comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ret: aut extitisse qui crederent: Ut Democritum qui au-¬
ditor eus fuit. Uel Epicurum in quem uanitas omnis de
Lencippi fonte profluxit. At enim sicut alii dicunt: na-¬
tura mundus effectus est: quae sensu et figura caret. hoc
uero multo est absurdius. Si natura mundum fecit: cõ¬
silio et ratione fecerit necesse est. Is enim facit aliquid:
qui aut uoluntatem faciendi habet: aut scientiam. Si ca¬
ret sensu ac figura: quomodo potest ab ea fieri: qđ et sen¬
sum habeat et figuram: Nisi forte quis arbitretur naturã
animalium fabricatam tam subtilem a non sentiente forma¬
ri animariq potuisse. aut istam caeli speciem tam proui¬
denter ad utilitates uiuentium temperatam: nescio quo ca¬
su. sine conditore. sine artifice subito extitisse. Si quid
inquit est Chrysippus quod efficiat ea quae homo licet ra¬
tione sit praeditus: facere non possit: id profecto est maius

Expanded text:
ret aut extitisse qui crederent, ut Democritum, qui auret aut extitisse qui crederent, ut Democritum, qui auditor eius fuit, uel Epicurum, in quem uanitas omnis de Leucippi fonte profluxit ? at enim, sicut alii dicunt, natura mundus effectus est, quae sensu et figura caret. hoc uero multo est absurdius. si natura mundum fecit, consilio et ratione fecerit necesse est: is enim facit aliquid qui aut uoluntatem faciendi habet aut scientiam. si caret sensu ac figura, quomodo potest ab ea fieri quod et sensum habeat et figuram? nisi forte quis arbitratur animalium fabricam tam subtilem tamque mirabilem a non sentiente formari animarique potuisse aut istam caeli speciem tam prouidenter ad utilitates uiuentium temperatam nescio quo casu sine conditore, sine artifice subito extitisse. si quid est inquit Chrysippus quod efficiat ea quae homo, licet ratione sit praeditus, facere non possit, id profecto est maius
Abbreviated transcription (Latin):
concursu atomoꝵ conereti esse uideantur. Si enim deos qͦ¬
q ex illis constituisset: dissipabiles fierent: seminibus a¬
liquando resolutis: atq in naturam suam reuertentibus.
Ergo si est aliquid quod atomi non effecerint. cur non cae¬
tera eodem modo intelligamus: Sed quaero: anteꝗͣ mun¬
dum primordia ista generarent: cur sibi dũ habita culum
non aedificauerunt: Uidelicet nisi atomi coissent caelũ¬
q fecissent: adhuc dii per medium inane penderent. &
igitur consilio qua ratione de confuso aceruo se atomi cõ¬
gregauerunt: ut ex aliis inferius terrae conglobarent᷑.
celum desuper tenderetur: tanta syderum uarietate: ut
deat et talia: potest existimare nullo effecta esse consilio:
nulla prouidentia: nulla ratione diuina: sed ex atomis
subtilibus exiguisq concreta esse tanta miracula: Nonne
prodigio simile est: aut natum esse hominem qui haec dice¬

Expanded text:
concursu atomorum concreti esse uideantur. si enim dii quconcursu atomorum concreti esse uideantur. si enim dii quoque ex illis constitissent, dissipabiles fierent seminibus aliquando resolutis atque in naturam suam recurrentibus. ergo si est aliquid quod atomi non effecerint, cur non et cetera eodem modo intellegamus ? sed quaero, antequam mundum primordia ista generassent, cur sibi dii habitaculum non aedificauerint ? uidelicet nisi atomi coissent caelumque fecissent, adhuc dii per medium inane penderent. quo igitur consilio, qua pactione de confuso aceruo se atomi congregauerunt, ut ex aliis inferius terra conglobaretur, caelum desuper tenderetur tanta siderum uarietate distdeat et talia, potest existimare nullo effecta esse consilio, nulla prouidentia, nulla ratione diuina, sed ex micis subtilibus et exiguis concreta esse tanta miracula? nonne prodigio simile est aut natum esse hominem qui haec dice
Abbreviated transcription (Latin):
buenda est: An si simulacrum hominis et statuam ratio
et ars fingit. ipsum hominem de frustis temere concũ¬
rentibus fieri putabimus: Et quid simile ueritatis in
ficto eum summum et excellens artificium: nihil aluid ni-¬
si umbram et extrema corporis liniamenta possit imita¬
ri : Num potuit humana solertia dare operi suo: aut mo¬
tum aliquem: aut sensum: Omitto usum uidendi: audiẽ¬
di: ad orandi: caeteroꝵq membroꝵ uel apparentium: uel
Latentium mirabiles utilitates. Quis artifex potuit aut
Quis ꝗͣne igitur sanus existimat: qđ homo ratione et con¬
siłio facere non possit. id concursu atomoꝵ passim cohe¬
rentium perfici potuisse: Uides in quae delyramenta in¬
ciderunt dum nolunt effectionem curamq rerum deo da¬
re: Concedamus tamen his: ut ex atomis fiant quae
terrena sunt. num etiam calestia: Deos aiunt incor¬
ruptos &ternos beatos esse. solisq dant immunitatem. ne

Expanded text:
buenda est? an simulacrum hominis et statuam ratio buenda est? an simulacrum hominis et statuam ratio et ars fingit, ipsum hominem de frustis temere concurrentibus fieri putabimus ? et quid simile ueritatis in ficto, cum summum et excellens artificium nihil aliud nisi umbram et extrema corporis liniamenta possit imitari ? num potuit humana sollertia dare operi suo aut motum aliquem aut sensum ? mitto usum uidendi audiendi odorandi ceterorumque membrorum uel apparentium uel latentium mirabiles utilitates: quis artifex potuit aut uisquamne igitur sanus existimat, quod homo ratione et consilio facere non possit, id concursu atomorum passim cohaerentium perfici potuisse? uides in quae deliramenta inciderint, dum nolunt effectionem curamque rerum deo dare. concedamus tamen his ut ex atomis fiant quae terrena sunt: num etiam caelestia? deos aiunt incorruptos aeternos beatos esse solisque dant inmunitatem, ne
Abbreviated transcription (Latin):
nec tangitur: nec uidetur. Quid ergo de animalibus lo¬
quar: in quoꝵ corporibus nihil sine ratione: sine ordine:
sine utilitate. sine specie figuratum uidemus: Adeo ut
solertissima et diligentissima omnium partium membroꝵ q
descriptio: Casum ac fortunam depellat. Sed putemus artus
et ossa et neruos et sanguinem de atomis posse concresce¬
re : Quid sensus: cogitatio: memoria: ingenium: quibus
seminibus coagmentari possunt: Minutissimus inquit. Sũt
ergo alia maiora. Quomodo igitur insecabilia: Deniq si
det: Sed suie inuisibilia quae sunt in homine: consyderet.
siue intactibilia: quae ueniunt sub aspectum: ratione itaq
constare quis non uidet: Quomodo ergo sine ratione coe¬
untia possunt aliquid efficere rationale: Uidemus enĩ
nihil esse in omni mundo: quod non habeat in se maximã
mirabilemq rationem. Quae quia supra hominis sensum
et ingenium est: cui rectius ꝗͣ diuinae prouidentiae tri¬

