comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
misse in cõmemorat̾one passionis xp̃i agit᷑
sicut ip̃e p̃cepit Apłis tradenis eis corpus ⁊ sangui̾em
suum dicens. Hoc facite in meam ⁊ memorationem
Hanc missam beatus petrus apłs pͥmus oĩum antiom
bant᷑ incipientes ab eo loco ubi d̾r. Hanc gͥ obłonem
iecta sunt. Missa aũt dicta est quasi tͣnsmissa. uł qͣsi tras¬
missio eo qd̾ ppłs fidelis ꝑ mynistium sac̾dotis qui meos¬
atoris uice fungit᷑ uit̃ deum ⁊ hoĩes. p̃ces ⁊ uota ⁊ obsa¬
tiones deo tͣnsmittat. Ip̃a etiam hostia sacra: missa uocati
potest. quia tͣnsmissa est pͥmũ scił a pr̃e nob̾ ut nobiscũ
ẽet. Postea a nobis pr̃i ut apud pr̃em ꝓ nobis int̾e¬
deret. Primũ a patre ꝑ incarnatõem. postea pr̃i a nob̾
ꝑ passionem. Modo in sacram̃to pͥmum a pr̃e nob̾ per
scĩficatõem qua nob̾cum ẽẽ incipit: postea pr̃i a nob̾
ꝑ obłonem qua ꝓ nob̾ int̃cedit uł musa dicta est si¬
cut quidam putant ab emittendo. quia tempore quo

Expanded text:
sae in commemorationem passionis Christi sicut ipse praecepit apostolis tradens eis corpus et sanguinem suum, dicens: Hoc facite in meam commemorationem . Hanc missam beatus Petrus apostolus primus omnium bantur, incipientes ab eo loco ubi dicitur: Hanc igitur emporibus, diversa adjecta sunt. Missa autem dicta est quasi transmissa, vel quasi transmissio, eo quod populus fidelis per ministerium sacerdotis, qui mediatoris vice fungitur inter Deum et homines, preces et vota et oblationes Deo transmittat. Ipsa etiam hostia sacra, missa vocari potest, quia transmissa est primum scilicet a Patre nobis ut nobiscum esset; postea a nobis Patri, ut apud Patrem pro nobis intercederet. Primum a Patre nobis per incarnationem, postea Patri a nobis per passionem. Modo in sacramento. Primum a Patre nobis per sanctificationem, qua nobiscum esse incipit, postea Patri a nobis per oblationem, qua pro nobis intercedit. Vel missa dicta est sicut quidam putant ab emittendo; quia tempore quo
Abbreviated transcription (Latin):
sensui exhibendum est similitudo defec̾is: illic ꝓcł
dubio sacram̃tũ ñ ẽẽt. s res ip̃a ꝓdẽt᷑ ⁊ manifesta¬
ret᷑ euidenti miracło qd̃ ñ conuenit qm̃dui fides lo

Expanded text:
m scilicet sensui exhibendum est similitudo deficeret, illic procul m scilicet sensui exhibendum est similitudo deficeret, illic procul dubio sacramentum non esset. Sed res ipsa proderetur et manifestaretur evidenti miraculo, quod non convenit quandiu fides lo
Abbreviated transcription (Latin):
c̃tu in sapors corꝑalit̃ tecum est. Qnͣdui sensus cor¬
sensus corꝑalis in ꝑcipiendo deficit: de inceps corpo¬
ralis p̃sentia q̃renda ñ est s sp̃uat recipienda. Di¬
spensatio completa est. ꝑfestum sacram̃tũ uitꝰ
manet. Ap̃c de ore ad cor tͣnͣsit. Meluis est tͥ ut eaf
in m̃tem tuam qmͣ in uentrem tuum. Cyb istea¬
nime. non corporis est. Noli in ip̃o querere tonsue¬
tudinem cybi corꝑalis. Uenit̃ ad te ut comedat᷑. nõ
respond̾i ñ potuit. Cyb sum gnͣdium creste ⁊ mã¬
ducab̃ me. non ut me mutet mn te sicut cybum tͣr¬
q nis tue. s tu mutab̾is in me. Itaq prudent᷑ disc̾ne
quid in sacram̃to dei sensui exibitum sit. quid spi¬
ritui accõmodatũ. ⁊ iam ut solet si post comple¬
tam ꝑceptõem aliquid it̾ato senseris: in hoc quo
spẽs ad ꝓpͥetatem sensui famłat᷑ ut u̾itas simili¬
tudinis ubiq conseruet᷑. Nam si in aliqͦ qͣntum

Expanded text:
ctu, in sapore corporaliter tecum est. Quandiu sensus corctu, in sapore corporaliter tecum est. Quandiu sensus corsensus corporalis in percipiendo deficit, deinceps corporalis praesentia quaerenda non est, sed spiritualis retinenda, dispensatio completa est, perfectum sacramentum virtus manet; Christus de ore ad cor transit. Melius est tibi ut ea in mentem tuam, quam in ventrem tuum. Cibus iste animae non corporis est. Noli in ipso quaerere consuetudinem cibi corporalis. Venit ad te ut comedatur, non responderi non potuit. Cibus sum grandium, cresce et manducabis me; non ut me mutes in te, sicut cibum carnis tuae, sed tu mutaberis in me. Itaque prudenter discerne, quid in sacramento Dei sensui exhibitum sit; quid spiritui accommodatum, etiam ut si solet post completam perceptionem aliquid iterato senseris; in hoc quoque species ad proprietatem sensui famulatur, ut veritas similitudinis ubique conservetur. Nam si in aliquo quantu
Abbreviated transcription (Latin):
Tecum ad tempus eẽ noluit᷑. qñ ⁊ qmdiu nc̃ce fuit̃.
Exhibuit tͥ ad tempus corꝑalem p̃sentiam suam ut te
ad sp̃ualem excitaret. Ideo corporalit̾ ad te uenit ⁊ exi¬
buit tͥ ad tempns corꝑalem p̃sentiam suam. tit ꝑ iulã
sp̃ualis inuenuet᷑ q̃ ñ auferret᷑. Ita ꝑ carnem assũp
tam olum in mũdum uenit. ⁊ scd̾m p̃sentiam torpo¬
ralem ad tempꝰ cum hominib conu̾satus est. ut eos
ret. Postea completa dispensatõne scdm̃ corꝑalẽ
p̃sentiam remansit recessit. ⁊ scd̾m sp̃ãlem p̃senti¬
am remansit. Nam ut ostend̾et. quia scd̾m sp̃a
sentiam abire disponebat. ait. Ecce ego uobiscũ sũ.
om̃ib dieb usq ad consũmatõem scłi. Sic gͦ in sa¬
cram̃to suo modo temꝑalit̃ uenit ad te. ⁊ est corpo¬
ralit̾ tecum. ut tu ꝑ corꝑalem p̃sentiam ad spãlem
q̃rendam extit̾is ⁊ inueniendam adiuu̾is. Qñ ĩ ma¬
nib sacram̃tũ eius tenes: corꝑalit̃ tecum est qnͣdo

