comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ex uno melle uel quolib& alio cibo seu potu amba gustare
ossumus. & eius affectionẽ sapors sentire: quãuis ille
unus sit. nr̃i autẽ sint sensus singuli. tibi tuus & m meus
ut unũ odorẽ uł unũ saporẽ cum ambo senti amꝰ nec tu tam̃
cum meo sensu sentias. nec ego tuo. nec aliquo uno qui utri-¬
usq nrm̃ possit. eẽ. cõmunit̾ sed ꝓrsus mͥ meus sensus sit.¬
⁊ tuus tibi: etiam si unus aut odor aut sapdi ab utrisq
sentiatur : hinͦ gͦ isti sensus inueniuntur hab̾e aliquid
tale quale illi duo in uisu & auditu: Ded in eo dispares
sunt. quantũ ad id qđ nunc agimꝰ ꝑtin& quod & si
unũ aerẽ narib ambo trahimus. aut unũ cibũ gusta¬
ndo capimꝰ non tam̃ eã partẽ aeris duco quã tu nec
eandẽ partẽ cibi sumo quã tu: sed aliã ego. aliam tu
Et idõ de toto aere cum spiro duco partẽ quanta mͥ satis
ẽ & tuitẽ de toto aliã quanta tibi satis ẽ. ducis. Et cb

Expanded text:
ex uno melle, vel quolibet alio cibo seu potu ambo gustare ex uno melle, vel quolibet alio cibo seu potu ambo gustare possumus, et ejus affectionem sapore sentire, quamvis ille unus sit, nostri autem sint sensus singuli, tibi tuus et mihi meus; ut unum odorem vel unum saporem cum ambo sentiamus, nec tu tamen eum meo sensu sentias, nec ego tuo, nec aliquo uno qui utriusque nostrum possit esse communiter, sed prorsus mihi meus sensus sit, et tuus tibi, etiamsi unus aut odor, aut sapor ab utroque sentiatur: hinc ergo isti sensus inveniuntur habere aliquid tale, quale illi duo in visu et auditu: sed in eo dispares sunt, quantum ad id quod nunc agimus pertinet, quod etsi unum aerem naribus ambo trahimus, aut unum cibum gustando capimus; non tamen eam partem aeris duco quam tu, nec eamdem partem cibi sumo quam tu, sed aliam ego, aliam tu: et ideo de toto aere cum spiro, duco partem quanta mihi satis est, et tu item de toto aliam quanta tibi satis est ducis: et cibus
Abbreviated transcription (Latin):
quisq ac ꝓprio sensu ista uideat. SHullomͦ istuc di¬
xerim. Possumus gͦ uid̾e unũ aliquid multi simul.
cũ sint sensus nr̃i nob singulis singuli. quib omĩb illud
inũ sentimus. qđ simul uidemꝰ: ut quanus sensus meu
alius sit. & alius tuus: possit tam̃ fieri. ut id qđ uidemꝰ
non sit aliud meũ. alud tuum: sed unũ illud p̃sto sitstimũ
uis alius sit auditus mis. alius tuus: ñ sit tam̃ alia mea et
alia tua uox quã simul audimꝰ uł alia pars eiꝰ auditu
meo capiatur. & alia tuo sed quicquid sonuerit & unũ
& totũ audiendũ simul adsit ãbob. N Et hoc manife
stum .ẽ.ã etiam de ceteris sensib corpous lic& anim¬
adũtas qđ dicimus: neq omĩno illos qđ ad hanc rẽ attinae
ita se hab̾e ut illos duos oculorũ & auriũ. neq omĩno ñ
ita. Nam qr ex uno aero & ego & tu possumus implere spi¬
ram̃tum. & eius aeris affectionẽ odore sentire & itẽ quia

Expanded text:
quisque ac proprio sensu ista videat? E. Nullo modo istud diquisque ac proprio sensu ista videat? E. Nullo modo istud dixerim. A. Possumus ergo videre unum aliquid multi simul, cum sint sensus nostri nobis singulis singuli, quibus omnibus illud unum sentimus quod simul videmus; ut quamvis alius sensus meus sit, et alius tuus, possit tamen fieri ut id quod videmus, non sit aliud meum, aliud tuum; sed illud unum praesto sit utrique amvis alius sit auditus meus, alius tuus, non sit tamen alia mea, et alia tua vox quam simul audimus, vel alia pars ejus auditu meo capiatur, et alia tuo, sed quidquid sonuerit, et unum et totum audiendum simul adsit ambobus. E. Et hoc manifes sensibus corporis licet animadvertas quod dicimus, neque omnino illos, quod ad hanc rem attinet, ita se habere ut illos duos oculorum et aurium, neque omnino non ita. Nam quia ex uno aere et ego et tu possumus implere spiramentum, et ejus aeris affectionem odore sentire: et item quia
Abbreviated transcription (Latin):
alios ceterorũ. Non enĩ solũ uide: sed etiã. audire potest
aliquis hominũ quod alius ñ audiat: & aliud aliquid qͦ¬
lib&e alio sensu quisꝗ sentire. quod aliꝰ ñ sentiat. Unde
manifestum ẽ & tuum non nisi tuũ & meũ sensũ ñ
eẽ nisi meũ. Hoc idẽ respondebis de illo eaã sensu
intiore. an aliquid aliud. FNichil sane aliud. Nã &
ille utiq sensũ meũ sentit ms: & tuũ sentit tuus. Nã idõ
plerumq int̾rogor ab eo qui aliquid uid&. utrũ hoc
etiã ego uideã: qr ego me uide aut ñ uid̾e sentio. non
ille qui int̾rogat. QQuid ipsã rationẽ. ñ ne unꝰqͥsq
nr̃m hab& suã quandoqͥdẽ fieri potest ut ego aliqͥd
intelligã cũ tu id non intelligis. nec utrũ intelligã tu
sore possis: ego autẽ sciã.Manifestũ. ẽ etiã ratio¬
nales m̃tes singulos qͦsq nr̃m singulas hab̾e.Sum
etiã poteris dicere. singulos soles nos habe quos uidemꝰ.
aut lunas. aut luciferos. aut cet̾a huimodi quanus suo

Expanded text:
um videre, sed etiam audire potest aliquis hominum quod alius non audiat, et aliud aliquid quolibet alio sensu quisquam sentire quod alius non sentiat. Unde manifestum est et tuum nonnisi tuum, et meum sensum non esse nisi meum. A. Hoc idem respondebis de illo etiam sensu interiore? an aliquid aliud? E. Nihil sane aliud. Nam et ille utique sensum meum sentit meus, et tuum sentit tuus: nam ideo plerumque interrogor ab eo qui aliquid videt, utrum hoc etiam ego videam, quia ego me videre aut non videre sentio, non ille qui interrogat. A. Quid? ipsam rationem nonne unusquisque nostrum habet suam? quandoquidem fieri potest ut ego aliquid intelligam, cum tu id non intelligis; nec utrum intelligam tu scire possis, ego autem sciam. E. Manifestum est etiam rationales mentes singulos quosque nostrum singulas habere. 16. A. Num etiam poteris dicere singulos soles nos habere quos videmus, aut lunas, aut luciferos, aut caetera hujusmodi, quamvis suo
Abbreviated transcription (Latin):
cernentib tanquã miris modis secretũ & publicum
nit om̃ib raciocinantib atq intelligentib p̃sto . ẽ.
ad ulliꝰ eorũ ꝓpͥe naturã ꝑtinere quis dixerit᷑ Ule¬
ministi enim ut opinoꝵ. quid de sensib corporis pa¬
ulo ante tractatũ sit. La scilic& quȩ oculorũ uł au¬
rium sensu cõmunit̃ tangimꝰ. sicutis colores & soni
quos ego & tu simul uidemꝰ uł simul audimꝰ ñ ꝑti.¬
nere ad oculorũ nr̃oꝵ auriumue naturã. sed ad sen¬
tiendum nob̾. eẽ. cõmunia. Sicgͦ etiam illa quȩ ego
& tu cõmunit̃ ꝓpria quisq m̃te conspicimꝰ ñequaꝗ
dixeris ad m̃tis alicuiꝰ nrm ꝑtinere naturã. Duorum
enĩ oculi qđ simul uident. nec huiꝰ nec illius oculos. ẽẽ.
poteris dicere: sed aliquid t̾ciũ in qđ utrisq conferat᷑
aspectus. DAꝑtissimũ atq uerissimũ ẽ E Han gͦ¬

