comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
corum producebant. Dum hec ita fierent rex iuiba cognitis cesaris dif¬
ficultatibus copiarumq paucitate non est uisum dari spacium cõ¬
ualescendi augendiq eius opes. Itaq comparatis equitum mag¬
nis peditumq copus subsidio sus egressus e regno ire contendit.
Dublius sitius interim et rex hocus coniunctis siuis copis et cogni¬
to regis iube egressu propuis eius regnum copias suas admouere
cutamq oppidum opulentissimum eius regni adorti paucis dieb
pugnando capiunt et preterea duo oppida getulorum quibus cu
conditionem fecere ut oppido excederent idq sibi uacuum traderẽt
conditionemq repirdiassent postea ab eis capti interfectiq sunt
omnes inrde pregressi agros oppidaq uerare non desistunt. Quib
rebus cognitis iuba cum iam non longe a scipione atq ab eius du¬
cibus abesset capit consilium satus esse sibi suoq regno subsidio fo¬

Expanded text:
eorum producebant. § 25 Dum haec ita fierent, rex Iuba cognitis Caesaris difeorum producebant. § 25 Dum haec ita fierent, rex Iuba cognitis Caesaris difficultatibus copiarumque paucitate — non est visum dari spatium convalescendi augendarumque eius opum: itaque comparatis equitum magnis peditumque copiis subsidio suis egressus e regno ire contendit. P. Sittius interim et rex Bochus coniunctis suis copiis cognito regis Iubae egressu propius eius regnum copias suas admovere, Cirtamque, oppidum opulentissimum eius regni, adortus paucis diebus pugnando capit et praeterea duo oppida Gaetulorum. Quibus cum condicionem ferret, ut oppido excederent idque sibi vacuum traderent, condicionemque repudiassent, postea ab eo capti interfectique sunt omnes. Inde progressus agros oppidaque vexare non destitit. Quibus rebus cognitis Iuba cum iam non longe ab Scipione atque eius ducibus abesset, capit consilium satius esse sibi suoque regno subsidio i
Abbreviated transcription (Latin):
primum adrumenti castra ponit. Deinde ibi paucos dies commemo¬
ratus noctu itinere facto cum labieni et petrei se copus conuingit atq
unis castris factis.iii.p̃. milia longe considunt. equitatus interim
eorum circum cesaris munitiones uagari atq eos qui pabulandi aut
aquandi gratia extra uallum progressi essent excipere: ita omnes ad¬
uersarios intra munitiones continere. Qua re ces ariam gram ac¬
noua sunt confuctati. Ideo ꝙ nondum neq ex sicilia neq a sardinia
comneatus supportatus erat: nec per anni tempus in mari classes si¬
ne periculo uagari poterant neq ampluis milia.p. sex terre africe
quoq uersus tenebant pabuliq inopia premebantur. Qua neces¬
sitate coacti ueteram milites cquitesq qui multa terra mariq bella
confecissent et periculis inopiaq tali sepe essent conflictati alga elit¬
tore collecta et aqua dulci elota iumentis esurientibus data uitam

Expanded text:
primum Hadrumeti castra ponit, deinde ibi paucos dies commoprimum Hadrumeti castra ponit, deinde ibi paucos dies commoratus noctu itinere facto cum Labieni et Petrei copiis coniungit, atque unis castris factis III milia passuum longe considunt. Equitatus interim eorum circum Caesaris munitiones vagari atque eos qui pabulandi aut aquandi gratia extra vallum progressi essent excipere: ita omnis adversarios intra munitiones continere. Qua re Caesariani gravi annona sunt conflictati, ideo quod nondum neque ab Sicilia neque ab Sardinia commeatus supportatus erat neque per anni tempus in mari classes sine periculo vagari poterant; neque amplius milia passuum VI terrae Africae quoquo versus tenebant pabulique inopia premebantur. Qua necessitate coacti veterani milites equitesque, qui multa terra marique bella confecissent et periculis inopiaque tali saepe essent conflictati, alga e litore collecta et aqua dulci eluta et ita iumentis esurientibus data vitam
Abbreviated transcription (Latin):
tis animi magnitudine diligentiaq preditus nonne eniteris et
proficisceris ad paternas clientelas et auxilium tibi reiq publice
atq optimo cuiq efflagitatur. Hiis uerbis hominis grauissimi ĩ¬
citatus adolescentulus cum nauiculis cuiusq modi generis mibi
paucis rostratis profectus ipse ab utica in mauritaniam regnũq
bogudis est ingressus expeditoq exercitu numero seruorum libero
ad oppidum ascurum accedere cepit in quo oppido presidium fuit
regium. Pompcio adueniente oppidani usq eo passi propius eũ¬
accedere donec ad ipsas portas ac murum appropinquaret subi¬
to cruptione facta prostratos perterritosq pompcianos in mare
nauesq passim compulerunt. Itare malegesta. En. pompeius fili
naues inde auertit neq postea littus attingit classemq ad insulaᷤᷤ
balcares uersus conuertit. Scipio interim hiis copus quas pau¬
lo ante demonstrauimus utice grandi presidio relicto profectus

Expanded text:
tis animi magnitudine diligentiaque praeditus nonne eniteris et tis animi magnitudine diligentiaque praeditus nonne eniteris et proficisceris ad paternas clientelas auxilium tibi reique publicae atque optimo cuique efflagitatum?' § 23 His verbis hominis gravissimi incitatus adulescentulus cum naviculis cuiusquemodi generis XXX, inibi paucis rostratis, profectus ab Utica in Mauretaniam regnumque Bogudis est ingressus expeditoque exercitu servorum, liberorad oppidum Ascurum accedere coepit; in quo oppido praesidium fuit regnum. Pompeio adveniente oppidani, usque eo passi propius accedere donec ad ipsas portas ac murum appropinquaret, subito eruptione facta prostratos perterritosque Pompeianos in mare navisque passim compulerunt. Ita re male gesta Cn. Pompeius filius navis inde avertit neque postea litus attigit classemque ad insulas Balearis versus convertit. § 24 Scipio interim cum eis copiis quas paulo ante demonstravimus Uticae grandi praesidio relicto profectus
Abbreviated transcription (Latin):
q obuirgare non desistebat. Tuus inquit pater istius etatis cum es¬
set et anum aduertisset rem publicam ab ardius sceleratisq ciuibus
oppressam bonosq aut interfectos aut exilio mulctatos patria cuu¬
tateq carere. gloria et animi magnitudine clatus priuatus atq a¬
dolescentulus patermi exercitus reliquus collectis pene oppressam
funditus et deletam italiam urbemq romanam in libertatem un¬
dicauit. Idemq siciliam africam numidiam mauritaniamq mira¬
bili celeritate armis recepit. Quibus ex rebus sibieam dignitatem
que est pergentes clarissima notissimaq concili auit. adulescentulus¬
q atq eques romanus triumphauit. Atq ille non ita amplis reb
gestis patris neq tam excellenti maiorum dignitate. parta neq tã¬
tis clientelis nominisq claritate preditus in rem publicam est in¬
gressus tu contra et patris nobilitate et dignitate et parte ipse sa¬

