comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
pensatõnis. Nemo gͦ dicat quomͣ hõ scĩficat qñ
deus ꝑ hoĩem sc̃ificat. qm̃ in hoc u̾e homo facit ꝙ
deus ꝑ eum facit. Nam qd̾ ꝑ se facit ⁊ in suo facit
qui facit ⁊ tñ de seruo dei scͥptum est. Fecit enĩ
mirabilia in uita sua. qm̃ ex deo fecit ⁊ deus ꝑ eum
fecit. nec contͣuietasulla ex hiis ꝓcedit. Sic deus solꝰ
scĩficat ⁊ bñdicit qm̃ ab ip̃o omnis scĩficatio. ⁊ bñ¬
dictio est. ⁊ tñ sac̃dos minister dei sacrificat. ⁊ bñdi

Expanded text:
 dicat quomodo homo sanctificat, quando Deus per hominem sanctificat; quoniam in hoc verius homo facit quod Deus per eum facit. Nam quod facit per se, et in suo facit qui facit; et tamen de servo Dei scriptum est: Fecit enim mirabilia in vita sua ; quoniam ex Deo fecit et per eum Deus fecit; nec contrarietas ulla ex his procedit, sic Deus solus sanctificat et benedicit; quoniam ab ipso omnis sanctificatio et benedictio est, et tamen sacerdos minister Dei
Abbreviated transcription (Latin):
est qd̃ iisibłia sacram̃ta pp̃ humiliatõem homĩs
diximꝰ instituta. Ppter eruditionem quo
instituta sunt sacͣm̃tã. ut ꝑ id qd̾ foris in sacͣm̃to
inspecie uisibłi c̾nit᷑ : ad inissbłem uirtutẽ que
int᷑ in re sacram̃ti constat agnoscendã mens hu̾a¬
na erudiat᷑. Homo enim qui inuisibilia nou̾at
excitatus. ⁊ idcirco dum ei bonũ inuisibile ꝙ ami¬
serat redd̾r: foris ei eiuidem significatiõ ꝑ species
uisibiles adhibet᷑. Ut foris excitet᷑ ⁊ intꝰ reꝑet᷑. ut
i eo qd̃ tractat ⁊ uidet agnoscat qͣle sit qd̾ ꝑcipit̃
⁊ ñ iuidet. dona enĩ gr̃e sp̃ualia quasi q̃dam anti¬
dota inuisibłia sunt. que dum in sacram̃tis iusibi¬
lib. quasi quibzdam uasculis homini porrigunt᷑.
Quid aliud qmͣ ex patenti sp̃e uirtus occulta os¬
tendit᷑. Eger enĩ inedicam̃tũ uid̾e̾ ñ potest. s uas
in quo medicam̃tum dat᷑ uid̾e̾ potest. ⁊ p̃pħ ĩ pp̃a¬

Expanded text:
 humiliationem hominis diximus instituta. Propter eruditionem quoque instituta sunt sacramenta, ut per id quod foris in sacramento in specie visibili cernitur, ad invisibilem virtutem quae intus in re sacramenti constat agnoscendam mens humana erudiatur. Homo enim qui visibilia noverat, excitatus. Et idcirco dum ei bonum invisibile quod amiserat redditur, foris ei ejusdem significatio per species visibiles adhibetur, ut foris excitetur; et intus reparetur, ut in eo quod tractat et videt, agnoscat quale sit quod percipit et non videt. Dona enim gratiae spiritualia quasi quaedam invisibilia antidota sunt, quae dum in sacramentis visibilibus quasi quibusdam vasculis homini porriguntur, quid aliud quam ex patenti specie virtus occulta ostenditur? Aeger enim medicamentum videre non potest, sed vas in quo medicamentum datur videre potest. Et p
Abbreviated transcription (Latin):
quidẽ est qui nesciat: hoĩem rõualem mittis ⁊ insen¬
sibilib elem̃tis conditõe suꝑiorem exist̾e. Et cñ cũ
udem homo in hiis salutem q̃rere iubet᷑ ad exꝑiẽ¬
dam obedientie ip̃ius uirtutem quid aliud ꝙͣ suo
inferiori. suꝑior subicit᷑ hoc est qd̾ in fideliũ ocłi qͥ
uisibilia solum uident sacͣmenta salutis uen̾ari
despiciunt. Quia in eis tñ qd̾ foris est contẽptiblẽ
in sp̃e uisibłi c̾nentes inuissbłem uirtutem uitut¬
⁊ fructum obedientie ñ agnoscunt. Non .n. sciũt
querere. ⁊ credunt se ꝑciꝑe in istis. ñ enĩ ista tͥbu¬
unt: ꝙ tͥbuit᷑ ꝑ ista. s ille ꝑ ista salutem prebet:¬

Expanded text:
quidem est qui nesciat hominem rationalem mutis et insenquidem est qui nesciat hominem rationalem mutis et insensibilibus elementis conditione superiorem existere; et tamen cum idem homo in his salutem quaerere jubetur ad experiendam obedientiae ipsius virtutem; quid aliud quam suo inferiori superior subjicitur? Hoc propter quod infidelium oculi qui visibilia solum vident sacramenta salutis venerari despiciunt, quia in eis tantum quod foris est contemptibile in specie visibili cernentes, invisibilem virtutem intus et fructum obedientiae non agnoscunt. Non enim sciunt quaerere et credunt se percipere in istis. Non enim ista tribuunt quod tribuitur per ista, sed ille
Abbreviated transcription (Latin):
tiori subiecit. Utiam ip̃m utt̃ se ⁊ deum mediũ in¬
ueniat nisi diuisionis. ñ mediatorẽ reconciłois.
Hoc enĩ medio diuidente humana mens. ⁊ obnu¬
bilat᷑ ne creatorem suũ agnoscẽ ualeat. ⁊ refri¬
gescit ne ip̃m ꝑ dilect̃oem requirat. Iustꝰ gͦ est ut
homo qui prius deur suꝑbiendo desetens t̾renis se¬
ꝑ concupĩam subdidit: nunc ꝑ humilitatẽ subdi¬
dit deum reqͥrens. ut pleniꝰ asfc̃m sue deuotionis ĩ¬
sinuet: eisdẽ se p̃p̃ p̃ceptum dei ꝑ obedĩam inclinet
Sicut enĩ ꝑniciosa fuit elatio suꝑiori nolle subi¬
ti: sic laudabilis ⁊ fructuosa denotio est p̃p suꝑiorẽ
⁊̃ in infiorib inclinari. ⁊ q̃mad̾m dampnabłis fu¬
it supbia p̾sentem despicere. sic laudabilis ẽ hu¬
militas absentẽ q̃rere. ⁊ ꝑseũanti amore usq ad
inuent̾oem ab inqͥsitõe ñ cessare. ut sit ⁊ deuotiõ
in humilitate. ⁊ humilitas in deuotione. Nemosi¬

