͥma illius int̾im
militando gesta pretereo: neq ea
attingam. que laicus egit ac mo¬
nachus: nec uero audita ab alii ᷤ.
scolis beato me uiro iunxi. paucos
post dies euntem ad eccl̃iam seque¬
ramur. Interim ei seminudus hi¬
bernis mensib pauꝑ occurrit. orã
sibi uestim̃tum dari. Tunc ille
accersito archidiachono. iussit
algentem sine dilatione uestiri.
Deinde secretarium ingressus est:
cum solus ut erat illi consuetudo
resideret. hanc enim sibi etiam in
ecclesia solitudinem ꝑmissa cle¬

Expanded text:
sed neque monachum tam astutum neque Gallum decet esse tam callidum. uerum adgredere potius et quod te manet explica: nimium enim dudum alias res agentes consumimus tempus, et iam solis occidui umbra prolixior monet, non multum diei uicina nocte superesse. Deinde cum paululum omnes conticuissemus, Gallus ita coepit: cauendum mihi inprimis esse arbitror, ne ea de Martini uirtutibus repetam, quae in libro suo Sulpicius iste memorauit. unde prima illius inter militandum gesta praetereo, neque ea adtingam, quae laicus egit ac monachus: nec uero audita ab aliis quscholis beato me uiro iunxi, paucos post dies euntem ad ecclesiam sequebamur. interim ei seminudus hibernis mensibus pauper occurrit, orans sibi uestimentum dari. tunc ille arcessito archidiacono iussit algentem sine dilatione uestiri: dein secretarium ingressus, cum solus, ut erat consuetudo, resideret — hanc enim sibi etiam in ecclesia solitudinem permissa cle
Abbreviated transcription (Latin):
rit. Qͥd uos in qͣm tam subi¬
to et tam insꝑati. tam ex di¬
uersis regionib tam mane cõ¬
curritis: Nos inquiunt hester¬
no cognoiimus gallum istũ.
ꝑtotum diem martini narras¬
se uirtutes. et reliqua in hodier¬
num diem quia nox oppresse¬
rat distulisse. Propt̾ea matu¬
rauimus frequens auditoriũ
facere. tantã materiam locutu¬
ro. Int̾ea nuntiatur multos se¬
cularium stare ꝓforib nec ĩgͤ¬
di audentes. sedut admitt̃ent᷑
orantes. Tum aper. Nequaqͣm
istos inquit nobis admisceri cõ¬
uenit: quia ad audiendũ curi-¬
ositate potius qͣm religione ue¬
nerunt. Confusus ego illoꝵ
uice. quos nõ admittendos ẽẽ
censebat. egre tñ obtinui ut eu¬
cherium exuicariis. et celsum
admitterent consularem. Cet̾i
repulsi sunt. Tum gallũs me¬
dia insede componimus. Qui
cum diu nobili sua uerecund:¬
dia silentium tenuisset. tandẽ ita
exorsus est. Conuenistis inqͥt
ad meaudiendũ et scĩ et diser¬

Expanded text:
rit. Quid, inquam, tam subirit. Quid, inquam, tam subito et insperati tam ex diuersis regionibus tam mane concurritis? Nos, inquiunt, hesterno cognouimus, Gallum istum per totum diem Martini narrasse uirtutes, et reliqua in hodiernum diem, quia nox oppresserat, distulisse: propterea maturauimus frequens auditorium facere de tanta materia locuturo. interea nuntiatur multos saecularium stare pro foribus, nec ingredi audentes, sed ut admitterentur rogantes. tum Aper, nequaquam, inquit, istos nobis admisceri conuenit, quia ad audiendum curiositate potius quam religione uenerunt. confusus ego illorum uice, quos non admittendos esse censebat, aegre tandem obtinui, ut Eucherium ex uicariis et Celsum admitterent consularem, ceteri sunt repulsi. tum Gallum media in sede conponimus: qui cum diu nobili sua uerecundia silentium tenuisset, tandem ita exorsus est. Conuenistis, inquit, ad me audiendum, uiri sancti et diser
Abbreviated transcription (Latin):
se nosse congaudeat. q̃ multoꝵ
testimoniis ñ ẽẽ incerta cognoᷤᷤ¬
cat. Nam et hic a prima adolescẽ¬
tia martinum secutus. nouit qͥ¬
dem oĩa. s libenter omĩa cogni¬
ta recognoscit. Fatebor enim tͥ
galle. martini michi sepius au¬
ditas ẽẽ uirtutes. quippe qui
de eo etiam litt̾is multa man¬
dauerim. S ꝑ gestoꝵ admira¬
tionem semꝑ michi noua sũt:
q̃ de illo licet audita sepius re¬
uoluunt᷑. Proinde additum no¬
bis refrigerium auditorem. eo ĩ¬
pẽsius gratulamur. quo ꝓmp¬
tius postumianus iste. qui hec
orienti inferre festinat. quasi
sub testib consignatam abste
accepturus est ueritatem. Hec
me loq̃nte. gallo iam ad narrã¬
dum parato. irruit turba mo¬
nachorum. euagrius prb̃r. aꝑ.
sebastianus. agricola. Et post
paululum ingreditur prb̾r¬
nr ethereus. cum calipione di¬
acono.⁊ amatore subdiacho¬
no. Postremus aurelianus
prb̃r dulcissimus ms̃. longio¬
reuia ueniens. anhelus cucur¬

Expanded text:
se nosse congaudeat, quae multorum se nosse congaudeat, quae multorum testimoniis non esse incerta cognoscat. nam et hic a prima adulescentia Martinum secutus nouit quidem omnia, sed libenter cognita recognoscit. fatebor enim tibi, Galle, Martini mihi saepius auditas esse uirtutes, quippe qui de eo etiam litteris multa mandauerim: sed per gestorum admirationem semper mihi noua sunt, quae de illo licet audita saepius reuoluuntur. proinde additum nobis Refrigerium auditorem eo inpensius gratulamur, quo promptius Postumianus iste, qui haec Orienti inferre festinat, quasi sub testibus consignatam abs te accepturus est ueritatem. haec me loquente, Gallo iam ad narrandum parato, inruit turba monachorum, Euagrius presbyter, Aper, Sabbatius, Agricola: et post paululum ingreditur presbyter Aetherius cum Calupione diacono et Amatore subdiacono: postremus Aurelius presbyter, dulcissimus meus, longiore uia ueniens anhelus occur
Abbreviated transcription (Latin):
citis que statuerat referre loq̃re¬
tur. puer familiaris ingressus ẽ:
nuntians refrig̾ium prb̃rum
stare ꝓforib. Dubitare cepimꝰ
utrum gallum adhuc eẽt me-¬
lius audire. an ex optatissimo
nobis uiro qui officii causa ad
nos ueniebat occurrere.Tum
gallus. Etiam si ñ ob aduen¬
tum scĩssimi sacerdotis relinꝙ̃.¬
da nobis eẽt hec or̃o. nox ip̃a cõ¬
gebat huc usq ꝓtractum finire
sermonem: Uerum quia de mar¬
tini uirtutib nequaqͣm explica¬
ri uniuersa potuerunt. hec nos
uodie audisse suffitiat: cras reliqͣ
dicemus. Ita parit̾ accepta gal¬
li sponsione surreximus.
mianus instat. et hic prbit qui
hesterno auditorium amisit ex¬
pectat. ut que de martino nr̃o
in hodiernum diem explicãda
distuleras. debitor sponsionis
euoluas. Non ignarus quidẽ
iste om̃ium quecumq memorã¬
dasunt: sed dulcis ⁊ grata cog¬
nitio est. etiam nota relegenti.
Siquidẽ natura ita comꝑatũ
sit. ut meliore quis conscientia

