comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
duobus. Id erit tẽpus quo iusticia
picietur. et innocẽtia odio erit.
quo mali bonos hostilr̃ p̃dabũt᷑
Non lex aut ordo aut milicie dis¬
cipłma seruabit᷑. Non canos q¬
qmͣ reuerebitur: nõ officiũ pie¬
tatis agnoscet. nõ sexus aut in¬
fantie mmiperebit᷑. Confũdentur
omĩa et mistebũtur contͣ fas
contra uira nature. Ita qͣsi uno
cõmumq latrocimo terra uinu̾¬
sa uastabitur. Cũ hec ita erut
tunt iusti et seccatores ueritatis
segregabũt se a malis: et fugiẽt
in solitudines. Quo audico impius
inflãmatus ira ueniet cũ excitu
magno: et ad motis omibus copi¬
is circũdabit montẽ in quo iusti
morabũtur: ut eos conp̃hendat.
Illi uero ubi se clausos undiq atq
obsessos uiderint. exclamabũt
caid deũ uoce magna. et auxiliũ ce¬
leste implorabũt. et exaudiet eos
deus: et mittet regẽ magnũ de
celo qui eos eripiat et liberet oẽs
cecinerũt. Hystappes em̃ quẽ su¬

Expanded text:
duobus. id erit tempus quo iustitia duobus. id erit tempus quo iustitia proicietur et innocentia odio erit, quo mali bonos hostiliter praedabuntur. non lex aut ordo aut militiae disciplina seruabitur, non canos quisquam reuerebitur, non officium pietatis adgnoscet, non sexus aut infantiae miserebitur: confundentur omnia et miscebuntur contra fas, contra iura naturae. ita quasi uno com- munique latrocinio terra uniuersa uastabitur. cum naec iacta erunt, tum iusti et sectatores ueritatis segregabunt se a malis et fugient in solitudines. quo audito inpius inflammatus ira ueniet cum exercitu magno et admotis omnibus copiis circumdabit montem in quo iusti morabuntur, ut eos conprehendat. illi uero ubi se clausos undique atque obsessos uiderint, exclamabunt ad deum uoce magna et auxilium caeleste inplorabunt, et exaudiet eos deus et mittet regem magnum de caelo, qui eos eripiat ac liberet omnescecinerunt. Hystaspes enim, quem su
Abbreviated transcription (Latin):
et insepultũ iace̾ patietur. S post
diem terciũ reuiuistet atq inspec¬
tãtibus acq mirãtibus cũctis rapi¬
etur in celũ. Rex uẽo ille teterri¬
mus erit quidẽ et ip̃e s mẽdaciors
ꝓpheta. et seipm̃ cõstituet ac uo¬
cabit deũ. se coli iubebit ut dei fi¬
liũ. et dabit᷑ ei potestas ut faciat
de de celo. et sołe a suis cursibꝰ stae
et ymaginiẽ loqui. et fient hec
sub uerbo eius. Quibus mĩaculis
etiã sapientiũ plurimi alliciẽtur
bitur. et iustũ populũ ꝑse q̃tur
et erit p̃ssura et contricio qͣłis
nũqͣm fuit a pn̾cipio mũdi. Ecũq
crediderĩt atq accesserint ei sig̃¬
nabũtur ab eo tanqͣm pecudes
Qui autẽ recusauerint notã eius.
aut in montes fugient aut cõp¬
hensi exq̃sitis cruciatibus necaibũ¬
tur. Idem iustos honnes obuol¬
uet libris ꝓphetarũ: acq ita cre¬
mabit. Et dabitur ei desolare
orbẽ terre: mẽ sibus quadragĩta

Expanded text:
et insepultum iacere patietur, sed post et insepultum iacere patietur, sed post diem tertium reuiuiscet atque inspectantibus et mirantibus cunctis rapietur in caelum. rex uero ille taeterrimus erit quidem et ipse, sed mendaciorum propheta, et se ipsum constituet ac uocabit deum, se coli iubebit ut dei filium. et dabitur ei potestas, ut faciat dere a caelo et solem a suis cursibus stare et imaginem loqui, et fient haec sub uerbo eius: quibus miraculis etiam sapientium plurimi adlicientur bitur et iustum populum persequetur et erit pressura et contritio qualis numquam fuit a principio mundi. quicumque crediderint atque accesserint ei, signabuntur ab eo tamquam pecudes, qui autem recusauerint notam eius, aut in montes fugient aut conprehensi exquisitis cruciatibus necabuntur. idem iustos homines obuoluet libris prophetarum atque ita cremabit. et dabitur ei desolare orbem terrae mensibus quadraginta
Abbreviated transcription (Latin):
homĩbus. Ita enĩ cõficietur hu¬
manũ genus. ut uix decima ꝑs
homui reliq̃tur. et unde mille
ꝓcederãt uix ꝓcedent centũ.
De cultoribus etiã dei due ꝑtes
interibũt. et tercia que fue̾i̾t ꝓ¬
bata remanebit. Sed plamus
quomõ id euemat exponã. Im¬
minẽte iã tẽporũ cõclusiõe ꝓpħa
magnus mictet᷑ a deo q̃ cõuertat
honnẽs ad dei cognitionẽ. et ac¬
cipiet pocestatẽ mirabilla faciẽ¬
di. ubicũq homnies nõ audierĩt
eũ. claudet celũ et abstinebit ym¬
bres: aquã cõuertet in sang̃nẽ.
et cruciabit illos siti et fame.
Et quicũq conabitur eũ ledere
ꝓcedet ignis de ore eius. atq am¬
buret illũ. Hiis ꝓdigiis atq ututi¬
bus cõuertet multos ad dei cultũ.
Pactisq oꝑibus ip̃ius. alter rex
orietur ex siria malo sp̃u genitꝰ.
euersor acq ꝓditor gnis humai.
qui reliquias illius mali cũ ip̃o sil
deleat. Hic pugnabit adu̾sus ꝓphe¬
tã dei. et uincet et interficiet eũ

Expanded text:
. ita enim conficietur humanum genus, ut uix decima pars hominum relinquatur, et unde mille processerant, uix prodient centum. de cultoribus etiam dei duae partes interibunt et tertia quae fuerit probata remanebit. Sed planius quomodo id eueniat exponam. imminente iam temporum conclusione propheta magnus mittetur a deo, qui conem, et accipiet potestatem mirabilia faciendi. ubicumque homines non audierint eum, claudet caelum et abstinebit imbres, aquam conuertet in sanguinem et cruciabit illos siti ac fame, et quicumque conabitur eum laedere, procedet ignis de ore eius atque conburet illum. his prodigiis ac uirtutibus conuertet multos ad dei cultum. peractisque operibus ipsius alter rex orietur e Syria malo spiritu genitus, euersor ac perditor generis humani, qui reliquias illius prioris mali cum ipso simul deleat. hic pugnabit aduersus prophetam dei et uincet et interficiet eum
Abbreviated transcription (Latin):
cũ ad destruendã ĩmẽsarũ uirĩ
tyranindẽ. humane opes defeat
si quidẽ capto mũdo cũ magnis
tronũ exercitibus incubabit di¬
iuino auxilio tanta illa calamitas
indigebit. Cõmotus igit᷑ deus et
ꝑiculo ancipiti et miserãda cõpe¬
racione ustorũ mittet ꝓtimis
lib̾atorẽ. Tũc aꝑietur celũ me¬
diũ intẽpesta nõcte et tenebrosa

