comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
conu̾satione occulti extiterunt. Similit̾ de tp̃re
scripte legis. ⁊ temꝑe grẽ sciendumẽ. ¶ Expona¬
mus gͥ nunc. qui dic̾antur homines naturalis
legis. scripte legis. ⁊ homines gr̃e. ut quod de his
dicimus. ex ꝓposita distinttione singuloꝵ faci¬
lius colligamus. ¶Natura trib modis in sa¬
cra scriptura accipit solet pro illo salicet inte¬
gro. ⁊ incorrupto bono. in quo conditus fuit pͥmꝰ
homo. secundum quam acceptionem dicimus:
omnia naturaliter eẽ bona. ¶Deinde pro illa
corruptione pcc̃i. in qua nascinur. scd̾mi quã
dicit apłs. natura filii ire sumus .i. corrupti¬
bili natiuitati ⁊ peccato obnoxia. ¶Accipitur
eciam natura pro reliquiis illis naturalis boni.
que in homine post peccatum remanserunt.
Naturale enim bonum per poc̃m in homine
corrumpi potuit. s extingui omnino ñ potuit.
quia iuit ad huo scintilla quedam naturał
rationis in mente hominus. Der qmͣ disceruit
unt̾ bonum ⁊ malum. sod̾m quam dicit apłs.

Expanded text:
ione occulti exstiterant. Similiter de tempore scriptae legis, et tempore gratiae sciendum est. Exponamus igitur nunc, qui dicantur homines naturalis legis, scriptae legis et homines gratiae, ut quod de his dicimus ex proposita distinctione singulorum facilius colligamus. Natura tribus modis in sacra Scriptura accipi solet, pro illo scilicet integro et incorrupto bono, in quo conditus fuit primus homo, secundum quam acceptionem dicimus omnia naturaliter esse bona. Deinde pro illa corruptione peccati, in qua nascimur, secundum quam, dicit Apostolus: Natura filii irae sumus , id est corruptibili nativitate et peccato obnoxia. Accipitur etiam natura pro reliquiis illis naturalis boni, quae in homine post peccatum remanserunt. Naturale enim bonum per peccatum in homine corrumpi potuit, exstingui omnino non potuit, quia vivit adhuc scintilla quaedam naturalis rationis in mente hominis, per quam discernit inter bonum et malum, secundum quam dicit Apostolus:
Abbreviated transcription (Latin):
cui tot iam uie demonstrantur quib possit
ad scientiam ueritatis peruenire. Ecce post
discretionem tationis proprie per quam diri¬
gitur. post doctͥnam sapientium per quã eru¬
ditur post erempla bonoꝵ quib instruitur.
adduntur eciam precepta scripturarum quib ad
omnem unendi rõnem inforinatiur postremo
ad uinguntur temptationes quib exercitatꝰ.

Expanded text:
cui tot jam viae demonstrantur, quibus possit ad scientiam veritatis pervenire. Ecce post discretionem rationis propriae per quam dirigitur, post doctrinam sapientium per quam eruditur, post exempla bonorum quibus instruitur, adduntur etiam praecepta Scripturarum, quibus ad omnem vivendi rationem informatur. Postremo adjunguntur tentationes, quibus exercit
Abbreviated transcription (Latin):
scolam discipliie iam intrastis. in lecti¬
one diuina prius debetis querere quod mores¬
urõs ad instruat uirtutem. quam od̃ sensum
acuat ad subtilitatem. magisq uelle ĩforma¬
ri preceptis scripturarum quam questionibus
impediri. Cum igitur diuinas scripturas legi¬
tis sollerter perpendite quid ibi dictum sit ad ex¬
citandum in nobis amorem dei. quid ad ꝯtẽp¬
tum secili. quid ad cauendas rnsidias inimici.
quid ad bouos affectus nutriendos. ⁊ praua
desideria extinguenda ualeat. ⁊ quid citius cor
per compunctionis ardorem accendat quid dis¬
ciplinam in opere. quid humilitatem fu cogi¬
datione quid pacienciam in adu̾sis hr̃e doceat
quid deruq ad agenda bona seculum ⁊ ad ma
sam qũam sapienciam pro uirtute libenter
despicitis melius post modum per uirtutem

Expanded text:
scholam disciplinae jam intrastis, in lectione divina prius debetis quaerere, quod mores instruat ad virtutem, quam quod sensum acuat ad subtilitatem, magisque velle informari praeceptis Scripturarum, quam quaestionibus impediri. Cum igitur divinas Scripturas legitis, solerter perpendite quid ibi dictum sit ad excitandum in vobis amorem Dei, quid ad contemptum saeculi, quid ad cavendas insidias inimici, quid ad bonos affectus nutriendos et parva desideria exstinguenda valeat, et quid citius cor per compunctionis ardorem accendat. Quid disciplinam in opere, quid humilitatem in cogitatione, quid patientiam in adversis habere doceat, quid denique ad agenda bona securum, et ad msam sapientiam quam pro virtute libenter despicitis melius postmodum per virtutem
Abbreviated transcription (Latin):
non erant presumpserit. si in aliquo oꝑe suo
iusidiis inunici supplantatus sit. qualiter de¬
mum per indicium transacte deceptionis fu¬
turam illius fraudem cauere possit quatinꝰ
eum nec superueniens temptatio improiidũ
ad malum opus deicrat. neq in discutum in
bono opere presens negligentia fallat. Qliuis¬
quis cor suum in eiusmodi studio exerret. exis¬
timo quod cito ad illam bonam ⁊ salubrem sa¬
enciam peruensat. quam sicut supͣdiximus
ad seruandam disciplinam ⁊ bonitatem. ꝑsal¬
nusta dari sibi postulabat. Restat igitur nõ
ut ea quoq que de disciplina uobis demon¬
stranda st̃ ꝓferamus. docebimus ergo uos pͥ¬
mum quid sit disciplina. deinde qͥd ualeat.
postremo quomodo obseruari. debeat. Q¬

Expanded text:
non erant praesumpserit, si in aliquo opere suo non erant praesumpserit, si in aliquo opere suo insidiis inimici supplantatus sit, qualiter demum per indicium transactae deceptionis futuram illius fraudem cavere possit, quatenus eum nec superveniens tentatio improvidum ad malum opus dejiciat, neque indiscretum in bono opere praesens negligentia fallat. Quisquis cor suum in ejusmodi studio exercet, existimo quod cito ad illam bonam et salubrem scientiam perveniat, quam, sicut supra diximus, ad servandam disciplinam et bonitatem psalmista dari sibi postulabat. Restat igitur nunc ut ea quoque, quae de disciplina nobis demonstranda sunt, proferamus. Docebimus ergo vos primum quid sit disciplina, deinde quid valeat, postremo quomodo observari debeat.
Abbreviated transcription (Latin):
prius sibi animus falso de uirtute blandieba¬
tur. Et rursum inueniunt aliud ad huc esse
propter quod arcumspectio homimi nbiq ne¬
cessaria est. qm̃ ad id eciam quod bonum ẽ
agendum. tanto magis homo ꝑituo effictur
quanto diligentius fatta sua cirrumspiciẽs
se ipsum cotidie in proficiendo suꝑare conat᷑.
Cum sollicite attendit quid agat. quid ag̾e
debeat. si id quod faciendum est faciat si qnͣ¬
tum. ⁊ qualiter faciendum est faciat. si bono
operi malum aliquod adimsceat. si bonum
quod agit quanta oportet deuotione ĩpleat
si alterius ut suum bonum diligat. si suum ut
alterius malum reprehetidat. Per singulos dies
uitam suam ad iudicium uocat. mane quando
surgere dẽbet. considerat quid egerit pet tioo¬
tem in uespera qñ cubitum uadit considerat.
quid egetit per diem. quantum ad bona agẽ¬
da solito alacrior quantum ad mala uincen¬
da solito constancior si quid ex his q̃ agenda