Expanded text:
nec tangitur nec uidetur. quid ergo de animalibus lonec tangitur nec uidetur. quid ergo de animalibus loquar, in quorum corporibus nihil sine ratione, sine ordine, sine utilitate, sine specie figuratum uidemus, adeo ut sollertissima et diligentissima omnium partium membrorum- 20 que discriptio casum ac fortunam repellat? sed putemus artus et ossa et neruos et sanguinem de atomis posse concrescere: quid sensus cogitatio mens memoria ingenium, quibus seminibus coagmentari possunt? \'minutissimis\' inquit. sunt ergo alia maiora. quomodo igitur insecabilia? deinde, si det? sed siue inuisibilia quae sunt in homine consideres siue tactilia quae ueniunt sub aspectum, ratione utraque constare quis non uidet ? quomodo ergo sine ratione coeuntia possunt aliquid efficere rationale? uidemus enim nihil esse in omni mundo quod non habeat in se maximam mirabilemque rationem. quae quia supra hominis sensum et ingenium est, cui rectius quam diuinae prouidentiae tri
Abbreviated transcription (Latin):
tur : Nam in ferro aut silice atomi latent. Quis inclusit.
A ut cur sua sponte non emicant : Aut quomodo semina ignis
in materia frigidissima permanere potuerunt: Omitto silicem
ac ferrum. orbem uitreum plenum aquae: si tenueris in sole:
de lumine quod ab aqua refulget ignis accenditur: etiam ĩ
durissimo frigore. Num etiam in aqua ignem esse credendũ
est: Atqui de sole ignis ne aestate quidem accendi potest: si
cerae in halaueris. uel si uapor leuis aliquid attigerit: aut
crustam marmoris: aut laminam paulatim per minutissiõs
rores aqua concrescit. Item de halitu terrae: aut maris ne¬
bula existit. quae aut dispersa humescit quicquid texe¬
rit. aut collecta in arduos montes in sublime uento rapta
stipatur in nubem: atq hymbres maximos ducit. Ubi ergo
dicimus liquores natos esse: Num in uapore: Num in halitu:
Num in uento : Atqui nibil potest consistere in eo: quod

Expanded text:
tur? num in ferro aut silice atomi latent? quis inclusit? tur? num in ferro aut silice atomi latent? quis inclusit? aut cur sua sponte non emicant? aut quomodo semina ignis in materia frigidissima permanere potuerunt? mitto silicem ac ferrum. orbem uitreum plenum aquae si tenueris in sole, de lumine quod ab aqua refulget ignis accenditur etiam in durissimo frigore. num etiam in aqua ignem esse credendum est? atquin de sole ignis ne aestate quidem accendi potest. si cerae inhalaueris uel si uapor leue aliquid attigerit, aut crustam marmoris aut laminam, paulatim per minutissimos rores aqua concrescit. item de halitu terrae aut maris nebula existit: quae aut dispersa umefacit quidquid texerit, aut collecta in arduos montes et in sublime uento rapta stipatur in nubem atque imbres maximos deicit. ubi ergo dicimus liquores atomos esse? num in uapore ? num in halitu ? num in uento ? atquin nihil potest consistere in eo quod
Abbreviated transcription (Latin):
rari possunt: Unde apparet nihil ex atomis fieri: quando qͥdẽ
unaquaeq reo habet propriam certamq naturam: suum semen:
suam legem. ab exordio datam. Deniq Lucretius quasi ob¬
litus athomoꝵ quos asserebat: ut redargueret eos: qui
dicunt ex nihilo fieri omnia. his argumentis usus ẽ: quȩ
contra ipsum ualerent. Sic enim dixit. Nam si de nihilo
fierent: ex omnibus rebus Omne genus nasci posset: nil se¬
mine egeret: Item postea. Nil igitur fieri de nihilo posse pu¬
tandum est Semine: quando opus est rebus quo quaeq crea¬
te Aeris in teneras possint proferier auras: Quis hunc pu¬
tat habuisse cerebrum: cum haec diceret: nec uideret sibi
esse contraria: Nihil enim per atomos fieri exinde appa¬
ret: ꝙ semine cuiusq rei certum est. nisi forte ignis et aq̃
naturam ex atomis esse credemus. Quid ꝙ durissimi rigo¬
ris materie: si ictu uehementiore collidantur: ignis excuti¬

Expanded text:
ique possunt? unde apparet nihil ex atomis fieri, quandoquidem ique possunt? unde apparet nihil ex atomis fieri, quandoquidem una quaeque res habet propriam certamque \'\\ 10 naturam, suum semen, suam legem ab exordio datam. denique Lucretius quasi oblitus atomorum quos adserebat, quo redargueret eos qui dicunt ex nihilo fieri omnia, his argumentis usus est, quae contra ipsum ualerent. sic enim dixit: nam si de nihilo fierent, ex omnibus rebus omne genus nasci posset, nil semine egeret. item postea nil igitur fieri de nilo posse putandum est, semine quando opus est rebus, quo quaeque creatae aeris in teneras possint proferrier auras. quis hunc putet habuisse cerebrum, cum haec diceret nec uideret sibi esse contraria? nihil enim per atomos fieri exinde apparet, quod semen cuiusque rei certum est, nisi forte ignis et aquae naturam ex atomis esse credemus. quid quod durissimi rigoris materiae si ictu uehementiore conlidant, ignis excuti
Abbreviated transcription (Latin):
globarentur: Ac primum requiro: quae sit istorum seminũ
uel ratio uel origo. Si enim ex illis sunt omnia: ipsa igitur
unde esse dicemus: Quae natura tantam copiam ad efficien¬
dos innumerabiles mundos subministrauit: Sed concedam ut
impune de mundis delyrauerit. de hoc loquamur: in quo sumꝰ:
et quem uidemus. Ait omnia ex indiuiduis corpusculis fieri
i hoc ita esset: nulla res unquam sui generis semine indigeret. si¬
ne ouis alites nascerentur: aut oua sine partu. Item caetera ui¬
uentia sine coitu: arbores et quae gignuntur e terra: propͥa
semina non haberent: quae nos quotidie tractamus et serimꝰ.
ur ex frumento seges nascitur: et rursus ex segete frumẽ¬
tum: Deniq si atomorum coitio et conglobatio efficeret om¬
nia: et in aere uniuersa concrescerent. Si quidem perinane
atomi uolitant: cur sine terra: sine radicibus: sine humore:
sine semine: non herba: non aebor non fruges oriri aut gene¬

