comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ex quo traces: quorum non satis ĩmutatum
uocabulum. quasi tiraces: filii gomer. nepo¬
tes iaphet: ascana ⁊h qͦ sarmate: quos greci
reginos uocant. Riphan: aqͦ paphagones: gotor¬
na: aquo sunt friges: filiiianuan. elisa. a qͦ g̾ei
elisei qͥuocant᷑ eolides. unde & quinta lin¬
gua. grece eolis appellatur. Tharsis: a quo cili¬
ces. ut iosephus arbitratur. unde & metropo¬
lis ciuitas eorum. tharsis dicitur. Reges tha¬
thii. id est cipri. aquib hodie urbs cithia
nominatur. Dodanĩ: a quo rodii he sũt
gentes de stirpe iaphet. que a tauro monte
adaquilonem mediam partem asie & omẽm
europam usq ad occeanum brittaͬnicum
possident. nomina & locis & gentib relm¬
quentes: dequib post ea in mutata sunt
plurima: cetera permanent ut fuerunt¬
ħ am multarum gentium uocabula partĩ
manserunt ita ut hodie appareat unde
fuerant deriuata. sicut ex assur assirii: ex
heber hebrei: partim uero temporis uetusta¬
te ita mutata ft̃: ut uix homines doctissi¬

Expanded text:
ex quo Thraces; quorum non satis inmutatum vocabulum est, quasi Tiraces. Filii Gomer, nepotes Iaphet. Aschanaz, a quo Sarmatae, quos Graeci Rheginos vocant. Riphath, a quo Paphlagones. Gotorna, a quo sunt Phryges. Filii Iavan Elisa, a quibus Graeci Elisaei, qui vocantur Aeolides. Unde et lingua quinta Graece Αἰολίς appellatur. Tharsis, a quo Cilices, ut Iosephus arbitratur. Unde et metropolis civitas eorum Tharsus dicitur. Cethtii, id est Cyprii, a quibus hodieque urbs Citium nominatur. Dodanim, a quo Rhodii. Haec sunt gentes de stirpe Iaphet, quae a Tauro monte ad aquilonem mediam partem Asiae et omnem Europam usque ad Oceanum Brittanicum possident, nomina et locis et gentibus relinquentes; de quibus postea inmutata sunt plurima, cetera permanent ut fuerunt. Nam multarum gentium vocabula partim manserunt, ita ut hodieque appareat unde fuerant derivata, sicut ex Assur Assyrii, ex Heber Hebraei: partim vero temporis vetustate ita mutata sunt, ut vix homines doctissi
Abbreviated transcription (Latin):
deis autem scĩsura decem tribuũ nom̃ im¬
posuit. Nam antea hebrei siue israel nũcupa¬
bantur: exquo autem induo regna dei
populus est diuistẽ duȩ trib que de
stirpe iuda reges habebant. iudeorum
nomen sortiti sunt. Reliqua pars decem
tribuum que insamaria regẽ sͥ constitu¬
it. ob populi magnitudinem priscum no¬
menretinuit israhel. Iudei confessores¬

Expanded text:
eis autem scissura decem tribuum nomen inposuit. Nam antea Hebraei sive Israelitae nuncupabantur. Ex quo autem in duo regna Dei populus est divisus, tunc duae tribus, quae de stirpe Iuda reges habebant, Iudaeorum nomen sortitae sunt. Reliqua pars decem tribuum, quae in Samaria regem sibi constituit, ob populi magnitudinem pristinum nomen retinuit Israel. Samaritanor
Abbreviated transcription (Latin):
test: qui ꝑ eos quoq dimittit.
quib dimittendi tribuit po¬
testatem. Et ideo xp̃c uere deus
ẽẽ probatur. quia dimittere pec¬
cata quasi deus potest. Uerum
dico testimõium reddunt. s per¬
sonam xp̃i negando falluntur.
Lrͣant itaq iudei qui cum xp̃m
⁊ deum ẽe. ⁊ petcata cdlimittere poᷤ¬
se credant. ih̾m tamen xp̃m eẽ

Expanded text:
test, qui per eos quoque dimittit, test, qui per eos quoque dimittit, quibus dimittendi tribuit potestatem. Et ideo Christus vere Deus esse probatur, quia dimittere peccata quasi Deus potest. Verum Deo testimonium reddunt, sed personam Christi negando falluntur. Errant itaque Judaei, qui cum Christum et Deum esse et peccata dimittere posse credant, Jesum ta
Abbreviated transcription (Latin):
peccatoꝵ uincula dissoluit. nt
oscenderet eum obnexus culpaix
artuum dissolutiõe dampna¬
ri. nec nisi hiis relaxatis mem¬
broꝵ posse recuperatic̃e sanari.
Sic ⁊ illi paralitico qui iuxta
probaticam piscinam diu mo-¬
tum aque frustra prescolabat᷑
sanato adomino dititur. ecce
sanus fc̃s es: iam noli peccare.
ne deterius tibi aliquid con¬
tingat. Et bene hiis cui pecc̃a
dmttebantur homo uocat᷑
qui hoc ipso quod homo erat nõ
poss dicere nõ percaui: simul eti¬
amut ille. qui homini dimittebat.
intelligeretur. deus. Intuenlum
sane quantipropria cuiꝰq fides
apud deum ualeat. ubi tantiua¬
luit aliena: ut totus homo repẽte
idest exterius interiꝰq iam sal¬
uatus exurgeret. aliorumq me¬
rico aliis laxarentur errata. Et
ceperunt cogitare scribe ⁊ phisei
dicerites. Quis est hic quilocͥt᷑
blasphemias: Quis potest dimit¬
tere peccata nisi solus deus: Ue¬
rum dicunt scribe. quia nemo
dimittere petcata nisi deus po-¬

Expanded text:
peccatorum vincula dissolvit, ut peccatorum vincula dissolvit, ut ostenderet eum ob nexus culparum, artuum dissolutione damnari, nec nisi his relaxatis membrorum posse recuperatione sanari. Sic et illi paralytico qui juxta probaticam piscinam diu motum aquae frustra praestolabatur, sanato a Domino dicitur: Ecce sanus factus es, jam noli peccare, ne deterius tibi aliquid contingat . Et bene is cui peccata dimittebantur, homo vocatur, qui hoc ipso quod homo erat, non posset dicere, Non peccavi, simul etiam ut ille qui homini dimittebat, intelligeretur Deus. Intuendum sane quanti propria cujusque fides apud Deum valeat, ubi tanti valuit aliena, ut totus homo repente, id est, exterius interiusque jam salvatus exsurgeret, aliorumque merito, aliis laxarentur errata. Et coeperunt cogitare scribae et pharisaei dicentes: Quis est hic qui loquitur blasphemias? Quis potest dimittere peccata, nisi solus Deus? Verum dicunt scribae, quia nemo dimittere peccata nisi Deus po
Abbreviated transcription (Latin):
Nõ utiq in infimis extermˢ
qua turbe tumultuantur
remanenlum. s tectum do¬
mus in qua xp̃c docet ascẽ¬
dendum: idest sacre script᷑e
sublimitas est appetenda.
lex q̃ lm̃ cum psalmista die
lctuq meditanda. In qͦ eñĩ cor¬
llgit uinior uiã suã ĩ ctodiendo
inquit sermones tuos. Et sub¬
miserunt illum cum lecto ĩ me¬
dium: ante ih̃m. Patefactote¬
cto eger ante ih̃m submittitur.
quia reseratis scuipturarx my¬
steriis ad noticiam xp̃i ꝑuenit᷑.
hoc est ad eius humilitatem
fidei pietate descenditur. Et be-¬
ne domus ih̃u tegulis ꝯtesta de¬
scribitur. quia sub contempti¬
bili litterarx uelamine. si assit
qui reseret doctor. diuina sp̃nat̃
gr̃e uirtuis inuenietur. Quod
autem cum lecto deponitur:
significat abhomine in ista car¬
ne adhuc ꝯscitutio xp̃m debere
cognosci. Quorum fidem ut
uidet. dixit. Homo remittunt᷑
tibi peccata tua. hominem do¬
miniꝰ a paralisi curaturꝰ pͥmo