Expanded text:
cernentibus, tanquam miris modis secretum et publicum cernentibus, tanquam miris modis secretum et publicum niter omnibus ratiocinantibus atque intelligentibus praesto est, ad ullius eorum proprie naturam pertinere quis dixerit? Meministi enim, ut opinor, quid de sensibus corporis paulo ante tractatum sit; ea scilicet quae oculorum vel aurium sensu communiter tangimus, sicuti sunt colores et soni, quos ego et tu simul videmus, vel simul audimus, non pertinere ad oculorum nostrorum auriumve naturam, sed ad sentiendum nobis esse communia. Sic ergo etiam illa quae ego et tu communiter propria quisque mente conspicimus, nequaquam dixeris ad mentis alicujus nostrum pertinere naturam. Duorum enim oculi quod simul vident, nec hujus nec illius oculos esse poteris dicere, sed aliquid tertium in quod utriusque conferatur aspectus. E. Apertissimum atque verissimum est. 34.
Abbreviated transcription (Latin):
tiȩ potentia quȩ in s̃. sapientiȩ ꝓpinquiora ferue¬
scunt. sicuti sunt animȩ ratioliales. ea uͦ quȩ remo¬
tiora sunt. sicuti corpora. non attingit calore sapien¬
di
sed ꝑfundit lumine numerorũ. Qđ tibi fortass obscurũ
ẽ. Non enĩ ulla uisibilis similttelo. inuisibili rei po¬
test ad omẽm conuenientia ͤ aptari. Lantũ illud atte¬
nde. quod & questioni quã suscepimus. ẽ satis & hu
miliorib etiã mentib quales nos sumus sese manife¬
stat. qr & si clarum nob̾. eẽ ñ potest utrũ in sapientia
uł ex sapientia numerꝰ. an ipsa sapientia ex numero
an in numero sit an utrũq nom̃ uniꝰ rei possit oste¬
ndi : illud certe manifestũ ẽ utrũq uerũ. eẽ. & in cõ¬
mutabilẽ ueritatẽ. hȩc omĩa quȩ in cõmutabiliter
uera sunt õtinentẽ: quã non possis dicere tuã uł mea
uł cuiusq hominis. sed omĩb in cõmutabilia uera

Expanded text:
tiae potentia, quae inest sapientiae, propinquiora fervetiae potentia, quae inest sapientiae, propinquiora fervescunt, sicuti sunt animae rationales; ea vero quae remotiora sunt, sicuti corpora, non attingit calore sapiendi, sed perfundit lumine numerorum: quod tibi fortassis obscurum est. Non enim ulla visibilis similitudo invisibili rei potest ad omnem convenientiam coaptari. Tantum illud attende, quod et quaestioni quam suscepimus satis est, et humilioribus etiam mentibus, quales nos sumus, sese manifestat, quia etsi clarum nobis esse non potest utrum in sapientia, vel ex sapientia numerus, an ipsa sapientia ex numero, an in numero sit, an utrumque nomen unius rei possit ostendi; illud certe manifestum est utrumque verum esse, et incommutabilem veritatem, haec omnia quae incommutabiliter vera sunt continentem; quam non possis dicere tuam vel meam, vel cujusquam hominis, sed omnibus incommutabilia vera
Abbreviated transcription (Latin):
pnunt. Docti autẽ & studiosi quantũ remociores st̃
a labe terrena. tanto magis & numerũ & sapientiã
in ipsa ueritate contuentur. ⁊ utrũq carum habent
& in eius ueritatis cõparatione ñ eis aurũ ⁊ argentũ &e
cetera de quib homines dimicant. sed ipsi etiã uile¬
scunt sibi. Nec mireris numeros idõ uiluisse hominib:
& caram. eẽ. sapientiã. qr facilius possunt numerare
quã saꝑe: cum uideas carius illos hab̾e aurũ quam
lum̃ luc̃ne. cui cõparatum aurũ ridet᷑. Sed honorat᷑
ampliꝰ res longe inferior qr luc̃nam sibi i m̃dicus ac¬
cendit. aurum uͦ pauci habent. quãꝗ sapientia absit
ut in cõparatione numeri inueniatur inferior cum
eadẽ sit : sed oculũ quo cerni pofsit inquirat. Ded quẽ¬
admodũ in uno igne consustantialis ut ita dicã sen¬
titur fulgor & calor nec separari ab inuicẽ possunt
uͦ etiam longius latiusq diffunditur : sic intelligen¬

Expanded text:
nunt. Docti autem et studiosi, quanto remotiores sunt nunt. Docti autem et studiosi, quanto remotiores sunt a labe terrena, tanto magis et numerum et sapientiam in ipsa veritate contuentur, et utrumque charum habent: et in ejus veritatis comparatione non eis aurum et argentum, et caetera de quibus homines dimicant, sed ipsi etiam vilescunt sibi. 32. Nec mireris numeros ideo viluisse hominibus, et charam esse sapientiam, quia facilius possunt numerare quam sapere, cum videas charius illos habere aurum quam lumen lucernae, cui comparatum aurum ridetur. Sed honoratur amplius res longe inferior, quia lucernam sibi et mendicus accendit, aurum vero pauci habent: quanquam sapientia absit ut in comparatione numeri inveniatur inferior, cum eadem sit; sed oculum quo cerni possit, inquirit. Sed quemadmodum in uno igne consubstantialis, ut ita dicam, sentitur fulgor et calor, nec separari ab invicem possunt;vero etiam longius latiusque diffunditur: sic intelligen
Abbreviated transcription (Latin):
attingit a fine usq ad fuẽ fortiter & disponit omĩ a
suauit̃: ea potentia qua fortit̾ a fine usq ad finẽ attingit
numerus fortasse dr̃. Ea uͦ qua disponit omĩa suauit᷑
sapientia ꝓprie iã uocatur. cum sit utrũq uniꝰ eiusdẽq
sapientiȩ. Sed quia dedit numeros omĩb reb etiã infimis ⁊ in
fine rorũ locatis. & corpora enim omĩa quanuis in rebus extrema
sint. habent numeros suos. saꝑe autẽ ñ dedit corporib neq
animis omĩb sed tantũ rationalibꝰ tanquam in eis sibi sedẽ
locauerit. de qua disponat omi a. illa etiam infima
quibus numeros dedit. Itaq qm̃ de corporib facile iu¬
dicamus tanquã de reb quȩ infra nos ordinate sunt
rere: inuenimus eos etiã nrãs m̃tes transcenđe. atq
in cõmutabiles in ipsa manere ueritate. Et qr saꝑe
pauci possunt: numerare autẽ ȩtiã stultis concessi
ẽ: mirantur homines sapientia: numerosq contem¬