Expanded text:
truendam inmensarum uirium tyrannidem humanae opes defecerint, siquidem capto mundo cum magnis latronum exercitibus incubabit, diuino auxilio tanta illa calamitas indigebit. commotus igitur deus et periculo ancipiti et miseranda conploratione iustorum mittet protinus liberatorem. tum aperietur caelum medium intempesta
Abbreviated transcription (Latin):
infmitã młtitudinẽ gnabũt.
et erit soboles eorũ et deo cara.
Qui aut̃ ab inferis sustitabũtur.
hii p̃erut uiuẽtibus ueluti uidi¬
tes. Gentes uẽo nõ extinguẽt᷑
om̃nio. sed quedã relinquẽtur in
uictoriã dei. ut trĩphẽtur a ius¬
tis ac subiugẽtur ꝑꝑetue fuituti.
Sub idẽ tẽpus etiã pn̾ceps
demonũ qͦ ẽ machinator om̃i
malorũ catemis uiicietur. et eit
in custodia mille amis celestis
imperii quo usticia ĩ orbe regͣ¬
bit: ne qd̾ malũ adu̾sus popiłu
dei moluatur. Post cuiꝰ aduẽtũ
congregabũtur iusti ex oĩ teru:
ꝑactoq iudicio cuutas sancta cõ¬
scituet᷑ in medio terre. in qua
ip̃e conditor deus cũ iustis dom¬
nãtibus cõmoretur. Quã ciuitatẽ

Expanded text:
infinitam multitudinem generabunt et erit suboles eorum sancta et deo cara: qui autem ab inferis suscitabuntur, hi praeerunt uiuentibus uelut iudices. gentes uero non extinguentur omnino, sed quaedam relinquentur in uictoriam dei, ut triumphentur a iustis ac subiugentur perpetuae seruituti. sub idem tempus etiam princeps daemonum, qui est machinator omnium malorum, catenis uincietur et erit in custodia mille annis caelestis imperii, quo iustitia in orbe regnabit. ne quod malum aduersus populum dei moliatur. post cuius aduentum congregabuntur iusti ex omni terra peractoque iudicio ciuitas sancta constituetur in medio terrae, in qua ipse conditor deus cum iustis dominantibus commoretur. quam ciui
Abbreviated transcription (Latin):
ficet. Sed hũc fortasse aliqͥs in
nũo philoso pħorũ cõputet: ꝙͣus
in deos relatus mercuri noĩe ab
egipciis hono̾etur. nec plus ei au¬
toritatis tribuat qͣm platom ac
pithagore. Maius igit᷑ testĩomũ
requiramꝰ. Posites quidã cõsuli
apollmẽ mylesiũ. utrũ ne mane
amma post mortẽ: an dissoluat¬

Expanded text:
. sed hunc fortasse aliquis in numero philosophorum conputet, quamuis in deos relatus Mercurii nomine ab Aegyptiis honoretur, nec plus ei auctoritatis tribuat quam Platoni aut Pythagorae. maius igitur testimonium requiramus. Polites quidam consuluit Apollinem Milesium utrumne maneat anima post morte
Abbreviated transcription (Latin):
quidẽ ses dolere cruciari et mori.
ex quibus malis nchil amplius
asse qͣmur qͦ possit uoluptas omis¬
sa pensari: Si aũt uirtus malu
nõ est. facit honeste. qd̾ uoluptates
uiciosas turpesqz contẽnit. et for¬
titer qd̾ nec mortẽ nec dolorẽ ti¬
met ut officiũ seruet: ig̃ maiq
qͣm sut illa q̃ sꝑuit. Ait u̾õ morte
sustepta. qd ult̾ius bonũ spari

Expanded text:
quidem, sed dolore cruciari, et mori, quidem, sed dolore cruciari, et mori, ex quibus malis nihil amplius assequamur, quo possit voluptas omissa pensari? Si autem virtus malum non est, facitque honeste, quod voluptates vitiosas turpesque contemnit et fortiter, quod nec dolorem, nec mortem timet, ut officium servet; ergo majus quam sunt illa quae spernit. At vero morte sus
Abbreviated transcription (Latin):
data magno argumẽto est ĩmor¬
tales animas esse. que nõ erit se¬
cũdũ naturã si anima extingͥtur.
Huic enĩ p̃senti uite nocet. Nã
uita ista terrena quã cõmunẽ cũ
mutis ammalibus ducunꝰ. et
uoluptatẽ expetit cuiꝯ fructibus
uariis ac suambus delectatur: et
dolorẽ fugit cuiꝰ asꝑitas naturã
uiuẽtiũ acerbis sensibus ledit. et
ad mortẽ ꝓduce intitur q̃ dissoluit
ammãtẽ. Si igit᷑ uirtus et ꝓhi¬
bet hiis boms honnẽ q̃ natualiꝰ
appetũtur. et ad sustinẽsa mala
impellit q̃ natu̾aliter fugĩtur.
igit᷑ mału est uirtus et mimica
nature: stultũq uidicari necesse
est qui eã seq̃tur. qm̃ se ip̃e ledit
et fugiẽdo bona p̃sentia et appe¬
tendo eque mala. sine spe fructus
amplioris. Nã cũ liceat nobis io¬
cũdissimis frui uoluptatibus. nõne
sensu care̾ uideam᷑ si malimiꝰ in
humilitate. in egestate. in cõtẽptu.
in ignominia uiue. aut ne uiu̾e

Expanded text:
data magno argumento est inmordata magno argumento est inmortales animas esse. quae non erit secundum naturam, si anima extinguitur; huic enim praesenti uitae nocet. nam uita ista terrena, quam communem cum mutis animalibus ducimus, et uoluptatem expetit, cuius fructibus uariis ac suauibus delectatur, et dolorem fugit, cuius asperitas naturam uiuentium acerbis sensibus laedit et ad mortem perducere nititur, quae dissoluit animantem. si ergo uirtus et prohibet iis bonis hominem quae naturaliappetuntur, et ad sustinenda mala impellit, quae naturaliter fugiuntur; ergo mala est virtus, et inimica naturae, stultumque judicari necesse est qui eam sequitur, quoniam se ipse laedit, et fugiendo bona praesentia, et appetendo aeque mala sine spe fructus amplioris. Nam cum liceat nobis jucundissimis frui voluptatibus, nonne sensu carere videamur, si malimus in humilitate, in egestate, in contemptu, in ignominia vivere, aut ne vivere
Abbreviated transcription (Latin):
apparet ammã nõ inteire neq
dissolu. sed mane̾ in sẽpit̾nũ
quia deũ quia sempit̾is est
et querit et diligit ip̃a cogẽte
natura sentiẽs uł unde orta sit
uel quo reuersura. p̃terea nõ
exiguũ ĩmorlitatis argumẽtũ
est. qd̾ homo solũ celesti ele¬
mẽto utitur. Nã cũ rebũ natã
hiis duobus elemẽtis q̃ repugͣntia
sibi et inmica sũt constet. igmi et¬
aqua. quorũ alterũ celo alterũ t̾re
asscribitur: cetere ammãtes quia
terrene enortalesq sũt. terreno
et graui utũtur elemẽto. homo
solus ignẽ in uiu habet: quod est
elementũ leue sublime celeste. Ea
uero q̃ ponderosa sũt ad mortẽ de¬
primũt. et que leuia st̃ ad uitã
subleuãt. quia uita in sũmo est.
mors in ymo. et ut lux esse sine
igne nõ potest sic uita sine luce
Ignis igit᷑ est elemẽtũ lucis ac ui¬
te. unde apparet hoiem qͥ eo utit᷑
immortałe sortitũ esse conditionẽ.
quia id illi familiare est qd̾ facit
uicã. Dirtus quoq soli homimi

