comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
cet̾isq de celestib uirtutib tale aliquid uł dicere uł sentire. Si qui¬
dem definitio illa aĩe ⁊̃ in ip̃os uid̾r in currere. Quis .i. rationa¬
bilit̾ sensibiles eos ẽẽ uł mobiles pot̾it denegare: Qd̾ si recta ista
uid̾r ẽẽ definitio. qd̃ sustantia rationabilit̾ sensibił ⁊ mobilis
dicatur aĩa: uid̾r hec eadem definitio ⁊̃ ad angłos ꝑtinere. Quid
it. aliud in ilł qͣm sensus rationabił ⁊ motus ẽ: Quoꝵ aũt una de¬
funtionis ratio ẽ: hoꝵ sine dubio ⁊ eadem substantia ẽ. Paulusᷤ
sane apłs eẽ quendam animalẽ hominẽ significat. que negat
doctrinam. nec posse eam intelligere: qd̾ spiritalit̾ discernat᷑.S
in alio loco ait. Seminari corpus. ⁊ͣ resurgere corpus sꝑitale: ostẽ¬
dens in resurrectioẽ iustoꝵ nichil ammale futurũ. Et iõ requiri¬
mus neforte fubstantia aliqua sit que scd̾m hoc qd̾ aĩa ẽ inꝑfec¬

Expanded text:
cæterisque cœlestibus virtutibus tale aliquid vel dicere vel sentire; siquicæterisque cœlestibus virtutibus tale aliquid vel dicere vel sentire; siquidem definitio illa animæ etiam in ipsos videtur incurrere. Quis enim rationabiliter sensibiles eos esse vel mobiles poterit denegare? Quod si recta ista videtur esse definitio, quod substantia rationabiliter sensibilis et mobilis anima dicatur, videtur hæc eadem definitio etiam ad Angelos pertinere. Quid enim aliud in illis quam sensus rationabilis et motus est? Quorum autem una definitionis ratio est, horum sine dubio et eadem substantia est. Paulus sane esse quemdam animalem hominem significat, quem negat sancti doctrinam, nec posse eum intelligere quod spiritualiter discernatur. Sed et in alio loco ait seminari corpus animale, et surgere corpus spirituale, ostendens in resurrectione justorum nihil animale futurum. Et ideo requirimus ne forte substantia aliqua sit quæ secundum hoc quod anima est, imperfec
Abbreviated transcription (Latin):
ullam inuenimus. qd̾ uł angłi uł si qui sunt diuinisp̃c ministͥ
di. uł aias habere. uł aĩẽ dicant᷑: aĩantia tam̃ eẽ a qͣm płimis sen¬
tiuntur. De dõ aut̃ inuenimus scͥptum eẽ ita. Et ponam aĩam
meã suꝑ aĩam illam q̃ manducau̾it sanguinẽ: ⁊ eradicabo eã
de popło suo. Et itẽ alibi. Neomenias ur̃as ⁊ sabbata ⁊ diẽ mag¬
num acceptũ ñ habeo. Ienma ⁊ ferias ⁊ dies festos urõs odit aĩa
mea. Et inuicesimo pͥmo psalmo de xp̃o. Certum ẽ .it. quia ex ꝑ¬
sona ipsius iste psalmus ascͥbitur. sic̃ euangłm contestatur. ita di¬
De eo u̾o qd̃ d̾i aĩa in scͥpturis nominat᷑. qualit̾ intelligi debeat. ⁊ sẽ¬
tue ⁊ proferre difficile ẽ. Semel .N. simplicͣit̾ illam naturã. ⁊ abs¬
q ullius adiectionis ꝑmixtioẽ profitemur: tam̃ quo qͦmodo senti¬
endum ẽ nominari. Int̾im dedĩ anima uideatur. De xp̃o u̾o nec
dubitatur: ⁊ id̾o ñ michi uidr̾ absurdum etiam de scĩs angłis.

Expanded text:
 si qui sunt divini spiritus ministri Dei, vel animas habere, vel animæ dicantur: animantia tamen esse a quamplurimis sentiuntur. De Deo autem invenimus scriptum esse ita «Et ponam animam meam super animam illam quæ manducaverit sanguinem, et eradicabo eam de populo suo;» et item alibi: «Neomenias vestras et sabbata et diem magnum acceptum non habeo. Jejunia et ferias et dies festos» vestros odit anima mea.» Et in xxi psalmo de Christo certum est enim quia ex persona ipsius iste psalmus ascribitur, sicut Evangelium contestatur ita diDe eo vero quod 1 Dei anima in Scripturis nominatur, qualiter intelligi debeat, et sentire et proferre difficile est; semel enim simplicem illam naturam, et absque ullius adjectionis permixtione profitemur tamen quoquo modo sentiendum est, nominari interim Dei anima videtur: de Christo vero non dubitatur. Et ideo non mihi videtur absurdum etiam de sanctis Angelis
Abbreviated transcription (Latin):
huc .N. qd̃ dicit: plus aliquid sine dubio qͣm scłm uult intelligi.
t uide ne illud qd̾ dicit saluator. quia uolo uͥ ego sum. ⁊ isti ibi¬
sint mec̃: ⁊ sicut ego ⁊ tu unum sumus. ut ⁊ istimnob̾ anũ sint

Expanded text:
adhuc enim quod dicit, plus aliquid sine dubio quam sæculum vult intelligi; adhuc enim quod dicit, plus aliquid sine dubio quam sæculum vult intelligi; et vide ne illud quod dicit Salvator, quia «volo ut ubi ego sum et isti sint mecum; et >sicut ego et tu unum sumus, et
Abbreviated transcription (Latin):
b aũt sermonib pauli ad occasionẽ huius intelligentie uen̾im
ꝓferam. Ait .N. Nunc u̾o semel in consũmatioẽ scłoꝵ. ad refellen¬
dum peccatum ꝑ hostiam suam manifestatus ẽ. Semel enim ait.
paulo didicimus dicente. ut ostend̾et inscłis suꝑuenientib suꝑ ha¬
bundantes diuitias gr̃e sue. ⁊ inbonitate suꝑ nos. Non dixit inscłm
suꝑuenientẽ: neq in duob scłis suꝑuenientib. Uñ arbitror multa
scła in ditio sermonis istius detlarari. Si uͦ aliquid ẽ scłis maius:
tta ⁊ in creaturis quedam scła intelligant᷑. in aliis u̾o que excedt̃
et suꝑ grediunt᷑ uisibiles creaturas. qd̾ erit forte in restitutioneoĩũ
cum ad ꝑfectum finẽ uniu̾sa ꝑueniunt: id fortasse plus aliquid
eẽ qm scłm intelligendum ẽ. in quo erit oĩũ consuminatio. Mouet
me aut in ħ scͥpture scẽ auctoritas que dicit in scłm ⁊ ad huc. Ad