Expanded text:
non utique in infimis exterius non utique in infimis exterius qua turbae tumultuantur remanendum, sed tectum domus in qua Christus docet ascendendum, id est, sacrae Scripturae sublimitas est appetenda, lexque Domini cum Psalmista die noctuque meditanda. In quo enim corrigit junior viam suam? In custodiendo, inquit, sermones tuos . Et submiserunt illum cum lecto in medium ante Jesum. Patefacto tecto aeger ante Jesum submittitur, quia reseratis Scripturarum mysteriis ad notitiam Christi pervenitur, hoc est ad ejus humilitatem fidei pietate descenditur. Et bene domus Jesu tegulis contecta describitur, quia sub contemptibili litterarum velamine, si adsit qui reseret doctor, divina spiritalis gratiae virtus invenietur. Quod autem cum lecto deponitur, significat ab homine in ista carne adhuc constituto Christum debere cognosci. Quorum fidem ut vidit, dixit: Homo, remittuntur tibi peccata tua. Hominem Dominus a paralysi curaturus primo
Abbreviated transcription (Latin):
eusgelii libris omnis predicã¬
tium unitus. om̃is sermo fir¬
matur: seu quia quaruor st̃
iurtutes. quib ad promeren¬
dam sospitatem ficlutia mẽ¬
tis exigitur. de quib i etue
sapientie laude dicitus. So¬
buetatem enim ⁊ sapientiam
docet ⁊ iusticiam ⁊ iurtutem.
quib utilius nichil est ĩuita
hominib quas nõnulliuer¬
sis nominib prudentiam. for¬
ticiam appellant. Et nõ inue-¬
mentes qua parte illum in¬
ferrent pre turba: ascenderũt
supra tectum ꝑ tegulas. De-¬
siderant paraliticum xpisto
offerre. s turba interposita
ab omini parte reduduntur.
quia sepe anima post infimi
torporis desidiam ad deum re-¬
sipiscens suꝑneq gr̃e reme¬
dio cupiens innouari. prisce
ꝯsuetudinis obstaculo retar¬
daturꝰ. Sepe inder ip̃as orati¬
onis secrete dulcedines. ⁊ qͣ¬
si suaue cum domino collo¬
quium. turba cogitationũ
interu̾eniens auem mẽtis
ne xp̃c uideatur intercludit.
Et quid inter hec agendum:

Expanded text:
Evangelii libris omnis praedicanEvangelii libris omnis praedicantium virtus, omnis sermo firmatur, seu quia quatuor sunt virtutes, quibus ad promerendam sospitatem fiducia mentis erigitur. De quibus in aeternae sapientiae laude dicitur: Sobrietatem enim et sapientiam docet, et justitiam et virtutem, quibus utilius nihil est in vita hominibus . Quas nonnulli versis nominibus, prudentiam, forstitiam appellant. Et non invenientes qua parte illum inferrent prae turba, ascenderunt supra tectum per tegulas. Desiderant paralyticum Christo offerre, sed turba interposita ab omni parte recluduntur. Quia saepe anima post infimi corporis desidiam ad Deum resipiscens, supernaeque gratiae remedio cupiens innovari, priscae consuetudinis obstaculo retardatur. Saepe inter ipsas orationis secretae dulcedines, et quasi suave cum Domino colloquium, turba cogitationum interveniens aciem mentis, ne Christus videatur, intercludit. Et quid inter haec agendum?
Abbreviated transcription (Latin):
quidem matheus in cinitate sua.
marcus in capharnaum hoc eñ
fecisse testantur. Que difficiliuᷤ
solueretur.si matheus etiã na¬
zarech nominaret. Nunc uero
uel ip̃sa galilea in qua erat na¬
z arech intelligenda est cditta
ciutas xp̃i. ad distinctic̃em
iudelicet regionis transmari¬
ne gerasenorum. de qua tͣnsfre¬
tando sicut matheus scribit
uenerat galileam. uel certe ip¬
sa capharnaum ciuitas xp̃i
est dicta. quam nõ nascendo
s uirtitib illustrando suã
ipse fecerat.
t ecce niri portantes in
lecto sus hominem. qͥ
erat paraliticus. ⁊ que¬
rebant eum inferre ⁊ ponere
ante eum. Curatio paralitici
huiꝰ anime post diuturnam
illecebre carnalis mnerciam.
ad xp̃m suspirantis indicat
saluationem que primo oĩi
ministris qui eam sublerẽt
⁊ xp̃o afferant idest bonis do¬
storib qui spem saluationiˢ
operaq intercessionis sugge¬
rant inliget. Qui bene mar¬
co narrante. quatuor fuisse
repꝑuintur. siie quia qͣtuor

Expanded text:
quidem Matthaeus in civitate sua, quidem Matthaeus in civitate sua, Marcus in Capharnaum hoc eum fecisse testatur . Quae difficilius solveretur, si Matthaeus etiam Nazareth nominaret. Nunc vero vel ipsa Galilaea, in qua erat Nazareth, intelligenda est dicta civitas Christi, ad distinctionem videlicet regionis transmarinae Gerazenorum: de qua transfretando, sicut Matthaeus scribit, venerat Galilaeam vel certe ipsa Capharnaum civitas Christi est dicta, quam non nascendo, sed virtutibus illustrando, suam ipse fecerat. Et ecce viri portantes in lecto hominem qui erat paralyticus, et quaerebant eum inferre et ponere ante eum. Curatio paralytici hujus, animae post diuturnam illecebrae carnalis inertiam ad Christum suspirantis indicat salvationem. Quae primo omnium ministris qui eam sublevent et Christo afferant, id est, bonis doctoribus qui spem sanationis opemque intercessionis suggerant, indiget. Qui bene, Marco narrante, quatuor fuisse reperiuntur, sive quia quatuor
Abbreviated transcription (Latin):
bis. ⁊ actiue scilicet. ⁊ ꝯtempla¬
tiue documenta premonstrat.
ut nec ꝯtemplationis studio qͥs
ꝯtemplationis studia derelinqͣt.
quatinus nec amorem dei prepe¬
diat amor proximi. nec amorem
proxuni. quia transcendit abiti-¬
at amor dei. In monte quippe ora¬
re est relictis infirmaꝵ cogita¬
tionum curis. tota merite quem¬
libet ad eterna suꝑne contẽpla-¬
tionis gauclia festinare. In deser¬
to secedere ⁊ orare est. exurgentẽ
intͥnsecus strepitum terrenoꝵs
cesideriorum premere. ⁊ quoddã
sibi cum domino intra se secretũ
querere. ubi cum illo exteriore
cessante tumultu ꝑ interna de¬
sideria silenter loquatur.xuii.
t fr̃m est inuna clieꝵ ⁊
ipse sedebat docens. et
erant phisei sedentes ⁊
cetera. Ubi dominꝰ sedens docue
rit: quando scribis ⁊ ph̾iseis cõ¬
sedentib ⁊ paraliticum curauit.
lucas breuiandi gr̃a preterit. s
matheus ⁊ marchus qui narrãt.
questiõem facere uidentur. q̃m

