comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ditus aduersus auaritiam parum consulius senui
segni necessitas quippe ex haustoꝰ superioribus proi¬
cipib: rei publicae aerario paenae semper in ex¬
petitione atque procinctu bellorum cuulium
conscicutus facile excusabitur quibus libet occasio¬
nibus subsidia imperio paruisse. Interea ep̃i quo¬
rum communionem martinus nonibat. trepidi
ad regem concurrunt praedamnatos se conque¬
rentes: actum esse de suo omnium statu. Sit
theognisti pertinatiam. qui eos solus palam lata
sententia condemnauerat. Martini armaret
auctoritas. non oportuisse hominem recipimo¬
menibus. illum iam non defensorem hereticorum
esse sed uindicem. Nihil actum morte priscillia¬
nisi martinus exerceat illius ultionem. Postremo
implorant ut utatur aduersus unum hominem
ui sua: nec multum aberat. quin cogeretur im
perator martinum cumhereticorum sorte mis¬
cere: Sed ille licet ep̃is nimio fauore esset obnoxi¬

Expanded text:
ditus aduersus auaritiam parum consuluisse, nisi ditus aduersus auaritiam parum consuluisse, nisi regni necessitate, quippe exhausto a superioribus principibus reipublicae aerario, paene semper in expectatione adque procinctu bellorum ciuilium constitutus facile excusabitur quibuslibet occasionibus subsidia imperio parauisse. Interea episcopi, quorum communionem Martinus non inibat, trepidi ad regem concurrunt, praedamnatos se conquerentes, actum esse de suo omnium statu, si Theogniti pertinaciam, qui eos solus palam lata sententia condemnauerat, Martini armaret auctoritas: non oportuisse hominem recipi moenibus : illum iam non defensorem haereticorum esse, sed uindicem: nihil actum morte Priscilliani, si Martinus exerceat illius ultionem. postremo atem regiam inplorant ut utatur aduersus unum hominem ui sua. nec multum aberat, quin cogeretur imperator Martinum cum haereticorum sorte miscere. Sed ille, licet episcopis nimio favore esset obnoxi
Abbreviated transcription (Latin):
Quos ille callide . ẽ. frust̃ratus. profitetur secum pace
xp̃i esse uenturum. Postremo ingressus nocturno
tempore. adit ecclesiam tantum orationis gr̃a.
Post̃ tridie palatium petuit praeter multas quas
euoluere longum est. Has petitiones principales
habebat pronar sete comite ecleu cadio praesi¬
de quorum ambo gratiani partium suerant per¬
tinatioribus istudus quae non est temporis ex¬
plicarȩ iram uictorise meriti. Illa praecipua¬
curane tribuni cum uire gladiorum adhispanias
mitterentur. Pia enim erat sollicitudo manti¬
no ut non solum xp̃ianos qui sub illa erant oc¬
casione uexandi. Sed ipsos etiam hereticos libe¬
raret. Uerum primo die atq altero. suspendit
hominem callidus imperator : siue ut rei pondus
Seu quia ut pleriq tum arbitrabant. auaritaa re¬
pugnabut : Si quidem in bona corum in hia uerat ro
pertur enim ille iur multis bonis que actibus ꝑre¬

Expanded text:
quos ille callide frustratus profitetur, se cum pace quos ille callide frustratus profitetur, se cum pace Christi esse uenturum. postremo ingressus nocturno tempore adiit ecclesiam tantum orationis gratia. postridie palatium petit. praeter multas, quas euoluere longum est, has principales petitiones habebat: pro Narsete comite et Leucadio praeside; quorum ambo Gratiani partium fuerant, pertinacioribus studiis, quae non est temporis explicare, iram uictoris emeriti: illa praecipua, ne tribuni cum iure gladiorum ad Hispanias mitterentur. pia enim erat sollicitudo Martino, ut non solum Christianos, qui sub illa erant occasione uexandi, sed ipsos etiam haereticos liberaret. uerum primo die adque altero suspendit hominem callidus imperator, siue ut rei pondus seu quia, ut plerique tum arbitrabantur, auaritia repugnabat, siquidem in bona eorum inhiauerat. fertur enim ille uir multis bonisque actibus prae
Abbreviated transcription (Latin):
totos animis labe factatimus itare & trepidare
coeperunt. Et iam pridie imperator exeorum
sententiam decreuerat. Iribunos summa potes¬
tate armatos adhis panias mittere: qui heret¬
cos inquirerent : De praehensis uitam & bona
adimerent: nec dubium erat qui scõrum etiam
maximam turbam tes pestaso ista depopula tura
esset. paruo discrimine inter hominum genera
Et enim tum solis oculis iudicabatur : Cum quis
pallore potius aut ueste quam fide hereticus
aestimaretur: Haec nequa quam placitura
martino ep̃i sentiebat Sed male conscus illa uel
molestissima erat cura nese abeorum communio¬
ne adueniens abstineret: non defuturis qui tan¬
ti uiri constantiam. Praemissã auctoritate se¬
querentur ineunt cum imperatore consilium:
ut mussis obiuiam magistris officialibus. urbem
illam propius ueretur accedere: nisi se cum pace
episcoporum ibi consistentium a ꝓfore fateretur.

Expanded text:
totis animis labefactati mussitare et trepidare totis animis labefactati mussitare et trepidare coeperunt. et iam pridie imperator ex eorum sententia decreuerat, tribunos summa potestate armatos ad Hispanias mittere, qui haereticos inquirerent, deprehensis uitam et bona adimerent. nec dubium erat, quin sanctorum etiam magnam turbam tempestas ista depopulatura esset, paruo discrimine inter hominum genera: etenim tum solis oculis iudicabatur, ut quis pallore potius aut ueste quam fide haereticus aestimaretur. haec nequaquam placitura Martino episcopi sentiebant, sed male consciis illa uel molestissima erat cura, ne se ab eorum communione adueniens abstineret, non defuturis qui tanti uiri constantiam praemissa auctoritate sequerentur. ineunt cum imperatore consilium, ut missis obuiam magistri officialibus urbem illam propius uetaretur accedere, nisi se cum pace episcoporum ibi consistentium adfore fateretur.
Abbreviated transcription (Latin):
ESTABATUR ARBORIUS EXPRAE¬
fecto uidisse se martini manum sacrificium
offerentis uestitam quodam modo nobilissimis
geminis luce micare purpurea: et ad motum
dexterae conlisarum interse fragorem audisse
gemmarum.
ENIAMO ADILLUD QUOD PROP¬
ter temporum notam semper occultauit.
sed nos celare non potuit. In quo illud .ẽ. mira¬
culi. quod facie adfaciem cum eo est angelus
conloquutus. Maximus imperator alias sane
bonus deprauatus consilus sacerdotum. pospris¬
cilliani necem. Itachium ep̃m. priscilliani accu¬
satorem. ceceros que illius socios quos nominari.
non est necesse ui regiatuebatur : Ne quis ei cri¬
mine daret. operam illius cuius cumque modi
ominem fuisse dampnatum. Interea
nus multis grauibus que laborantium causis ad
comitatum ire conpulsus: procellam ipsam totius
tempestatis incurrit Congregati apud treueros
ep̃i tenebantur : qui cotidie communicantes
itachio communem sibi causam fecerant His ubi
nuntiatum . ẽ. in opinantibus adesse martinum:

Expanded text:
estatur Arborius ex praefecto, uidisse se Martini manum sacrificium offerentis uestitam quodammodo nobilissimis gemmis, luce micare purpurea, et ad motum dexterae conlisarum inter se fragorem audisse gemmarum. Veniam ad illud, quod propter temporum notam semper occuluit, sed nos celare non potuit: in quo illud est miraculi, quod facie ad faciem cum eo est angelus conlocutus. Maximus imperator, alias sane bonus, deprauatus consiliis sacerdotum post Priscilliani necem Ithacium episoopum Priscilliani accusatorem ceterosque illius socios, quos nominari non est necesse, ui regia tuebatur, ne quis ei crimini daret, opera illius cuiuscumque modi hominem fuisse damnatum. interea Martinus multis grauibusque laborantium causis ad comitatum ire conpulsus procellam ipsam totius tempestatis incurrit. congregati apud Treueros episcopi tenebantur, qui cotidie communicantes Ithacio communem sibi causam fecerant. his ubi nuntiatum est inopinantibus adesse Martinum,
Abbreviated transcription (Latin):
eum metu pugnȩ quȩ postera die erat futura: Non
religionis grã decrectare miliciã : At martinus intre¬
pidus. imm̃o illato sibi terrore constantior : si hoc inqͥt
ignauiȩ asscribitur non sidei. crastina die ante aciem
in ermis astabo. Et in nomine dñi ihũ signo crucis ñ
clypeo ꝓtectus aut galeat. hostiũ cunẽos penitrabo
securus Retrudi erg̃o in custodiã iubetur. fidem fac
turus dictis: ut in ermis barbaris obiceretur: Posteradie

Expanded text:
eum metu pugnae, quae postero die erat futura, non eum metu pugnae, quae postero die erat futura, non religionis gratia detractare militiam. at Martinus intrepidus, immo inlato sibi terrore constantior, si hoc, inquit, ignauiae adscribitur, non fidei, crastina die ante aciem inermis adstabo et in nomine Domini Iesu, signo crucis, non clipeo protectus aut galea, hostium cuneos penetrabo securus. retrudi ergo in custodiam iubetur, facturus fidem dictis, ut inermis barbaris obiceretur. postero die
Abbreviated transcription (Latin):
ad baptisma conuo lauie. Necͦ statim militiȩ renun¬
tiauit tribuni su p̾cib deuictus : cui contub̾niũ famili¬
are p̃stabat: Et enĩ transacto tribunatus sui tempore:
ntiaturũ se scło pollicebatur Qua martinus ex¬
tatione suspensus : ꝑ bienniũ fere postea quam est bap¬
tisma consequutꝰ. solo scilicet Nomine militauit:
&terea irruentib intra gallias barbaris: uilianus
cȩsar coacto in unũ exertitu. apud uangionũ ciuitatẽ
donatiuũ cȩpit erogare militib: Ut estꝰ consuetudinis
singuli citabantur: donee ad martinũ uentũ ÷: Tum uͦ
oportunũ tempis existimans quo peteret missionẽ : neq
enĩ in tegrũ sibi fore arbitrabatur si donatiuũ ñ milita¬
turus ac̃ciꝑet : hactenꝰ inquit ad caesarẽ militaui tibi
patere ut nc̃ militẽ dõ: Donatiuũ tuũ. pugnaturus ac¬
cipiat:. Ap̃i ego miles sum : pugnare mͥ non licet:
Tum uͦ aduersus hanc uocẽ tyrrannꝰ infremuit : dicens

Expanded text:
ad baptismum conuolauit. nec tamen statim militiae renuntiauit, tribuni sui precibus euictus, cui contubernium familiare praestabat: etenim transacto tribunatus sui tempore renuntiaturum se saeculo pollicebatur. qua Martinus expectatione suspensus per biennium fere posteaquam est baptismum consecutus, solo licet nomine, militauit. Interea inruentibus intra Gallias barbaris Iulianus Caesar coacto in unum exercitu apud Vangionum ciuitatem donatiuum coepit erogare militibus, et, ut est consuetudinis, singuli citabantur, donec ad Martinum uentum est. tum uero oportunum tempus existimans, quo peteret missionem — neque enim integrum sibi fore arbitrabatur, si donatiuum non militaturus acciperet —, hactenus, inquit ad Caesarem, militaui tibi: patere ut nunc militem Deo: donatiuum tuum pugnaturus accipiat, Christi ego miles sum: pugnare mihi non licet. tum uero aduersus hanc uocem tyrannus infremuit dicens,
Abbreviated transcription (Latin):
ut uerbis concepi quȩant: Numquã hora ulla mo¬
mentũ q p̃teriit. quo non aut orationi in cũberet
aut insisteret lectioni: Quã quã etiam int̾legen¬
dũ. aut siquid aliud forte agebat. nũꝗ animũ
ab oratione laxabat: Nimirum ut fabriferarus
moris . ẽ. qui int̾ oꝑandum ꝓ quodã laboris leua¬
mine incudem suam feruint : ita martnꝰ etiam
duni aliud agere uideret᷑ semꝑ orabat Ouere beaeꝰ
i asio dolus ñon suit : neminẽ iudicans neminẽ dap¬
ndneriulli malũ pro malo eddens I auta quipae
eduersũ omis inuiias pacientiã assũpseratã dipre¬

Expanded text:
ut uerbis concipi queant. numquam hora ulla mout uerbis concipi queant. numquam hora ulla momentumque praeteriit, quo non aut orationi incumberet aut insisteret lectioni, quamquam etiam inter legendum aut si quid aliud forte agebat, numquam animum ab oratione laxabat. nimirum ut fabris ferrariis moris est, qui inter operandum pro quodam laboris leuamine incudem suam feriunt, ita Martinus etiam, dum aliud agere uideretur, semper orabat. o uere uir beatus, in quo dolus non fuit: neminem iudicans, neminem damnans, nulli malum pro malo reddens. tantam quippe aduersum omnes iniurias patientiam adsumpserat
Abbreviated transcription (Latin):
tionisi qđ mirũ ẽ. homini inlitteratone hane qͥdẽ
grãm desuisse: Sed iam finem liber postulat᷑. sermo
claudendus .ẽ : ñ qđ omĩa quae de marcino suerant
dicenda defecerint. sed quia nos ut inertes poetae
ex tremo in opere negligentes. uicti materię mole
suc cumbimus: Nam & si facca illius explicari uerbis
ut cumq potuer̃ : int̾iorem uitam illius et cotidianã¬
conuersationẽ et animũ caelo semꝑ intentũ. nulla
unquam uere ꝓfiteor. nulla explicato oratio: Illam
scilic& perseuerantiam & temꝑamentĩ in abstinentia.
& ieiunus: potentiam inuigiliis & orationib. noctes¬
quoq ab eo perinde ac dies actas: nullũq uacuum
ab oꝑe dĩ tempus. quo uel otio indulserit uł nego¬
tio  sed ne cibo aut somno quidẽ nisi in quantum
naturae necessitas cogebat. uere fatebor. ñ si ipse
ut aunt ab inferis õmerus emergeret. posset ex¬
ponere : adeo omĩa maiora in martino sunt. quã