Expanded text:
bus autem sermonibus Pauli ad occasionem hujus intelligentiæ venerim, bus autem sermonibus Pauli ad occasionem hujus intelligentiæ venerim, proferam; ait enim: «Nunc vero semel in consummatione sæculorum ad refellendum peccatum per hostiam sui manifestatus est.» Semel enim ait Paulo didicimus dicente: «Ut ostenderet in sæculis supervenientibus superabundantes divitias gratiæ suæ in bonitate super nos.» Non dixit, in sæculo superveniente; neque, in duobus sæculis supervenientibus: unde arbitror multa sæcula indicio sermonis illius declarari. Si vero aliquid est sæculis majus, ita et in creaturis quædam sæcula intelligantur, in aliis vero quæ excedunt et supergrediuntur visibiles creaturas quod erit forte in restitutione omnium, cum ad perfectum finem universa pervenient, id fortasse plus aliquid esse quam sæculum intelligendum est, in quo erit omnium consummatio. Movet me autem in hoc Scripturæ sanctæ auctoritas quæ dicit: In sæculum, et adhuc. Et
Abbreviated transcription (Latin):
sit signis: quib fuerat pͥmo diffusum. Qd̃ utiq inĩnm̾abi¬
lib modii granis impossibile ẽ prorsus. accid̾e: etiam si ꝑ mm̃¬
sa scła indesinent̾ ac iugit̾ effundant᷑. Ita ergo impossibile mͥ
uidet᷑ codem ordine eisdemq modis nascentiũ ac morientiũ
atq agentium quid. scd̃o mundũ posse reparari: s minutatioĩb
ñ minimis diu̾sos posse mundos existere. ita ut smanifestis quib¬
q causis melior status sit alt̾ius mundi. ⁊ pro aliis inferior ⁊ pro
aliis medius quidam status. Qui aũt numerꝰ uł modus hicsit
me nescire fateor.Siquis aũt poss ostendere: libentius discerẽ. uerũ¬
tam̃ multoꝵ scł̃oꝵ finis eẽ dicitur. hic mundus: qui et ipse scłm d̾r.
passus. s ne in illo quidem qd̃ ante ip̃m fuit: et nescio si enume¬
rare sufficiam qͣnta fui̾nt ant̾iora scła in quib passus ñẽ. Ex qui¬

Expanded text:
sit signis quibus fuerat primo diffusum: quod utique innumerabisit signis quibus fuerat primo diffusum: quod utique innumerabilibus medimni granis impossibile est prorsus accidere, etiamsi per immensa sæcula indesinenter ac jugiter effundantur. Ita ergo impossibile mihi videtur eodem ordine eisdemque modis nascentium, et morientium, et agentium quid secundo mundum posse reparari; sed immutationibus non minimis diversos posse mundos existere, ita ut pro manifestis quibusque causis melior status sit alterius mundi, et pro aliis inferior, et pro aliis medius quidem status. Qui autem numerus vel modus hic sit, ego me nescire fateor. Si quis autem posset ostendere, libentius discerem. V. Verumtamen multorum sæculorum finis dicitur esse hic mundus, qui et ipse sæculum dipassus, sed ne in illo quidem quod ante ipsum fuit et nescio si enumerare sufficiam quanta fuerint anteriora sæcula in quibus passus non est. Ex qui
Abbreviated transcription (Latin):
q̃ feceit᷑. idem itͣm diluuiũ. atq idẽ moyses rursum ppłm sex¬
centa milia numero educat ex egipto. Iudas quoq bis dñm
tradet. paulus scd̾o lapidantiũ stephanũ uestim̃ta seruabis.
⁊ om̃ia q̃ in hac uita gesta sunt. it̾m gerenda dicentur. Qd̾ ñ
puto ratioẽ aliqua posse firmari: si arbitrii lib̾tate agunt᷑
anime. ⁊ uł profectus suos uł dicessus: pro uoluntatis sue susti¬
nent potestate. Non .N. cursu aliquo meosdem se circulos post
multa scła reuoluente aguntur aĩe ut hoc aut illud uł agãt
uł cupiant: s quocumq ꝓprii ingenii libertas intend̾it: illo
gestoꝵ suoꝵ dirigunt cursum. Tale enĩ ẽ qd̃ ab his dr̃. ut siqui
uelit asserere quod frum̃ti modiũ si profundatur int̾ram po¬
test fieri ut idem ⁊ penitus in discreti pͥmo accidant casus gra¬
noꝵ: itã ut unum qd̃q granum iuxta id profusũ iaceat. Scdm
qd̃ pͥmo aliqnͣdo deiectũ ẽ: ⁊ eodem ordine. eisdemq disꝑsum

Expanded text:
 iterum erit diluvium, atque idem Moyses rursum populum sexcenta fere millia numero educet ex Ægypto: Judas quoque bis Dominum tradet: Paulus secundo lapidantium Stephanum vestimenta servabit: et omnia quæ in hac vita gesta sunt, iterum gerenda dicentur: quod non puto ratione aliqua posse firmari, si arbitrii libertate aguntur animæ, et vel profectus suos vel decessus pro voluntatis suæ sustinent potestate. Non enim cursu aliquo in eosdem se circulos post multa sæcula revolvente aguntur animæ, ut hoc aut illud vel agant vel cupiant, sed quocumque proprii ingenii libertas intenderit, illo gestorum suorum dirigunt cursum. Tale enim est quod ab istis dicitur, ut si quis velit asserere quod frumenti medimnum si profundatur in terram, potest fieri ut iidem et penitus indiscreti secundo accidant casus granorum, ita ut unumqoudque granum juxta id profusum jaceat secundo, quo primo aliquando dejectum est, et eodem ordine eisdemque dispersum
Abbreviated transcription (Latin):
sus nrĩ cũ scd̃i psalmi exponeremus illũ u̾sicłm in quo ait. tc̃ loq̃¬
tur ad eos in ira sua: & mira sua conturbabit eos. ꝓut potuimus q̃li¬
aliud bonũ. ⁊ hac diuisione ⁊̃ in diuinitate usi sunt affirmantes.

Expanded text:
sus nostri cum secundi psalmi exponeremus illum versiculum in quo ait: «Tunc loqusus nostri cum secundi psalmi exponeremus illum versiculum in quo ait: «Tunc loquetur ad» eos in ira sua, et in furore suo conturbabit eos,» prout potuimus, qualialiud bonum; et hac divisi
Abbreviated transcription (Latin):
designatur. mat̾iam sibi ad confutandos nos p̾beri putant. affir¬
mantes pͣenitus inpassibilẽ. atq his om̃ib carentẽ affectib senti¬
endũ: ostendẽdum ẽ. eis ⁊̃ in euangłicis ꝑ aboł habere similia cũ
dicit. Quia is qui plantauit uineam ⁊ locauit eam colonis. qui co¬
lomi missos ad se seruos int̾emeit᷑. ad ultimũ ⁊̃ filium ad se mis¬
sum occidert̃.iratus dr abstulisse uineam ab eis. ⁊ malos colonos
male ꝑditum dedisse. ⁊ uineã colonis aliis tradidisse. qui redd̾et̃
ei fructũ in tempore suo. S ⁊ illos ciues qui ꝓfecto prĩfamilias ac¬
ciꝑe sibi regnũ. legatos post eum miseit̾. dicentes. nolumus eũ re¬
gnare suꝑ nos: impetͣto regno regressus pr̃familias ⁊ iratꝰ. int̾fici
aduertimus. s sꝑitalẽ intellectũ requirimus intalib ut ita sen¬
tiamus sic̃ intelligere de dõ dignũ ẽ. De quib scd̾m paruitatẽ sẽ¬

Expanded text:
designatur, materiam sibi ad confutandos nos præberi putant, affirdesignatur, materiam sibi ad confutandos nos præberi putant, affirmantes penitus impassibilem Deum, atque his omnibus carentem affectibus sentiendum: ostendendum est eis etiam in Evangelicis parabolis haberi similia cum dicit, quia is qui plantavit vineam et locavit eam colonis, qui coloni missos ad se servos interemerunt, ad ultimum etiam filium ad se missum occiderunt, iratus dicitur abstulisse vineam ab eis, et malos colonos male perditum dedisse, et vineam colonis aliis tradidisse qui redderent ei fructum in tempore suo. Sed et illos cives qui, profecto patrefamilias accipere sibi regnum, legatos miserunt post eum dicentes: «Nolumus eum regnare super nos, impetrato regno regressus paterfamilias et iratus interfici advertimus, sed spiritualem intellectum requirimus in talibus, ut ita sentiamus sicut intelligere de Deo dignum est. De quibus secundum parvitatem sen
Abbreviated transcription (Latin):
stum enim est qr faciẽ meã inquit ñ uidebis. is .s. qui moysi respõsa
prebebat. s post̾ĩora mea: q̃ utiq cũ eo sunt i̾telligenda sacͣm̃to qͦ
intelligi conuenit dicta diuina. abiectis profecto illis spectis anilib
fabulis q̃ de ant̾iorib dĩ ab imꝑitis postĩoribq fingunt᷑. Neq sa
ne nos impium aliquid sensisse arbitrem᷑. qd̾ diximus qr nec salua¬
tori uisibił ẽ pr. Consid̾et quali distinctioe aduersũ hecicos agẽces u¬
timur. Diximus .it. qd̃ aliud sit uidere & uideri. & aliud nosse ⁊ nos¬
ci. uł cognosc̾e̾ atq cognosci. Igit᷑ uidere ⁊ uideri corporeũ res ẽ. qd̃
reliquis creat᷑is qͣlitatẽ int̾ se inuicẽ uisionis indulgens. In corporee u̾o
nat᷑e . ⁊ pͥncipalit̾ intellectuali. nichil aliud conuenit nisi nosse uł no¬
sci: sic̃ ⁊ saluator ipse ꝓnunciat dicens. Quia nemo nouit filiũ in¬
si pr̃. neq prẽm quis nouit nisi filius :⁊ cui uoluit᷑ filius reuelare.