Expanded text:
prius sibi animus falso de virtute blandiebaprius sibi animus falso de virtute blandiebatur. Et rursum invenitur aliud adhuc esse propter quod circumspectio homini ubique necessaria est, quoniam ad id etiam quod bonum est, agendum tanto magis homo peritus efficitur, quanto diligentius facta sua circumspiciens, seipsum quotidie in proficiendo superare conatur, cum sollicite attendit quid agat, quid agere debeat, utrum id quod faciendum est, faciat; utrum quantum et qualiter faciendum est faciat; utrum bono operi malum aliquod non admisceat; utrum bonum, quod agit quanta oportet devotione impleat; utrum alterius ut suum bonum diligat; utrum suum ut alterius malum reprehendat. Per singulos dies vitam suam ad judicium vocat, mane quando surgere debet considerat quid egerit per noctem; in vespere quando cubitum vadit, considerat quid egerit per diem, quantum ad bona agenda solito alacrior, quantum ad mala vincenda solito constantior. Si quid ex iis quae agenda
Abbreviated transcription (Latin):
et maxime fortassis pre ceteris necessa¬
rium ut sit scilicet homo in omnib operib
suis circurspectus et prouidus et cotidiana
discussione cogitationes locutiones pariter
et fatta sua apud semet ipsum examinet.
Sapientes quippe semper agendo discunt et
per exercitium bonoꝵ operum cotidianis ꝓ¬
fectib in maiorem uirtutis agnitionem exͣ¬
crescunt. Der experientiam uamq eoꝵ que fa¬
ciunt ad ea que poĩt modum agenda fuerũt
cautiores fiunt. uident erum quia sepe opus
quod bona intentione creditur tanto citius
hominem indeceptionis laqueum p̾cipitat
quanto de intentionis sue principio securꝰ
finem attionis non obseruat. ⁊ smpuidens
quasi uia plana ad foueam currit. qr uidet
quid faciat sed quid factum suumr sequi de¬
beat non attendit. Item non considerant ꝙ
operis disceruere non possit homo qualiꝰ¬
tatem sue intentionis. Si uero diligenter cõ¬
sideret ad quem finem tendat mentis affectõ.
tunc iam plane uicium esse cognosatur. in qͦ

Expanded text:
et maxime fortassis prae caeteris necessarium, ut videlicet homo in omnibus operibus suis sit circumspectus et providus, quotidiana discussione cogitationes, locutiones pariter et facta sua apud semetipsum examinet. Sapientes quippe semper agendo discunt, et per exercitium bonorum operum quotidianis profectibus in majorem virtutis agnitionem excrescunt. Per experientiam namque eorum quae faciunt, ad ea quae postmodum agenda erunt, cautiores fiunt. Videt enim quod saepe opus quod bona intentione inchoari creditur, tanto citius hominem in deceptionis laqueum praecipitat, quanto de intentionis suae principio securus finem actionis minus observat, et imprudens quasi via plana ad foveam currit, quia videt quid faciat, sed quid factum suum sequi debeat, non attendit. Item non considerat quooperis discernere non possit homo qualitatem suae intentionis. Si vero diligenter consideret ad quem finem tendat mentis affectio, tunc jam plane vitium esse dignoscitur, in quo
Abbreviated transcription (Latin):
probant. errores uero alienos quantum ad
se pertinere cognouerunt pro tempore stu¬
dent uel modeste corripere. uel prudenter
dissimulare. Qui deniq studium sciencie mo¬
rum disciplina exornant. ⁊ mansuetu dĩem
ac modestiam meutis sue non solum in
custodia oris sed eciam in habitu et gestu
corporis sui demonstrant. Sed et de bonorũ
exemplis que in presenti uobis dicenda exsti¬
mo. paucis nunc ił potero u̾bis demonsttabo.

Expanded text:
probant, errores vero alienos quantum ad probant, errores vero alienos quantum ad se pertinere cognoverunt pro tempore student vel modeste corripere, vel prudenter dissimulare. Qui denique studium scientiae, morum disciplina exornant, et mansuetudinem ac modestiam mentis suae non solum in custodia oris, sed etiam in habitu et gestu corporis sui demonstrant. Sed et de bonorum exemplis quae in praesenti vobis dicenda existimo, paucis nunc si potero verbis demonstrabo.
Abbreviated transcription (Latin):
tiores. Sufficiat uobis si forte res sic exigat ꝙ
satis petentib humiliter insinuare. contra
resistentes autem numquam presumatis
pertinatiter ditta ur̃a defendere. quia sicut
iam nobis prediximus multarum molestra¬
rum causas uirgia ministrant. ⁊ mox ut lĩ¬
gua indiscrede ad multiloquium resoluitur
ad disturbandam pacem cordis ur̃i. quasi
ianua hosti aperitur. Restat ergo fr̃s ut si
uere discipuli ueritatis esse cupitis dales uos
studeatis exibere. quib ueritas facile per sua¬
deti possit. quia ⁊ ipsa doctrina u̾idas dales
auditores amat. qui eam et a sapientib
exibitam humiliter suscipiunt. a simplitõrib
quoq administratam. arrogant̾ non ꝯtẽp¬
nunt. qui in sciencia dei hoc est in ꝑicia bene
agendi cunttos prudentiores ac sapͥientõres
quam se esse exstimant nec erubescunt ma¬
gistros hr̃e omnes a quib discere possunt qd̃
ignorant qui beneditta omnium libent̾ ap¬

Expanded text:
ciores. Sufficiat vobis si forte res sic exigat quod ciores. Sufficiat vobis si forte res sic exigat quod sapitis petentibus humiliter insinuare, contra resistentes autem nunquam praesumatis pertinaciter dicta vestra defendere, quia sicut jam vobis praediximus. multarum molestiarum causas jurgia ministrant, et mox ut lingua indiscrete ad multiloquium resolvitur, ad disturbandam pacem cordis vestri quasi janua hosti aperitur. Restat ergo, fratres, ut si vere discipuli veritatis esse cupitis, tales vos studeatis exhibere quibus veritas facile persuaderi possit, quia et ipsa doctrina veritatis tales auditores amat, qui eam et a sapientibus exhibitam humiliter suscipiunt, a simplicioribus quoque administratam arroganter non contemnunt, qui in scientia Dei, hoc est in peritia bene agendi cunctos prudentiores et sapientiores quam se esse existimant, nec erubescunt magistros habere omnes, a quibus discere possunt quod ignorant, qui bene dicta omnium libenter ap
Abbreviated transcription (Latin):
astucie uias exquirens. quib possit errorem su¬
uni tegere. ⁊ alienam ueritatem quamuis ma¬
nifestam in opinione stultoꝵ et insipientium
hoium deprauars Sed non talis est sapientia q̃
desursum uenit que nescit eciam semet ip̃am con¬
tra ueritatem Diligere semper parata uł bonũ
quod habet ab habentib libenter petere. uł ma¬
lum quod sustinet cmi aliis ⁊ coram aliis
ueraciter accusare. Propterea de ipsa idem
iacob apostolus sic ait. Sapiencia autem q̃
desursum est. primum quidem pudica ẽ dein¬
de pacifica modesta suadibilis. bonis consen¬
nr̃am a superfluitate non solum in anium u̾¬
boꝵ restringite. sed in ipsis eciam que recta
sunt mensuram ⁊ modum tenere et in col¬
ĩatione santtoꝵ magro auditores quam doc¬
toros esse eligite. Os clausum. ⁊ aures aꝑtas
habete. ⁊ quantum est ad loquendum. m̾ode¬
stiores. dantum estotẽ ad intelligendum saga¬