Expanded text:
Tecum ad tempus esse voluit, quando et quandiu necesse fuit. Exhibuit tibi ad tempus corporalem praesentiam suam, ut te ad spiritualem excitaret. Ideo corporaliter ad te venit, et exhibuit tibi ad tempus corporalem praesentiam suam, ut per illam spiritualis invenirettam olim in mundum venit, et secundum praesentiam corporalem ad tempus cum hominibus conversatus est, ut eos veniendam. Postea completa dispensatione secundum corporalem praesentiam recessit, et secundum spiritalem praesentiam remansit. Nam ut ostenderet quia per spiritaoralem praesentiam abire disponebat, ait: « Ecce ego vobiscum sum omnibus diebus usque ad consummationem saeculi . » Sic ergo in sacramento suo modo temporaliter venit ad te, et est corporaliter tecum, ut per corporalem poenitentiam ad spiritalem quaerendam exciteris, et inveniendam adjuveris. Quando in manibus sacramentum ejus tenes, corporaliter tecum est. Quando
Abbreviated transcription (Latin):
talis. ne in suo corrũpat᷑. Si in aliquo a simsitudĩe
ñ oportet. Itaq qͣntum ad nos seruat ꝑ omĩa cormi¬
ptibilis ꝙbi simłitudĩem. ⁊ tñ ñ admitat qͣntum
ad se ĩiuolabłis corporis u̾itatem. uidet᷑ corrodi¬
manet ii corruptꝰ. Uid̾̃ affici utł macłari. ⁊ ꝑse
uerat ĩmacłatus iniuolatus. Sustinet ħ fier ctͣ
se ne sensus ñr aliqͥd alienũ ꝑcipiat. s ñ recipit᷑
hi se. ne incorruptibłis natuta sinc̃̾itatẽ suam
amutat. Tanta est dignitas ⁊ mundicia corꝑit
xp̃u ut nec corruptõe aliqͣ affici possit nec sordil
macłari Itaꝙ si qͣndo ħ fieri uideris. noli tin̾e
tp̃r s sollicitꝰ esto tibi. Ipe iedi ñ potest. tu noceri

Expanded text:
talis, ne in suo corrumpatur. Si in aliquo a similitudinetalis, ne in suo corrumpatur. Si in aliquo a similitudinenon oportet. Itaque quantum ad nos servat per omnia corruptibilis cibi similitudinem; et tamen non amittit quantum ad se inviolabilis corporis et manet incorruptus. Videtur vel affici vel maculari, et perseverat inviolatus. Sustinet hic fieri circa se, ne sensus noster aliquid alienum percipiat; sed non recipit hic in se, ne incorruptibilis natura sinceritatem suam amittat. Tanta est dignitas et munditia corporis Christi, ut nec corruptione aliqua affici possit, nec sordibus maculari. Itaque si quando hoc fieri videris, noli timere ipsi, sed sollicitus esto tibi. Ipse laedi non potest; tu noceri
Abbreviated transcription (Latin):
aliud uided uł audis qmͣ qd̾ iudere. ⁊ audire con¬
sueiusti. Ip̃e aũ ñ mirat᷑ qñ aluid fact̃ qmͣ qd̾ fa¬
cẽ consueuit qr qͣndo illud fecio scit. ⁊ tunc qdͣ
alit̃ facẽ potuisset si uoluisset. Idcuto cum quid
niuari ceꝑis ⁊ di̾it forte tͥ cogitatio tua quomͦħ
eẽ possit cogita facientem. ⁊ desinet ẽẽ mirabłe
qͥsquid illd̾ fũit. Et si forte mirable eẽ ñ desient
tũ inc̃dibile ñ ent. cum factor omp̃o cogitat᷑ non
ent impo ᷝ ͤ quicquid erit. Nd ea que in corꝑ noi¬
udigua udent᷑ secundum solam spetiem siant᷑
uod si contingat aliqñ sicut conting̾esol ut
iudeat aliqua fieri in hoc sacram̃to que mi¬
nuis digna eẽ udebunt᷑: noli horrere sola sp̃es que
apparet ħ halet. Libi monstrat spẽm. sibi seruat ue¬
ritatem. Exhibet sensui tuo sinsłitudsem cibi cor¬
porat. ut sensus tiuis ꝑ omĩa in suo erudiat᷑. ser¬
nat corpori suo u̾itatem nat᷑e ĩuiolabu̾s ⁊ ĩmor¬

Expanded text:
idere et audire consuevisti. Ipse autem non miratur, quando aliud facit quam quod facere consuevit, quia quando illud fecit, scivit et tunc quod aliter facere potuisset, si voluisset. Idcirco cum quid mirari coeperis, et dixerit forte tibi cogitatio tua quomodo hic esse possit, cogita facientem, et desinet esse mirabile, quidquid illud fuerit. Et si forte mirabile non esse desierit, tamen incredibile non erit. Si factorum omnipotens cogitatur non erit impossibile quidquid erit.digne videntur secundum speciem solam fiunt. Quod sit contingat aliquando sicut contingere solet, ut videas aliqua fieri in hoc sacramento, quae minus digna esse videbuntur, noli horrere. Sola species quae apparet hoc habet. Tibi monstrat speciem, sibi servat veritatem. Exhibet sensui tuo similitudinem cibi corporalis, ut sensus tuus per omnia in suo erudiatur. Servat corpori suo veritatem naturae inviolabilis et immor
Abbreviated transcription (Latin):
in altar fiunt de corpore xp̃i misticam signifi¬
catdem hñt. Est enim coepꝰ xp̃i uniu̾sa eccła caput scat
cum m̃bris. Et inueniũt᷑ in coepore a isto quasi tͤsꝑtes
ex quib totũ corpus constat. Una pars est unũ corpꝰ¬
caput. Caput enim ⁊ caput est ⁊ pars corporis similit̾
Itap caput ip̃m pare corporis una est. alia pais corporis
est in m̃bris illis que iam secuta sunt caput. ⁊ sũt cũ
so capite ubi est ip̃m caput sicut scriptũ est. ubic̃ꝵ
au̾t corpꝰ illuc congͤgabunt᷑ aquile. Illi gͦ qui iam de
tera. Et sunt quasi simł due partes iste caput scit
sum reseruant᷑ exͣ calicem quasi exͣ passionẽ qm̃ ip̃m
caput iam ĩmortale. ⁊ ĩpassibse de morte resurretit
amplius ñ morit᷑um. n passurum ampluis. ⁊ simlit¬
tionẽ carnis sue. ⁊ ĩmortalitatem. iam n dolorẽ n
passionem sentiunt ullam. ⁊ sunt simui iste due ꝑ¬
setunt. Tercia pars in calice ponit᷑ sig̾ans eos qͥ ad huc

Expanded text:
in altari fiunt de corpore Christi, mysticam significationem habent. Est enim corpus Christi universa Ecclesia, caput scilicet cum membris: et inveniuntur in corpore isto quasi tres partes, ex quibus totum corpus constat. Una pars ipsum caput. Caput enim et caput est, et pars corporis similiter. aque caput ipsum pars corporis una est. Alia pars corporis est in membris illis, quae jam secuta sunt caput; et sunt cum ipso capite, ubi est ipsum caput. Sicut scriptum est: Ubicunque fuerit corpus, illuc congregabuntur et aquilae . Illi ergo qui jam de tera; et sunt quasi simul duae partes istae: caput scisum reservantur extra calicem quasi extra passionem, quoniam ipsum caput jam immortale et impassibile de morte resurrexit, amplius non morituctionem carnis suae et immortalitatem, jam neque dolorem neque passionem sentiunt ullam, et sunt simul istae duae psierunt. Tertia pars in calice ponitur, significans eos qui adhuc
Abbreviated transcription (Latin):
causa ⁊ ratio postulau̾it. ꝑ ⁊mutationem aut
donationem ad alienam possessionem tͣnsire pos¬
sunt. Sicut gͦ rapina est ⁊ molentia eimodilo¬
na homini uiste possidenti tolłe sic saccilegium
est ⁊ plusqͣm rapina: ista eccłe ĩuste possidenti au¬
feite. Decimas aũt quoquo mͦ usurpare aut retine
sacra ꝑtinent. Cet̾e aũ possessiones ecclastice. ad
sacra ꝑtinent sola possessione. Alie gͣ possessiones
calle ad alienos possessores sine ⁊ mutatide ia¬
bili tͥnfferri ñ possunt. decime aũt ab alienis oĩo
mͣffeiant᷑. Decimarium aũ ⁊ cet̾arum possessio¬
num eccłiasticaꝵ ep̃i dispensatores ẽẽ debent᷑ ut
eas hĩs qui eccłe deseruiunt: rõnablit̃ distribuã
Ex quib si quid forte aliqñ ad sustentatõem eaꝵ