Expanded text:
bis, et activae scilicet et contemplabis, et activae scilicet et contemplativae documenta praemonstrat, ut nec contemplationis studio quiscontemplationis studia derelinquat: quatenus nec amorem Dei praepediat amor proximi, nec amorem proximi, quia transcendit, abjiciat amor Dei. In monte quippe orare est, relictis infirmarum cogitationum curis, tota mente quemlibet ad aeterna supernae contemplationis gaudia festinare. In desertum secedere et orare est, exsurgentem intrinsecus strepitum terrenorum desideriorum premere, et quoddam sibi cum Domino intra se secretum quaerere, ubi cum illo exteriore cessante tumultu, per interna desideria silenter loquatur. t factum est in una dierum, et ipse sedebat docens, et erant pharisaei sedentes, etc. Ubi Domrit, quando Scribis et Pharisaeis consedentibus paralyticum curavit, Lucas breviandi gratia praeteriit, sed Matthaeus et Marcus qui narrant, quaestionem facere videntur, quoniam
Abbreviated transcription (Latin):
potuit. ut uidelicet electi eius. ex¬
empla doctrine illius sequentes.
in magnis que faciunt latere qͥ¬
dem in uoluntate habent. s ut
ꝓsint aliis prodantur inuiti.
quatinus ⁊ magne humilitatiˢ
sit quod sua oꝑa tacere appetũt.
⁊ magne sublimitatis sit quod
eorum opera taceri nõ possint.
Non ergo dominꝰ uoluit quicqͣm
fieri. ⁊ minime potuit. s quid uel¬
le eius membra debrant. quid ue
de eis etiam uolentib fiat doctͥ¬
ne magisterio exemplum dedit.
pse autem secedebat in desertũ:
⁊ orabat. Quod secedit
orare. nõ ei nature tribuas
que dicit uolo. mundare ⁊ cura¬
bat abinfirmitatib. s ei que ex-¬
tendens manum. tetigit leprosũ.
nõ quo iuixta nestorium gemĩa
sit filii ꝑsona. s quo eusdem
ꝑsone sieut nature sic oꝑaticẽs
sunt due. Aliter. Quod inurbe
miracula facit. in deserto uero
uel in monte ut infra legitur
orando ꝑnoctat. utriꝰq uite no¬

Expanded text:
potuit. Ut videlicet electi ejus, expotuit. Ut videlicet electi ejus, exempla doctrinae illius sequentes, in magnis quae faciunt latere quidem in voluntate habeant, sed ut prosint aliis, prodantur inviti: quatenus et magnae humilitatis sit quod opera taceri appetunt, et magnae sublimitatis sit quod eorum opera taceri non possunt. Non ergo Dominus voluit quidquam fieri et minime potuit, sed quid velle ejus membra debeant, quidve de eis etiam nolentibus fiat, doctrinae magisterio exemplum dedit. Ipse autem secedebat in desertum, et orabat. Quod secedit orare, non ei naturae tribuas quae dicit, Volo, mundare, et curabat ab infirmitatibus, sed ei quae extendens manum tetigit leprosum: non quo, juxta Nestorium gemina sit Filii persona, sed quo ejusdem personae sicut naturae, sic et operationes sint duae. Aliter: quod in urbe miracula facit, in deserto vero vel in monte ut infra legitur orando pernoctat, utriusque vitae no
Abbreviated transcription (Latin):
magis sermo deillo. ⁊
ꝯueniebant turbe mul¬
te ut audirent: ⁊ curarentur
ab infirmitatib sius. Unus
ꝑfesta saluatio: multas ad
dñm cogit turbas. Ut enim ip̃e
se exterius interuisq doceret
eẽ sanatum. nequaqͣm ꝑcep¬
tum beriefitium uel abipso a
quo acceꝑat. iussus tacet. quin
potiꝰ ut marcus narrat euͣn¬
geliste functus offitio. moxe¬
gressus cepit predicare. ⁊ dif¬
famare sermoẽm. ita utiam
nõ poss manifesde in ciuitatẽ
introire. s foris in desertis lociᷤ
ẽẽ. ⁊ ꝯueniebant ad eum un¬
dic. Unde merito queritur.
quidnam sit. quod dominꝰ
nõ nulla que gessit abscondi
iussit. ⁊ nec ad horam potue¬
runt abscondi. Num quide¬
nim unigenitus filius patͥ
⁊ spũi sc̃o coeternus. hac in re
uelle habuit quod implere
nõ potuit: S notandum qd̃
redemptor noster ꝑ mortale
corpꝰ om̃e quod egit: hoc nobis
in exemplo actionis prebuit.
Miraculum namq faciens ⁊
tacere iussit. ⁊ tamen taceri nõ

Expanded text:
de illo, et conveniebant turbae multae ut audirent eum, et curarentur ab infirmitatibus suis. Unius perfecta salvatio multas ad Dominum cogit turbas. Ut enim ipse se exterius interiusque doceret esse sanatum, nequaquam perceptum beneficium vel ab ipso a quo acceperat jussus tacet. Quin potius, ut Marcus narrat, evangelistae functus officio, mox egressus coepit praedicare et diffamare sermonem, ita ut jam non posset manifeste in civitatem introire, sed foris in desertis locis esset, et conveniebant ad eum undique . Unde merito quaeritur quidnam sit quod Dominus nonnulla quae gessit abscondi jussit, et nec ad horam potuerunt abscondi. Nunquid enim unigenitus Filius Patri et Spiritui sancto coaeternus hac in re velle habuit quod implere non potuit? Sed notandum quod Redemptor noster per mortale corpus omne quod egit, hoc nobis in exemplo actionis praebuit. Miraculum namque faciens et taceri jussit, et tamen taceri non
Abbreviated transcription (Latin):
nichil aluid sccł̃o primum ꝙꝑ
inferiori suꝑiꝰointelligas eẽ
salbatum. Nlam ⁊ primus ho¬
mo de terra terrenus: sccl̃s ho¬
mo de celo celestis. Nec tamen
pellare. qui merito scilicet ⁊
gr̃a. nõ humane natinitatiᷤ
ordine. primum precesserit
adam. uxta quod de illo p̃¬
cursor suus ait. Qui post me
uenit ante me fc̃s est. quia
prior me erat. Potest ⁊ ita in
salbato sccł̃o primo dictũ ẽ¬
intelligi: ut unum idemꝙ
nomi testamenti sabbatum.
quia post legale salbatũ a
nobis obsernabatur. pͥmũ
quia ⁊ ante decreta legis a
iustis obseruabat᷑ antiquis.
Mistice autem discipuli per
sata transeunt. illa uidelicet
⁊e quib dominꝰ ait. Leuate
oculos nrõs. ⁊ uidete regiois.
quia albe sunt iam ad mes¬
sem: ⁊ qui metit mercedem
accipit. Et ideo nichil meliꝰ
esurire. qm salutem intelli¬
gere hominũ. quia ip̃e mes¬
soꝵ primꝰ quondeam inter
preces esuriens: moxostensis
quas cupiebat dapib audit.

