comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
diligenter ostendi. In isto ergo libro ⁊ hoc ꝙ
dc̃m est. ego autem carualis sum: ⁊ deinde ceta
usq ad eum locum ubi dicit miser ego homo
ad huc sub lege nondum sub gr̃a constitutũ.
lenefac̾ẽ uolentem. s uinctũ concupiscẽcia
carnis malefacientem. a cuius concupĩe do¬
tasincordib nr̃is uincit carnis concupiscen¬
cias. nec consentiamus eis ad male faciendũ:
s potius bona faciamus. Unde quidan iã euer¬
titur beress pelagiana que uult non ex deo
nob̾ s ex nobis esse caritatem qua bene ac pie
uiuimus. S in illis libris quos adu̾sus eos
tuti melius intelligi uerba ista monstraumꝰ
pp̃ corpus carnis quod spũale nondum est:
erit autem in resurrectione mortuoꝵ. et
pp̃ ip̃am carnis concupĩam cũ quaita con¬
fligunt scĩ nonei consentientes ad malum
ũ tñ eius motib quib repugnantib resis¬
tunt non careant in hac uita. Non eos aut̃

Expanded text:
diligenter ostendi. In isto ergo libro et hoc quod diligenter ostendi. In isto ergo libro et hoc quod dictum est, Ego autem carnalis sum; et deinde caetera usque ad eum locum, ubi dicit, Miser ego homo, adhuc sub lege, nondum sub gratia constitutum, bene facere uolentem, sed uictum concupiscentia carnis male facientem. a cuius concupiscentiae dotas in cordibus nostris uincit carnis concupiscentias, ne consentiamus eis ad male faciendum, sed potius bona faciamus. unde quidem iam euertitur heresis Pelagiana, quae uult non ex deo nobis, sed ex nobis esse caritatem, qua bene ac pie uiuimus. sed in illis libris, quos aduersus eos tuti melius intellegi uerba ista monstrauimus propter corpus carnis, quod spiritale nondum est, erit autem in resurrectione mortuorum, et propter ipsam carnis concupiscentiam, cum qua ita confligunt sancti non ei consentientes ad malum, ut tamen eis motibus, quibus repugnantibus resistunt, non careant in hac uita. non eos autem
Abbreviated transcription (Latin):
um pb̃r adhuc essem contigit ut ap̃¬
kartaginem int̾ nos qui simł eramus
ad tomanos apłi epła legeretur. et quedan
interrogata a fr̃ib quibdam cum sicut po¬
t̾am responderem. uoluerunt scribi potius
que dicebam qͣm sine litc̃is fundi. ubi cũ eis
obtemꝑarem lib̾ unus accessit suꝑioribus
opusculis meis. In quo libro ꝙ autem ait
inqͣm scimus qr lex sp̃alis est. ego autem car¬
nalis sum satis ostendit non posse impleri le¬
gem uisi a spũalib quales facit gr̃a der qd̾
utiq non ex ꝑsona accipi apłi uolui qui iã
spũał erat: s hominis sub lege poĩti nõdũ
sub gr̃a. Sic enĩ prius hec uerba sapiebam
que postea lectis quibrdam diuinoꝵ tracta¬
corib eloquioꝵ quoꝵ me moueret̾ auctori¬
tas. consid̾am diligentius ⁊ indi etiam de ipõ
apło posse intelligi qd̾ ait. scimus q̃m lex spãł
est ego autem carnał sum: qd̾ in eis libris quoᷤ
contra pelagianos nuꝑ scripsi qͣnͣtum potui

Expanded text:
r adhuc essem, contigit, ut Carthagine inter nos, qui simul eramus, ad Romanos apostoli epistula legeretur, et quaedam interrogatus a fratribus quibusdam cum sicut poteram responderem, uoluerunt scribi potius, quae dicebam, quam sine litteris fundi. ubi cum eis obtemperarem, liber unus accessit superioribus opusculis meis. In quo libro: quod autem ait, inquam, scimus, quia lex spiritalis est; ego autem carnalis sum, satis ostendit non posse inpleri legem nisi ab spiritalibus, quales facit gratia dei. quod utique non ex persona apostoli accipi uolui, qui iam spiritalis erat, sed hominis sub lege positi, nondum sub gratia. sic enim prius haec uerba sapiebam, quae postea lectis quibusdam diuinorum tractatoribus eloquiorum, quorum me moueret auctoritas, consideraui diligentius et uidi etiam de ipso apostolo posse intellegi, quod ait: scimus, quia lex spiritalis est; ego autem carnalis sum, quod in eis libris, quos contra Pe
Abbreviated transcription (Latin):
Ac perb̃ qd̃ ⁊̃ postea dixi. quia neq uellepos¬
sumus nͥ uocemur et cum post uocatõnem
uolu̾imis non suffic̃ uoluntas nr̃a ⁊ cursus
nr insideus ⁊ iures currentib prebeat et per¬
ducat quo uocat. ⁊ c deuide subuupei. mãifestũ¬
est ergo iuolentis neq currentis. s misentis
dei esse qiod bene oꝑamur oĩo uerissimũ est.
S parũce ip̃a uocatõne disserui quefit scd̾m
talis es s tm̃ electoꝵ. Itaq qd̃ paulo post dixi
sicut enm in hiis quos elegit deus. non oꝑa s
fides ichoat nu̾tum ut per munus dei bene o¬
pentr. sic in hiis quos dampnat infidelitas ⁊
impetas inchoat pene m̾itum uͥ per ip̃am penã
⁊̃ ule oꝑentur uerissime dixi. s fidei m̾̃tum
⁊̃qm̃ ẽẽ donum dei nec putaui querendũ esse
nc dixi. ꝙ alio loco cuius .ni miseret᷑ inꝙͣ fac̃
ti. Qrod quidem uerum÷ s adhuc q̃rend̾ erat
non ait qr fideł eram. fideli ergo datur quidem:
s data ÷ eciam ut ess fidelis. Rectissime itaq alio

Expanded text:
 etiam postea dixi: quia neque uelle possumus, nisi uocemur, et cum post uocationem uoluerimus, non sufficit uoluntas nostra et cursus noster, nisi deus et uires currentibus praebeat et perducat, quo uocat, ac deinde subiunxi: manifestuest ergo non uolentis neque currentis, sed miserentis dei esse, quod bene operamur, omnino uerissimum est. sed parum de ipsa uocatione disserui, quae fit secundum talis est, sed tantum electorum. Itaque quod paulo post dixi: Sicut enim in iis quos eligit Deus, non opera, sed fides inchoat meritum, ut per munus Dei bene operentur; sic in iis quos damnat, infidelitas et impietas inchoat poenae meritum, ut per ipsam poenam etiam male operentur; verissime dixi, sed fidei meritumm esse donum dei nec putaui quaerendum esse nec dixi. Et alio loco: cuius enim miseretur, inquam, facit ti. quod quidem uerum est, sed adhuc quaerendum erat, non ait: quia fidelis eram. fideli ergo datur quidem, sed data est etiam, ut esset fidelis. rectissime itaque alio
Abbreviated transcription (Latin):
celebramus iugiter ꝑ misterium. ꝙ semelo
offerebatur in precium. Nam ubi u̾itas uenit:
figura cessauit. ⁊ signũ est sublatum de me¬
dio cum iam ñ erat res aliqua que futura sig¬
nificaretur s que presens ꝑciperetur. Mansit
tñ figura donec fuit in ueritate complecum.
quod in similitudine prius erat exhibitum.
timũ testatoris mandatum: artius memorie:
om̃darent. Unde nouissimũ condens heredib
testamentũ. uos inquit estis qui ꝑmansistiͤ
mecum in temptationib meis. M ego dispo¬
no uob̾ regnũ sicut pater mͥ disposuit. ũ eda