Expanded text:
causa et ratio postulaverit, per commutationem aut causa et ratio postulaverit, per commutationem aut donationem, ad alienam possessionem transire possunt. Sicut ergo rapina est et violentia ejusmodi bona homini juste possidenti tollere, sic sacrilegium est et plusquam rapina ista Ecclesiae juste possidenti auferre. Decimas autem quoquo modo usurpare aut retinere sacra pertinent; caeterae autem possessiones ecclesiasticae ad sacra pertinent sola possessione. Aliae ergo possessiones Ecclesiae ad alienos possessores sine commutatione rationabili transferri non possunt. Decimae autem ab alienis omninransferantur. Decimarum autem et caeterarum possessionum ecclesiasticarum episcopi dispensatores esse debent, ut eas iis qui Ecclesiae deserviunt rationabiliter distribuant, ex quibus si quid forte aliquando ad sustentationem
Abbreviated transcription (Latin):
quasi simpłr scã sunt. illa uͦ quib ista consetnͣ¬
tur scã scõrum. Qui gͦ scm de scõ aufert: sacrile¬
gium facit̃. qui uͦ ip̃a sc̃a temerare audet: ab ho¬
minatõem ꝯmittit. Quismodigͦ sunt que sc̃ã di¬
cunt᷑. uł sc̃ĩs scĩficata quec̃q eccła possidet ĩ sub̾a
t̾rena. siue in pecunia. siue in t̾ra. maxime inde¬
cimis que ab inttio tta institute sunt nt ñ qrͣ.
amystio diuino suł alorum qui deo sercuunt ⁊
minist̾i̾o diuino deputati sunt usu sine pecc̃o
abalienari potuissent. He quidem in pͥncipio ob
dei sunt reseruate ita ut in eis ⁊ deuotio offerenti¬
um m̾eret᷑ ⁊ accipientium nc̃citas consolaret᷑ He
gͥ nullo modo ab usu eccłie licite ab alienar possunt.
neq in possessionem laicam siue ⁊mutatõne. siue
donatione tͣnsire. Cet̾a corporalia que siue in t̾ris
siue in pecunia eccła possidet: qm̃idiu quid̃ ab illa
licite possident᷑: auferri sine culpatũ possunt s si

Expanded text:
quasi simpliciter sancta sunt; illa vero quibus ista consecrantur, Sancta sanctorum. Qui ergo sanctum de sancto aufert, sacrilegium facit. Qui vero ipsa sancta temerare audet, abominationem committit. Ejusmodi ergo sunt quae sancta dicuntur, vel sanctis sanctificata, quaecunque Ecclesia possidet in substantia terrena, sive in pecunia sive in terra, maxime in decimis, quae ab initio ita institutae sunt, ut nunquam a ministerio divino sive illorum qui Deo serviunt et ministerio divino deputati sunt usu sine peccato abalienari potuissent. Hae quidem in principio ob entationem ministrorum Dei sunt reservatae, ita ut in eis et devotio offerentium mereretur, et accipientium necessitas consolaretur. Hae igitur nullo modo ab usu Ecclesiae abalienari possunt, neque in possessionem laicam sive commutatione sive donatione transire. Caetera corporalia quae sive in terris sive in pecunia Ecclesia possidet, quandiu quidem ab illa licite possidentur, auferri sine culpa non possunt; sed si
Abbreviated transcription (Latin):
corpꝰ subito st̾m de mutata eẽntia. s in ip̃m corpuᷤᷤ
uerum mutatam eẽntiam. Nec ip̃am sb̃am panit
⁊ uini in nichilũ redactam. quia desiit ẽẽ qd̾ fuit.
s mutatam potius. quia cepit ẽẽ aluid qd̾ ñ fuit.⁊
ip̃m qd̾ cepit ẽẽ ex ea ẽẽ ñ accepit. quia panis fuit. s
ip̃a enis eẽ accepit qnͣdo desiit ẽẽ qd̾ fuit. Hoc exp̃ssiᷤ
distinximꝰ p̃p eos qui ex sua rõne fider̃̾iudiciũ facunt.¬
⁊ sensu suo incedentes asserere nitunt᷑. uł ħ ẽẽ solum
qd̾ c̾nit᷑. uł tale ẽẽ quod credit᷑. hoc est quia sola panis

Expanded text:
corpus subito factum de mutata essentia, sed in ipsum corpus verum mutatam essentiam. Nec ipsam substantiam panis et vini nihilum redactam, quia desiit esse quod fuit; sed mutatam potius, quia eoepit esse aliud quod non fuit, et ipsum quod coepit esse ex ea esse non accepit, quia panis fuit; sed ipsa ejus esse accepit quando desiit esse quod fuit. Hoc expressius distinximus propter eos qui ex sua ratione fidei praejudicium faciunt, et sensu suo incedentes asserere nituntur, vel hoc esse solum quod cernitur; vel tale esse quod creditur, hoc est, quia sola panis
Abbreviated transcription (Latin):
rarum intra quoꝵ nos consortium. Innocentẽ¬
papa ad decentium. pacem asseris ante conspetai
mysteria quibdam ppłis imꝑtire. uł sͥ int̃ se sacer¬
dotes trad̾et cum p̃t̾ omnia qͥue aꝑire ñ debeo pax
sit ncͣcͣia indicenda. ꝑ qmͣ constet. pꝰ ppłm. ad omĩa
que in misteriis agunt᷑. atq in eccłia celebrant᷑: pre¬
buisse consensum. ac finita ẽẽ pacis concludentes
cratõem sc̃s gelasius p̃p. ex maiori parte compo¬
suit. Beatus gregoruis addidit. Diesq nr̃os iu
tua pace disponas. ⁊ or̃oem dñicam censuit sup
corpus xp̃i recitari sicut in uita illiuis legit᷑. Q
pridie qm̃ pat̾et᷑ usq u mei memoriam faciets᷑¬
facietis apłi in usu hũerunt. ⁊ in hiis u̾bis corpe̾
xp̃i sacram̃tum celebrauert᷑. Alii alexandrũ papã
hec addidisse ferunt. Sergius papa constituit ut
agnus dei in fractione dñici corporis cantaret᷑ bia¬

Expanded text:
toto orbe terrarum, intra quorum nos consortium. Setoto orbe terrarum, intra quorum nos consortium. Sepapa ad Decentium: « Pacem asseris ante confecta mysteria quibusdam populus impertiri, vel sibi inter se sacerdotes tradere, cum praeter omnia quae aperire non debeo pax sit necessaria indicenda per quam constet populum ad omnia quae in mysteriis aguntur, atque in Ecclesia celebrantur, praebuisse consensum, ac finita esse, pacis concludentes crationem sanctus Gelasius papa ex majori parte composuit. Beatus Gregorius addidit, diesque nostros in tua pace disponas, et orationem Dominicam censuit super corpus Christi recitari, sicut in vita illius legitur. Qui pridie quam pateretur, usque in mei memoriam facietis, Apostoli in usu habuerunt, et in his verbis corporis Christi sacramentum celebraverunt. Alii Alexandrum papam haec addidisse ferunt. LeAgnus Dei in fractione Dominici corporis cantaret
Abbreviated transcription (Latin):
uent᷑um exprimit᷑. Tractus aliquotiens t̾błatoem
significat. ut Deꝓfundis. Cõmonisti. aliqñ leticiã.¬
in constantino politano consilio contra heresim
⁊ turam asseruit: composuerunt. Syctus papa ĩ¬
stituit. ut aute consec̃tionẽ post hymnũ: sẽs sõs
sc̃s cantaret᷑. que trina repetitio trinitatis est
confessio. Secreta uocat᷑. quia secreto dr̾ ne uile¬
scat. Olim alta uoce dicebat᷑. s legit᷑ qd pastoreᷤ
dum illam usti cotidiano audiendi cognitam in
agro decantarent: diuinitus ꝑcussi sunt. Unde
¶ ⁊ consuecudo mutata pitatͤ. Papa pelagius
docet ab uuũsi orbis cõmunione separatos eẽ
qui qualib dissentione int̾ sacra missarũ my¬
stcria apłici pontificis mnemoriam: Scd̃m consue¬
tudinem ñ freqñtant. Le gͥ in pͥmis. Leo papa cõ
stitut int̾ actd̃em dr̃e. scm̃ sacrificium. ũnacłatã
rum missas celebrari. G. p̃p constituit in canoned
cens. Quorum sollempnitates hodie in conspectu