Expanded text:
globarentur ? ac primum requiro quae sit istorum seminum globarentur ? ac primum requiro quae sit istorum seminum uel ratio uel origo. si enim ex illis sunt omnia, ipsa igitur unde esse dicemus ? quae natura tantam copiam ad efficiendos et innumerabiles mundos subministrauit ? sed concedamus ut inpune de mundis delirauerit, de hoc loquamur in quo sumus et quem uidemus. ait omnia ex indiuiduis corpusculis fieri. si hoc ita esset, nulla res umquam sui generis semine indigeret, sine ouis alites nascerentur aut oua sine partu, + item cetera uiuentia sine coitu, arbores et quae gignuntur e terra, propria semina non haberent; quae nos cottidie tractamus et serῑmus. cur ex frumento seges nascitur et rursum ex segete frumentum? denique si atomorum coitio et conglobatio efficeret omnia, in aere uniuersa concrescerent, siquidem per inane atomi uolitant. cur sine terra, sine radicibus, sine umore, sine semine non herba, non arbor, non fruges oriri auger
Abbreviated transcription (Latin):
possint coherere. Duudua ergo et secabilia sunt. Namos enĩ
necesse est et angulos eminere: ut possint amputari. itaꝙ
amputari ac diuelli potest: et iuderi poterit et teneri. Haec in¬
quit perinane irrequietis motibus uolitant: et huc atq illuc fe¬
runtur: sicut pulueris minutias uidemus in sole: cum per fene¬
stram radios ac Lumen immiserit. Ex his arbores et herba et fru¬
ges omnes oriuntur: ex his animalia: et aqua et ignis: et uniuẽ¬
sa gignuntur. et rursus in eadem resoluuntur. Fieri hoc potest.
quandiu de rebus paruis agitur: ex his etiam mundus comple¬
tus est. Impleuit numerum percept ae insani &: ut nihil ulte¬
rius adiici posset: sed inuenit tamen ille quid adderet. ouo¬
niam omne inquit infinitum nec potest quicꝗͣ uacare. necesse
est ergo innumerabiles esse mundos. Quae tanta uis fuerat
Athomoꝵ: ut moles tam in estimabiles ex tam minutis con¬

Expanded text:
possint cohaerescere, diuidua ergo et secabilia sunt; hamos enim possint cohaerescere, diuidua ergo et secabilia sunt; hamos enim necesse est et angulos eminere, ut possint amputari. ita quod amputari ac diuelli potest, et uideri poterit et teneri. \'haec\' inquit \'per inane inrequietis motibus uolitant et huc atque illuc feruntur, sicut pulueris minutias uidemus in sole, cum per fenestram radios ac lumen inmiserit. ex his arbores et herbae et fruges omnes oriuntur, ex his animalia et aqua et ignis et uniuersa gignuntur et rursum in eadem resoluuntur\'. ferri hoc potest, quamdiu de rebus paruis agitur. \'ex his etiam mundus concretus est\'. inpleuit numerum perfectae insaniae, nihil uidetur ulterius adici posse, sed inuenit tamen ille quod adderet. \'quoniam omne\' inquit \'infinitum est nec potest quicquam uacare, necesse est ergo innumerabiles esse mundos\'. quae tanta uis fuerat atomorum, ut moles tam inaestimabiles ex tam minutis con
Abbreviated transcription (Latin):
torum alia uoluit esse primordia : quae nec uideri possint
nec tangi: nec ulla corporis parte sentiri. Tam minuta sũt
inquit: ut nulla sit acies ferri tam subtilis: qua secari ac di¬
uidi possint. Unde illis nomen imposuit Atomoꝵ. Sed oc¬
currebat ei ꝙ si una esset omnibus eademq natura: non pos¬
sent res efficere diuersas: tanta uarietate quanta uidemꝰ
inesse mundo. dixit ergo leuia esse et aspera et rotunda et
hamata. Quanto melius fuerat tacere ꝗͣ in usus tam misera¬
biles tam inanes habere linguam: Et quidem uereor ne nõ
minus delyrare uideatur: qui haec putet refellenda. Respõ¬
deamus tamen uelut aliqua dicenti. Si Leuia sunt et rotun¬
da: utiq non possunt inuicem se apprehendere: ut aliquod
corpus efficiant. ut siquis millium uelit in unam coagmẽ¬
tationem constringere: Lenitudo ipsa granoꝵ in massam coi-¬
re non sinat. Aspera inquit et angulata sunt et hamata ut

Expanded text:
torum alia uoluit esse primordia quae nec uideri possent torum alia uoluit esse primordia quae nec uideri possent nec tangi nec ulla corporis parte sentiri. tam minuta sunt\' inquit \'ut nulla sit acies ferri tam subtilis qua secari ac diuidi possint\'. unde illis nomen inposuit atomorum. sed occurrebat ei quod, si una esset omnibus eademque natura, non possent res efficere diuersas tanta uarietate quantam uidemus inesse mundo. dixit ergo esse leuia et aspera et rotunda et angulata et hamata. quanto melius fuerat tacere quam in usus tam miserabiles, tam inanes habere linguam! equidem uereor ne non minus delirare uideatur qui haec putet refellenda, respondeamus tamen uelut aliquid dicenti. si leuia sunt et rotunda, utique non possunt inuicem se adprehendere, ut aliquod corpus efficiant, ut si quis milium uelit in unam coagmentationem constringere, lenitudo ipsa granorum in massam coire non sinat. sin aspera et angulata sunt et hamata, ut
Abbreviated transcription (Latin):
UI. uolunt diuina prouidentia factũ esse Inetur¬
mundum: aut principiis interse temere coeuntibꝰ
dicunt esse concretum: aut repente natura extitisse. Natu¬
ram uero ut Statius ait habere in seium gignendi et ui¬
uendi. sed eam nec sensum habere ullum. nec figuram: ut
intelligamus omnia quasi sua sponte esse generata: nullo arti-¬
fice nec autore. Utrunq uanum et impossibile: sed hoc e¬
uenit ignorantibus ueritatem: ut quiduis potius excogi¬
tent: ꝗͣ id sentiant quod ratio deposcit. Primum minuta
illa semina: quoꝵ concursu totum coisse mundum loquũ¬
tur: ubi aut unde sint quaero. Quis illa uidit unquã:
uis sensit : Quis audiuit: An solus Leucyppus oculos ha¬¬
buit: solus mentem: Qui profecto solus omnium caecus
et excors fuit: qui ea loqueretur: quae nec aeger quis quã
delyrare: nec dormiens posset somniare.Quatuor elemen¬
tis constare omnia philosophi ueteres disserebant. Ille nolu¬
it ne alienis uestigiis uideretur insistere. sed ipsorum elemẽ¬