Expanded text:
non videbis scilicet qui Moysi responsa præbebat, sed posteriora mea.» Quæ utique cum eo sunt intelligenda sacramento, quo intelligi convenit dicta divina, abjectis profecto illis et spretis anilibus fabulis quæ de anterioribus Dei ab imperitis posterioribusque finguntur. Neque sane quis nos impium aliquid sensisse arbitretur, quod diximus quia nec Salvatori visibilis est Pater: consideret quali distinctione adversus hæreticos agentes utimur. Diximus enim quod aliud sit videre et videri, et aliud nosse et nosci, vel cognoscere atque cognosci. Igitur videre et videri corporum res est: quod nibus. reliquis creaturis, qualitatem inter se invicem visionis indulgens; incorpereæ vero naturæ, et principaliter intellectuali, nihil aliud convenit nisi nosse vel nosci, sicut et Salvator ipse pronuntiat dicens, quia «nemo novit Filium nisi Pater, neque Patrem quis novit nisi Filius et cui voluerit» Filius revelare.»
Abbreviated transcription (Latin):
nulli ita nati. Alii statim post natiuitatẽ huiꝰcemodi sensib
defraudati. uł certe iam adulta etate tale aliquid passi. ⁊ quid
refert euolũe me om̃s atq enumerare humanarũ clades mi¬
seriarũ. a quib alii lib̾i. alii in uoluti sunt: c̃ possit unusquisq
ĩ ap̃ semet ip̃m cond̾are. de his singłis atq ꝑpend̾e: Sunt ⁊̃ q̃¬
dam inuisibiles uirtutes quib que suꝑ t̾ram sunt dispensande
cõmissa sunt. ⁊ ñ parua ⁊̃ in ip̃is differentia eẽ credenda ẽ. sic̃
designat: et in ip̃is simili mͦ sine dubio uarietatis causa requiren¬
da ẽ. De mutis uͦ aĩalib ⁊ uolucͥb atq de his q̃ in aquis habitant
requirere suꝑfluũ uid̾r: cũ hec ñ pͥncipalia s conseq̃ntia accipi de¬

Expanded text:
nulli ita nati, alii statim post nativitatem hujuscemodi sensibus nulli ita nati, alii statim post nativitatem hujuscemodi sensibus defraudati, vel certe jam adulta ætate tale aliquid passi. Et quid refert evolvere me omnes atque enumerare humanarum clades miseriarum, a quibus alii liberi, alii involuti sunt, cum possit unusquisque etiam apud semetipsum considerare de his singulis atque perpendere? Sunt et quædam invisibiles virtutes, quibus quæ super terram sunt dispensanda commissa sunt; et non parva etiam in ipsis differentia credenda est, sicut et designat, et in ipsis simili modo sine dubio varietatis causa requirenda est. De mutis vero animalibus et volucribus, atque de his quæ in aquis habitant, requirere superfluum videtur; cum hæc non principalia, sed consequentia accipi de
Abbreviated transcription (Latin):
inferi appellantur. uł q̃cumq usqͣm ꝓrsus loca sunt. ⁊ hi qui ĩ
ip̃is degere nominant᷑. Totum gͦ hoc: mundus uocatur. In quo
mundo q̃dam dicunt᷑ cẽ suꝑ celestia .i. in habitatioĩb beatioribꝰ
posita. ⁊ corporib celestiorib ac splendentiorib induta ⁊ inhis ip
sis multe differentie ostendunt᷑. sic̃ u̾bi causa ⁊̃ apłe dixit. qd̾ alia
sit gła solis. alia lune. alia gła stellarũ. Stella. it. ab stella diffeit
simis utuntur. alii uliorib uł asꝑiorib. alii quoq in huma¬
Nis iiferinis morib mag̾ qm legib utunt᷑. Et quidã quidem
abinicio statim natiuntatis sue humiliant᷑ ⁊ subiecti sunt ac
seruilit educant᷑. uł sub dñĩsuł sub pͥncipib positi uł tirannis: alii
lbius u̾o ⁊ racionabilib educantur. aliĩsams corporib ñ nulli
egris statim apͥma etate. Alii uisu. alii auditu.⁊ uoce decepti: nõ¬

Expanded text:
inferi appellantur, vel quæcumque usquam prorsus loca sunt, et hi qui in inferi appellantur, vel quæcumque usquam prorsus loca sunt, et hi qui in ipsis degere nominantur. Totum ergo hoc, mundus vocatur. In quo mundo quædam dicuntur esse supercœlestia, id est, in habitationibus beatioribus posita, et corporibus cœlestioribus acia sit gloria solis, alia lunæ, alia gloria stellarum stella enim a stella differt simis utuntur, alii vilioribus vel asperioribus; alii quoque inhumanis et ferinis magis moribus quam legibus utuntur. Et quidam quidem statim ab initio nativitatis suæ humiliantur, et subjecti sunt, ac serviliter educantur, vel sub dominis, vel sub principibus positi, vel tyrannis; alii vero liberius et rationabilius educantur, alii sanis corporibus, nonnulli ægris statim a prima ætate, alii visu, alii auditu et voce decepti, non
Abbreviated transcription (Latin):
ri ⁊ reced̾e potest. Recedenti aũt causa ĩ eo erit. si ñ ircte ⁊ ꝓbabiłr
dirigat᷑ motus anmoꝵ. Uoluntarios. it. ⁊ liberos motus a se con¬
ditis m̃tib creator indulsit: quo .s. bonum in eis ꝓpͥum fieret. c̃ id
uoluntate ꝓpͥa seruaret᷑. S desidia ⁊ laboris tedium inseruando
bono ⁊ auersio ac negligentia melioꝵ. iniciũ dedit recedẽdi abo¬
no. Rered̾e aut̃ abono: nõ aliud ẽ. qͣm effici matũ. Ceitũ namq
e. malũ cẽ: bono carere. Ex quo accidit. ut in qͣnta m̃sura quis
deuolũetur a bono. intantam m̃suram malicie deueniret. in
quo utiq ꝓ motib suis unaqueq mens uł amplius uł parcuis.
bonum neglegens in cont̾riũ boni qd̾ sine dubio malũ ẽ trahe¬
batur. Ex quo uidetur semina q̃dam ⁊ causas uarietatis ac diu̾sita¬
tis ille om̃iũ conditor accepisse. ut pro diu̾sitate m̃tium .i. rationa¬
biliũ cieaturarũ qͣm diu̾sitatẽ ex ea causa qͣm suꝑuis diximus pu¬