Expanded text:
apparet animam non interire, neque dissolvi, sed manere in sempiternum, quia Deum, qui sempiternus est, et quaerit, et diligit, ipsa cogente natura, sentiens vel unde orta sit, vel quo reversura. Praeterea non exiguum immortalitatis argumentum est, quod homo solus coelesti elemento utitur. Nam cum rerum natura his duobus elementis, quae repugnantia sibi atque inimica sunt, constet igaqua, quorum alterum caelo, alterum terrae adscribitur, ceterae animantes quia terrenae mortalesque sunt, terreno et graui utuntur elemento, homo solus ignem in usu habet, quod est elementum leue sublime caeleste. ea uero quae ponderosa sunt, ad mortem deprimunt, et quae leuia sunt, ad uitam subleuant, quia uita in summo est, mors in imo. et ut lux esse sine igni non potest, sic uita sine luce. ignis igitur elementum est lucis ac uitae: unde apparet hominem qui eo utitur, immortalem sortitum esse condicionem, quia id illi familiare est quod facit uitam. uirtus quoque soli homini
Abbreviated transcription (Latin):
bus exhibeãt.: An ut illis far et
merũ demus. et odorẽ thuris et
sanguinẽ pecudũ. q̃ neq ĩmorͣ¬
libus grata esse possũt quia sũt
fragilia: neq usui ẽẽ exꝑtibus
corꝑm. quia hec ad usũ corꝑaliũ
data sũt: Et tamẽ si ea desi¬
derarẽt: sibup̃i posset exhibere

Expanded text:
bus exhibeant? An ut illis far et bus exhibeant? An ut illis far et merum demus, et odorem thuris, et sanguinem pecudum? quae neque immortalibus grata esse possunt, quia sunt fragilia; neque usui esse expertibus corporum, quia haec ad usum corporalium data sunt. Et tamen si ea desiderarent, sib
Abbreviated transcription (Latin):
quid potest esse tã suꝑuacuũ. tã
mane. tã uanũ. ꝙͣ humana res. et
qͣm mũdus est iste. qui cũ sit mcͦd¬
bili magnitudine tã mirabili ra¬
tione cõstructus. tamẽ rebus mñ¬
eptis uacet. Cur enĩ uentorũ ppi¬
ritus citent nubes. cur emncẽt ful¬
gura. i comtrua mugiãt. ymbres
cadãt ut fruges terra ꝓducat
ut uarios fetus alat: Cur demq
omĩs natura rerũ laboret. ne q̃d
de sit earũ rerũ quibꝰ uita hõmi
sustmet᷑. si est manis. si ad inchi¬
lũ interumꝰ: si nichil est in nobis
maioris emolumẽti deo: Quod
si est dictu nefas. nec putãd
fieri posse ut nõ ob aliꝙͣ maxẽ
rationẽ fuerit cõstitutũ. qd̾ ua¬
amus maximia ratiõe cõstare. Eue
potest esse ratio in hus errõibus
prauarũ religionĩ: et in hac ꝑ¬
suasione philosophorũ. q̃ putãt
animas interire: ꝓfecto nulla
Quid enĩ habe̾nt dicẽ. cur dni ho¬
mĩbus tã diligẽter suis q̃q tẽpi¬

Expanded text:
quid potest esse tam supervacaneum, tam quid potest esse tam supervacaneum, tam inane, tam vanum, quam humana res, et quam mundus ipse? qui cum sit incredibili magnitudine, tam mirabili ratione constructus, tamen rebus ineptis vacet. Cur enim ventorum spiritus citent nubes? Cur emicent fulgura? tonitrua mugiant? imbres cadant, ut fruges terra producat, ut varios foetus alat? Cur denique omnis natura rerum laboret, ne quid desit earum rerum, quibus vita hominis sustinetur, si est inanis, si ad nihilum interimus, si nihil est in nobis majoris emolumenti Deo? Quod si est dictu nefas, nec putandum est fieri posse, ut non ob aliquam maximam rationem fuerit constitutum, quod videas maxima ratione constare; quae potest esse ratio in his erroribus pravarum religionum, et in hac persuasione philosophorum, qua putant animas interire? Profecto nulla. Quid enim habent dicere, cur dii hominibus tam diligenter suis quaeque tempori
Abbreviated transcription (Latin):
Idcirto mũdus factus est: ut
nastam᷑. ideo nastimur: ut agnos¬
camus factorẽ mũdi ac dñi nr̃i.
ideo agnostimꝰ: ut colamꝰ. idõ
colimꝰ ut ĩortalitatẽ ꝓ laboꝵs
mercede capiamꝰ. quomã max¬
mis laboĩbus cultus dei cõstat
ideo p̃ino ĩmortalitatis afficim᷑.
ut similes angelis effecti sũmo
dei. hoc misteriũ mũdi. dł quo
sũt aliem qui sequẽtes pñtẽ uo¬
luptatẽ terrestribꝰ et fragłibus
se bonis addixerũt. et ammas
ad celestia genitas suauitatibus
mortiferis tanꝙͣ luto ceno ue de¬
merserũt. Queramꝯ nũt uicissim.
an in cultu deorũ racio ulla sub¬
sistat: qui simulati sũt. Si ideo
tantũ ab homĩbus colũtur. ut
prestẽt illis opes. uictorias. ho¬
nores. quetũq alia q̃ nõ insi ad
p̃sens ualẽt. si sine causa gignim᷑
si in hoĩbus ꝓcreandis ꝓuidẽtia
nulla uersatur. si casu nobismet¬
ip̃ĩs ac uoluptatis nr̃e gr̃ã nas¬
cuur. si nichil post mortẽ sumꝯ.

Expanded text:
idcirco mundus factus est, ut idcirco mundus factus est, ut nascamur: ideo nascimur, ut adgnoscamus factorem mundi ac nostri deum: ideo adgnoscimus, ut colamus: ideo colimus, ut immortalitatem pro laborum mercede capiamus, quoniam maximis laboribus cultus dei constat: ideo praemio immortalitatis adficimur, ut similes angelis effecti summo Dei, hoc mysterium mundi: a quo sunt alieni, qui sequentes praesentem voluptatem, terrestribus et fragilibus se bonis addixerunt, et animas ad coelestia genitas suavitatibus mortiferis tanquam luto coenove demerserunt. Quaeramus nunc vicissim, an in cultu deorum ratio ulla subsistat: qui si multi sunt, si ideo tantum ab hominibus coluntur, ut praestent illis opes, victorias, honores, et quaeque alia quae non nisi ad praesens valent; si sine causa gignimur; si in hominibus procreandis providentia nulla versatur; si casu nobismetipsis, ac voluptatis nostrae gratia nascimur; si nihil post mortem sumus:
Abbreviated transcription (Latin):
Nec aliter eniti ad sũmã pot̾it.
nisi que sũt yma despexeit. Qui
aut̃ corꝑis uitã fueit amplexus.
et cupiditates suas in t̾rã deiecit
illã suꝑiorẽ uitã conse q̃ nõ pt̃
Sed qui manult bñ uiu̾e met̾nũ
male uiuet ad tempus: et afficiet᷑
om̃ibus molestiis et laboribꝰ qͣm¬
dui fuerit in terra. ut habent di¬
uinũ et celeste solaciũ. Et qͥ ma¬
luerit bñ uiue ad tẽpus male
uiuet meternũ. damnabit᷑ em̃
sentẽtia dei ad eternã penã: q̃a
ce le stibus boms terrena ꝓposuit.
ꝓp̾terea igit᷑ coli se deus expecit
et honorari ab homĩe tqͣm pater.
ut uirtutẽ et sapiẽtiã teneat.
que sola ĩmortalitatẽ parit.
Rlã quia nullus alius p̃ter ip̃m
donare eã potest. quia solus pos
sidet pietatẽ homĩs qͥ deũ honou¬
uerit. hoc afficit p̃iio ut sit me
ternũ beatus. sitq apud deũ et
cũ deo semꝑ. Nlunt totã roẽm
breui circũstriptiõe signemus.