Expanded text:
tio! nisi quod mirum est homini inlitterato ne hanc quidem tio! nisi quod mirum est homini inlitterato ne hanc quidem gratiam defuisse. Sed iam finem liber postulat, sermo claudendus est, non quod omnia, quae de Martino fuerint dicenda, defecerint, sed quia nos, ut inertes poetae, extremo in opere neclegentes, uicti materiae mole succumbimus. nam etsi facta illius explicari uerbis utcumque potuerunt, interiorem uitam illius et conuersationem cotidianam et animum caelo semper intentum nulla umquam — uere profiteor — nulla explicabit oratio. illam scilicet perseuerantiam et temperamentum in abstinentia et in ieiuniis, potentiam in uigiliis et orationibus, noctesque ab eo perinde ac dies actas nullumque uacuum ab opere Dei tempus, quo uel otio indulserit uel negotio, sed ne cibo quidem aut somno, nisi quan- tum naturae necessitas cogebat, uere fatebor, non si ipse, ut aiunt, ab inferis Homerus emergeret, posset exponere: adeo omnia maiora in Martino sunt, quam
Abbreviated transcription (Latin):
porumi ilustrissimi  Paulimi ciius: mentionẽ sup̃¬
serurus entemplum ingerebat : qui sumiis opib
abiectis. xp̃m secutus solus pene his temporib
euangelica p̃cepta cõplesset: Illũ nobis seqndum:
illũ damabat imitandũ : beatumq et̃. p̃seus selm
tante fidei uirtutisq docum̃to: cũ scđm sententiã
dni. diues et possidens multa: uendendo omĩa
& dando pauꝑib. qđ erat facto impossibile. possibile
fecisset exemplo: lum uͦ in uerbis &in consabulatore
seiuissequanta  grauitas: quanta bigrotasent sesutarar
eiis ceriquamꝰ essicax. quam in exsoluendis seripturarũ
quastionib prumptus et facilis: Et quia multos ad
hane partẽ in credulos scio. quipe quos iuderim me
ipso etiam referente ñ credere: iħm testor spemge
commuẽ. me ex nulliꝰ umquam ore tantũ scende
cantunmingenu. tam bonũ & tam purĩ sermonoaudisse.
Quã quã in martini urtutib quantula. ẽ ista lauelse¬

Expanded text:
porum illustris viri Paulini, cujus supra mentionem porum illustris viri Paulini, cujus supra mentionem fecimus, exemplum ingerebat, qui summis opibus abjectis Christum secutus, solus pene his temporibus Evangelica praecepta complesset: illum nobis sequendum, illum clamabat imitandum: beatumque esse praesens saeculum tantae fidei uirtutisque documento, cum secundum sententiam Domini diues et possidens multa uendendo omnia t dando pauperibus, quod erat factu inpossibile, possibile fecisset exemplo. iam uero in uerbis et confabulatione eius quanta grauitas, quanta dignitas erat! quam acer, quam efficax erat, quam in absoluendis scripturarum quaestionibus promptus et facilis! et quia multos ad hanc partem incredulos scio, quippe quos uiderim me ipso etiam referente non credere, Iesum testor spemque communem me ex nullius umquam ore tantum scientiae, tantum ingenii boni et tam puri sermonis audisse. quamquam in Martini uirtutibus quantula est ista lauda
Abbreviated transcription (Latin):
desiderio ulius aestuaremus: gratam nob a dici
indendũ peregriationẽ suscepimꝰ : Simul quia lam
ardebat animus uitã illius scribere: parcims ab pso
inquantũ ille interrogari potuit sciscitati sumus
partia abhis qui inter suertent uel sciebant cognouimꝰ
Nuo quidẽ temip̃r. credi non potest qua mẽ humiꝰ¬
luateque benignitate susceperit : congratel cuis
plurimũ et gauisus in dño qđ tanti eõ. habitus
Miobis. quem peregrinatione suscepta ex petissemꝰ:
Miserum me pęne non audeo consiteri: Cum meꝰ
scõ conuuuo suo dignatus : adhiberi: aquã manib
nrĩs ipse obtulit. Ad uesꝑam aut̃. ipse nobis pe¬
des abluit: Nec reniti aut contraire constanta
fuit a sta auetdrute illus oppressus sum ut nefas
putarẽ si ñ ad quieiussem: Sermo aut̃ illuss non
alus apud nos fuit : quam mundi huiis illecebras
& scłi onene relinq̃nda: ut dñm iħm liberi expe¬
detqm sequerem᷑ Prixestantissimũq nob p̃sentiũ ten¬

Expanded text:
desiderio illius aestuaremus, gratam nobis ad eum videndum peregrinationem suscepimus: simul, quia jam ardedat animus vitam illius scribere, partim ab ipso, in quantum ille interrogari potuit, sciscitati sumus; partim ab his qui interfuerant vel sciebant, cognovimus. Quo quidem tempore credi non potest qua me humilitate, qua benignitate susceperit, congratulatus plurimum et gavisus in Domino, quod tanti esset habitus a nobis, quem peregrinatione suscepta expetissemus. Miserum me! pene non audeo confiteri cum me sancto convivio suo dignatus esset adhibere, aquam manibus nostris ipse obtulit; ad vesperam autem ipse nobis pedes abluit. Nec reniti aut contra ire constantia fuit: ita auctoritate illius oppressus sum, ut nefas putarem, si non acquievissem. Sermo autem illius non alius apud nos fuit, quam mundi hujus illecebras et saeculi onera relinquenda, ut Dominum Jesum liberi expeditique sequeremur: praestantissimumque nobis praesentium tem
Abbreviated transcription (Latin):
conscuis sum̃ me rerum fide et amore xp̃i i
pulsum. ut scriberem. manifesta exposuisse. uera
dixisse : Paratũq ut spero habebit a dõ p̾miũ
ñ qͥcũq legerit : sed quicũq crediderit:¬

Expanded text:
conscius sum, me rerum fide et amore Christi conscius sum, me rerum fide et amore Christi impulsum ut haec scriberem, manifesta exposuisse, vera dixisse: paratumque, ut spero, habebit a Deo praemium, non quicumque legerit, sed quicumque crediderit
Abbreviated transcription (Latin):
ridentem : Alnus idemq semꝑ. caeleste quođa meodo
leciiam uultu praeserens extra natur hominio lu¬
corde nisi piecas. nisi pax. nisi miscłia nenat. la
solebatislent peccatis : qui remotũ & quietu bere¬
natis luguis. et uipeo ore carpebant Et uere
nonnullos expti simus inindos uirtutib uiteq eiꝰ
qui in illo oderant quod in se non uidebant. Et
qđ unitari non ualebant: Atq o nesas dolendũ
& ingemiscendũ. non alii fere insectatores eius
lica pauer admodũ : non alii tam̃ quã ep̃i fere¬
bantu Nec uͦquemquã nominari necesse est
lic& nos met ipsos pleriq circum latrent. Susficit
ut siquis ex his haec legerit et agnouerit: erubes¬
cum Nam si irascit᷑: de se ipse dictum᷑ facebitur
cum fortasse nos de alus senserimꝰ. Non resugimꝰ
aut̃. ut siqui eiusmodi sunt : nos quoq cũ tali
uiro oderint. Illud facile consido: omib scĩs o¬
pusculũ istud gratum fore: De oȩt̃o. si qui haec
infidelit̾ legerit : ipse peccabit: Ego michi