Expanded text:
primitur; Tractus aliquoties tribulationem significat, ut De profundis, Commovisti. Aliquando laetitiamin Constantinopolitano concilio contra haeresim turam asseruit, composuerunt. Sixtus papa instituit ut ante consecrationem post hymnum Sanctuss cantaretur, quae trina repetitio Trinitatis est confessio. Secreta vocatur quia secreto dicitur, ne vilescat. Olim alta voce dicebatur; sed legitur quod pastores dum illam usu quotidiano audiendi cognitam in agro decantarent, divinitus percussi sunt, unde et consuetudo mutata putatur. Papa Pelagius docet ab universi orbis communione separatos esse, qui qualibet dissensione inter sacra missarum mysteria apostolici pontificis memoriam secundum consuetudinem m sacrificium immaculatam rum missas celebrari. Gregorius papa constituit in canone dici: Quorum solemnitates hodie in conspectu
Abbreviated transcription (Latin):
ie pxina est ante solsepnitatem paschalẽ cendic
rani palmarũ ⁊ frondes arł̃oꝵ bñdicant᷑ ⁊ ppło¬
ꝑ portandi distribuant᷑. in figuram eoꝵ qui dno sẜu
eodem die iħosdlimam ascendenti cum ramupti¬
marum ⁊ frondib arborum uirentib cantãter
⁊ laudantes occurrerunt. In quo ñ solum nobis
id qd̾ illi tunc corꝑalit̃ fecerunt corꝑalit̃ faciend̾
ꝓponit᷑. D id potius qd̾ uł in illo ut in isto corꝑa¬
l fado: sp̃alit̾ imitandũ significat᷑. Palma qͥrpe
signũ uctorie est. rami uirentes bona oꝑa signifi¬
cait. Sunc gͥ xp̃o cum ramis palmarũ ⁊ frondib
uipbatorem bonis oꝑib. ⁊ digna gr̃atum acti¬
oue laudamus. De cerco qui in satto grran adt

Expanded text:
xima est ante solemnitatem paschalem, rami palmarum et frondes arborum benedicantur, et populo portandi distribuantur, in figuram eorum qui Domino Jesu eodem die Jerosolymam ascendenti cum ramis palmarum et frondibus arborum virentibus cantantes et laudantes occurrerunt . In quo non solum nobis id quod illi tunc corporaliter fecerunt, corporaliter faciendum proponitur, sed id potius quod vel in illo vel in isto corporali facto spiritualiter imitandum significatur. Palma quippe signum victoriae est, rami autem virentes bona opera significant. Tunc igitur Christo cum ramis palmarum et frondibus umphatorem bonis operibus et digna gratiarum actione laudamus. CAP. V. De cereo qui in sancto Sabbat
Abbreviated transcription (Latin):
trstnant fidem. Scd̾a aũt quia in ea contiuent᷑ p̃¬
cepta q̃ instruũt ad honam oꝑõem. In p̾ma tabria
tria sunt p̃ceptn. quia qui fide credit᷑ trinitas est deus.
In scdã tabula .uii. sunt p̾cepta. quia in p̃senti uita
plent. quia ꝑfectum facit fides recta ⁊ oꝑatõ lona.
Primũ p̃ceptum pͥme tabule ad deum patrem ꝑti¬
net. sicut p̃ceptum pͥmũ scd̾e tabule ad hoĩem pr̃em
nt utrĩq pat̾nitas pͥncipii auctoritate honoret᷑.
ut utrmq studeas ⁊ face que deles. ⁊ cañe q̃ ñ detes¬
In alto namꝙ si offendis delictũ est. In alt̃o nͨ sĩ offen
soli seruies. Non hoc totum de ẜcepto est qd dicit᷑
quin ante p̃ceptũ ꝑ ãmonitionẽ ad obedĩam qudito¬
uis anim̃ꝰ pparat᷑. Andi isrł. hic nota obedĩam. Netiu.

Expanded text:
sinuant fidem; secunda quia in ea continentur praecepta quae instruunt ad bonam operationem. In prima tabula tria sunt praecepta, quia quae fide creditur Trinitas, est Deus. In secunda tabula septem sunt praecepta; quia in praesenti vitplent; quia perfectum facit fides recta, et operatio bona. Primum praeceptum primae tabulae ad Deum Patrem perti sicut praeceptum primum secundae tabulae ad hominem patrem, ut in utroque paternitas principii auctoritate honoretur.ut utrobique studeas facere quod debes, et cavere quod faceIn altero namque si offendis, delictum est. In altero vero si offendsoli servies . Non hoc totum de praecepto est quod dicitur, quia ante praeceptum per admonitionem ad obedientiam auditoris animus praeparatur. A
Abbreviated transcription (Latin):
ficia. Decime in portionib. obłoss in reb. sacͥficia
in manib. Sub lege scripta młta fuerunt p̃cepta.
⁊ nulta sacram̃ta. Precepta enim legis serpte ali¬
a fuerunt mobłia. alia ĩmobłia. Mobsia sunt q̃ ex
dispensat᷑one ad tempus sunt ordinata. Imobłia sũt
que a uatura ueniunt.⁊ tał ita mala st̾ ut nullo
temꝑpe sine culpa possint fieri uł ita bona ut nullo
tp̃re possint sine culpa dimitti. De imiis ulilo
sta. ꝑ septem illa p̃cepta que scda tabisia ⁊ tinebati
qui ostendit qualem se exhibe debeat homo gͥ ꝓxi¬
mum. quẽad̾m in trib p̃cedentib demonstrat᷑ quaiem

Expanded text:
ones in rebus, sacrificia in animalibus. Sub lege scripta multa fuerunt praecepta, et multa sacramenta. Praecepta enim legis scriptae, alia fuerunt mobilia, alia immobilia. Mobilia sunt quae ex dispensatione ad tempus sunt ordinata. Immobilia sunt quae a natura veniunt, et vel ita mala sunt, ut nullo tempore sine culpa fieri possint, vel ita bona, ut nullo tempore possint sine culpa dimitti. CAP. V. De immoncta, per septem illa praecepta quae secunda tabula continebat. In quibus ostenditur qualem se exhibere debeat homo erga proximum, quemadm
Abbreviated transcription (Latin):
iectis sine consilio ⁊ licentia p̃lati mordinatã ꝓponet
abstinentiam enismodi uota. qr manifeste stuiꝰta eet
ea illud aut impłe ñ potu̾it. aut ꝓ maiori bono ꝑaar¬
endo impłe ñ uolu̾it. pot̾it scd̾m licentiam illoꝵ qͥub
dispensatio in eum credita est notum eiꝰ. aut laxanꝰ
aut mitari. ita ut in eius arbitrio ñ constet ut h̃ dunt¬
tere qͥ faciendum uouit. uł aliud ꝓ eo fac̾e etiam sima