Expanded text:
ui nolunt diuina prouidentia factum esse mundum. aut principiis inter se temere coeuntibus dicunt esse concretum aut repente natura extitisse, naturam uero, ut Straton ait, habere in se uim gignendi et minuendi, sed eam nec sensum habere ullum nec figuram, ut intellegamus omnia quasi sua sponte esse generata, nullo artifice nec auctore. utrumque uanum et inpossibile. sed hoc euenit ignorantibus ueritatem, ut quiduis potius excogitent quam id sentiant quod ratio deposcit. primum minuta illa semina, quorum concursu fortuito cohaesisse mundum locuntur, ubi aut unde sint quaero. quis illa uidit umquam? quis sensit? quis audiuit? an solus Leucippus oculos habuit? solus mentem? qui profecto solus omnium caecus et excors fuit, qui ea loqueretur quae nec aeger quisquam delirare nec dormiens posset somniare. quattuor elementis constare omnia philosophi ueteres disserebant. ille noluit, ne alienis uestigiis uideretur insistere, sed ipsorum elemen
Abbreviated transcription (Latin):
ed fuerint sapientes: quae tanta felicitas mentiendi: ut non
modo indoctos: sed Platonem quoq ac Socratem fallerẽt
et Pythagoram. Tenonem. Aristotelem maximaꝵ Sectaꝵ
Principes tam facile deluderent. Est igitur diuina prouidẽ¬
tia: ut senserunt hi homines quos nominaui: cuius ui ac
potestate omnia quae uidemus et facta sunt et regunt᷑.
Nec enim tanta rerum magnitudo: tanta dispositio: tanta in
seruandis ordinibus temporibusq constantia. aut olim
potuit sine prouido artifice oriri: aut constare tot saecu¬
lis: sine incola potenti. aut in perpetuum gubernari si¬
ne perito ac sine rectore: quod ratio ipsa declarat. Oc-¬
quid est enim quod habet rationem: ratione sit ortum
ra: nihil aliud potest esse ꝗͣ deus. Mundus autem qͦ¬
niam rationem habet qua et regitur et constat: ergo a
deo factus est. Quod si est conditor rectorq mundi de¬
us : recte igitur ac uere religio constituta est autori enĩ
rerum parentiq cõmuni honos ueneratioq debetur.¬

Expanded text:
ed fuerint sapientes: quae tanta felicitas mentiendi, ut non modo indoctos, sed Platonem quoque ac Socratem fallerent et Pythagoram Zenonem Aristotelem, maximarum sectarum principes, tam facile deluderent? est igitur diuina prouidentia, ut senserunt hi omnes quos nominaui: cuius ui ac potestate omnia quae uidemus et facta sunt et reguntur. nec enim tanta rerum magnitudo, tanta dispositio, tanta in conseruandis ordinibus temporibusque constantia aut olim potuit sine prouido artifice oriri aut constare tot saeculis sine incola potenti aut in perpetuum gubernari sine perito ac sentiente rectore: quod ratio ipsa declarat. quidquid est enim quod habet rationem, ratione sit ortum ra nihil aliud potest esse quam deus. mundus autem quoniam rationem habet qua et regitur et constat, ergo a deo factus est. quod si est conditor rectorque mundi deus, recte igitur ac uere religio constituta est: auctori enim rerum parentique communi honos ueneratioque debetur
Abbreviated transcription (Latin):
uit. in quibus singulis et bona ostendit et mala. sed ordine
praepostero atq conuerso. In una enim monstrauit temporalia
prius mala cum aeternis bonis qui est ordo melior. In altera
temporalia prius bona cum aeternis malis. qui est ordo dete¬
rior. Ut quicunq praesentia mala cum iusticia delegerit: ma¬
iora et certiora bona consequatur: ꝗͣ fuerunt illa quae spre¬
uit. Quisquis autem praesentia bona praeposuerit iusticiae:
in maiora et longiora incidet mala: ꝗͣ fuerunt illa quae fu¬
git. Haec enim uita temporalis quia breuis est: iccirco et
quae huic terrenae contraria est: quia sempiterna est: iccir
cobona eius: et mala sempiterna sunt. Ita fit: ut et bonis bre¬
uibus mala eterna: et malis breuibus bona aterna succedãt.
taq cum simul proposita sint homini bona et mala. cõsyderate

Expanded text:
uit: in quibus singulis et bona ostendit et mala, sed ordine uit: in quibus singulis et bona ostendit et mala, sed ordine praepostero atque conuerso. in sua enim monstrauit temporaria prius mala cum aeternis bonis, qui est ordo melior, in altera temporaria prius bona cum aeternis malis, qui est ordo deterior, ut quicumque praesentia mala cum iustitia delegerit, maiora et certiora consequatur bona quam fuerunt illa quae spreuit, quisquis autem praesentia bona praeposuerit iustitiae, in maiora et longiora incidat mala quam fuerunt illa quae fugit. haec enim uita corporalis quia breuis est, idcirco et quae huic terrenae contraria est, quoniam sempiterna est, idcirco et bona ejus, et mala, sempiterna sunt. Ita fit, ut et bonis brevibus mala aeterna, et malis brevibus bona aeterna succedant. Itaque cum simul proposita sint homini bona, et mala, considerare
Abbreviated transcription (Latin):
Leuis difficultatem Uiae superet. Nec enim potest qui se ap¬
paratu Regio circundederit: aut diuitiis onerauerit: angustias
illas uel ingredi: uel tenere. Unde intelligitur iccirco malis
et iniustis facilius prouenire: quae cupiant: quia prona et
decliuis est eorum uia. bonis autem quae optent difficile
procedere. quia difficili et arduo itinere gradiuntur. Iustus
ergo quoniam durum asperumq iter ingressus est: contemp¬
tui: derisui: odio sit necesse est. Omnes enim quos cupidi-¬
tas aut uoluptas praecipites trahit: inuident ei: qui uirtu¬
tem capere potuit: et inique ferunt id habere aliquem: qͦd
ipsi non habent. Erit itaq pauper: humilis: ignobilis: subie¬
ctus in iuiriae: et tamen omnia quae amara sunt: perferẽs¬
Etsi patientiam iugem ad summum illum gradum finemq
perduxerit : dabitur ei corona uirtutis: et a deo prolabori¬
bus quos in uita propter iusticiam pertulit: immortalitate
donabitur. Hae sunt Uiae quas Deus human e uitae assigna¬

Expanded text:
leuis difficultatem uiae superet. nec enim potest qui se adparatu regio circumdederit aut diuitiis onerauerit, angustias illas uel ingredi uel tenere. unde intellegitur idcirco malis et iniustis facilius prouenire quae cupiant, quia prona et decliuis est eorum uia, bonis autem quae optent difficile procedere, quia difficili et arduo itinere gradiuntur. iustus ergo quoniam durum asperumque iter ingressus est, contemptui derisui odio sit necesse est. omnes enim quos cupiditas aut uoluptas praecipites trahit, inuident ei qui uirtutem capere potuit et inique ferunt id habere aliquem quod ipsi non habent. erit itaque pauper humilis ignobilis subiectus iniuriae et tamen omnia quae amara sunt perferens, set si patientiam iugem ad summum illum gradum finemque perduxerit, dabitur ei corona uirtutis et a deo pro laboribus quos in uita propter iustitiam pertulit inmortalitate donabitur. hae sunt uiae quas deus humanae uitae adsigna
Abbreviated transcription (Latin):
ꝗͣ in femina: et hinc uirtus nomen accepit. Item mu¬
lier ut Uarro interpretatur : a mollicie immutata et
detracta littera uelut molier. Cui suscepto faetu cum
partus appropinquare iam cępit : turgescentes iam mãmȩ
dulcibus succis distenduntur. et ad nutrimenta nascẽtis
fontibus lactis fȩcundum pectus exuberat. Nec enim
decebat aluid ꝗͣ ut sapiens animal a corde alimoniam
duceret. Idq ipsum solertissime comparatum est: ut ca-¬
dens ac pinguis humor teneritudinem noui corporis
irrigaret : donec ad capiendos fortiores cibos: et den¬
tibus instruatur: et uiribꝰ roboretur. Sed redeamꝰ ad
propositum: ut caetera quae suꝑsunt breuiter explicemꝰ.