Expanded text:
nec aliter eniti ad summum poterit, nec aliter eniti ad summum poterit, nisi quae sunt ima despexerit. qui autem corporis uitam fuerit amplexus et cupiditates suas in terram deiecerit, illam superiorem uitam consequi non potest. sed qui mauult bene uiuere in aeternum, male uiuet ad tempus et adficietur omnibus molestiis et laboribus quamdiu fuerit in terra, ut habeat diuinum et caeleste solacium. et qui maluerit bene uiuere ad tempus, male uiuet in aeternum: damnabitur enim sententia dei ad aeternam poenam, quia caelestibus bonis terrena praeposuit. propterea igitur coli se deus expetit et honorari ab homine tamquam pater, ut uirtutem ac sapientiam teneat, quae sola inmortalitatem parit. nam quia nullus alius praeter ipsum donaresidet, pietatem hominis, qua Deum honoraverit, hoc afficiet praemio, ut sit in aeternum beatus sitque aput deum et cum deo semper. Nunc totam rationem breui circumscriptione signemus.
Abbreviated transcription (Latin):
ris accepto fit homo ꝑfectus ac
plenus. Ergo quia uirtutẽ ꝓpo¬
suit hom̃i deus licet anma et
corpus cõsociata sint. cñ cont̾ria
sũt. et impugnãt inuicẽ. anum
bona. mala fut̾ corꝑis: id ẽ opũ
fuga. uoluptatũ interdictio. doloi̾s
mortisq contẽptus. Itẽ corꝑis
bona mała sũt anmi: hoc cupi¬
ditas et libido. quibus et opes
appetũtur. et suauitates uai̾arũ
uoluptatũ: quibus eneruatus
animꝰ exting̃tur. Ideo necesse
est iustũ et sapientẽ in omibus
malis esse: quia malorũ uictrix
est fortitudo. Iniustos aũt in di¬
uiciis. in honore. in pocestate. Hec
enĩ bono corꝑalia et terrena st̃.
Illi aut̃ terrẽnã uitt̃ agũt nec
assequi ĩmortalitatẽ queñt. qa
se uoluptatibus dediderũt. q̃ sut̃
uirtutis mimice. Itaq uita hec
tpralis illi eterne de bet esse sub¬
iecta: sicut corpus amme. Esq̃s
igit᷑ amie uirtutẽ maluerit uitã
uitã corꝑis cõteninat necesse ẽ

Expanded text:
ris accepto fit homo perfectus ac ris accepto fit homo perfectus ac plenus. ergo quia uirtutem proposuit homini deus, licet anima et corpus consociata sint, tamen contraria sunt et inpugnant inuicem. animi bona mala sunt corporis, id est opum fuga, uoluptatum interdictio, doloris mortisque contemptus. item corporis bona mala sunt animi, hoc est cupiditas et libido, quibus et opes adpetuntur et suauitates uariarum uoluptatum, quibus eneruatus animus extinguitur. ideo necesse est iustum et sapientem in omnibus malis esse, quoniam malorum uictrix est fortitudo, iniustos autem in diuitiis, in honore, in potestate: , haec enim bona corporalia et terrena sunt; illi autem terrenam uitam agunt nec adsequi immortalitatem queunt, quia se uoluptatibus dediderunt, quae sunt uirtutis inimicae. itaque uita haec temporalis illi aeternae debet esse subiecta sicut corpus animae. quisquis ergo animae uitam maluerit, uitam corporis contemnat necesse est
Abbreviated transcription (Latin):
est. homo aut̃ rectus in cełũ spec¬
tat. quia ꝓposita est illi ĩmor̃litas.
nec tamẽ uenit: insi tribuat᷑ hõi
a deo. Nã nich il interest int̾ iustũ
et ĩiustũ: siquidẽ omĩs hõ natus
ĩmortalis fieret. Ergo ĩmorlitas
nõ sequela nature. sed merces
p̃inũq uirtutis est. Demq hõ
non statim qñ natus est rectus in¬
greditur sed quadrupes p̃mo. q̃ a
ratio corꝑis et huiꝯ pñtis uite
cõmunis est nobis cũ mutis ania¬
libus. Post denĩ cõfirmatis uiri¬
bus erigitur: et lingua eius in elo¬
quiũ soluit᷑ et mutũ ammal esse
desut. Que ratio docet mortałe
nasti hoiez postea ueo ĩmortałẽ
fieri: cũ ceꝑit ex deo uiu̾e. id est
iusticiã sequi que cõtinet᷑ in dei
custu: cũ excuieĩt honnẽ deus ad
aspectũ celi atq sui. Quod tñ fit
cũ homo celesti lauachro purificatii
exponit infantiã. cũ om̃i labe uite
prioris et intremẽto diuim uigo¬

Expanded text:
est, homo autem rectus in caelum specest, homo autem rectus in caelum spectat, quia proposita est illi immortalitas, nec tamen uenit, nisi tribuatur homini a deo: nam nihil interesset inter iustum et iniustum, siquidem omnis homo natus immortalis fieret. ergo immortalitas non sequella naturae, sed merces praemiumque uirtutis est. denique homo non statim quam natus est rectus ingreditur, sed quadrupes primo, quia ratio corporis et huius praesentis uitae communis est nobis cum mutis animalibus: post deinde confirmatis uiribus erigitur et lingua eius in eloquium soluitur et mutum animal esse desinit. quae ratio docet mortalem nasci hominem, postea uero inmortalem fieri, cum coeperit ex deo uiuere id est iustitiam sequi, quae continetur in dei cultu, cum excitauerit hominem deus ad aspectum caeli ac sui. quod tum fit, cum homo caelesti lauacro purificatus exponit infantiam cum omni labe uitae prioris et incremento diuini uigo
Abbreviated transcription (Latin):
pterna q̃ amme subiacet Illã nas¬
rendo accipiniꝰ. harc asseq̃m᷑ labo¬
rando: ne ĩmortalitas hom̃i ut
añ dixius sñ ulla difficultate
cõstaret. Illa terrena est sicut
corpus et ideo funt᷑. hec uero ce¬
sestis sicut amma et ideo t̾minũ
nõ habet. Illã p̃mã nestiẽtes ac¬
cipmiꝰ. hanc scdam̃ sciẽtes: u̾tuti
enĩ non nature datur. qa uoluit
nos deus uitã nobis in uita cõꝑa¬
re. Idcirco hanc pñtẽ dedit. ut
issã uerã et ꝑpetuã aut uitiis
amictamus: aut u̾tute meream᷑
In hac corꝑali nõ est sũmũ bonũ.
qm̃ sicut necessitate diuina nobis
est data ita rursus diuma nccitate
soluetur. Ita qd finẽ hab: sumũ
bonũ nõ habet. In illa nõ spiritali
quã ꝑ nos ip̃i acquirimꝰ. sũmũd
onũ cõtinetur: quia nec malũ
potest habere nec fine. Cui rei
argumentũ natura et ratio cor¬
pis prebet. cetera nãq aĩalia
in humũ uergũt. quia terrena st̃.
nec capiut̾ ĩmortalitatẽ q̃ de ceło