Expanded text:
jectus sine consilio et licentia praelati sui inordinatam proponeret jectus sine consilio et licentia praelati sui inordinatam proponeret abstinentiam, hujusmodi vota quia manifeste stulta essent; ea illud aut implere non potuerit, aut pro majori bono perficiendo implere noluerit; poterit secundum licentiam eorum quibus dispensatio in eum credita est, votum ejus aut laxari aut mutari, ita ut in ejus arbitrio non constet vel hoc dimittere quod faciendum vovit, vel aliud pro eo facere, etiam si ma
Abbreviated transcription (Latin):
tatem testimoniũ u̾itatis irreũent̾ usurꝑat᷑. Qui ude¬
rit alium falsum iuirare uolentẽ ꝑticeps pecc̃i efficit᷑ si
consentit. ⁊ si ñ qͣntũ potest salua u̾itate ne malũ ꝑfi¬
ciat᷑ contͣdicendo. ⁊ ãmonendo obsistit. Hic aũt ꝯsid̾m¬
dũ est. qd̾ poc̃m fr̃is cum ꝓbare ñ possumꝰ : publicare ñ
debemꝰ. ne forte uideam᷑ uelle ꝓximũ nĩm ñ corrig̾e. s ĩ¬
famare ꝓptẽa amonitio pectantib adhibenda est. ubi
negantib testimoniũ coniuncens adduci nõ potest.
Otum est uoluntaria sponsio animi. De¬
Qiuisqͥs deo uotũ uouet. reddẽ debet qd̃ uouet uyc¬
stultoꝵ frangenda sunt. Unde uota stittoꝵ intlligims
omĩa que uł mala sunt. uł sĩ bona sunt ordinatans
ñ sunt. ⁊ mauis malum est. qd̾ est ex eis qm bonũ õ
est in eis. Ut u̾bi gr̃a. Si mulier nolente uiro. autui
uir nolente muliere uouent continentiam aut̃ sb¬

Expanded text:
tatem testimonium veritatis irreverenter usurpatur. Qui videtatem testimonium veritatis irreverenter usurpatur. Qui viderit alium falsum jurare volentem, particeps peccati efficitur si consentit: et si non quantum potest salva veritate ne malum perficiatur contradicendo et admonendo obsistit. Hic autem considerandum est quod peccatum fratris cum probare non possumus, publicare non debemus, ne forte videamufamare. Propterea admonitio peccantibus adhibenda est ubi negantibus testimonium convincens adduci non potest. Votum est voluntaria sponsio animi. Quisquis Deo votum vovet, reddere debet quod stultorum frangenda sunt . Unde vota stultorum intelligimus omnia quae vel mala sunt, vel si bona sunt ordinata tamen non sunt, et majus malum est quod est ex eis, quam bonum quod est in eis. Verbi gratia: Si mulier nolente viro aut vir nolente muliere voveret continentiam, aut sub
Abbreviated transcription (Latin):
alt̾ius m̃datio de u̾itate testimoniũ ꝑhibet. Qe
bilis omĩo malicia est. Si aũt ignorans: rep̃hensibłis
malum est ⁊ tñ omne uiram̃tũ tẽste u̾itate a ma¬
lo est. Qui enim u̾m uirat ꝓ nc̾citate ꝓximi aut ꝓ uti¬
contestat᷑ u̾itati. ⁊ tñ a malo est illuis cui iurat. hoc
est uł ex infirmitate si cred̾e alt̾ ñ potest. uł si credere
contempnit ex ꝑu̾sitate. Qui aũt sine causa iurat ⁊̃
si uerũ iurat ñ sine culpa est. quia aut ꝓ leuitate ar¬
guit᷑. aut ꝑ contumacia condempnat᷑. Qui malũ
se facturũ uirat. peccat. In quo cñ meluis est uiram̃¬
tum frang̾e qmͣ ad impłere. Ita quid̾ ut ⁊ malũ ca¬
ueat. qd̃ urauit. ⁊ nicħominꝰ culpam agnoscat in eo
quod male iurauitꝰ. De perun¬
Criurium est m̃datiũ sacroscã attestatõe ĩ du¬
ta confirmatũ. Qui enim falsum iurat peierat
uł ꝑ iurat. In quo pͥmũ malum est culꝑa m̃datii cũ
id qd̃ falsum est dicit᷑. Scdm aũt qd ad tuendam falsi¬

Expanded text:
us mendacio de veritate testimonium perhibet, qui bilis omnino malitia est; si autem ignorans, reprehensibilis malum est, et tamen omne juramentum teste veritate a malo est. Qui enim verum jurat pro necessitate proximi, aut pro uticontestatur veritati; et tamen a malo est illius cui jurat, hoc est, vel ex infirmitate si credere aliter non potest, vel si credere contemnit, ex perversitate. Qui autem sine causa jurat, etiam si verum jurat, non sine culpa est; aut quia pro levitate arguitur, aut pro contumacia condemnatur. Qui malum se facturum jurat peccat. In quo tamen melius esset juramentum frangere, quam adimplere, ita quidem ut et malum caveat quod juravit, et nihilominus culpam agnoscat, in eo quod male juravit. Perjurium est mendacium sacrosancta attestatione inducta confirmatum. Qui enim falsum jurat pejerat vel perjurat; in quo primum malum est culpa mendacii, cum id quod falsum est dicitur. Secundum autem quod ad tuendam falsi
Abbreviated transcription (Latin):
ĩuenirent᷑ qui in ꝑabolis. ⁊ hyroniis mistta locuti
quas utiq in setmone suio ñ assumpsiss si ullumĩ.
eis m̃datium constaret. hoc solum int̾est qd̃ iocosa men¬
datia. ⁊ si falsitatis reatum ñ nicidunt. leuitatis tñ cul¬
pam ñ euadunt. ¶st adhuc aliud genus m̃datii. cum
aliquis quasi humilitatis causa mentiri udet᷑. ut¬
pote cum se peccatorem dicit. ⁊ tñ non tta sentit ut dicit.
De quo u̾issime dc̃m est. quia cum causa humilitatis
quis mentit᷑. si añqmͣ mentiret᷑ peccator ñ erat. iñtiendo
efficit᷑. qd̾ ñ erat. quia qui peccatorẽ sedicit. ⁊ ũ ita cre¬
dit: u̾itas in illo ñ est. Est aliud genꝰ indacii cum ꝓ sa¬
lute. uł uita alt̾ius conseruanda aliquis m̃tit᷑ qd ⁊
ip̃m nlło modo aꝓpband̾ est Male enim m̃tiendo ui¬
tam seruat in altius corꝑe. qui ꝑ m̃datiũ u̾itatem ex¬
aliene ratio exposcit. Longe enĩ aliud est. qd̃ u̾m est ta¬

Expanded text:
enirentur, quia in parabolis et ironiis multa locuti quas utique in sermone suo non assumpsisset, si ullum in eis mendacium constaret. Hoc tantum interest quod jocosa mendacia et si falsitatis reatum non incidunt levitatis tamen culpam non evadunt. Est adhuc aliud genus mendacii, cum aliquis quasi humilitatis causa mentiri videtur, utpote cum se peccatorem dicit, ettamen non ita sentit ut dicit, de quo verissime dictum est, quia cum causa humilitatis quis mentitur, si antequam mentiretur peccator non erat; mentiendo efficitur quod non erat, quia qui peccatorem se dicit, et non ita credit, veritas in eo non est. Est aliud genus mendacii cum pro salute vel vita alterius conservanda aliquis mentitur, quod et ipsum nullo modo approbandum est. Male enim mentiendo vitam servat in alterius corpore, qui per mendacium veritatem exe utilitatis alienae ratio exposcit. Longe enim aliud est, quod verum est ta
Abbreviated transcription (Latin):
nt᷑. Sane qͣntum spectat ad sensum litt̾e duob moe¬
dis pentes nr̃os honorare debemꝰ. ⁊ obediendo eis ui¬
oslis m̃ omnib exceptis hiis in quib dulectio dei patͥs
fendit᷑ ⁊ eos qͣntũ nr̃a facultas suppetit aduuando.
E de pẽib sp̃alib .i p̃latis nr̃is ad ip̃m intellig̾e nl
tpedt quib obedĩam debemꝰ qͣntum nr̃a ħt possibili¬
bas. ⁊ auxsliũ ĩmo seruicium qͣntum suppetio facui¬
homicidium sit multis modis. Mani. lingua.
consensu. Mami sit cum quis alium adualst aita
puati uł i locum mortis ubi uita pͥuet᷑ scipitat ut
duob modis fit homicidiũ. dum utł mortem acaus
desid̾amꝰ t̃ cupimis uł si dum eum a morte libare
possumus. uitam eius negligimꝰ .i. adiutoriũ non
impendimꝰ. Tercium preceptum¬
ris i ñ fornicab̾is. fornicatio est om̃is illictt̃ con¬
eiĩ p̃ceptum. ⁊ q̃dam alia sub ueti lege tm̃ inchoata