Expanded text:
attingit a fine usque ad finem fortiter, et disponit omnia attingit a fine usque ad finem fortiter, et disponit omnia suaviter , ea potentia qua fortiter a fine usque ad finem attingit, numerus fortasse dicitur: ea vero qua disponit omnia suaviter, sapientia proprie jam vocatur; cum sit utrumque unius ejusdemque sapientiae. 31. Sed quia dedit numeros omnibus rebus etiam infimis, et in fine rerum locatis; et corpora enim omnia quamvis in rebus extrema sint, habent numeros suos; sapere autem non dedit corporibus, neque animis omnibus, sed tantum rationalibus, tanquam in eis sibi sedem locaverit, de qua disponat omnia illa etiam infima quibus numeros dedit: itaque quoniam de corporibus facile judicamus, tanquam de rebus quae infra nos ordinatae sunt, rere, invenimus eos etiam nostras mentes transcendere, atque incommutabiles in ipsa manere veritate. Et quia sapere pauci possunt, numerare autem etiam stultis concessum est, mirantur homines sapientiam, numerosque contem
Abbreviated transcription (Latin):
bile ao penitrale uł regionẽ quandã uł si qđ aliud nom̃
aptũ inueniri potest quo nominemꝰ quasi habitaculum
quoddã sedẽq numeroiũ longe remoueor a corpore. Et in¬
ueniens fortasse aliqͥd qđ cogitare possim. ñ tam̃ aliqͥd
inueniens quod ũbis ꝓferre sufficiã : redeo tanꝗ lassatus
in hȩc nrã ut loqui possim. & ea quȩ ante oculos sita sunt
dico sicut dici solent. Hoc michi accidit. etiã cũ de sapie¬
ntia quantũ ualeo uigil antissime atq intentissims cogi¬
to. Et propterea mubtum micor. cum hȩc duo sino in so.¬
cretissima certissimaq ueritate. accedente etiam testi¬
monio scripturarum quo cõmemoraui coniuncte illa
posita: plurimũ miror ut dixi quare numerus uilis sit
multitudint hominũ & cara sapientia. Sed nimirum
illud ÷ quod una qued ã cademq res. ẽ. Uerum tamen
qm̃ nichilominus in diuinis libris de sapientia dicitur. qđ

Expanded text:
bile ac penetrale vel regionem quamdam, vel si quod aliud nomen bile ac penetrale vel regionem quamdam, vel si quod aliud nomen aptum inveniri potest, quo nominemus quasi habitaculum quoddam sedemque numerorum; longe removeor a corpore: et inveniens fortasse aliquid quod cogitare possim, non tamen aliquid inveniens quod verbis proferre sufficiam, redeo tanquam lassatus in haec nostra, ut loqui possim, et ea quae ante oculos sita sunt dico, sicut dici solent. Hoc mihi accidit etiam cum de sapientia quantum valeo, vigilantissime atque intentissime cogito. Et propterea multum miror, cum haec duo sint in secretissima certissimaque veritate, accedente etiam testimonio Scripturarum, quo commemoravi conjuncte illa posita; plurimum miror, ut dixi, quare numerus vilis sit multitudini hominum, et chara sapientia. Sed nimirum illud est, quod una quaedam eademque res est; verumtamen quoniam nihilominus in divinis Libris de sapientia dicitur, quod
Abbreviated transcription (Latin):
ueras atq manifestas. easq omĩb qui hȩc intueri ualent
cõmunes ad contẽplandũ ad eẽ. concedis Dubitare ñ¬
possũ. Sed ꝑuellẽ sare utrũ uno aliquo genere contine¬
antur hȩc duo. sapientia scilic& i numerus qr coniuncte
etiã in scripturis scĩs hȩc posita. eẽ cõmemorasti. An alt̾um
existat ab altero. aut alt̾um in altero consistat ueluti nu¬
nerus a sapientia ł ins pientia. Nã sapientiã existere a
numero aut consistere in numero: ñ ausim dicere. Nescic
quo etum mͦ qr multos noui numerarios. aut numeratore
uł si quo alio nomine uocandi st̃ qͥ sũme atq mirabilit᷑
cõputant. sapientes autẽ ꝑ paucos. aut forsitan neminẽ:
longe uenerabilior. mͥ occurrit sapientia quã numerꝰ
Rem dicis quã ego quoq mirari soleo Nã cum in cõmuta¬
bilẽ ueritatẽ numerorũ mecũ ipse consido. & eiꝰ quasi cu¬

Expanded text:
veras atque manifestas, easque omnibus qui haec intueri valent, veras atque manifestas, easque omnibus qui haec intueri valent, communes ad contemplandum adesse concedis. CAPUT possum. Sed pervellem scire utrum uno aliquo genere contineantur haec duo, sapientia scilicet et numerus, quia conjuncta etiam in Scripturis sanctis haec posita esse commemorasti; an alterum existat ab altero, aut alterum in altero consistat, veluti numerus a sapientia, vel in sapientia. Nam sapientiam existere a numero, aut consistere in numero, non ausim dicere: nescio enim quomodo, quia multos novi numerarios aut numeratores, vel si quo alio nomine vocandi sunt, qui summe atque mirabiliter computant, sapientes autem perpaucos, aut forsitan neminem, longe venerabilior mihi occurrit sapientia quam numerus. A. Rem dicis quam ego quoque mirari soleo. Nam cum incommutabilem veritatem numerorum mecum ipse considero, et ejus quasi cu
Abbreviated transcription (Latin):
Nullomͦ negauerim ECum gͦ ad id qđ sapient᷑
eligit conũ̾tit animũ : sapient̃ utiq c̃uertit dCertis¬
sutium. ẽ.. Et qui ab eo quod sapient᷑. & quo se
sapienter conuerait nullis terrorb penisq depellit᷑
sapient̃ sine dubio facit N Prorsus sine dubio
Manifestissimũ. ẽ igitur om̃s has quas regulas diximꝰ
& lumina uirtutũ ad sapientiã ꝑtinere. quando¬
quidẽ quantomagis quisq ad agendã uitã eis utit᷑
& scđm hȩc agit uitam: tanto magis uiuit facitq sapi¬
enter. Omẽ autẽ quod sapienter fit: non potest recte
dici a sapientia. eẽ. separatũ Omino ita ẽ. EE
Quã ergo uere atq in cõmutabiles sunt regule nume¬
rorum: quoruͦ rationẽ atq ueritatẽ in cõmutabilit̃
atq cõmunit᷑ omĩb eã cernentib p̾sto . es. dixisti: tã
sunt uerȩ atq in cõmutabiles regulȩ sapientie. de qͥ
paucis nunc singulatĩ int̾rogatus respondiħi . eẽ¬

Expanded text:
m ergo ad id quod sapienter eligit convertit animum, sapienter utique convertit. E. Certissimum est. A. Et qui ab eo quod sapienter eligit, et quo se sapienter convertit, nullis terroribus poenisque depellitur, sapienter sine dubio facit. E. Prorsus sine dubio. A. Manifestissimum est igitur omnes has, quas regulas diximus et lumina virtutum, ad sapientiam pertinere: quandoquidem quanto magis quisque ad agendam vitam eis utitur, et secundum haec agit vitam, tanto magis vivit facitque sapienter; omne autem quod sapienter fit, non potest recte dici a sapientia esse separatum. E. Omnino ita est. A. Quam ergo verae atque incommutabiles sunt regulae numerorum, atque communiter omnibus eam cernentibus, praesto esse dixisti; tam sunt verae atque incommutabiles regulae sapientiae, de quibus paucis nunc singillatim interrogatus respondisti e
Abbreviated transcription (Latin):
Quia cũ tria sint hȩc eẽ. uiuere. intelligere. ⁊ lapis. ẽ & pecꝰ
uiuit. nec tam̃ lapidẽ puto uiuere. aut pecus intelligere
Iui autẽ intolligit: eũ & eẽ. & uiuere certissimũ: ẽ Qua re
non dubito id excellentuis iuidicare. cui omĩa tria in st̃
quã iđ cũi uł unũ desit. Nã qđ uiuit: utiq & . ẽ. Sed ñ
sequit᷑ ut etiã intelligat. Qualẽ uitã ẽẽ. pecoris arbi