Expanded text:
potest. Recedendi autem causa in eo erit, si non recte et probabiliter dirigitur motus animorum. Voluntarios enim et liberos motus a se conditis mentibus creator indulsit, quo scilicet bonum in eis proprium fieret, cum id voluntate propria servaretur: sed desidia et laboris tædium in servando bono, et aversio ac negligentia meliorum, initium dedit recedendi a bono. Recedere autem a bono, non aliud est quam effici in malo. Certum namque est malum esse bono carere. Ex quo accidit, ut in quanta mensura quis devolveretur a bono, in tantam mensuram malitiæ deveniret. In quo utique pro motibus suis unaquæque mens, vel amplius vel parcius bonum negligens, in contrarium boni, quod sine dubio malum est, trahebatur. Ex quo videtur semina quædam et causas varietatis ac diversitatis ille omnium Conditor accepisse, ut pro diversitate mentium, id est, rationabilium creaturarum, quam diversitatem ex ea causa quam superius diximus pu
Abbreviated transcription (Latin):
mo omniũ crede quia unus ẽ deusqui om̃ia creauit atq com¬
posuit. ⁊ fecit ex eo qd̾ nichil erat ut eẽnt uniu̾sa. fortassis ad
hoc respicit ⁊̃ illud qd̾ in psalmis dictum ẽ. quia ip̃e dixit. ⁊
facta sunt. ip̃e mandauit ⁊ creata sunt. Nam qd̃ ait qr ipse di¬
xit ⁊ facta sunt: uid̾r ostend̾e substantiam dici eoꝵ q̃ sunt. Qd̃
sio ait. mandauit ⁊ creata sunt: de qͣlitatib dictum uid̾r qui¬
b substantia ip̃a formata est:¬

Expanded text:
imo omnium crede quia unus est Deus qui omnia creavit atque comimo omnium crede quia unus est Deus qui omnia creavit atque composuit, et fecit ex eo quod nihil erat, ut essent universa.» Fortassis ad hoc respicit etiam illud quod in Psalmis scriptum est, quia «ipse dixit, et facta sunt: ipse mandavit, et creata sunt.» Nam quod ait quia «ipse dixit, et facta sunt,» videtur ostendere substantiam dici eorum quæ sunt; quod vero ait: « Manda» vit, et creata sunt,» de qualitatibus dictum videtur quibus substantia ipsa formata est
Abbreviated transcription (Latin):
tẽnt ea que eẽ uoluit. Quid putabimus quia meliorẽ. aut maiorẽ.
aut alt̾ius gn̾̃is mat̾iam facturꝰ eẽt deus. qͣm ex sua uirtute ac sa¬
pientia proferebat. ut eẽt q̃ ante ñ fuerat. an inferiorẽ & det̾iorẽ
an similẽ. atq eandẽ. ut ẽ illa ꝗͣ isti ingenitam dicunt: Et pu¬
to cui uis facillime pateat intellectus. qd̃ neq melior neq in¬
ferior potuiss mundi forma species susciꝑe: nisi talis fuiss qͣł
ista ẽ. que suscepit. Et quomͦ gͦ ñ uidebitur impiũ id ingeni¬
tum drẽ quod si fcm̃ ad̾o credatur. tale sine dubio inuenitur qͣ
septẽ martirũ unũ ex filiis suis cohortatur ad tołanda torm̃ta
de hoc dogmate confirmatur. Ait .it. Rogo te fili respice celum
it̾ram. ⁊ ad om̃ia q̃ in eissunt. Et uidens hec: scito quia deus hec
cum ñ eẽnt: fecit. s ⁊ inlibro pastoris in pͥmo mandato ita ait. pͥ¬

Expanded text:
essent ea quæ esse voluit: quid putabimus quia meliorem, aut majorem, essent ea quæ esse voluit: quid putabimus quia meliorem, aut majorem, aut alterius generis materiam facturus esset Deus, quam ex sua virtute et sapientia proferebat, ut esset quæ ante non fuerat? an inferiorem et deteriorem? an similem atque eamdem ut est illa quam isti ingenitam dicunt? Et puto cuivis facillime pateat intellectus, quod neque melior neque inferior potuisset mundi formas speciesque suscipere, nisi talis fuisset qualis ista est quæ suscepit. Et quomodo ergo non videbitur impium id ingenitum dicere quod, si factum a Deo credatur, tale sine dubio invenitur quaseptem martyrum unum ex filiis cohortatur ad toleranda tormenta, de hoc dogmate confirmatur; ait enim: «Rogo te, fili, respice cœlum et terram, et ad omnia quæ in eis sunt, et videns hæc scito, quia Deus hæc omnia cum non essent, fecit.» Sed et in libro Pastoris in primo mandato ita ait: «Pr
Abbreviated transcription (Latin):
pro uisore ñ posse constare: cum ip̃i quoq similẽ culpam impi¬
etatis in currant. ingenitam dicentes eẽ mat̾iam doq ingenito
coet̾nam. Scm hanc ergo rationẽ si ponamus. u̾bi grã mat̾iã
ñ fuisse ut isti adseit᷑. dicentes qi deus potuit aliquid facere cũ ni¬
chil cẽt. si ne dubio futurꝰ erat ociosus mat̾iam ñ hñs. ex qua põ¬
sit oꝑari. qͣm ei ñ sua prouisioẽ s fortuito sentiunt affuisse. in¬
detur eis quod hoc fortuito inuentũ ẽ. suffice̾ ei potuerit ad tan¬
tioꝑis molem ⁊ ad sue uirtutis potentiam qd̾ totius sapientie
sue suscipiensrationẽ: distingueret᷑. ac formaret᷑ ad mundũ
Qd̾ michi ꝑ absurdum uidetur. ⁊ eoꝵ eẽ hominũ. qui uir
tutẽ atq intelligentiã ingenite nature penitꝰ ignorent. Nͤ
ut rationẽ rerum possimus diligentius intueri: eonced atur.
paulisꝑ ñ fuisse mat̾iam ⁊ dm̃ cum nichil eẽt pͥus fecisse ut

Expanded text:
provisore constare; cum ipsi quoque similem culpam impiprovisore constare; cum ipsi quoque similem culpam impietatis incurrant, ingenitam dicentes esse materiam, Deoque ingenito coæternam. Secundum hanc ergo rationem si ponamus, verbi gratia, materiam non fuisse, ut isti asserunt dicentes quia Deus non potuerit aliquid facere cum nihil esset, sine dubio futurus erat otiosus, materiam non habens ex qua posset operari, quam ei non sua provisione, sed fortuito sentiunt affuisse videturque eis quod hoc quod fortuito inventum est, sufficere ei potuerit ad tanti operis molem, et ad suæ virtutis potentiam, quod totius sapientiæ suæ suscipiens rationem distingueretur ac formaretur ad mundum. Quod mihi perabsurdum videturtutem atque intelligentiam ingenitæ naturæ penitus ignorant. Sed ut rationem rerum possimus dilucidius intueri, concedatur paulisper non fuisse materiam; et Deum, cum nihil esset prius, fecisse ut
Abbreviated transcription (Latin):
quas supradiximus qualitates. que diu̾sas corpoꝵ species effici¬
unt: ħ tam̃ mat̾iaqͣuis ut supradiximus scd̾m suam ꝓpriam
rationẽ sine qualitatib sit. numqͣm tam̃ sub sistere extra qͣli¬
tatẽ inuenitur. hanc ergo mat̾iam que tanta ac tał ẽ ut ⁊ suf¬
ficere ad om̃ia mundi corpora q̃ eẽ deus uoluit queat. ⁊ condito¬
ri ad qͣscumq formas uelit. ac species familiaret᷑ in omnib ⁊ ser¬
uiret. recipiens in se qualitates quas ip̃e uoluisset imponere nescic
quomodo tanti ⁊ tales uiri. ingenitam.i. ñ ab ipso d̾o̾ factam cõ¬
ditore omniũ putaueit᷑. s fortuitam qͣndam eius naturam. uir¬
tutẽq dixeit᷑. Et miror quomͦ isti culpent eos qui uł opificẽ
dm̃ uł ꝓuidentiam huiꝰ uniu̾sitatis ñ negant ⁊ impie eossẽ¬
tire arguunt. qui tantũ mundi opus arbitrant᷑ sine opifice i