Expanded text:
ntur. Sane quantum spectat ad sensum litterae, duobus modis parentes nostros honorare debemus, et obediendo eis videlicet in omnibus exceptis his in quibus dilectio Dei Patris offenditur et eos quantum facultas nostra suppetit, adjuvando.intelligere nihil impedit, quibus obedientiam debemus quantum nostra habet possibilitas, et auxilium imo servitium, quantum suppetit faculHomocidium sit multis modis, manu, lingua, consensu. Manu fit cum quis alium actualiter vita privat, vel in locum mortis ubi vita privetur praecipitat, utduobus modis fit homicidium, vel dum mortem alteruis desideramus et cupimus, vel si dum eum a morte liberare possumus, vitam ejus negligimus, id est, adjutorium non impendimus. Tertium praeceptris , id est non fornicaberis. Fornicatio est omnis illicitus conenim praeceptum et quaedam alia, sub veteri lege tantum inchoata
Abbreviated transcription (Latin):
facies. fuitum accipit᷑ in hoc loco ꝓ qualib stli¬
ata usur patione rei aliene siue crculta. siue manife¬
sta. Qui enĩ fuitum ꝓhibuit rapinam ñ concesstctu
sit maiꝰ pcc̃m ut testant᷑ scĩ aꝑte ⁊ uolent᷑ raꝑe qͣm
occutte subtrahere. q mauis odium ⁊ iram exatat.
uintum p̃ceptum scde tabłe est. Non falsum te¬
timoniũ dices. ut gͦ meluis liqͥueat quid set
falsum testimoniũ altius incipiendũ est .i. a m̃datio.
Aliud est enim simplex m̃datiũ in falso testimonio
aluid in ꝑiurio. aliud in uoto dum aliquid uou
qd̾ ñ soluit. de quib omnib dicendũ est. Primũ
pritant. Hendatium est falsa significatio cum
uͦ mutata uoluntate dere nollet. mendatium eẽt
stum est. Mendatium est sigficatio falsa .i. oratio
uł locutio ꝑ quam ille qui iequit᷑ auditori falsũ
significare intendit ⁊ putat. Nam ⁊ si u̾m sit̃ .i. it̃a
sit ut dicit. m̃tit᷑ tũ ille qui loquit᷑ cum oppinione

Expanded text:
acies . Furtum accipitur in hoc loco pro qualibet illicita usurpatione rei alienae, sive occulta sive manifesta. Qui enim furtum prohibuit, rapinam non concessit, cum sit majus peccatum ut testantur sancti aperte et violenter rapere: quam occulte subtrahere, quia majus odium et iram excitat. tum secundae tabulae. Non falsum testimonium dices . Ut ergo melius liqueat, quid sit falsum testimonium, altius incipiendum est, id est a mendacio. Aliud enim est simplex mendacium in falso testimonio, aliud in perjurio, aliud in voto, dum aliquis vovet quod non solvit. De quibus omnibus dicendum est. Primum putant. Mendacium est falsa significatio cum vero mutata voluntate dare nollet, mendacium essettest quod dictum est. Mendacium est significatio falsa, id est oratio vel locutio per quam ille qui loquitur auditori falsum significare intendit, et putat. Nam, etsi ita sit ut dicit, mentitur tamen ille qui loquitur cum opinione
Abbreviated transcription (Latin):
pͥncipio a quo est. ⁊ qd̾ ñ uidet. Sic gͦ dcm̃ est. honora
pr̃em tuũ ⁊ mr̃em tuam ut bñ sit tͥ. ⁊̃ sis longeuꝰ suꝑ
t̾ram. Sicut suꝑius dc̃m est in pͥmo p̃cepto pͥme tabłe
ita ⁊ hic ñ totum ad p̃ceptõem ꝑtinet qd̾ positũ est.¬
s ibi qd̾ p̃t̃ p̃ceptum erat p̃missum est. hic subiũctũ
est. Audi isrł. deus tuus. deus unus est. hoc totũ ante
p̃ceptum p̃mittit᷑. ip̃m p̃ceptum postea subinst̾. ip̃m
nora pr̃em tuum ⁊ mr̃em tuam. dem̃i subiũgit. ut
bñ sit tͥ ⁊ sis longenus suꝑ t̾ram. Quid est g qd̾ ibi
ante preceptum causa p̃cepti p̃mititt᷑. hic post p̃cep
diletio p̃uenit᷑. ⁊ nt̃a dilectio ꝑ ens gr̾am excttata sb̾¬
sequit᷑. In pẽib aũt carnis nr̃e. si ad id solum bñficiũ
niã dilectio tendit᷑ quo carnalit̾ ab hiis nr̃m m̃itũ
p̃uenit᷑ qi ultra carnis affc̃m. ⁊ supͣ carnis itenitũ

Expanded text:
principio a quo est et quod non videt. Sic ergo dictum est: Honora principio a quo est et quod non videt. Sic ergo dictum est: Honora patrem tuum et matrem tuam, ut bene sit tibi, et sis longaevus super terram . Sicut superius dictum est in primo praecepto primae tabulae, ita et hoc non totum ad praeceptionem pertinet quod propositum; sed ibi quod praeter praeceptum erat praemissum est, hic subjunctum est: Audi, Israel: Deus tuus unus est . Hoc totum ante praeceptum praemittitur, ipsum praeceptum postea subinfertur cumnora patrem tuum et matrem tuam , deinde subjungit: ut bene tibi sit, et sis longaevus super terram. Quid est ergo, quod ibi ante praeceptum causa praecepti praemittitur; hic post praeceptdilectio praevenitur, et nostra dilectio per ejus gratiam excitata ssequitur. In patribus autem carnis nostrae, si ad id solum beneficium nostra dilectio tenditur, quo carnaliter ab illis nostrum meritum praevenitur, quia ultra carnis affectum et supra carnis intuitum
Abbreviated transcription (Latin):
aliis Secunde tabie ao a o¬
ad dilect̾cem ꝓximi instruunt. ⁊ p̃t̾ea septena¬
rio distingunt᷑. quia in p̃senti uita tm̃ que septem
dieb uoluit᷑ nr̃a caritas pietatis oꝑib ex̃cet᷑ gͣ ꝓxi
mũ. Postea consũmatis oꝑib ⁊ finitis laborib ꝑͦ ⁊tẽ¬
platõem ꝑ it̾ cum ꝓximo beatificanda in deum̃. Amor
gͦ ꝓximi ⁊ temꝑalis est qͣntum ꝑtinet ad exhibitõem. ⁊¬
et̃mus qnͣtũ ꝑtinet ad effc̃m dilectionis. Drimum.
Rimum p̃ceptum scd̾e tabłe ad patrem ꝑtinet
hoĩem. sicut pͥmũ pͥme ad pr̃em deum. Utrobiq
pat̾nitas p̃ponit᷑. utiobiq pͥncipii dignitate honora¬
t᷑. quia scd̾m quendam mod̾ sic ħemꝰ p̾ncipiũ nascen¬
di ꝑ gn̾at̃oem. a prẽ hoĩe sicut p̾ncipiũ existendi ꝑ
conditõem accepimꝰ a deo patre. ⁊ pat̾nitas hominis
sacͥmentũ est. ⁊ ymago diuine pat̾nitatis ut discat
cor humanũ in eo pͥncipio qd̾ uidet. quid debeat illi