Expanded text:
uia cum tria sint haec, esse, vivere, intelligere; et lapis est, et pecus vivit, nec tamen lapidem puto vivere, aut pecus intelligere; qui autem intelligit, eum et esse et vivere certissimum est: quare non dubito id excellentius judicare, cui omnia tria insunt, quam id cui duo vel unum desit. Nam quod vivit, utique et est, sed non sequitur ut etiam i
Abbreviated transcription (Latin):
aliquid ee. cuius appar&. quid aliud rectius quã rationẽ
uocauerimUide quã facile fiat dõ adiuuante: quod
homines difficillimũ putant. Nã ego fateor tibi questionẽ
istã quȩ ut intelligo t̾minata. ẽ tandii nos retenturã
tauerã quã fortasse omĩa quȩ dicta sunt ab ipso nr̃ȩ
disputationis ȩxordio. ua re accipe iã ut deinde ratio
connectatur. Nã credo te ñ ignorare id quod scire dicimꝰ
nichil eẽ. aliud quã ratione hab̾e ꝑceptũ. SIta ẽ. E
Qui gͦ scit se uiuere : ratione ñ car& . Consequens. ẽ

Expanded text:
aliquid esse cuivis apparet; quid aliud rectius, quam rationem aliquid esse cuivis apparet; quid aliud rectius, quam rationem vocaverim? A. Vide quam facile fiat Deo adjuvante, quod homines difficillimum putant. Nam ego, fateor tibi, quaestionem istam, quae, ut intelligo, terminata est, tamdiu nos retenturam putaveram, quam fortasse omnia quae dicta sunt ab ipso nostrae disputationis exordio. Quare accipe jam, ut deinde ratio connectatur: nam credo non te ignorare, id quod scire dicimus, nihil esse aliud quam ratione habere perceptum. E. Ita est. A. Qui ergo scit se vivere, ratione non ca
Abbreviated transcription (Latin):
seruiat: utrũ tͥ ullomͦ fieri posse uideat᷑. ut bestia
quelib& immanis. uł feritate uł corpore uł etiã sensu
quolib& acerrima. pari uice sibi hominẽ subiugare
conetur: cũ corpus eius. seu ui. seu clã. multȩ interimere
ualeant: Hullomͦ istuo fieri posse c̃sentio
Bene sane ded itẽ dic michi cũ manifestũ sit uirib octerisq officus
corporis a plurimis bestus hominẽ facile suꝑari: quȩnã ressit
qua homo excellit. ut ei nulla bestiarũ. ipse autẽ multis
imꝑare possit.. In fortes ipsa ẽ. quȩ ratio uł intelligentia
dici solet. Non inuenio aliud: quandoquidẽ in animo
.ẽ. iđ quod beliis antecellimus. Quȩ si ex animes essent: dicerẽ
nos eo prestare qđ animũ habemus. Nunc uͦ cum & illa sint
animalia. id quod eorũ animis non in est ut subdantur nob.
in s̃. autẽ nr̃ĩs ut eis meliores simus. qm̃ neq nichil neq paruũ

Expanded text:
serviat; utrum tibi ullo modo fieri posse videatur. ut bestia serviat; utrum tibi ullo modo fieri posse videatur. ut bestia quaelibet immanis vel feritate vel corpore, vel etiam sensu quolibet acerrima, pari vice sibi hominem subjugare conetur, cum corpus ejus seu vi seu clam multae interimere valeant. E. Nullo modo istuc fieri posse consentio. A. Bene sane: sed item dic mihi, cum manifestum sit, viribus caeterisque officiis corporis a plurimis bestiis hominem facile superari, quaenam res sit qua homo excellit, ut nulla ei bestiarum, ipse autem multis imperare possit? an forte ipsa est quae ratio vel intelligentia dici solet? E. Non invenio aliud, quandoquidem in animo est id quo belluis antecellimus: quae si exanimes essent, dicerem nos eo praestare, quod animum habemus. Nunc vero cum et illa sint animalia, id quod eorum animis non inest ut subdantur nobis, inest autem nostris ut eis meliores simus, quoniam neque nihil, neque parvum
Abbreviated transcription (Latin):
ma.EAge nc̃ uideamꝰ hõ ipse quoni in se ipso
sit ordinatisfintꝰ. Nã ex hominib una lege sociãtis
popłs constat. Quȩ lex ut dictũ ẽ: tẽporalis ẽ. & dic
michi. utrũ certissimũ tͥ sit uiuere te Hoc uͦ
quid certius respondimQuid illud potesnȩ di¬
noscere. aliud eẽ. uiuere aliud nosse uiuere Dcio
quidẽ neminẽ se nosse uiuere: nisi uiuentẽ. Ded utrum
om̃is uiuens nouerit se uiuere: ignoro Quã uel¬
lẽ ut credis ita etiã scires : pecora carere rations. Cito
nrã disputatio ab ista questione transir&. Sed qm̃ ne¬
scire te dicis: longã sermocinationẽ moues. Heq eni
talis res. ẽ qua p̃termissa ꝑgere in ca quȩ intendimꝰ.
tanta connȩxione rationis quanta opus. eẽ sentio sinamͣ
Dic itaq mͥ cũ sepe uidimꝰ bestias ab hominib domitas.
id ẽ. non corpꝰ bestiȩ tantũ. sed & animã. ita homini sub¬
iugatã. ut uoluntati etꝰ sensu quodã & consuetudine

Expanded text:
A. Age nunc, videamus, homo ipse quomodo in seipso sit ordinatissimus: nam ex hominibus una lege sociatis, populus constat; quae lex, ut dictum est, temporalis est. Et dic mihi utrum certissimum sit tibi vivere te. E. Hoc vero quid certius responderim? A. Quid? illud potesne dignoscere, aliud esse vivere, aliud nosse se vivere? E. Scio quidem neminem se nosse vivere, nisi viventem; sed utrum omnis vivens noverit se vivere, ignoro. A. Quam vellem ut credis, ita etiam scires pecora carere ratione; cito nostra disputatio ab ista quaestione transiret: sed quoniam nescire te dicis, longam sermocinationem moves. Neque enim talis res est, qua praetermissa pergere in ea quae intendimus, tanta connexione rationis, quanta opus esse sentio, sinamur. Dic itaque mihi, cum saepe viderimus bestias ab hominibus domitas, id est, non corpus bestiae tantum, sed et animam ita homini subjugatam, ut voluntati ejus sensu quodam et consuetudine
Abbreviated transcription (Latin):
dicat auditus ipse de uocib quid earũ lenit̃ influat
aut asꝑe ꝑstrepat. H on necesse ẽ. cȩt̃os sensus corporis
ꝑsequi. lã enim ut opinor adũ adũtis quid uolĩ di
ita scilic& sensũ illũ int̾iorẽ deistis corporis sonsib iu¬
dicare. cũ eoiũ & integritatẽ ꝓbat ⁊ debitũ flagitat:
quẽ ad modũ & ipsi corporis setisus de corporibꝰ udicãts
assum̃tes in eis lenẽ tactũ. reicientesq ẽtrariũ.
Cerno sane & uerissima eẽ. c̃sentiottende iã.¬