Expanded text:
citis quae statuerat referre, loquerecitis quae statuerat referre, loqueretur, puer familiaris ingressus est, nuntians, Refrigerium presbyterum stare pro foribus. dubitare coepimus, utrum Gallum adhuc esset melius audire, an exoptatissimo nobis uiro, qui officii causa ad nos ueniebat, occurrere. tum Gallus: etiamsi non ob aduentum sanctissimi sacerdotis relinquenda nobis haec esset oratio, nox ipsa cogebat hucusque prolatum finire sermonem. uerum quia de Martini uirtutibus nequaquam explicari uniuersa potuerunt, haec uos hodie audisse sufficiat, cras reliqua dicemus. ita pariter accepta hac Galli sponsione surreximus. mianus instat et hic presbyter, qui hesterno auditorium amisit, exspectat, ut quae de Martino nostro in hodiernum diem explicanda distuleras, debitor sponsionis euoluas. non ignarus quidem iste omnium, quaecumque memoranda sunt, sed dulcis et grata cognitio est etiam nota relegenti, siquidem natura ita conparatum sit, ut meliore quis conscientia
Abbreviated transcription (Latin):
etiam in eodem monast̾io cons¬
titutis: incredibilia uidebantur.
ne dum ego confidam. om̃s qͥh̾
audient credituros. Nam nisi
mestimabilem uitam atq uir¬
tutem martinus egisset. neqͣqͣm
apd̃ nos tanta glia preditus ha-¬
beretur. qͣmquam minime miix.
sim oꝑib martinĩ infirmitas
humana dubitaũit. cum młtoᷤᷤ
hodieq uideamus. ne euuͣgłiis
quidem credidisse.
Martino aut̃ sepe angl̃os
uisos familiariter. et sensi¬
mus et exꝑti sumus. Rem mini¬
mam dicturꝰ sum: s tam̃ dicã.
Apud nemausum. ep̃oꝵ synodꝰ
habebatur. Ad quã quidem ire no¬
luerat: sed quid gestum ẽẽt scire
cupiebat. Casu cum eo iste sulpi
tius nauigabat. sed proculut sẽꝑ
a cet̾is. in remota nauis nauis
parte residebat. Ibi ei angłs qͥd
gestum eẽt in synodo. nuntia¬
uit. Nos postea tempus habi¬
ti concilii sollicite requirentes.
satis comꝑtum habrumus ip̃m
diem fuisse comentus. et ea ibi
ab ep̃is fuisse decreta. que mar¬
maximẽ gallus nec dum expli¬

Expanded text:
etiam monasterio constitutis incredibilia videbantur; nedum ego confidam omnes qui haec audient, credituros: nam nisi inaestimabilem vitam atque virtutem Martinus egisset, nequaquam apud nos tanta gloria praeditus haberetur: quamquam minime mirum, si in operibus Martini infirmitas humana dubitaverit, cum multos hodieque videamus nec Evangeliis quidem credidisse. A a Martino autem saepe angelos uisos familiariter et sensimus et experti sumus. rem minimam dicturus eum, sed tamen dicam. apud Nemausum episcoporum synodus habebatur, ad quam quidem ire noluerat, sed quid gestum esset scire ccius navigabat; sed procul, ut semper, a caeteris in remota navis parte solus residebat. Ibi ei angelus, quid gestum esset in synodo, nuntiavit. Nos postea tempus habiti concilii sollicite requirentes, satis compertum habuimus, ipsum diem fuisse conventus, et ea ibi ab episcopis fuisse decreta quae Marmaxime Gallus, necdum expli
Abbreviated transcription (Latin):
fusus erubuit. grãs agens. er
rori suo se non fuisse ꝑmissum:
nec aspera increpatione u̾boꝵ.
seduera et rationabili scd̃m ꝑso¬
nam militis. comꝑaratione cor¬
rectum. ¶artinus aut̃ conu̾sꝰ
ad nos. sicut eum frequẽs frr̃m
turba uallarat. mulier inquit
uiroꝵ castra ñ adeat. Acies mi¬
litum separata consistat. ꝓcul
femina in suodegens taberna¬
culo sit remota. Contemptibilẽ
enim reddit exercitum. si uiroꝵ
cohortib turba feminea miscea¬
turz. Miles in acie. miles pugnet
in campo. mulier se intra muro¬
rum munim̃ta contineat. Ha¬
bet et illa glĩam suam. si pudi¬
citiam uiro absente. seruauerit.
Cuius hec prima uirtus et con¬
sũmata uictoria est. ñ uideri.
Llud uero sulpici meminisse
te credo. quo affectu nobiscum
et tu coram adesses illam uir¬
ginem predicaret. que ita se
penitus ab om̃ium uiroꝵ ocłis
remouisset, ut ne ip̃m ip̃m qͥ¬
quidem ad se martinum. cum
eam ille officii causa uisitare