Expanded text:
mpiterna, quae animae subiacet. illam nascendo accipimus, hanc adsequimur laborando ne immortalitas homini, ut ante diximus, sine ulla difficultate constaret; illa terrena est sicut corpus et ideo finitur, haec uero caelestis sicut anima et ideo terminum non habet; illam primam nescientes accipimus, hanc secundam scientes: uirtuti enim, non naturae datur, quia uoluit nos deus uitam nobis in uita conparare. idcirco hanc praesentem dedit, ut illam ueram et perpetuam aut uitiis amittamus aut uirtute mereamur. in hac corporali non est summum bonum, quoniam sicut necessitate diuina nobis data est, ita rursus diuina necessitate soluetur: ita quod finem habet, summum bonum non habet. in illa uero spiritali, quam per nos ipsi adquirimus. summum bonum continetur, quia nec malum potest habere nec finem. cui rei argumentum natura et ratio corporis praebet. cetera namque animalia in humum uergunt, quia terrena sunt, nec capiunt immortalitatem, quae de caelo
Abbreviated transcription (Latin):
dabit. Itaq trepidabũt omnes:
et ad luctuosũ illũ sontũ contre¬
nestent. Tunc uero ꝑ irã dei ad¬
uersus homnẽs qui iusticiã dei nõ
agnouerũt seuiet ferrũ. ignis.
fames. morbus: et suꝑ dĩa meti
semꝑ impendens. Tũt orabũt deũ
et nõ exaudiet: optabit᷑ mors et
nõ ueniet. ⁊e nox quidẽ requiẽ
timori de dit dabit: nec ad oculos
sonnus accedet. sed ammas ho¬
minũ sollicitudo ac uigilia ma¬
cerabũt Plorabũt et gement
et dentibus scrident. Gratulabũ¬
tur mortius: et uiuos plangẽt.
hiis et aliis pluribus malis soli¬
tudo fiet in terra et erit defor¬
matus orbis atq desertus. Qs̾
in carmĩbus sibillimis ita dr¬

Expanded text:
. itaque trepidabunt omnes et ad luctuosum illum sonitum contremescent. tum uero per iram dei aduersus homines qui iustitiam non adgnouerint, saeuiet ferrum ignis fames morbus, et super omnia metus semper inpendens. tunc orabunt deum et non exaudiet, optabitur mors et non ueniet. ne nox quidem requiem timori dabit nec ad oculos somnus accedet, sed animas hominum sollicitudo ac uigilia macerabit, plorabunt et gement et dentibus strident, gratulabuntur mortuis et uiuos plangent. his et aliis pluribus malis solitudo fiet in terra et erit deformatus orbis atque desertus: quod in carminibus Sibyllinis ita d
Abbreviated transcription (Latin):
q liberius euagari. neq clarius ꝑ¬
spit̾e ueritatẽ potest. cuꝰ notio
diuine condicoĩs. Deo enĩ soli oꝑa
sua nota sũt. Homo autẽ nõ co¬
gitãdo aut disputãdo asseq̃ eã
potest. sed distendo et audiendo
qui stire solus potest et docere.
Ideo marcus tullius smam socͣtis¬
de platone trãsseres dicẽtis ue¬
nisse tẽpus ut migraret e uica.
illos autẽ apud quos causã sucõ
ꝑorabat age̾ uitã. utrũ melius
scit in quit dn ĩmortales stuit ho¬
mine arbitror stire neminẽ.

Expanded text:
 liberius euagari neque clarius p liberius euagari neque clarius perspicere ueritatem potest, cuius notitia diuinae condicionis est. deo enim soli opera sua nota sunt. homo autem non cogitando aut disputando adsequi eam potest, sed discendo et audiendo ab eo qui scire solus potest et docere. ideo Marcus Tuiuus sde Platone transferens dicentis, venisse tempus, ut ipse migraret e vita, illos autem, apud quos causam suam perorabat, agere vitam: Utrum melius sit, inquit, dii immortales sciunt; homin
Abbreviated transcription (Latin):
q̃ sũt in eo contẽplari uelis ĩtel¬
ligis ꝓfecto qnͣtũ dei opus huma¬
nis oꝑibus antestet. Ita quãtũ
inter oꝑa diuina et humana inter¬
est. tantũ distare int̾ homĩs deiq
sapientiã necesse est. Nã q̃a deus
incorruptus atq ĩmortalis est.
et ideo ꝑfectus quia sempit̾mis
est. sapiẽtia quoq eius ꝑiñde ut
ip̃e ꝑfecta. Nec obstare illi qtꝙͣ
potest: quia nulli rei deus ip̃e sb̃¬
iectus est. Nomo aut̃ qͥa subiectus
est passiom. subiecta est et sapĩa
eius errori. Et sicut hoĩs uitã
multe res impediũt quomiꝰ pos¬
sit esse ꝑpetua: ita sapiẽtiã quoq
eius multis rebus impediri neces¬
se est. qͦ minꝰ in ꝑspiciẽda uĩtate
penitus ꝑfecta sĩt. Ergo nulla ẽ
humana sapiẽtia. si ꝑ se ad notiõe
ueri sciẽtiãq intatur. qͣmã mens
ħ omĩs cũ fragili corꝑe illigata. et
in tenebroso domicilio il inclusa. ne

Expanded text:
quae sunt in eo contemplari uelis, intelquae sunt in eo contemplari uelis, intellegas profecto quantum dei opus humanis operibus antistet. ita quantum inter opera diuina et humana interest, tantum distare inter dei hominisque sapientiam necesse est. nam quia deus incorruptus atque inmortalis est et ideo perfectus, quia sempiternus est, sapientia quoque eius perinde ut ipse perfecta est nec obstare illi quicquam potest, quia nulli rei deus ipse subiectus est. homo autem quia subiectus est passioni, subiecta est et sapientia eius errori, et sicut hominis uitam multae res inpediunt, quominus possit esse perpetua, ita sapientiam quoque eius multis rebus inpediri necesse est, quominus in perspicienda penitus ueritate perfecta sit. ergo nulla est humana sapientia, si per se ad notionem ueri scientiamque nitatur, quoniam mens hominis cum fragin tenebroso domicilio inclusa, ne
Abbreviated transcription (Latin):
qd̾ rationẽ mundi que totã sapiã
continet nõ comp̃henderũt. Ea uo̾
sensu ꝓprio et interna intelligẽtia
nõ potest comp̃hendi: qd illi sine
uarias sibiq sepe contraias simnas
inciderũt. ex quibus exitũ nõ ha¬
berẽt. et in eodẽ luto sicut comimi
ait hesitauerũt scilicet assup̃cõn¬
bus eorũ nõ respõdente ratione.
cũ assũpsissent quidẽ uera. s que
affirmari ꝓbariq nõ possẽt sñ
stiẽtia ueritatis rerũq celestiũ.
que ut sepe iam dixi nõ potest esse
in homñe insi deo docẽte p̃cepta.
tlã si potest homo intellig̾e diurna.
potest et fac̾e. Nã intellige est
quasi e uestigio subsequi. Nõ pt̃
aut̃ facere que deus: qͥa mortali
corꝑe inducus est. Ergo ne intelli¬
gere quidẽ pocest que facit deus: qd̾
an fieri nõ possit ex ĩmẽsitate r̾rũ
atq oꝑm diuinorũ. facile est unicu¬
iq metiri. Nã si mũdũ cũ om̃ibꝯ