Expanded text:
dicat auditus ipse de vocibus, quid earum leniter influat, dicat auditus ipse de vocibus, quid earum leniter influat, aut aspere perstrepat. Non necesse est caeteros sensus corporis persequi: jam enim, ut opinor, animadvertis quid velim dicere, ita scilicet sensum illum interiorem de istis corporis sensibus judicare, cum eorum et integritatem probat, et debitum flagitat, quemadmodum et ipsi corporis sensus de corporibus judicant, assumentes in eis lenem tactum, rejicientesque contrarium. E. Cerno sane, et verissima esse consentio. CAP
Abbreviated transcription (Latin):
sapientia. Quã obrom uide qua causa tͥ uisũ sit. sen¬
sũ int̾iorẽ huic sensui quo sentimꝰ corpora. eẽ. p̃ fero¬
ndũ uia moderatorẽ & iudicẽ quendã huius
illũ eẽ cognosco. Nam & si quid huio in officio suo ab¬
fuerit: ille tanꝗ debitũ aministro flagitat sicut paulo
ante disputatũ ẽ. Non eni se uide auto ñ uiđe sensꝰ oculi
uid&. et qr ñ uidet: non potest quid sibi desit. aut qͥ d
sats sit iudicare. Sed ille int̾ior: quo ad monet᷑ & anima
bestiȩ apire oculũ clausũ. & qđ de eẽ. sentit implero
Nulli autẽ dubiũ ẽ: eũ qui iudicat eo de quo iudicat
eõ meliorẽ. E.Cernis gͦ etiã istũ corporissensũ de cor¬
porib quodãmͦ iudicare. Ad illũ enĩ ꝑtina uoluptas
& dolor: cũ uł leniter uł asꝑe corpore attingit᷑ Nam
sit colorib udicat. Itẽ sicut ille int̾ior de auditu
nrõ iudicat utrũ minꝰ an sufficient̃ intentus sit sic iu¬

Expanded text:
sapientia. Quamobrem vide qua causa tibi visum sit, sensapientia. Quamobrem vide qua causa tibi visum sit, sensum interiorem huic sensui quo sentimus corpora, esse praeferendum. E. Quia moderatorem et judicem quemdam hujus illum esse cognosco. Nam et si quid huic in officio suo defuerit, ille tanquam debitum a ministro flagitat, sicut paulo ante disputatum est. Non enim se videre, aut non videre sensus oculi videt, et quia non videt, non potest quid sibi desit, aut quid satis sit judicare; sed ille interior, quo admonetur et anima bestiae aperire oculum clausum, et quod deesse sentit implere. Nulli autem dubium est eum qui judicat, eo de quo judicat esse meliorem. A. Cernis ergo istum etiam corporis sensum de corporibus quodammodo judicare? Ad illum enim pertinet voluptas et dolor, cum vel leniter vel aspere corpore attingitur. Nam sit coloribus judicat. Item sicut ille interior de auditu nostro judicat, utrum minus an sufficienter intentus sit; sic ju
Abbreviated transcription (Latin):
sensum interiorẽ quẽ quidẽ infra ratiorẽ aberaedincst o
sensum interio q que quicie ina i ꝯ dubitabis ne huic sensinpreponere
p̾ponendũ. eẽ. dixisti Nullo mͦ dubitauerim.  fuã
hoc cur non dubites. uolo abs te audire. Non enĩ potes di¬
re. hunc sensũ int̾iorẽ iã in eo genere triũ illorũ ẽẽ pone¬
dũ qđ etiam intelligit: sed adhuo in eo qđ & ẽ. & uiuit.
etiam si intellectu car&. Ists enĩ sensus in .ẽ &bestiis: qͥb
intellectus ñ in .ẽ. Quȩ cũ ita sint: quęro cur p̾ponas sensũ
int̾iorẽ huic sensui quo corporalia sentiuntur. cum sit ut̃q
cur eũ meliorẽ putes dicmͥ. Si enĩ dixeris. qr ille istũ sen¬
tit: ñ te credo inuenturũ regulã qua fidere possimꝰ . omẽ
sentiens melius. eẽ quam id quo ab eosentitur. ne fortas¬
sis ex hoc etiam cogamur dicere ome intelligens me¬
lius. ẽẽ. quã id quod ab eo intelligitur. Hoc enĩ falsũ
ẽ: qr homo intelligit sapientiã. & ñ . ẽ. melior ꝗ ipsa

Expanded text:
sensum interiorem, quem quidem infra rationem, et adhuc nobisus indagavimus, dubitabisne huic sensui praeponere praeponendum esse dixisti? E. Nullo modo dubitaverim. A. Etiam hoc cur non dubites, volo abs te audire. Non enim poteris dicere hunc sensum interiorem jam in eo genere trium illorum esse ponendum, quod etiam intelligit, sed adhuc in eo quod et est et vivit, etiamsi intellectu caret: iste enim sensus inest et bestiis, quibus intellectus non inest. Quae cum ita sint, quaero cur praeponas sensum interiorem huic sensui quo corporalia sentiuntur, cum sit uterque cur eum meliorem putes dic mihi. Si enim dixeris, quia ille istum sentit, non te credo inventurum regulam qua figere possimus, omne sentiens melius esse quam id quod ab eo sentitur, ne fortassis ex hoc etiam cogamur dicere, omne intelligens melius esse quam id quod ab eo intelligitur. Hoc enim falsum est; quia homo intelligit sapientiam, et non est melior quam ipsa
Abbreviated transcription (Latin):
bers lib̾ã uoluntatẽ. sine qua recte facere ñ poss&. Nlen
enim qr ꝑ illã etiã peccatur: ad hoc eã dm̃ dedisse cre¬
dendũ .ẽ. Datis gͦ causȩ.ẽ cur dari debuerit: qm̃ sine
illa homo non potest recte uiuere Ad hoc autẽ datã
uł hinc intelligi potest: qr si quis ea usus fuerit ad pec¬
candũ. diuinitus in eũ uindicat᷑. uod iniusts fierae.
si ñ solũ ut recte uiueretur. sed etiã ut peccaretur. lib̾a cẽt
uoluntas data. Quomͦ enĩ iuste uindicaret᷑ in eũ qui ad
hane rẽ usus. eẽt uoluntate ãd quã tͥ eã dedi . hoc. ẽ. ad
recte faciendũ. Deinde illud bonũ quo cõmendat᷑ ipsa
iustitia in damnandis peccatis recteq factis honorandis.
quomͦ eẽt. si homo carer& lib̾o uoluntatis arbitrio. Non
enĩ aut peccatũ. eẽt. aut recte factu uoluntate. Aoꝑ hoo a¬