Expanded text:
quas supra diximus qualitates, diversas corporum species efficiquas supra diximus qualitates, diversas corporum species efficiunt. Hæc tamen materia quamvis, ut supra diximus, secundum suam propriam rationem sine qualitatibus sit, nunquam tamen subsistere extra qualitatem invenitur. Hanc ergo materiam quæ tanta et talis est ut sufficere ad omnia mundi corpora quæ esse Deus voluit queat, et conditori ad quascumque formas velit et species famularetur in omnibus et serviret, recipiens in se qualitates quas ipse voluisset imponere, nescio quomodo tanti ac tales viri ingenitam, id est non ab ipso Deo factam conditore omnium putaverunt, sed fortuitam quamdam ejus naturam virtutemque dixerunt. Et miror quomodo isti culpent eos qui vel opicificem Deum, vel providentiam hujus universitatis negant, et impie eos sentire arguunt, quod tantum mundi opus arbitrentur sine opifice vel
Abbreviated transcription (Latin):
mari: sic̃ u̾bi gratia dix̃im. lignũ in ignẽ u̾tit᷑. ⁊ ignis infumũ ⁊ fu¬
mus in aerẽ. s ⁊ oleiliquor in ignẽ mittat᷑. esce quoq ip̃e uł homnũ.
uł aialiũ. ñne eandem ꝑmutatioĩs causã declarant: Nam qd̾ ẽq
alud ẽ. quod ꝑ cibum sumpserimus: incorporis nr̃i substantiã u̾tit᷑.
S ⁊ qualit᷑ aqua mutet᷑ in t̾ram. uł in aerẽ.⁊ aer rursus inignẽ at
ignis in aerem. uł aer in aqͣm. qͣmins non sit difficultas exponere:
tam̃ in presenti loco sufficit ea tantũmͦ commemorasse. uolen¬
ti corporalis mat̾ie discutere rationẽ. Mat̾iam gͦ intelligimus q̃
subiecta ẽ corporib .i. exqua inditis atq inseiris qualitatib cor¬
pora subsistunt. Qualitates autẽ quatuor dicimus. calidum
frigidum. aridam. humidam. Que quatuor qͣlitates yãtt.i.
mat̾ie insorte que mat̾ie ꝓpria ratioe extra has eẽ inuenitur.

Expanded text:
mari: sicut, verbi gratia dixerim, lignum in ignem vertitur, et ignis in fumum, et fumari: sicut, verbi gratia dixerim, lignum in ignem vertitur, et ignis in fumum, et fumus in aërem. Sed et olei liquor in ignem mutatur. Escæ quoque ipsæ, vel hominum vel animalium, nonne eamdem permutationis causam declarant? Nam quodcumque illud est quod per cibum sumpserimus, in corporis nostri substantiam vertitur. Sed et qualiter aqua mutetur in terram, vel in aërem, et aër rursus in ignem, vel ignis in aërem, vel aër in aquam, quamvis non sit difficultas exponere, tamen in præsenti loco ea sufficit tantummodo commemorasse volenti corporalis materiæ discutere rationem. Materiam ergo intelligimus quæ subjecta est corporibus, id est ex qua inditis atque insertis qualitatibus corpora subsistunt. Qualitates autem quatuor dicimus: calidam, frigidam, aridam, humidam. Quæ quatuor qualitates, id est materiæ, insertæ, quia materia propria ratione extra has esse invenitur
Abbreviated transcription (Latin):
ip̃e ꝓnunciat. nisiqr ⁊ in celo ⁊ in t̾ra uircus dĩ replet uniu̾sa sicut
⁊dicit dominus: Quomͦ parens om̃iũ deus uniu̾sum mundũ uir¬
tutis sue plenitudine repleat atq contineat. ⁊ his q̃ ostendimus ñ
puto ꝗͣꝗͣ difficult̃ ad nuere. Iam sane qm̃ diu̾sos motus rationabi¬
lium creaturar̃ uariasq sententias causam dedisse diu̾sitatis mũ¬
do huic sermo suꝑioris disputatioĩs ostendit: uidendum ẽ ne forte
simił inicio exitus quoq huic mundo cõueniat. Dubium .n. ñ ẽ qm̃
q̃utiq uarietas in huiꝰ mundi fine reprehensa. causas rursum di¬
uersitatũ alt̾us mundi post hunc fut᷑i occasionesq p̾stabit. Q d̃
diu̾sitas sine corporib subsistere ñ potest. ⁊ nature corporee discu¬
tere rationẽ ex reb ipsis aparet. qd̾ diu̾sam uariamq ꝑmutationẽ
recipiat natura corporea. ita ut possit ex om̃ib in omĩa tͣnsfor-¬

Expanded text:
plet universa sicut et dicit Dominus? Quomodo ergo parens omnium Deus universum mundum virtutis plenitudine repleat atque contineat, ex his quæ ostendimus, non puto quemquam difficulter annuere. Jam sane quoniam diversos motus rationabilium creaturarum, variasque sententias causam dedisse diversitatis mundo huic, sermo superioris disputationis ostendit, videndum ne forte similis initio exitus quoque huic mundo conveniat. Dubium enim non est qquæ utique varietas in hujus mundi fine deprehensa causas rursus diversitatum alterius mundi post hunc futuri occasionesque præstabit. IV. Quod am mundi diversitas sine corporibus subsistere non potest, naturæ corporeæ discutere rationem. Ex rebus ipsis apparet quod diversam variamque permutationem recipiat natura corporea, ita ut possit ex omnibus in omnia transfor
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ rebecca. quiq ad huc inuentie positus supplantat frẽm suiuĩ.
nascicur. ap̃ qͦs eruditionẽ diuine legis inueniat. Alius ũ ap̃g̾eos
npsos sapientes : ñ parue eruditiois nomines. Iam uo aliuis ap̃
ethiopas quib uesci humanis carnib usus ẽ. alii aput scitas
ap̃ quos pat̾cidiũ qͣi ex loge g̾itur: uł ap̃ thauros. uͥhospites im¬
molant᷑. Aiunt ergo nob̾. Si hec tanta rerũ diu̾sitas nascendi¬
q conditio tam uaria tamq diu̾sa. in qua causa utiq libi fa¬
u̾sitas animarũ .i. ut mala natura aĩe adgentẽ malã destine¬
t̃ bona aũt adbonas: quid aliud suꝑ ẽ. nisi ut fortuito agi ista
putentur. ⁊ casu: Qd̃ utiq se recipiat᷑: iam nec ad̾o factus eẽ mũ

Expanded text:
et Rebecca, quique adhuc in ventre positus supplantat fratrem suum, et Rebecca, quique adhuc in ventre positus supplantat fratrem suum, nascitur, apud quos eruditionem divinæ Legis inveniat; alius vero apud Græcos et ipsos sapientes, et non parvæ eruditionis homines; jam vero alius apud Æthiopes, quibus vesci humanis carnibus usus est; aut apud Scythas, apud quos parricidium quasi ex lege geritur; vel apud Tauros, ubi hospites immolantur. Aiunt ergo nobis: Si hæc tanta rerum diversitas, nascendique conditio tam varia, tamque diversa, in qua causa utique faversitas animarum, id est, ut mala natura animæ ad gentem malam destinetur, bona autem ad bonas, quid aliud superest, nisi ut fortuito ista agi putentur et casu? Quod utique si recipiatur, jam nec a Deo factu
Abbreviated transcription (Latin):
bita cdłm melius p̾stet. uerũ ⁊̃ gradũ aliquẽ celsiorẽ. expectabiliorẽ¬
q concedat. Principatũ aliis indulgeat. aliis potestates. dñatioẽs
quoq aliis tͥbuat. aliis amplissimas sedes celestiũ tͥbunaliũ p̃stet.
eluceant. alii rutilantius:⁊ coruscẽt fulgore sydereo. aliis sit gła
soł. aliis gła lune. aliis gła stellarũ. stella ab stella ingła differat
n ut simul ⁊ breuit̾ dicam totũ. si creatori dõ nec uoluntas sũmi
boniq oꝑis. nec ꝑficiendi facultas de ẽ. quid cause existere po¬
t̾it. ut naturas rationabiles creans .i. eos quib ut eẽt ip̃e extitit
causa. celsiores alios facet. alios scd̾o aut t̾cio. ⁊ multis iam inferi¬
ores gradib det̾ioresq prociearet. Tum deinde obiciunt ̃ dehis
q̃ int̾ris sunt. qd̾ aliis nascendi sors felicior euenit. ut quisu̾bigrã¬
utr habraham generet᷑. ⁊ ex reꝓmissioẽ nascat᷑. alius qͦ. ex ysaac