Expanded text:
fusus erubuit, grfusus erubuit, grrori suo se non fuisse permissum, nec aspera increpatione verborum, sed vera et rationabili secundum personam militis comparatione correctum. Martinus autem conuersus ad nos, sicut eum frequens fratrum turba uallauerat, mulier, inquit, uirorum castra non adeat, acies militum separata consistat: procul femina in suo degens tabernaculo sit remota. contemptibilem enim reddit exercitum, si uirorum cohortibus turba feminea misceatur. miles in acie, miles pugnet in campo: mulier se intra murorum munimenta contineat. habet et illa gloriam suam, si pudicitiam uiro absente seruauerit : cuius haec prima uirtus et consummata uictoria est, non uideri. Illud uero, Sulpici, meminisse te credo, quo affectu nobis, cum et tu coram adesses, illam uirginem praedicarit, quae ita se penitus ab omnium uirorum oculis remouisset, ut ne ipsum quidem ad se Martinum, cum eam ille officii causa uisitare
Abbreviated transcription (Latin):
tate mutata. secum potius uel¬
let habitare. Adiit gͦ martinũ
fortis heremita. quid haberet
animi confitetur. Ille u̾ouehe¬
menter abmuierez. feminam
uiro rursus. iam monacho nõ
marito. incongrua ratione-
misceri. Postremo cum miles ĩ¬
staret. affirmans nichil hoc ꝓ¬
posito ẽẽ nociturum. se solo cõ¬
iugis uti uelle solatio. porro
ne rursus se in sua reuolũent.
ñ ẽẽ metuendum. se ẽẽ militẽ
dem milicie sacram̃ta iuras¬
suum fidei m̾ito nescientes pa¬
riter militare. tum martinus.
uerba uobis ip̃a dicturus sũ.
dic mͥ inquit si unqm in bello
fuisti si in atiem constitisti. At
ille respondens. freq̃nter inqͥt
in acie steti. et bello frequent̃
interfui. Ad hec martinus.
Dic michi gͦ. Numquid ĩ illa
acie que armata in prelio pa¬
rabatur. aut in qua iam ad¬
uersus hostilem exercitum. col¬
locato comminus pede. distric¬
to ense pugnabas. ullam fe¬
minam stare aut pugnare ui¬
disti: Tum demum miles con¬

Expanded text:
tate mutata secum potius ueltate mutata secum potius uellet habitare. adit ergo Martinum fortis eremita et quid haberet animi confitetur. ille uero uehementer abnuere, feminam uiro rursus, iam monacho, non marito, incongrua ratione misceri. postremo cum miles insisteret, adfirmans nihil hoc proposito esse nociturum : se solo coniugis uti uelle solacio, porro ne rursus se in sua reuoluerent, non esse metuendum: se esse militem dem militiae sacramenta iurassuum fidei merito nescientes pariter militare. tum Martinus — uerba uobis ipsa dicturus \'sum — dic mihi, inquit, si umquam in bello fuisti, si in acie constitisti ? at ille respondens, frequenter, inquit, in acie steti et in bello frequenter interfui. ad haec Martinus: dic mihi ergo: numquid in illa acie, quae armata in proelium parabatur aut iam aduersus hostilem exercitum conlato comminus pede destricto ense pugnabat, ullam feminam stare aut pugnare uidisti? tum demum miles con
Abbreviated transcription (Latin):
tendit. Ceterum illa portio que
nullam sensit iniuriam. głam
uirginitatis ostendit. Hec her¬
bis fecunda luxuriat:. feni in ea
fructus exuberat: et ultͣ omnẽ
spetiem distincta. florib quasi
geminis micantib ornata radi¬
at. Beata speties. et deo digna.
Nichil enim uirginitati ẽ com¬
parandum. Ita et illi qui coniu¬
gia fornicationi comparant.
uehem̃ter errant: et illi qͥ riugia
uirginitati equanda estimãt.
miseri penitus et stulti sũt. Ne¬
rum hec a sapientib tenenda
distinctio est. ut coniugium per¬
tineat adueniam: uirginitas
spectat ad głam: forncatio de¬
putetur ad penam. nisi satif¬
fatione purgetur. n. mut¬
Iles quidam cingulum.
in eccłia monachum ꝓ¬
fessus abiecerat: cellulam e̾mi-¬
nus in remoto. quasi heremĩ¬
mita uicturus. erexerat. Int̾¬
ea astiitus inimicus. uariis
cogitationib brutum pectus
agitabat. ut coniugem suã
qͣm martinus in monasterio
puellarum eẽ preceꝑat. uolũ¬

Expanded text:
tendit: caeterum illa portio quae tendit: caeterum illa portio quae nullam sensit injuriam, gloriam virginitatis ostendit, herbis fecunda luxuriat, feni in ea fructus exuberat, et ultra omnem speciem distincta floribus quasi gemmis micantibus ornata radiat. Beata species et Deo digna! nihil enim virginitati est comparandum: ita et illi qui conjugia fornicationi comparant, vehementer errant; et illi qui conjugia virginitati aequanda aestimant, miseri penitus et stulti sunt. Verum haec a sapientibus tenenda distinctio est, ut conjugium pertineat ad veniam, virginitas spectet ad gloriam, fornicatio deputetur ad poenam, nisi satisfactione purgetur. XI. Miles quidam cingulum in ecclesia, monachum professus, abjecerat: cellulam sibi eminus in remoto quasi eremimita uicturus erexerat. interea astutus inimicus uariis cogitationibus brutum pectus agitabat, ut coniugem suam, quam Martinus in monasterio puellarum esse praeceperat, uolun
Abbreviated transcription (Latin):
affixos in suis herere uestigiis:
Ita lepusculus persecutorib alli-¬
gatis. incolumis euasit. Opere p̾¬
tium aut̃ est. etiam familiaria
illius uerba spiritalit̾ sale con¬
dita. memorare.
uem recens tonsam. forte cõ¬
spexerat. Euuangłicũ inqͥt
mãdatũ ista compleuit. Duas ha-¬
buit tunicas. unam earum lar¬
gita est ñ habenti. Ita gͦ et uos
facere debetis. Item cum subulcũ
algentem ac pene nudum ĩpelli¬
tia ueste uidisset. en inquit adã
eiectus de paradiso in ueste pellis¬
cia. sues pascit. S nos illo uẽtere
deposito. qui adhuc in istomanet.
nouum adam potius induamuᷤ.
Boues ex parte prata depauerãt
porci etiam ñnulla suffoderant.
Pars cet̾a que manebat illesa.
diuersis florib quasi picta u̾na¬
bat. Spetiem inquit gerit pars
illa coniugii: que pecore depasta.
et si ñ penitus grãm amisit her¬
barum. nullam tñ florum re-¬
tinet dignitatem. Illa u̾o qͣm
porci pecora ĩmunda foderũt. for¬
nicationis ymaginem fedã pre¬