Expanded text:
bere liberam voluntatem, sine qua recte facere non posset. Non bere liberam voluntatem, sine qua recte facere non posset. Non enim, quia per illam etiam peccatur, ad hoc eam Deum dedisse credendum est. Satis ergo causae est, cur dari debuerit, quoniam sine illa homo recte non posset vivere. Ad hoc autem datam vel hinc intelligi potest, quia, si quis ea usus fuerit ad peccandum, divinitus in eum vindicatur, quod non juste fieret, si non solum, ut recte viveretur, sed etiam, ut peccaretur, libera esset voluntas data. Quomodo enim juste vindicaretur in eum, qui ad hanc rem usus esset voluntate, ad quam rem data est? recte faciendum? Deinde illud bonum, quo commendatur ipsa justitia in damnandis peccatis, recteque factis honorandis, quomodo esset, si homo careret libero voluntatis arbitrio? Non enim aut peccatum esset, aut recte factum, quod non
Abbreviated transcription (Latin):
resisto: sed quero illud alterũ quomͦ noueris. nos ab ipso
eẽ. Neq enĩ hoc nunc. sed ab ipso nos uł penã uł p̃miũ
nereri explicasti.Hoc quoq non aliunde uideo eẽ ma¬
nifestũ: nisi quod iã constat dm̃ uindicare peccata. Siqͥdẽ
ab illo. ẽ. om̃is iustitia. Non enĩ ut alicuiꝰ ẽ. bonitatis ali.¬
enis p̾stars beneficia: ita iustitiȩ uindicare in alienos.
Unde manifestũ .ẽ. ad eum nos ꝑtinere: qui a non solũ in
nos benignissimꝰ in p̾stando sed eciã iustissimꝰ in uindi¬
cando .ẽ. Deinde ex eo quod ego ꝓposui. tuq concessisti omẽ
bonũ ex dõ. eẽ. &iam hominẽ ex dõ. eẽ. intelligi potest
HNomo enĩ ipse in quantũ homo ẽ aliqđ bonum. ẽ. qr
recte uiuere cũ uult potest. lane si hȩc ita st̃.
soluta questio. ẽ quã ꝓposuisti. Si enĩ homo aliquod¬
bonũ ẽ. & ñ poss& nisi cũ uell& recte facere debuit ha¬

Expanded text:
resisto: sed quaero illud alterum, quomodo noveris nos ab ipso resisto: sed quaero illud alterum, quomodo noveris nos ab ipso esse. Neque enim hoc nunc, sed ab ipso nos vel poenam, vel praemium mereri explicasti. E. Hoc quoque non aliunde video esse manifestum, nisi quod jam constat Deum vindicare peccata. Siquidem ab illo est omnis justitia. Non enim ut alicujus est bonitatis alienis praestare beneficia ita justitiae vindicare in alienos. Unde manifestum est ad eum nos pertinere, quia non solum in nos benignissimus in praestando, sed etiam justissimus in vindicando est. Deinde ex eo quod ego posui, tuque concessisti, omne bonum ex Deo esse, etiam hominem ex Deo esse intelligi potest. Homo enim ipse in quantum homo est, aliquod bonum est; quia recte vivere, cum vult, potest. 3. A. Plane si haec ita sunt, soluta quaestiobonum esset, et non posset, nisi cum vellet, recte facere, debuit ha
Abbreviated transcription (Latin):
libũ arbitrium uoluntatis : quod utiq si non a ccepissa
pacaro ñ possa. SIã enim certũ tibi atq cognitũ. s̃
dm̃ dedisse homini hoc qđ dari debuisse non puias.
uantũ insupiori libro intelligere mͥ uisus sũ a
habanꝰ libum uoluntatis arbitriũ. & non nisi eo peccamus
EEgo quoq memini iã nob̃ id factũ. ẽs̃. ꝑspicuũ. Sed nuno
int̾rogaui utrũ hoc qđ nos habe & quo nos peccare manife¬
stum. ẽ. dm̃ nob dedisse scias.Hullũ alium puto. ab ipso
enĩ sumus. & siue peccantes siue recte facientes. ab illo penã
merem᷑ aut p̃miũ. Noc quoq utrũ liquido noueris. an
auctoritate cõmotus libent̃ etiã in cognitũ credas: cupio
scire uctoritati quidẽ me pͥmũ de hacre credidisse
confirmo. Sed quid uerius quã oms bonũ ex dõ. eẽ. &
omẽ iustũ bonũ eẽ & peccantib penã. recteq facientib
p̃mium iustũ. eẽ. Ex quo conficitur. a dõ affici & pec¬
cantes miseria: & recte facientes beatitate. Hichil

Expanded text:
trium: quod utique si non accepisset, peccare non posset. A. Jam enim certum tibi atque cognitum est, Deum dedisse homini hoc, quod dari debuisse non putas? E. Quantum in superiori libro intelligere mihi visus sum, et habemus liberum voluntatis arbitrium, et non nisi eo peccamus. A. Ego quoque memini jam nobis id factum esse perspicuum. Sed nunc interrogavi utrum hoc quod nos habere, et quo nos peccare manifestum est, Deum nobis dedisse scias. E. Nullum alium puto. Ab ipso enim sumus; et sive peccantes, sive recte agentes, ab illo poenam meremur aut praemium. A. Hoc quoque utrum liquido noveris, an auctoritate commotus libenter etiam incognitum credas, cupio scire. E. Auctoritati quidem me primum de hac re credidisse confirmo. Sed quid verius quam omne bonum ex Deo esse, et omne justum bonum esse, et peccantibus poenam recteque facientibus praemium justum esse? Ex quo conficitur a Deo affici, et peccantes miseria, et recte facientes beatitate. 2. A. Nihil
Abbreviated transcription (Latin):
hominũ. non ut peccare desinant. sed quia facti sunt
dolent. dicentes. Pales nos facer&: ut semꝑ in cõmutabili eiꝰ
ueritate ꝑfrui. nũꝗ aut̃ peccare uellemꝰ. Non clament ñ
succenseant qr neq ipsos idõ coegit peccare qr fecit quib
potestatẽ utrũ uellent dedit. Et sunt tales angłi quidã
qui neq peccauer̃ unꝗ̃: neq peccaturi sunt. Quã obrẽ
si te delectat creatura. quȩ ꝑseuerantissima uoluntate ñ
peccat non .ẽ. dubitandũ quod eã. peccanti recta ratione
p̃ponas. Sed sicut eã tu cogitatione p̃ponis: sic eã creator
ds̃ ordinatione p̃posuit. Crede. ẽẽ talẽ in suꝑiorib sedib
& in sublimitate cęlorũ: qr si bonitatẽ conditor p̃buit
ad eã condendã cuiꝰ p̃uid& futura peccata: nullomͦ non

Expanded text:
hominum, non ut peccare desinant, sed quia facti sunt hominum, non ut peccare desinant, sed quia facti sunt dolent, dicentes: Tales nos faceret, ut semper incommutabili ejus veritate perfrui, nunquam autem peccare vellemus. Non clament, non succenseant: quia neque ipsos ideo coegit peccare, quia fecit, quibus potestatem utrum vellent dedit; et sunt tales quidam Angeli, qui neque peccaverunt unquam, neque peccaturi sunt. Quamobrem si te delectat creatura quae perseverantissima voluntate non peccat, non est dubitandum quod eam peccanti recta ratione praeponas: sed sicut eam tu cogitatione praeponis; sic eam creator Deus ordinatione praeposuit. Crede esse talem in superioribus sedibus, et in sublimitate coelorum: quia si bonitatem Conditor praebuit ad eam
Abbreviated transcription (Latin):
connexa ẽ. rationib uid&. Credat gͦ dm̃ fecisse quod uera¬
ratione ab eo faciendũ fuisse cognouit: etiã si hoc in rebus
factis non uid&. quia etiã sicȩlũ oculis uide non poss&. et
tamen ratione uera talesaliquid faciendũ fuisse colligera
credere debuit factũ. eẽ quãuis id oculis non uidae. Non
enim cogitatione uider& fuisse faciendũ: nisi in his rationib
quib facta sunt omĩa. Qđ autẽ ibi non ẽ : tam cemo potest
ueraci cogitatione uide. quã non .ẽ. uerũ. In eo pleriq ho¬
mines errant qđ meliora cũ m̃te conspęxerint: non in sẽ¬
dib congruis ea oculis quęr̃ uelitt si quisꝗ ꝑfectã rotundi¬
tatẽ ratione cõprehendens. stoma chet᷑ quod talẽ nuce non
conspexit. Nã ita quidã cũ ratione uerissima uideant
meliorẽ ec̃. creaturã. quȩ quãuis habeat lib̾am uoluntatẽ
dõ tam̃ semꝑ infixa nunꝗ peccauerit: intuentes peccata