Expanded text:
nil aliud secundo-primum, quam nil aliud secundo-primum, quam inferiori superius intelligas esse Sabbatum. Nam et primus homo de terra terrenus, secundus homo de coelo coelestis. Nec tamen  velit appellare, qui merito scilicet et gratia non humanae nativitatis ordine primum praecesserit Adam, juxta quod de illo praecursor suus ait: Qui post me venit, ante me factus est, quia prior me erat . Potest et ita in Sabbato secundo primo dictum intelligi, ut unum idemque Novi Testamenti Sabbatum, quia post legale Sabbatum a nobis observatur. Primum, quia et ante decreta legis a justis observabatur antiquis. Mystice autem discipuli per sata transeunt, illa videlicet de quibus Dominus ait, Levate oculos vestros, et videte regiones, quia albae sunt jam ad messem, et qui metit, mercedem accipit . Et ideo nihil melius esurire, quam salutem intelliguntur, hominum quam ipse messorum primus quondam inter preces esuriens, mox ostensis quas cupiebat dapibus, audit:
Abbreviated transcription (Latin):
pucliant. Unde bene lucas
diem quo salbati littera sol
tum nuncupat. uolens inti¬
mare salbati legalis obser¬
uantiam cessare ultra deb̾e.
⁊ naturalis sabbati liberta¬
tem que ad moysi usq tem¬
pora ceteraiꝵ dieR similis e¬
rat oportere rescitui ut sicut
eccłiam nõ cirtumcisio uel
tirimonie legis. s fides abͣhe
qua in pͥputio iustificatus
est ꝑ dilecticẽm oꝑata saluat.
ita hanc etiam nõ aliud qͣm
sp̃uale salbatum. quo ⁊ ip̃e
abraham semꝑ aseruili id
est noxia uacabat actione.
tiam deõ ꝯmendet. Huiꝰ ita¬
q temporis salbatum. quo
sicut in ceteris dieb utilia q̃¬
ꝙ licet oꝑari. ad distinctiõem
uidaici sabbati. quo nõ iter
facere. nõ ligna colligere. nõ
alia quelibet necessana fa¬
cere licebat. sccło primũ ap¬
pellat primũ uidelicet hoc asol̃o
prelatum. sue temporis ordiẽ
quia ꝑ innumera ante legẽ
secula quomodo ñc agitur
a patrib agebatur: seu certe
gr̃ẽ munere significans. ut

Expanded text:
pudiant. Unde bene Lucas pudiant. Unde bene Lucas diem quo Sabbati littera solvtum nuncupat, volens intimare Sabbati legalis observantiam cessare ultra debere, et naturalis Sabbati libertatem quae ad Moysi usque tempora caeterorum dierum similis erat, oportere restitui. Ut sicut Ecclesiam non circumcisio vel caeremoniae legis, sed fides Abrahae qua in praeputio justificatus est, per dilectionem operata salvat, ita hanc etiam non aliud quam spiritale Sabbatum, quo et ipse Abraham semper a servili, id est, noxia vacabat actione, tiam Deo commendet. Hujus itaque temporis Sabbatum, quo sicut in caeteris diebus utilia quaeque licet operari, ad distinctionem Judaici Sabbati quo non iter facere, non ligna colligere, non alia quaelibet necessaria facere licebat, secundo-primum appellat. Primum videlicet hoc a secundo praelatum sive temporis ordine, quia per innumera ante legem saecula, quomodo nunc agitur a patribus agebatur, seu certe gratiae munere significans ut
Abbreviated transcription (Latin):
nuitat. Et nemo bibens uetus:
statim uult nouum. Sicit eñĩ.
Uetus melius est. Iudeos signifi¬
cat: quib uite ueteris saliia
imbutis noue gr̃e precepta sor-¬
duerant. quia profecto maioꝵ
traditionib ꝯmaculati dulce¬
dinem sp̃ualiũ uerborum per¬
cipere nequaqͣm ualebant. xix.
actum est autem in salba¬
to sccło primo cum tͣnsi¬
ret persata uellebant
discipuli eius spicas ⁊ mãdu¬
cabant: confricantes manib.
Hoc est quod marcus ait. quia
discipuli ꝓpter nimiam eorum
qui ueniebant ut curarentur
importunitatẽ. ne manlucan¬
di quidem spacium habebant.
⁊ ideo quasi homines eluriebãt.
Quod autem spicas segetũ ma¬
nib ꝯfricant ⁊ inediam cõso¬
lantur. iite austerioris incliti¬
um est: nõ preparatas epulas
s cibos simplices querentiũ. Et
nota quod primmi apl̃i salua¬
toris litteram. salbati destruũt.
aduersum hebionitas: qui cũ
ceteros recipiant apłos. paulũ
quasi transgressorẽs legis re¬

Expanded text:
mittat. Et nemo bibens vetus, mittat. Et nemo bibens vetus, statim vult novum, Dicit enim, Vetus melius est. Judaeos significat, quibus vitae veteris saliva imbutis, novae gratiae praecepta sorduerant. Quia profecto majorum traditionibus commaculati, dulcedinem spiritalium verborum percipere nequaquam valebant. CAPUT VI. Factum est autem in Sabbato secundo primo cum transiret per sata, vellebant discipuli ejus spicas, et manducabant confricantes manibus. Hoc est quod Marcus ait, quia discipuli propter nimiam eorum qui veniebant ut curarentur importunitatem, ne manducandi quidem spatium habebant, et ideo quasi homines esuriebant. Quod autem spicas segetum manibus confricant, et inediam consolantur, vitae austerioris indicium est, non praeparatas epulas, sed cibos simplices quaerentium. Et nota quod primi apostoli Salvatoris litteram Sabbati destruunt, adversum Ebionitas, qui cum caeteros recipiant apostolos, Paulum quasi transgressorem legis re
Abbreviated transcription (Latin):
ꝯscissio uidetur fieri: ⁊ ipsi uetu¬
stati nõ ꝯuenit. Et nemo mrit¬
tit uinũ nouum in utres uet̾es:
alioquin rumpit uinũ nouũ
ntres: ⁊ ipsum effunditur. ⁊ uts
ꝑibunt. S uinũ nouum ĩutres
nouos mittendum est: ⁊ utraq:
ꝯseruantur. Eosdem quoq ue¬
terib comparat utrib. quos
uino nouo idest spũalib pre¬
ceptis facilius disrumpi. qͣm id
posse sustinere dicit. Erunt autẽ
iam utres noui: cum post ascen¬
sum diũ desiderit ꝯsolationis
euis orando ⁊ sperando innouã¬
tur. Tunc enim acceꝑunt spuitũ
scm. quo impleti cum lingius
omnib loquerentur: a iudeiᷤᷤ ne¬
scientib. s tamen uere attestanti-¬
b dictum est quia musto plen
sunt isti. Nouum enum uinum
iam nois utrib uenerat: hoc
est sp̃o sc̃i feruor sp̃ualiũ corda
repleuerat. Aliter. Cauendum
doctorr: ne anime nõdum reno¬
uate. s uetustate malicie ꝑdurã¬
ti nouoꝵ misteriorum secreta cõ¬