Expanded text:
que obiurgare non desistebat. 'Tuus,' inquit, 'pater istuc aetatis cum esque obiurgare non desistebat. 'Tuus,' inquit, 'pater istuc aetatis cum esset et animadvertisset rem publicam ab nefariis sceleratisque civibus oppressam bonosque aut interfectos aut exsilio multatos patria civitateque carere, gloria et animi magnitudine elatus privatus atque adulescentulus paterni exercitus reliquiis collectis paene oppressam funditus et deletam Italiam urbemque Romanam in libertatem vindicavit, idemque Siciliam, Africam, Numidiam, Mauretaniamque mirabili celeritate armis recepit. Quibus ex rebus sibi eam dignitatem quae est per gentis clarissima notissimaque conciliavit adulescentulusque atque eques Romanus triumphavit. Atque ille non ita amplis rebus patris gestis neque tam excellenti dignitate maiorum parta neque tantis clientelis nominisque claritate praeditus in rem publicam est ingressus. Tu contra et patris nobilitate et dignitate et per te ipse sa
Abbreviated transcription (Latin):
preterea pauca que ipsi sius presidus tueri poterant reuqua dilui
ac deleri et eorum incolas inter sua presidia coegisse cominigrare
agros desertos ac uastatos esse. Hac necessitate cesar coactus pri¬
uatos obeundo et blande appellando aliquantum numerum fru¬
ment in sua presidia congesserat et co parato utebatur. Opera ĩ¬
terim ipse quotroie circumire et alteras cohortes in statione habe¬
re propter hostium muititudinem labienus saucios suos quoru
maximus numerus fuit iubet in plaustris deligatos adrumentu
deportari. Ilaues interim cesaris onerarie errabunde male ua¬
gabantur incerte locorum atq castrorum suorum quas singulas
scaphe auersariorum complures adorte incenderant atq expugͣ¬
bant. Hac re nunciata cesar classes circum insulas portusq dis¬
posuit quo tutius commeatus supportari possent. M. cato ince¬
rim qui utice preerant. Sn. pompei filium multis uerbis assioue¬

Expanded text:
praeter ea pauca quae ipsi suis praesidiis tueri poterant reliqua dirui praeter ea pauca quae ipsi suis praesidiis tueri poterant reliqua dirui ac deseri, et eorum incolas intra sua praesidia coegisse commigrare, agros desertos ac vastatos esse. § 21 Hac necessitate Caesar coactus privatos ambiendo et blande appellando aliquantum numerum frumenti in sua praesidia congesserat et eo parce utebatur. Opera interim ipse cotidie circuire et alteras cohortis in statione habere propter hostium multitudinem. Labienus saucios suos, quorum numerus maximus fuit, iubet in plaustris deligatos Hadrumetum deportari. Naves interim Caesaris onerariae errabundae male vagabantur incertae locorum atque castrorum suorum; quas singulas scaphae adversariorum complures adortae incendebant atque expugnabant. Hac re nuntiata Caesar classis circum insulas portusque disposuit, quo tutius commeatus supportari posset. § 22 M. Cato interim, qui Uticae praeerat, Cn. Pompeium filium multis verbis assidue
Abbreviated transcription (Latin):
castra compluribus frequentabat suas copias. Audiebat enim
scipionem post diem tertium cius quo prelium factum erat appropĩ¬
quare copias suas cum labieno et petreio coniungere quorum co¬
pic legionum.xiii. et equitum. uui.esse nunciabantur. officinas
ferrarias instruere sagiteq tela ut fierent complura curare glan¬
des fundere su des comparare utteras in siciliam nuncioq mittere
ut sibi crates materiemq congererent ad arietes cuius in opia in
africa esset. Preterea ferrum plurimum muterctur. Et iam anim
aduertebat frumento se in africa nisi portato uti non posse. Priore
anno enim propter auersariorum delectus quod stipendiarii arato¬
res militesq essent facti messem non esse factam. Preterea ex oĩ
africa frumentum auersarios in pauca oppida et bene munita cõ¬
portasse omnemq regionem africe exinanisse frumento. Oppida

Expanded text:
castra compluribus frequentabat suas copias — audiebat enim castra compluribus frequentabat suas copias — audiebat enim Scipionem post diem tertium eius diei quo proelium factum erat appropinquare, copias suas cum Labieno et Petreio coniungere; cuius copiae legionum VIII et equitum III milium esse nuntiabantur — officinas ferrarias instruere, sagittas telaque ut fierent complura curare, glandis fundere, sudis comparare, litteras in Siciliam nuntiosque mittere, ut sibi cratis materiemque congererent ad arietes, cuius inopia in Africa esset, praeterea ferrum, plumbum mitteretur. Etiam animum advertebat frumento se in Africa nisi importaticio uti non posse: priore anno enim propter adversariorum dilectus, quod stipendiarii aratores milites essent facti, messem non esse factam; praeterea ex omni Africa frumentum adversarios in pauca oppida et bene munita comportasse omnemque regionem Africae exinanisse frumento, oppida
Abbreviated transcription (Latin):
quater tantis sagutarus ac funditoribus yppotosotisq compiuri¬
bus. Hus copus omnibus pridie nonͣ ianuar post diem tertium¬
ꝙͣ affricam attigit in campis planissimis purissimisq ab hora dici
quinta usq ad solis occasum est decertatum. In co prelio petreius
grauiter ictus ex acie recessit. Cesar enim interim castra munire
diligentius presidiaq firmare copus maioribus uallumq ab op¬
pido ruspina usq ad mare deducere et a castris alterum eodem qͦ
tutius ultro citroq comineatus auxiliaq sine periculo sibi succur¬
rere possent tela tormentaq ex nauibus in castra comportare re¬
migum partem ex classe gallorum rhodiorum cpibatorum arma¬
re et in castra cuocare ut si posset cadem ratione qua aduersari ieius
armatura interiecta inter equites suos interponeretur sagittarus¬
q ex omnibus nauibus ithireis siris et cuiusq generis ductis ĩ