Expanded text:
quam in femina, et hinc uirtus nomen accepit: item muquam in femina, et hinc uirtus nomen accepit: item mulier, ut Varro interpretatur, a mollitie, inmutata et detracta littera, uelut mollier. cui suscepto fetu cum partus adpropinquare iam coepit, turgescentes mammae dulcibus sucis distenduntur et ad nutrimenta nascentis fontibus lacteis fecundum pectus exuberat. nec enim decebat aliud quam ut sapiens animal a corde alimoniam duceret. idque ipsum sollertissime conparatum est, ut candens ac pinguis umor teneritudinem noui corporis inrigaret. donec ad capiendos fortiores cibos et dentibus instruatur et uiribus roboretur. sed redeamus ad propositum, ut cetera quae supersunt breuiter explicemus.
Abbreviated transcription (Latin):
in dexteram semen feminini sexus influxerit feminam
quidem procreari. Sed quoniam in masculina ꝑte cõce¬
pta sit: habere in se aliquid uirilitatis: ultra ꝗͣ sexus ra-¬
rem: aut uocem robustam: aut animum audacem. aut
ex his plura. Si uero masculinum in dexteram. femini¬
num in sinistram ꝑuenerit: utrosq foetus recte proue¬
nire: ut et feminis per omnia natura suae decus cõ-¬
stet: et maribus tam mente ꝗͣ corpore robur uirile ser-¬
uetur. Illud uero ipsum ꝗͣ mirabile constitutum dei: ꝙ
ad conseruationẽ generum singuloꝵ duos sexus maris
ac feminae machinatus ẽ. quibus interse peruolupta¬
tis illecebras copulatis: successiua soboles pararetur.
ne omne genus uiuentium conditio mortalitatis extĩ¬
gueret. Sed plus roboris maribus attributum ẽ. quo
facilius ad patientiam iugi maritalis feminae cogerẽ¬
tur. Uir itaq nominatus est: ꝙ maior in eo uis est:

Expanded text:
in dexteram semen feminini generis influxerit! feminam in dexteram semen feminini generis influxerit! feminam quidem procreari, sed quoniam in masculina parte concepta sit, habere in se aliquid uirilitatis ultra quam sexus rarum aut uocem robustam aut animum audacem aut ex his plura. si uero masculinum in dexteram, femininum in sinistram peruenerit, utrosque fetus recte prouenire, ut et feminis per omnia naturae suae decus constet et maribus tam mente quam corpore robur uirile seruetur. illud uero ipsum quam mirabile institutum dei, quod ad conseruationem generum singulorum duos sexus maris ac feminae machinatus est, quibus inter se per uoluptatis inlecebram copulatis subsiciua suboles pararetur, ne genus omne uiuentium condicio mortalitatis extingueret. sed plus roboris maribus attributum est, quo facilius ad patientiam iugi maritalis feminae cogerentur. uir itaque nuncupatus est, quod maior in eo uis est
Abbreviated transcription (Latin):
liniamenta praetendat. Si uero aequa fuerit ex pari se¬
mente permixtio: figuras quoq misceri ut soboles illa
cõmunis : aut neutrum referre uideatur: quia totum ex
altero non habet: aut utrunq. quia patrem de singulis
imitata est. Nam in corporibus animalium uidemus aut
confundi parentum colores: ac fieri tertium neutri ge¬
nerantium similem: aut utriusq sic exprimi: ut disco-¬
loribꝰ membris per omne corpus concors mixtura uariet᷑.
Dispares quoq naturae hoc modo fieri putantur. cum for¬
te in leuiꝰ uteri partem masculin &e stirpis semen incideit.
marem quidem gigni: opinatio est. sed quia sit in femini¬
na parte conceptus: aliquid in se habere femineum: su-¬
pra quam decus uĩrile ponatur: uel formam insignem:
uel nimium candorem: uel corporis lenitatem: uel artus
delicatos: uel staturam breuem: uel uocem gracilem: uel
animum imbecillum: uel ex his plura. Item si partem

Expanded text:
liniamenta praetendat. si uero aequa fuerit ex pari seliniamenta praetendat. si uero aequa fuerit ex pari semente permixtio. figuras quoque misceri. ut suboles illa communis aut neutrum referre uideatur, quia totum ex altero non habet. aut utrumque, quia partem de singulis mutuata est. nam in corporibus animalium uidemus aut confundi parentum colores ac fieri tertium neutri generantium simile aut utriusque sic exprimi, ut discoloribus membris per omne corpus concors mixtura uarietur. dispares quoque naturae hocmodo fieri putantur: cum forte in laeuam uteri partem masculinae stirpis semen inciderit, marem quidem gigni opinatio est, sed quia sit in feminina parte conceptus. aliquid in se habere femineum supra quam decus uirile patiatur, uel formam insignem uel nimium candorem uel corporis leuitatem uel artus delicatos uel staturam breuem uel uocem gracilem uel animum inbecillum uel ex his plura. item si partem
Abbreviated transcription (Latin):
Aristoteles.
etiam feminis. et inde plerunq matribus similes procreari.
sed earum semen sanguinem eẽ purgatum. Iuod si recte cũ
uirili mixtum sit: utraq concreta: et simul coagulata in for¬
mari. Et primum quidem cor hoĩs confingi. ꝙ in eo sit et
uita hominis et sapientia. Deniq totum opus quadragesi-¬
mo die consumari. Ex abortionibus haec fortasse collecta
sunt. In auium tamen foetibꝰ primum oculos fingi dubium
non est. quod in ouis saepe deprehendimus. Unde fieri nõ
posse arbitror: quin fictio a capite sumat exordium. Si¬
militudines autem in corporibus filioꝵ sic fieri putant.
Cum semina interse permixta coalescunt: si uirile supera¬
uerit patri similem prouenire: siue marem: seu feminam.¬
si muliebre praeualuerit: progeniem cuiusq sexus ad ima¬
ginem respondere maternam. Id autem praeualet e duo¬
bus: quod fuerit uberius. Alterum enim quodãmodo am¬
plectitur ac includit. Hinc plerunq fieri: ut uniꝰ tantũ