Expanded text:
astutiae vias exquirens quibus possit errorem suastutiae vias exquirens quibus possit errorem suum tegere, et alienam veritatem quamvis manifestam, in opinione stultorum et insipientium hominum depravare. Sed non talis est sapientia quae desursum venit, quae nescit etiam semetipsam contra veritatem diligere, semper parata vel bonum quod non habet ab habentibus libenter petere, vel malum quod sustinet cum aliis et coram aliis veraciter accusare. Propterea de ipsa idem Jacobus apostolus sic ait: Sapientia autem quae desursum est primum quidem pudica est, deinde pacifica, modesta, suadibilis, bonis consenvestram a superfluitate non solum inanium verborum restringite, sed in ipsis etiam quae recta sunt mensuram et modum tenete, et in collatione sanctorum magis auditores quam doctores esse eligite. Os clausum et aures apertas habete, et quanto estis ad loquendum modestiores, tanto estote ad intelligendum saga
Abbreviated transcription (Latin):
loquo peccatum tion effugies. Et iacobus
ayscolus omne gerius bestiarum doma¬
⁊ posse asserit linguam pestem ẽẽ indoma¬
llem que uniuersam rotam natiuitatis
ir̃e. inflaminat. et ob hoc perfectum esse iu¬
rum qui in lingna non offendit. Niam qͥa
rixe et contentiones de pestifera semꝑ radice
eriantur. dubium non est qm̃ iusi cor prius
utrinsecus pet elationem incumescerete ne¬
quaquam lingua foris a custodia humi¬
batis sue incontumetiam uerboꝵ sedre¬
lparet. Sed dum superbe pre aliis sapientes
ueri uolumus. etubescimus uel nr̃am ig¬
neatiam ab aliis argui. uel alioꝵ sapĩam.
crisi ad nr̃am depressiõnem approbari. Sic
q õ numquam contra conscienciam nłm
ueg̃m errorem impudenter defendimus. uł
altius ueritatem malitiose imꝑugnant᷑
hest sapiencia ħuius inundi quam idem
iaqus apostolus carnalem uocat et dia¬
bolim uersuta est. ⁊ maligna illas solũ mꝰ

Expanded text:
loquio peccatum non effugies . Et Jacobus loquio peccatum non effugies . Et Jacobus apostolus omne genus bestiarum domari posse asserit: Linguam, pestem esse indomabilem, quae universam rotam nativitatis nostrae inflammat, et ob hoc perfectum esse virum qui in lingua sua non offendit . Nam quin rixae et contentiones de pestifera semper radice oriantur, dubium non est, quoniam nisi cor prius intrinsecus per elationem intumesceret, nequaquam lingua foris a custodia humilitatis suae in contumeliam verborum se relaxaret. Sed dum superbe prae aliis sapientes videri volumus, erubescimus vel nostram ignorantiam ab aliis argui, vel aliorum sapientiam quasi ad nostram depressionem approbari. Sicque nonnunquam contra conscientiam nostram, vel nostrum errorem impudenter defendimus, vel alterius veritatem malitiose impugnamus. Haec est sapientia hujus mundi, quam idem Jacobus apostolus carnalem vocat et diabolicam quae versuta est et maligna , illas solummodo
Abbreviated transcription (Latin):
uoniam gͥ Quales debeant exibere qui¬
uirtutum erudiendi acceditis. scire de ¶.uii.¬
betis contentiores uerboꝵ nullo modo dem¬
ceps ad uos petinere. quia sp̃alis doctrinestu¬
dium. non litirantes sed abscultantes reqͥrit.
sicut per moysei populo in lege dei erudiendo
cobus admoret dicens. Sit autem omnis hõ
uelox ad audendum. tardus autem ad loquẽ¬
dum et cardus ad iam. Et uidete quam cõ¬
uenienter post quam multiloquium ꝓhibu¬
it. eciam dcauenda ira preceptum subiũxit
dicens Tardus ad loquendum ⁊ darcuis ad
iram ut aatenter ostenderet. quia qui lin¬
guam siam ã multiloquiõ non uult ꝯpes¬
cere. norpoterit diu animum suum a futore
iracundi illesum custodire. Multiloquium
enim ententiones generat. Contentiones
uero q uirgia ⁊ maleditta linguã excitant.
Maloitta autem ad iracundiam ⁊ quod ad¬
huc pauius est ad frat̾num odium animũ
infminant. Precerea script᷑a dicit in mul¬
tilo luo peccatum non deerit. et in mulci¬

Expanded text:
exhibere qvirtutum erudiendi acceditis, scire debetis contentiones verborum nullo modo deinceps ad vos pertinere, quia spiritualis doctrinae studium non litigantes, sed auscultantes requirit, sicut per Moysen populo in lege Dei erudiendo cobus admonet dicens: Sit autem omnis homo velox ad audiendum, tardus autem ad loquendum, et tardus ad iram . Et videte quam convenienter postquam multiloquium prohibuit, etiam de cavenda ira praeceptum subjunxit, dicens: tardus ad loquendum, et tardus ad iram, ut patenter ostenderet quod qui linguam suam a multiloquio non vult compescere, non poterit diu animum suum a furore iracundiae illaesum custodire. Multiloquium enim contentiones generat; contentiones vero ad jurgia et maledicta linguam excitant; maledicta autem ad iracundiam et quod adhuc gravius est ad fraternum odium animum inflammant. Propterea Scriptura dicit: In multiloquio peccatum non deerit et in multi
Abbreviated transcription (Latin):
patrum. Sed ut hãt utrumq.s. ⁊ logion ⁊ suꝑ¬
hum̃ale bis recens⁊ nomina. ħ uixta princ̾i¬
pium canonis ⁊ in hao parte tropologice st
logio pectus ⁊ suꝑhum̾ale ꝙ humeros dege¬
bat. Ante mores rationabiles patrum imitat᷑¬
⁊ opera. Deinde dicit. qd̾ deus per ip̃m hecoua
uerbum enim pater naturam rerum c̾ait.
⁊ per eund̾ xp̃m mirificat ut cibus ⁊ potꝰ coĩse
fuit cibus ⁊ potus siugularis. Pet uerbum ntẽ¬
q sigiuficat dum tautam reb ꝯfert gr̃am
ut homo qui percipit sanclificetur. Uuificat
ut qui digne sumit. uiuificetur. Senediat.
ut aui participat eteruam accipiat benedicdi¬
onem. Orenuis precepit .s .i. sontiale