Expanded text:
quater tanto, sagittariis ac funditoribus hippotoxotisque compluriquater tanto, sagittariis ac funditoribus hippotoxotisque compluribus: his copiis pridie Non. Ian., post diem VI. quam Africam Caesar attigit, in campis planissimis purissimisque ab hora diei quinta usque ad solis occasum est decertatum. In eo proelio Petreius graviter ictus ex acie recessit. § 20 Caesar interim castra munire diligentius, praesidia firmare copiis maioribus vallumque ab oppido Ruspina usque ad mare ducere et a castris alterum eodem, quo tutius ultro citroque commeare auxiliaque sine periculo sibi succurrere possent, tela tormentaque ex navibus in castra comportare, remigum partem ex classe, Gallorum, Rhodiorum epibatarumque armare et in castra evocare uti, si posset, eadem ratione qua adversarii levis armatura interiecta inter equites suos interponeretur, sagittariisque ex omnibus navibus Ityreis, Syris et cuiusque generis ductis in
Abbreviated transcription (Latin):
se multitudinem auxiliorum auersarus cesaris submimstraturu
ut etiam cedendo in ipsa uictoria defatigati uincerentur atq a sius
superarentur. Quippe qui in nullo illorum sibi confideret. Primũ
ꝙ audierat rome legiones ueteranas dissentire neq in africam
uelle transire deinde ꝙ triennio in africa suos milites consuetudi¬
ne retentos fideles sibi iam effecisset maxima autem auxilia habere
numidarum equitumq leuis armature. Preterea ex fuga preuoq
pompciano labienus quos secum a brundusio transporrauerat eq¬
tes germanos gallosq ibi postea ex hibridus libertinis seruisq cõ¬
scripserat armauerat equoq uti frenato docuerat. Preterea regi a au¬
rilia ciephanti.cxx. equitatusq innumerabilis deinde legiones⁊
conscripte ex cuiusq modi generis amplius. xũ. hac spe atq ca au¬
dacia infiamnatus labienus cum equitibus gallis germanisq

Expanded text:
se multitudinem auxiliorum adversariis Caesaris sumministraturum se multitudinem auxiliorum adversariis Caesaris sumministraturum ut etiam caedendo in ipsa victoria defatigati vincerentur atque a suis superarentur, quippe qui sine illorum ope sibi confideret,7 primum quod audierat Romae legiones veteranas dissentire neque in Africam velle transire; deinde quod triennio in Africa suos milites retentos consuetudine fidelis sibi iam effecisset, maxima autem auxilia haberet Numidarum equitum levisque armaturae, praeterea ex fuga proelioque Pompeiano Labienus quos secum a Buthroto transportaverat equites Germanos Gallosque ibique postea ex hibridis, libertinis servisque conscripserat, armaverat equoque uti frenato condocuerat, praeterea regia auxilia, elephantis CXX equitatuque innumerabili,9 deinde legiones conscriptas ex cuiusquemodi generis amplius XII milibus. Hac spe atque ea audacia inflammatus Labienus cum equitibus Gallis Germanisque
Abbreviated transcription (Latin):
iam reliqua esset cohortibus equitatibusq circumdatis hortatur
ut uno ictu contenderent neq remitterent donec ultra ultimosi
colles hostes reppulissent atq eis essent potiti. Itaq signo dato cũ
iam hostes languide telanegligenterq mitterent subito immiit¬
tit cohortes turmasq suorum atq puncto temporis hostibus nul¬
lo negocio campo pulsis post collemq deiectis nacti locum atq
ibi paulisper commorati ita uti erant instructi leniter se adsuas
recipiunt munitiones. Ĩtemq aduersarii fecerunt et perfuge plureᷤ¬
ex omni genere hominum. Et preterea intercepti hostium complu¬
res equites peditesq ex quibus cognitum est consilium hostium eos
hac mente et conatu uenisse ut nouo atq musitato genere prelii ti¬
rones legionarii pauciq perturbati curionis exemplo ab equitatu
circumuenti opprimerentur et ita uibam dixisse pro contione tantã

Expanded text:
iam reliqua esset, cohortibus equitibusque circumdatis cohortatur iam reliqua esset, cohortibus equitibusque circumdatis cohortatur ut uno ictu contenderent neque remitterent, donec ultra ultimos collis hostis reppulissent atque eorum essent potiti. Itaque signo dato cum iam hostes languide tela neglegenterque mitterent, subito immittit cohortis turmasque suorum; atque puncto temporis hostibus nullo negotio campo pulsis post collemque deiectis nacti locum atque ibi paulisper commorati, ita uti erant instructi leniter se ad suas recipiunt munitiones. Itemque adversarii male accepti tuex omni genere hominum, et praeterea intercepti hostium complures equites peditesque. Ex quibus cognitum est consilium hostium, eos hac mente et conatu venisse ut novo atque inusitato genere proeli tirones legionarii paucique perturbati Curionis exemplo ab equitatu circumventi opprimerentur, et ita Labienum dixisse pro contione, tantam
Abbreviated transcription (Latin):
uertit. neq longius progressus ueritus insidias se ad suos recipit
idem altera pars equitum peditumq facit. huis rebus gestis ac
procul hostibus repulsis conuulneratisq ad sua presidia sese sic̃
crat institutum recipere cepit. Interim. m. petreius et. En. piso cũ
equitibus numidis.ccc. electis peditatuq eiusdem generis satis
grandi ex itinere recto subsidio suis concurrunt. Atq hostes suis
ex terrore firmatis rursusq renouatis animis legionarios con¬
uersis equitibus recipientes nouissimos adoriri et impedire cepe¬
runt quominus se in castra reciperent. hac re animaduersa cesar
iubet signa conuerti et medio campo redintegrari prelium. Cum
ab hostibus eodem modo pugnaretur nec cominus ad manus re¬
dirctur cesarisq equites et uimenta ex nausea recenti siti lango¬
re paucitate uulneribusq defatigati ad insequendum hostem ꝑ¬
scuerandumq cursum tardiorem habererent dieiq pars exigna