Expanded text:
oteles etiam feminis et inde plerumque matribus similes procreari, sed earum semen sanguinem esse purgatum: quod si recte cum uirili mixtum sit, utraque concreta et simul coagulata informari: et primum quidem cor hominis effingi, quod in eo sit et uita omnis et sapientia, denique totum opus quadragesimo die consummari. ex abortionibus haec fortasse collecta sint. in auium tamen fetibus primos oculos fingi dubium non est, quod in ouis saepe deprehenditur. unde fieri non posse arbitror quin fictio a capite sumat exordium. similitudines autem in corporibus filiorum sic fieri putant: cum semina inter se permixta coalescunt, si uirile superauerit. patri similem prouenire seu marem seu feminam. muliebre praeualuerit, progeniem cuiusque sexus ad imaginem respondere maternam. id autem praeualet e duobus, quod fuerit uberius; alterum enim quodammodo amplectitur et includit: hinc plerumque fieri ut unius tantum
Abbreviated transcription (Latin):
stat corpore atq anima. quoꝵ alterum terrenum ẽ: al¬
terum caeleste. duae uitae homini attribute sunt. Una
temporalis quae corpori assignatur. altera sempiterna
quae animae subiacet. Illam nascendo accepimus: hac
assequimur laborando. ne immortalitas homini ut ante
diximus: sine ulla difficultate constaret. Illa terrena est:
sicut corpus: et ideo finitur. Haec uera caelestis sicut a¬
nima: et ideo terminum non habet. Illam primam nesci¬
entes accipimus: hanc secundam scientes. Uirtuti enim
non naturae datur : quia uoluit nos Deus uitam nobis¬
nobis in uita comparare. Id circo hanc nobis presentem
dedit ut illam ueram et perpetuam: aut uitiis amitta

Expanded text:
stat, corpore atque anima, quorum alterum terrenum est, alstat, corpore atque anima, quorum alterum terrenum est, alterum coeleste, duae vitae homine attributae sunt: una temporalis, quae corpori assignatur; altera sempiterna, quae animae subjacet. Illam nascendo accipimus, hanc assequimur laborando ne immortalitas homini ut ante diximus sine ulla difficultate constaret. Illa terrena est, sicut corpus, et ideo finitur; haec vero coelestis; sicut anima, et ideo terminum non habet. Illam primam nescientes accipimus; hanc secundam scientes; virtuti enim, non naturae datur, quia voluit nos Deus vitam nobis in vita comparare. Idcirco hanc nobis praesentem dedit, ut illam veram et perpetuam aut vitiis amitta
Abbreviated transcription (Latin):
cipio in habitaculum praparauit: idest spiritum suum terre¬
no corpore induit: et inuoluit. ut compactus ex rebus di¬
uersis ac repugnantibus bonum ac malum caperet. et sicut
terra ipsa fȩcunda est ad fruges pariendas: ita corpus ho¬
minis quod assumptum est e terra generandi copiam fa-¬
cultatemq procreandae sobolis accepit. ut quoniam fra¬
gili materia formatus in aeternum manere non poterat. per¬
acto temporalis uitae spatio caederet. et illud quod fra¬
gile atq imbecillum gerebat: perpetua successione renoua¬
ret. Cur igitur eum mortalem finxit atq fragilem: cũ
illius causa mundum aelificasset: primum ut infinita uis
animarum gigneretur: omnemq terram multitudine opple¬
ret. deinde ut proponeret homini uirtutem idest toleran¬
tiam malorum ac bonoꝵ: pet quam posset praemium immoͣ¬
talitatis adipisci. Nam quia homo ex duabus rebus con¬

Expanded text:
cipio in habitaculum praeparavit; id est spiritum suum terrecipio in habitaculum praeparavit; id est spiritum suum terreno corpore induit et involvit, ut et compactus ex rebus diversis ac repugnantibus, bonum ac malum caperet; et sicut terra ipsa fecunda est ad fruges pariendas: ita corpus hominis, quod assumptum est e terra, generandi copiam, facultatemque procreandae sobolis accepit, ut quoniam fragili materia formatus in aeternum manere non poterat, peracto temporalis vitae spatio cederet, et illud, quod fragile atque imbecillum gerebat, perpetua successione renovaret. Cur igitur eum mortalem finxit et fragilem, cum illius causa mundum aedificasset? Primum, ut infinita vis animarum gigneretur, omnemque terram multitudine oppleret: deinde, ut proponeret homini virtutem, id est, tolerantiam malorum ac laborum, per quam posset praemium immortalitatis adipisci. Nam quia homo ex duabus rebus con
Abbreviated transcription (Latin):
quoniam consistere in medio inani non poterant: ponderi¬
bus et grauitate corporis deorsum premente: sedem illis
ac domicilium primo condendum esse decreuit. Itaq u¬
effabili uirtute ac potentia: praeclara mundi opera molitus
est: suspensus in altitudinem leuibus elementis: et graui¬
bus in una depressis: et c aelestia firmauit et terrena consti-¬
tuit. Non est necesse nunc exequi singula quoniam in se¬
cundo libro Uniuersa executi sumus. Lumina igitur posu¬
it in celo quorum moderatio et claritas et motus aptissi¬
me ad utilitates uiuentium temperatus est. Terrȩ autem
quam sedem uoluit esse: fȩcunditatem uariam gignendi
ac proferendi dedit: ut ubertas frugum et herbaꝵ et ui¬
rentium pro natura et usu cuiusq generis alimoniam mi¬
nistraret. Tum perfectis omnibus quae ad conditionem mũ-
di pertinebant hominem finxit ex ipsa terra: quam illi a prin¬

Expanded text:
quoniam consistere in medio inani non poterant ponderiquoniam consistere in medio inani non poterant ponderibus et grauitate corporis deorsum premente, sedem illis ac domicilium primo condendum esse decreuit. itaque lneflabili uirtute ac potentia praeclara mundi opera molitus est: suspensis in altitudinem leuibus elementis et grauibus in ima depressis et caelestia : firmauit et terrena constituit. non est necesse nunc exsequi singula, quoniam in secundo libro uniuersa exsecuti sumus. lumina igitur posuit in caelo, quorum moderatio et claritas et motus aptissime ad utilitates uiuentium temperatus est, terrae autem, quam sedem uoluit esse, fecunditatem uaria gignendi ac proferendi dedit, ut ubertate frugum et herbarum et uirentium pro natura et usu cuiusque generis alimoniam mindi pertinebant, hominem finxit ex ipsa terra, quam illi a prin
Abbreviated transcription (Latin):
ratus est : Quanquam haec fere in prioribus libris spar-¬
sim docuimus: tamen quoniam proprie id materia nunc
exigit: quia de uita beata disserere propositum est: ex¬
plicanda sunt ista diligentius et plenius: ut dispositio
dei et opus uoluntasq noscatur. Cum posset semper spi-¬
ritibus suis immortalibus innumerabiles animas procrea¬
re: sicut angelos genuit: quibus immortalitas sine ullo
malorum periculo aut metu constat. excogitauit tamen
in enarrabile opus: que madmodum infinitam multitudi-¬
nem crearet animarum: quas primo imbecillibus fragili¬
busq corporibus illigatas constitueret interbonum ma-¬
lumq medias: ut constantibus ex utrisq naturae uirtutẽ
ꝓponeret ne immortalitatem delicate assequerentur ac
molliter. Sed ad illud aeternae uitae in eloquibile p̃miũ
summa cum difficultate ac magnis laboribus peruenirẽt.
rgo ut eas grauibus et uexabilibus membris indueret:

Expanded text:
ratus est. » Quamquam haec fere in prioribus libris sparratus est. » Quamquam haec fere in prioribus libris sparsim docuimus: tamen quoniam proprie id materia nunc exigit, quia de vita beata disserere propositum est, explicanda sunt ista diligentius et plenius, ut dispositio Dei, et opus voluntasque noscatur. Cum posset semper spiritibus suis immortalibus innumerabiles animas procreare, sicut angelos genuit, quibus immortalitas sine ullo malorum periculo ac metu constat; excogitavit tamen inenarrabile opus, quemadmodum infinitam multitudinem crearet animarum, quas primo fragilibus et imbecillis corporibus illigatas constitueret inter bonum malumque medias, ut constantibus ex utrisque naturis virtutem proponeret; ne immortalitatem delicate assequerentur ac molliter: sed ad illud aeternae vitae ineloquibile praemium summa cum diffiergo ut eas grauibus et uexabilibus membris indueret,
Abbreviated transcription (Latin):
sequitur: qui uirtutem Maiestatis eius de suorum ope¬
rum inuentione: inceptione: perfectione metitur. Quod
planius argumentum proferri potest: et mundum homi¬
nis: et hominem sui causa Deum fecisse: ꝗͣ ꝙ ex omnibꝰ
animantibus solus ita formatus est: ut oculi eius ad cae¬
Lum directi: facies ad deum spectans uustus cum suo
parente cõmunis sit: ut uideatur hominem deus quasi
porrecta manu alleuatum ex humo: ad contemplatio¬
nem sui excitasse: Quid ergo inquit deo cultus homi¬
nis confert: beato et nulla re indigenti: uel si tantũ
honoris homini habuit: ut ipsius causa mundum fabrica¬
ret: ut instrueret eum sapientia: ut dominum uiuenti¬
um faceret : eumq diligeret tanquam filium: cur mor¬
talem fragilemq constituit: cur omnibus malis quem
diligebat obiecit: cum oporteret et beatum esse hominẽ:
tanquam coniunctum et proximum deo: et perpetuum si¬
cut est ipse: ad quem colendum et contemplandum figu¬

Expanded text:
sequitur, qui virtutem majestatis ejus de suorum opesequitur, qui virtutem majestatis ejus de suorum operum inventione, inceptione, perfectione metitur. Quod planius argumentum proferri potest, et mundum hominis, et hominem sui causa Deum fecisse, quam quod ex omnibus animantibus solus ita formatus est, ut oculi ejus ad coelum directi, facies ad Deum spectans, vultus cum suo parente communis sit, ut videatur hominem Deus, quasi porrecta manu allevatum ex humo, ad contemplationem sui excitasse? « Quid ergo, inquit, Deo cultus hominis confert, beato, et nulla re indigenti? vel si tantum honoris homini habuit, ut ipsius causa mundum fabricaret, ut instrueret eum sapientia, ut dominum viventium faceret, eumque diligeret tamquam filium, cur mortalemque fragilemque constituit? cur omnibus malis, quem diligebat, objecit? cum oporteret et beatum esse hominem, tamquam conjunctum et proximum Deo, et perpetuum, sicut est ipse, ad quem colendum et contemplandum figu
Abbreviated transcription (Latin):
minem ipsum fecerit Deus: qđ si philosophi fecisset̃.
aut defendissent illa quae uera inuenerant: aut in ꝓximos
errores non incidissent. haec est summa: hic cardo rerũ
est: quem qui non tenuerit: ueritas illi omnis elabitur. Hoc
ẽ deniq quod efficiat illis non quadrare rationem: quae si
effulsisset: si sacramentum hominis omne cognouissent: nun¬
ꝗͣ diputationes eorum et omnem philosophiam de transuer¬
so a cademia iugulasset. Sicut ergo mundum non propter
se Deus fecit: quia commodis eus non indiget: sed prop¬
ter hominem qui eo utitur: ita ipsum hominem propter
se. Quae utilitas deo in homine inquit Epicurus: ut eum
propter se faceret: Scilicet ut esset qui opera eius intel¬
ligeret: qui prouidentiam disponendi: rationem facien¬
di: uirtutem consumandi: et sensu admirari: et uoce pro-¬
loqui posset. Quorum omnium summa haec est ut deũ
colat. Is enim colit qui haec intelligit. Is artificem rer
omnium: is uerum patrem suum debita ueneratione pro¬

Expanded text:
minem ipsum fecerit Deus. Quod si philosophi scissent, aut defendissent illa, quae vera invenerant, aut in maximos rrores non incidissent. Haec enim summa, hic cardo rerum est. Quem qui non tenuerit, veritas illi omnis elabitur. Hoc est denique, quod efficiat illis non quadrare rationem: quae illis si affulsisset, si sacramentum hominis omne cognovissent, numquam disputationes eorum, et omnem philosophiam de transverso academia jugulasset. Sicut ergo mundum non propter se Deus fecit, quia commodis ejus non indiget, sed propter hominem, qui eo utitur; ita ipsum hominem propter se. Quae utilitas Deo in homine, inquit Epicurus, ut eum propter se faceret? Scilicet, ut esset, qui opera ejus intelligeret, qui providentiam disponendi, rationem faciendi, virtutem consummandi et sensu admirari, et voce proloqui posset. Quorum omnium summa haec est, ut Deum colat. Is enim colit, qui haec intelligit: is artificem rerum omnium, is verum patrem suum debita veneratione pro
Abbreviated transcription (Latin):
tur. Liberalitas quoq si alios insectetur potius ꝗͣ insectan¬
tibus resistat: contumacia est. Seueritas etiam nisi se intra
congruentes nocentium penas coerceat: fit saeua crudelitas.
taq dicunt eos: qui mali uideantur: non sua sponte peccare:
nec mala potius eligere. sed bonorum specie lapsos incidere
in mala : dum bonorum ac malorum discrimen ignorant. Hac
quidem falsa non sunt. sed ad corpus cuncta referuntur. Nã¬