Expanded text:
affixos, in suis haerere vestigiis. X. Ita lepusculus, persecutoribus alligatis, incolumis evasit. Operae pretium autem est, etiam familiaria illius verba spiritali sale condita memorare. Ovem recens tonsam forte cospexerat. Evangelicum, inquit, mandatum ista complevit: duas habuit tunicas; unam earum largita est non habenti: ita ergo et vos facere debetis. Item cum subulcum algentem ac pene nudum in pellicea veste vidisset, En, inquit, Adam ejectus de paradiso in veste pellicea sues pascit: sed nos illo vetere deposito, qui adhuc in isto manet, novum Adam potius induamus. Boves ex parte prata depaverant, porci etiam nonnulla suffoderant; pars caetera quae manebat illaesa, diversis floribus quasi picta vernabat. Speciem, inquit, gerit pars illa conjugii, quae pecore depasta etsi non penitus gratiam amisit herbarum, nullam tamen florum retinet dignitatem: illa vero quam porci pecora immunda foderunt, fornicationis imaginem foedam prae
Abbreviated transcription (Latin):
solum martino. sed etiam nobis
debeat. ut quia ego iam librum
editum. ac tu hactenus orienta¬
lium gesta memorasti. ita demũ
necessarii sermonis historiam gal¬
lus euoluat: quia ut dixi. et nob̃
debet loq̃ndi uicem. et martino¬
suo credo prestabit. ut ñ grauate
illius facta commemoret:.
So plane inquit gallus. li¬
cet impar sim tanto honeri.
tamẽ relatis suꝑius a postumia¬
no obedientie cogor exemplis. ut
munus istud qd̃ imponitis ñ re¬
cusem. Sed dum cogito me hoĩ¬
nem gallum. inter aquitanos
uerba facturum. uereor ne offen¬
dat ur̃as nimium urbanas aureᷤ¬
sermo rustitior. Audietis me ta¬
men ut gurdonicum hominem
nichil cum fuco aut coturno lo¬
q̃ntem. Nam si mͥ tribuitis. mar¬
tini me ẽẽ discipłm. illd̃ etiam ñ¬
concedite. ut mͥ liceat exemploil¬
lius inanes sermonum faleras.
ut uerborum ornam̃ta contẽpñe.
Tu u̾o inquit postumianus. uł
celtice. aut si mauis gallice lo¬
quere. dũ mͦ iã martinũ loqͣris.

Expanded text:
solum Martino, sed etiam nobis debeat; ut, quia ego jam librum edidi, ac tu hactenus Orientalium gesta memorasti, istam demum necessarii sermonis historiam Gallus evolvat: quia, ut dixi, et nobis dis spiritibus adflatos absens . plesuo, credo, praestabit ut non gravate illius facta commemoret. Ego plane, inquit Gallus, licet impar sim tanto oneri, tamen relatis superius a Postumiano obedientiae cogor exemplis, ut munus istud quod imponitis, non recusem: sed dum cogito, me hominem Gallum inter Aquitanos verba facturum, vereor ne offendus est, qui summa praeditus potestate tam religiosam ad reuerenmen ut Gurdonicum hominem, nihil cum fuco aut cothurno loquentem: nam si mihi tribuitis Martini me esse discipulum, illud etiam concedite, ut mihi liceat exemplo illius inanes sermonum phaleras et verborum ornamenta contemnere. Tu vero, inquit Postumianus, vel Celtice; aut, si mavis, Gallice loquere, dummodo jam Martinum loquaris.
Abbreviated transcription (Latin):
sicut plerumq ꝑ cłicos rotatur.
turbo uerboꝵ. S admotis ener¬
guminis. cet̾os iubebat abscede.
ac forib obseratis. in medio
eccł̃ie cilitio circumtect us. ci¬
nere resꝑsus. solo stratus ora¬
bat. Tum u̾o cerneres miseros.
diuerso exitu ꝑurgeri. Hos sb̃¬
latis insublime pedib. quasi de
nube pendẽ nec tñ uestis deflu¬
eret suꝑ faciem. ne faceret ue

Expanded text:
sicut plerumque per clericos rotatur sicut plerumque per clericos rotatur turba uerborum, sed admotis energumenis ceteros iubebat abscedere, ac foribus obseratis in medio ecclesiae cilicio circumtectus, cinere respersus, solo stratus orabat. tum uero cerneres miseros diuerso exitu perurgueri: hos sublatis in sublime pedibus quasi de nube pendere, nec tamen uestes defluere in faciem, ne faceret ue
Abbreviated transcription (Latin):
me extrinsecus inserere. nõ nullo¬
rum incredulitas. ñ sine meo do¬
lore compulit. Sed reddeat ad
nr̃m sermo consensum. In quo
cum me tam studiose audiri ui¬
deam. fatebor necesse est aprum
fecisse constant̃. qui reppulit in¬
fideles: eos tm̃ iudicans audire
debere qui crederent.
fferor si quidẽ creditis sp̃u.¬
Monasterium b̃i uiri duob a
ciuitate erat milib disparatum.
Sed si quociens uenturus ad ec¬
clesiam. pedem extra cellule sue li¬
men extulerat. uideres ꝑ totam
eccl̃iam energuminos rugientes:
et quasi aduemente iudice. ag¬
mina dampnanda trepidare:
ut aduentum ep̃i cl̃icis qͥ uen¬
turum ẽẽ nescirent. demonioꝵ
gemitus indicaret᷑. Nidi quen¬
dam apꝓpiante mantino ĩ ae-¬
ra raptum. manib extentis
insublime suspendi. ut neqͣꝙͣ
solum pedib attingeret. Si qͣn¬
do aut̃ exortizandoꝵ demonum
martinus operam recepisset.
neminem manib attrectabat.
neminẽ sermonib increpabat:

Expanded text:
me extrinsecus inserere nonnullome extrinsecus inserere nonnullorum incredulitas non sine meo dolore conpulit. sed redeat ad nostrum sermo consessum: in quo cum me tam studiose audiri uideam, fatear necesse est Aprum fecisse constanter, qui reppulit infideles, eos tantum iudicans audire debere qui crederent. efferor, si quid creditis, spiriMonasterium beati uiri duobus a ciuitate erat milibus disparatum: sed si quotiens uenturus ad ecclesiam pedem extra cellulae suae limen extulerat, uideres per totam ecclesiam energumenos rugientes, et quasi adueniente iudice agmina damnanda trepidare, ut aduentum episcopi clericis, qui uenturum esse nescirent, daemoniorum gemitus indicaret. uidi quendam adpropiante Martino in aera raptum manibus extensis in sublime suspendi, ut nequaquam solum pedibus adtingeret. si quando autem exorcizandorum daemonum Martinus operam recepisset, neminem manibus adtrectabat, neminem sermonibus increpabat,
Abbreviated transcription (Latin):
lus quia adhuc ĩ corpore sunt
recurrat. Exigit id infidelitas
pł̃iorum qui in aliquib q̃ hest̃¬
no memorata sunt. nutare di¬
cuntur. Accipiant gͦ testes
adhuc incolumes atq uiuenteᷤ
quib quia de fide nr̃a dubitãt.
magis credant. Sed si adeo ĩfideles
sunt. ꝓfiteor quia nec illis sũt
credituri. Miror aut̃ quendã qͥ
uel tenuem sensum religionis ha¬
beat. tm̃ piacłi uelle committere.
ut putet quenqͣm de martino poᷤᷤ¬
se mentiri. Facessat aquoqͣm qui
sub deo uiuit. ista suspitio. Neq
enim martinus hoc indiget. ut
mendatiis asserat᷑. S tam̃ tociꝰ
sermonis fidem apd̃ te xp̃e deꝓmi¬
mus. nos nec alia dixisse. nec alia
dicturos. quã que aut ip̃i uidimꝰ.
aut q̃ manifestis auctoribruel
plerumq ip̃o referente cognouimꝰ.
¶eterum et si dialogi spetiem quo
ad leuandum fastidium lectioua-¬
riaretur assũpsimus. nos pie p̾st̾e¬
re ꝓfitem᷑ historie u̾itatem. Hec