Expanded text:
vertit neque longius progressus veritus insidias se ad suos recipit; vertit neque longius progressus veritus insidias se ad suos recipit; idem altera pars equitum peditumque Caesaris fecit. His rebus gestis ac procul hostibus repulsis convulneratisque ad sua praesidia sese, sicut erat instructus, recipere coepit. § 18 Interim M. Petreius et Cn. Piso cum equitibus Numidis MDC6 electis peditatuque eiusdem generis satis grandi ex itinere recta subsidio suis occurrunt. Atque hostes suis ex terrore firmatis rursusque renovatis animis legionarios conversis equitibus recipientes novissimos adoriri et impedire coeperunt quo minus se in castra reciperent. Hac re animadversa Caesar iubet signa converti et medio campo redintegrari proelium. Cum ab hostibus eodem modo pugnaretur nec comminus ad manus rediretur Caesarisque equites iumenta ex nausea recenti, siti, languore, paucitate, vulneribus defatigata ad insequendum hostem perseverandumque cursum tardiora haberent dieique pars exigua
Abbreviated transcription (Latin):
non sum inquit tiro labienc sed de legione .x.xeteranus Tuz
labienus non agnosco inquit signa decumanorum. Tum ait mi¬
les iam mequis sim intelliges simul cassidem de capite deiecit
ut cognosci ab eo posset atq ita pilum uiribus contortum dum
in labienum mutere contendit equi graiter Aduerso pectori af¬
fixit et ait labienc decumum militem qui te petit scico esse. omni¬
um tamen anuni interrorem comiecti et maxime tironum circum¬
spicere enim cesarem neq amplius facere nisi hostium iacula ui¬
tare Cesar interim consilio hostium cognito iubet aciem in longi¬
tudinem ꝙͣ maximam porrigi alternis connersis cohortibus ut u¬
na post alteram ante signa tenderet. Ita coronam hostium dextro si¬
nitroq cornu mediam diuidit et unam partem ab altera exclusa
cquitesq intrinsecus adortus cum peditatu telis coniectis in fugã

Expanded text:
'Non sum,' inquit, 'tiro, Labiene, sed de legione X. veteranus.' Tum 'Non sum,' inquit, 'tiro, Labiene, sed de legione X. veteranus.' Tum Labienus, 'Non agnosco,' inquit, 'signa decumanorum.' Tum ait miles: 'Iam me qui sim intelleges'; simul cassidem de capite deiecit, ut cognosci ab eo posset, atque ita pilum viribus contortum, dum in Labienum mittere contendit, equi graviter adverso pectori adfixit et ait: 'Labiene, decumanum militem qui te petit scito esse.' Omnium tamen animi in terrorem coniecti, et maxime tironum: circumspicere enim Caesarem neque amplius facere nisi hostium iacula vitare. § 17 Caesar interim consilio hostium cognito iubet aciem in longitudinem quam maximam porrigi et alternis conversis cohortibus, ut una post, altera ante signa tenderet, ita coronam hostium dextro sinistroque cornu mediam dividit et unam partem ab altera exclusam equitibus intrinsecus adortus cum peditatu telis coniectis in fugam
Abbreviated transcription (Latin):
dites enim dum equites longius a signis persequuntur latere nuda¬
to a proximis numidis iaculis uulnerabantur equites autem
hostium pilum cursu facile uitabant edicit per ordines nequis
miles a signis.iiii.pedes longus procederet. Equitatus interiz
labien suorum multitudine confisus cesarem paucitatem cir¬
cuirc conatur. Et equites uiliani pauci mulcitudine. hostium de¬
fessi cquis uulneratis paulatim cedere. hostes magis magisq in¬
stare. Ita punto temporis omnibus legionarus ab hostium equi¬
tatu circumuentis cesarisq copiis in orbem compulsis intra
cancellos omnes comecti pugnare cogebantur. Labienus ine¬
quo capite nudo uersari in prima acie simul suos cohortari nõ
nunꝙͣ legionarios cesaris ita appellare. Quid tu inquit miles ty¬
ro tam feroculus es: Uos quoq iste uerbis infatuauit in magnũ
mehercule uos periculum impulit. misereor uestri. Tum miles

Expanded text:
dites enim, dum equites longius a signis persequuntur, latere nudadites enim, dum equites longius a signis persequuntur, latere nudato a proximis Numidis iaculis vulnerabantur; equites autem hostium pilum militis cursu facile vitabant — edicit per ordines ne quis miles ab signis IIII pedes longius procederet. Equitatus interim Labieni suorum multitudine confisus Caesaris paucitatem circuire conatur: equites Iuliani pauci multitudine hostium defessi equis convulneratis paulatim cedere; hostes magis magisque instare. Ita puncto temporis omnibus legionariis ab hostium equitatum circumventis Caesarisque copiis in orbem compulsis intra cancellos omnes coniecti pugnare cogebantur. § 16 Labienus in equo capite nudo versari in prima acie; simul suos cohortari, non numquam legionarios Caesaris ita appellare: 'Quid tu,' inquit, 'miles tiro? Tam feroculus es? Vos quoque iste verbis infatuavit? In magnum mehercule vos periculum impulit. Misereor vestri.' Tum miles,
Abbreviated transcription (Latin):
tus hostium circumuenirentur eristimabat enim se cum pedestri¬
bus copus acie instructa dimicaturum. Cum utrimq expectatio
fieret neq cesar se remoueret et cum suorum paucitate contra ma¬
gnam ium hostium artificiose magis ꝙͣ uiribus decernendum ui¬
deret subito aduersariorum cquitatus extenuari simulq ad circũe¬
undum comparare se ceperat. Cesariam equites eorum multitudi¬
nem egre sustinebant. Acies interim medie cum concurrere cona¬
rentur subito ex densis turmis numide leuis armature cum equi¬
tibus procurrunt et inter legionarios pedites iacula coniciunt.
hic cum cesariam in cos impetum fecissent illorum equites refugi¬
ebant pedites interim resistebant dum equites rursus cursu reno¬
uato peditibus suis succurrerent. Cesar nouo genere pugne obla¬
to cum animaduerteret ordines suorum in procurrendo turbari pe¬

Expanded text:
tus hostium circumvenirentur: existimabat enim se acie instructa cum pedestritus hostium circumvenirentur: existimabat enim se acie instructa cum pedestribus copiis dimicaturum. § 14 Cum utrimque exspectatio fieret neque Caesar sese moveret et cum suorum paucitate contra magnam vim hostium artificio magis quam viribus decernendum videret, subito adversariorum equitatus sese extendere et in latituundum comparare se coeperant. Caesariani equites eorum multitudinem aegre sustinebant. Acies interim mediae cum concurrere conarentur, subito ex condensis turmis pedites Numidae levis armaturae cum equitibus procurrunt et inter legionarios pedites iacula coiciunt. Hic cum Caesariani in eos impetum fecissent, illorum equites refugiebant; pedites interim resistebant, dum equites rursus cursu renovato peditibus suis succurrerent. § 15 Caesar novo genere pugnae oblato cum animum adverteret ordines suorum in procurrendo turbari — pe
Abbreviated transcription (Latin):
copiam habuit in presentia non magnam et sagitarios quorum
paruus ex castris exierat numerus arcessiri atq ordinatim signa
se leniter consequi. Ipse antecedere cum paucis armatis. Ĩaniq cũ
procul hostis conspici possit milites in campo iubet galeari et ade¬
am pugnam parari quorum omnino numerus fuit .xxx. cohortiũ
cum equitibus. cccc. et sagittarus et hostes interim quos duxerat
labienus et duo pacidius aciem dirigunt mirabili longitudine
non peditum sed equitum confertam et inter cos ieuis armature
numidas et sagutarios pedites interposuerant et ita condensaue¬
rant ut procul cesariam pedestres copias arbitrarentur et dextruz
ac sinistrum cornu magis equitatuum copus confirmauerant. In¬
terim cesar aciem dirigit simplicem ut poterat propter paucitate:
sagittarios ante aciem constituit equites dextro sinistroq cornu
componit et ita precipit ut prouiderent ne multitudine equita¬