Expanded text:
tur. Libertas quoque, si alios insectetur, potius quam insectantur. Libertas quoque, si alios insectetur, potius quam insectantibus resistat, contumacia est. Severitas etiam, nisi se intra congruentes nocentium poenas coerceat, fit saeva crudelitas. Itaque dicunt, eos, qui mali videantur, non sua sponte peccare, nec mala potius eligere: sed bonorum specie lapsos, incidere in mala, dum bonorum ac malorum discrimen ignorant. Haec quidem falsa non sunt: sed ad corpus cuncta referuntur. Na
Abbreviated transcription (Latin):
L ergo in homine praeclarum et excellens est bonũ
misericordia: idq diuinis testimoniis et bonorum
malorumq consen su optimum iudicatur. apparet philoso¬
phos longe abfuisse ab humano bono: qui neq perceperũt
euismodi quicquam: neq fecerunt. sed uirtutem quae pro
pemodum in homine est singularis: pro uitio semper habue.¬
runt. Libet hic interponere unum de philosophia Locum. ut
illorum plenius coarguamus errores: qui misericordiam: cu¬
piditatem: metum morbos animi appeslant. Conantur illi
quidem uirtutes a uitiis disiungere: quod est sane facilli¬
mum. Quis enim non posset liberalem a prodigo separare.
ut illi faciunt: aut purum a sordido: aut quietum ab in¬
erti: aut cautum a timido: ꝙ haec quae sunt bona: fines
suos habeant: quos si excesserint in uitia labuntur. ita ut
constantia nisi pro ueritate sit suscepta: fit imprudentia. ltẽ
fortitudo si nulla necessitate cogente: aut non pro causa ho-¬
nesta certum periculum subierit: in temeritatem conuerti¬

Expanded text:
 ergo in homine praeclarum et excellens est bonum misericordia idque diuinis testimoniis et bonorum malorumque consensu optimum iudicatur, adparet philosophos longe afuisse ab humano bono, qui neque praeceperunt eiusmodi quicquam neque fecerunt, sed uirtutem quae in homine propemodum singularis est pro uitio semper habuerunt. libet hic interponere unum de philosophia locum, ut illorum plenius coarguamus errores qui misericordiam cupiquidem virtutes a vitiis distinguere, quod est sane facillimum. Quis enim non possit liberalem a prodigo separare ut illi faciunt aut parcum a sordido, aut quietum ab inerti, aut cautum a timido? quod haec, quae sunt bona, fines suos habeant; quos si excesserint, in vitia labuntur: ita ut constantia, nisi pro veritate suscepta sit, fit impudentia; item fortitudo, si nulla necessitate cogente, aut non pro causa honesta certum periculum subierit, in temeritatem converti
Abbreviated transcription (Latin):
tatis in hoc celeste iter inducimus: quia Deus qui eius
Uiae dux est: immortalitatem nulli homini nato negat.
orma quoq uiarum ipsarum nonita est: ut illi putauenĩt.
uid enim opus est .y. littera in rebus contrariis atq duer¬
sis: Sed altera illa melior conuersa est ad solis ortum: a¬
tera illa deterior ad occasum. quoniam qui ueritatem ac
iusticiam sequitur: is accepto immortalitatis praemio per¬
emni luce potietur. qui autem ab illo malo duce illectus
praetulit uitia uirtutibus: mendacium ueritati: necesse ẽ
ad occasum et tenebras deferatur. Describam igitur utran¬
q: et earum proprietates habitusq monstrabo.Capͥ

Expanded text:
tatis in hoc caeleste iter inducimus, quia deus, qui eius tatis in hoc caeleste iter inducimus, quia deus, qui eius uiae dux est, immortalitatem nulli homini nato negat. forma quoque ipsarum uiarum non ita est ut illi putauerunt. quid enim opus est Y littera in rebus contrariis atque diuersis? sed altera illa melior conuersa est ad solis ortum, altera illa deterior ad occasum, quoniam qui ueritatem ac iustitiam sequitur, is accepto immortalitatis praemio perenni luce potietur, qui autem ab illo malo duce inlectus praetulerit uitia uirtutibus, mendacium ueritati, necesse est ad occasum et tenebras deferatur aeternas. describam igitur utramque et earum proprietates habitusque monstrabo. Una
Abbreviated transcription (Latin):
nobis etiam quod est contrarium: possit intelligi. Siue enĩ
uirtutes inferas: uitia sponte decedent. siue uitia eximas.
uirtutes ultro subibunt. sic bonorum ac malorum constituta
natura est: ut se inuicem semper oppugnent: semper expel-¬
lant. ita fit: ut neq uĩtia retrahi sine uirtutibus possint:
nec uirtutes inseri sine detractione uitiorum. Has igitur
uias longe aliter inducimus: ꝗͣ a philosophis induci soleãt.
rimum: ꝙ utriq propositum esse dicimus ducem: utrunq
immortalem. sed alterum honoratum qui uirtutibus ac bo-¬
nis sit praeditus. alterum damnatum qui uitiis ac malis.
lli autem in dexteriore tantum uia ducem ponunt: neq
unum neq perpetuum. Siquidem quenlibet doctorem
bonae artis inducunt: quia desidia reuocet homines: et
frugi esse doceat. Sed neq ingredi faciunt in eam uiam
nisi pueros et adolescentes: uidelicet ꝙ artes discantur¬
in his aetatibus. Nos autem omnis sexus et generis et e¬

Expanded text:
nobis, etiam quod est contrarium possit intelligi. Sive enim virtutes inseras, vitia sua sponte decedent: sive vitia eximas, virtutes ultro subibunt. Sic bonorum ac malorum constituta natura est, ut se invicem semper oppugnent, semper expellant: ita fit, ut neque vitia detrahi sine virtutibus possint, nec virtutes inseri sine detractione vitiorum. Has igitur vias longe aliter inducimus, quam a philosophis induci solent. Primum, quod utrique praepositum esse dicimus ducem, utrumque immortalem: sed alterum honoratum, qui virtutibus ac bonis praesit, alterum damnatum, qui uitiis ac malis. illi autem m dexteriore tantum uia ducem ponunt neque unum neque perpetuum, siquidem quemlibet doctorem bonae artis inducunt, qui a desidia reuocet homines et frugi esse doceat. sed neque ingredi faciunt in eam uiam nisi pueros et adulescentes, uidelicet quod artes in his discantur aetatibus. nos autem homines omnis sexus et generis et ae
Abbreviated transcription (Latin):
potestatem: qua nihil est maius. nihil melius nocere
posse: et ideo nemo extitit qui auderet id dicere. quia nec
rationem habet: nec ullo modo potest credi. Quod quia con¬
uenit : transeamus. et ueritatem alibi requiramus. Cap.¬

Expanded text:
potestatem, qua nihil est maius, nihil melius, nocerepotestatem, qua nihil est maius, nihil melius, nocere posse, prodesse non posse, et ideo nemo extitit qui auderet id dicere, quia nec rationem habet nec ullo modo potest credi. quod quia conuenit, transeamus et ueritatem alibi requiramus.