Expanded text:
lus, quia adhuc in corpore sunt, lus, quia adhuc in corpore sunt, recurrat. exegit id infidelitas plurimorum, qui in aliquibus, quae hesterno memorata sunt, nutare dicuntur. accipiant ergo testes adhuc incolumes adque uiuentes, quibus, quia de fide nostra dubitant, magis credant. sed si adeo infideles sunt, profiteor quia nec illis sunt credituri. miror autem quemquam, qui uel tenuem sensum religionis habeat, tantum piaculi uelle committere, ut putet quemquam de Martino posse mentiri. facessat a quoquam, qui sub Deo uiuit, ista suspicio: neque enim Martinus hoc indiget, ut mendaciis adseratur. sed totius sermonis fidem, Christe, apud te deponimus, nos nec alia dixisse nec alia dicturos, quam quae aut ipsi uidimus aut quae manifestis auctoribus uel plerumque ipso referente cognouimus. ceterum etsi dialogi speciem, quo ad leuandum fastidium lectio uariaretur, adsumpsimus, nos pie praestruere profitemur historiae ueritatem. haec
Abbreviated transcription (Latin):
deprehendit: Percussus miser tan¬
te manifestatione uirtutis. qͥd
inquid michi hoc dñe fecisti:Nu¬
chil loqui te necesse ẽ. Scio qͥd
desideres. uideo quidrequiras.
Discede qͣmtocius: ne me obĩiu¬
riam tuam celestis ira cõsumat.
Satis soluerim huc usq penaꝵ.
Crede quia ñ leuiter aput me
actum est. ut ip̃e ꝓced̾em. Post
dicessum aut̃ sc̃i aduocat offi¬
tiales suos. iubet om̃es custodi¬
as relaxari: et mox ip̃e ꝓficisci¬
tur. Ita fugato auitiano. leta¬
ta ẽ ciuitas et liberata. Hec cũ
multis auitiano referente cõ¬
perta sint: tum nuꝑ refrig̾uᷤ
prb̃r quem coram uidetiꝰ. ab agã¬
rido fideli uiro. ex tribunis sub
inuocatione diuine maiestatiᷤᷤ
audiuit. qui sibi hoc ab ip̃o aui¬
tiano relatum ẽẽ iurabat. Cete¬
rum nolo miremini. me hodie
facere qd̃ hesterno nõ feci ut ad
singlas quasq uirtutes noĩa
testium personasq subnectã.
Ad quas siquis fuit incredu¬

Expanded text:
deprehendit. Perculsus miser tandeprehendit. Perculsus miser tantae manifestatione virtutis, quid, inquit, mihi hoc, domine, fecisti? nihil loqui te necesse est: scio quid desideres, video quid requiras: discede quantocius, ne me ob injuriam tuam coelestis ira consumat: satis solverim hucusque poenarum. Crede, quia actum est, ut ipse procederem. post discessum autem sancti aduocat officiales suos, iubet omnes custodias relaxari et mox ipse proficiscitur. ita fugato Auitiano laetata est ciuitas et liberata. Haec cum multis Auitiano referente conperta sint, tum nuper Refrigerius presbyter, quem coram uidetis, a Dagrido, fideli uiro ex tribunis, sub inuocatione diuinae maiestatis audiuit, qui sibi hoc ab ipso Auitiano relatum esse iurabat. ceterum nolo miremini me hodie facere, quod hesterno non feci, ut ad singulas quasque uirtutes nomina testium personasque subnectam, ad quas si quis fuerit incredu
Abbreviated transcription (Latin):
pateret ingressus. ante limina
cruenta ꝓsternitur. Int̾ea aui¬
tianus graui sompno sepultus.
angło ingruente ꝑcellitur. Ser¬
uus inqͥt d̾i ad tua limina iacet ⁊
tu qͥescis: Qua ille uoce ꝑcepta.
lecto suo turbatus excutitur. Cõ¬
uocatisq seruis. trepidus exclar¬
mat martinum ẽẽ ꝓforib. irẽt
ꝓtinus. claustra reserarent:ne
d̃i seruus pateretur iniuriam.
S illi ut est om̃ium natura ser¬
uoꝵ uix pͥma limina egressi.
irridentes dñm suum qd̃ sõpno
fuisset. illusus. negant quẽqͣm
ẽẽ ꝓforib. ex suomet ingenio cõ¬
iectantes neminem nocte posse
uigilare: ne dum illi crederent.
in illius noctis horrore. iacere an¬
te aliena limina sacerdotem. Id¬
q auitiano facile ꝑsuasum. rur¬
sum soluitur in soporem. Sed
mox ui maiore concussus. excla¬
mat martinum stare proforib.¬
sibi ideo nullam quietẽ animi
corporisq ꝑmitti. Tardantib ser¬
uis. ip̃e ad limina ext̾iora ꝓgre¬
ditur. ibi martinum ut sensera