Expanded text:
riori subjecit, ut jam ipsum inter se Deum medium inriori subjecit, ut jam ipsum inter se Deum medium inveniat divisionis, non mediatorem reconciliationis. Hoc enim medio dividente humana mens et obnubilatur ne Creatorem suum agnoscere valeat: et refrigescit ne ipsum per dilectionem requirat. Justum ergo est ut homo qui prius Deum superbiendo deserens, se terrenis per concupiscentiam subdidit; nunc per humilitatem Deum requirens ut plenius affectum suae devotionis insinuet eisdem se propter praeceptum Dei per obedientiam inclinet. Sicut enim perniciosa fuit elatio superiori nolle subjici, sic laudabilis et fructuosa devotio est propter superiorem etiam inferioribus inclinari. Et quemadmodum damnabilis fuit superbia praesentem despicere, sic laudabilis humilitas est absentem quaerere, et perseveranti amore usque ad inventionem ab inquisitione non cessare, ut sit devotio in humilitate, et humilitas in devotione. Nemo si
Abbreviated transcription (Latin):
cepto creatoris sui subicit᷑. ex hac ip̃a sua humiliati¬
one creatori suo reconsiliari m̃eat᷑. Homo namq ĩ
factus erat ut eius ip̃e bo solus ẽẽt a quo erat. Cet̾a
omiã sub ip̃o facta simt: ñ ut in eis eẽt eius bonũ s
ut eis ẽẽt siluis obseqͥum. Om̃e enĩ bonũ maiꝰ ẽ illo
cuiꝰ est bonũ. Quia uere bonũ ñ est nisi qd̾ bonum
facit illum cuiꝰ est bonũ. Omnis gͦ qui bonus ẽ. ⁊
ex bono suo bonus est. inferior est ip̃o homo quo bo¬
nus est. Quia sñ ip̃o bono bonꝰ ñ est. Sigͦ bonũ ho¬
minis supͣ hoĩem erat. solus ille bonũ hominiserat
qui supͣ hoĩem erat. Huic gͦ bouo homo qͣmdu ĩ
ordine conditõnis sue ꝑstitit ĩmediate uingebat᷑.
⁊ eo libere fruebat᷑. quia ⁊ uoluntate ad islo̾
ibat. ⁊ lib̾tate in illo stabat. Postqmͣ aũ ꝑ rcupis¬
centiã abstractꝰ a suꝑiori au̾tebat᷑. ad inferiora cõ¬
u̾sus p̃cipitabat᷑ ⁊ slli se subiciebat qd̾ bonũ suũ

Expanded text:
cepto Creatoris sui subjicitur, ex hac ipsa sua humiliatione Creatori suo reconciliari mereatur. Homo namque ita factus erat ut bonum ejus solus ille esset a quo erat; caetera omnia sub ipso facta sunt, non ut in eis esset ejus bonum, sed ut ex eis esset illius obsequium. Omne enim bonum majus est illo cujus est bonum; quia vere bonum non est, nisi quod bonum facit illum cujus est bonum. Omnis ergo qui bonus est, et ex bono suo bonus est; inferior est ipso bono quo bonus est, quia sine ipso bono bonus non est. Si ergo bonum hominis supra hominem erat, solus ille bonum hominis erat qui supra hominem erat. Huic ergo bono homo quandiu in ordine conditionis suae perstitit immediate jungebatur et ex eo libere fruebatur, quia et voluntate ad illud ibat, et libertate in illo stabat. Postquam autem per concupiscentiam abstractus a superiori avertebatur; ad inferiora conversus praecipitabatur, et illi
Abbreviated transcription (Latin):
nicħ altius ẽet. Post illud aũt aliud sub illo ee̾t ⁊ sb̾¬
iectum illi. Demde aliud nonissimũ. ⁊ in uno rstitu¬
tum. ⁊ cet̾is duob subiectũ. Erat quippe in hoĩeratõ
supp̃mo loco constituta soł diuinis ⁊ indiuisibłib
intendens. ⁊ diuine uoluntati se conformans. Post
litati dñabat᷑. que t̾cio ⁊ uno lad fu̾at constituta. s
itaq tria inuenta sunt in honũe. Sapĩa prudentia.

Expanded text:
nihil altius esset. Post illud autem aliud sub illo esset et subnihil altius esset. Post illud autem aliud sub illo esset et subjectum illi; deinde aliud novissimum in imo constitutum, et in caeteris duobus subjeetum. Erat quippe in homine ratio supremo loco constituta, solis divinis et invisibilibus intendens et divinae voluntati se conformans. Post litati dominabatur, quae tertio et imo loco fuerat constituta. Sic itaque tria inventa sunt in homine: sapientia, prudentia
Abbreviated transcription (Latin):
uinitate ꝑ dilectõem iunctus erat anime p̾mod̾ ꝑ as¬
sumptam carnem uinctus est eccłie sue. It̾m ne occisa
ẽẽt societas conuigalis uit̾ mascłm ⁊ femĩam: p̃pea p̾t
sacram̃tum coniugii additum est conuigi officiũ. q̃ ĩ
cõmixtione carnis expleri debũat ut in eo conuincti ex̾ce¬
rent᷑ ꝑ obediãm ad iurtutem. ⁊ fructificarent ꝑ ꝓlis gn̾a¬
tionem. In quo officio masculo quid̾ qui suꝑior erat
datum est ꝙł qd ꝓpagandũ fuisset de suo seminare: fe¬
mine aũ conciꝑe. ⁊ parere. Ut in cad̾ simłitudĩe demõ¬
straret᷑. qm̃ in illa inuisibłi societate aia rõnalis nlła¬
tenus fructificare posset: nisi pͥus sem̃ mrtutis a d̾o
conciꝑet. Erat ad huc aliud in natura humana qd̃ ꝑ
societatem coniugii monstrari debuiss. Sic quippe
conditꝰ est homo: ut qͥddam in eo sup̃mũ ẽet. ⁊ in hoĩe

Expanded text:
vinitate per dilectionem junctus erat animae, postmodum per asvinitate per dilectionem junctus erat animae, postmodum per assumptum carnem junctus est Ecclesiae suae. Iterum ne etiosa esset societas conjugalis inter masculum et feminam, propterea post sacramentum conjugii additum est officium quod in commistione carnis expleri debuerat, ut in eo conjuncti exercerentur per obedientiam ad virtutem, et fructificarent per prolis generationem. In quo officio masculo quidem qui superior erat datum est quod propagandum fuisset de suo seminare, feminae autem concipere et parere, ut in eadem similitudine demonstraretur quod in illa invisibili societate anima rationalis nullatenus fructificare posset, nisi prius semen virtutis a Deo conciperet. Erat adhuc aliud in natura humana quod per societatem conjugii monstrari debuisset. Sic quippe conditus est homo, ut quiddam in eo supremum esset, et in homine
Abbreviated transcription (Latin):
ut in uiro quid̾ robustior in femĩa uͦ infirmior. ⁊
aliena ope egens appareret ⁊ uincti sunt duo. in unũ.
una dilectone. ⁊ una societate. ut in una dilectione
eẽnt. ⁊ ꝑ dilectionem unam in una societate mane¬
rent ⁊ iuir qͥdem ut ymago dei fieret in hoc sacͣmẽto
pietate ad dilectionẽ incliaret᷑ femĩa uͦ nt formã:
anime rõnalis expͥmeret ncc̃itate magis.⁊ quasi re¬
spectu cõ moditatis cꝰdam amare ꝑsuad̾et᷑. sic tñ ut
utͥmq uoluntaria eẽt aglectato. qi si ñ uoluntaria
ñ ẽẽt nec u̾a dilectio nec uere dilectionis sacm̃tũ eẽ
posset. It̾m ut aliud sacram̃tũ in hac societate fõret᷑.
p̃cepit deus ut mascłs ⁊ femĩa in una carne iũg̾ent᷑.
Ut sicut pͥus in sacram̃to coniugii ꝑ dilectõem uniũ erãt.
Ita post mod̾ in officio coniugii unĩ fierent ꝑ unam car¬
nis cõmixtionem. ut ostend̾et᷑. quia qui pͥus in sua cli¬