Expanded text:
Patrum. Sed ut habeat utrumque, scilicet logion et supPatrum. Sed ut habeat utrumque, scilicet logion et superhumerale, bis recenset nomina. Hoc juxta principium Canonis et in hac parte tropologice fert logion pectus et superhumerale quod humeros tegebat, dum mores rationabiles imitatur et opera. Deinde dicit quod Deus per Christum haeVerbum enim Pater naturam rerum creavit, et per eumdem Christum mirificat, ut cibus et potus communis fiat cibus et potus singularis. Per Verbum utrumque significat, dum tantam rebus confert gratiam, ut homo qui percipit sanctificetur, vivificat, ut qui digne sumit vivificetur, benedicit, ut qui participat aeternam accipiat benedictionem. Oremus. Praece
Abbreviated transcription (Latin):
dedit discipislis dicens. Accpite ⁊ bibite ex hoc
onmnes. hic fit illud insigne miraculum ẜ his
uerbis: abus carnis fio abus anime. ser her u̾¬
ba ⁊ per concis signaculum nouatur naturar
⁊ panis fit caro. ⁊ uinum sanguis. AUñ nũto
aiti uenitur ad ħ uerba in quib tanta gła
datiuꝰ sacerdos tollit aslterutoumq significãs
hunc cibum ⁊ hunc potum extellentiorem ce¬
teris Supplices te rogamusꝰ oremus usꝙ pie¬
ceptis. Pꝯntifex ut lex iubebat. asꝑgit ⁊ ꝗarã
cad per carnem assumptam. ̃lran aspergit.
quam du nũm restaurat angelor. Extͥmẽ
sucouu aspergit. dum homiues signat ⁊⁊ ꝓre
reconaliat que in terris sunt. Aicerdos eesc̃e
aspergit quia per hoc sacrificium ꝑlacat dr̃u
⁊ smpecrat uenam. Et̃ sic aspergit superos
¶am quod nos emundat nu̾m augmientar
supernoꝵ cuiium. Dum autem nonpͥat sub¬
lune altare ꝯmemorat sancta sanctoꝵ.

Expanded text:
dedit discipulis suis dicens: Accipite et bibite ex hoc dedit discipulis suis dicens: Accipite et bibite ex hoc omnes. Hic fit illud insigne miraculum. In his verbis cibus carnis fit cibus animae. Per haec verba et per crucis signaculum novatur natura, et panis fit caro, et vinum sanguis. Unde merito cum venitur ad haec verba in quibus tanta gratia datur, sacerdos tollit alte utrumque, significans hunc cibum et hunc potum excellentiorem caeteris. Supplices te rogamus usque Oremus. Praeceptis. Pontifex, ut lex jubebat, aspergebat et aram es eum placat per carnem assumptam. Aram aspergit quandiu numerum restaurat angelorum. Exterius sacrum aspergit, dum homines signat, et Patri reconciliat quae in terris sunt. Sacerdos eosdem aspergit, quia per hoc sacrificium placat Deum et impetrat veniam, et sic aspergit super nos. Nam, cum nos emundat, numerum augmentat supernorum civium. Dum autem nominat sublime altare, commemorat sancta sanctorum
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ potentia sit in uerbis su hoo mysterio qr la¬
teo homines ⁊ angelos quomodo uerba ⁊ mi¬
stica signia concis proueniant dona oblatar duũ
eium iogas domiun ut p̃lacatus obsonen
acciprat. ⁊ quibdam aliis interpositi ragat ut
dignetur facere obłonem benedittionem. hoc est
ut promoueat in melius ascriptam hoo est sibi
propriam ratam hoo est ut sufficiens sit ad sa¬
lutem rõnabilem. ⁊ acceptabilem hoo est utip¬
so recte diuidat ⁊ donunim placare posse ⁊d¬
gat. Et hoo totum confertur iu illis uerbis do¬
num in cena ꝓlatis. que sacerdos sũbiungie ã
Sed ea dictuis: sic priuo inapit. Qui ꝓridie a¬
p. Iu his uerlus smet in altari ꝑauem ad hc̃
quumem. ⁊ eleuatum benediat. ⁊ signum cn¬
as impunit. ⁊ priusquam deponat rey̾sẽdat
uerba domui dum dicit. benedixit ⁊ fregit
⁊ que secuntur. Post ea tollit calicem ⁊ signat:
⁊ representat uerba domimi dicens. Senedrect⁊

Expanded text:
et potentia sit in verbis in hoc mysterio, quia laet potentia sit in verbis in hoc mysterio, quia latet homines et angelos quomodo verba et mystica signa crucis provehant dona oblata. Dum enim rogat Dominum ut placatus oblationem accipiat et quibusdam aliis interpositis rogat, ut dignetur facere oblationem benedictam, hoc est ut promoveat in melius ascriptam, hoc est sibi propriam, ratam, hoc est ut sufficiens sit ad salutem, rationabilem et acceptabilem, hoc est ut ipse recte dividat et Dominum placare possit, rogat. Et hoc totum confertur in illis verbis Domini in coena prolatis, quae sacerdos subjungit. Sed ea dicturus sic prius incipit: Qui pridie In his verbis sumit ab altari panem adhuc communem, et elevatum benedicit et signum crucis imprimit, et priusquam deponat repraesentat verba Domini dum dicit: Benedixit et fregit, et quae sequuntur. Postea tollit calicem et signat, et repraesentat verba Domini dicens: Et
Abbreviated transcription (Latin):
ecclesia: deinde: pro prelatis ⁊ subditis. Cominun¬
cantes lisq hanc igitur. Pontifex ut lex iubebat
thuibulum aureum plemim iuuis carbonĩb
uitma sancta canctoꝵ secum portabat ⁊ xp̃t car¬
nis sue thuribulum omni uirtute ꝑlenumꝰ tu¬
lit ad astra. Item sacerdos legissis portabat uo¬
mina patrumn scripta intõnali. ⁊ siꝑ huniali
⁊ tp̃o nouit mente ⁊ actu nomina santtorima
ipsẽ sanctos representet uitus in amore ⁊ foris
in morib ut uitus calens sit amoreᷤ et extra
choruiscans morib quod significat logion ⁊ su¬
per humerale. hauc igitur usq supplices. Sonte¬
fex legiaslis orlns fumo thumamatis obumbe
⁊ regebatur. ne pateret aliciu dum cremrares ⁊ oẽ
quantum presentia sumpte carius smpetret apꝰ
patrrm p õ nobis. Item sacerdos dum uicem ̃e
gerit quodam modo tegitur ⁊ latet. quia nẽo
cogitari. nec enarraui potest. quanta iuirtus