Expanded text:
pateret ingressus, ante limina cruenta prosternitur. interea Auitianus graui somno sepultus angelo ingruente percellitur: seruus, inquit, Dei ad tua limina iacet et tu quiescis? qua ille uoce percepta lecto suo turbatus excutitur, conuocatisque semis trepidus exclamat, Martinam esse pro foribus: irent protinus, claustra reserarent, ne Dei seruus pateretur iniuriam. sed illi, ut est omnium natura seruorum, uix prima limina egressi , inridentes dominum suum quod somnio fuisset inlusus, negant quemquam esse-pro foribus, ex suomet ingenio coniectantes neminem nocte posse uigilare, nedum illi crederent, in illo noctis horrore iacere ante aliena limina sacerdotem: idque Auitiano facile persuasum est. rursum soluitur in soporem: sed mox ui maiore concussus exclamat Martinum stare pro foribsibi ideo nullam quietem animi corporisque permitti. Tardantibus servis, ipse usque ad limina exteriora progreditur: ibi Martinum, ut senserat,
Abbreviated transcription (Latin):
bidem consistenti prb̃ro. uir be¬
atus sepe mandauerat. Post
aliquantum tempꝰ regressus
increpat prb̃rm. cur adhuc ydo¬
li structura consisteret. Ille ca¬
usatus uix militari manu. et
ui publice multitudinis tãtã
molem posse subuerti: ne dum
id facile putaret ꝑ imbecilles cle¬
ricos. aut infirmos monachos qͥ¬
uis se curari. Tunc martinus re¬
currens ad nota presidia. noctem
totam in oratõne ꝑuigilat. Ma¬
ne orta tempestas. edem ydoli us¬
q ad fundam̃tum prouoluit.
Nerum hec marcello teste dicta
sunt.
liam eius ñ dissimilem in
simili oꝑe uirtutem. refrigerio a ᷤ¬
tipulante ꝑhibebo. Colũpna im¬
mense molis cui ydolum suꝑsta¬
bat parabat euertere. sed nulla
erat facultas qua id daretur ef¬
fectui. Tum adorationẽ suo¬
suomore conuertit᷑. Hisam
certum est parilem quodamuu
columpnã riiere de celo, que in¬
pacta idolo. totã illam inexpug¬
nabilem molem soluit in pul¬

Expanded text:
bidem consistenti presbytero, uir bebidem consistenti presbytero, uir beatus saepe mandauerat. post aliquantum tempus regressus increpat presbyterum, cur adhuc idolii structura consisteret. ille causatus uix militari manu et ui publicae multitudinis tantam molem posse subuerti, nedum id facile putaret per inbecillos clericos aut infirmos monachos quiuisse curari. tum Martinus recurrens ad nota subsidia nocte tota in oratione peruigilat: mane orta tempestas aedem idoli usque ad fundamentum prouoluit. uerum haec Marcello teste dicta sint. liam eius non dissimilem in simili opere uirtutem Refrigerio adstipulante perhibebo. columnam immensae molis, cui idolum superstabat, parabat euertere, sed nulla erat facultas, qua id daretur effectui: tum ad orationem suo more conuertitur. uisam certum est parilem quodammodo columnam ruere de caelo, quae inpacta idolo totam illam inexpugnabilem molem soluit in pul
Abbreviated transcription (Latin):
uidet post tergum ip̃ius demo¬
nem mire magnitudinis assi¬
dentem. Quem eminus utuer¬
bo quia ita necesse est. parum
latino loquamur. exsufflant.
auitianus se exsufflari existi¬
mans. quid me inquit sc̃e sic
aspicis: Tum martinus. Non
te inquit. sed eum qui ceruici
tue teter incubuit. Ita recessit
diabolus: et reliquit familia-¬
re subsellium. Satisq constat.
ab illo die auitianum mitiorẽ
fuisse. seu qd̃ intellexerit egisse
se semꝑ assidentis sibi diaboli
uoluntatem. seu qd̾̃ immunduᷤ
sp̃c ab illius consensu ꝑ martinũ
fugatus. priuatus est potesta¬
te grassandi: cum erubesceret
minister auctorem. nec minis¬
trum auctor urg̾et.
Nuico aut̃ ambacensi. id est caᷤ¬
telloueti. qd̃ nũc frequens habi¬
tatura frĩb. idolum noueratiᷤ
grandi oꝑe constructum. Po¬
litissimis saxis moles turrita
surrexerat: que in cornu subli¬
me ꝓcedens. suꝑsticionem locr
operis dignitate seruabat. Hu¬
ius destructionem marcello i¬

Expanded text:
uidit post tergum ipsius daemouidit post tergum ipsius daemonem mirae magnitudinis adsidentem. quem eminus, ut uerbo, quia ita necesse est, parum Latino loquamur, exsufflans, Auitianus se exsufflari existimans, quid me, inquit, sancte, sic accipis? tum Martinus, non te, inquit, sed eum, qui ceruici tuae taeter incumbit. cessit diabolus et reliquit familiare subsellium: satisque constat post ilium diem Auitianum mitiorem fuisse, seu quod intellexerit egisse se semper adsidentis sibi diaboli uoluntatem, seu quod inmundus spiritus ab illius consessu per Martinum fugatus priuatus est potestate grassandi, cum erubesceret minister auctore nec ministrum auctor urgueret. In uico Ambatiensi, id est castello ueteri, quod nunc frequens habitatur a fratribus, idolium noueratis grande opere constructum. politissimis saxis moles turrita surrexerat, quae in conum sublime procedens superstitionem loci operis dignitate seruabat. huius destructionem Marcello, i
Abbreviated transcription (Latin):
¶eterum si ad hec ꝓbanda q̃
diximus testes etiã ĩ fumior audi¬
tor exegerit. ñ unum ego homi¬
nem. sed milia multa ꝓducã
et totam in testimoniũ uirtu¬
tis ex parte senonũ aduocabo re¬
gionem. Et tam̃ tu refrigeri
prb̃r. credo meministi nuꝑno
bis suꝑ hoc cum romulo auspi¬
cii illius filio. honorato et religio¬
so uiro fuisse sermonem: qui
hec nobis tanqͣm incomꝑta re-¬
ferebat. Et cum futuris ꝓuen¬
tib ꝑ assidua dampna trepida¬
ret. ut ip̃e uidisti magno secũ
merore lugebat. martinũ nõ
in hec tempora reseruatum.
Edut ad auitianũ
recurram. qͥ cum ĩ om̃ib
locis cunctisq urbib ederet cru-¬
delitatis sue infanda monim̃¬
ta. turonis tm̃ innocens erat:
et illa bestia que humanosã¬
guine et infelicium mortib a¬
lebatur. mitem se atq tͣnͣqͥllũ
beato uiro presente prestabat.
memini quodam die ad eum
uenisse martinum. Qͥ ubi se¬
cretarium eius ingressus est̃.