Expanded text:
alia secunda tabula coad dilectionem proximi instruunt. Et propterea septenario distinguuntur: quia in praesenti vita tantum quae septem diebus volvitur, nostra charitas pietatis operibus exercetur mum; postea, consummatis operibus et finitis laboribus, per contemplationem pariter cum proximo beatificanda in Deum. Amor igitur proximi et temporalis est quantum pertinet ad exhibitionem fectum dilectionis. Primum praeceptum secundae tabulae ad patrem pertinet hominem, sicut primum primae ad Patrem Deum, utrobique paternitas praeponitur, utrobique principii dignitate honoratur, quia secundum quemdam modum sic habemus principium nascendi per generationem a patre homine, sicutconditionem accepimus a Deo Patre. Et paternitas hominis sacramentum est et imago divinae paternitatis. Ut discat cor humanum in eo principio quod videt, quid debeat illi
Abbreviated transcription (Latin):
tusibłit̾ seruand̾ p̃cipit᷑ sacͣmentũ est int̾ioris salbi
ubi mens sc̃a ꝑ bonam conscientiam a seruitte p̃ti
quiescens in gaudio spc sc̃i iocundat᷑ hoc salbm qͥsqisꝰ
in p̃senti uita sernauit ut nullis consentiat mał
ꝑueniet in futura uita. ad illd̾ et̃num dei salb̃m uͥ
nusta sentiet mala.Sicut dc̃m est. ⁊ erit satb̃m pro
salło. mensis pro mense. Istud itaq p̃ceptũ sp̃alit̃ a
sp̃e sancti ꝑsonam referri uidet᷑. cum d̾i. obseria sa¬
batũ ut iłidelic in p̃senti eum suscipiamꝰ ⁊ custo¬
diamꝰ int̾ nos in gaudiũ bone consc̃ĩe. quatenꝰ eum
in futuro susciꝑe ⁊ possidẽ m̃eam᷑ in gaudiũ uite.

Expanded text:
us servandum praecipitur, sacramentum est interioris Sabbati, ubi mens sancta per bonam conscientiam a servitute peccati quiescens; in gaudio Spiritus sancti jucundatur. Hoc Sabbatum quisquis in praesenti vita servaverit, ut nullis consentiat malis, perveniet in futura vita, ad illud aeternum Dei Sabbatum, ubi nulla sentiet mala. Sicut dictum est: Et erit Sabbatum pro Sabbato, mensis pro mense . Illud itaque praeceptum specialiter ad Spiritus sancti personam referri videtur, cum dicitur: Observa Sabbatum, ut videlicet in praesenti eum suscipiamus, et custodiamus intra nos in gaudium bonae conscientiae, quatenus eum in futuro suscipere et possidere mereamur, in gaudium vitae.
Abbreviated transcription (Latin):
asit̾ intelligi qd̾ dc̃m est. ne assumas nom̃ dei tu
in uanum. In uanũ namq nom̃ dei assumũt qui a¬
liũ dei a se missum. ⁊ ꝓ sua salute incarnatũ ⁊ tẽp¬
nunt. Quid est gͦ dic̾e ne assumas nom̃ dei tui ĩ uanũ
nisi sicut uen̾aris ⁊ adoras eum ꝓpt̾ hoc qd̃ ab eo foo
minꝰ tͥ contulit ꝗ cum redemit qmͣ cum creauit. ad
eund̾ spectat sensum qd̾ ip̃e filus in eungłio dici¬
płis. ⁊ ꝑ discipłos omnib in se credentib dicit. Coe¬
ditis in deum ⁊ in me credite. Modesta quid̃ ut decuitꝰ
eum ñ solum adorand̾ anb̾ in sua diuinitate qua
condidit. s in humanitate ⁊̃ qua redemit. u¬
¶rcium p̾ceptum est. obserua Lercium. an¬
sabb̾m. quatuor salła cõmemorare uidetur
scupt᷑a. Primũ illõ in quo deus ꝑfectis oꝑib sins re¬
quieuisse dr: scd̾m illd̾. qd̾ filiis urł carnalit᷑ custodi¬

Expanded text:
assumas nomen Dei tui in vanum. In vanum namque nomen Dei assumunt, qui Filium Dei ad se missum, et pro sua salute incarnatum contemnunt. Quid est ergo dicere: Ne assumas nomen Dei tui in vanum, nisi, Sicut veneraris, et adoras eum propter hoc, quod ab eo factus minus tibi contulit cum redemit, quam cum creavit? Ad eumdem spectat sensum, quod ipse Filius in Evangelio discipulis, et per discipulos omnibus in se credentibus dicit: Creditis in Deum et in me credite . Modesta quidem ut decuit mus eum non solum adorandum a nobis in sua divinitate qua condidit, sed in humanitate etiam qua redemit. Tertium praeceptum est observa Sabbatum . Quatuor Sabbata commemorare videtur Scriptura. Primum illud in quo Deus perfectis operibus suis requievisse dic
Abbreviated transcription (Latin):
am seruitittẽ quam deo debuer̃t ydoł exhibebant.
S latina liugua utmͣq sub eodem nomine seruitutẽ
comp̃hendit ⁊ ꝓpt̾ea obscurior significatio facta est.
cum dicit᷑ ei soli seruies. qd̾ in greco ambiguũ est ñ est
S cum hoc p̃ceptum ad pr̃em ꝑtineat quare dc̃m est ei
soli seruies. quasi etiam filio ⁊ sp̃m sc̃o sermend̾ nõ sit:¬

Expanded text:
am servitutem quam Deo debuerunt, idolis exhibebant. am servitutem quam Deo debuerunt, idolis exhibebant. Sed Latina lingua utramque sub eodem nomine servitutem comprehendit, et propterea obscurior significatio facta est, cum dicitur: Ei soli servies, quod in Graeco ambiguum non est. Sed cum hoc praeceptum ad Patrem pertineat, quare dictum est: Ei soli servies, quasi etiam Filio et Spiritui sancto serviendum non sit
Abbreviated transcription (Latin):
bebat᷑. Deum aũ adorare est ei totam m̃tem phũi¬
litatem ac deuotionem subssñ̾e. ⁊ ip̃m pͥncipiũ ac fi¬
nem omĩs boni credere. Qd̃ ei soli nos debere nemo
testat᷑ dicens honorẽ meum alt̾i ñ dabo. ⁊ głam me¬
am scultilib. De seruitute uͦ id ip̃m competent᷑ in¬
telligi potest. quia nimirum omĩs ille restissime i¬
soli deo seruire dicit᷑. qui ⁊ scdm̃ deum hoĩ suꝑiori
humilit̃ se subicit. ⁊ ubi causa dei ĩpugnat᷑. ficet᷑
⁊tradicit. Qui cauet sollicite ne in sua seruitute.
uł ꝓ timore hominis contͣ deum. quid faciat ut
t̃rene retributõnis lucrũ in intentione celesti p̃¬
uro ante ponat. S in g̾to manifestior sentẽcia
exp̃ssa est. Greca namq locutio diuinam seruitu¬
tem ab humana ꝓpͥo uocabulo distinguit. Qd̾ lati¬
nitas ñ ħt. Ibi enim dei seruitus. latina. ⁊ hũana
dulia uocat᷑. ¶ Ob hoc ydolatre appłłati st̃ quie¬