Expanded text:
iter per mysterium, quod semel offerebatur in pretium. Nam ubi veritas venit, figura cessavit, et signum est sublatum de medio, cum jam non erat res aliqua quae futura significaretur, sed quae praesens perciperetur; mansit tamen figura, donec fuit in veritate completum, quod in similitudine prius erat exhibitum. timum testatoris mandatum arctius memoriae commendarent. Unde novissimum condens haeredibus testamentum: Vos, inquit, estis qui mecum permansistis in tentationibus meis, et ego dispono vobis regnum, sicut Pater meus mihi disposuit, ut
Abbreviated transcription (Latin):
ccipiens et hunc preclarũ calicẽ. Locis.¬
continens methonomice ponit᷑ ꝓ cõtẽco
Nam unus ⁊ idem ⁊ tunc ⁊ nunc ⁊ hic ⁊ aliͥ
sacrificatur ab om̃ib. totus est in celo. et
totus in altari simul ⁊ sedec ad dexterã prĩs.
⁊ manet sub spẽ sacram̃ti. Miraris qd̾ uerbũ
dei iuxta sacram̃ti ueritatem totũ simul in
diu̾sis locis existat. et non miraris ꝙ u̾bum
hominis iuxta uocis naturam totum simul¬
est in aurib diu̾sorũ. Quid queris naturã
in xp̃i corpore cũ pret̃ naturam sit ipẽ natus
de iuirgine: Sic ergo xp̃c in diu̾sis locis est
unus. sicut in singłis partib est totus. Qd̃
autem uinũ in calice ꝯsecrauit pat ex eo
quod ipẽ subiuuxit. Non bibam a modo

Expanded text:
ccipiens et hunc praeclarum calicem. --Continens metonomice, ponitur pro contento. Nam et unus et idem et tunc et nunc et hic et alibi sacrificatur ab omnibus, totus in coelo, et totus in altari, simul et sedet ad dextram Patris et manet sub specie sacramenti. Miraris quod verbum Dei juxta sacramenti virtutem totum simul in diversis locis existit. Et non miraris quod verbum hominis juxta vocis naturam totum est simul in auribus diversorum. Quid quaeris naturam in Christi corpore, cum praeter naturam sit ipse natus de Virgine? Sic ergo Christus in diversis locis est unus, sicut in diversis partibus totus. Quod autem vinum in calice consecraverit, patet ex eo quod ipse subjunxit: Non bibam amodo d
Abbreviated transcription (Latin):
Patet ergo cum prim̃ acreperunt apłi eucha¬
ristiam: non eos accepisse ieninos. Non ideo
tamen calũpniandum ẽ eccłie quod a ieiu¬
nis sꝑ accipitur. Placuit .n. spiũ scõ ut in ho¬
norem tanti sacram̃ti prius in os xp̃iani do¬
minicum corpus intraret. sicut ubiq mos
iste seruatur. Non .n. qr post cibos dñs dedit
ideo pransi uel cenati debent illud acciꝑe. ꝙͣ¬
admodũ illi faciebant quos arguit apłs di¬
cens. Cõuenientib uob̃ in unũ: iam non est
dominicam cenam manducare. Unusquisz
enim cenam suam presumit ad manducand̾.
& alius quidem esurit ⁊alius ebrius ẽ. Salua
didit eucharistiam. Quo autem ordine deĩ¬
ceps sumeretur: disponendũ apłis resu̾auit.

Expanded text:
Patet ergo cum primam acceperunt apostoli eucharistiam, non eos accepisse jejunos. Non ideo tamen est calumniandum Ecclesiae, quod a jejunis semper accipitur. Placuit enim Spiritui sancto, ut in honorem tanti sacramenti prius in os Christiani Dominicum corpus intraret, sicut ubique mos iste servatur. Non enim quia post cibos Dominus dedit, ideo pransi vel coenati debent illud accipere, quemadmodum illi faciebant, quos arguit Apostolus, dicens: Convenientibus vobis in unum jam non est Dominicam coenam manducare, unusquisque suam coenam praesumit ad manducandum, et alius quidem esurit, alius ebrius est I Cor.didit eucharistiam, quo autem deinde ordine sumeretur, disponendum apostolis reservavit.
Abbreviated transcription (Latin):
ep̃c sũ legem tẏpicum pascha cũ apłis celebͣ¬
uit. De quo cũ dixisset. desiderio desideraui n
uetĩ pasche finem imponens. noui pasche sub¬
stitueret sacramentum. Accipiens .n. panem
bñdixit ac fregit. dedicq discipłis suis dicens.
Accipite ⁊ comedite. hoc est .n. corpus meum.
quod ꝓ uobis tradetur. Similiter ⁊ca. ꝑ .c.d.

Expanded text:
ecundum legis typum pascha cum apostolis celebravit, de quo cum dixisset: Desiderio desideravi hoveteri paschae imponens finem, novum Paschae substitueret sacramentum. Accipiens enim panem, benedixit ac fregit, deditque discipulis suis, dicens: Accipite, et comedite, hoc est corpus meum, quod pro vobis tradetur. Similiter, et de calice
Abbreviated transcription (Latin):
maneries. ornamenta. instrumenta ⁊ elem̃ta.
Hec omĩa diuinis sunt plena misteriis. ac
singła celesti dulcedine redundantia. si tam̃
diligentem habeant inspectorem. qui norit sug¬
g̾e mel de petra. oleũq de saxo durissimo. Qͥs¬

Expanded text:
et ornamenta, instrumenta et elementa. Haec omnia divinis sunt plena mysteriis, ac singula coelesti dulcedine redundantia: si tamen diligentem habeant inspectorem, qui norit sugere mel de petra, oleumque de saxo durissimo
Abbreviated transcription (Latin):
commodans. & tũ pro ista mutatione nõ est
credendus deuis mutabil. s potũis inde admi¬
rabił predicandꝰ ẽ. qr manens ĩnꝯnuitabilis
quid cuiq ut diximus tempori commodum
fuit magna cum distributõne concessit. Sub
ueti testõ minoris culpe erant pectata. qr in eo
non ip̃a ueritas s umbra ueritatis aderat uã
in testõ nouo p̃ceptis altiorib manifeste fca
quedam que in illo populo umbra ueritatis
deseruierant. Deserenda nob̾ precipiunt᷑. illuc
enĩ fornicatio. Xretributio iniucie ꝑmissast̾
nec nocebu̾nt In destõ autem nouo graui.
animadu̾sione dampnantur si admittãt᷑¬
De symbolo et ora