Expanded text:
copiam habuit in praesentia non magnum, et sagittarios, quorum copiam habuit in praesentia non magnum, et sagittarios, quorum parvus numerus, ex castris arcessi atque ordinatim signa se leniter consequi; ipse antecedere cum paucis armatis. Iamque cum procul hostis conspici posset, milites in campo iubet galeari et ad pugnam parari; quorum omnino numerus fuit XXX cohortium cum equitibus CCCC, sagittariis CL. § 13 Hostes interim, quorum dux erat Labienus et duo Pacidei, aciem derigunt mirabili longitudine non peditum sed equitum confertam, et inter eos levis armatura Numidas et sagittarios pedites interposuerant et ita condensaverant ut procul Caesariani pedestris copias arbitrarentur; dextrum ac sinistrum cornu magnis equitum copiis firmaverant. Interim Caesar aciem derigit simplicem, ut poterat propter paucitatem; sagittarios ante aciem constituit, equites dextro sinistroque cornu opponit et ita praecipit ut providerent ne multitudine equita
Abbreviated transcription (Latin):
nauibus imperat omnes egredi atq in uitore armatos reliquos ad¬
uenientes expectare. Itaq sinc mora nauibus cis in portum recep¬
tis et aduectis muitum cquitatuumq copiis rursus ad oppidum
ruspinam redut atq ibi castris constitutis ipse cum ea classe naui
bus onerarus que deerrassent subsidio ire clam hostibus dicitur¬
xoluisse ne casu imprudentes sue naues in classem aduersarioru
inciderent. Nleq cam rem eos uoluisse scire qui in presiduis relic¬
ti sui milites fuissent uti nichil propter suorum paucitatem et ho¬
stium multitudinem metu deficerent. Interim cumiam cesar pro¬
gressus esset c castris circiter milia passuum .iii. per speculatores.⁊
antecessores equites nunciatur ei copias hostium haud longe ab
se se uisas et herele cum eo nuntio pulius ingens conspici ceptus
est. Hac re cognita cesar celeriter iubet equitatum uniuersum ciĩ

Expanded text:
navibus imperat omnis egredi atque in litore armatos reliquos adnavibus imperat omnis egredi atque in litore armatos reliquos advenientis milites exspectare. Itaque sine mora navibus eis in portum receptis et advectis militum equitumque copiis rursus ad oppidum Ruspinam redit atque ibi castris constitutis ipse cum cohortibus onerariis quae deerrassent subsidio ire clam hostibus voluisse, ne casu imprudentes suae naves in classem adversariorum inciderent, neque eam rem eos voluisse scire qui in praesidiis relicti sui milites fuissent, ne hi propter suorum paucitatem et hostium multitudinem metu deficerent. § 12 Interim cum iam Caesar progressus esset a castris circiter milia passuum III, per speculatores et antecessores equites nuntiatur ei copias hostium haud longe ab sese visas. Et hercule cum eo nuntio pulvis ingens conspici coeptus est. Hac re cognita Caesar celeriter iubet equitatum universum, cuius
Abbreviated transcription (Latin):
proficiscitur ad portum qui abest ab oppido milia passuum duo⁊
ibiq classem sub uesperum cum ea copia conscendit omnibus in ex¬
ercitu inscus et requirentibus imperatoris consilium magno me¬
tu ac tristi solicitabantur. Paruacium copia et ca tyronum neq o¬
mni exposita in africa contra magnas copias et insidiose nationis
equitatumq innumerabilem sc expositos uidebant. Aeq quicꝙͣ
solatii in presentia neq auxilium in suorum consilo animaduer¬
tebant nisi in ipsius imperatoris uultu ugore mirabiliq hilarita¬
te animum enim aitum et erectum prese gerebat. Huic acquiesce¬
bant homines et in eus scientia et consilio omnia sibi procliuia
omnes fore sperabant. Cesar una nocte in nauibus consumpta iã
celo albescente cum proficisci conaretur subito nauium pars de qua
tunebat ex errore codem conferebatur. hac re cognita cesar celeriter de

Expanded text:
proficiscitur ad portum, qui abest ab oppido milia passuum duo, proficiscitur ad portum, qui abest ab oppido milia passuum duo, ibique classem sub vesperum cum ea copia conscendit. Omnibus in exercitu insciis et requirentibus imperatoris consilium, magno metu ac tristimonia sollicitabantur. Parva enim cum copia et ea tironum, neque omni exposita, in Africa contra magnas copias et insidiosae nationis equitatum innumerabilem se expositos videbant neque quicquam solati in praesentia neque auxili in suorum consilio animum advertebant, nisi in ipsius imperatoris vultu, vigore mirabilique hilaritate; animum enim altum et erectum prae se gerebat. Huic adquiescebant homines et in eius scientia et consilio omnia sibi proclivia omnes fore sperabant. § 11 Caesar una nocte in navibus consumpta iam caelo albente cum proficisci conaretur, subito navium pars de qua timebat ex errore eodem conferebatur. Hac re cognita Caesar celeriter de
Abbreviated transcription (Latin):
luit reges esse. uectigales ꝙͣ cum cuubus in patria in sius fortunis
esse incolumes. Cesar ad.iii. nonas ianuar castra mouet leptiq sex
cohortium presidio cum saserna relicto ipse rursus unde pridie ue¬
nerat ruspinam cum reliquis copus conuertit: ibiq sarcinis exer¬
citus relictis ipse cum expedita manu proficiscitur circum uillas
frumentatum. oppidanisq imperat ut plaustra iuimentaq omnia
sequantur. Itaq magno numero frumenti inuento ruspinam re¬
dit. hoc cum idcirco extimo fecisse ne maritima oppida post se uacu¬
a relinquerentur presidiaq firmata ad classis receptacula muni¬
ret. Itaq ibi relicto .p. saserna fratre eius quem lepti proximo oppi¬
do reliquerat cum legione iubet comportari ligna in oppidum ꝙͣ plu¬
rima ipse cum cohorubus.xii. que ex ueteranis legionibus in classẽ
cum sulpitio et uatinio rem gesserant ex oppido ruspina egressus