Expanded text:
ut in viro quidem robustior, in femina vero infirmior et ut in viro quidem robustior, in femina vero infirmior et aliena epe egens appareret. Et juncti sunt duo in unum, una dilectione et societate una, ut in una dilectione essent, et per dilectionem unam in una societate manerent. Et vir quidem, ut imago Dei fieret in hoc sacramento, pietate ad dilectionem inclinaretur. Femina vero, ut formam animae rationalis exprimeret, necessitate magis et quasi respectu commoditatis cujusdam amare persuaderetur. Sic tamen ut utrinque voluntaria esset dilectio, quia si voluntaria non esset neque vera dilectio nec verae dilectionis sacramentum esse posset. Iterum ut aliud sacramentum in hac societate formaretur praecepit Deus ut masculus et femina in una carne jungerentur, ut sicut prius in sacramento conjugii per dilectionem unum erant, ita postmodum in officio conjugii unum fierent per unam carnis commistionem. Ut ostenderetur quod qui prius in di
Abbreviated transcription (Latin):
conuigio ip̃o. comugiũ ip̃m. ⁊ coniugii offc̾m. ⁊ utr̃
sacͣmentũ erat. Conuigiũ constabat in consensu fe¬
deris socialis. offcm̃ coniugii constabat in copła cͣrniᷤ.
Conuigiũ sacͣmentũ fuit cdam societatis sp̃uł. que
it cuiusdam sccietatis que futura erat ꝑ carnẽ assũp¬
sit᷑us erat ⁊ sponsa eccl̃a. Et qui sponsus erat utrobiq
suꝑior erat. ⁊ euis dilectio ꝑ pietatem tͣhebat᷑ ad inf̃¬
orem. Que aũt sponsa erat utrobiq inferior eratꝰ qr
sibi sufficiens ñ erat. ⁊ ꝑ se stare ñ pot̾at. ⁊ p̃pea eiꝰ dile¬
Suꝑior diligendo bñficium p̃stitit. Infi̾or diligẽdo
bũficium accepit. Huiꝰ gͦ societatis que utͥmq dilecti¬
one mutua constabat. sacͣmtum formatũ est qñ riu¬
gium institutum est. alt̾uis societatis sacͣmentũ ĩ cõ¬
iugio. alt̾ius societatis sacͣmentũ in comugii officio.
ꝓpt̃ea natura humana ouplici qͣlitate distincta ẽ.

Expanded text:
conjugio ipso: conjugium ipsum, et conjugii officium, et utrumque sacramentum erat. Conjugium constabat in consensu foederis socialis, officium conjugii constabat in copula carnis. Conjugium sacramentum fuit cujusdam societatis spiritualisit cujusdam societatis quae futura erat per carnem assumpfuturus erat et sponsa Ecclesia. Et qui sponsus erat utrobique superior erat, et ejus dilectio per pietatem trahebatur ad inferiorem. Quae autem sponsa erat, utrobique inferior erat; quia sibi sufficiens non erat, et per se stare non poterat. Et propterea ejus dileigendo beneficium praestitit, inferior diligendo beneficium accepit. Hujus ergo societatis quae utrinque dilectione mutua constabat, sacramentum formatum est, quando conjugium institutum est alterius societatis sacramentum, in conjugio, alterius societatis, sacramentum in conjugii officio Propterea natura humana duplici qualitate distincta est,
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓpheticus qui nos de longioris nite spacio indulto
cercos efficiat. Quia eadem nos scͥptura de ẽtne ui¬
te ꝓmissione consolat᷑ penitentes. q̃ de ꝑpetue mor¬
tu dãp natione t̾ret in pcc̃o ꝑsistentes: Appon̾i me¬
dicina curandis nuln̾ib nr̃is. que est ex siu qͣlita¬
te morbo contͣtia ostendr. in c̾atõne egroti ñ me¬
dicine s medentis iurtꝰ euidentissime declarat᷑ Ø
Ista medicina ip̃a sunt sacͣmenta que dum forisi

Expanded text:
propheticus qui nos de longioris vitae spatio indulto certos efficiat. Quia eadem nos scriptura aeternae vitae promissione consolatur poenitentes quae de perpetuae mortis damnatione terret in peccato persistentes. Apponitur medicina curandis ulceribus nostris, quae cum ex sui qualitate morbo contraria ostenditur; in curatione aegroti non medicinae, sed medentis virtus evidentissime declaratur. Ipsa med
Abbreviated transcription (Latin):
quo illud sñ turpi concupiscentia. ⁊ caris lobidi¬
ne ex̾ceri ñ potuit. Ip̃e enim illicitum sͥ ħ fecit ex
quo se talem fecit qui illud licite impłe ñ possit.
S quia carnis humane infirmitas turpiꝰ ad om¬
nem concupĩam efflueret si ñ in ꝑte aliqͣ licite ex¬
ciꝑet᷑. concessum est postea ad remẽdiũ. Qd̾ pͥns ad
officium solum. fuerat institutũ. Ut dum ꝑ ĩdrã¬
gentiam ꝓ malo maiori euitando agit᷑. ip̃m qd̾ ei
inest malum infirmitatis ꝑ pudiciciam conuiga¬
lem excuset᷑. Et de ista qͥdem istitutõne conuigii ħ
in p̃senti loco dicta suffic̾e possunt. Quatuor ec̃
consideranda in istitutione saciamentorum.

Expanded text:
quo illud sine turpi concupiscentia et carnis libidine exerceri non potuit. Ipse enim sibi hoc illicitum fecit, ex quo se talem fecit qui illud licite implere non possit. Sed quia carnis humanae infirmitas turpius ad omnem concupiscentiam efflueret si non in parte aliqua licite exciperetur; concessum est postea ad remedium, quod prius ad officium solum fuerat institutum. Ut dum per indulgentiam pro majori malo evitando agitur, ipsum quod inest ei malum infirmitatis, per pudicitiam conjugalem excusetur. Et de prima quidem institutione conjugii haec in praesenti loco dicta sufficere possunt. PARS NONA. DE INSTITUTIONE SACRAMENTORUM.
Abbreviated transcription (Latin):
sacroꝵ sensnũ. ⁊ forme siue picture sacrarũ rerum
signa sunt. Quarũ tñ sacͣmenta ronabłit̃ dici ñ
possunt: idcurco supͣmemorata descͥptiõ ad intptati¬
onem. siue ad expressionem uocis magis qͣm ad diffi¬
nit̾dem refenda uid̾r. Si quis aũt pleniꝰ ⁊ ꝑfectiꝰ
quid sit sacram̃tũ diffinre uolu̾it: dic̃e podest qͥa

Expanded text:
sacrorum sensuum et formae sive picturae sacrarum rerum signa sunt, quarum tamen sacramenta rationabiliter dici non possunt idcirco supra memorata descriptio ad interpretationem sive expressionem vocis magis quam ad diffinitionem referenda videtur. Si quis autem plenius et perfectius quid sit sacramentum diffinire volu
Abbreviated transcription (Latin):
expleto cessauerunt. ⁊ alia ꝓ illis ad eand̾ sanitatẽ
ꝑficiendam successer̃t. Et rursum post illa alia qriasi
nouissime adiuncta sunt quib alia succed̾e ñ debue¬
riuit. uidł medicam̃ta ꝑfecta q̃ morbum ip̃m ⁊ sume¬
rent ⁊ ꝑfc̃am sanitatem plene restaurarent. Et hor
adhibenda erant agnouit. Porro unũ sacram̃tũ etiã
añ pec̃om hominis institutũ inuenit᷑. Conuigiũ nam
prius eciam qmͣ peccaret homo sancc̃t leg̾r. u̾ testei
scriptura mulier fcã uiro in adiutorium sociata me¬
morat᷑. Cuius tñ institutõnis causa. tunc ad remediũ
ñ fuit. S ad offictum. quia morb in homine ñ fuit qͥ
sanaret᷑ s uirtus q̃ ex̾ceret᷑. ꝓpt̃ qd̃ ex trib causis insti¬