Expanded text:
connexa est rationibus videt. Credat ergo Dconnexa est rationibus videt. Credat ergo Dintellectu ab eo faciendum fuisse cognovit; etiam si hoc in rebus factis non videt. Quia etiam si coelum oculis videre non posset, et tamen ratione vera tale aliquid faciendum fuisse colligeret, credere debuit factum fuisse, quamvis id oculis non viderit. Non enim cogitatione cerneret faciendum fuisse, nisi in his rationibus quibus facta sunt omnia. Quod autem ibi non est, tam nemo potest veraci cogitatione videre, quam non est verum. 14. In eo plerique homines errant, quia meliora cum mente conspexerint, non in sedibus congruis ea oculis quaerunt. Velut si quisquam perfectam rotunditatem ratione comprehendens, stomachetur quod talem in nuce non conspexit. Nam ita quidam cum ratione verissima videant meliorem esse creaturam, quae quamvis habeat liberam voluntatem, Deo tamen semper infixa, nunquam peccaverit; intuentes peccata
Abbreviated transcription (Latin):
non in tota eus mole ds̃ omĩum conditor feccrit.
Namq a t̾ra feracissima & amȩnissima usq ad sal
rep̾hende audeas. nisi in comparatione melioris.
Atq. ita ꝑ om̃s gradib laudis ascendas ut qđ sũmũ
genus trȩ inueneris. solum tam̃. eẽ nolis. lam uͦ int̾
totã terrã & cȩlũ quanta distantia. ẽ: Int̾ponunt᷑
enim. humida flabilisq nature. Atq ex his quattuor
el em̃tis aliȩ innumerabiles nob numerate autẽ dõ re¬
rũ spocies formeq uariantur. Potest gͦ. eẽ. aliquid in re¬
rum natura: quod tua ratione ñ cogitas. Non. et̃. autẽ
qđ uera ratione cogitas: non potest. Neq enĩ tũ potes
aliquid melius in creatura cogitare: qđ creature ar¬
tificẽ fugerit. Humana quippe anima. natura lit᷑ di¬
uinis ex quib pend& conexa rationib cũ dicit melius
hoc fier& quã illud. siuerũ dicit & uida qđ dicit inillis qͥb

Expanded text:
non in tota ejus mole Deus omnium conditor fecerit. non in tota ejus mole Deus omnium conditor fecerit. Namque a terra feracissima et amoenissima usque ad salsreprehendere audeas, nisi in comparatione melioris; atque ita per omnes gradus laudis ascendas, ut quod summum genus terrae inveneris, solum tamen esse nolis. Jam vero inter totam terram et coelum quanta distantia est? Interponuntur enim humida flabilisque natura: atque ex his quatuor elementis aliae innumerabiles nobis, numeratae autem Deo rerum species formaeque variantur. Potest ergo esse aliquid in rerum natura, quod tua ratione non cogitas. Non esse autem quod vera ratione cogitas, non potest. Neque enim tu potes aliquid melius in creatura cogitare, quod creaturae artificem fugerit. Humana quippe anima naturaliter divinis ex quibus pendet connexa rationibus, cum dicit, Melius hoc fieret quam illud; si verum dicit, et videt quod dicit, in illis quibus
Abbreviated transcription (Latin):
forte ñ dicas quidẽ meliꝰ fuisse ut non ẽẽnt sed di¬
cas alit̾ eas fieri debuisse. Quicquid enĩ tͥ uora
ratione meliꝰ occurrerit: scias fecisse dm̃. tanquã
bonorũ omĩum conditorẽ: bon.ẽ. aut̃ uera ratio. sed
inuida infirmitas: cum aliquid melius faciendũ fuis¬
se cogitaueris. iam nichil aliud inferius uelle fieri᷑
tanquã si ꝑspecto cgȩlo nolles terrã factã. eẽ inique
omĩno. Recte enim rep̃henderes: si p̃termisso cȩlo
tr̾am factã uideres qm̃ diceros ita eam fieri debuisse
sicuti posses cogitare cęlũ. Cum gͦ etiam illud ad
cuius speciẽ uolebas terrã ꝑducere. factum. eẽ ꝑspi¬
ceres. non autẽ hoc terrã sed cȩlum uocari credo qđ
re meliore non fraudatus ut inferior quoq aliqua
fierce et t̾ra eẽt nequaꝗ inuids doberes. In qua t̾ra
rursus scđm partes eius tanta ẽ. uarietas ut nichil
quod ad t̾rȩ ꝑtin&e speciẽ cogitanti occurrat. quod

Expanded text:
forte non dicas quidem melius fuisse ut non essent, sed diforte non dicas quidem melius fuisse ut non essent, sed dicas aliter fieri eas debuisse. Quidquid enim tibi vera ratione melius occurrerit, scias fecisse Deum tanquam bonorum omnium conditorem. Non est autem vera ratio, sed invida infirmitas, cum aliquid melius faciendum fuisse cogitaveris, jam nihil aliud inferius velle fieri, tanquam si perspecto coelo, nolles terram factam esse; inique omnino. Recte enim reprehenderes, si praetermisso coelo terram factam videres, quoniam diceres ita eam fieri debuisse, sicuti posses cogitare coelum. Cum ergo etiam illud ad cujus speciem volebas terram perducere, factum esse perspiceres, non autem hoc terram, sed coelum vocari; credo quod re meliore non fraudatus, ut inferior quoque aliqua fieret et terra esset, nequaquam invidere deberes. In qua terra rursus secundum partes ejus tanta est varietas, ut nihil quod ad terrae pertinet speciem cogitanti occurrat, quod
Abbreviated transcription (Latin):
titur. ita iudicio eiꝰ impuns ñfiat sicut p̾scientia non
cesse.ẽ: regula illa pietatis facile non mouebit. quã
meminisse nos c̃uenit. grãrum actionẽ nos debe creator
nrõ. Cuius ꝓfecto largissim a bonitas iustissime lau¬
daretur : etiã si aliquo inferiore creaturȩ gradu nos con¬
didiss&. Quãuis enĩ anima nr̃a peccatis tabe facta sit
sublimior.ẽ. tam̃ ⁊ melior. ꝗͣsi in hanc lucẽ uisibilẽ uer¬
teretur. Et uides ꝓfecto de huiꝰ lucis eminentia ꝗͣntũ
laudent animȩ dñ etiã corporis sensib deditȩ. Iua¬
ꝓpt̃ non te ita iã moueat qđ ũituꝑ ant᷑ anims pecca¬
trices: ut dicas in corde tuo. meliꝰ fuisse si non essent
tate laudandꝰ.ẽ: ñ solũ qm̃ peccantes eas iuste ordinat
sed eciã qr tales instituit. ut etiã peccatis sordidatȩ
nullo mͦ lucis corporalis dignitate suꝑentur. de qua
tam̃ uire laudatur. Illud quoq moneo caueas ne