Expanded text:
lint regis esse vectigales quam cum civibus in patria in suis fortunis lint regis esse vectigales quam cum civibus in patria in suis fortunis esse incolumes. § 9 Caesar a. d. IIII4 Non. Ian. castra movet; Lepti sex cohortium praesidio cum Saserna relicto ipse rursus unde pridie venerat Ruspinam cum reliquis copiis convertit ibique sarcinis exercitus relictis ipse cum expedita manu proficiscitur circum villas frumentatum oppidanisque imperat ut plaustra iumentaque omnia sequantur. Itaque magno numero frumenti invento Ruspinam redit. Huc eum idcirco existimo recepisse, ut maritima oppida post se ne vacua relinqueret praesidioque firmata ad classim receptacula muniret. § 10 Itaque ibi relicto P. Saserna, fratre eius quem Lepti in proximo oppido reliquerat, cum legione, iubet comportari ligna in oppidum quam plurima; ipse cum cohortibus VII, quae ex veteranis legionibus in classe cum Sulpicio et Vatinio rem gesserant, ex oppido Ruspina egressus
Abbreviated transcription (Latin):
terim in sardiniam nuncios cum litteris et in reliquas prouinci¬
as finitimas dimisit ut sibi auxilia comineatus frumentumq si¬
mul atq luteras legissent mittenda curarent exoneratis partim
nauibus longis rabirium postumium insiciliam ad secundum cõ¬
meatum arcessendum mutit. Interim cum decem nauibus longis
ad reliquas naues onerarias conquirendas que deerrassent et sunt
mare tuendum ab hostibus iubet proficisci. Item. C. salustium cris¬
pum pretorem ad celerinam insulam uersus quam aduersaru te¬
nebant cum parte nauium ire iubet ꝙ ibi magnum numerum esse au¬
dicbat. hec ita imperabat unicuiq precipiebatq ut si fieri posset ne
locum excusatio ullum haberet nec moram tergiuersatio. Ipse inte¬
rea ex persugis et incolis cognitis conditionibus scipionis et qui cũ
co contra se bellum gerebant miserari. Regium eium equitatum sci¬
pio in prouincia africa alebat: tanta hominum erat dementia ut ma¬

Expanded text:
terim in Sardiniam nuntios cum litteris et in reliquas provinciterim in Sardiniam nuntios cum litteris et in reliquas provincias finitimas dimisit, ut sibi auxilia, commeatus, frumentum, simul atque litteras legissent, mittenda curarent, exoneratisque partim navibus longis Rabirium Postumum in Siciliam ad secundum commeatum arcessendum mittit. Vatinium cum X navibus longis ad reliquas navis onerarias conquirendas quae deerrassent et simul mare tuendum ab hostibus iubet proficisci. Item C. Sallustium Crispum praetorem ad Cercinam insulam versus, quam adversarii tenebant, cum parte navium ire iubet, quod ibi magnum numerum frumenti esse audiebat. Haec ita imperabat unicuique, ita praecipiebat uti fieri posset necne locum excusatio nullum haberet nec moram tergiversatio. Ipse interea ex perfugis et incolis cognitis condicionibus Scipionis et qui cum eo bellum contra se gerebant, miserari — regium enim equitatum Scipio ex provincia Africa alebat — tanta homines esse dementia ut ma
Abbreviated transcription (Latin):
nem. Legati ex oppido ueniunt obiuam libenter se omnia facturos
que uellet poilicentur. Itaq centurionibus ad portas oppidi et cu¬
stodus impositis nequis miles inoppidum introiret aut inuri¬
as faceret cuipiam incole non longe ab oppido secundum lutus
facit castra. Eodemq naues onerarie et longe nonnulle casu ad¬
uencrunt: reliqueq ut est ei nuntiatum incerte. locorum uticam
uersus petere uise sunt. Interim cesar a mari non digredi neqt
mediterrania petere propter nauium crrorem equitatumq in
nauibus omnem contineri ut arbitror ne agriuastarentur aquã¬
q in naues iubet comportari. Remiges interim qui aquatu
e nauibus exierant subito equites mauri non opinantibus ce¬
sarianis adorti multos iaculis conuulnerauerunt non nullos
interfecerunt latent enim insidus cum equis inter conualles
et subito exeunt non ut in campo cominus depugnent. Cesar in¬

Expanded text:
nem. Legati ex oppido obviam veniunt, libenter se omnia facturos nem. Legati ex oppido obviam veniunt, libenter se omnia facturos quae vellet pollicentur. Itaque centurionibus ad portas oppidi et custodiis impositis, ne quis miles in oppidum introiret aut iniuriam faceret cuipiam incolae, non longe ab oppido secundum litus facit castra. Eodemque naves onerariae et longae non nullae casu advenerunt; reliquae, ut est ei nuntiatum, incertae locorum Uticam versus petere visa sunt. Interim Caesar a mari non digredi neque mediterranea petere propter navium errorem equitatumque in navibus omnem continere, ut arbitror, ne agri vastarentur; aquam in navis iubet comportari. Remiges interim, qui aquatum e navibus exierant, subito equites Mauri neque opinantibus Caesarianis adorti multos iaculis convulnerarunt, non nullos interfecerunt. Latent enim in insidiis cum equis inter convallis ut subito exsistant,2 non ut in campo comminus depugnent. § 8 Caesar in
Abbreviated transcription (Latin):
equites quamꝙͣ erant pauci tamen contra tantam multitudinẽ
audacissime concurrunt. Accidit res incredibilis ut equites mi¬
nus triginta galli maurorum equitum. ii. loco pellerent refu-¬
garentq in oppidum. Postꝙͣ repulsi et conecti erant intra mu¬
nitiones cesar iter constitutum ire contendit. Quod cum sepus
facerent et modo insequerentur modo rursus ab equitibus in op¬
pidum repellerentur cohortibus paucis ex ueteranis quas secum
habebat in extremo agmine collocatis et parte cquitatus iter le¬
niter cum reliquis facere cepit. Itaq quanto cito longius ab op¬
pido discedebatur tanto tardiores ad insequendum erant. Numi¬
de interim in itinere exoppidis et castellis legationes uenire pol¬
lceri frumentum paratorq esse que imperasset facere. Itaq co
die castra posuit ad oppidum usurpinam Kalend̃ ianuar̃. Indei
mouit et peruenit ad oppidum leptim liberam ciuitatem et immu¬