Expanded text:
conscissio uidetur fieri et ipsi uetuconscissio uidetur fieri et ipsi uetustati non tit vinum novum in utres veteres, alioquin rumpit vinum novum utres, et ipsum effunditur, et utres peribunt. Sed vinum novum in utres novos mittendum est, et utraque conservantur. Eosdem quoque veteribus comparat utribus, quos vino novo, id est, spiritalibus praeceptis facilius disrumpi, quam id posse continere dicit. Erunt autem jam utres novi, cum post ascensum Domini desiderio consolationis ejus orando et sperando innovantur. Tunc enim acceperunt Spiritum sanctum, quo impleti cum linguis omnibus loquerentur, a Judaeis nescientibus, sed tamen vere attestantibus dictum est, quia musto pleni sunt isti. Novum enim vinum jam novis utribus noverat, hoc est Spiritus sancti fervor spiritalium corda repleverat. Aliter. Cavendum doctori, ne animae nondum renovatae, sed in vetustate malitiae perduranti, novorum mysteriorum secreta com
Abbreviated transcription (Latin):
rumpit: ⁊ ueteri nõ ꝯuenit:
cõmissura a nouo. Cum in¬
terrogatus eẽt dominꝰ cur
discipuli eius nõ ieumn arẽt
respondit carnales adhuc
quosq necdum passionis
resurrectionisq sue fide so¬
lidatos. nõ posse seueriora ie¬
iunia ⁊ ꝯtinentie sustinere
precepta: nec ꝑ austeritatem
nimiam. etiam credulitatẽ
quam habere udebantur a¬
mitant. Ip̃os ergo adhuc
discipłos tamquam uetera
uestimenta dicit. quib inc̃õ¬
uenienter nouus parꝰ as¬
suturꝰ. idest aliqͣ particula
uct̾ne que ad noue uite tem¬
ꝑantiam ꝑtinet quia si hoc
fiat. ⁊ ipsa doctna quodam
modo scinditur. cuiꝰ parti¬
ulla que ad ieiuniũ cibors
ualet moportune tracditur cũ
illa doceat generale iiunum
nõ a ꝯcupiscentia ciboꝵ tantũ.
s ab omĩ leticia temporalium
delectationũ. cuiꝰ quasi pãnũ.
idest partem aliquam que ad ci¬
bos ꝑtinet. dicit nõ oportere ho-¬
minib adhuc ueteri ꝯsuetudĩe
deditis imꝑtiri quia ⁊ illinc qͣi

Expanded text:
i non convenit commissura a novo. Cum interrogatus esset Dominus cur discipuli ejus non jejunarent, respondit carnales adhuc quosque, et necdum passionis resurrectionisque suae fide solidatos, non posse severiora jejunia et continentiae sustinere praecepta, ne per austeritatem nimiam, etiam credulitatem quam habere videbantur amittant. Ipsos ergo adhuc discipulos tanquam vetera vestimenta dicit, quibus inconuenienter nouus pannus assuitur, id est aliqua particula doctrinae, quae ad nonae uitae temperantiam pertinet; quia, si hoc fiat, et ipsa doctrina quodam modo scinditur, cuius particula., quae ad ieiunium ciborum ualet, inopportune traditur, cum illa doceat generale ieiunium, non a concupiscentia ciborum tantum, sed ab omni laetitia temporalium delectationum. cuius quasi pannum, id est partem aliquam, quae ad cibos pertinet, dicit non oportere hominibus adhuc ueteri consuetudini deditis impertiri, quia et illinc quasi
Abbreviated transcription (Latin):
mõium fraudis obtexat all¬
as autem nõ solum demoes
qui inuiti ꝯfitebant᷑ iubent᷑
silere dexp̃o. s ⁊ illi qui abeo
sanati sponte ꝯficeri uolebãt
ĩmo ip̃i apłi qui eum post ie¬
surrestic̾em toto erant orbep̾¬
dicaturi. arite passioẽm eius
precipiunt᷑ omĩno reticere de
illo. ne diuina indelicet ml¬
iestati predicata. passionis
dispensatio differreturꝰ ⁊ dila¬
ta passiõe salus mundi que
phanc futura erat negarit᷑.
acta autem die egreᷤ¬
sus ibat in desertum
locum. ⁊ turbe requirebat
cum: ⁊ uenerunt usq adip¬
sum. et cetera. Si occasu sol
domini mors exprimitur.
quare nõ die redeunte resur¬
sta luce acredentiũ turbis
acquiritur: ⁊ ingentiũ deser¬
to inuentus. ne habeat deti¬
netur. maxime cum hec pͥma
salbati quo resurrectio celebͣ¬
sa est egressio. quesitio ⁊ muẽ¬
tio ꝯtigerit:¬

Expanded text:
monium fraudis obtexat. Alimonium fraudis obtexat. Alias autem non soli daemones qui inviti confitebantur jubentur silere de Christo, sed et illi qui ab eo sanati sponte confiteri volebant. Imo ipsi apostoli, qui eum post resurrectionem toto erant orbe praedicaturi, ante passionem ejus praecipiuntur omnino reticere de illo, ne, divina videlicet majestate praedicata, passionis dispensatio differretur, et, dilata passione, salus mundi quae per hanc futura erat negaretur. Facta autem die, egressus ibat in desertum locum, et turbae requirebant eum, et venerunt usque ad ipsum. Si occasu solis Domini mors exprimitur, quare non die redeunte resurstata luce a credentium turbis inquiritur, et in gentium deserto inventus, ne abeat detinetur. Maxime cum haec prima Sabbati, quo resurrectio celebrata est, egressio, quaesitio, et inventio contigerit
Abbreviated transcription (Latin):
⁊dicentia:quia tu es
filius dei. Et increpans nõ sine¬
bat ealoqui. quia sciebant ip¬
sum ẽe xp̃m. Demonia filium dei
ꝯfidebanturꝰ. ⁊ attestante euͣnge¬
diabolꝰ hominẽ cognouerat. nec
temptando ualebati an ⁊ dei filiꝰ
ẽet exꝑiri. iam nũc ꝑ signoꝵ
potentiam. uel intellexit. nelpo¬
tiꝰ suspicatus est. ẽe filium d̾i
Nonigitur ideo iudeis eum cru¬
cifigere ꝑsuasit. quia xp̃m si¬
ue dei filium nõ ẽe putauit.
s quia se morte illius nõ pre¬
uidit ẽẽ dampnandum. Uere
enim dehoc misterio a secłis
abscondito dicit apłs: qd̃ ne¬
mo pͥncipum huiꝰ seculi cog¬
nouit. Si enim cognouissẽt:
numqͣm dñm glorie crucifi¬
xissent. Quare autem demo¬
nia dominꝰ se loqui prohibe¬
at: psalmista manifestat:
ait. Peccatori aũ ds̃ dixit: qͣre
tu enarras iusticias meas .
cetera. ne quis dum predicã¬
tem audit. sequatur errãtẽ.
Improb enim est magister di
abolus. qui falsa ueris sep
ꝑmiscet. ut specie u̾itatis testi¬

Expanded text:
dicentia: quia tu es Filius Dei. Et increpans non sinebat ea loqui, quia ipsum sciebant esse Christum. Daemonia Filium Dei confitebantur, et attestante evagediabolus hominem cognoverat, nec tentando valebat, an et Dei Filius et experiri, jam nunc per signorum potentiam, vel intellexerit, vel potius suspicatus est esse Filium Dei. Non igitur ideo Judaeis eum crucifigere persuasit, quia Christum sive Dei Filium non esse putavit, sed quia se morte illius non praevidit esse damnandum. Vere enim de hoc mysterio a saeculis abscondito dicit Apostolus: Quod nemo principum hujus saeculi cognovit; si enim cognovissent, nunquam Dominum gloriae crucifixissent . Quare autem daemonia Dominus de se loqui prohibeat, Psalmista manifestat, qui ait: Peccatori autem dixit Deus: Quare tu enarras justitias meas ? et caetera: ne quis, dum praedicantem audit, sequatur errantem. Improbus enim magister est diabolus, qui falsa veris saepe permiscet, ut specie veritatis testi
Abbreviated transcription (Latin):
sermo ipsus. siue ut enngłista
dicie. erat docens eos sicut pote¬
statem habens. ⁊ nõ sicut scribe:
qm̃ scribe que ꝑ legem didice¬
rant. precepta populis dabant.
ipse uero quasi auctor impletorq
legis uel mutando uel angendo
que minꝰ uidebantur. libere agẽ¬
do subscituit.