Expanded text:
ttitur, ita judicio ejus impune non fiat, sicut praescientia non ttitur, ita judicio ejus impune non fiat, sicut praescientia non cesse est; regula illa pietatis facile commonebit, quam meminisse nos convenit, gratiarum actionem nos debere Creatori nostro. Cujus profecto largissima bonitas justissime laudaretur, etiamsi aliquo inferiore creaturae gradu nos condidisset. Quamvis enim anima nostra peccatis tabefacta sit, sublimior est tamen et melior, quam si in hanc lucem visibilem verteretur. Et vides profecto de hujus lucis eminentia, quantum laudent animae Deum etiam corporis sensibus deditae. Quapropter non te jam moveat, quod vituperantur animae peccatrices, ut dicas in corde tuo melius fuisse si non essent.tate laudandus est, non solum quoniam peccantes eas juste ordinat, sed etiam quia tales instituit, ut etiam peccatis sordidatae, nullo modo lucis corporalis dignitate superentur, de qua tamen jure laudatur. 13. Illud quoque moneo caveas, ne
Abbreviated transcription (Latin):
alius sua uoluntate facturus. ẽ: ita ds̃ neminẽ ad peccandũ
cogens. p̃uid& tam̃ eos qui ꝓpria uoluntate peccabunt.
Cur gͦ ñ iudicce iustus. quȩ fieri non cogit p̃scius. Sicut enĩ
memoria tua non cogis facta. eẽ. quȩ p̃terierunt: sic dis
p̃scientia sua non cogit facienda quȩ futura sunt. Et sicut
tu quȩdã quȩ fecisti meministi. nec tam̃ quȩ meministi omĩa
fecisti: ita ds̃ omĩa quorũ ipse auctor. ẽ p̃scit. nec tamen
omiũ quę p̃scit ipse auctor. ẽ. Quorũ autẽ non ẽ. m̃ał
auctor iustus .ẽ. ultor. Hinc gͦ iã intellige qua iustitia
ds peccata puniat: qr quȩ nouit futura non facit. Nam
si ꝓpt̾ ea non deb & recribuere suppliciũ peccantib quia
p̾uid& peccaturos: nec recte facientib deb& p̃mia retri¬
buere quia & recte facturos nichi lominus p̃uid&. Immo
uͦ fateamur & ad p̃scientiã eiꝰ ꝑtinere ne quid eũ lateat
futurorũ & ad iustitiã. ut peccatũ quia uoluntate cõma¬

Expanded text:
us sua voluntate facturus est, ita Deus neminem ad peccandum cogens, praevidet tamen eos, qui propria voluntate peccabunt. Cur ergo non vindicet justus, quae fieri non cogit praescius. Sicut enim tu memoria tua non cogis facta esse, quae praeterierunt, sic Deus praescientia sua non cogit facienda, quae futura sunt. Et sicut tu quaedam, quae fecisti, meministi, nec tamen, quae meministi, omnia fecisti, ita Deus omnia, quorum ipse auctor est, praescit, nec tamen omnium, quae praescit, ipse auctor est. Quorum autem non est malus auctor, justus est ultor. Hinc ergo jam intellige qua justitia Deus peccata puniat, quia quae novit futura, non facit: nam si propterea non debet retribuere supplicium peccantibus, quia praevidet peccaturos, nec recte facientibus debet praemia retribuere, quia et recte facturos nihilominus praevidet. Imo vero fateamur et ad praescientiam ejus pertinere ne quid eum lateat futurorum, et ad justitiam, ut peccatum, quia voluntate commi
Abbreviated transcription (Latin):
gͥ p̃scius sit ds̃ future beatitudinis tuȩ. nec alit̾ aliquid
fieri possit. ꝗ ille p̾sciuit. alioquin nulla p̾scientia ẽ. non
tam̃ ex eo cogimur sentire qđ ab surdissimũ.s̃. & longe
a ueritate seclusũ ñ te uolentẽ heatũ fierũ. Sicut autẽ uo¬
luntatẽ beatitudinis cũ eẽ: ceꝑis beatus. ñ tibi aufert p̃sc¬
entia dĩ. quȩ hodieq de tua sutura beatitudine certa ẽ.
sic etiam uoluntas culpabilis si qua in te futura ẽ. non
ꝓpt̾ea uoluntas non erit. qm̃ ds̃ eã suturã eẽ p̃sciuit Ax
tende enim queso quanta cȩcitate dicatur si p̾seiut ds

Expanded text:
igitur praescius Deus sit futurae beatitudinis tuae, nec aliter aliquid igitur praescius Deus sit futurae beatitudinis tuae, nec aliter aliquid fieri possit quam ille praescivit, alioquin nulla praescientia est; non tamen ex eo cogimur sentire, quod absurdissimum est et longe a veritate seclusum, non te volentem beatum futurum. Sicut autem voluntatem beatitudinis, cum esse coeperis beatus, non tibi aufert praescientia Dei, quae hodieque de tua futura beatitudine certa est: sic etiam voluntas culpabilis, si qua in te futura est, non propterea voluntas non erit, quoniam Deus eam futuram esse praescivit. 8. Attende enim, quaeso, quanta
Abbreviated transcription (Latin):
quod beatꝰ ero. aC. Non gͦ uoluntate. sed necessitate in
essẽ. Uolo enĩ etiã nc̃ & ñ sũ. qui a ñ ego. sed ille me beatũ
facit. Adꝰ. Optime de te ueritas clamat. Non enim põssũ
aluid sentire. eẽ. in potestate nra nͥ qđ cũ uolumꝰ facimꝰ.
Qua ꝓpt̾ nichil tam in nrã potestate: ꝗͣ ipsa uoluntas.G̃.¬
Faenim ꝓrsus nullo int̃uallo mox ut uolumꝰ p̾sto. ẽ. Et idõ
recte possumꝰ dicere ñ uoluntate uiuimꝰ sed necessitate.
aut ñ uoluntate morimur sed necessitate. & si quid a liud
huiusmͦ. Non uoluntate autẽ uolumꝰ. quis uł delirus au¬
deat dicere : Quã ob rẽ quã uis p̃sciat ds̃ nr̃as uoluntates
futuras: ñ Ex eo tam̃ conficitur ut ñ uoluntate aliqͥd ue¬
limus. Nã & de beatitudine quod dixisti: non abste ipso
beatũ fieri: ita dixisti quasi hoc ego negauerĩ. Sed dico
cũ futurus es beatus: ñ te inuitũ sed uolentẽ futurũ Cũ

Expanded text:
quod beatus ero. A. Non ergo voluntate sed necessitate in quod beatus ero. A. Non ergo voluntate sed necessitate in essem: volo enim etiam nunc, et non sum, quia non ego, sed ille me beatum facit. A. Optime de te veritas clamat. Non enim posses aliud sentire esse in potestate nostra, nisi quod cum volumus facimus. Quapropter nihil tam in nnullo intervallo, mox ut volumus praesto est. Et ideo recte possumus dicere, Non voluntate senescimus, sed necessitate; aut, non voluntate morimur, sed necessitate; et si quid aliud hujusmodi: non voluntate autem volumus, quis vel delirus audeat dicere? Quamobrem, quamvis praesciat Deus nostras voluntates futuras, non ex eo tamen conficitur ut non voluntate aliquid velimus. Nam et de beatitudine quod dixisti, non abs teipso beatum fieri, ita dixisti, quasi hoc ego negaverim: sed dico, cum futurus es beatus, non te invitum, sed volentem futurum. Cum