Expanded text:
commodans. Et tamen pro ista mutatione non est credendus Deus mutabilis, sed potius inde admirabilis praedicandus est, quia manens incommutabilis, quid cuique ut diximus tempori commodum fuit, magna cum distributione concessit. 3. Sub Veteri Testamento minoris culpae erant peccata, quia in eo non ipsa veritas, sed umbra veritatis aderat. Nam in Testamento Novo praeceptis altioribus manifesta facta quaedam, quae in illo populo umbrae veritatis deservierant, deserenda nobis praecipiuntur. Illic enim fornicatio et retributio injuriae permissa sunt, nec nocebant; in Testamento autem Novo gravi animadversione damnantur, si admittantDe symbolo et ora
Abbreviated transcription (Latin):
uetus pro eo quod aliud in tempore prisco
aliud agatur in nouo. non intelligentes qd̾
deus quid cuiq congruerit tempori magna
quadam distributione concesserit sicut in
alteram prebere ꝑcucienti iaxillam. S illa
ꝓ tempore fragili ppło. ista uero perfecto. ut
tamen pro tempore. Sua queq conueniẽtia

Expanded text:
um, pro eo quod aliud in tempore prisco, aliud agatur in novo. Non intelligentes quod Deus quid cuique congruerit tempori magna quadam distributione concesserit: sicut in alternam praebere percutienti maxillam . 2. Sed illa pro tempore fragili populo, ista vero perfecto, utrique tamen pro tempore sua quaeque convenientia
Abbreviated transcription (Latin):
ubito cum nõ suspicatur infortunium
accidit. calamitas irruit morbus inua¬
dit. mors intercipit. quam nullus euadit. Er¬
go ne glorieris in crastino. Ignoras .n. quid
pariat suꝑuentura dies. nescit homo finem
suũ. S sicut pisces capiuntur hamo. ⁊ sicut
aues comp̃hendiuitur laq̃o: sic capiuntur hoĩes

Expanded text:
ubito, cum non suspicatur, infortunium accidit, calamitas irruit, morbus invadit, mors intercipit, quam nullus evadit. Ergo, «ne glorieris in crastinum: ignoras enim quid superventura pariat dies». «Nescit homo finem suum, sed sicut pisces capiuntur hamo, et sicut aves comprehenduntur laqueo, sic capiuntur h
Abbreviated transcription (Latin):
titulus annotatõnes in iob utrũ meus
halendus sit. an potius eoꝵ qui eas sicut po¬
cuerunt uel uoluerunt redeger̃ in unũ corpꝰ
descriptas de frontib codicis. non facile dixe¬
rim. Suaues .n. paucissimis intlłigentib sũt.
qui tñ necesse ÷ offendãt᷑ multa non intłłigẽ¬
tes. qr nec ip̃a uerba que exponũtꝰ᷑ ita sunt
descripta in multis locis. ut appareret quid
exponatur. Deinde breuitatem sentenciaꝵ
tanta sequuta est obscuritas ut eam lector
ferre iux possit. quem uecessez plurima nõ
intellecta transire. Postremo tam m̃dosum
comꝑi opus ip̃m in codicib nr̃is ut em̃dare
non possem. nec edicũ a me dici uellem. nõ
qr scio fratres id babere quoꝵ studio ñ pocuit
denegari. Hic liber sic incipit. Et oꝑa magna
erant ei suꝑ terram.

Expanded text:
titulus: adnotationes in Iob, utrum meus habendus sit an potius eorum, qui eas, sicut potuerunt uel uoluerunt, redegerunt in unum corpus descriptas de frontibus codicis, non facile dixerim. suaues enim paucissimis intellegentibus sunt, qui tamen necesse est offendantur multa non intellegentes, quia nec ipsa uerba, quae exponuntur, ita sunt descripta in multis locis, ut appareat, quid exponatur; deinde breuitatem sententiarum tanta secuta est obscuritas, ut eam lector ferre uix possit, quem necesse est plurima non intellecta transire; postremo etiam mendosum conperi opus ipsum in codicibus nostris, ut emendare non possem nec editum a me dici uellem, nisi quia scio fratres id habere, quod studio non potuit denegari. Hic liber sic incipit: Et opera magna erant ei super terram.
Abbreviated transcription (Latin):
ceꝑit. Non intelligunt oꝑatõnem illam qua lux
facta ⁊ diuisum ẽ inter luceni ⁊ tenebras.⁊ uoca¬
ta est lux dies. ⁊ tenebre nox. Hanc ergo totã oꝑa¬
tõnem ñ intelligunt ad diem ꝑtinere. Post hãc
autem oꝑacõnem tamꝙͣ finito die fc̃a est uesꝑa.
S qͥa etiam nox ad diem suũ ꝑtinet non dicitur
transisse dies ũnus nisi ⁊̃ nocte transacta cũ fc̃m
mane. Sic deinceps reliqui dies computant᷑ amã
oꝑatio que sequitur ab ip̃o mane qd̾ iam fc̃m est
et post ip̃am oꝑatõnem fit uesꝑa deinde mane et
transit alta dies. atq ita deinceps cet̾i dies trãse¬

Expanded text:
coeperit. Non intelligunt operationem illam qua lux coeperit. Non intelligunt operationem illam qua lux facta est, et divi sum est inter lucem et tenebras, et vocata est lux dies, et tenebrae nox; hanc ergo totam operationem non intelligunt ad diem pertinere: post hanc autem operationem tanquam finito die facta est vespera. Sed quia etiam nox ad diem suum pertinet, non dicitur transisse dies unus, nisi etiam nocte transacta cum factum est mane: sic deinceps reliqui dies computantur a maoperatio, quae sequitur ab ipso mane quod jam factum est, et post ipsam operationem fit vespera, deinde mane, et transit alter dies: atque ita deinceps caeteri dies transe
Abbreviated transcription (Latin):
turarum locis deus dicitur facere tenebras.
qr lucem quib uult temꝑib ⁊ locis uel non
donat uel detrahit hoo autem totum ad ĩtel¬
lectum nr̃m dc̃m est. Quia .n. lingna uocauit
deus lucem diem ⁊ tenebras noctem. utrũ heba
an greca an latina an aliqua alia: Et sic oĩa
quẽ uocauit queri potest qua lingua uoca¬
uerit: si apud deum purus intellectus ẽ sine
strepitu ⁊ diuersitate linguarum. uocauit
autem dc̃m uocari fecit. qr distinxit omĩa¬
sic ⁊ ordinauit ut discerni possent. ⁊ nomĩa
acciꝑe. S postea suo loco requiremus utrum
uere sic est accipiend̾ qr uocauit deus. qm̃ qͣnͣ¬
cum accedimus scripturis ⁊ in eis aduercimuᷤ.
tantũ nob locitõ nes eaꝵ innotescunt. Sic n¬
.i. edificarifecit. et multa talia ꝑ omnes libros di¬
uinarum scripturarum ĩueniuntur. Et facta est
uesꝑa ⁊ fcm̃ est mane dies unus. ꝙ hic calũpniñ tͥ
manichei dum putant ita dcm̃ esse. qiͣ a uesꝑa diẽ