Expanded text:
quod rationem mundi, quae totam sapientiam quod rationem mundi, quae totam sapientiam continet, non conprehenderunt. ea uero sensu proprio et interna intellegentia non potest conprehendi: quod illi sine uarias sibique saepe contrarias sententias inciderunt ex quibus exitum non haberent, et in eodem luto, sicut comicus ait, haesitauerunt, scilicet adsumtionibus eorum non respondente ratione, cum adsumpsissent quidem uera, sed quae adfirmari probarique non possent sine scientia ueritatis rerumque caelestium: quae, ut saepe iam dixi, non potest esse in homine nisi deo docente percepta. nam si potest homo intellegere diuina, poterit et facere: nam intellegere est quasi e uestigio subsequi. non potest autem facere quae deus, quia mortali corpore indutus est, ergo ne intellegere quidem potest quae facit deus: quod an fieri possit, ex inmensitate rerum atque operum diuinorum facile est uni cuique metiri. nam si mundum cum omnibus
Abbreviated transcription (Latin):
quẽ uidei quoq et cõfitẽtur et spe¬
rãt sed frustra: quomã necesse ẽ
ad eos cõsolandos reuertatur ad
quos cõuocandos priuis uenerat.
Lam qui uiolarũt impie humile
sentient in potestate uictorẽ. ea¬
q omĩa que legut et nõ intelli¬
gũt deo repensãte patiẽtur. quippe
qui peccatis om̃ibus inquinati et
insuꝑ sancto cruore ꝑfusi ab illo¬
ipo cui ne fandas manus intulert
sint ad eterna supplicia destmati.
Sed erit nobis cõtra uideos seꝑa¬
ta materia: in qua illos erroris
et steleris reuĩcemus. Aũc igna¬
ros ueritatis instruamꝰ. dispõne
sium dei sic ordinatũ ut ĩiustĩ
hoc seculũ decurso tẽporũ spacio
terminũ sumat. extuctaq ꝓtinꝰ
om̃i malicia. et piorũ anmis ad
beatã uitã reuotatis quietũ trã¬
quillũ pacificũ aureũ demq ut
poete uocant seculu deo ip̃o reg¬
nante florestat In p̾mis causã
errorũ oimi philosophis hec fuit

Expanded text:
quem Judaei quoque et confitentur, et spequem Judaei quoque et confitentur, et sperant, sed frustra, quoniam necesse est ad eos confundendos revertatur, ad quos convocandos prius venerat. Nam qui violaverunt impie humilem, sentient in potestate victorem; eaque omnia quae legunt, et non intelligunt, Deo repensante patientur, quippe qui peccatis omnibus inquinati, et insuper sancto cruore ipso cui nefandas manus intulerunt sint ad aeterna supplicia destinati. sed erit nobis contra Iudaeos separata materia, in qua illos erroris et sceleris reuincemus. Nunc ignaros ueritatis instruamus. dispositione summi dei sic ordinatum, ut iniustum hoc saeculum decurso temporum spatio terminum sumat extinctaque protinus omni malitia et piorum animis ad beatam uitam reuocatis quietum tranquillum pacificum, aureum denique ut poetae uocant saeculum deo ipso regnante florescat. in primis causa errorum omnium philosophis haec fuit,
Abbreviated transcription (Latin):
mitũ domine cupiditatis: q̃ illos
ine utricabilibus uniculis irretiut.
rlec possũt in celũ aspice̾. qͦmã
mens eorũ in terrã pͥna humiq
defixa est. Uirtutis aut̃ uia nõ
capit magna onera gestãtes.
angustus ad modũ trames est.
ꝑ quẽ iusticia hominẽ deducit
in celũ hũc tene nõ potest insi
qui fuerit expeditus et nudus.
Nã isti locupletes multis et in¬
gẽtibus sarcinis onerati ꝑ uia
iusticiã p̃cipit: queq nos dei ma¬
gisterio de uirtute ac uei̾tate dis¬
seriꝰ. Quibus si repugre aude¬
bunt. hostes se necesse est uirtutis
iusticieq fate atur. Aggrediar nũt
qd suꝑ est. ut finis oꝑi possit imponi
Id aut suꝑest ut de iudicio dei dis¬
seramus: quod tũ cõstituet᷑ cũ do¬
minꝰ noster redierit in terrã ut
unicuiq ꝓ merito aut p̃miũ ꝑ fol¬
uat aut penã. Itaq ut in quarto
libro de p̾mo aduẽtu eius diximꝰ:
sic in hoc scdm̃ referemꝰ aduẽtũ.

Expanded text:
nutum dominae cupiditatis, quae illos nutum dominae cupiditatis, quae illos inextricabilibus uinculis inretiuit, nec possunt in caelum aspicere, quoniam mens eorum in terram prona humique defixa est. uirtutis autem uia non capit magna onera gestantes: angustus admodum trames est per quem iustitia hominem deducit in caelum, hunc tenere non potest nisi qui fuerit expeditus ac nudus. nam isti locupletes multis et ingentibus sarcinis onerati per uiam iustitiam praecipit quaeque nos dei magisterio de uirtute ac ueritate disserimus. quibus si repugnare audebunt, hostes se necesse est uirtutis iustitiaeque fateantur. Adgrediar nunc quod superest, ut finis operi posId autem superest, ut de judicio Dei disseramus: quod tum constituetur, cum Dominus noster redierit in terram; ut unicuique pro merito aut praemium persolvat, aut poenam. Itaque ut in quarto libro de primo adventu ejus diximus, sic in hoc secundum referamus adventum,
Abbreviated transcription (Latin):
gestemus in manibus fidẽ cõmo¬
dabũt ei doctrimne que illos iubet
om̃i potentia et honore contẽpto
humiles uiuere: atq ita humiles
ut et acciꝑe ĩiuriã possint et ref̾¬
re noluit si acceperint. Hn sunt
honiẽs qui cõtra ueritatẽ clausis
oculis quo quo modo latrant. Qui
autẽ sam erũt id est nõ ita uitiis
rredent hiis et libenter accedent
et quecũq dicimꝰ aꝑta et plana
et simplicia. et qd̾ maxime opus
est uera mexpugnabilia illis
uidebũtur. Nemo uirtuti fauet
inisi qui sequi potest sequi ãt nõ
facile est omibus. Hni possũt qs
pauꝑtas et rerũ in digẽtia exer¬
cuit: et capaces u̾tutis effecit.
Nã si uirtus est tollerãtia maloꝵ
nõ capiũt igit uirtutẽ q̃ semꝑ ĩ
bonis fuerut: quia mala neq ex
eo fit ut pauꝑes et humiles deo¬
credãt facilius qͥ sũt expediti.
qͣm diuites qui sũt impedimẽtis
pluribus implicati mimo uẽo ca¬
thenati et cõpediti feruuit ad

Expanded text:
gestemus in manibus, fidem commogestemus in manibus, fidem commodabunt ei doctrinae quae illos iubet omni potentia et honore contempto humiles uiuere atque ita humiles, ut et accipere iniuriam possint et referre nolint, si acceperint. hi sunt homines qui contra ueritatem clausis oculis quoquo modo latrant. qui autem sani erunt, id est non ita uitiis credent his, et libenter accedent; et quaecumque dicimus, aperta, et plana, et simplicia, et quod maxime opus est, vera et inexpugnabilia illis videbuntur. Nemo virtuti favet, nisi qui sequi potest; sequi autem non facile est omnibus: ii possunt, quos paupertas et rerum indigentia exercuit, et capaces virtutis effecit. Nam si virtus est tolerantia malorum, non capiunt ergo virtutem, qui semper in bonis fuerunt, quia mala neque exEo fit, ut paupecredant facilius, qui sunt expediti, quam diuites, qui sunt inpedimentis pluribus inplicati. immo uero catenati et conpediti seruiunt ad
Abbreviated transcription (Latin):
lecturos. qd hec nostra q̃ tradima
praue uicioseq mentes a̾ om̃ne
nõ intelligẽt. hebetatur em
acies earũ terrems cupiditatibꝰ
q̃ sensus omẽs grauãt imbecil¬
los q reddũt: aut etiã si intel
ligẽt dissimulabũt tamen. et
hec uera esse nolent qa trahi¬
tur a uiciis et stiẽtes malis su¬
is fauẽt quorũ suauitate capr¬
ũtur. et uirtutis uiã deserũt
cuiꝰ acerbitate offendũtur. Nõ
quia auaricia et opũ mex plebi¬
si quadã sibi flagrat. quia nõ
possũt uenditis aut dilargitis
desideriis suis renũciare cogũtu
Itẽ qui libidmũ stimulis u̾itati
ut ait poeta in furias ignẽꝙ
rũt utiq incredibilia nos affi
dicũt. quia uolnerãt aures eo
p̃ceꝑta continẽtie q̃ illos uolẜ¬
tatibus suis ꝓhibet q̃bus aigñ
suã cũ corꝑeꝰ adiudicauerut
Qui ueo ambitiõe inflati a
amore potẽtie inflamation
studiũ suũ ad honores adqs
contulerũt nec si sołe q̃dẽ ipm̃