Expanded text:
ridentem: unus idemque semper, coelestem quodammodo laetitiam vultu praeferens, extra naturam hominis vicorde nisi pietas, nisi pax, nisi misericordia inerasolebat flere peccatis, qui remotum et quietum venenatis linguis et vi ereo ore carpebant. Et vere nonnullos experti sumus invidos virtutibus vitaeque ejus, qui in illo oderant quod in se non videbant, et quod imitari non valebant. Atque o nefas dolendum et ingemiscendum! non alii fere insectatores ejus, licet pauci admodum, non alii tamen quam episcopi ferebantur; nec vero quemquam nominare necesse est, licet nosmetipsos plerique circumlatrent: sufficit, ut si quis ex his haec legerit, et agnoverit, erubescat: nam si irascitur, de se ipse dictum fatebitur, cum fortasse nos de aliis senserimus. Non refugimus autem, ut, si qui ejusmodi sunt, nos quoque cum tali viro oderint. Illud facile confido, omnibus sanctis opusculum istud gratum fore. De caetero si quis haec infideliter legerit, ipse peccabit. Ego mihi
Abbreviated transcription (Latin):
uasculum recipisse ut prbt hodieq fateatur obden¬
di pessuli quo claudidiligentius seruanda consuerunt.
inuitro illo spatium non fuisse mirum et illud: qđ
huic me autem intuebatur memini contigis seuas
uitreum cum oleo. quod martinus benedixerat. infe¬
nestra paululum editiore deposuit: puer famuliaris
incautior linteum super positum ampullulam ibi. ẽẽ.
ignarus ad traxit : uas super constratum marmore
iuumentum decidit. Cunctis mȩ tu exterritu
benedictio deperisset. ampullulam per inde in colo¬
mis ẽ reperta. acsi super plumas mollissimas decidis¬
set. Quae res non potius ad casum. quam ad martini
.ẽ. referenda uircutem: cuius benedictio perire non

Expanded text:
uasculum recepisse, ut presbyter hodieque fateatur, obdenuasculum recepisse, ut presbyter hodieque fateatur, obdendi pessuli, quo claudi diligentius seruanda consuerunt, in uitro illo spatium non fuisse. mirum et illud, quod huic — me autem intuebatur - memini contigisse. uas uitreum cum oleo, quod Martinus benedixerat, in fenestra paululum editiore deposuit: puer familiaris incautior linteum superpositum, ampullam ibi esse ignorans, adtraxit. uas super constratum marmore pauimentum decidit. cunctis metu exterritis benedictionem Dei perisse, ampulla perinde incolumis est reperta, ac si super plumas mollissimas decidisset. quae res non potius ad casum quam ad Martini est referenda uirtutem, cuius benedictio perire non
Abbreviated transcription (Latin):
dibile cuiquam forte uideatur: perhibeat uobis prae¬
sens euagrius testimonium ueritatis: nam res ipso prae¬
sente. tum gesta est: parum illud. ẽ. quod nuper arpa¬
gio prb̃o. referente cognoui: sed non praeter mittendũ
UITIANT COMITIS UXOREM
Misisse martino oleum quod ad diuersas morbo¬
um causas necessarium sicut est consuetud
benediceret: ampullulam uitream istius modi suisse.
ut rotunla inuentrem cresceret ore producto: sedo¬
ris extantis concauum non repletum quia idimoris
sit uascula complere. ut parsum bonibus obstruen¬
dis liberase linquatur: testabatur prbt iuidisse
se oleum. sub martini benedictione creuisse. quo¬
adexundante copia superne de flueret :
Candemq dum ad matrem familias uasculum
referretur seruas se uirtutem. nam int̃ manus quoq¬
pueri portantis. ita semper exundas sẽ oleum. ut omne
illius uestimentum copia super fusi liquoris operiret.
Matrona mita usque adsummum labrum plenum

Expanded text:
dibile forte uideatur, perhibeat uobis praedibile forte uideatur, perhibeat uobis praesens Euagrius testimonium ueritatis: nam res ipso praesente tum gesta est. Paruum illud est, quod nuper Arpagio presbytero referente cognoui, sed non praetermittendum uitiani comitis uxo- rem misisse Martino oleum, quod ad diuersas morborum causas necessarium, sicut est consuetudo, benediceret: ampullam uitream istiusmodi fuisse, ut rotunda in uentrem cresceret ore producto, sed oris extantis concauum non repletum, quia ita moris sit uascula conplere, ut pars summa umbonibus obstruendis libera relinquatur. testabatur presbyter uidisse se oleum sub Martini benedictione creuisse, quoad exundante copia superne difflueret: eademque, dum ad matremfamilias uasculum referretur, ferbuisse uirtute: nam inter manus pueri portantis ita semper exundasse oleum, ut omne illius uestimentum copia superfusi liquoris operiret: matronam ita usque ad summum labrum plenum
Abbreviated transcription (Latin):
ambiebant. ualentiniano atq uictritio: imparem se. eẽ
tantȩ molised illis quasi sanctioribus nichil impossibile fatebat᷑.¬
uidebatur At illi pias preces una cum patre suppli¬
ci uoce iungentes. orare martinum ut sparata praesta¬
ret : Nec cunctatus ultra utrumq prae clarum &
ostendendo humilitatem. nec diffendo pietatem: iubet
circum stantes populi multitudinem sub moueri ⁊¬
piscopis tantum & puellȩ patre adsistentibus inoratio¬
ne suo illo more prosternitur .: De inpus illum olei
cum exorcismi praefatione benedicit : atq ita inos puellae
scificatum liquorem cum et linguam illius digitis teneret
infudit : nec fe fellit scm̃ uirtutis euentus patris nom̃
interrogat: mox illa respondit: prodamat pater
cum gaudio pariter & lacrimis. martini genua con¬
plexus. et hanc primam sẽ filiae audisse uocem
cunctis stupentibus facebatur : Acne ciuquam idincre¬