Expanded text:
turarum locis Deus dicitur facere tenebras, turarum locis Deus dicitur facere tenebras, quia lucem quibus vult temporibus et locis vel non dat, vel detrahit. Hoc autem totum ad intellectum nostrum dictum est. Qua enim lingua vocavit Deus diem lucem, et tenebras noctem? utrum hebraea, an graeca, an latina, an aliqua alia? et sic omnia quae vocavit, quaeri potest qua lingua vocaverit. Sed apud Deum purus intellectus est, sine strepitu et diversitate linguarum. Vocavit autem dictum est, vocari fecit; quia sic distinxit omnia, et ordinavit, ut et discerni possent, et nomina accipere. Sed postea suo loco requiremus, utrum vere sic est accipiendum, quia vocavit Deus; quoniam quantum accedimus in Scripturis et in eis assuescimus, tantum nobis locutiones earum innotescunt. Sic m, id est aedificari fecit, et multa talia per omnes libros divinarum Scripturarum inveniuntur. CAPUTvespera, et factum est mane dies unus. Et hic calumniantur Manichaei, dum putant ita dictum esse, quasi a vespera dies
Abbreviated transcription (Latin):
que ad se uolunt ꝑtinere. cum illa que ad se¬
nolunt pertinere dicunt non nouerint: Qd̃
enĩ miratur dominus nob̾ mirand̾ esse signi¬
ficat. quib adhuc opus ẽ sic moueri. Oumes
ergo tales motus eius non ꝑturbati animi sig¬
na sunt. s docentis magr̃i. Sic sunt ⁊ uerba
uet̾is testĩ que non deum infirmũ docent sed
ur̃e infirmitati blandiuntur. Nichil enĩ de d̾o
digne dicipotest. nob̾ tamen ut nutrianur
⁊ ad ea ꝑueniamus que nullo humano smone
dici possunt ea dicuntur que caꝑe possumus.
uit deus diem lucem. et renebras uocauit noc¬
tem. Hic non dc̃m est fecit deus tenebras quia
tenebre sicut suꝑius dc̃m est lucis absencia ẽ
Distinctõ tñ facta inter lucem ⁊ tenebra
quemadmod̃ nos clamando fecimus uocem.
silentium autem non sonando facimus. qr
cessatio uocis silencium est: Distinguimus¬
autem tamen sensu quodam iuter uocem
fac̾ẽ silen cium. sic recte multis diuinaꝵ scͥp¬

Expanded text:
quae ad se nolunt pertinere, cum illa quae ad sequae ad se nolunt pertinere, cum illa quae ad se pertinere dicunt, non noverint? Quod enim miratur Dominus noster, nobis mirandum esse significat, quibus adhuc est opus sic moveri. Omnes ergo tales motus ejus non perturbati animi sunt signa, sed docentis magistri. Sic sunt et verba Veteris Testamenti, quae non Deum infirmum docent, sed nostrae infirmitati blandiuntur. Nihil enim de Deo digne dici potest. Nobis tamen ut nutriamur, et ad ea perveniamus quae nullo humano sermone dici possunt, ea dicuntur quae capere possumus. vit Deus diem lucem, et tenebras vocavit noctem. Hic non dictum est, Fecit Deus tenebras; quia tenebrae, sicut superius dictum est, lucis absentia est: distinctio tamen facta est inter lucem et tenebras. Quemadmodum nos clamando vocem facimus; silentium autem non sonando facimus, quia cessatio vocis silentium est: distinguimus tamen sensu quodam inter vocem facere silentium, sic recte multis divinarum Scrip
Abbreviated transcription (Latin):
d̾e atq tractare dolat asciendo planando uł
tornando. acq poliendo quousq ad artis re¬
gulas ꝑducatur qͣntum potest ut placrat ar¬
tifici suo. Nũquid ergo qr placet ei qd̾ fecit.
ideo ũ nou̾at bonum: Prorsus nouerat intͦ
in anino ubi ars ip̃a pulcrior est. qmͣ illa q̃
arte fabricantur. s ꝙ uidet artifex intus in
artifici suo placet uidit eĩgo deus lucem qi
bona est Quib uerbis uon ostendit᷑ eluxisse
deo iusolitum bonũ. s placuisse ꝑfc̃m. Quod
si dc̃m ess miratus est deus lucem quia bona ẽ:
qͣnͣtum clamarent qnͣtum litigarent: Admi-¬
ratio .n. reuera de reb inspiratis nasci solet. Et
autem in illis fec̾at ip̃am fidem nisi ip̃e qui eã
mirabatur: Qd̃ ⁊ si alius eam feciss. utquid
miraretur qui p̃scius erat: Si soluũt manich̃i
q̃stionem istam: uideant qr ⁊ illa solui possũt.
Si autem non soluunt quid ista reprehend̾t

Expanded text:
dere atque tractare dolando, asciando, planando, vel dere atque tractare dolando, asciando, planando, vel tornando atque poliendo quousque ad artis regulas perducatur, quantum potest, et placeat artifici suo. Numquid ergo quia placet ei quod fecit, ideo non noverat bonum? Prorsus noverat intus in animo, ubi ars ipsa pulchrior est, quam illa quae arte fabricantur. Sed quod videt artifex intus in fectum quod artifici suo placet. Vidit ergo Deus lucem quia bona est: quibus verbis non ostenditur eluxisse Deo insolitum bonum, sed placuisse perfectum. 14. Quid si dictum esset, Miratus est Deus lucem quia bona est? quantum clamarent? quantum litigarent? Admiratio enim revera de rebus insperatis nasci solet, et autem in illis fecerat ipsam fidem, nisi ipse qui eam mirabatur? Quod si et alius eam fecisset, utquid miraretur, qui praescius erat? Si solvunt Manichaei quaestionem istam, videant quia et illa solvi potest. Si autem non solvunt, quid ista reprehendunt
Abbreviated transcription (Latin):
ess hoc esse putaretur ꝙ ꝯsueu̾ant homineᷤ
in illo uocabulo intellig̾e. Bictum est ergo¬
celum et terra. qr inde futurum erat celuin ⁊
terra. Dicta ẽ terra inuisibił ⁊ incomposita.
et tenebre suꝑ abyssum. qr informis erat et
nulla specie cerni aut cractari pot̾at. eciam¬
si ess homo qui uideret atq tractaret. Dc̃a
aqua quia facilis ⁊ ductilis sb̾iacebat oꝑanti.
ut de illa omĩa formarentur. S sub hiis oĩ¬
bus nõib materia erat inuisa ⁊ informis deqͣ
⁊ fcã z lux. Hoc non solent rep̃hend̾e manich̾i.
s illud ꝙ sequitur. Et uidit deus lucem qr bõa.
Dicunt .n. Ergo non nouerat deus lucem. aut̃
ñ nou̾at bonum: Misiꝰ homines quib displi¬
cet qd̾̃ deo placuerunt oꝑa sua. cum uideant
hominem artificem uerbi gr̃a lignarium
fabrum qͣmuis in comꝑatõne sapĩe ⁊ potẽcie
dei pene nullus sit. tamen tamdiu lignũ ce¬