Expanded text:
lecturos quod haec nostra quae tradimus lecturos quod haec nostra quae tradimus prauae uitiosaeque mentes aut omnino non intellegent — hebetatur enim acies eorum terrenis cupiditatibus, quae sensus omnes grauant inbecillosque reddunt — aut etiamsi inteligent, dissimulabunt tamen, et haec vera esse nolent, quia trahuntur a vitiis, et scientes malis suis favent, quorum suavitate capiuntur, et virtutis viam deserunt, cujus acerbitate offenduntur. Nam qui avaritia, et opum inexplebili quadam siti flagrant, quia non possunt, venditis aut dilargitis desideriis suis renuntiare coguntur. Item, qui libidinum stimulis incitati, ut ait poeta, In furias ignemque ruunt, utique incredibilia nos afferre dicunt; quia vulnerant aures eorum praecepta continentiae, quae illos a voluptatibus suis prohibent, quibus anuam cum corpore adiudicauerunt. qui uero ambitione inflati aut amore potentiae inflammati omne studium suum ad honores adquirendos contulerunt, ne si solem quidem ipsum
Abbreviated transcription (Latin):
et aquã et ignẽ dispire. consumi.¬
et extingui uide omꝰ. q̃ sũt utiq
mũdi partes. intelligit᷑ id totũ
esse mortale cuiꝰ sut̾ membra mor¬
talia. Ita fit ut natũ sit quic q̃d
potest interire: sed et om̃e quod
sub uisu oculorũ uenit et corꝑa¬
le ut ait plato. et solubile sit ne¬
cesse est. Unus igit᷑ epicurꝯ auto¬
re democrito ueridicus in hac re
Fuit: qui ait et ortũ aliqñ et ali¬
qñ esse ꝑiturũ. Nec tamẽ ratõe
illã reddẽ potuit: aut quibus de
causis tantũ hoc opus. aut qͦ tore
resoluatur. Quod quomã nobis
deus rel reuelauit, nec cõiecturi
id asseqͥmur sed traditiõe celesti
docebimus sedulo ut tandẽ studio¬
sis ueritatis appareat nõ uidis¬
se neq cõprehẽdisse philoso phii
ueritatẽ ses ita leuiter odon¬
tos. ut tamẽ unde eos ille od
sapiẽtie tã suauis tã iocundus
afflaret nullo modo senserũt.
Inte rĩ necessariũ puto admonere

Expanded text:
et aquam et ignem disperire consumiet aquam et ignem disperire consumi extinguique uideamus, quae sunt utique mundi partes, intellegitur id totum esse mortale cuius sunt membra mortalia. ita fit ut natum sit quidquid potest interire. sed et omne quod sub uisum oculorum uenit, et corporale, ut ait so Plato, et solubile sit necesse est. unus igitur Epicurus auctore Democrito ueridicus in hac re fuit, qui ait et ortum aliquando et aliquando esse periturum. nec tamen rationem reddere ullam potuit aut quibus de causis tantum hoc opus aut quo tempore resoluatur. quod quoniam nobis deus reuelauit nec coniecturis id adsequimur sed traditione caelesti, docebimus sedulo, ut tandem studiosis ueritatis appareat non uidisse neque conprehendisse philosophos ueritatem, sed ita leuiter odoratos, ut tamen unde eos odor ille sapientiae tam suauis, tam iucundus adflauerit, nullo modo senserint.. interim necessarium puto admonere
Abbreviated transcription (Latin):
argumẽtis. ut eque clarũ sit. et
futura p̃sentibus. et diuma t̾rens
et ppetua breuibus esse antepo¬
nenda: qm̃ tẽporalia sũt p̃mia
uitiorũ. sempiterna uirtutĩ.
Expond̃ igitur rationẽ mundi
ut facile possit intelligi. et quaie
et quãdo sit effectus a deo. Qd̾
plato qui de mũdi ratiõe disseruit.
nec scire ne poterat nec explica̾e
quippe qui celeste misteriũ. qd
nõ insi ꝓpħetis ac deo docente dis¬
citur: ignorabat. Ideoq in ꝑꝑe¬
cuũ dixit esse fabritatũ. Qu os
longe secus est. quomã quicq̃d
est solido et graui corꝑe ut mitiũ
cepit aliquãdo ita finẽ capiat
necesse est. Aã aristotiles cũ nõ
uideret quẽ admodũ posset tãta
rerũ magnitudo interire et hãc
semꝑ ait fuisse mũdũ ac semꝑ
fucurũ. Prorsus nchil uidit: q̾ua
quicq̃d est necesse est aliqñ habu¬
erit pñcipiũ: nec om̃mo quic qmͣ
potest esse nsi ceꝑit. 2ã cũ terrã

Expanded text:
argumentis, ut aeque clarum sit, et argumentis, ut aeque clarum sit, et futura praesentibus, et divina terrenis, et perpetua brevibus esse anteponenda, quoniam temporalia sunt praemia vitiorum, sempiterna virtutum. Exponam igitur rationem mundi, ut facile possit intelligi, et quando, et quare sit effectus a Deo: quod Plato, qui de mundi fabricatione disseruit, nec scire poterat, nec explicare; quippe qui coeleste mysterium, quod non nisi prophetis ac Deo docente discitur, ignorabat; ideoque in perpetuum dixit esse fabricatum. Quod longe secus est: quoniam quidquid est solido ac gravi corpore, ut initium cepit aliquando, ita finem capiat necesse est. Nam Aristoteles cum non videret quemadmodum posset tanta rerum magnitudo interire, et hanc per ait fuisse mundum, ac semper futurum. Prorsus nihil vidit; quia quidquid est, necesse est aliquando haburincipium nec omnino quicquam potest esse nisi coeperit. nam cum terram
Abbreviated transcription (Latin):
robustisq molibus. edificiũ totũ
pene usq ad sũma ꝑduximus.
Restat id qd est multo facilius
uel teg̾e ul ornare: sine qͦ tamẽ
priora oꝑa et inutilia sunt et
ingrata. Nam quid ꝓdest a̾ fal¬
sis religionibus liberari. a̾ intel¬
sige̾ uerã: quid aut uanitatẽ fal
quid inqmͣ ꝓdest ci l stem illã ius¬
ticiã defende: quid cũ magnns
difficultatibus cultũ dei tenere.
que est sũma uirtus nsi eũ diuinũ
p̃miũ beatitudinis ꝑpetue sbseqͣt᷑
de qua nobis est in hoc libro desse¬
rendũ. ne priora omĩa irrita
et infructuosa uideãtur. si hoc
ciuꝰ causa illa sascepta sũt in in¬
certũ relinq̃mus. Ne quis forte
arbitretur tantos labores ĩ cas¬
sũ sustipi. dũ eorũ celesti mercede
diffidit quã deus statuit ei q̃ hec
suauia terre bona ꝓ sola nuda q
uirtute contempserit: sacis et huec
parti faciamus cũ testimoniis diui¬
narũ lictearũ. cũ etiã ꝓbabilibus