Expanded text:
bitaculum melius præstet, verum etiam gradum aliquem celsiorem spectabilioremque concedat, Principatum aliis indulgeat, aliis Potestates, Dominationes quoque aliis tribuat, aliis amplissimas Sedes cœlestium tribunalium præstet, eluceant alii rutilantius, et coruscent fulgore sidereo; aliis sit gloria solis, aliis gloria lunæ, aliis gloria stellarum; stella a stella in gloria differat: et, ut simul ac brevitbonique operis, nec perficiendi facultas deest, quid causæ existere potuit, ut naturas rationabiles creans, id est, quibus ut essent ipse extitit causa, celsiores alios faceret, alios secundo, aut tertio, et multis jam inferiores gradibus deterioresque procrearet? Tum deinde objiciunt etiam de his quæ in terris sunt, quod aliis nascendi sors felicior evenerit, ut quis, verbi gratia, ex Abraham generetur, et ex repromissione nascatur; alius quoque ex Isaac
Abbreviated transcription (Latin):
ꝯseq̃ns sine dubio erit. ut ea que inu̾bo ⁊ sap̃ia facta sunt etiã
mea iusticia q̃ ẽ xp̃c facta eẽ dicant᷑. quo .s. in his que facta sũt
nichil in iustum. nichil fortuitum uideatur. s om̃ia ita eẽ ut
uarietas. tantaq diu̾sitas iustissima ⁊ equissima possit intel¬
ligi: certꝰ sum humano ĩgenio uł sermone explicari ñ posse. nͥ
ip̃m u̾bum ac sapĩam ⁊ iusticiã qui ẽ unigentꝰ filius d̾i. ꝓstcͣi
ac smplices dep̃cemur. qui ꝑ gram suã sensib nr̃is infundens.
obscura illuminare. clausa patefacere. pand̾e dignetur archana:
si tam̃ inueniam᷑. tam digne uł pete. uł q̃rere. uł pulsare. ut uł
petentes acciꝑe mereamur. uł querentes inuenire. uł pulsantib
iubeamur aꝑure. Non gͦ freti nr̃õ ingenio s ipsius sap̃ie auxilio
qui fecit uniu̾sa. ⁊ iusticie eius qͣm in eẽ creaturis omnib credimꝰ
int̾im ⁊̃ si adserere ñ ualemus. ipsius tam̃ confisi miscd̾ia ĩ qͥre¬

Expanded text:
etiam in ea Justitia quæ est Christus facta esse dicantur: quod scilicet in his quæ facta sunt nihil injustum, nihil fortuitum videatur, sed omnia ita esse ut  ista rerum varietas tantaque diversitas justissima et æquissima possit intelligi, certus sum humano ingenio vel sermone explicari non posse, nisi ipsum Verbum ac Sapientiam et Justitiam, qui est unigenitus Filius Dei, prostrati ac supplices deprecemur, qui per gratiam suam sensibus se nostris. infundens, obscura illuminare, clausa patefacere, pandereque dignetur arcana: si tamen inveniamur tam digne vel petere, vel quærere, vel pulsare, ut vel petentes acio quæ fecit universa, et Justitiæ ejus quam inesse creaturis omnibus credimus, interim etiamsi asserere non valemus, ipsius tamen confisi misericordia inquire
Abbreviated transcription (Latin):
eẽ tam̃ suꝑ illam speram qͣmͣ aplane dicunt. uolunt aliam
qͣm sic̃ apud nos celum continet om̃ia q̃ sub celo sunt: ita il¬
la dicant inm̃sa quadã sui magnitudine ⁊ in effabili conple¬
xa. spacia uniu̾sarũ sperarũ ambitu magnificentiore cõstͥn¬
gere ita ut oĩa intra ip̃am ita sint. sicut ẽ hec nr̃a t̾ra sub celo.
que etiã in scͥpturis scĩs t̾ra bona ⁊ t̾ra uuentiũ credit᷑ nomina

Expanded text:
Esse tamen super illam sphæram quam ἀπλανῆ dicunt, volunt aliam, Esse tamen super illam sphæram quam ἀπλανῆ dicunt, volunt aliam, quam, sicut apud nos cœlum continet omnia quæ sub cœlo sunt, ita illam dicunt immensa quadam sui magnitudine et ineffabili complexu spatia universarum sphærarum ambitu magnificentiore constringere; ita ut omnia intra ipsam ita sint sicut est hæc terra nostra sub cœlo: quæ etiam in Scripturis sanctis terra bona et terra viventium creditur nomi
Abbreviated transcription (Latin):
arbitior humanis ad huc cogitationib ⁊ m̃tib inusitatum
Ex his tam̃ que clemens uisus ẽ indicare cũ dicit. occeamis
intͣnsmeabilis hominib. ⁊ hi mundi qui post ipsum sunt.
mundos post ip̃m pluralit̾ nominans. quos ⁊ eadem d̾i sũ¬
mi ꝓuidentia agi regiq significat. semina q̃dam nob̃ huiꝰce¬
modi intelligentie uid̾r assꝑgere. quo putet᷑ om̃is quidẽ uni¬
u̾sitas eoꝵ que sunt. atq subsistunt celestiũ. t̾renoꝵ. inferno
rumq unus ⁊ ꝑfectus mundus generalit̾ dici. intͣ qũe uł a qͦ
ne uł solis cet̾oꝵq quos planetas uocant ꝑ singła mundos
nominari. s et ipsum suꝑeminẽtẽ quẽ dicunt aplane. glo¬
bum ꝓpͥe nichilominus mundum appellari uolunt. Deni¬
q etiam baruch ꝓpħe librũ inassertioĩs huius testimonũ
uocãt. qd̃ ibi de septem mundis uł celis euidentius indicatur.

Expanded text:
arbitror, humanis adhuc cogitationibus et mentibus inusitatum. arbitror, humanis adhuc cogitationibus et mentibus inusitatum. Ex his tamen quæ Clemens visus est indicare cum dicit: «Oceanus intransmeabilis est» hominibus, et hi mundi qui post ipsum sunt,» qui post ipsum sunt mundos pluraliter nominans, quos et eadem Dei summi providentia agi regique significat, semina quædam nobis hujusmodi intelligentiæ videtur aspergere, quo putetur omnis quidem universitas eorum quæ srumque, unus et perfectus mundus generaliter dici, intra quem vel a quo næ vel solis, cæterorumque, quos planetas vocant, per singula mundos nominari. Sed et ipsum supereminentem quem dicunt a ἀπλανῆ globum, proprie nihilominus mundum appellari volunt. Denique etiam Baruch prophetæ librum in assertionis hujus testimonium vocant, quod ibi de septem mundis vel cœlis evidentius indicatur.
Abbreviated transcription (Latin):
nobis expositionẽ eẽ id curo p̾diximus: nefoete aliquib pre¬
beatur occasio illius intelligentie qͣ putent nos imagines q̃s¬
dam qͣs greci iae ac nominant affirmare: qd̾ utiq a nr̃is
alienum est: mundum incorporeũ dicere in sola m̃tis fanta¬
sia. uł cogitationũ lubrico consistentẽ. Et quomͦ uł saluato¬
rẽ in de esse. uł scõs quosq illuc ituros poterunt affirmare
ñ uideo. Ueruntam̃ preclarius aliquid ⁊ splendidius qͣm is
ste presens ẽ mundus indicari a saluatore ñ dubium ẽ. in qͦ
etiam credentes inse tend̾e ꝓuocat. ⁊ hortat᷑. S utrũ mundꝰ
iste que sentire uult seꝑatus ab hoc sit. an aliquis longeq
diuisus. uł loco. uł qualitate. uł gła. an gła quidẽ.⁊ qualita¬
te p̾cellat: intra huiꝰ tamĩ mundi cutum scͥptionẽ cohibetur.
qd̾ ⁊ michi magis u̾isimile uidr: in certum tam̃ ẽ. ⁊ ut ego