Expanded text:
esset, hoc esse putaretur quod consueverant homines esset, hoc esse putaretur quod consueverant homines in illo vocabulo intelligere. Dicta est coelum et terra, quia inde futurum erat coelum et terra. Dicta est terra invisibilis et incomposita, et tenebrae super abyssum, quia informis erat, et nulla specie cerni aut tractari poterat, etiamsi esset homo qui videret atque tractaret. Dicta est aqua, quia facilis et ductilis subjacebat operanti, ut de illa omnia formarentur. Sed sub his omnibus nominibus materia erat invisa et informis, de qua lent reprehendere Manichaei, sed illud quod sequitur, Et vidit Deus lucem quia bona est. Dicunt enim: Ergo non noverat Deus lucem, aut non noverat bonum. Miseri homines, quibus displicet, quod Deo placuerunt opera sua, cum videant etiam hominem artificem, verbi gratia, lignarium fabrum, quamvis in comparatione sapientiae et potentiae Dei pene nullus sit, tamen tam diu lignum cae
Abbreviated transcription (Latin):
incompõitam uoluit appellare qr inter omĩa
elementa mundi terra uidetur minus speciosa
qͣm cetera. Inuisibilem autem dixit propter
obscuritatem. ⁊ incompõitam p̃p̃ infecmitatẽ.
samdem ip̃am mat̾iam ⁊̃ aquam appellauit
suꝑ quam ferebatur sp̃c dei. sicut suꝑfertur re¬
bus fabricandis uoluntas artificũ. Quod ⁊¬
si paucoꝵ intelligencia pot̃ atting̾e hũanis
camen uerbis nescio utrum uel a paucis hõibꝰ
possit exponi. Propterea u̾o non absurde eciã
aqua dicta est ista mat̾ia qr omĩa q̃ in t̾ra
nascuntur siue animalla siue arbores uł ħba.
⁊ si qͣsimilia ab humore incipiunt formari at
nutriri. Hec ergo nõia omĩa siue celũ ⁊ terra.
siue terra ininsibił ⁊ incompõita. ⁊ ab yssus
cum tenebris. siue aqua suꝑ quam sp̃c dei
ferebatur. nom̃a sunt informis materie. ũ
res ignota notis uocabulis insinuaretur imꝑi¬
ciorib. ⁊ non uno uocabulo s multis. ne si uñ

Expanded text:
incompositam voluit appellare, quia inter omnia incompositam voluit appellare, quia inter omnia elementa mundi terra videtur minus speciosa quam caetera. Invisibilem autem dixit, propter obscuritatem; et incompositam, propter informitatem. Eamdem ipsam materiam etiam aquam appellavit, super quam ferebatur Spiritus Dei, sicut superfertur rebus fabricandis voluntas artificis. Quod etsi paucorum intelligentia potest attingere, humanis tamen verbis, nescio utrum vel a paucis hominibus, possit exponi. Propterea vero non absurde etiam aqua dicta est ista materia, quia omnia quae in terra nascuntur, sive animalia, sive arbores vel herbae, et si qua similia, ab humore incipiunt formari atque nutriri. Haec ergo nomina omnia, sive coelum et terra, sive terra invisibilis et incomposita cum tenebris, sive aqua super quam Spiritus ferebatur, nomina sunt informis materiae; ut res ignota notis vocabulis insinuaretur imperitioribus; et non uno vocabulo, sed multis; ne si unum
Abbreviated transcription (Latin):
teria. ⁊ qr certũ erat inde futurum ẽẽ celum ⁊
terram. lam ⁊ ip̃a materia celum ⁊ t̾ra appel¬
lata est. Isto locutõis gen̾e etiam dominus lo¬
quitur cũ dicit. Iam nõ dico uos seruos. quia
serius nescit quid faciat dñs eius. Uos aut̃
dixi amicos q omĩa que audiui a patre meo
nota feci uob̾. non qr iam fc̃m erat. s qr certis¬
sime futurum erat. Nam post paululum diẽ¬
portare modo. Ut quid ergo dixerat omĩa q̃
audiui a patre meo nota uobis fea. nͥ qr sescie¬
bat boc esse facturum: Sic ⁊̃ celum ⁊ cerra po¬
tuit dici maceria uude nũdũ erat fc̃m celũ
et terra. s tñ non aliunde faciend̾ erat In nu¬
merabiles tales loquutõnes in scripturis di¬
uinis inueniuntur. sicut in consuetudĩe smo¬
uis urĩ cumid ꝙ certissiue futurũ sꝑamueo.¬
dicimus iam fc̃m puta. Hanc autem adhuc ĩ¬
formem materiam ⁊̃ terram inuisibilem atq

Expanded text:
teria. Sed quia certum erat inde futurum esse coelum et teria. Sed quia certum erat inde futurum esse coelum et terram, jam et ipsa materia coelum et terra appellata est. Isto genere locutionis etiam Dominus loquitur, cum dicit: Jam non dico vos servos, quia servus nescit dixi amicos, quia omnia quae audivi a Patre meo, nota feci vobis : non quia factum erat, sed quia certissime futurum erat. Nam post paululum dportare modo. Ut quid ergo dixerat: Omnia quae audivi a Patre meo, nota vobis feci, nisi quia se sciebat hoc esse facturum. Sic etiam coelum et terra potuit dici materia, unde nondum erat factum coelum et terra, sed tamen non aliunde faciendum erat. Innumerabiles tales locutiones in Scripturis divinis inveniuntur, sicut in consuetudine sermonis nostri, cum id quod certissime futurum spedicimus: Jam factum puta. Hanc autem adhuc iformem materiam, etiam terram invisibilem atque
Abbreviated transcription (Latin):
nichil possunt fac̾e. cum mat̾iam ip̃am ñ ipĩ
faciant. Non .n. faber facit lignũ s deligno aͥd
facit. sic ⁊ cet̾i om̃es huiꝰmodi opifices. Omp̃c
autem deus nulla readiuuandus erat quam
ip̃e non fecerat. ut qd uolebat eff̾ic̾et. Si enim
ad eas res quas fac̾e uolebat adiuuabat eum
aliqua res quam ip̃e non fec̾at nõ erat omĩ¬
potens qd̵ sacrilegum est cred̾e. Informis ergo
illa materia quam de nichilo deus fecit appel¬
lata est pͥmo celum et terra. ⁊ dictum est.
in principio fecit deus celum et terram. non
qr iam hoc erat. s qr ħ essepot̾at nam ⁊ celum¬
postea scribitur fc̃m. quẽadmod̾ si semen arbori
considerantes dicamus ibi esse radices ⁊ robur
et ramos ⁊ fructus ⁊ folia. non qr iam sunt sed
qr in de futura sunt. sic dcm̃ est in principio
fecit deus celum et terram. qi sem̃ celi ⁊ terre
cum in ꝯfusione ad huc ess celi et terre ma

Expanded text:
nihil possunt facere, cum materiam ipsam non ipsi nihil possunt facere, cum materiam ipsam non ipsi faciunt. Non enim faber facit lignum, sed de ligno aliquid facit, sic et caeteri omnes opifices. Omnipotens autem Deus nulla re adjuvandus erat, quam ipse non fecerat, ut quod volebat efficeret; si enim ad eas res quas facere volebat, adjuvabat eum aliqua res quam ipse non fecerat, non erat omnipotens; quod sacrilegum est credere. Informis ergo illa materia quam de nihilo Deus fecit, appellata est primo coelum et terra, et dictum est, In principio fecit Deus coelum et terram; non quia jam hoc erat, sed quia hoc esse poterat: nam et coelum scribitur postea factum. Quemadmodum si semen arboris considerantes, dicamus ibi esse radices, et robur, et ramos, et fructus, et folia; non quia jam sunt, sed quia inde futura sunt: sic dictum est, In principio fecit Deus coelum et terram, quasi semen coeli et terrae, cum in confuso adhuc ess
Abbreviated transcription (Latin):
infirmitatem qui minus ydonei sunt ĩuisi¬
bilia comp̃hend̾e. Prĩmo ergo matena fta ẽ
ꝯfusa ⁊ informis. unde omĩa fierent que dis¬
tincta atq formata sunt qd̾ credo a grecis
chaos appellari. Sic enĩ et alio loco legumus
dc̃m in laudib dei qui fecisti mund de mat̾ia
informi. Qd̃ aliqui codices hñt de materia
inuisa. & ideo deus rectissime creditur omĩa
de nichilo fecisse qr ⁊̃ si omĩa formata de ista
materia fr̃a sunt. hec ip̃a tñ mat̾ia de omĩno¬
nichilo fc̃a est. Non .n. debemus ẽẽ similes istis
qu̾e omĩpotentem deum non credunt aliquid
de nicħ̃̾o face̾ potuisse. cũ considerant fabros
et quoslibet opifices non posse aliꝙ fabrica¬
re nisi habuerint unde fabricent. Et .n. ligna
adiuuant fabros. et argentũ adiuuat arggen¬
tarium. ⁊ aurũ aurificem. et terra figulũ ad¬
iuuat. ut possint ꝑfic̾e oꝑa sua. Si enim nõ
adiuuentur ea materia unde aliquid faciũt