Expanded text:
Ecclesia, deinde pro praelatis et subditis. CommunEcclesia, deinde pro praelatis et subditis. Communicantes usque Hanc igitur. Pontifex, ut lex jubebat, thuribulum aureum plenum vivis carbonibus intra sancta sanctorum secum portabat, et Christus carnis suae thuribulum omni virtute plenum tulit ad astra. Item sacerdos legalis portabat nomina Patrum scripta in rationali et superhumeralitus novit mente et actu nomina sanctorum. emorare, nisi ipse sanctos repraesentet intus in amore et foris in moribus, ut intus calens sit amore et extra coruscans moribus: quod significant logion et superhumerale. Hanc igitur usque Supplices. Pontifex legalis orans fumo thymiamatis obumbrabatur et tegebatur, ne pateret alicui dum cremaret incensuquantum praesentia sumptae carnis impetret apud Deum Patrem pro nobis. Item sacerdos, dum vicem Christi gerit, quodammodo tegitur et latet, quia nec cogitari nec enarrari potest quanta virtus
Abbreviated transcription (Latin):
gumem introuut semel in sanctaꝰ e.ł. ĩ. Sio¬
minister ecclesie iutrat cm sanguine ⁊̃ sancta
santoꝵ quociens in mente memorram sangͥius
ap̃i gerens. hic ncipit mysterium qui non sõlum
mente sed cuucis siguacũlo passionem xp̃i ret̾ctat
dum primo uersu couas signum aẜponti et uo¬
da quod triplia nomine appellat. dona. tumĩa
sacoificia. Ro dona: quia deus ea donauit ur hõ
mͣ sust entotur. Munera᷑ quia homo iñ mut̾iat
auttorem. Saccificia: quia sacrificantur. his etiã
toib nominib pulchre inrunitur completum
esse in hoo sacrificio: quod olim triplex spondebat
hostia legis. In primis usq communicantes. Legei¬
lis pontifex ingrediens sancta sanctorum orabat
⁊ xp̃o ante passionem suam orauit se glorisasari
discipulosq conseruari.D Iimo etiam sedens
ad terteram patris interpellat ꝑro nobis. Nic ar
minster sequens aaron ⁊ xp̃m ꝑro tota supplioat

Expanded text:
guinem, introivit semel in sancta, aeterna guinem, introivit semel in sancta, aeterna minister Ecclesiae intrat cum sanguine in sancta sanctorum, quoties in mente memoriam sanguinis Christi gerens, hic incipit mysterium; qui non solum mente, sed crucis signaculo passionem Christi retractat, dum primo versu crusis signum apponit. Et nota quod triplici nomine appellat: dona, munera, sacrificia. Ideo dona, quia Deus ea donavit, ut homo inde sustentetur; munera, quia inde homo munerat auctorem; sacrificia, quia ea sacrificantur. His etiam tribus nominibus pulchre innuitur completum esse in hoc sacrificio quod olim triplex spondebat hostia legis. In primis usque Communicantes. Regalis pontifex, ingrediens sancta sanctorum, orabat, et Christus ante passionem suam oravit se glorificari, discipulosque conservari. Nunc etiam sedens ad dexteram Patris, interpellat pro nobis. Sic noster minister, sequens Aaron et Christum, pro tota supplicat
Abbreviated transcription (Latin):
na patrum inrõnabilt ⁊ super hum̾abłi
scripta ferens sanguinem ⁊ carbones. qͥs
auui thuniate in thuribulo orans ponebat.
doneo fumus obum̃braret eum. Deinde as¬
pergebat tabulam ⁊ archam sanguine p̃
exiebat ad populum ⁊̃ laudabat uestes nc̃
iudicabatur mundus: ante uesperam heo
signa fuerunt. ⁊ recesserunt. post quam
uenerunt significata prior edes presencẽ
ecolesiam inpsticat. sancta sanctoꝵ celũ
Dontifex xp̃m. Sanguis passionem. Carbo¬
nes: oaritatem xp̃i. Thursbissum: caritatẽ
ip̃us xp̃i Thus crematum: preces odoriferas. Ara
chphortes celi arch: xp̃m secundum humilitatem.
Tabula super archam: dram patrem. Duo cherubitr
duo destamenta que ad inuicem respiaunt sese: qr
concordant. urstis que lauatur hominem signifi¬
cat. Uespera: uestem hominis Confer ergo q̃ olim
fiebant ⁊ que xp̃s egit ⁊ respice quomodo minist
ecclesie illa representet: ⁊ ħ ꝑagit. Te igitur

Expanded text:
na Patrum in rationali et superhumerali na Patrum in rationali et superhumerali scripta ferens sanguinem et carbones; quos cum thymiamate in thuribulo orans ponebat, donec fumus obumbraret eum. Deinde aspergebat tabulam et arcam sanguine, post exibat ad populum et lavabat vestes, nec vocabatur mundus ante vesperam. Haec signa fuerunt, et recesserunt postquam venerunt significata. Prior aedes praesentem Ecclesiam mysticat; sancta sanctorum, coelum; pontifex, Christum; sanguis, passionem; carbones, charitatem Christi; thuribulum, carnem ipsius Christi; thus crematum, preces odoriferas; ara, cohortes coeli; arca, Christum secundum humanitatem; tabula super arcam, Deum Patrem; duo cherubin, duo testamenta: quae adinvicem respiciunt sese, quia concordant. Vestis quae lavatur, hominem significat; vespera, finem hominis. Confer ergo quae olim fiebant et quae Christus egit, et respice quomodo minister Ecclesiae illa repraesentat et haec peragit. Te igitur
Abbreviated transcription (Latin):
ecelesia consueuit. propter reuerentiam tant̃
mysterium secreto agere. Secretum etram dr̃.
quia humana rõ nequaquam plenarie tantũ
inysterium capere potest.Id quod significã¬
dum merito secreta uoce celebratur. De hoo
danto ⁊ tam secreto uel officio: summam bre¬
uiter tangamus. Sacerdos igitur secretũ
misse celebrans representat ea que olim põ¬
siderandum est. quod templum̃ dei olim diui¬
sum erat in duas partes. uelo interposito. Pai¬
orem autem partem illi uorabant sancta. In¬
teriorem uero saucta santoꝵ. Quiaquid er¬
go in officio musse agitur. aute secretu: qiͣ
mede priore est. Quod autem in secreto agi¬
tur uitra saucta sanstoꝵ. Erat igitur intͣ
sancta santboꝵ ut canones testantur ara
iucenisi. ⁊ archa testamenti. ⁊ tabula super
archam. ⁊ supra tabulam: duo cherubin głe
nuituo uultu sese respicientia. hũic iuntrabat
solus pontifex semel in annõ. hñs nomi¬