Expanded text:
nobis esse expositionem idcirco prædiximus, ne forte præbeatur alinobis esse expositionem idcirco prædiximus, ne forte præbeatur aliquibus occasio illius intelligentiæ, qua putent nos imagines quasdam quas Græci ἰδέας nominant, affirmare: quod utique a nostris alienum est, mundum incorporeum dicere, in sola mentis phantasia vel cogitationum lubrico consistentem: et quomodo Salvatorem inde esse, vel sanctos quoque illuc ituros poterunt affirmare, non video. Verumtamen præclarius aliquid et splendidius quam iste qui præsens est mundus, indicari a Salvatore non dubium est, quo etiam credentes in se tendere provocat et hortatur. Sed utrum mundus iste quem sentiri vult, separatus ab hoc sit longeque divisus, vel loco, vel qualitate, vel gloria; an gloria quidem et qualitate præcellat, intra tamen hujus mundi circumscriptionem cohibeatur, quod et mihi magis verisimile videtur: incertum tamen est, et, ut ego
Abbreviated transcription (Latin):
in maligno positus ẽ. Meminit sane clemens apłoꝵ discipłs
etiam coꝵ quos an tixẽonac greci nominarũt. atq alias par¬
tes orbis t̾re ad quas neq nr̃oꝵ quisqũa acced̾e potest. neq
ex illis qui ibi sunt quisquã tͣnsure ad nos: quos ⁊ ip̃os mũ¬
dos appellauit: cũ ait. Occeamis intͣnsmeabilis ẽ hominib
et hi qui tͣnsip̃m sunt mundi: qui his eisdem dominatoris
dei dispositionibus gub̃nant᷑. Dicit᷑ mundus etiam ista uni¬
u̾sitas q̃ ex celo ⁊ t̾ra continet᷑. sicut paulus ait. Transiet enĩ
habitus huiꝰ mundi. Designat sane ⁊ alium quendã mun¬
dũ p̃t̾ hunc uisibilẽ. etiam dominus ⁊ saluator nr̃: que re¬
uera descͥbere ac designare difficile ẽ. Ait namq ego ñ sum
de hoc mundo. Tanqm .it. qui ex alio quodam ess mundo:
ita dixit. quia ñ sum de hoc mundo. Cuiꝰ mundi difficilem

Expanded text:
in maligno positus est. Meminit sane Clemens Apostolorum discipulus in maligno positus est. Meminit sane Clemens Apostolorum discipulus etiam eorum quos ἀντίχθονας Græci nominarunt, atque alias partes orbis terræ ad quas neque nostrorum quisquam accedere potest, neque ex illis qui ibi sunt quisquam transire ad nos: quos et ipsos mundos appellavit, cum ait: «Oceanus in» transmeabilis est hominibus, et hi qui trans ipsum sunt» mundi, qui his eisdem dominatoris Dei dispositionibus» gubernantur.» Dicitur etiam mundus ista universitas quæ ex cœlo et terra continetur, sicut Paulus ait: Transiet enim habitus hujus mundi. Designat sane et alium quemdam mundum præter hunc visibilem etiam Dominus et Salvator noster quem revera describere et designare difficile est; ait namque: Ego non sum de hoc mundo. Tanquam enim ex alio quodam esset mundo, ita dicit, quod non sum de hoc mundo. Cujus mundi difficilem
Abbreviated transcription (Latin):
qͣm scła scłoꝵ: id uidelicet cũ iam ñ in scło sunt om̃ia. s in oĩ¬
b deus. his pro nr̃is uirib de mundi ratioe dissertis ñ uidetur
incongruum etiam ipsius mundi appellatio quid sibi uelit in¬
quirere. q̃ appellatio in scͥpturis scĩs diu̾sa significans freq̃nt̾ os¬
stendit᷑. Qd̃ .it. latine mundũ dicimus: koc noͣc appellatur. Cosmõ
aũt ñ solum mundꝰ. s ⁊ ornam̃tũ significat. Deniq in isaia uͥ
ad pͥncipes filias syon in crepatioĩs sermo dirigitur. ⁊ dicit ꝓ
ornam̃to capitis aurei caluitium habebis. ꝓpt̾ oꝑa tua ornam̃tũ
ubi eo nomine cosmundũ appellauit.i. Roc̃ m̃ori. Dicit᷑ etiã inĩ¬
dum̃to pontificis mundi ratio contineri: sicut in sapientia sa¬
lomonis inuenimus cũ dicit. qr inuestim̃to pod̾is erat iniu̾¬
sus mundus. Mundus d̾r eciam nr̃ cum habitatorib suis.
Orbis iste t̾rarũ: sicut cum scͥptura dicit. quia om̃is mundus

Expanded text:
 id videlicet cum jam non in sæculo sunt omnia, sed in omnibus Deus. VI. His pro nostris viribus de mundi ratione dissertis, non incongruum etiam videtur ipsius mundi appellatio quid sibi velit inquirere: quæ appellatio in Scripturis sanctis diversa significans frequenter ostenditur. Quod enim latine mundum dicimus, græce κόσμος appellatur: κόσμος autem non solum mundum, sed et ornamentum significat. Denique in Esaia ubi ad principes filias Sion increpationis sermo dirigitur et dicit: «Pro ornamento capitis aurei calvitium habebis propter opera tua,» ornamentum ibi eo nomine quo mundum, appellavit, id est κόσμον. Dicitur etiam in indumento pontificis mundi ratio contineri, sicut in Sapientia Salomonis invenimus, cum dicit quia «in vestimento poderis erat universus mundus.» Mundus dicitur etiam noster cum habitatoribus suis orbis terrarum iste, sicut cum Scriptura dicit: Omnis mundus
Abbreviated transcription (Latin):
quid ⁊̃ ꝓprioris uigoris: aliqͣs u̾o aut nichil aut ꝑ exiguũ aliqͥd.¬
et inde.ẽ. unde inuemuntur quidã statim ab ineunte. etate ar¬
dentioris accuminis ⁊ alii u̾o tardioris: ñ nulli aũt obtunsissimi ⁊
penitus in docibiles nasci. Ueruntam̃ qd̾ diximus m̃tẽ in aiam
uti. uł si qua alia q̃ in n uident᷑ aspicere: discutiat aput se qui
legit diligentius:⁊ ꝑtractet. a nob tam̃ ñ putentur uelut dogma¬
ta cẽ plata. s tctandi more. ac requirendi discussa. addat autẽ
n quilegit ad tͣaatum. qd̾ ⁊̃ de saluatoris aiã exhis quidẽ q̃ in
euangłio scͥpta sunt obseruatur. qd̾ alia sunt q̃ ei sub amme no¬
mine ad scbuntur. ⁊ aliaᷤ q̃ sub sp̃c nomine deputant᷑. Nã cum
passionẽ aliqͣm uł cont̾bationẽ su uułt indicare. sub nomine a¬
mine indicat. c̃ dicit. Nunc aĩa mea t̾bata ẽ. ⁊ t̾stis ẽ aĩã ũsq ad