Expanded text:
bebatur. Deum autem adorare est ei totam mentem per humibebatur. Deum autem adorare est ei totam mentem per humilitatem ac devotionem substernere, et ipsum principium ac finem omnis boni credere. Quod ei soli nos debere nemo testatur, dicens: Gloriam meam alteri non dabo: et laudem meam sculptilibus . De servitute vero idipsum competentum omnis ille rectissime soli Deo servire dicitur, qui et secundum Deum homini superiori humiliter se subjicit, et ubi causa Dei impugnatur fidenter contradicit, qui cavet sollicite ne in sua servitute, vel pro timore hominis contra Deum quid faciat, vel terrenae retributionis lucrum in intentione coelesti praemio anteponat. Sed in Graeco manifestior sententia expressa est. Graeca namque locutio divinam servitutem ab humana proprio vocabulo distinguit quod Latinitas non habet: ibi enim Dei servitus latria, et humana dulia vocatur. Et ob hoc idololatrae appellati sunt, qui e
Abbreviated transcription (Latin):
enĩ iurtꝰ ab obedĩa incipit qmadĩ om̃e niciũ ab mõ¬
ttumaci doctrina. uł non intelligenti p̃ceptum dicet᷑. Io¬
circo pͥmum audi istł ut sis obediens. deustuus. ut᷑
deuotus existas. deus unꝰ est ut u̾itatem agnoscas. De¬
cn inde sequit᷑ p̃ceptum. Ip̃m adorabis. hoo ꝑtinet ad fi¬
dem. ⁊ ei soli sermes. hoc ꝑtinet ad oꝑõem. fides enĩ
oꝑans ex dilectione ꝑfectum facit. quia nec opus sine
fide. nec fides cui tempꝰ subpecit accepta est sñ oꝑe. ꝓpt̃¬
ea adora recte credendo. serui bñ oꝑando. Queri aũ po̾t¬
qd̾ suo qd̾ cdixit ei soli ad utrũq refe̾ndũ sit ut dicat᷑
Ip̃m solum adorabis. ⁊ ei soli seruies. S har quomͣ stare
pot̾it qtua sepe in ueti testam̃to scos uiros ñ solum ã¬
gelos adorasse. s etiam hoĩes legimꝰ. nec cñ pp̃ea ali
ad infĩorib adorari dicebant᷑ Nñ eis siue iicͣuatõe
genuũ siue capitis inclinatoe ab hiis reu̾entia exhi¬

Expanded text:
b obedientia incipit, quemadmodum omne vitium ab inocontumaci doctrina, vel non intelligenti praeceptum daretur. Idcirco primum audi, Israel, ut sis obediens, Deus tuus, ut devotus existas, Deus unus est, ut veritatem agnoscas. Deinde sequitur praeceptum: Ipsum adorabis, hoc pertinet ad fidem. Et ei soli servies, hoc pertinet ad operationem. Fides enim operans ex dilectione perfectum facit, quia nec opus sine fide, nec fides cui tempus suppetit, accepta est sine opere. Propterea adora recte credendo, servi bene operando. Quaeri autem potest, si id quod dixit, ei soli, ad utrumque referendum est, ut dicatur, Ipsum solum adorabis et ei soli servies? Sed hoc quomodo stare poterit, quia saepe in Veteri Testamento sanctos viros non solum angelos adorasse, sed etiam homines legimus, nec tamen propterea alicab inferioribus adorari dicebantur, quando eis sive in curvatione genuum, sive capitis inclinatione ab his reverentia exhi
Abbreviated transcription (Latin):
unũ sc̃i sunt qui carne ñ fueruntꝰ. De circunci¬
iñ exemplũ tantũ ad pͥorem statũ suꝑ addens qͣti¬
nus ꝑ hoc signacłm ppłs dei ab infidełib disc̾neret᷑
quousq ille ueniret qui ñ solũ de filiis abraham
s de uniũsis gentib fideles collig̾et ac ꝑ hoc sic̃¬
dẽm ÷ ñ iam ꝑ signacłm carnis in gn̾e s ꝑ signa¬
cłm baptismatis sec̃nerent᷑ in scificatõne. Sane qͥ
cumq int̾im ñ de semine abrahe fideles excit̾ũt.
huic p̾cept̃oni subiecti ñ fuer̃t. Neq circ̃cisionis ã
soli semini abrahe indicta fu̾at suscipiende debito:
tenelunt᷑ s fide oꝑante ꝑ dilect̾oem. sicut ⁊ pͥnts
lege nat᷑ali. pͥusqmͣ cirencisio inscituta tiifusis
isti fu̾ant sine circuncisione saluabant᷑. Mos tu
cicisionis talis erat. Preceptũ fuit ut puer mar¬
culus octauo die a natiuitate sua ciroũcideret nes
ne p̃putii su. ⁊ sunt qni addendũ putant cii cu

Expanded text:
unum facti sunt, qui unum carne non fuerunt. Cunum facti sunt, qui unum carne non fuerunt. Cin exemplum; tantum ad priorem statum superaddens quatenus per hoc signaculum populus Dei ab infidelibus discerneretur, quousque ille viveret qui non solum de filiis Abrahae, sed de universis etiam gentibus fideles colligeret, ac per hoc non jam per signaculum carnis in genere, sed per signaculum bapticunque interim non de semine Abrahae fideles exstiterunt; huic praeceptioni subjecti non fuerunt. Neque circumcisionis quae soli semini Abrahae indicta fuerat suscipiendae debito tenebantur, sed fide operante per dilectionem, sicut et prius sub lege naturali priusquam circumcisio instituta fuisset; qui justi fuerant sine circumcisione salvabantur. Modus autem circumcisionis talis erat. Praeceptum fuit, ut puer masculus octavo die a nativitate sua circumcideretur in carne praeputii sui . Et sunt qui addendum putant cultello
Abbreviated transcription (Latin):
iungͥet᷑ illis ad quos ibat ⁊ data est forma illi quã
t̾us mitt̾et ad om̃s ex ip̃o nascit᷑os. ⁊ om̃s in ip̃a tmna
forma unũ fut᷑oe. ut cum fideliũ nu̾s auget᷑ uni¬
tas tñ fidei ñ multiplicaret᷑ ut pͥmũ iilliꝰ forma
unũ ẽẽnt qui ex ip̃o uasc̾ent᷑. Postea eciam tuum¬
¶ fierent qui in eadem fide ip̃i sociarent᷑. ⁊ tunc gͣ u¬
nitas ppłi dei cepit ⁊ unitas comĩsatõnis fidet
que pͥmũ signata est ꝑ sacͣmentũ tuconcisionis.
Postea signanda ꝑ sacͥmtil habtismatis. Pmũ sig¬
nacłm in carne. sub quo uniendi erant puuĩ carne
unũ erant. ꝓpt̃ea circũcisio data ñ est nisi semini
abrahe ut in carne signarent᷑ qͥni in caane unitẽ¬
tur. Postqmͣ aũit ad hanc unitatem accessert̃ qui
scd̾m tarnis g̾natõem ex ip̃o ñ fuert̾. positũ est sig¬
nacłm unionis extra subam carnis quia sp̃u ⁊ fide

Expanded text:
jungeretur illis ad quos ibat. Et data est illi forma quam jungeretur illis ad quos ibat. Et data est illi forma quam transmitteret ad omnes ex ipso nascituros; et omnes in ipsa una forma unum futuros, ut cum fidelium numerus augeretur, unitas tamen fidei non multiplicaretur, ut primum in illius forma unum essent, qui ex ipso nascerentur, postea et unum fierent qui in eadem fide ipsi sociarentur. Extunc ergo unitas populi Dei incoepit, et unitas conversationis fidelis, quae primum signata est per sacramentum circumcisionis postea signanda per sacramentum baptismatis. Primum signaculum in carue sub quo uniendi erant, qui in carne unum erant Propterea circumcisio data non erat nisi semini Abrahae, ut in carne signarentur qui in carne unirentur. Postquam autem ad hanc unitatem accesserunt qui secundum carnis generationem ex ipso non fuerunt, positum est signaculum unionis extra substantiam carnis, quia spiritu et fide