Expanded text:
robustisque molibus aedificium totum robustisque molibus aedificium totum paene usque ad summa perduximus. restat, id quod est multo facilius, uel tegere uel ornare, sine quo tamen priora opera et inutilia sunt et ingrata. nam quid prodest aut falsis religionibus liberari aut intellegere ueram? quid aut uanitatem falQuid, inquam, prodest coelestem illam justitiam defendere? quid cum magnis difficultatibus cultum Dei tenere, quae est summa virtus? nisi eam divinum praemium beatitudinis perpetue subsequatur. De qua nobis est in hoc libro disserendum; ne priora omnia irrita et infructuosa videantur, si hoc, cujus causa illa suscepta sunt, in incertum relinquamus; ne quis forte arbitretur, tantos labores incassum suscipi, dum eorum coelesti mercedi diffidit, quam Deus statuit ei, qui haec suavia terrae bona prae sola nudaque virtute contempserit. Satis et huic parti faciamus, cum testimoniis divinarum Litterarum, tum etiam probabilibus
Abbreviated transcription (Latin):
gerens. cumoris et arrogantie
crimen incurrat. eoq facto grãm
uirtutis amictat. Sed ut sit deo
carus om̃iq macula careat mise¬
ricordiã dei semꝑ imploret. nichil¬
q alius precetur. nisi peccatis
suis ueniã licet nulla fint. Si q̾s
alucd de siderauerit. nõ opus dicto
stienti quid uelimus. Si quid ei
bono euenerit gratias agat. et¬
si quid mali satisfaciat. et id sibi
ob peccata sua euenisse fateatur.
Et nichilommus etiã in malis
gratias agat. et in bomis fatis¬
faciat: ut idẽ sit semꝑ et stabilis
et ĩmutabilis et incõcussus. Nec
h oc in templo tantũ putet sibi ẽẽ
faciendũ. sed et domi etiã in ip̃o
cubili suo. Secũ demq habeat deu
semꝑ in corde suo cõsecratũ qm̃
ip̃e est dei tempłũ. Quod si deo
patri ac dommo. hac assiduitate
hoc obse quio. hac deuotiõe ser
fundamenta ut ait
eximius orator. Ue¬
rũ nos nõ fũdamẽ¬
ta solũ iecimus q̃
firma et ydonea es¬
sent operi ꝑferendo. sed magnis

Expanded text:
gerens tumoris et adrogantiae crimen incurrat eoque facto gratiam uirtutis amittat. sed ut sit deo carus omnique macula careat, misericordiam dei semper inploret nihilque aliut precetur nisi peccatis suis ueniam, licet nulla sint. si quid ahut desiderauerit, non est opus dicto scienti quid uelimus: si quid ei boni euenerit, gratias agat, si quid mali, satisfaciat et id sibi ob peccata sua euenisse fateatur. et nihilo minus etiam in malis gratias agat et in bonis satisfaciat, ut idem sit semper et stabilis et immutabilis et inconcussus. nec tantum hoc in templo putet sibi esse faciendum, sed et domi et in ipso etiam cubili suo. secum denique habeat deum semper in corde suo consecratum, quoniam ipse est dei templum. quodsi deo, patri ac domino, hac adsiduitate, hoc obsequio, hac deuotione serufundamenta, ut ait eximius orator. uerum nos non fundamenta solum iecimus quae firma et idonea essent operi perferendo, sed magnis
Abbreviated transcription (Latin):
bonũ ac malũ capet: et sicut
terra ip̃a fecunda est ad fruge¬
pariendas. ita corpus homĩs
qd̾ assũp̃tũ est e terra gna̾ndi
copiam facultatẽq ꝓcreande
sobolis accepit: ut qm̃ fragil
mate̾ia formatus met̾nũ maue
nõ poterat. ꝑacto temꝑalis ale
spacio codẽt et illud qd fragle
atq imbecillũ gerebat ꝑpetua suc¬
cessione renouaret. eur igit᷑ eũ
mortałe finxit ac fragiłe. cũ il¬
lius causa mũdũ edificasset: p̾mũ
ut infmita uis ammarũ gigne̾t᷑
ome q terrã mulcitudine oppleret.
deide ut ꝓponet homi uirtutẽ. id

Expanded text:
bonum ac malum caperet. et sicut bonum ac malum caperet. et sicut terra ippariendas: ita corpus hominis, quod assumptum est e terra, generandi copiam, facultatemque procreandae sobolis accepit, ut quoniam fragili materia formatus in aeternum manere non poterat, peracto temporalis vitae spatio cederet et illut, quod fragile atque inbecillum gerebat, perpetua successione renouaret. cur igitur eum mortalem finxit et fragilem, cum illius causa mundum aedificasset? primum, ut infinita uis animarum gigneretur omnemque terram multitudine obpleret, deinde, ut proponeret homini uir
Abbreviated transcription (Latin):
corꝑis deorsũ p̃mente: sedẽ illa¬
ac domiciluõ p̾mo condẽdũ es
decreuit. Itaq meffabili u̾tuti
atq potẽtia preclara mũdi oꝑa
molitus est. suspẽsis in altitudiẽ
leuibus elemẽtis et grauibus in
yma depressis: et celestia firmal
et terrena cõstituit. Nõ ẽ ncce
nũc exequi singula: qm̃ in scdo
libro uniu̾̃sa executi sumus. luĩa
igit᷑ posuit in celo: quorũ mod̾a¬
tio claritas et motus aptissime
ad utilitates uiuẽtiũ tẽꝑatus est
Terre aut̾ quã sedẽ uoluit ẽẽ fe¬
cundicatẽ uaria gignẽdi ac ꝓfen¬
di dedit: ut ubertate frugũ et
herbarũ uirentiũ ꝓ natura et
usu cuiusq gn̾is alimoniã adm̃is¬
traret. Tum ꝑfectis om̃ibus que
ad conditionẽ mũdi ꝑtinebãt ho¬
mĩe finxit ex ip̃a terra. quã illi
a pñcipio in habitacũłu p̃ꝑauit
idest spiritũ suũ terrore corꝑe
induit et ĩuoluit. ut cõpactus ex
rebus diuersis ac repugnͣtibus

Expanded text:
corporis deorsum premente, sedem illcorporis deorsum premente, sedem illac domicilium primo condendum esse decreuit. itaque lneflabili uirtute ac potentia praeclara mundi opera molitus est: suspensis in altitudinem leuibus elementis et grauibus in ima depressis et caelestia : firmauit et terrena constituit. non est necesse nunc exsequi singula, quoniam in secundo libro uniuersa exsecuti sumus. lumina igitur posuit in caelo, quorum moderatio et claritas et motus aptissime ad utilitates uiuentium temperatus est, terrae autem, quam sedem uoluit esse, fecunditatem uaria gignendi ac proferendi dedit, ut ubertate frugum et herbarum et uirentium pro natura et usu cuiusque generis alimoniam ministraret. tum perfectis omnibus quae ad condicionem mundi pertinebant, hominem finxit ex ipsa terra, quam illi a principio in habitaculum praeparauit, id est spiritum suum terreno corpore induit et inuoluit, ut conpactus ex rebus diuersis ac repugnantibus