Expanded text:
Ecclesia consuevit propter reverentiam tantum Ecclesia consuevit propter reverentiam tantum mysterium secreto agere. Secretum etiam dicitur, quia humana ratio nequaquam plenarie tantum mysterium capere potest. Ad quod significandum merito secreta voce celebratur. De hoc tanto et tam secreto officio summam breviter tangamus. Sacerdos igitur Secretum missae celebrans repraesentat ea quae olim ponsiderandum est quod templum Dei olim divisum erat in duas partes, velo interposito; priorem autem partem illi vocabant sancta, interiora vero sancta sanctorum. Quidquid ergo in officio missae agitur ante Secretum, quasi in aede priore est. Quod autem in Secreto agitur, intra sancta sanctorum. Erat igitur intra sancta sanctorum, ut canones testantur, ara incensi et arca testamenti, et tabula supra arcam, et supra tabulam duo cherubim gloriae mutuo vultu sese respicientia. Hunc intrabat solus pontifex semel in anno, habens nomi
Abbreviated transcription (Latin):
percipiendis donis hymnum cantat angeli¬
cim quem celestis mulicia clamare ñ cessat.
In quo ut in libro ysaie reperitur chorus tͥ¬
plicat santtus propter peuionas̾ tͥnitatẽ
cum dicit. Pleni sunt celi ⁊ t̾. gloria tua. Debene¬
nos toiumphare facit. Chorus iterat. osanna ĩ
gocel ut saluemur corpore ⁊ anima int̾ ange¬
los. ꝑP ost heo sacerdos secreti inapit hxo
a quib dam missa nocatur. quia in primitina
ecolesia cathecumini solẽbant interẽẽ celebra¬
tione misse usq ad consecrationem ⁊ tunc cla¬
mabat diaconus dicens. Cathecumini exeant
foras ⁊ quia tunc mittẽbanturꝰ foras ħ myste¬
rium missa uocabatur. Secretum autem ideo
appellabatur quia secreta uoce ꝑagitur. Inpͥ¬
mitina autem ecclesia alta uoce proferebat᷑.
doneo pastores corde tenus ex cotidiano usu uer¬
ba retinentes: in campis eadem cantabant. S
ipsi diuina ibiden iunditta peraissi sunti uñ

Expanded text:
percipientis donis hymnum cantat angelipercipientis donis hymnum cantat angelicum, quem coelestis militia clamare non cessat. In quo, ut in libro Isaiae reperitur , chorus triplicat Sanctus propter personarum Trinitatem, cum dicit: Pleni sunt coeli et terra gloria tua. De benenos triumphare facit. Chorus iterat Hosanna in excelsis, ut salvemur corpore et anima inter angelos. Post haec sacerdos Secretum incipit. Hoc a quibusdam missa vocatur quia in primitiva Ecclesia catechumeni solebant interesse celebrationi missae usque ad consecrationem, et tunc clamabat diaconus dicens: Catechumeni exeant foras. Et quia tunc mittebantur foras, hoc mysterium missa vocabatur. Secretum autem ideo appellabatur quia secreta voce peragitur. In primitiva autem Ecclesia alta voce proferebatur, donec pastores memoriter ex quotidiano usu verba retinentes, in camnis eadem cantabant. Sed ipsi divina vindicta ibidem percussi sunt. Unde
Abbreviated transcription (Latin):
huiut modi. Post ħ sacerdos secreto orans.
lignificat secretas preces xp̃i dicentes. Pater
si fieri potest: transferat anie calyx iste. Post
preces: sacerdos salutat populum sublimi
uoce ⁊̃ monet sursum hr̃e corda et graciasa¬
gere patoi per xp̃m. ⁊ agendas esse asser̃ ꝓ
ipsum sub quo trerut omnis potestas. Tan¬
dem sacrat dona sacranda. ⁊ota singula.
hec omina xp̃o egit. post preces: Uenit ad disci¬
pulos diceus. uigilate ⁊ orate. Deinde dicit.
Dormite iam ⁊ requiescite. Post heo oblatus ẽ
dum iissit ugilare. salutauit. quia salus
adest iugilantib. Dum dyxat: orate monuit
que sursum sunt dum uocat ad reqͥem dicens.
dormite monet gracias agere. Qui enim re¬
quiescit ã malo gratus deo efficitur quod est
grates ei agere. Et ut digne deo grates reddã
orant. atq concelebrant ⁊ tremunt ⁊ quos
tanto misterio misse certum est addesse u una
uinguntur supernis. ⁊ homo deo sociature
De huic statim chorus grates de p̾ceptis. ⁊ de

Expanded text:
hujusmodi. Post hoc sacerdos secreto orans significat secretas preces Christi dicentis: Pater, si fieri potest, transeat a me calix iste . Post preces sacerdos salutat populum sublimi voce, et monet sursum habere corda et gratias agere Patri per Christum, et agendas asserit esse per ipsum sub quo tremit omnis potestas. Tandem sacrat dona sacranda. Nota singula. Haec omnia Christus egit. Post preces venit ad discipulos dicens: Vigilate et orate . Deinde dicit: Dormite jam et requiescite . Post haec oblatus est. Dum jussit vigilare, salutavit, quia salus adest vigilantibus. Dum dixit: Orate, monuit quae sursum sunt. Dum vocat ad requiem dicens: Dormite, monet gratias agere. Qui enim requiescit a malo, gratus Deo efficitur; quod est gratias ei agere. Et ut digne Deo gratiae reddanorant atque concelebrant, et tremunt, et quos tanto mysterio missae certum est adesse, ubi ima adjunguntur supernis et homo Deo sociatur. Dehinc statim chorus gratus de perceptis et de
Abbreviated transcription (Latin):
tantum signa sunt: sed non ymago. Licet enĩ
per ĩmensitatem creature inuestigaretur pa¬
tentia dei non tamen ĩmensitas est potentia
uel pulcħritudo sapientia uel utilitas benigni¬
tas. Que uero in anima sunt etiam ẏmago
sunt quia sicut in mente est potentia it a ĩ dõ
potentia est: sed ninus incomꝑabiliter cuius
in mente potentia: ymago. Item sapientia nel
gaudium in mente ymago sapientie uelgau¬
dii que in deo sunt. sed ħ u̾iꝰ in deo. Que enĩ ĩ
deo in u̾itatem sunt. ħ i ymagine ꝯꝑent.
Nec tamen pertestimonium create uuu

Expanded text:
tantum signa sunt, sed non imago. Licet enim tantum signa sunt, sed non imago. Licet enim per immensitatem creaturae investigaretur potentia Dei, non tamen immensitas est potentia, vel pulchritudo sapientia, vel utilitas benignitas. Quae vero in anima sunt etiam imago sunt, quia sicut in mente est potentia, ita in Deo potentia est, sed nimis incomparabilter, cujus in mente est potentia imago. Item sapientia vel gaudium in mente, imago est sapientiae vel gaudii quae in Deo sunt, sed haec verius in Deo. Quae enim in Deo in veritate sunt, hic in imagine comparent. Nec tantum per testimonium cre
Abbreviated transcription (Latin):
lectus. Seguitur gandium. In deo simul quia
ab eterno. Sit racio ꝑ se niuenit deum ẽẽ. ⁊
unum esse ⁊ trinum esse. Sed quia debili est:
non inuenitur. icrirco consulurt creaturam
utrum aliquod uestigium trinitatis ĩ ea reꝑ¬
periret. ⁊ non per eam cognouit qd inse sẽ¬
tiebat. Per transitum enim rerum ꝯgnoũ
deum esse quia qui transit ab alio ht̃ iitiũ.
Per statum rerum intellexit unum esse qd̃
ordinati res sibi prouenit ut summa in fi¬
mis. ⁊ p postremus concordent. Itaq ꝑ mu
oam uoncordiam non dubitat unum esse ar¬
tificium. Trinum quoq cognouit quia per
ium̃sitatem rerum diuinam inuestigauit.
potentiam. Per pulchritudinem᷑ sapiẽciam
per utilitatem benigntatem. Sed licet od¬
testantur idem ratio ⁊ creatura hoo int̾est
quod tria que in mente reꝑiuntur.tantũ
sigua sunt ⁊ ymago. triitatis que sn deo.
Tuia uero que foris in creaturis conspiaunturr