Expanded text:
ambiebant, Valentino adque Victricio, inparem se esse ambiebant, Valentino adque Victricio, inparem se esse tantae moli, sed illis quasi sanctioribus nihil inpossibile fatebatur. at illi pias preces una cum patre supplici uoce iungentes orare Martinum ut sperata praestaret. nec cunctatus ultra utrumque praeclarum, et ostendendo humilitatem nec differendo pietatem - iubet circumstantis populi multitudinem submoueri: episcopis tantum et puellae patre adsistentibus in orationem suo illo more prosternitur. dein pusillum olei cum exorcismi praefatione benedicit, adque ita in os puellae sanctificatum liquorem, cum et linguam illius digitis teneret, infudit. nec fefellit sanctum uirtutis euentus. patris nomen interrogat: mox illa respondit. proclamat pater cum gaudio pariter et lacrimis Martini genua conplexus, et hanc primam se filiae audisse uocem cunctis stupentibus fatebatur. ac ne cuiquam id incre
Abbreviated transcription (Latin):
idos. eẽ. censebat: Aegrẽ tamen obtinui ut euche
exuicariis et celsum admuterent consularem: Ceteri
sunt repulsi.: lũ gallum in media sede conponimus.
ui cum dui nobili sua uerecundia silentium tenuis set
tandem ita exorsus est ⁊ Conuenistis inquit ad me
audiendum et scĩ & diserti: sed religiosas potius quam
doctas aures ut arbitror attulistis: audituri me fide
teste non oratoris copia locuturum: Quae autem
hester nodicta sunt: non reuoluam: illa qui non audie¬
runt. exscriptis recognoscent .: Noua postumianus
expectat. nuntiaturus orienti : nese in conparatione
martini praeferat occidenti: Ac primum gestit
animus quod refrigerius inaurem suggerit explicare.
CSINCARNOTENAGESTAEST
ciuitate. ⁊ Pater filiam duodecennem abu
tero mutam puellam martino caepit offerre : pos¬
cens ut linquam ligatam emeritis suis sanctus
absolueret: Ille caedens ep̃is quitum forte latus illius¬

Expanded text:
tendos esse censebat, aegre tandem obtinui, ut Eucherium tendos esse censebat, aegre tandem obtinui, ut Eucherium ex uicariis et Celsum admitterent consularem, ceteri sunt repulsi. tum Gallum media in sede conponimus: qui cum diu nobili sua uerecundia silentium tenuisset, tandem ita exorsus est. Conuenistis, inquit, ad me audiendum, uiri sancti et diserti, sed religiosas potius quam doctas aures, ut arbitror, adtulistis, audituri me fidei testem, non oratoris copia locuturum. quae autem hesterno dicta sunt, non reuoluam: illa qui non audierunt, ex scripturis cognoscent. noua Postumianus expectat nuntiaturus Orienti, ne se in conparatione Martini praeferat Occidenti. ac primum gestit animus, quod Refrigerius in aurem suggerit, explicare: es in Camutena gesta est ciuitero mutam puellam Martino coepit offerre, poscens ut linguam ligatam meritis suis sanctus absolveret. Ille cedens episcopi
Abbreviated transcription (Latin):
tam. abste accepturus est ueritatem ⁊
Haec me loquente. gallo iam ad narrandum
parato inruit turba monachorum. euagrius
prbt. aper. sabastianiis. agricola. et post̃ pau¬
lulum ingreditur prbt nit aetherius. cum
calipione diacono et amatore subdiacone.: Postremus
aurelius prbt dulcissimus meus longiore uia ueniens
anhelus cucurrit .:. Quid uos inquãm tam subito. & tam
insperati. tam exdiuersis regionibus tam mane con¬
curristis Nos inquit hesterno cognouimus gallum
istum per totum diem martini. narrasse uirtutes.
et reliqua inhodiernum diem quia nox oppresfenit
difculisse : propterea maturauimus frequens audito¬
rium facere tantam materiam locuturo. : Interea
nuntiatur multos saecularium stare proforibus.
nec ingrediaudentes : sed ut admitterentur orantes.
Tumaper: nequa quam inquit istos nobis ad misceri conue¬
nit quia adaudiendum curiositate potius quam religio¬
ne uenerunt. Confusus ego illorum uice quos non admit¬

Expanded text:
tam abs te accepturus est ueritatem. tam abs te accepturus est ueritatem. haec me loquente, Gallo iam ad narrandum parato, inruit turba monachorum, Euagrius presbyter, Aper, Sabbatius, Agricola: et post paululum ingreditur presbyter Aetherius cum Calupione diacono et Amatore subdiacono: postremus Aurelius presbyter, dulcissimus meus, longiore uia ueniens anhelus occurrit. Quid, inquam, tam subito et insperati tam ex diuersis regionibus tam mane concurritis? Nos, inquiunt, hesterno cognouimus, Gallum istum per totum diem Martini narrasse uirtutes, et reliqua in hodiernum diem, quia nox oppresserat, distulisse: propterea maturauimus frequens auditorium facere de tanta materia locuturo. interea nuntiatur multos saecularium stare pro foribus, nec ingredi audentes, sed ut admitterentur rogantes. tum Aper, nequaquam, inquit, istos nobis admisceri conuenit, quia ad audiendum curiositate potius quam religione uenerunt. confusus ego illorum uice, quos non admit
Abbreviated transcription (Latin):
Lũcescrt oGAE SURGENDUDO .E
Nam ut uides et postumianus instat. & hic prbt qui
haesternam auditorium amisit. expectat. ut
quae demartino nostro inhodiernum diem ex¬
plicanda distułas. debitor sponsionis e uoluas.
Non ignarus quidem iste omnium quae cumq me¬
moranda sunt: sed dulcis & grata cognitio est eciã
notał ͤ legenti: siquidem natura ita comparatum ẽ¬
sit : ut meliore quis consciencia se nossẽ congau¬
deat. quae multorum testimoniis non. eẽ. in¬
certa cognoscat. ⁊ Nam hic et aprima adolescen¬
tia martinum secutus nouit quidemomnia.
sed libenter cognita recognoscit. ⁊ Fatebor enim
tibi galle. martini mih saepius auditas. eẽ
uirtũtes: quippe. quide eo etiam litteris mul¬
ta mandauerim sed per gestorum admirationẽ
semꝑ mihi noua sunt quãe de illo licet audita
saepius reuoluuntur ⁊ Pro inde additum nobis
rifrigerium auditorem eo inpensius gratulamur.
quo premptius postumianus iste qui haec orien¬
ti inferre festinat quasi subtestibus consigna¬

Expanded text:
Lucescit hoc, Galle: surgendum est. nam, ut uides, et Postumianus instat et hic presbyter, qui hesterno auditorium amisit, exspectat, ut quae de Martino nostro in hodiernum diem explicanda distuleras, debitor sponsionis euoluas. non ignarus quidem iste omnium, quaecumque memoranda sunt, sed dulcis et grata cognitio est etiam nota relegenti, siquidem natura ita conparatum sit, ut meliore quis conscientia se nosse congaudeat, quae multorum testimoniis non esse incerta cognoscat. nam et hic a prima adulescentia Martinum secutus nouit quidem omnia, sed libenter cognita recognoscit. fatebor enim tibi, Galle, Martini mihi saepius auditas esse uirtutes, quippe qui de eo etiam litteris multa mandauerim: sed per gestorum admirationem semper mihi noua sunt, quae de illo licet audita saepius reuoluuntur. proinde additum nobis Refrigerium auditorem eo inpensius gratulamur, quo promptius Postumianus iste, qui haec Orienti inferre festinat, quasi sub testibus consigna
Abbreviated transcription (Latin):
sorumcellas hospitantur semperuagi. & nu ꝗ stabiles : &
propriis uoluptatib & gulȩ illecebris seruientes. & peroña
deteriores sarabaitis. Dequor omĩumboꝵ miserrima
conuersatione : meliꝰ.ẽ. silere quam loqui. ł lis ergo omissis:
ad cenobitarum fortissimum genus disponendum adiuua¬
ntedño ueniamus.¬