Expanded text:
equites, quamquam erant pauci, tamen contra tantam multitudinem equites, quamquam erant pauci, tamen contra tantam multitudinem audacissime concurrunt. Accidit res incredibilis, ut equites minus XXX Galli Maurorum equitum II milia loco pellerent fugarentque in oppidum. Postquam repulsi et coniecti erant intra munitiones, Caesar iter constitutum ire contendit. Quod cum saepius facerent et modo insequerentur, modo rursus ab equitibus in oppidum repellerentur, cohortibus paucis ex veteranis quas secum habebat in extremo agmine collocatis et parte equitatus iter leniter cum reliquis facere coepit. Ita quanto longius ab oppido discedebatur, tanto tardiores ad insequendum erant Numidae. Interim in itinere ex oppidis et castellis legationes venire, polliceri frumentum paratosque esse quae imperasset facere. Itaque eo die castra posuit ad oppidum Ruspinam. § 7 Kal. Ianuariis inde movit et pervenit ad oppidum Leptim, liberam civitatem et immu
Abbreviated transcription (Latin):
una nocte et dic ad oppidum consumpta neq responsum ullum
a considio datur neq ei relique copie succurrebant neq equitatus
abundabat et ad oppidum oppugnandum non satis copiarum ha¬
bebat et cas tironum neq primo aduentu conuulnerari exercitũ
uolebat et oppidi egregia munitio et difficilis ad oppugnandum
erat ascensus et nunciabantur auxilia magna cquitatusq oppi¬
danis suppetias uenire non est uisa ratio ad oppugnandum oppi¬
dum commorandi ne dum in ea re cesar esset occupatus circum¬
uentus a tergo ab equitatu hostium laboraret. Itaq castra cum
mouere uellet subito ex oppido erupit multitudo atq equitatus
subsidio uno tempore. eis casu succurrit qui erat missus a uiba ad
dispendium accipiendum castraq unde cesar egressus iter facẽ
ceperat occupant et eius agmen extrenum insequi ceperunt.
Que res cum anumaduersa esset. subito legionarii consistunt et

Expanded text:
una nocte et die ad oppidum consumpta neque responsum ullum una nocte et die ad oppidum consumpta neque responsum ullum a Considio dabatur, neque ei reliquae copiae succurrebant neque equitatu abundabat et ad oppidum oppugnandum non satis copiarum habebat et eas tironum neque primo adventu convulnerari exercitum volebat, et oppidi egregia munitio et difficilis ad oppugnandum erat ascensus et nuntiabatur auxilia magna equitatus oppidanis suppetias venire, non est visa ratio ad oppugnandum oppidum commorandi, ne, dum in ea re est Caesar occupatus, circumventus a tergo ab equitatu hostium laboraret. § 6 Itaque castra cum movere vellet, subito ex oppido erupit multitudo atque equitatus subsidio uno tempore eis casu succurrit, qui erat missus a Iuba ad stipendium accipiendum, castraque, unde Caesar egressus iter facere coeperat, occupant et eius agmen extremum insequi coeperunt. Quae res eum animadversa esset, subito legionarii consistunt et
Abbreviated transcription (Latin):
tabellas signatas dederat ut in tempore hus perlectis locum cer¬
tum peterent uniuersi. Quod minime cesarem fefellerat namq i
nullum portum terre africe. quo classes decurrerent pro certo tutũ
ab hxostium presidio fore suspicabatur sed fortiuitõ oblatam occasi¬
onem egressus aucupabatur. L. plancus interim legatus petit acesa¬
sare ut sibi darer potestatem cum considio agendi si posset aliqua ra¬
tione perduci ad sanitatem. Itaq data hac facultate luteras consc̃¬
bit et eas captiuo dat perferendas in oppidum ad considium quo
simul atq captiuus cum peruenisset utterasq ut erat mandatum
considio porrigere cepisset. prius ꝙͣ acciperet uic unde inquit istas:
io imperator hoc tempore populi romani. Deinde in conspectu suo
statim captiuum interfici iubet litterasq nondum perlectas sicut
erant signate dat homini certo ad scipionem perferendas. Postꝙͣ

Expanded text:
tabellas signatas dediderat, ut in tempore his perlectis locum certabellas signatas dediderat, ut in tempore his perlectis locum certum peterent universi. quod minime Caesarem fefellerat; nam neque ullum portum terrae Africae quo classes decurrerent pro certo tutum ab hostium praesidio fore suspicabatur, sed fortuito oblatam occasionem egressus aucupabatur. § 4 L. Plancus interim legatus petit a Caesare uti sibi daret potestatem cum Considio agendi, si posset aliqua ratione perduci ad sanitatem. Itaque data facultate litteras conscribit et eas captivo dat perferendas in oppidum ad Considium. Quo simul atque captivus cum pervenisset litterasque, ut erat mandatum, Considio porrigere coepisset, prius quam acciperet ille, 'Unde,' inquit, 'istas?'io imperator hoc tempore populi Romani'; deinde in conspectu suo statim captivum interfici iubet litterasque nondum perlectas, sicut erant signatae, dat homini certo ad Scipionem perferendas. § 5 Postquam
Abbreviated transcription (Latin):
preteruehitur deinde ncapolim complura preterea castella et op¬
pida non longe a mari relinquit. Postquam adrumentum accessit
ubi presidium erat aduersariorum eui preerat considius et a clu¬
pea secundum oram maritimam cum equitatu adrumentum cõ¬
ante portum commoratus dum relique naues conuenirent dum¬
relique naues conuenirent exponit exercitum cuius numerus in
presentia fuit peditum.iii. equites.d. castrisq ante oppidum posi¬
tis sinc inuiria cuiusqͣ consedit. cohibentur omnes a preda oppida¬
ni interim muros armatis complent ante portum frequentes cõ¬
sident ad se defendendum quorum numerus duarum legionum in¬
tus erat. Cesar circum oppidum uectus natura loci prospecta redut
in castra non nemo culpe cius imprudentieq assignabat ꝙ nec cir¬
cum locum guberuatoribus prefectisq quid peterent preceperat
neq ut more ipsius consuctudo superioribus temporibus fuerat