Expanded text:
expleto cessaverunt; et alia pro illis ad eamdem sanitatem expleto cessaverunt; et alia pro illis ad eamdem sanitatem perficiendam successerunt. Et rursum post illa alia quasi novissime adjuncta sunt, quibus alia succedere non debuerunt. Vel ut medicamenta perfecta quae morbum ipsum consumerent et perfectam sanitatem plene restaurarent. Et haecadhibenda essent agnovit. Porro unum sacramentum etiam ante peccatum hominis institutum invenitur. Conjugium namque prius etiam quam homo peccaret sancitum legitur ubi teste Scriptura: Mulier facta in adjutorium viro ei sociata memoratur . Cujus tamen institutionis causa tunc ad remedium non fuit, sed ad officium; quia morbus in homine non fuit qui sanaretur, sed virtus quae exercetur. P
Abbreviated transcription (Latin):
mpus instittitõnis sacͣm̃toꝵ ab eo cepisse oꝵ¬
credit᷑ quo pͥmus parens m̃tto inobedientie
a gaudiis ꝑadysi expulsus. in hũ uite mortalis exui¬
um cum tota pͣtitate. usq in finem corruptioni
obnoxius teneat᷑. Ex quo enim homo a statu prime
ĩ corruptonis lapsus. in corpore ꝑ mortalitatẽ. ⁊ ĩ aĩa
ꝑ iniqͥtatem egrotare cepit. continuo deus reꝑando
in sacram̃tis suis medicinam p̃parauit. que quidẽ
ꝓut ratio postulabat. ⁊ cã diu̾sis temporib suis. ⁊
locis ad curatõem illuis exhibuit alia añ legem. ali¬
ꝙͣdiu morbus est: tempus medicine est. Presens gͣ
uita a pͥncipio secłi usq ad finem ꝑ mortalitatẽ
decurrens. tempꝰ est morbi. ⁊ tempꝰ est iemedii. In
ip̃a. ⁊ p̃p̃ ip̃am instituta sunt sacͣmenta. ⁊ q̃damꝰa
pͥncipio ip̃ius que suo temꝑe cucurreit̃ ⁊ ad sanita¬
tem qͣntum ip̃is datumerat. ⁊ ꝑ ip̃a dand̾ erat resti¬
tuendam ualuerunt. Et ista sacram̃ta suo tempore

Expanded text:
mpus institutionis sacramentorum ab eo incoepisse creditur, quo primus parens merito inobedientiae a gaudiis paradisi expulsus, in hujus vitae mortalis exsilium cum tota posteritate usque in finem primae corruptioni obnoxius tenetur. Ex quo enim homo a statu primae incorruptionis lapsus in corpore per mortalitatem et in anima per iniquitatem aegrotare coepit; continuo Deus reparando in sacramentis suis medicinam praeparavit. Quae quidem prout ratio postulabat et causa diversis temporibus et locis ad curationem illius exhibuit; alia ante legem, alim, sciat quia quandiu morbus est, tempus medicinae est. Praesens igitur vita a principio saeculi usque in finem per mortalitatem decurrens, tempus est morbi, et tempus remedii. In ipsa et propter ipsam instituta sunt sacramenta; et quaedam a principio ipsius, quae suo tempore cucurrerunt et ad sanitatem quantum ipsis datum erat, et per ipsa dandum erat restituendum valuerunt. Et ista sacramenta suo tempore
Abbreviated transcription (Latin):
homĩes scuipte legis. hoĩes gr̃e. hoĩes nͣlis legis
dici possunt. qui sola nͣli lege rõne tutam suam
mines scripte legis. hii qui ext̾iorib p̃ceptisad:
bñ tuuendum informant᷑. Hoses gr̃e sunt hii qui
ꝑ aspiratõem sp̃c sc̃i asfflati ⁊ illuminantꝰ ud uo¬
num qd̾ faciendũ est agnoscant. ⁊ infłamant᷑ it
diliganti ⁊ corroborant᷑ ut ꝑficiant. ⁊ ut id ma¬
testus ⁊ detectus. ⁊ in ꝑsecutõnẽ ppłi dei uenturi¬

Expanded text:
homines scriptae legis, homines gratiae. Homines naturalis legis dici possunt qui sola naturali ratione vitam suam mines scriptae legis sunt ii qui exterioribus praeceptis ad bene vivendum informantur. Homines gratiae sunt ii qui per inspirationem Spiritus sancti afflati et illuminantur ut bonum quod faciendum est agnoscant, et inflammantur ut diligunt, et corroborantur ut perficiant. Et ut idem matectus et delectus. Et in pe
Abbreviated transcription (Latin):
b̾atorem elig̾et expectat euis sue electionis uotum
in ꝑceptõne sacram̃toꝵ euis approbare debnisset.
ꝓpͥosuit ⁊ dẏabolus sacram̃ta sua: quib suos sibi
alligaret. quatinus ab sllis qui eius imꝑiũ detiac¬
tubant. qͣnͣto eos manifestiꝰ disc̾neret: tanto secͣiuꝰ
possid̾e̾t. Cepit gͦ genus humanũ mox in ꝑtes ꝯtͣ¬
rias diuidi. aliis dyaboli saciam̃ta suscipientib.

Expanded text:
ejusdem suae electionis votum in perceptione sacramentorum ejus approbare debuisset: « Proposuit et diabolus sacramenta sua quibus suos sibi alligaret, quatenus ab illis qui ejus imperium detrectabant quanto eos manifestius discerneret tanto securius detineret. Coepit ergo genus humanum mox in partes contrarias dividi aliis diaboli sacramenta s
Abbreviated transcription (Latin):
uiste dãpnant᷑ ꝑ gr̃am dei uste saluari potuisiẽt.
si deus uoluiss. Et rursum qui ꝑ gr̃am dei iuste
saluant᷑. scd̾ m̃ita sua iuste dãpnari potuissent.
iustum fuit. ut etiam si ałr uoliuss inustũ nõ
fuisset. quia potestas est in uolũtate eius qua fñ
iñuisticia face̾ illi lic quodc̃q uolu̾it. Quod¬

Expanded text:
t si Deus voluisset. Et rursum qui per gratiam Dei juste salvantur, secundum merito sua juste damnari potuissent  utrumque justum fuit, ut etiam si aliter voluisset injustum non fuisset, quia potestas est in voluntate ejus, quia sine injustitia facere illi licet quodcunque voluerit.
Abbreviated transcription (Latin):
est iustus qui facit. quia facit. ⁊ iusticia qua facit.
⁊ est iustus qui accipit iusticia quam accipit. ñ tñ
quia accipit. quia sñ iusticia sua ꝑ solam gr̃am iu¬
sticiam accipit.
sticiam accipit. De iusticia patiente ⁊ cogente.
t est sciendũ quia iusticia
alia patiens est. alia cogens. Iusticia paciens ẽ.
quã si fiat aliqͥ: iustum est. Siñ fiat: lustũ ñ ẽ Iu¬
scicia cogens est. qua sic aliꝙͥ iuste sit: ut si ñ fier iñ¬
iustum ẽet. ꝓpt̃ qd̾ iusticia patiens dispensatõem ħt.
Iusticia cogens: nc̃citatem. Sic gͥ deus de massa gn̾is
humani. quosdam ad saluatõem sumens iusticia u¬
tit᷑ debite potestatis. quosdam ad ꝑlit̃oem deserẽs.
iusticia utit᷑ licite eqͥtatis. Illic de debito suo. ħ est de
m̾to nr̃o. Si uͦ eos quos nunc ad saluatõem assum̾
rẽt iusticiam eqͥtatis. Si aũt eos quos nunc deserit
assum̾et. siłr iñiusticia ñ ẽẽt. quia in eoꝵ saluati¬

Expanded text:
est justus qui facit, et justitia quae facit; et est justus qui accipit, justitia quam accipit, non tamen quia accipit, quia sine justitia sua per solam gratiam justitiam accipit. CAP. IX. De justitia patiente et cogente. Item sciendum est quod justitia alia patiens, alia cogens. Justitia patiens est qua si fiat aliquid justum est; si non fiat, injustum non est. Justitia cogens est qua sic aliquid juste fit, ut si non fieret injustum esset. Propter quod justitia patiens dispensationem habet, justitia cogens necessitatem. Sic igitur Deus de massa generis humani quosdam ad salvationem assumens justitia utitur debitae potestatis, quosdam vero ad perditionem deserens, justitia utitur licitae aequitatis. Illic de debito suo, hic de merito nostro. Si vero eos quos nunc ad salvationem assumirent justitiam aequitatis. Si autem eos quos nunc deserit assumeret, similiter injustitia non esset; quia in eorum salvati
Abbreviated transcription (Latin):
dyabolum in passione xp̃i. Iudiciũ hõis adu̾sus dͣm
diffr̾ usq ĩ cõsũmatõem seculi. ⁊ id̾o homo si prius
ꝑ xp̃m deo reconsiliari uolu̾it. post iuidiciũ siĩ sine
timore dãpnatõnis expectabit. Le discretione indi