Expanded text:
lectus; sequitur gaudium. In Deo simul, quia lectus; sequitur gaudium. In Deo simul, quia ab aeterno. Sic ratio per se invenit nit Deum esse et unum esse et trinum esse. Sed quia debilis est nisi juvetur, idcirco consuluit creaturam utrum aliquod vestigium Trinitatis in ea reperiret: et ideo per eam cognovit quod in se sentiebat. Per transitum enim rerum cognovit Deum esse, quia qui transit ab alio habet initium. Per statum rerum intellexit unum esse, quia ordinatae res sibi proveniunt, ut summa infimis et prima postremis concordent. Itaque per unicam concordiam non dubitat unum esse artificem. Trinum quoque cognovit, quia per immensitatem rerum divinam investigavit potentiam; per pulchritudinem, sapientiam; per utilitatem, benignitatem. Sed licet contestentur idem ratio et creatura, hoc tamen interest quod tria quae in mente reperiuntur, tantum signa sunt et imago Trinitatis, quae in Deo est. Tria vero quae foris in creaturis conspiciuntur,
Abbreviated transcription (Latin):
essentia. sed seciidum propretates differunt.
Trra quoq ad se m̃uicem referuntur neo tam̃
sunt accidentia sed substancialiter in anima. ⁊
unum in essentia. quia una uita una mens. uua
essentia ⁊ quicquid ad se ipsa singula dñr.etiã
simul non specialiter sed singulariter dñr.¶⁊
inseꝑabilia. ⁊ equalia sibi siit. quia ⁊ singulis
capiuntur omnia ⁊ tota. Ex hoo enim sensu
ħ tria unum dñr. quia secundum ang̃m. sũb¬
stantialiter exstent in anima᷑ non tanqmͣ ĩ
subiecto ut color in corpore quia ⁊ si relatiue
dm̃r singula. tamen substantusliter sunt ĩ sua
subũ. Mens se cognoscens. notitiam tanquam
prolem gingnit. Tercius est amor qui ab ipsis
procedens utriusq complexio est. Anima autẽ
ex hoc quod repperit in se. iuestigigat supra
se⁊ inuenit in deo potentiam. sapientiam. gau¬
diumn: sed differenter. In auima enim sic sunt
quod tempore mens precedit. ex qua est ĩtel¬

Expanded text:
essentia, scilicet secundum proprietates differunt. essentia, scilicet secundum proprietates differunt. Tria quoque ad se invicem referuntur, nec tamen sunt accidentia, scilicet substantialiter in anima, et unum in essentia, quia una vita, una mens, una essentia et quidquid ad seipsa singula dicuntur, etiam simul non pluraliter, sed singulariter dicuntur, et inseparabilia et aequalia sibi sunt, quia a singulis capiuntur omnia et tota. Ex hoc enim sensu haec tria unum dicuntur, quia, secundum Augustinum, substantialiter existunt in anima, non tanquam in subjecto, ut color in corpore, quia etsi relative dicuntur singula, tamen substantialiter sunt in sua substantia. Mens se cognoscens, notitiam tanquam prolem gignit. Tertius est amor, qui ab ipsis procedens utriusque complexio est. Anima autem ex hoc quod reperit in se, investigat supra se et invenit in Deo potentiam, sapientiam, gaudium, sed differenter. In anima enim sic sunt, quod tempore mens praecedit, ex qua est intel
Abbreviated transcription (Latin):
smperfecta uel pluralitas superflua esset. pro¬
bat unum esse. non unum collectione. uł com¬
positione aut similitudine sed essentia quia
caret partib ⁊ idẽtitate quia non uariatuit
⁊ ideo uere ⁊ sumimne imus est essentialr̃. Apõ
autem carnis uere sednon sumine unus est es¬
sentialiter: non inuariabiliter ut deus. Nuc
qualiter anima rõnalis deprehend̾ deuni eẽ. in
dam in omni redemonstrat ut facilus per tͥni¬
tates creaturarum: ad tomitatem creatoris ascẽ¬
dat. Sed quia hoc longum est recreamus ad exi¬
mium simulachrum .i. ad mentem que ẽ yma¬
go dei. ut sicut per illam deum esse ⁊ unum esse
cognouimus ita per eand̾ triuim esse intelliga¬
nius Anima igitur in se reꝑit ꝙͣdam trinitatẽ
.s. memoriam intelligentiam delectationem
uel gaudium. aut si dicamus naturalem u̾i
intelligendique mens appellaturꝰ ex qͣ nasatur
noticia. ⁊ ex his ꝓced̾ amor. ħ tria idem sunt ĩ

Expanded text:
imperfecta, vel pluralitas superflua esset, proimperfecta, vel pluralitas superflua esset, probat unum esse, non unum collectione vel compositione aut similitudine, sed essentia, quia caret partibus, et identitate, quia non variatur, et ideo vere et summe unus est essentialiter. Spiritus autem creatus vere, sed non summe, unus est essentialiter, non invariabiliter ut Deus. Nunc autem qualiter anima rationalis deprehendit Deum esse tri trinitatem quamdam in omni re demonstrat, ut facilius per trinitates creaturarum ad trinitatem Creatoris ascendat. Sed quia hoc longum est, recurramus ad eximium simulacrum, id est ad mentem quae est imago Dei, et sicut per illam Deum esse et unum esse cognovimus, ita per eamdem trinum esse intelligamus. Anima igitur in se reperit quamdam trinitatem, scilicet memoriam, intelligentiam, delectationem vel gaudium, aut si dicamus naturalem vim intelligendi quae mens appellatur, ex qua nascitur notitia, et ex his procedit amor. Haec tria idem sunt in
Abbreviated transcription (Latin):
ueritate ipsa uinante incipiamus a monte u̾¬
loso ⁊ condenso qui nocib significatur cum dr̃.
deus est unus uel trinus est nec sole uoces hano
lgnificat᷑ trmitatem sed res quoq ut quaudo
alraham in figura summe truutatis tres ange¬
ios ind̃. ⁊ unum adorauit. In baptismo quoq xͥ.
⁊ transfiguratione ostensa est touutas cuius
ymaginem amina quodammodo representat.
cui deus se manfestauit per naturam ⁊ gr̃am
cilm .i. per inspirationem untus unuat rõnẽ.
Per doctomam foris creaturam. Nos .iiii. mͦs
apostolus breuiter comprehendit dicens. Quod
notum est dei: manifestum est in illis. Nunc
autem uideamus quantum racio per se ualuit.
Racio inuenit deum esse. ⁊ unum eẽ ⁊ tͥnum.
Considerans enim se non fuisse: intelligit se
esse ab alio. quan non in infinitum procedat ꝓ¬
bat nũquam cepisse. ⁊ sic cognosc̃ deum cẽ. Itẽ
considecans qd̃ si plures essent uel singilaritus