Expanded text:
praetervehitur, dein Neapolim; complura praeterea castella et oppraetervehitur, dein Neapolim; complura praeterea castella et oppida non longe a mari reliquit. § 3 Postquam Hadrumetum accessit, ubi praesidium erat adversariorum cui praeerat C. Considius, et a Clupeis secundam oram maritimam cum equitatu Hadrumetum petante portum commoratus, dum reliquae naves convenirent, exponit exercitum, cuius numerus in praesentia fuit peditum III milia, equites CL, castrisque ante oppidum positis sine iniuria cuiusquam consedit cohibetque omnis a praeda. Oppidani interim muros armatis complent, ante portam frequentes considunt ad sese defendendum; quorum numerus duarum legionum instar erat. Caesar circum oppidum vectus natura loci perspecta rediit in castra. Non nemo culpae eius imprudentiaeque assignabat, quod neque circum loca gubernatoribus praefectisque quid peterent praeceperat neque, ut more ipsius consuetudo superioribus temporibus fuerat,
Abbreviated transcription (Latin):
gnum terrorem attulit nostris. Nondum ordinibus instructis fal¬
cate regie quadrige permixtos milites perturbant: que tamen ce¬
leriter multitudinc telorum opprimuntur. Insequitur has acies
hostium et clamore sublato confugit multum adiuuante natura
sex et equitum duobus milibus ut queq prima legio uenerat ĩ na¬
ues longas imponebatur equites autem in onerarias ita maiorẽ
partem nauium antecedere iussit et insulam petere oponianam q̃
didit deirde aliena pretori qui siciliam obtinebat de omnibus re¬
bus precipit et de reliquo exercitu celeriter imponendo datis mã¬
datis nauem ipse conscendit ad.ui. kalend̾ ianuar et reliquas i¬
naues statim est consecutus. Ita uento certo celeriq nauigio ue¬
ctus post diem quartum cum longis paucis nauibus inconspe¬
ctum africe celeriter uenit. Nam onerarie reuque preter paucas
uento disperse errabunde diuersa loca petierunt. Elupeam classe

Expanded text:
gnum terrorem attulit nostris. Nondum ordinibus instructis falgnum terrorem attulit nostris. Nondum ordinibus instructis falcatae regiae quadrigae permixtos milites perturbant; quae tamen celeriter multitudine telorum opprimuntur. Insequitur has acies hostium, et clamore sublato confligitur multum adiuvante natura  et equitum II milibus, ut quaeque prima legio venerat in navis longas imponebatur, equites autem in onerarias. Ita maiorem partem navium antecedere iussit et insulam petere Aponianam, qulice, deinde Alieno praetori, qui Siciliam obtinebat, de omnibus rebus praecipit et de reliquo exercitu celeriter imponendo. Datis mandatis ipse navem conscendit a. d. VI. Kal. Ian. et reliquas navis statim est consecutus. Ita vento certo celerique navigio vectus post diem quartum cum longis paucis navibus in conspectum Africae venit; namque onerariae reliquae praeter paucas vento dispersae atque errabundae diversa loca petierunt. Clupeam classe
Abbreviated transcription (Latin):
quibus obtemperasse eum postea audiebamus siue paucitate no¬
strorum qui in armis erant comperta cum more operis quotidi¬
ani magnam illam seruorum multitudinem que aggerem por¬
tabat milites esse credidisset siue etiam fiducia ueterani exercitꝰ
siui que est cum legione.xxu. in acie conflixisse et uicisse legati eius
gloriabantur simul contemptu excrcitus nostri quem impulsum
a se domitio duce sciebat inito consilio dimicandi descendere pre¬
rupta ualle cepit. Cuius aliquamdiu cesar irridebat mnanem ostẽ¬
tationem et eoloco militum cohortationem quem in locum nemo
sanus hostis subiturus esset. Cum interim pharnaces eodem gra¬
du quo in preruptam descenderat uallem ascendere aduersus ar¬
duum collem instructis copus cepit. Cesar meredibili eius uelfi
sos eodem tempore milites ab operibus uocat arma capere iubet
legiones opponit aciemq instruit: cuius rei subita trepidatio ma¬

Expanded text:
quibus obtemperasse eum postea audiebamus, sive paucitate noquibus obtemperasse eum postea audiebamus, sive paucitate nostrorum qui in armis erant comperta, cum more operis cotidiani magnam illam servorum multitudinem quae aggerem portabat militum esse credidisset, sive etiam fiducia veterani exercitus sui, quem bis et vicies in acie conflixisse et vicisse legati eius gloriabantur, simul contemptu exercitus nostri, quem pulsum a se Domitio duce sciebat, inito consilio dimicandi descendere praerupta valle coepit. Cuius aliquamdiu Caesar irridebat inanem ostentationem et eo loco militum coartationem, quem in locum nemo sanus hostis subiturus esset: cum interim Pharnaces eodem gradu quo in praeruptam descenderat vallem ascendere adversus arduum collem instructis copiis coepit. § 75 Caesar incredibili eius vel tesus eodem tempore milites ab opere revocat, arma capere iubet, legiones opponit aciemque instruit; cuius rei subita trepidatio ma
Abbreviated transcription (Latin):
tis prima luce neq opinantibus hostibus cum ipsum locum cepit
in quo mitridates secundum prelium aduersus triarium fecerat.
Huc ominem comportari aggerem ex castris seruitiaq agiiussit
nequis ab opere miles discederet cum spacio non amplius mille¬
passuum intercisa uallis castra hostium diuideret ab opere incep¬
to cesaris castrorum. Pharnaces cum rorepente prima luce anm¬
aduertisset copias suas omnes procastris instruxit quas inter¬
posita tanta locorum iniquitate consuetirdine magis peruulga¬
ta militari: credebat instrui cesar uel ad opus suum tardandur
quo plures in armis tenerentur uel ad ostentationem regie fidu¬
cie ne munitione magis ꝙͣ manu defendere locum pharnaces ui¬
deretur: itaq deterritus non est quo minus prima acie pro uallo
instructa reliqua pars exercitus opus faceret. Atq pharnaces ĩ¬
pulsus siue loci felicitate siue auspicus et religionibus inductus

Expanded text:
tis prima luce neque opinantibus hostibus eum ipsum locum cepit, tis prima luce neque opinantibus hostibus eum ipsum locum cepit, in quo Mithridates secundum proelium adversus Triarium fecerat. Huc omnem comportatum aggerem ex castris per servitia aggeri iussit, ne quis ab opere miles discederet, cum spatio non amplius passuum mille intercisa vallis castra hostium divideret ab opere incepto Caesaris castrorum. § 74 Pharnaces, cum id repente prima luce animadvertisset, copias suas omnis pro castris instruxit. Quas interposita tanta locorum iniquitate consuetudine magis pervulgata militari credebat instrui Caesar vel ad opus suum tardandum, quo plures in armis tenerentur, vel ad ostentationem regiae fiduciae, ne munitione magis quam manu defendere locum Pharnaces videretur. Itaque deterritus non est quo minus prima acie pro vallo instructa reliqua pars exercitus opus faceret. At Pharnaces impulsus sive loci felicitate sive auspiciis et religionibus inductus,