Expanded text:
sermo ipsius, sive ut alius evangelista sermo ipsius, sive ut alius evangelista dicit, erat docens eos sicut potestatem habens, et non sicut scribae. Quoniam scribae quae per legem didicerant praecepta, populis dabant. Ipse vero quasi auctor impletorque legis, vel mutando, vel augendo quae minus videbantur, libere agendo substituit.
Abbreviated transcription (Latin):
dicine doctneq sue dona fre-¬
quentat. docet se nõ sub lege¬
ẽẽ s supra legem. qui eamdem
quoq legem adimplere. nõ au¬
tem soluere uenent. nec uidai¬
cum eligere salbatum. quo uel
ignem accendere. uel manum
pedemq mouere nõ liceat. s ue¬
rum salbatum delectamq ado¬
mino ẽẽ requiem. si saluti stu¬
dentes animaꝵ ab opere seruili.
idest in cunctis ꝯtineamꝰ sollici¬
tis. Et stupebant in doctͥna eius
quia inpotestate erat sermo ĩpiꝰ.
Sermo doctoris in potestats fit.
cur ea que docet oꝑatur: Nam
qui actis ipse sua dicta destruit.
ꝯtemipnitur: quo contra doctorẽ
instituens apłs ait. Nemo ado¬
lescentiam tuam ꝯtempnat.
Singulariter autem dommnꝰ ac
principalit̾ solus ex potestate
bona locutus est. quia ex infir¬
mitate mala nulla ꝯmisit. ex
diuinitatis quippe potentia
habuit. id quod nobis ꝑ huma¬
nitatis sue innocentiam nͥniᷤ¬
trauit. Aliter. In potestate erat

Expanded text:
dicinae doctrinaeque suae dona fredicinae doctrinaeque suae dona frequentat, docet se non sub lege, sed supra legem, qui eamdem quoque legem adimplere, non autem solvere venerit, nec Judaicum eligere Sabbatum, quo vel ignem accendere, vel manum pedemque movere non liceat, sed verum Sabbatum dilectamque Domino esse requiem, si, saluti studentes animarum, ab opere servili, id est, a cunctis contineamus illicitis. Et stupebant in doctrina ejus, quia in potestate erat sermo ipsius. Sermo doctoris in potestate fit, cum ea quae docet operatur. Nam qui actis ipse sua dicta destruit, contemnitur. Cui contra doctorem instituens Apostolus ait: Nemo adolescentiam tuam contemnat . Singulariter autem Dominus ac principaliter solus ex potestate bona locutus est, quia ex infirmitate mala nulla commisit. Ex divinitatis quippe potentia habuit id quod nobis per humanitatis suae innocentiam ministravit. Aliter in potestate erat
Abbreviated transcription (Latin):
alia uel alia uoluit morte ⁊¬
sũmari. Quia enim tali mor¬
te regie potestatis indiciũ qͦ
fidelium frons amaret᷑ emi¬
neret. solum crucis expestatũ
est uexillum. cuiꝰ fignra ⁊ ce¬
lerrimis dextere motu. contͣ
maligni hostis temptam̃ta
depingi. ⁊ ipsa nichilominꝰ
figura non archie singulariᷤ
potuiss tẏpus habere. ut qͦmͦ
triumphum crucis exponẽs
apłs ait. in nom̃ie iħu om̃e
genu flectatur celestium. ter¬
restum ⁊ infernoꝵ. Hoc est e¬
ium quod euisdem crucis cã¬
cumina celos tendunt. ima
petunt inferos. cornua t̾rã
regunt. Et descendit incaphar¬
naum ciuitatẽ. galilee: ibiq
docebat illos salbatis. Uide
dementiam dñi saluatoris.
sec indignatione ꝯmotus.
nec scelere offensus. net iniu¬
na uiolatus. iudeam deserit.
quinetiam ĩmemor iniurie.
memor clementie. ñc docendo.
nũc liberando. ñc sanando. in
side plebis corda demulcet. Qd̾
altem sabbatis maxime me-¬

Expanded text:
alia vel alia voluit morte calia vel alia voluit morte consummari. Quod enim tali morte regiae potestatis indicium, quo fidelium frons armaretur, emineret? Sed solum crucis exspectatum est vexillum, cujus figura et celerrimo dexterae motu contra maligni hostis tentamenta depingi, et ipsa nihilominus figura monarchiae singularis potuisset typus haberi. Ut quomodo triumphum crucis exponens Apostolus, ait: In nomine Jesu omne genu flectatur, coelestium, et terrestrium, et infernorum . Hoc est enim quod ejusdem crucis cacumina ad coelos tendunt, ima petunt inferos, cornua terram tegunt. Et descendit in Capharnaum civitatem Galilaeae ibique docebat illos Sabbato. Vide clementiam Domini Salvatoris: nec indignatione commotus, nec scelere offensus, nec injuria violatus Judaeam deserit; quin etiam immemor injuriae, sed memor clementiae, nunc docendo, nunc liberando, nunc sanando, in fide plebis corda demulcet. Quod autem Sabbatis maxime me
Abbreviated transcription (Latin):
duxerunt inquit illum usq
ad suꝑcilium montis. supra
quem ciuitas illorum erat edi¬
ficata. ut precipitarent eura.
Ipse autem transiens ꝑ medi¬
discipuloꝵ hereditas. Diabolꝰ
uerbo dñm temptat: indei fc̃.
Ille dicit mitte te: isti adorĩt᷑
ut mutant. Et quidem dominꝰ
suꝑcilium montis pretipitãd̾
ascenderat. s ꝑ medium illoꝵ
mutata subito uel obstupeft̃ã
furentiũ mente descendit. quoᷤ
adhuc sanare qͣm perd̾e male¬
bat. ut crassata uidentes sue
cepta nequicie: a poscenda dem¬
ceps eus morte desisterent.
Nec dum enim uenerat hora
passionis: que nõ quolibet
sabbato. s in parascene pascͥe
futura exstiterat. Necdumlo¬
cum passionis qui nõ nara¬
rech. s iherosolimis hostiaꝵ
sangĩne figurabatur adierat.
s nec hoc genus mortis qui
trucifigendꝰ a secło preconabat
elegerat. Non igitur a narais
pipitari nõ ab hierosolimiᷤ
lapidari nõ inter pueros bech¬
leemitas ab herode ꝑimi nõ