Expanded text:
sorum cellas hospitantur, semper vagi, et nunquam stabiles, et sorum cellas hospitantur, semper vagi, et nunquam stabiles, et propriis voluptatibus, et gulae illecebris servientes, et per omnia detconversatione melius est silere quam loqui. His ergo omissis ad coenobitarum fortissimum genus disponendum, Domino adjuvante, veniamus
Abbreviated transcription (Latin):
anacdoritarum id ẽ. heremitaram horum qui non conuersio¬
nis feruiore nouitio. sed monasteri probatione diutarna qui di¬
dicerunt contradiabolum multoꝵ solatio iam docti pugnare :.¬
& bene instruc ti fraterna exacie. ad singadarem pugnam here¬
mi securi iam sine consolatione alterius solamanuł brachio¬
contra uitia carnis uel cogitationum dõ auriliante sufficiunt
pugnare. Tercium uͦ monachoꝵ deterrimum genus. ẽ. sarabai¬
tarum qui nulla regula approbati. exꝑientiã magistra sicut
aurum for nacis. sed inplunbi natura molliti. ad huc oꝑibus
seruantes seculo fidem. mentiri dõ ꝑ tonsuram noscuntur.
uibini. aut term. aut certe singuli. sine pastore. nondũcis
secl sins inlusi omlibus ꝓlege eis .ẽ. desiderior uoluptas cumqͥe¬
quid putauerint ł elegerint. hocdicunt sanctum. Et qđ no¬
luerint : hoc putant nonlicere. Quartum uero genus . ẽ.
monachor qđ nomi natur girouagum qui totam uitam
suam ꝑdiuersas prouncias. ternis. aut quat̾nis diebus ꝑdiuei¬

Expanded text:
anachoretarum, id est, eremitarum. Horum, qui non conversionis fervore novitio, sed monasterii probatione diuturna didicerunt contra diabolum, multorum solatio jam docti, pugnare; et bene instructi fraterna ex acie, ad singularem pugnam eremi, securi jam sine consolatione alterius, sola manu, contra vitia carnis vel cogitationum, Deo auxiliante, sufficiunt pugnare. Tertium vero monachorum teterrimum genus est sarabaitarum, qui nulla regula approbati, experientia magistri, sicut aurum fornacis; sed in plumbi natura molliti, adhuc operibus servantes saeculo fidem, mentiri Deo per tonsuram noscuntur. Qui bini, aut terni, aut certe singuli, sine pastore, non dominicis, sed suis inclusi ovilibus, pro lege eis est desideriorum voluptas: cum quidquid putaverint vel elegerint, hoc dicunt sanctum; et quod noluerint, hoc putant non licere. Quartum vero genus est monachorum quod nominatur gyrovagum, qui tota vita sua per diversas provincias ternis aut quaternis diebus per diver
Abbreviated transcription (Latin):
x ꝗ aliqͥd uel doctrina fermentum diuinȩ iustitis¬
omi indiscipuloꝵ mentib. conspergatur.¬
Memor semper abbas. quia doctrine suȩ.¬
uel discipuloꝵ obedientiȩ. utraruq rerũ¬
Noscuntur cognoscu intremendo uidicio dĩ. facienda erit discus¬
C sio. Sciatq abbas culpte pastoras incunbere¬
Degentes. habitantes. quicquid in ouibus pater familias utilita¬
dr̃mixtum. ł com diligentia adtributa & morbidisearũ¬
mune. acoco eo actĩbus umuersa fuerit cura exhibita.¬

Expanded text:
sio ejus, vel doctrina fermentum divinae justin discipulorum mentibus conspergaturMemor semper abbas quia doctrinvel discipulorum obedientiae, ambarum rerum in tremendo judicio Domini facienda erit discussio. Et sciat abbas culpae pastoris incumbere, quidquid in ovibus paterfamilias utilita diligentia attributa, et morbidis earum actibus universa fuerit cura exhibita,
Abbreviated transcription (Latin):
EDUT AD AUITIANUM RECURR A
A qui cum in omnibus locis cunctisq urbib ederet
crudelitatis suae infanda monumenta turonus
tantum in nocens erat: & illa bestia quae humano
sanguine et infelicium mortis mortibus alebatur.
Mittem seatq tranquillum beato uiro praesente praes¬
tabat . Memini quodam die adeum uenissemartini
qui uibe secretarium eius ingressus. ẽ: uidet postergũ
ipsius demonem mirae magnitudinis adsidentẽm
quem enunus ut uerbo quia ita necesse .ẽ. parum
latino loquamur. Exufflans auitianus se exus fla¬
ri existimans quid me inquit sc̃e sic aspicis. Tum
martinus nonte inquit : sedeum qui ceruicae tuae
taeter incubuit. Ita recessit diabolus & reliquit
familiare subsellium. Satisque constat ab illo die
auitianum mitiorem fuisse. Seu quod intellexe¬
rit egissẽ se semper adsidentis sibi diaboli uoluntatẽ.
Seu quod inmundus sp̃s ab illius conses super mar¬
tinum fugatus priuatus .ẽ. potestate grassandi
Cum erubesceret minister auctore. nec minist̾rum

Expanded text:
ed ut ad Auitianum recurram - qui cum in omnibus locis cunctisque in urbibus ederet crudelitatis suae infanda monumenta, Turonis tantum innocens erat: et illa bestia, quae humano sanguine et infelicium mortibus alebatur, mitem se adque tranquillum beato uiro praesente praestabat —: memini quodam die ad eum uenisse Martinum : qui ubi secretarium eius ingressus est, uidit post tergum ipsius daemonem mirae magnitudinis adsidentem. quem eminus, ut uerbo, quia ita necesse est, parum Latino loquamur, exsufflans, Auitianus se exsufflari existimans, quid me, inquit, sancte, sic accipis? tum Martinus, non te, inquit, sed eum, qui ceruici tuae taeter incumbit. cessit diabolus et reliquit familiare subsellium: satisque constat post ilium diem Auitianum mitiorem fuisse, seu quod intellexerit egisse se semper adsidentis sibi diaboli uoluntatem, seu quod inmundus spiritus ab illius consessu per Martinum fugatus priuatus est potestate grassandi, cum erubesceret minister auctore nec ministrum
Abbreviated transcription (Latin):
mina nulla succedunt : istarum arborum pomis ałunt᷑:
Ergo ubi ad illũm. ad quam nos humanitas nr̃i hospi¬
tis ducebat arborem peruenimus: leonem ib osfendimꝰ
Quo uiso ego & ille dux m̃s :. intremiumus: Sc̃s uero
Ille incunctant᷑ accessit: Nos licet trepidi. secuti sumus:
Fera paululum cerneres inspiratam a dõ modesta dis¬
cessit et constiat. EEt dum ille ad tigua nemis humi¬
liorib poma decerperet: cumq plenã palmdlis ma¬
num obtulisset : occurrit bestia: accepitq tam libere
quam nullũ animal domesticũ. et cum comedisset abs¬
cessit. Nos harc intuentes. et adhuc trem̃tes: facile
potuimus expendere quanta. in illo sidei uirtus et
quanta in nobis esset insirmitas:¬