Expanded text:
infirmitatem, qui minus idonei sunt invisiinfirmitatem, qui minus idonei sunt invisibilia comprehendere. Primo ergo materia facta est confusa et informis, unde omnia fierent quae distincta atque formata sunt, quod credo a Graecis Chaos appellari. Sic enim et alio loco legimus dictum in laudibus Dei, Qui fecisti mundum de materia informi, etc., quod aliqui codices habent de materia invisa. Et ideo Deus rectissime creditur omnia de nihilo fecisse, quia etiamsi omnia formata de ista materia facta sunt, haec ipsa tamen materia de nihilo facta est. Non enim debemus esse similes istis, qui omnipotentem Deum non credunt aliquid de nihilo facere potuisse, cum considerant fabros et quoslibet opifices non posse aliquid fabricare, nisi habuerint unde fabricent. Et ligna enim adjuvant fabrum, et argentum adjuvat argentarium, et aurum aurificem, et terra figulum adjuvat, ut possit perficere opera sua. Si enim non adjuventur ea materia unde aliquid faciunt,
Abbreviated transcription (Latin):
cid̾e ueritatem quã uidere non possunt. redeat
illis securis in crura. Nam illa concidi nõ potest
que inꝯniutabił manet. s quacũq plagain
illam enisi fuerint reꝑcutiuntur. et maiore
ictu redit in eos qui cede̾ audent ꝙ cred̾e Deb̾ent.
ut intellig̾e mererentur. Deinde querunt ⁊
suꝑ quam ferebatur sp̃c dei: Nũquid enim
suꝑius scriptũ est qd deus aquam fecĩt: Hoc
sipie quererent ĩuenirent quẽad̾m intlłigẽ¬
dum ess. Non enĩ a qua sic appellata ẽ ħ loco
ut hec a nob̾ intelligatur. quã uidere iam et
tang̾e̾ possumus. qũo nec terra q̃ inuisibilis
⁊ incompõita dc̃a est talis erat qual̾ ista que
iam uideri et cractari potest. s illud qd̾ dictũ
est in pͥncipio fec̃ deus celum ⁊ terram. celi ⁊
terre noĩe uniu̾sa creatura significata ẽ quã
fecit et condidit deus. Ideo autẽ nominibus
uisibiliũ rerũ ħ appellata sunt p̃p̃ paruulorũ

Expanded text:
cidere veritatem quam videre non possunt, redeat cidere veritatem quam videre non possunt, redeat illis securis in crura. Nam illa concidi non potest quae incommutabilis manet; sed quaecumque plagae in illam emissae fuerint repercutiuntur, et majore ictu redeunt in eos qui caedere audent, quod credere deberent, ut intelligere mererentur. 9. Deinde quaerunt, super quam ferebatur spiritus Dei; numquid enim superius scriptum est, quod Deus aquam fecerit? Hoc si pie quaererent, invenirent quemadmodum intelligendum esset. Non enim aqua sic appellata est hoc loco, ut haec a nobis intelligatur, quam videre jam et tangere possumus, quomodo nec terra quae invisibilis et incomposita dicta est, talis erat, qualis ista quae jam videri et tractari potest. Sed illud quod dictum est: In principio creavit Deus coelum et terram , coeli et terrae nomine universa creatura significata est, quam fecit et condidit Deus. Ideo autem nominibus visibilium rerum haec appellata sunt, propter parvulorum
Abbreviated transcription (Latin):
sic et tenebre nichil sunt. Sicut autem isti dñt
gentem tenebraꝵ concra dei lucem pugnasse. sic
potest alius similiter uanus dr̃e d gentem silenti¬
orum ꝯtra dei uocem pugnasse. S illas uanitatiᷤ
ꝯuinc̾e qͣntum uires dominus prestare dignatur.
⁊ excecantur malicia sua. Cum .n. dicinus sol suꝑ¬
fertur suꝑ terram. nũquid hoc intelligi uolumir᷑
ꝙ in teria sol hĩtet ⁊ terra solem ꝯtineat: Et
tam̃ non sic sp̃c dei suꝑferebatur super aquam.
sicut suꝑfertur sol super terram. s alio modo i¬
quem pauci intelligunt. Non enĩ ꝑspacia locoꝵ
suꝑferebatur aque ille sp̃c sicut terre sol super¬
fertur s ꝑ potenciam inuisibił sublimitatis sue.
Dicant autem nob̾ isti qũo hiis reb que fa¬
bricande sunt suꝑferatur uoluntas fabri. O
si hec humana ⁊ cõtidiana non comp̃hendũt.
timeant deum ⁊ simplici corde qd̾ ñ intlłigũt
querant ne cum uolunt uerbis sacrilegis cõ¬

Expanded text:
sic et tenebrae nihil sunt. Sicut autem isti dsic et tenebrae nihil sunt. Sicut autem isti dgentem tenebrarum contra Dei lucem pugnasse; sic potest et alius similiter vanus dicere, gentem silentiorum contra Dei vocem pugnasse. Sed illas vanitates , quantum ut res Dominus praestare dignetur, et excaecantur malitia sua. Cum enim dicimus, sol superfertur super terram, numquid hoc intelligi volumus, quod in terra sol habitet, et terra solem contineat? Et tamen non sic Spiritus Dei ferebatur super aquam, sicut superfertur sol super terram, sed alio modo quem pauci intelligunt. Non enim per spatia locorum superferebatur aquae illi spiritus, sicut terrae sol superfertur, sed per potentiam invisibilis sublimitatis suae. Dicant autem nobis isti, quomodo his rebus quae fabricandae erunt, superferatur voluntas fabri. Quod si haec humana et quotidiana non comprehendunt, timeant Deum, et simplici corde quod non intelligunt quaerant, ne cum volunt verbis sacrilegis con
Abbreviated transcription (Latin):
dicitur ⁊ dyxit deus fiat liꝑx. Et qr ubi lux non ẽ
tenebre sunt non qr ali quid sunc tencbre. s ipsa
lucus ab sencia tenebre dicuntur. sicut silenciũ non
aliqua res est s uba sonus doti ẽ silencium dicitur.
⁊ nuditas non aliqua res÷ s in corpore ubi tegim̃
non ÷ miditas dicitur. ⁊ in auitas non est aliquid s
locuis ubi corpus nom est inanis dr̃. sic tenebre non¬
diximus qr solent dicẽ urdi erint ip̃t trneore suꝑ
ab yssim anteqͣm deus fac̾ẽt lucem: Quis illas
fecat ueĩ genuerat: Ant ũ nemo fec̃at uel genue¬
rat eas eterne erant tenett en aliquid sint tenebͤ.
s ut dc̃m est lucis alosenta hoc nomen accep̃. S qr
ip̃i fabulis suis decept cceiderunt ẽẽ gentem tenebͣ¬
rum in qua et corpoꝵ ⁊ formaas ⁊ animas in illis cor¬
porib suise rbit antt eis putant qd tenebre
aliquid sint ⁊ nor ittel gunt non sentii trnebs.
nisi qñ non rdmus sut not sentitur silenciũ
n̾ qñ non andi S. cat auetei saentũ sͥil est¬