Expanded text:
veritate ipsa juvante incipiamus, a monte umveritate ipsa juvante incipiamus, a monte umbroso et condenso, qui vocibus significatur cum dicitur: Deus est unus vel trinus. Nec solae voces hanc significant Trinitatem, sed res quoque, ut quando Abraham in figura summae Trinitatis tres angelos vidit et unum adoravit. In baptismo quoque Christi et transfiguratione ostensa est Trinitas cujus imaginem anima quodam modo repraesentat; cui Deus se manifestavit per naturam et gratiam. m. Per inspirationem intus juvat rationem, per doctrinam foris creaturam. Hos quatuor modos Apostolus breviter comprehendit dicens: Quod notum est Dei, manifestum est in illis . Nunc autem videmus quantum ratio per se valuit. Ratio invenit Deum esse, et unum esse et trinum. Considerans enim non semper se fuisse, intelligit se esse ab alio; quod ne in infinitum procedat, probat id nunquam coepisse, et sic cognoscit Deum esse. Item considerans quod si plures essent, vel singularitas
Abbreviated transcription (Latin):
frequenter aliter. ⁊ improprie acapiantur. Uir¬
tutib igitur non fruimur᷑ sed utimur. Licet
enim ipse sit amande ⁊ petende tamen non
propter se tautum s propter solum deum fina¬
liter quo ħ fruuntur saircti in sꝑe ⁊ aliquando
in re qura iam quodam modo hñt quo plene
⁊ per fecte fouentur in futuro. Utendum est uir¬
tutib ergo ⁊ ꝑeas fruendum summa trunta
te .i. summo ⁊ incõmutabili bono. Idem de bona
uoluntate dicimus. Uñ ang̃r Uoluntas est ꝑ qmͣ
t̾bumur. Per uirtutes ergo fruimur non eis nisi
forte aliqua uirtus sit deus. ut caritas. utitur
autem deus nobis. non ut nos aliis reb. Misere¬
tur enim nobis non ad suam utilitatem. nos
uero nuiseremur aliis. ad nr̃am utilitatem. Cũ
uero ut dictum est omnis materia sacre script᷑e
aut res sit. aut signum quia de ꝯcultis intẽdimꝰ
de re interiori predicamus. Et primum de illa
que ueritas dicitur. nec a qualibet sed a sũma

Expanded text:
frequenter aliter et improprie accipiantur. Virfrequenter aliter et improprie accipiantur. Virtutibus igitur non fruimur sed utimur, licet enim ipsae sint amandae et petendae, tamen non propter se tantum, sed propter solum Deum finaliter; quo hic fruuntur sancti in spe, et aliquando in re, quia jam quodammodo habent quo plene et perfecte fruentur in futuro. Utendum est virtutibus ergo et per eas fruendum summa Trinitate, id est summo et incommutabili bono. Idem de bona voluntate dicimus. Unde Augustinus: Voluntas est per quam fruimur. Per virtutes ergo fruimur, non eis; nisi forte aliqua virtus sit Deus, ut charitas. Utitur autem Deus nobis, non ut nos aliis rebus. Miseretur enim nobis, non ad suam utilitatem; nos vero miseremur aliis ad nostram utilitatem. Cum vero, ut dictum est, omnis materia sacrae Scripturae aut res sit aut signum, quia de ocultis intendimus, de re interiori prius dicamus. Et primum de illa quae Veritas dicitur, nec a qualibet sed a summa
Abbreviated transcription (Latin):
ueritatus. ⁊ in signum uirtutis. Cum erum au¬
ris interior obsurdũat foris locutus est homi¬
ni deus per signa. Signum autem ueritatis.
isliuid in comꝑatione ut cum res tropologice
tutis moralitas docetur Res ergo interior
ueritas uel uirtus dicitur: Res exterior sig¬
num ut in sacramento uerbi incarnati duo
iuueniuntiu humanitas et diuinitas. Et
corpus domini ⁊ goacia quam soli boni ꝑcipiũt.
Idem autem res ⁊ signum: Hic inueni̾tur
Omnis ergo materia diume pagine. ant
res aut signum est Res hic dñi que non hũt
significare. Signa: que habent. Quoꝵ quẽdam
iustificant: quedam non. Item rerum alie sunt
quib fruendum est ut sumnum bonum. Alie
quib utendum est quib adiuuanur. Alie que fru¬
untur. ⁊ utuntur. ut homines ⁊ angeli frui aũt
est amare aliquid propter ipsum: ut in eo fuẽ
ponas. Uiti estr᷑ quod in usum uen̾it referre ad ha¬
bendum id quod fouendum est. licet frui uti:

Expanded text:
veritatis, et in signum virtutis. Cum enim auveritatis, et in signum virtutis. Cum enim auris interior obsurduerat, foris locutus est homini Deus per signa. Signum autem veritatis aliud in operatione, ut cum res tropologice tutis moralitas docetur. Res ergo interior veritas vel virtus dicitur, res exterior signum. Ut in sacramento Verbi incarnati duo inveniuntur, humanitas et divinitas: et corpus Domini et gratia quam soli boni percipiunt. Itidem autem res et signum hic invenitur. Omnis ergo materia divinae paginae aut res aut signum est. Res hic dicuntur quae non habent significare signa quae habent. Quorum quaedam justificant, quaedam non. Item rerum aliae sunt quibus fruendum est, ut summum bonum; aliae quibus utendum, quibus adjuvamur; aliae quibus fruuntur et utuntur ut homines et angeli. Frui autem est amare aliquid propter ipsum, ut in eo finem ponas. Uti est quod in usum venerit referre ad habendum id quod fruendum est, licet frui et uti
Abbreviated transcription (Latin):
subdiuiditur in mathematicam. Phĩcami. Theo¬
logiam. Mathematioa: de uisibilib formis rerũ
uisibilium agit. Phĩca: de inuisibilib naturis
rerum uisibilium. Theorica: de inuisibilib essen¬
tiis. ⁊ eaꝵedem naturis. Sic ergo partes uiuam᷑
in diuna pagina nͥ uocum significationem at¬
tendimus propter litteralem sensum ⁊ rerum
significationem desideramus ut capiamus
misticum intellectum ut per formam uisi¬
bilem nisi uuat mathematica: aut secund̾̃
naturam inuisibilem il ph̃ica. ⁊ theologia
seruiunt. De Materia diuine scripti. C ix.
st materia diuine scripture specusl ter
opus restaurationis .i. incarato ubi cũ
omnib sacramentis suis sicut opus ciuonis
materia est phĩcorum gentilium sed disr̾unt
quia ħ in sex dieb.⁊ illud in sex perficitur eta¬
tib. Dunditur autem ħ materia inrẽ int̾io¬
rem. ⁊ speciem exteriorem. Res uit̾ior in uerita¬
tem ⁊ uirtutem. Exterior spenes in signum

Expanded text:
subdividitur in mathematicam, physicam, theosubdividitur in mathematicam, physicam, theologiam. Mathematica de invisibilibus formis rerum visibilium agit, physica de invisibilibus naturis rerum visibilium, theologia de invisibilibus essentiis et earumdem naturis. Sic ergo per artes juvamur in divina pagina ubi vocum significationem attendimus propter litteralem sensum, et rerum significationem consideramus ut capiamus mysticum intellectum per formam visibilem ubi juvat mathematica, aut secundum naturam invisibilem ubi physica et theologia serviunt. CAP. IX. De materia divinae Scripturae. Est autem materia divinae Scripturae specialiter opus restaurationis, id est incarnatio Verbi cum omnibus sacramentis suis, sicut opus creationis materia est physicorum gentilium; sed differunt, quia hoc in sex diebus, et illud in sex perficitur aetatibus. Dividitur autem haec materia in rem interiorem et speciem exteriorem. Res interior in veritatem et virtutem; exterior species in signum