Expanded text:
ceterum si ad haec probanda quae ceterum si ad haec probanda quae diximus testes etiam infirmior auditor exegerit, non unum ego hominem, sed milia multa producam, et totam m testimonium uirtutis expertae Senonum aduocabo regionem. et tamen tu, Refrigeri presbyter, credo, meministi, nuper nobis super hoc cum Romulo Auspicii illius filio , honorato et religioso. uiro, fuisse sermonem: qui haec nobis tamquam inconperta referebat, et cum futuris prouentibus per adsidua damna trepidaret, ut ipse uidisti, magno secum maerore lugebat, Martinum non in haec tempora reseruatum. ed ut ad Auitianum recurram - qui cum in omnibus locis cunctisque in urbibus ederet crudelitatis suae infanda monumenta, Turonis tantum innocens erat: et illa bestia, quae humano sanguine et infelicium mortibus alebatur, mitem se adque tranquillum beato uiro praesente praestabat —: memini quodam die ad eum uenisse Martinum : qui ubi secretarium eius ingressus est,
Abbreviated transcription (Latin):
recundiam nudata pars corpo¬
rum. At in parte alia uid̾es
sine interrogatione uexatos ⁊
sua crimina ꝯfitentes. Nomi¬
na etiam. nullo interrogante
ꝓdebant. Ille se iouem. iste m̃¬
curium fatebatur. Postremo
cunctos diaboli ministros. cũ
ipso cerneres auctore cruciari:
ut iam in martino illud fatea¬
mur impletum. qd̃ scriptum ẽ:
qm̃ scĩ de angłis iudicabunt.
agum quendam
in senonico annis singłis
grando uastabat. ¶ompulsi.
extremis malis incole. a marti¬
no auxilium poposcerunt. Mliᷤ¬
sa ꝑ auspitium prefectorium ui-¬
rum satis fida legatio. cuius a¬
gros spetialit̾ grauior qͣm cete¬
roꝵ assueuerat procella popula-¬
ri. S facta ibi orõne. martinuᷤ
ita uniũsam penitus liberauit
locis nemo ꝑtulerit. Qd̃ ne for¬
tuitum ẽẽ et ñ potius martino
p̾stitum putaretur. eo anno qͦ
ille defunctus est. rursum ieu¬
buit rediuiua. tempestas. adeo
sensit et mundus uiri fidelis
excessum: ut cuius uita iure
gaudebat. eius de morte lug̾et.

Expanded text:
recundiam nudata pars corporum: at in parte alia uideres sine interrogatione uexatos et sua crimina confitentes. nomina etiam nullo interrogante prodebant: ille se Iouem, iste Mercurium fatebantur. postremo cunctos diaboli ministros cum ipso cerneres auctore cruciari, ut iam in Martino illud fateamur inpletum quod scriptum est: quoniam sancti de angelis iudicabunt. Pagum quendam in Senonico annis singulis grando uexabat. conpulsi extremis malis incolae a Martino auxilium poposcerunt: missa per Auspicium praefectorium uirum satis fida legatio, cuius agros specialiter grauior quam ceterorum adsuerat procella populari. sed facta ibi oratione Martinus ita uniuersam penitus liberauit locis nemo pertulerit. quod ne fortuitum esse et non potius Martino praestitum putaretur, eo anno, quo ille defecit, rursum incubuit rediuiua tempestas: adeo sensit et mundus uiri fidelis excessum, ut cuius uita iure gaudebat, eiusdem mortem lugeret.
Abbreviated transcription (Latin):
uiuens. ip̃o uiro parit̾ supplican¬
te: regina seruiuit ⁊ ministrauͭ.¬
Hec edenti: ñ cum epulante dis¬
cubuit: ñ ausa est participare
conuiuium: sed deferebatur ob¬
sequium. Disce igitur discipli¬
nam: seruiat tibi matrona nõ
imꝑet: et seruiat non recũbat.
sicut martha illa ministrauit
domino. nec tam̃ est adscita con¬
uiuio: immo prelata est mini¬
stranti. que uerbum potius au¬
diebat. S martino. ista regina
utrumq compleuit que et mi¬
nistrauit ut martha: et audi¬
uit ut maria. Quodsiquis hoc
uti uoluerit exemplo. ꝑ omnia
teneat exemplum. Talis causa
sit. talisq ꝑsona est. tale obseqͥ¬

Expanded text:
uiuens, ipso uiro pariter supplicanuiuens, ipso uiro pariter supplicante, regina seruiuit et ministrauit edenti, non cum epulante discubuit : nec ausa participare conuiuium, sed deferebat obsequium. disce igitur disciplinam: seruiat tibi matrona, non imperet, et seruiat, non recumbat: sicut Martha illa ministrauit Domino, nec tamen est adscita conuiuio: immo praelata est ministranti, quae uerbum potius audiebat. sed in Martino ista regina utrumque compleuit: et ministrauit ut Martha, et audiuit ut Maria. quodsi quis hoc uti uoluerit exemplo, per omnia teneat: talis causa sit talisque persona, tale obsequ
Abbreviated transcription (Latin):
uehxm̃ter admiror regine fidem.
S illud ubi est qd̃ nulla unqͣm
femina ferebatur ꝓpius astitisse
martino: Ecce ista regina ñ solũ
astiatit. sed etiam ministrauit.
Et uereor isto ne aliqntulum se
tueantur exemplo.qui libenter
feminis inserunt᷑. Tum gallus.
Quid tu inquit ñ uides qd̃ solẽt
docere grãmatici. locumi. tempꝰ.
ꝑsonam: Propone enim tibi
ante ocłos captum in palatio. ĩ¬
peratoris precib ambiri. regine
fide cogi. tempore necessitatis cõ¬
stringi. ut clausos carcere libe¬
raretz exiliis datos restitueret.
debuisse. ut ꝓ hiis om̃ib ñ aliquã¬
tulum derigore ꝓpositi relaxaret:
Herũptamen quia occasione hu¬
ius exempli male usuros ẽẽ aliqͦ
arbitraris. illi u̾ofelices erunt.
si a disciplina exempli istius u¬
ri non recedant. ¶ideant enĩ qr
martino semel tm̃ in uita: iã ip̃o¬
scõ septuagenario: ñ uidua libe¬
ra. ñ uirgo lasciuiens. s subuiro