Expanded text:
duxerunt, inquit, illum usque duxerunt, inquit, illum usque ad supercilium montis, supra quem civitas illorum erat aedificata, ut praecipitarent eum. Ipse autem transiens per medidiscipulorum haereditas. Diabolus verbo Dominum tentat, Judaei facto: Ille dicit: Mitte te, isti adoriuntur ut mittant. Et quidem Dominus supercilium montis praecipitandus ascenderat, sed per medium illorum, mutata subito vel obstupefacta furentium mente, descendit, quos adhuc sanare quam perdere malebat, ut cassata videntes suae coepta nequitiae, a poscenda deinceps ejus morte desisterent. Necdum enim venerat hora passionis, quae non quolibet Sabbato, sed in Parasceve Paschae futura exstiterat; necdum locum passionis, qui non in Nazareth, sed Hierosolymis hostiarum sanguine figurabatur adierat. Sed nec hoc genus mortis, qui crucifigendus a saeculo praeconabatur elegerat. Non igitur a Nazaraeis praecipitari, non a Jerosolymitis lapidari, non inter pueros Bethleemitas ab Herode perimi, non
Abbreviated transcription (Latin):
pleti sunt omnes sp̃u sc̃õ in sy¬
nagogaira. hec audientes: ⁊
surrexerunt ⁊ eiecerunt illum exͣ
cinitatem. Satrilegia quippe iu-¬
deoꝵ que multo ante dominꝰ p̾-¬
nuntiauerat ꝑ ꝓph̾am dicens.
retribuebant michi mala ꝓ bo
in euͣngelio docet ẽe completa.
Nam cumipse ꝑ poplõs benefi¬
tia diffunderet. illi iniurias ir¬
rogabant. Nec mirũ si ꝑdidert
salutem: qui eiecerunt de sius
finib saluatorem. Moralis e¬
nim dominꝰ ⁊ qui docuerit exem¬
plo sui apłos suos omnib oĩa
fieri. nec uolentes repudiat. nec
inuitos alligat. nec eicientib re¬
lustatur. nec rogantib deest.
Sic gerasenos alibi cum iuituteᷤ
euis sustinere nõ possent. quasi
infirmos ⁊ ingratos reliquit.
Simul intellige. nõ ex necessita¬
te fuisse. s uoluntariam corpo¬
ris passioẽm. Nec captum a
uideis. s ase oblatum. Et enim
quando uult capitur. q̃nuube
labitur. qͣndo uult suspendit᷑:
quando uult nõ tenetur. Et

Expanded text:
pleti sunt omnes in sypleti sunt omnes in synagoga ira haec audientes, et surrexerunt et ejecerunt illum extra civitatem. Sacrilegia quippe Judaeorum, quae multo ante Dominus praenuntiaverat, per Prophetam dicens: Retribuebant multi mala pro bonis , in Evangelio docet esse completa. Nam cum ipse per populos beneficia diffunderet, illi injurias irrogabant. Nec mirum si perdiderunt salutem, qui ejecerunt de suis finibus Salvatorem. Moralis enim Dominus, et qui docuerit exemplo sui apostolos suos omnibus omnia fieri, nec volentes repudiat, nec invitos alligat, nec ejicientibus reluctatur, nec rogantibus deest. Sic Gerasenos alibi, cum virtutes ejus sustinere non possent, quasi infirmos et ingratos reliquit . Simul intellige non ex necessitate fuisse, sed voluntariam corporis passionem; nec captum a Judaeis, sed a se oblatum. Etenim quando vult capitur, quando vult labitur, quando vult suspenditur, quando vult non tenetur. Et
Abbreviated transcription (Latin):
negat se naaman ultra diis a-¬
lienis litaturum. soli ꝑ omnia
comino seruiturus. Partem qͦ
terre sanste secum tollere gaudet.
quia baptizatos oportet dñici qꝑ
corporis participatione confir¬
mari. Merito igitur naaman.
cuiꝰ dum aqua corpus abluit᷑.
fide pectus abluitur. id est popłs
gentium uideis lepra ꝯtumatie
squalentib ante fertur. Merito
uidua sareptena. idest eccl̃ia lig¬
no crucis refici desiderans indeiᷤ
fame u̾bi ꝑeuntib pane sacro¬
sancti corporis ⁊ uiuifici sp̃c un
ctione recreatur. Probaturq do¬
minꝰ nõ ob suam impotentiã
ciuib s ob eorum inuidentiam uir¬
tutũ dona negasse. atq hoc exem¬
plo totam postremo gentem. nõ
quia nõ amaretur. s quia ip̃a
se amari nõ amaret ab eo dere¬
lictam doctorib scilicet inde ob-
saluatid̃em gentium toto orbe
disꝑsis. S quod dominꝰ uerbo
de uideis hoc ipsi de seindei facta
testantur. Nam sequitur.Et re¬

Expanded text:
negat se Naaman ultra diis anegat se Naaman ultra diis alienis litaturum, soli per omnia Domino serviturus, partem quoque terrae sanctae secum tollere gaudet, quia baptizatos oportet Dominici quoque corporis participatione confirmari. Merito igitur Naaman, cujus dum aqua corpus abluitur, fide pectus abluitur, id est, populus gentium Judaeis lepra contumaciae squalentibus antefertur. Merito vidua Sareptana, id est, Ecclesia ligno crucis refici desiderans Judaeis fame verbi pereuntibus, pane sacrosancti corporis et vivifici spiritus unctione recreatur. Probaturque Dominus non ob suam impotentiam civibus, sed ob eorum invidentiam virtutum dona negasse. Atque hoc exemplo totam postremo gentem, non quia non amaretur, sed quia ipsa se amari non amaret, ab eo derelictam doctoribus, scilicet, inde ob salvationem gentium toto orbe dispersis. Sed quod Dominus verbo de Judaeis, hoc ipsi de se Judaei facto testantur. Nam sequitur: Et re
Abbreviated transcription (Latin):
ia est historia: de misterio ne¬
cesse est pautis intimemus.
Et naaman ergo iste syrus qͥ
int̾pretatur decor ppłm demõ¬
srat nationum. quondam
ꝑsidie. scelerumq lepra macu¬
losum: s ꝑ satramentũ bap¬
usmatis. ab om̃i mentis ⁊ cor¬
poris feditate purgatum. Qͥ
sapte ꝯsilio puelle hoc est in¬
eis ꝯseruare nõ ualentib gẽ¬
as rapriere. salutẽ sperare cõ¬
llouitꝰ septies lauari iubet᷑
quia nimirũ solum baptismi
genus quod ex sp̃u sc̃o regenerat
saluat. Unde iure caro eus post
lauachrum uelut caro pueri par¬
ui apparuisse memoratur. siue
quia cunctos in xp̃o baptizatoᷤ
in unam parit gr̃a mater infã¬
tiam. seu magis ille sit intelligẽ¬
dus puer de quo dictum est. par¬
uulus natus est nobis. filius
datus est nobis. cuiꝰ corpori per
baptismum tota credentium so¬
boles adunatur. Et ut cuncta hic
baptismi scires satramenta p̾¬
monstrata. in quo abrenuntiare
sathane fidem ꝯfiteri pretipim.