Expanded text:
diabolum, in passione Christi. Judicium hominis adversus Deum diabolum, in passione Christi. Judicium hominis adversus Deum differtur usque in consummationem saeculi. Et ideo homo si prius per Christum Deo conciliari voluerit, post judicium sui sine timore damnationis exspectabit. CAP. V. De discretione judi
Abbreviated transcription (Latin):
sustiu̾et. Ut gͦ hõ iuste debitam penam euadet: uoc̃e
fuit ut talis homo ꝓ hoĩe penam susciꝑet qui nicha¬
reset pene debinssꝰ. s talis nullus inueniri poterat.
solum ⁊ moriendo reatum hominis expiauit. ut cuĩ
ip̃e mortem ꝓ homĩe quã ñ debebat sustiu̾et. iuste
hõ pp̃ ip̃m mortem quam ñ debebat euad̾et. ⁊ iam lo¬
cum calũpniandi dẏabolus ñ inueniret. Quia ⁊ ip̃e
homini donari ñ debuit. ⁊ hõ libari dignus fuit. Idẽ
itaq ⁊ iudiciũ nr̃m. ⁊ cãm nr̃am fecit sicut scriptũ
est. Qm̃ fecisti iudiciũ meum ⁊ cãm meã. Causã uo¬
stiam fecit. quia debitũ pat̾ ꝓ nobis soluit. ⁊ mori¬
endo reatum expiauit. Iudiciũ uͦ q descendens ad ĩfe¬
ros ⁊ portas mortis frangens: captiuitatẽ qua ibidẽ
tenebat᷑ lib̾auit. Iudiciũ gͦ dẏaboli adu̾sus deũ fe¬
fc̃m est statim ab inicio mundi. Iudiciũ hõis adu̾sus

Expanded text:
sustineret. Ut ergo homo juste debitam poenam evaderet, necesse sustineret. Ut ergo homo juste debitam poenam evaderet, necesse fuit ut talis homo pro homine poenam susciperet qui nihil poenae debuisset. Sed talis nullus inveniri poterat nsolvit, et moriendo reatum hominis expiavit, ut cum ipse pro homine mortem quam non debebat sustineret, juste homo propter ipsum mortem quam debebat evaderet, et jam locum calumniandi diabolus non inveniret; quia et ipse homini dominari non debuit, et homo liberari dignus fuit. Idem itaque et judicium nostrum et causam fecit, sicut scriptum est: Quoniam fecisti judicium meum et causam meam . Causam nostram fecit, quia debitum Patri pro nobis solvit, et moriendo reatum expiavit. Judicium vero quia descendens ad inferos et portas mortis frangens captivitatem quae ibidem tenebatur liberavit. Judicium ergo diaboli adversus Deum factum est statim ab initio saeculi. Judicium hominis adversus
Abbreviated transcription (Latin):
cia est potestatis qua sñ inuisticia lic facienti si ue¬
lit qd eius potestati debet᷑ Iusticia equitatis est.
que retribuit᷑ pacienti etiam si nolit: qd̾ euis m̾itode¬
bet᷑. Cum gͦ deus punit peccorem iuste facit. quia eius
potestati debet᷑. ut ħ possit si uelit ⁊ iuste punit᷑ qui
patit᷑. qm̃ scd̾m m̾itum suum ei retribuit᷑. quia eius
mito debet᷑. ⁊ est illi potestas iusta. qua deus iuste fac̃.
⁊ ip̃e uistus est. ħ retributõ equa qͣ pec̾cor iuste patͣr.

Expanded text:
stitia licet facienti si velit quod ejus potestati debetur. Justitia aequitatis est qua retribuitur patienti etiam si nolit quod ejus merito debetur. Cum ergo Deus punit peccatorem, juste facit; quia ejus potestati debetur ut hoc possit si velit, et juste punitur qui patitur; quia secundum meritum suum ei retribuitur quod ejus merito debetur, et est illic potestas justa qua Deus juste facit et ipse justus est. Et
Abbreviated transcription (Latin):
gñis humani p̃p iobedientie culpam a pa¬
radyso exulans in hunc mundum uenit dyaboluᷤ
tiis tyrannncum in illo ex̾cens sicut eum pꝰ frand¬
ulent᷑ seduxerat: ita post mod̃ uiolent̃ posudebat.
S dei ꝓuidentia que hunc ad salutem disponẽbat.
p̃meret᷑: ex ip̃a enĩ pena remedium p̃pararet. Itaq
iam tunc ab ip̃o mundi exordio sacram̃ta sałutis
sue homini ꝓposuit. quib eum sub expectatione
future scĩficatõnis consignaret. quatiñ ea quisq
fide recta. ⁊ spe firma. s̾p obedĩam institutionis

Expanded text:
generis humani propter inobedientiae culpam a paradiso exsulans in hunc mundum venit, diabolus jus tyrannicum in illo exercens, sicut prius fraudulenter seduxerat, ita postmodum violenter possidebat. Sed Dei providentia quae hunc ad salutem disponebat, spremeretur, ex ipsa ei poena remedium praepararet. Itaque jam tunc ex ipso mundi exordio sacramenta salutis suae homini proposuit quibus eum sub exspectatione futurae sanctificationis consignaret: quatenus ea quisquis fide recta et spe firma propter obedientiam institutionis
Abbreviated transcription (Latin):
alio etiam deus mͦ ꝑ ficere potuisset si uo si uellet¬
lusset. s qr iste nr̃e infirmitati conuenientior fu¬
it ut deus fieret homo. ⁊ ꝓ hoĩe mortalitatẽ hõis
assumens ad spẽ sue ĩmort᷑alitatis hoĩem reꝑaret.
ut ñ diffidat iam homo se ad bona illius posse as¬
cend̾e quem ad sua mala tołanda uidet descendiᷤ¬
se. ⁊ ut in dõ humanitas głificata exemplũ eẽt
głificatõnis hominidꝰ. ut in eo qd̃ passus est uide¬

Expanded text:
alio modo Deus perficere potuisset si voluisset. Sed quod iste nostrae infirmitati convenientior fuit ut Deus homo fieret, et pro homine mortalitatem hominis assumens ad spem suae immortalitatis hominem reformaret. Ut non diffidat jam homo se ad bona illius posse ascendere, quem ad sua mala toleranda videt descendisse; et ut in Deo humanitas glorificata exemplum esset glorificationis hominibus. Ut in eo quod passus est vide
Abbreviated transcription (Latin):
lum bonũ ẽẽ debuit. Quia c̾atura a malo incciãda
ñ fuit. ñ tñ solumbonũ ẽẽ debuit qr si sũmũ ibi eẽt
bonũ: illic positis ꝓfectus ñ eg. Celum locꝰ est ⁊ firma¬
coꝵ bonoꝵ. ⁊ ꝑ disciplinã adoss̃mũ ꝓfc̃m ꝑtingentiũ.
Uñ solum sũmũq bonũ in eo collocatũ est. Infernus ẽ
locus confirmatoꝵ maloꝵ. ⁊ disciplinã irrecuꝑabłr de¬
serentiũ. ⁊ idõ ibi solum. ⁊ sũmũ malum positum est.i
ẽẽt. ubi ⁊̃ bonũ ⁊ malum sit consistit. Mundꝰ est locus
dinatum est. Ut ꝑ bonũ quid̃ consosoem accipiant ꝑ
malum uͦ correctõem: ñ tñ sũmũ bonũ. aut sũmũ ma¬