Expanded text:
ubi lux non est, tenebrae sunt, non quia aliquid sunt tenebrae, sed ipsa lucis absentia tenebrae dicuntur; sicut silentium non aliqua res est, sed ubi sonus non est, silentium dicitur. Et nuditas non aliqua res est, sed in corpore ubi tegumentum non est, nuditas dicitur. Et inanitas non est aliquid, sed locus ubi corpus non est, inanis dicitur. Sic tenebrdicimus, quia solent dicere: Unde erant ipsae tenebrae super abyssum, antequam faceret Deus lucem? quis illas fecerat vel genuerat? aut si nemo fecerat vel genuerat eas, aeternae erant tenebrae. Quasi aliquid sint tenebrae: sed, ut dictum est, lucis absentia hoc nomen accepit. Sed quia ipsi fabulis suis decepti crediderunt gentem esse tenebrarum, in qua et corpora et formas et animas in illis corporibus fuisse arbitrantur, ideo putant quod tenebrae aliquid sint: et non intelligunt non sentiri tenebras, nisi quando non videmus, sicut non sentitur silentium, nisi quando non audimus. Sicut autem silentium nihil est
Abbreviated transcription (Latin):
rent. Non autem quisq efficitur amicus dei nͥ pur¬
gatissimis morib ⁊ illo fine precepti de quo apłs
dicit. finis aut̃ precepti est caritas de cordepuro ⁊ cõ¬
scĩa bona et fide nonficta. Quod isti si haberent non
seos t̾ra aut̃ erat inuisibił ⁊ incompõita sic repre¬
hendrint manichei ut dicant. Quomodo fec̃ deus
inp̾ncipio celum ⁊ terram. si iam cerra erat inuisi¬
bilis ⁊ incompõita: Ita cum uolunt scripturas di
uinas pͥus uituꝑare qͣm nosse. etiam res aꝑtissimas
non intelligunt. Quid enĩ manifestius dici potuit
qͣmħ qd̾ dcm̃ est. in p̾rincipio fecit deus celum ⁊ t̾rã.
terra autem erat inuisibił et inꝯposita. id est in
principio fecit deus celum et terram. t̾ra aut̃ ipsa
quam fecit deus inuisibiliserat ⁊ inꝯpõita anceqͣm
deus omiñ rerũ formas locis ⁊ sedib suis ordinata

Expanded text:
rent. Non autem quisquam efficitur amicus Dei, nisi purrent. Non autem quisquam efficitur amicus Dei, nisi purgatissimis moribus, et illo fine praecepti de quo Apostolus dicit, Finis autem praecepti est charitas de corde puro, et conscientia bona, et fide non ficta : quod isti si haberent, nonseos, Terra autem erat invisibilis et incomposita, sic reprehendunt Manichaei, ut dicant: Quomodo fecit Deus in principio coelum et terram, si jam et terra erat invisibilis et incomposita? Ita, cupturas prius vituperare quam nosse, etiam res apertissimas non intelligunt. Quid enim manifestius dici potuit, quam hoc dictum est: In principio creavit Deus coelum et terram, terra autem erat invisibilis et incomposita, id est: In principio fecit Deus coelum et terram; terra autem ipsa, quam fecit Deus, invisibilis erat et incomposita, antequam Deus omnium rerum formas locis et sedibus suis ordinata
Abbreviated transcription (Latin):
fac̾e celum ⁊ terram: Rndendũ est eis. ut pͥus uim
discant uoluntatis humane qui uoluntatem dei¬
nosse desid̾ant. Causas .n. uoluntatis dei scire q̃rũt.
cum uoluntas dei om̃iũ que sunt ip̃a sit cã. Si enim
habet cãm uoluntas dei. est aliꝙͥ qd̾ antecedat uo¬
luntatem dei. qd nefas ẽ cred̾e. Qui ergo dicit qͣre
fecit deus celum ⁊ terram Rndend̾ ÷ ei qr uoluit.¬
Uolũtas enĩ dei causa ẽ celi ⁊ t̾re. ⁊ ideo maior est uo¬
luntas dei qͣm celum ⁊ terra. Qui autẽ dicit quare
uoluit facẽ celum ⁊ terram maius aliquid querit
qͣm est uoluntas dei. Nichil autem maius inuẽiri
potest. Compescat ergo se hũana tem̾itas ⁊ id qd̾ ñ
est non querat ne id qd̾ est ñ inueniat. Et si uolũ¬
tatem dei nosse quisq desid̾at fiat amicus deo. qͥa
si uoluntatem hominis nosse uellet cuius amicus
ñ ess om̃es enis impudenciam aũ stulticiam deride¬

Expanded text:
facere coelum et terram? respondendum est eis, ut prius facere coelum et terram? respondendum est eis, ut prius discant vim voluntatis humannosse desiderant. Causas enim voluntatis Dei scire quaerunt, cum voluntas Dei omnium quae sunt ipsa sit causa. Si enim habet causam voluntas Dei, est aliquid quod antecedat voluntatem Dei? Quod nefas est credere. Qui ergo dicit, Quare fecit Deus coelum et terram? respondendum est illiVoluntas enim Dei causa est coeli et terrae, et ideo major est voluntas Dei quam coelum et terra. Qui autem dicit, Quare voluit facere coelum et terram? majus aliquid quaerit quam est voluntas Dei: nihil autem majus inveniri potest. Compescat ergo se humana temeritas, et id quod non est non quaerat, ne id quod est non inveniat. Et si voluntatem Dei nosse quisquam desiderat, fiat amicus Deo: quia si voluntatem hominis nosse quisquam vellet, cujus amicus non esset, omnes ejus impudentiam ac stultitiam deride
Abbreviated transcription (Latin):
enĩ tempora qͥd ante se halere potuerũt: hocergo
cogantur expon̾e ut intelligant se non intellig̾e cũ
tem̾e uolunt rep̃hend̾e qd̵ diligent̾ quer̾e debuerũt.
Si aut̃ non dicunt quid placuit deo subito facere
celum et terram. s tollunt inde subito ut hoc tm̃ di¬
cant quid placuit deo fac̾e celum ⁊ terrã. non enim
coeuũ deo mund̃ istũ dicimus. qr ñ eius eternitatis ÷
bic mundus. qr ñ eius e cuiꝰ et̾nitatis est deus. Mun¬
dũ qͥppe deus fecit ⁊ si cum ip̃a creatura quam fec̃ d̾s
tempora esse ceꝑunt. et ideo dñr et̾na tempora non
bona sunt ualde. s ñ sic bona sunt qũo bonꝰ est deus
qr ille fecit ħ aũt fc̃a sunt. nec ea genuit de se ipõ
ũ hoc essent qd̾ ip̃e÷. s ea fecit de nichilo. ut ñ eeñt
equalia nec ei a quo fc̃a sũt. nec filio eiꝰ ꝑ quẽ fc̃a st̃.
Iustus ẽ enĩ. Si ergo isti dixerũt quid placũ deo