Expanded text:
mina nulla succedant, istarum arborum pomis aluntur. mina nulla succedant, istarum arborum pomis aluntur. ergo ubi ad illam, ad quam nos humanitas nostri hospitis ducebat, arborem peruenimus, leonem ibi offendimus: quo uiso ego et ille dux meus intremuimus, sanctus uero ille incunctanter accessit: nos licet trepidi secuti sumus. fera paululum — cerneres imperatam a Deo — modesta secessit et constitit, dum ille attigua ramis humilioribus poma decerperet. cumque plenam palmulis manum obtulisset, adcurrit bestia accepitque tam libere quam nullum animal domesticum, et cum comedisset, abscessit. nos haec intuentes et adhuc trementes facile potuimus expendere, quanta in illo fidei uirtus et quanta in nobis esset infirmitas
Abbreviated transcription (Latin):
Uerum hoc scõ illi labor cum pecore cõmunis et ꝓpͥa
p̃stabat in dustri: Irequens enĩ irrigatio aquarum
pinquedinemꝰ harenis dabat: ut mirũ in mo
iuuere atq fructificre horti illius holera iudexhni:
Ex his igitur un& cum dño bos illȩ uiuebat. Nobis
quoq ex̃ et copia cęnam sc̃s dedit: Ibi uidi qđ uos
galli forte non creditis: ollam cum holerib quae nobis
ui caenam priceparabatur. sine igne feruere : tanta uis
solis . ẽ. ut quib lib& coquendis ecĩam ad gallorũ pulm̃ta
sussiciat. Post caenã aut̃ iam inclinante uesꝑa. inuitat
nos ad arborem palmam. cuius int̃dum pomis uti sole¬
bat : quae fere duob milib aberat: Nam hae tantũ
i heremo arbores lic& raro habentur: tam̃ qđ utrũ
sollers antiquitas procurauerat an solis naturt gignat
ignoro: nisi ds̃ prȩscus habitandã quandoq a sc̃is he¬
remum haec seruis suis parauerit: ex maiore enĩ par¬
te qui intra illa secretit consistunt. cum alia ibi ger¬

Expanded text:
uerum hoc sancto illi labor cum pecore communis et propria praestabat industria: frequens enim inrigatio aquarum tantam pinguedinem harenis dabat, ut mirum in modum uirere adque fructificare horti illius holera uiderimus. ex iis igitur una cum domino bos ille uiuebat: nobis quoque ex ea copia cenam sanctus dedit. ibi uidi, quod uos Galli forte non creditis, ollam cum holeribus, quae nobis in cenam praeparabantur, sine igne feruere: tanta uis solis est, ut quibuslibet coquis etiam ad Gallorum pulmenta sufficiat. post cenam autem iam inclinante uespera inuitat nos ad arborem palmam, cuius interdum pomis uti solebat, quae fere duobus milibus aberat. nam hae tantum in eremo arbores, licet raro, habentur tamen. quod utrum sollers antiquitas procurauerit, an soli natura gignat, ignoro, nisi Deus praescius habitandam quandoque a sanctis eremum haec seruis suis parauerit. ex maiore enim parte, qui intra illa secreta consistunt, cum alia ibi ger
Abbreviated transcription (Latin):
ecimus humilitatis gradus.÷. si nonsit facilis ac pro-¬
mpus in risu. Quia scriptum .ẽ: stultus in risu exaltat
UNdecimus humilitatis tradus.: si cumiloquitur mo¬
nachus leniter & sine risũ humiliter cum grauitate
łpauca uerba & racionabilia. loquatur. & nonsit clarno¬
sus inuoce. sicut scriptum. ÷. Sapiens in notesete paucis

Expanded text:
ecimus humilitatis gradus est, si non sit facilis ac prompta in risu, quia scriptum est: Stultus in risu exaltat Undecimus humilitatis gradus est, si cum loquitur monacha, leniter et sine risu, humiliter et cum gravitate, vel pauca verba et rationabilia loquatur, et non sit clamosa in voce, sicut scriptum est: Sapiens verbis innotescit paucis
Abbreviated transcription (Latin):
GITUR Pos ł Exces sum beałi
martini turocae ciuitatis ẽpiscopi.
summi & in conparabilis uiri. & decuiꝰ
rtutibus magna apud nos uolumina
etinentur:ses bricous adepiscopatũ
succe lit. At uero hic briccius. cum essẽt
bat insidias. pro eo quod

Expanded text:
gitur post excessum beati 41 Martini Turonicae civitatis episcopi, summi et incomparabilis viri, de cujus virtutibus, magna apud nos volumina retinentur, Briccius ad episcopatum succedit. At vero Briccius iste, cum esset pbat insidias, pro eo quod
Abbreviated transcription (Latin):
redit᷑. Qui mox ut terra tetigit ad se
euersus post terga iespexit: & quia sui
aquas cucurris sec agnouit Et quod pie¬
sumese non potuisset ut fieiet miratꝰ ex¬
dictus. hoc nꝰ suis meritis. sed oboedientiae¬
illius deputare coeꝑit: At contra maurus.
psolo eiꝰ imperio factũ dicebat seq constiu̾
in illa uirtute non esse qua nestiens fecisset:
Ded in hac humilitatis mutuae amica
contentione. accessit arbiter puer qui
ereptus est. Nam dicebat Ego cum ex
aqua traherer. suꝑ caput meum abbati
melotẽ uidebã aq. ipsum mȩ ex aquis educeret : consi¬
dabarmu ÷  Magna sunt ualdeq narras
oo ad multorꝵ aedificationẽ ⁊futura : egadutem
boni uiri miracula quo plus bibo plus sitio