Expanded text:
lum esse bonum debuit, quia creatura a malo initianda lum esse bonum debuit, quia creatura a malo initianda non fuit. Non tamen summum esse debuit, quia si summum ibi esset bonum illic positis profectus non esset. Coelum locus est confirmatorum bonorum et per disciplinam ad summum profectum pertingentium. Unum solum summumque bonum in eo collocatum est. Infernus est locus confirmatorum malorum et disciplinam irrecuperabiliter deserentium; et ideo ibi solum et summum malum positum est. Pesset ubi et malum simul et bonum consistit. Mundus est locus dinatum est, ut per bonum quidem consolationem accipiant; per malum vero correctionem. Non
Abbreviated transcription (Latin):
lem effic̾et. quẽ tandem ñ solum miscd̾it̾ s etiam uisde ad
salutẽ uidicaret ualeret. Etia gͦ ħ in reꝑatõne hominis
.iͦ. loco consid̾anda occurr̃t. Lempꝰ. locus. remediũ. Tempꝰ
est p̃sens uita ab inicio mundi usq ad finem scłi. Locꝰ
est mundꝰ iste. Remediũ in trib constat. In fide. In sacͣ¬
mentis. In oꝑib bonis. Tempꝰ longum ne imꝑat᷑ foccu¬
paret᷑. locus asꝑ ut p̃uaricatior castiget᷑. Remedium
ħ alia duo. alt̃ sub sũmo in quo est solum bonũ. s ñ
sũmum. alt̾ supͣunũ in quo est sũmũ solũ malum
s ñ sũmum. In medio unꝰ in quo est ⁊ bonũ ⁊ malũ.
nentrũ sũmum. In celo est solum bonum. ⁊ sũmũ boñ
In infn̾o est solum malũ. ⁊ sũmũ In ꝑadyso est solum
bonũ ñ sũmũ. In igne purgatoro solũ malsi ñ sũmũ.
In mundo est bonũ. ⁊ malum. neutrũ sũmũ. Padysus
est locus inchoantiũ. ⁊ ĩ meliuis ꝓficientiũ. ⁊ id̾o ibi so¬

Expanded text:
ad salutem judicare valeret. Tria ergo hic in reparatione hominis primo loco consideranda occurrunt: tempus, locus, remedium. Tempus est praesens vita ab initio mundi usque ad finem saeculi. Locus est mundus iste. Remedium in tribus constat: in fide, in sacramentis, in operibus bonis. Tempus longum, ne imparatus praeoccupetur. Locus asper, ut praevaricator castigetur. Remedium ub summo in quo est solum bonum, sed non summum. Alter supra imum in quo est solum malum, sed non summum, in medio unus, in quo est et bonum et malum, neutrum summum. In coelo est solum bonum et summum; in inferno est solum malum et summum; in paradiso est solum bonum sed non summum; in igne purgatorio solum malum, sed non summum; in mundo est bonum et malum, neutrum summum. Paradisus est locus inchoantium et in melius proficientium; et ideo ibi so
Abbreviated transcription (Latin):
natõni debita erat. ⁊ idcuco si tota dãpnata fuiiss in¬
iusticia ñ fuiss. Uenĩt aũ gr̃a. ⁊ elegit qͦsdam de mas
iuste facere posset. quos tñ si ñ saluass iuste feciss
quia in eoꝵ m̾ito erat ut si hoc faceret: inuistũ ñ eẽt.

Expanded text:
nationi debita erat; et idcirco si tota damnata fuisset, innationi debita erat; et idcirco si tota damnata fuisset, injustitia non fuisset. Venit autem gratia et elegit quosdam de massjuste facere posset, quos tamen si non salvasset juste fecisset; quia in eorum merito erat ut si hoc faceret injustum non esset.
Abbreviated transcription (Latin):
tabile. Indiciũ scd̾m cãm occultum ⁊ mutabile. Iudiciũ
scd̾m oꝑatõem: manifestum ⁊ mutabile. Indiciũ scd̾ re
quodam mͦ esti ⁊ sacͣmentũ iudicii scd̾m retributõem. Qa
buit in humanitate sua omnis uidicii sententia ꝓfre
solus accepit. ꝓpt̾ea humnanitas que sententiã dictare
ũ ħt qmͣtum ad dictandam sententiam dixit. Ego ñ
nr̃e seriem reuertamur. Cur deus homo. auoco¬
¶ Actus est itaq deus homo. ut hoĩem quẽ fec̾at
lib̾aret. ut idem ẽẽt creator hominis. ⁊ redemptor.
missus est filius. ut in adopt̃one pat̃na ascñsũ suum
demonstraret. Uenit sapĩa ut uinc̾et maliciam uͭ ho¬
stis qui astutia uicerat. prudentia uinceret᷑. Quis
demptõ. quia de nr̃o sũpta erat ĩmolatio Cuiꝰ quidẽ
redemptõnis ꝑticipes efficim᷑. si ip̃i redemptori ꝑ car¬
nem nobis sociato ꝑ fidem unim. Natura quid̾e hu̾a¬
na tota ꝑ pc̃cm corrupta fu̾at. ⁊ tota p̃p pec̾cm damp¬

Expanded text:
tabile; judicium secundum causam occultum est et mutabile; judicium secundum operationem manifestum quodammodo est, et sacramentum judicii secundum retributionem. Quia buit; in humanitate sua omnis judicii sententiam proferre solus accepit. Propterea humanitas quae sententiam dictare non habet quantum ad dictandam sententiam dixit: Ego nonnostrae seriem revertamur. CAP. VI. Cur Deus homo. Factus est itaque Deus homo ut hominem quem fecerat liberaret, ut idem esset creator hominis et redemptor. Missus itaque Filius, ut in adoptione paterna assensum suum demonstraret. Venit sapientia ut vinceret malitiam, ut hostis qui astutia vicerat, prudentia vinceretur. CAP.demptio; quia de nostro sumpta erat immolatio. Cujus quidem redemptionis participes efficimur, si ipsi redemptori per carnem nobis sociato per fidem unimur. Natura quidem humana tota per peccatum corrupta fuerat, et tota propter peccatum dam
Abbreviated transcription (Latin):
ñ hoc ex deo ẽẽ qui sñ corruptõne illas fecit. s ex homse
qui corꝑum nͣm corrupit. Qui gͦ hoc dñt. ratõem d̾ine
uisticie ñ exponunt. qr sicut ad diuinam bonitatẽ nõ
ꝑtinuit. ut illas malas faceret. sic nec conuenire uidelat᷑.
ut ꝓponeret illic collocare uͥ malas fieri nc̃ce ẽet. Nongͥ
magno oꝑe insistendũ est. ut ratõne inuestiget᷑. qd̾ fice
magis qͣm rõne scrutari oportet. Quomͦ a patrib ustis
contrahunt qui gu̾ant᷑ ab hiis qui tu¬
orĩginalis põci. siue ꝑ sacram̃ta fidei. siue sola fide remissi¬
onem acceperunt. Quom enĩ a pr̃ib in filios tnͣsire pocest
qd̃ in ip̃is patrib nõ est. Sciend̾ est qd̾ originale pec̃mq