Expanded text:
enim tempora quid ante se habere potuerunt? Hoc ergo enim tempora quid ante se habere potuerunt? Hoc ergo cogantur exponere, ut intelligant se non intelligere, cum temere volunt reprehendere quod diligenter quaerere debuerunt. 4. Si autem non dicunt, Quid placuit Deo subito facere coelum et terram, sed tollunt inde, subito; et hoc tantum dicunt, Quid placuit Deo facere coelum et terram? Non enim coaevum Deo mundum istum dhic mundus, cujus aeternitatis est Deus. Mundum quippe Deus fecit, et si cum ipsa creatura, quam fecit Deus tempora esse coeperunt, et ideo dicuntur aeterna tempora; non bona sunt valde, sed non sic bona sunt, quomodo bonus est Deus, quia ille fecit, haec autem facta sunt: nec ea genuit de seipso, ut hoc essent quod ipse est; sed ea fecit de nihilo, ut non essent aequalia, nec ei a quo facta sunt; nec Filio ejus per quem facta sunt; justum est enim. Si ergo isti dixerint, Quid placuit Deo
Abbreviated transcription (Latin):
temporis deum fecisse celum et terram credamus⁊.
debemus utiq intellig̾e̾ qd̾ ante pͥncipiũ temporis
non erat tempus. Deus .n. fecit ⁊ tempora: ⁊ ideo
anteqͣm fac̾et tempora non erant tempora. Nõ
ergo possimnuis dic̾e fuisse aliquod tempus qñ
deus nond̾ aliquid fec̾at. Qũo enĩ erat tempus
qd deus non fec̾at. cum om̃ium tempoꝵ ipse sit
fabricator: Et si tempus cum celo ⁊ terra ẽẽ cepit.
non potest inueniri tempus quo deus nond̃ fecãt
celum ⁊ terram. Cum autem dicitur quid ei subito
placuit sic dicitur qͣi aliqua temꝑa tͣnsierint qͥbit᷑
deus nichil oꝑatus est. Non .n. transire pot̾at tempꝰ
qd̾ nond̾ fecerat deus. qr nõ pot̃ esse oꝑator tempoꝵ
nisi qui est ante tempora. Certe ⁊ ip̃i manichei le¬
gunt apłm paulum ⁊ laudant ⁊ honorant. ⁊ eiꝰ
epłas male int̾pretando multos decipiunt. Dicãt
tatis que sm pietatem dei in spem uite et̾ne. quã
ꝓmisit non mendax deus ante tempora et̃na. st̾na

Expanded text:
temporis Deum fecisse coelum et terram credamus, debemus utique intelligere, quod ante principium temporis non erat tempus. Deus enim fecit et tempora. Et ideo antequam faceret tempora, non erant tempora. Non enim possumus dicere fuisse aliquod tempus quando Deus nondum aliquid fecerat, quomodo enim erat tempus quod Deus non fecerat, cum omnium temporum sit ipse fabricator. Et si tempus cum coelo et terra esse coepit, non potest inveniri tempus quo Deus nondum fecerit coelum et terram. Cum autem dicitur: Quid ei subito placuit? sic dicitur quasi aliqua tempora transierint, quibus Deus nihil operatus est. Non enim transire poterat tempus, quod nondum fecerat Deus; quia non potest esse operator temporum, nisi qui est ante tempora. Certe et ipsi Manichaei legunt apostolum Paulum, et laudant et honorant; et ejus Epistolas male interpretando multos decipiunt. Dicant tatis quae est secundum pietatem Dei in spem vitae aeternae, quam promisit non mendax Deus ante tempora aeterna : aeterna
Abbreviated transcription (Latin):
ecrlesiasticus doctor Nam doctrina sine uita
arrogantem reddit uita sine doctrina inucilẽ.
facit. Sacerdotis predicatio oꝑib confirmanda
est itaͥ quod docet uerbo instruat exemplo. Uera
est enim illa doctrina quam uuendi sequitur
impletur. Unus quisq doctor ⁊ bone actionis ⁊
bone predicationis habere debet studiũ. nam
alterum sine altero non facit perfectum. sed p̃¬
cedit iustus bene ag̾e. ut sequenter possit bene
dic̾e̾. Sicut. ĩ ñĩuisina metallum et figura ⁊
pondus inquiritur. Ita in omĩ doctore ecclesia¬
stico quid sequatur quid doceat. quomͦ uiuat.
per qualitatem igitur metelli doctrina per fi¬
guram similitudo patrum. per pondus humi
litas designatur. Qui ergo ab hiis trib discre¬
ꝑauerit: non metallum sed terra erit

Expanded text:
ecclesiasticus doctor. Nam doctrina sine vita arrogantem reddit, vita sine doctrina inutilem facit. Sacerdotis praedicatio operibus confirmanda est, ita ut quod docet verbo instruat exemplo. Vera enim est illa doctrina quam vivendi sequitur ficaciter adimpletur. Unusquisque doctor, et bonae actionis et bonae praedicationis habere debet studium; nam alterum sine altero non facit perfectum: sed praecedat justus bene agere, ut sequenter possit bene docere. Sicut in numismate metallum, figura et pondus inquiritur; ita in omni doctore ecclesiastico, quid sequatur, quid doceat, quomodo vivat. Per qualitatem igitur metalli, doctrina; per figuram, simillitas designatur. Qui vero ab his tribus discrepaverit, non metallum, sed terra erit.
Abbreviated transcription (Latin):
tristia corda consolatur gratiores mentes fa¬
cit. fastidiosos oblectat. iuertes exsuscitat pͥ¬
catores ad lamenta inuitat. Nam qmͣuis
dura sint carnalia corda statim ũpsalmi
dulcedo insonuerit ad effectum pietatis aui¬
mum eorum inflectit. Dum xpĩanum non
uocis modulatio s tm̃ uerba diuina que iͥ
dicuntur debeant cõmouere nescio quo tñ
pacto modulatõne canentis maior nascitur
compunctõ cordis. multi enim reperiunt᷑ qͥ
cantus suauitate cõmoti sua crimina plan¬
gunt. atq ex ea parte magis flectuntur ad
lacrimas. ex qua psallentis in sonuerit dulce¬
do suauissima. Oratio in presenti tm̃ uica pro
remedio pecratoꝵ effunditur. psalmoꝵ autẽ
decantatio perpetuam dei laudem demonstrat
in gloriam sempit̾nam: sicut scriptum est.
beaci qui habitant in domo tua dñe in scła¬

Expanded text:
tristia corda consolatur, gratiores mentes fatristia corda consolatur, gratiores mentes facit, fastidiosos oblectat, inertes exsuscitat, peccatores ad lamenta invitat. Nam quamvis dura sint carnalium corda, statim ut psalmi dulcedo insonuerit, ad effectum pietatis animum eorum inflectit. 32. Dum Christianum non vocis modulatio, sed tantum verba divina, quae ibi dicuntur, debeant commovere, nescio quo tamen pacto modulatione canentis major nascitur compunctio cordis. Multi enim reperiuntur qui, cantus suavitate commoti, sua crimina plangunt, atque ex ea parte magis flectuntur ad lacrymas, ex qua psallentis insonuerit dulcedo suavissima. 33. Oratio in praesenti tantum vita pro remedio peccatorum effunditur; psalmorum autem decantatio perpetuam Dei laudem demonstrat in gloriam sempiternam, sicut scriptum est: Beati qui 288 habitant in domo tua, Domine, in sa