Expanded text:
ta est historia, de mysterio neta est historia, de mysterio necesse est paucis intimemus. Et Naaman ergo iste Syrus, qui interpretatur decor, populum demonstrat nationum, quondam perfidiae scelerumque lepra maculosum, sed per sacramentum baptismatis ab omni mentis et corporis feditate purgatum. Qui captae consilio puellae, hoc est inon valentibus gentes rapuere, salutem sperare commonitus septies lavari jubetur. Quia nimirum solum baptismi genus, quod ex Spiritu sancto regenerat, salvat. Unde jure caro ejus post lavacrum, velut caro pueri parvi, apparuisse memoratur, sive quia cunctos in Christo baptizatos, in unam parit gratia mater infantiam, seu magis ille sit intelligendus puer, de quo dictum est: Parvulus natus est nobis, filius datus est nobis ; cujus corpori per baptismum tota credentium soboles adunatur. Et ut cuncta hic baptismi scires sacramenta praemonstrata, in quo abrenuntiare Satanae, fidem confiteri praecipimur,
Abbreviated transcription (Latin):
panis interpretatur. quia nͥ
habundauit pecc̃m. suꝑ habũ¬
oauit gr̃a. Ubi reb suꝑuacuiᷤᷤ
acquirendis quasi aucupan¬
di cura impendebatur. ubidi¬
re sitis incendiũ panisq spũ¬
alis antea fiebat angustͥa ibi
farma oleumq ore prophico
benediciur: id est fructus ⁊ hi¬
laritas caritatis. siue gr̃a co¬
poris dominiei ⁊ chasm̃atis
inctio indefectiuo u̾bi celestis
munere fecundatur. Cuiꝰ hac¬
tenus in uasis oleum gaudii
sp̃ualis ⁊ benedictionis fari-¬
na nõ deficit. ceteris que nõ cre¬
dunt gentib inopia panis
diuini miseris ⁊ uenatui de¬
ditis mutili. Nam ⁊ ip̃apul¬
charime misticum sibi pͥus
qͣm moreretur panem factu¬
ra. duo se ligna colligere te
statur. nõ solum ligni nomĩe
s etiam numero lignoꝵ sig¬
num crucis exprimens: quo
nobis est panis uite preparatꝰ
eterne. Et multi leprosi erant
in israel sub helyseo propha
⁊ nemo eorum mundatus est.
nisi naaman syrus. Quia no¬

Expanded text:
panis interpretatur. Quia ubi panis interpretatur. Quia ubi abundavit peccatum, superabundavit gratia . Ubi rebus supervacuis acquirendis, quasi aucupandi cura impendebatur, ubi dirae sitis incendium panisque spiritalis ante fiebat angustia, ibi farina oleumque ore prophetico benedicitur, id est fructus et hilaritas charitatis, sive gratia corporis dominici et chrismatis unctio, indefectivo verbi coelestis munere fecundabatur. Cujus hactenus in vasis oleum gaudii spiritalis et benedictionis farina non deficit, caeteris quae non credunt gentibus, inopia panis divini miseris, et venatui deditis inutili. Nam et ipsa pulcherrime mysticum sibi prius quam moreretur panem factura, duo se ligna colligere velle testatur, non solo ligni nomine, sed etiam numero lignorum signum crucis exprimens, quo nobis est panis vitae praeparatus aeternae. Et multi leprosi erant in Israel sub Elisaeo propheta, et nemo eorum mundatus est, nisi Naaman Syrus. Quia no
Abbreviated transcription (Latin):
ri promerure. sic ⁊ uos nõ aliã
qͣm inuidie ꝑficlieq causa su¬
ꝑno munere priuabit. Quoꝵ
si facta prophaꝵ etiam allego¬
rice discusseris. inuenies ꝑfec¬
to dñm in patrie sue aqua re-¬
ceptus nõ est. ꝑfidia suꝑbiã
notasse uideorum. nom̃ie uero
sapharnaum. que ager ꝯsolo-¬
nis interpretatur gentiũ pre¬
dicasse salutem. uibi maia
Igitur udua ad qͣm helyas
missus est gentium designat
ecclł̃iam. que a suo diutius cõ¬
ditore deserta. popłm recte fid̾i
nescium quasi pauperera filiũ
egena stirpe nutriebat. idest uͥ¬
bo fructus exꝑto docebat. donec
adueniens sermo prophicus.
qui exsiccato uellere israelis.
utpote clausa celi ianua fam
ꝑiclitabatur in idea. pascent᷑
ibi simul ⁊ pasceret: ⁊ recept
uidelicet a credentib. ⁊ refi¬
ens ipse credentes. Unde bene
hec eadem udua in sarepta
sỹdonie d̃ ẽe morata. Sydona
quippe nenatio inutilis. sarep¬
ta uero incendiũ uel angustia

Expanded text:
ri promeruit, sic et vos non alia ri promeruit, sic et vos non alia quam invidiae perfidiaeque causa superno munere privabit. Quorum si facta prophetarum etiam allegorice discusseris, invenies profecto Dominum in patriae suae, a qua receptus non est, perfidia superbiam notasse Judaeorum. Nomine vero Capharnaum, quae ager consolationis interpretatur, gentium praedicasse salutem, ubi majora Igitur vidua ad quam Elias missus est, gentium designat Ecclesiam, quae, a suo diutius conditore deserta, populum rectae fidei nescium, quasi pauperem filium, egena stipe nutribat, id est, verbo fructus experte docebat, donec adveniens sermo propheticus, qui, exsiccato vellere Israelis, utpote clausa coeli janua, fame periclitabatur in Judaea, pasceretur ibi simul et pasceret, et receptus videlicet a credentibus, et reficiens ipse credentes. Unde bene haec eadem vidua, in Sarepta Sidoniae dicitur esse morato. Sidonia quippe, venatio inutilis; Sarepta vero, incendium, vel angustia
Abbreviated transcription (Latin):
tria quam in exteris cuutatib
habiti sunt. quia prope modũ
naturale est. ciues semꝑ cinib
inuidere. Non enim ꝯsiderantͥ
presentia uiri opera: s fragilẽ¬
recondant᷑ infantiam: quasi nõ
ip̃i ꝑ eosdem etatis gradus ad
maturam etatem uenetirit.
Inu̾itate dico uobis: multe uidue
erant in clieb helye in israel.
quando clausum est celum an¬
nis trib ⁊ mensib sex: cum
facta ẽet fames magna in om̃i¬
terra: ⁊ ad nullam illaꝵ missꝰ
est helẏas. nisi in sarepta sydo¬
me ad mulierem iuduam. Nõ
inquit hoc quod diuina fasti¬
diosis ciuib benefitia subtͣho.
prophaꝵ gestis aduersatur. qr
sicut fame quondam omẽm ter¬
ram premente. nemo est in iu¬
dea reꝑtus helye dignus hospi-¬
tio. s extere gentis est. uidua q̃¬
sita. que ob fidei gr̃am atanto
proph̾a uisitari deberet. ⁊ sicut
multis ibidem leprosis naamã
tantum syrus quia deuote q̃¬
sierat ab helyseo propha cura¬

Expanded text:
tria quam in exteris civitatibus tria quam in exteris civitatibus habiti sunt. Quia propemodum naturale est cives semper civibus invidere. Non enim considerant praesentia viri opera, sed fragilerecordantur infantiam, quasi non et ipsi per eosdem aetatis gradus ad maturam aetatem venerint. « In veritate dico vobis, multae viduae erant in diebus Eliae in Israel, quando clausum est coelum annis tribus et mensibus sex, cum facta esset fames magna in terra, et ad nullam illarum missus est Elias, nisi in Sarepta Sidonis ad mulierem viduam . Non, inquit, hoc quod divina fastidiosis civibus beneficia subtraho prophetarum gestis adversatur, quia sicut, fame quondam omnem terram premente, nemo est in Judaea repertus Eliae dignus hospitio, sed exterae gentis est vidua quaesita, quae ob fidei gratiam a tanto propheta visitari deberet. Et sicut multis ibidem leprosis Naaman tantum Syrus, quia devote quaesierat, ab Elisaeo propheta cura