Expanded text:
rruptione illas facit; sed ex homine qui corporum naturam corrupit. Qui ergo hoc dicunt rationem divinae justitiae non exponunt; quia, sicut ad divinam bonitatem non pertinuit ut eas malas faceret, sic nec convenire videbatur ut proponeret illic collocare ubi malas fieri necesse esset. Non igitur magnopere insistendum est ut ratione investigetur, quod fide magis quam ratione scrutcontrahunt, qui generantur ab iis qui originalis peccati, sive per sacramenta fidei, sive sola fide remissionem acceperunt. Quomodo enim a patribus in filios transire potest, quod in ipsis patribus non est? Sed
Abbreviated transcription (Latin):
tiuet ad dyaboli fraudulentiã. Si gͦ homo tasẽ pat¬
num hr̃et crũ potentia oyalolus in causam adduci
potiuisset: iuste dĩuo eins homo contͣdic̃et. Quia dẏa
bolus nullam iustam cãm hũit. qr s us in homĩem
uendicare debuit. Patronus aũt nullus talis ĩueni¬
ui pot̾at nisi deus. S deus cãm hominis susciꝑe nolu¬
it. quia homini adhuc ꝓ culpa sua iratus fuit. Opor¬
tuit gͦ ut pͥus homo deum placaret. ⁊ sic deinde deo
patͦcinante cum dẏabolo cãm intraret. S dm rõabi¬
lit̾ placare nõ pot̾at: nisi ⁊ dampnũ qd̾ intulit re¬
stauraret. ⁊ de contemptu satisfac̾et. ħo uͦ nichi

Expanded text:
ertinet ad diaboli fraudulentiam. Si igitur homo talem patronum haberet cujus potentia diabolus in causam adduci posset, juste dominio ejus homo contradiceret; quia nullam diabolus justam causam habuit quare sibi jus in homine vindicare debuerit. Patronus autem nullus talis inveniri poterat nisi solus Deus, sed Deus causam hominis suscipere noluit, quia homini adhuc pro culpa sua iratus fuit. Oportuit ergo ut prius homo Deum placaret, et sic deinde Deo patrocinante cum diabolo causam iniret. Sed Deum rationabiliter placare non poterat, nisi et damnum quod intulerat restaura
Abbreviated transcription (Latin):
te iudicium importabile fieret. si cuncta p̃cedentiũ pc̃ca
in subseq̃ntib ultio diuina puniret. Quod aũt in
alio loco d̾r. Eiluis ñ portabit iniqͥtatem patris .n .p .i.
tialit̾ ab iñuicem diuisi p̃r ⁊ filius oꝑant᷑ Ex quo
enim filius a pr̃e. ⁊ pat̃ a filio alius in ꝑsona effectꝰ¬
est sicut ut̾q ꝓprio arbitrio oꝑari ħt sic qd̾ alt̃ facit
deinceps alt̾i imputari ñ debet. Quod gͦ dc̃m est. Red¬
dam pcc̃a patrum in filios. de illis pc̃cis intelligi oꝑt
que patres cõmiserunt. pͥusqmͣ de ip̃is nasc̾ent᷑. hii
ad quod pcc̃a eorum redũdare debuerunt. Quare gͥ¬

Expanded text:
te judicium importabile fieret, si cuncta praecedentium peccata in subsequentibus ultio divina puniret. Quod autem in alio loco dicitur: Filius non portabit iniquitatem patris et pater tialiter et ab invicem divisi pater et filius operantur. Ex quo enim filius a patre et pater a filio est alius in persona effectus, sicut uterque proprio arbitrio operari habet, sic quod alter facit deinceps alteri imputari non debet. Quod autem dictum est: Reddam peccata patrum in filios, de illis peccatis intelligi oportet quae patres commiserunt priusquam de ipsis nascerentur ii ad quos peccata eorum redundare debuerunt. Quare
Abbreviated transcription (Latin):
frui debu̾at ñ displiceret. In eo gͥ qd̾ bona sua ama¬
uit: consid̾amꝰ appetitũ cõmodi. In eo aũt qd̾ men
Si gͦ mensurã homo semꝑ dilexisset: appetitũ iusti¬
ñ amisisset. Mensurã aũt semꝑ dilexisset. si extra
m̃suram nichil uoluisset. Ex aũt excra m̃suram
aliqd̃ uelle cepit: m̃suram uelle cessauit. Posteͣꝵ
aũt uelle cessauit mensurã: destitit amare iustici¬
am. ⁊ in ip̃o iusticiam ꝑdidit: quo ip̃m iusticie amo¬
rem amisit. Sicut enim iusticia amatori suo ñ deẽe
potest. Ita illi a quo ñ amat᷑ uullatenꝰ adeẽ potest.
In hoo gͦ iniusticia hominis fint qd̾ appetitũ suũ exͣ
m̃suram extendit. ⁊ scd̾m qͣlitatẽ creatori suo pari

Expanded text:
frui debuerat non displiceret. In eo igitur quod bona sua amafrui debuerat non displiceret. In eo igitur quod bona sua amavit; consideramus appetitum commodi. In eo autem quod meSi ergo mensuram semper homo dilexisset, justi appetitum non amisisset. Mensuram autem semper dilexisset, si extra mensuram nihil voluisset. Ex quo autem extra mensuram aliquid velle coepit, mensuram velle cessavit. Postquam autem cessavit velle mensuram, destitit amare justitiam. Et in ipso justitiam perdidit, quo ipsum justitiae amorem amisit. Sicut enim justitia amatori suo non deesse potest, ita illi a quo non amatur nullatenus adesse potest. In hoc igitur injustitia hominis fuit, quod appetitum suum extra mensuram
Abbreviated transcription (Latin):
tis q̃renda est. nisi parum. aut nimiũ eẽ potest. Fruatꝰ
aũt huiꝰ boni ita se ħt. ut in eo qui iunꝰ possidet ple¬
num sit. ⁊ qui ampluuis: ñ sit suꝑfluũ. In hoc gͥ solo
mensura constabat ut agnosc̾etur qͣłi̾ ulo bono stui
deberet. ne inordinate illud ñ quidẽ ad imitationẽ
sicut creature conuenit. s ad eqͣlitatem q̃ c̾ature pꝰ¬
sibłitatẽ tͣnscendit possid̾e concupisc̾et. Suilit̾
uit ad tñd̾et ne illud añ cempꝰ p̃riꝑe festinaret. cũ
illud pͥusqmͣ obedientiã consũmasset acciꝑe ñ debe¬
ret. Sicut gͥ in hiis bonis ⁊ modũ hõis estitutũ e¬
rat. sic in m̃sura utendi. uł fruendi bonis hiis iusti¬
cia euis eẽ debuerat. Et qm̃ad̾m ei uoluntas data
fu̾at. qua bona sua ⁊ in bonis suis ⁊ modũ suum
appeteret ita etiam uoluntati eius insitũ fuerat.
ut ip̃a ei m̃sura scdm̃ quã eiꝰdem bonis sius uti ł

Expanded text:
tis quaerenda est; ubi parum aut nimium esse potest. Fructus tis quaerenda est; ubi parum aut nimium esse potest. Fructus autem hujus boni ita se habet ut in eo qui minus possidet plenum sit; et qui amplius, non sit superfluum. In hoc ergo solo mensura constabat ut agnosceretur qualiter illo bono frui deberet, ne inordinate illud non quidem ad imitationem sicut creaturae convenit; sed ad aequalitatem quod creaturae possibilitatem transcendit possidere concupisceret. Similiter ut attenderet ne illud ante tempus praecipere festinaret; cum illud priusquam obedientiam consummasset accipere non deberet. Sicut igitur in his bonis commodum hominis constitutum erat, sic in mensura utendi vel fruendi bonis his justitia ejus esse debuerat. Et quemadmodum voluntas ei data fuerat, qua bona sua et in bonis suis commodum suum appeteret; ita et voluntati ejus insitum fuerat ut ipsa ei mensura secundum quam eisdem bonis suis uti vel
Abbreviated transcription (Latin):
uoliutas hominis ẽẽ debu̾at ut bona ẽet. ⁊ malũ
inea ñ ẽẽt. hoc diligent̃ consid̾are oportet. Q uod
ut̾et᷑. et̾no frueret᷑. S quia bonis uti. aut frui. lau¬
dabile ñ est. nisi bñ utaris ⁊ fruaris diffinita est
tus constabat. Primo ut ut̾et᷑ hiis cm̃ quib uti dełet.
Scdo ut qualit̾ deberet. Tercio ut qͣutum. QLͣto:
ut quando. Hoꝵ qd̾cunq homo pret̾iret. m̃suram
Odus aũt m̃sure in fructu suꝑioris boni: bi¬
ꝑtitꝰ tm̃ inueniebat᷑. Primo ut sciret homo
qualit̃ illo bono frui deberet. Scdo ut etiam qñ eũ
illo bono frui conueniret agnosd̾et. Nam quo bono
tbi fruendũ ẽet. idcuto q̃r ñdũ non erat. qm̃ ñ uisi u¬
num solum bonum ibi erat. Simłr ⁊ qͣntũ illo bo¬
no fruendũ eẽt omĩo q̃rendũ ñ erat cum sñ dubitati¬
one constaret. quia qnͣto magis illo frueret᷑ quis: tan¬
to utiq felicior ẽẽt. Illic aũt solum m̃suram qͣntita¬