Expanded text:
vehementer admiror reginae fidem: vehementer admiror reginae fidem: sed illud ubi est, quod nulla umquam femina ferebatur propius astitisse Martino? ecce ista regina non solum astitit, sed etiam miniset uereor ne isto aliquantulum se tueantur exemplo qui libenter feminis inseruntur. Tum Gallus, quid tu, inquit, non uides, quod solent docere grammatici, locum, tempus et personam? propone enim tibi ante oculos captum in palatio imperatoris precibus ambiri, reginae fide cogi, temporis necessitate constringi, ut clausos carcere liberaret, exiliis datos restitueret, debuisse, ut pro his omnibus non aliquantulum de rigore propositi relaxaret? uerumtamen quia occasione huius exempli male usuros esse aliquos arbitraris, illi uero felices erunt, si a disciplina exempli istius non recedant. uideant enim, quia Martino semel tantum in uita iam septuagenario non uidua libera, non uirgo lasciuiens, sed sub uiro
Abbreviated transcription (Latin):
tuit uir beatus. obstinatius re-¬
luctari. Componitur castus
regine manib apparatus. sel¬
lulam ip̃a consternit. Mensã
admouet, aquam manibus
subministrat: cibum quem
ip̃a coxerat. apponit. Ipsa il¬
lo sedente. eminus scd̃m fa¬
mulantium disciplinam.
solo fixa constitit ĩmobilis:
ꝑ om̃ia ministrantis modes¬
tiam. et humilitatẽ exhibenᷤ
seruientis. Miscuit ipsa bibi¬
turo. et ipsa porrexit. Finita
cenula. Eͣgm̃ta panis assũp¬
ti micasq collegit: satis fide¬
liter illas reliquias imꝑialib
epulis ante ponens. Beata mu¬
lier tante pietatis affectu. illi
merito comꝑanda. que uenit
a finibz terre audire salomonẽ.
si quidẽ simplicem sequamur
hystoriam. S fides reginarũ
ẽ conferenda. qd̃ michi liceat se¬
ꝑata mysterii maiestate dixis¬
se. Illa expetiit audire sapientẽ.
ista ñ tm̃ audisse contenta. sed
et m̾uit seruire sapienti. Ad ħ
postumianus. Iam dudum in¬
quit galle audiens te loquentẽ.

Expanded text:
tuit vir beatus obstinatius retuit vir beatus obstinatius reluctari. Componitur castus reginae manibus apparatus: sellulam ipsa consternit, mensam admovet, aquam manibus submiipsa coxerat, apponit; ipsa, illo sedente, eminus secundum famulantium disciplinam solo fixa consistit immobilis, per omnia ministrantis modestiam et humilitatem exhibens servientis: miscuit ipsa bibituro, et ipsa porrexit. Finita oenula fragmenta panis absumpti micasque collegit, satis fideliter illas reliquias imperialibus epulis anteponens. Beata mulier! tantae pietatis affectu illi merito comparanda, quae venit a finibus terrae audire Salomonem; siquidem simplicem sequamur historiam: sed si fides reginarum est conferenda quod mihi liceat separata mysterii majestate dixisse, illa expetiit audire sapientem; ista non tantum audisse contenta, sed et meruit servire sapienti. VII. Postumianus, jamdudum, inquit, Galle, audiens te loquentem
Abbreviated transcription (Latin):
blicam gubernabat. uir omni
uite merito predicandus. si ei uł
diadema ñ legitime tumultuã¬
te milite impositum repudiare.
uel armis ciuilib abstinere li¬
cuisset. Sed magnũ imꝑium
nec sinẽ ꝑicło renui. nec sine ar¬
mis potuit teneri. Hic marti¬
num sepius euocatum: receptũ¬
q infra palatium uen̾abiliter
honorabat. Totus illi cum eoser¬
mo de presentib. defutͣis. de fide¬
lium głia. de et̾nitate scõꝵ cũ
interim dieb ac noctib de orre
martini regina pendebat: euiͣm¬
głico illo non inferior exemplo.
pedes sc̃i fletu rigabat. Nartinꝰ
contigisset. istius assiduitatẽ
immo potius seruitutem. ñ po¬
terat euadere. Non illa opes re¬
gni. ñ imꝑii dignitatem. nõ
diadema. ñ purpuram cogita¬
bat. Diuelli a martini pedib.
solo strata ñ pot̾at. Postremo
a uiro suo poposcit. dein mar¬
tinum uterq compellunt.
ut ei remotis om̃ib ministriᷤ.
preberet sola ꝯuiuiũ. Nec po¬

Expanded text:
blicam gubernabat, uir omni blicam gubernabat, uir omni uita merito praedicandus, si ei uel diadema non legitime tumultuante milite inpositum repudiare uel armis ciuilibus abstinere licuisset: sed magnum imperium nec sine periculo renui nec sine armis potuit retineri. hic Martinum saepius euocatum receptumque intra palatium uenerabiliter honorabat: totus illi cum eo sermo de praesentibus , de futuris, de fidelium gloria, de aeternitate sanctorum, cum interim diebus ac noctibus de ore Martini regina pendebat: euangelico illo non inferior exemplo pedes sancti fletu rigabat, crine tecontigisset, istius adsiduitatem, immo potius seruitutem non poterat euadere. non illa opes regni, non imperii dignitatem, non diadema, non purpuram cogitabat: diuelli a Martini pedibus solo strata non poterat; postremo a viro suo poposcit, deinde Martinum uterque compellunt, ut ei, remotis omnibus ministris, praeberet sola convivium; nec po
Abbreviated transcription (Latin):
li.mina. nullus obsistit. Postre¬
mousq ad regem nemine prohi¬
bente ꝑuenit. Qui cum uenien¬
tem eminus uideret. infrendens
cur fuisset admissus: nequaꝙͣ
assurg̾e est dignatus astanti.
donec regiam sellam ignis oꝑi¬
ret. ip̃mq regem eam parte cor¬
poris qua sedebat. afflaret incẽ¬
dium. Itaq solio suo supb ex¬
cutitur. et martino inuitus¬
assurgit. Multũq complexꝰ.
quem sꝑnere ante decreuerat.
uirtutem se sensisse diuinam
emendatior fatebatur. Nec ex¬
pectatis martini precib. pͥus
om̃ia prestitit qͣm rogaretur.
Colloquio illum atq conui¬
uio. frequenter asciuit. Postͤ¬
mo abeunti. multa munera
obtulit. que uir beatus ut sẽꝑ
pauꝑtatis sue custos. cuncta
reiecit. Et quia palatium semlˢ
ingressi sumus. licet diuersis
in palatio temporib. gesta cone¬
ctam. Hequaquã enim preter¬
mittendum uidetur. circa mar¬
tini admirationem regine fide¬
lis exemplum.
Aximus imꝑator. rem pu¬

Expanded text:
limina, nullus obsistit, postrelimina, nullus obsistit, postremo usqbente peruenit. qui cum uenientem eminus uideret, frendens cur fuisset admissus, nequaquam adsurgere est dignatus adstanti, donec regiam sellam ignis operiret ipsumque regem ea parte corporis, qua sedebat, adflaret incendium. ita e solio suo superbus excutitur et Martino inusurgit: multumque conplexus quem spernere ante decreuerat, uirtutem sensisse diuinam emendatior fatebatur: nec expectatis Martini precibus prius omnia praestitit quam rogaretur. conloquio illum adque conuiuio frequenter adsciuit: postremo; abeunti multa munera obtulit, quae uir beatus, ut semper, paupertatis suae custos cuncta reiecit. Et quia palatium semel ingressi sumus, licet diuersis in palatio temporibus gesta conectam: nequaquam enim praetermittendum uidetur circa Martini admirationem reginae fidelis exemplum. Maximus imperator rempu