Expanded text:
rediit. Qui mox ut terram tetigit, ad se rediit. Qui mox ut terram tetigit, ad se reversus post terga respexit, et quia super aquas cucurrisset agnovit, et quod praesumere non potuisset ut fieret, miratus exilis Benedictus hoc non suis meritis, sed illius obedientiae deputare coepit. At econtra Maurus pro solo ejus imperio factum dicebat: seque conscium in illa virtute non esse, quam nesciens fecisset. Sed in hac mutuae humilitatis amica contentione accessit arbiter puer qui ereptus est; nam dicebat: Ego cum ex aqua traherer, super caput meum melotem abbatis videbam, atque ipsum me ex aquis educere considerabam. Petr. Magna sunt valde quae narras, et ad multorum aedificationem profutura: ego autem b
Abbreviated transcription (Latin):
statim ferramentum gotho reddidit dics
Ecce labora. & noli contristari: Detiscieo lo eiꝰdẽ¬
penedicti. Quadam uero die dum isle
uenerabilis bene dictus incella consitent
predictus placidus puer sciꝰ uiri monađo
adhauriendam delacu aquam egressũs es
Qui uasquod tenuerat in aquam in caute
sub mutens ipsẽ quoque cadendo secutest :
Quem mox unda ieepuit. & paene inunius
sagitȩ cirsũ a terra intror suferaxit : Uir au¬
tem dĩ intra cellã positꝰ hoc ꝓtinꝰ agnouit.
& maurũ festine uocauit dicens Frater maniꝑ
curre. quia puer ille qui adhauriendam aqu̾a
prexerat in lacũ cecidit. iam que cum longuiꝰ
nda trait Res mira. & post petru apłm
inusitata: benedictione & enim postulata
atq ꝑcepta ad patris sui imperiu̾ concitus
porrexit maurus. atque usque adeunde
locum. quo ab. unda deducebatur : puer.
ꝑterra sene existimans suꝑ aqua cucurrit.
eu̾q ꝑcapillos tenuit. rapido quoq cursũ

Expanded text:
statim ferramentum Gotho reddidit, dicens: statim ferramentum Gotho reddidit, dicens: Ecce labora, et noli contristari. CAPUT VIit. Quadam vero die dum idem venerabilis Benedictus in cella consisteret, praedictus Placidus puer sancti viri monachus ad hauriendam de lacu aquam egressus est: qui vas quod tenuerat in aquam incaute submittens, ipse quoque cadendo secutus est. Quem mox unda rapuit, et pene ad unius sagittae cursum eum a terra introrsus traxit. Vir autem Dei intra cellam positus, hoc protinus agnovit, et Maurum festine vocavit, dicens: Frater Maure, curre, quia puer ille qui ad hauriendum aquam perrexerat, in lacum cecidit, jamque eum longius unda trahit. Res mira, et post Petrum apostolum inusitata. Benedictione etenim postulata atque percepta, ad Patris sui imperium concitus perrexit Maurus; atque usque ad eum locum quo ab unda deducebatur puer, per terram se ire existimans, super aquam cucurrit, eumque per capillos tenuit, rapido quoque cursu
Abbreviated transcription (Latin):
D MANUBRŨREUSOALIO quoque tepor
gothus quidam pauꝑ spu ad conueruone
uenit. quem uir dñi benedictus. libentis¬
sime suscepit: Quadam uero die ei
dari ferramentum ussit. quod ad fal¬
cis similitudinem fal castrum uocatur.
ut deloco quodam ue praes abscideret.
quatinꝰ illic fieri hortus deberet Locus
autem ipse quem mundandum gothus
suscepeset. suꝑ ipsam laci ripam iacebat
Cumque gothus iscdem densitatem ue pri¬
um totius uircutis adnisu succideret. fer¬
rum dema nubrio prosiliens in lacum
cecidit Ubi scilicet tanta erat aqua¬
rum profunditas ut spes iequirendi
ferramenti nulla iam essec itaq ferro
ꝑdito tremebundus ad maurum mona¬
chum cucurrit gotthus. damnum quod
fecerat nuntiauit. & reatus su egit pe¬
nitentiam: Quod maurus quoque
monachus mox benedicto dei famulo
curauit indicare. Uir igitur dñi bene¬
dictus haec audiens accesuĩt ad lacum.
tulit demanu gothi manubrium & ma¬
sit in lacum. Et mox ferri in deprofundo
redit atq manubrium intrauit Qui

Expanded text:
d manubrium reverso. Alio quoque tempore Gothus quidam pauper spiritu ad conversionem venit: quem Dei vir Benedictus libentissime suscepit. Quadam vero die ei dari ferramentum jussit, quod ad falcis similitudinem falcastrum vocatur, ut de loco quodam vepres abscinderet, quatenus illic hortus fieri deberet. Locus autem ipse quem mundandum Gothus susceperat, super ipsam laci ripam jacebat. Cumque Gothus idem densitatem veprium totius virtutis annisu succideret, ferrum de manubrio prosiliens in lacum cecidit, ubi scilicet tanta erat aquarum profunditas, ut spes requirendi ferramenti nulla jam esset. Itaque ferro perdito, tremebundus ad Maurum monachum cucurrit Gothus: damnum quod fecerat nuntiavit, et reatus sui egit poenitentiam. Quod Maurus quoque monachus mox Benedicto famulo Dei curavit indicare. Vir igitur Domini Benedictus haec audiens accessit ad lacum: tulit de manu Gothi manubrium, et misit in lacum: et mox ferrum de profundo rediit, atque in manubrium intravit. Qui
Abbreviated transcription (Latin):
TIS SUPER HOS TIŨHISTORIARICTA IDieE UIDUE
IISCAT EUANCELICO XP̃M SERMO¬
ne fateri quis que uenit. summo uota of¬
ferre deo. quam us corde tremens suplex genu
cernuus ore. sicessent opere nempe fides uacua est.
e sub hac pariter locuples pauper que tenentur.
cui census defit mente probauit opus. Nec quem¬
quam excusat tenuis atque arca facultas. Affec¬
tu constat gloria non praetio qui tribuit quae¬
cumq opus est. isplurima confert. Parua licet
dederit maxima quaeq cupit. inter opum
cumulos scimus & dona potentum. Praelatam
uiduae pauperis essẽ fidem. Maercantem
nummis. caelorum regna duobus. Sublimẽ
uexit uistus in astra pater. nonque multa dedit.
sed quae sibi nulla reliquit laudari meruit iu¬
dicis ore dei. Item uers super oftium aparte
ligeris. Discipulis praecipiente dño inmari
naui gentibus uentis flantibus fluctibus excita¬
tis. dñs super mare pedibus ambulat. & sc̃o
petro mergenti manum porrigit &ipsum de
periculo liberat.

Expanded text:
tis super ostium Hstoria picta viduae. Discat evangelico Christum sermone fateri Quisque venit summo vota offerre Deo. Quamvis corde tremens, supplex genu cernuus ore Si cessent operae nempe fides vacua est. Lege sub hac pariter locuples pauperque tenentur; Cui sensus desit mente probavit opus, Nec quemquam excusat tenuis atque arcta facultas. Affectu constat gloria non pretio; Qui tribuit quaecumque potest is plurima confert; Parva licet dederit maxima quaeque cupit. Inter opum cumulos scimus et dona potentum Praelatam viduae pauperis esse fidem Mercantem nummis coelorum regna duobus Sublimem vexit justus in astra pater, Non quae multa dedit sed quae sibi nulla reliquit, Laudari meruit judicis ore Dei. Item versus super ostium a parte Ligeris. Discipulis praecipiente Domino in mari navigantibus ventis flantibus, fluctibus excitatis, Dominus super mare pedibus ambulat et sancto Petro mergenti manum porrigit et ipsum de periculo liberat.