Expanded text:
bona esset et malum in ea non esset, hoc diligenter considerare oportet. CAP. uteretur et aeterno frueretur. Sed quia bonis uti vel frui laudabile non est, nisi bene utaris et fruaris: definita est tus constabat. Primo, ut uteretur his tantum quibus uti deberet; secundo, ut qualiter deberet; tertio, ut quantum; quarto ut quando, horum quodcunque homo praeteriret, mensuram odus autem mensurae in fructu superioris boni bipertitus tantum inveniebatur. Primo, ut sciret homo qualiter illo bono frui deberet. Secundo, ut etiam quando eum illo bono frui conveniret agnosceret. Nam quo bono ibi fruendum esset idcirco quaerendum non erat; quoniam non nisi bonum unum solum ibi erat. Similiter et quantum illo bono fruendum esset omnino quaerendum non erat: cum sine dubitatione constaret, quia quanto magis illo frueretur quis tanto utique felicior esset. Illic autem solum mensura quantita
Abbreviated transcription (Latin):
nitoem. fide a nobis credendũ est. ñ ciositate inqͥ¬
rendũ. Nã si ħ dix̾imꝰ aĩam qñ corꝑi ĩmiscet᷑ uo¬
luntate qͣdam ad delectat̃oem culpe incliuari. iam
ñ originali tm̃. s acduali qͦ pc̃co obnoxiam eẽ demõ¬
stramus. Si uͦ nccitate aliqͣ ad consortium corꝑis.
⁊ ad contagiũ uicii corꝑalis deciusam consitemur.
ex ip̃a nc̃citate a reatu absolutam eẽ ostendimus.
Qd̾ enĩ omĩo ncc̃itas est: ĩputabłe̾ ñ est. Qd̾ aũt
aut mala uoluntas. quia necdũ uelle accepit᷑. aut
opus malum. qi ñdum adhuc bñ. uł male agere:
potuit. s malum illi est ꝙ talis est. qui nisiꝑ gͣm¬

Expanded text:
is credendum est, non curiositate inquirendum. Nam si dicimus animam quando corpori commiscetur voluntate quadam ad delectationem culpae inclinari; jam non originali tantum sed actuali quoque peccato obnoxiam esse demonstramus. Si vero necessitate aliqua ad consortium corporis et ad contagium vitii corporalis detrusam confitemur, ex ipsa necessitate a reatu absolutam esse ostendimus. Quod enim omnino necessitatis est, imputabile non est; quod autem aut mala voluntas quia nondum velle accepit, aut opus malum quia nondum adhuc bene vel male agere potuit; sed malum illi est quia talis est quae nisi
Abbreviated transcription (Latin):
qd̾ cet̾is om̃ib tanto manis fuit qͣnͣto pre cet̾is oib
naturam ip̃am mutare potuit. Qnod quid̾ in eadẽ
corruptõne seminatũ ad possitatem ꝑtͣnsit. qͣ in .iͣ. radi¬
ce sua naturã hũanam corruptam infecit. De eo qd̃¬
Rima culpa hominis fuit suꝑbia. quam tri¬
plex fena sub secuta est. una q̃ est pena tantĩ.
r mortalitas carnis. uł corporis. Due relique. ⁊ pene sũt
⁊ cuipe. Quarũ una est ⁊cupiscentia carnis alta est:

Expanded text:
quod caeteris omnibus tanto majus fuit quanto magis prae caeteris omnibus quod caeteris omnibus tanto majus fuit quanto magis prae caeteris omnibus naturam ipsam mutare potuit. Quod quidem in eadem corruptione seminatur ad posteritatem pertransit, qua in prima radice sua naturam humanam corruptam infecit. PARS rima culpa hominis fuit superbia, quam triplex poena subsecuta est. Una quae poena est tantum, id est mortalitas corporis. Duae reliquae et poenae sunt et culpae, quarum un
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑat᷑ ꝙ ꝑ .iii. ⁊ .iiii. gn̾etoem omnis gn̾atio intellig̾r.
uł qd magis ꝓbabue uidet᷑. eo usq pcc̃a patrum infi¬
lios puniri dñr: quo ip̃i filii eoꝵdem patrum peccata
imitatores. ut suo quisq pc̃co ñ alieno dampnet᷑ dũ
alienum suũ facit qd̾ amando ex seq̃ndo imitat᷑. Sic
enim gn̾alit̾ dc̃m conuenientius intłłr. filuis ñ porta
aliena noceant. nisi hiis qui ea pc̃cando imitant᷑. Cum
enĩ contͣ id qd̾ dc̃m fu̾at. Patres comeder̃t uuam acer¬
bam. ⁊ dentes filioꝵ obsfupescunt. oppositũ sit̃. filius ñ¬
et᷑ n cc̃e est ut si in pͥori sententia. p̃cedentiũ patrũ pec¬
cata ad sub seq̃ntes filios tͣnsire significatũ accipimꝰ.
in subseq̃nti assertione suo quẽq pc̃cori teneri. n p̃ce¬
dentia põca patrum ad subseq̃ntes filios redundare ĩ¬
telligamꝰ. Quod siu̾m est: constat quia peccata patr̃
actualia ad filios ñ tͣnseunt. s originale pcc̃m solũ.

Expanded text:
ntelligitur, vel quod magis probabile videtur cousque peccata patrum in filiis puniri dicuntur, quo ipsi filii eorumdem patrum peccata imitatores, ut suo quisque peccato non alieno damnetur, dum alienum suum facit quod amando et sequendo imitatur. Sic enim generaliter dictum convenientius intelligitur. Filius non portaaliena noceant nisi iis qui ea peccando imitantur. Cum enim contra id quod dictum fuerat: Patres comederunt uvam acerbam et dentes filiorum obstupescunt , oppositum sit: Filius netur . Necesse est ut si in priori sententia praecedentium patrum peccata ad subsequentes filios transire significatum accipimus, in subsequenti assertione suo quemque peccato teneri, neque praecedentia peccata patrum ad subsequentes filios redundare intelligamus. Quod si verum est, constat quod peccata patrum actualia ad filios non transeunt, sed originale solum,
Abbreviated transcription (Latin):
qd̃ aliquo mͦ cõmodũ est. ⁊ qd̾ ordinatũ non est si
appetitꝰ est ad cõmod̾ in affcu. qi ħ nature est insitum:
⁊ dignitas r̃onis. ꝙͣ effcm̃ siuiũ ab mordinatis cohi¬
bet qm̃ ideuro plura cõmoda eẽ debuert̃. a quib dũ
ratio p̃sidens affcm̃ qͣntũ in seerat effluentẽ rest̾ͥn¬
geret: qͣnͣta foret dignitas ⁊ excellentia sllsꝰ appar̾et.¬

Expanded text:
quod aliquomodo commodum est et quod ordinatum non est, si appetitus est ad commodum in affectu quia hoc naturae est insitum et dignitas rationis quod affectum suum ab inordinatis cohibet. Quoniam idcirco plura commoda esse debuerunt, a quibus dum ratio praesidens affectum quantum in se erat effluentem restringeret, quanta foret dignitas et excellentia illius appareret.