Expanded text:
quid etiam prioris vigoris, aliquas vero aut nihil, aut exiguum aliqquid etiam prioris vigoris, aliquas vero aut nihil, aut exiguum aliquid. Unde inveniuntur quidam statim ab ineunte ætate ardentioris acuminis, alii vero tardioris, nonnulli autem obtusissimi et penitus indociles nasci. Verumtamen quod diximus, mentem in animam verti, vel si qua alia in hoc videntur aspicere, discutiat apud se qui legit diligentius et pertractet: a nobis tamen non putentur velut dogmata esse prolata, sed tranctandi more ac requirendi esse discussa. Addat autem et hoc qui legit ad tractatum, quod etiam de Salvatoris anima ex his quidem quæ in Evangelio scripta sunt, observatur, quod alia sunt quæ ei sub animæ nomine ascribuntur, et alia quæ sub spiritus nomine deputantur. Nam cum passionem aliquam vel perturbationem sui vult indicare, sub animæ nomine indicat, ut cum dicit: «Nunc anima mea turbata est; et: Tristis est anima mea usque ad
Abbreviated transcription (Latin):
am. ip̃a saluabit᷑. ⁊ atima que peccat: ip̃a morietur. S nimc ui¬
demus. qm̃ qd̃ culpabile quidẽ ẽ. ad iunxit ad aiam: qd̾ aut̃ lau¬
de dignum erat reticint. Uidendum gͦ ẽ. neforte sic̃ diximus ex
ip̃o nomine declarari abeo qd̃ refrixerit aferuore iustoꝵ ⁊ diui¬
ni ignis participatioẽ. ꝙ ux it .i. aĩa appellata sit. nec tam̃ amisit
facultatẽ restituendi se in illum statũ feruoris. in quo ex inicio fu¬
it. Uñ ⁊ ꝓpħa tale aliquid uid̾r ostende: cũ dicit. Reu̾t̾e aĩa mea
in requiẽ tuam. Ex quib om̃ib illud uid̾r ostendi. qd̾ mens de
statu ac dignitate sua declinans affecta. uł nuncupata ẽ aĩa. q̃
si reꝑata fuit᷑ ⁊ correcta: redit in ñ ut sit mens. Qd̾si ita ẽ. decessꝰ
ip̃e m̃tis ac deuolutio: uidr michi qd̃ ñ equał om̃iũ sentiendus
sit. s uł plus uł minus in aĩam u̾ti. ⁊ aliqͣs quidẽ m̃tes seruare ali¬

Expanded text:
peccat, ipsa morietur.» Sed nunc videmus quoniam quod culpabile quidem est adjunxit ad animam, quod autem laude dignum erat reticuit.. Videndum ergo est, ne forte, sicut diximus ex ipso nomine declarari, ab eo quod refrixerit a fervore justorum et divini ignis participatione fu, id est anima appellata sit, nec tamen amisit facultatem restituendi se in illum statum fervoris in quo ex initio fuit. Unde et Propheta tale aliquid videtur ostendere, cum dicit: «Revertere, anima mea, in requiem tuam.» Ex quibus omnibus illud videtur ostendi, quod mens de statu suo ac dignitate declinans, effecta vel nuncupata est anima; quæ si reparata fuerit et correcta, redit in hoc ut sit mens. IV. Quod si ita est, decessus ipse mentis ac devolutio videtur mihi quod non æqualis omnium sentiendus sit, sed vel plus vel minus in animam verti, et aliquas quidem mentes servare ali
Abbreviated transcription (Latin):
quo ꝓfecto om̃is ratio equitatis ostendit᷑. dũ in equalitas rerum
retͥbutionis m̃itoꝵ seruata equalitate. quoꝵ m̃itoꝵ ratioẽs ꝑ sin¬
gulos quosq scd̃m u̾itatẽ. ⁊ ad liquidũ solus ip̃e c̃ unigenito u̾bo

Expanded text:
quo profecto omnis ratio æquitatis ostenditur, dum inæqualitas rerum quo profecto omnis ratio æquitatis ostenditur, dum inæqualitas rerum retributionis meritorum servat æquitatem. Quorum meritorum rationes per singulos quosque secundum veritatem et ad
Abbreviated transcription (Latin):
ant iniudiciod̾i. sic̃ dõ uolente in conseq̃ntid ostendemus. tale
aliquid opinor. ⁊̃ añ iam fcm. Om̃ia. it. deus ⁊ semꝑ uidicio age
magna ñ sunt tm̃mꝰ uasa aurea ⁊ argentea s ilignea ⁊ fictiuia
⁊alia quidẽ ad honorẽ. alia aũt ad contumeliam ⁊ qd addit dicẽs
q siquis se expurgau̾it erit uas in honorẽ scĩficatũ. utile dño
ad oe opus bonũ paratũ. sine dubio illud ostendit. qr quise p̾¬
gauit in hac uita positus ad oẽ opus bonũ erit paratus in fut̾o
Qui aũt ñ se purgau̾it: scd̾m qͣntitatẽ inmundicie sue erit
uas ad contumeliam .i. indignũ. Itagͦ possibile ẽ intelligi i
antea fuisse uasa rationabilia uł purgata. uł minus pur
conditionẽ nascendi. uł explendi aliquid in ħ mundo accepisse: q̃
oiã deususq ad minimũ uirtute sap̃ĩe sue ꝓuidens atq dinos¬
cens. mod̾amine iudicii sui equissima retͥbutioẽ uniu̾sa disponit.
quatenus unusquisq ꝓ m̃ito. uł succurri. uł consuli deberet. In

Expanded text:
antur judicio Dei, sicut Deo volente in consequentibus ostendemus; tale aliquid opinor etiam ante jam factum. Omnia enim Deus et semper judicio agere  vasa aurea et argentea, sed et lignea et fictilia, et alia quidem ad honorem, alia autem ad contumeliam;» et quod addit dicens: «Quia si quis se expurgaverit, erit vas in honorem sancti» ficatum, Domino utile ad omne opus bonum:» sine dubio illud ostendit, quia qui se expurgaverit in hac vita positus, ad omne bonum opus erit paratus in futuro; qui autem non se purgaverit, secundum quantitatem immunditiæ suæ, erit vas ad contumeliam, id est, indignum. Ita ergo possibile est intelligi etiam antea fuisse vasa rationabilia vel purgata vel minus purgconditionem nascendi vel explendi aliquid in hoc mundo accepisse: quæ omnia Deus usque ad minimum virtute sapientiæ suæ providens atque dignoscens, moderamine judicii sui æquissima retributione universa disponit, quatenus unicuique pro merito vel succurri vel consuli deberet. In
Abbreviated transcription (Latin):
que scã sunt ignis. ⁊ lum̃. ⁊ feruentia. nominant᷑: que aũt contͣiã
sunt frigida. ⁊ caritas multoꝵ refrigesce̾ dr: requirendũ ẽ ne forte
⁊ nomĩ aĩe qd̾ grece diͦ.x ux.it.arefrigescendo de statu diuiniore
ac melore dictum sit. ⁊ tͣnslatum .i. qd̃ ex calore illo naturali ⁊
diuino refrixisse uideat᷑. ⁊ iõ in ħ qd̾ nunc ẽ. ⁊ statu ⁊ uocabulo si¬
ta sit. Deniq ꝓpͥe laudabilit̾ aĩam poni in scͥpturis scĩs require: si
stea .it. qm dictum ẽ. om̃s aĩe mee sunt sicut aĩa prĩs.ita aĩa fi

Expanded text:
sancta sunt, et ignis et lumen et ferventia nominantur, quæ autem contraria sunt, frigida, et charitas multorum refrigescere dicitur; requirendum est ne forte et nomen animæ, quod græce dicitur ψυχὴ, a refrigescendo de statu diviniore ac meliore dictum sit, et translatum inde quod ex calore illo naturali et divino refrixisse videatur, et ideo in hoc quo nunc est statu el vocabulo sita sit. Denique proprie laudabiliter animam poni in Scripturis sanctis, require si stea enim quam dictum: «Omnes animæ meæ sunt; sicut anima patris, ita