comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
in sũma sub̾a ĩmo quicquid sũma sub̾a est. nõ
est ei aluid ẽẽ qͣm uiu̾e. nec uiu̾e qmͣ intellig̾e.
Nec ab hiisaluid atq aliud potentẽ uł sapi¬
entem fore. s nec ab eis sicut nec a semet ip̃is
diũsum aliquid: bonuĩ uł beatum eẽ Ronis ĩꝙ¬

Expanded text:
d summa substantia est, non est ei aliud esse quam vivere, nec vivere quam intelligere, nec ab his aliud atque aliud potentem vel sapientem fore. Sed nec ab eis sicut nec a semetipsis diversum aliquid bonum vel beatum esse. Rationis i
Abbreviated transcription (Latin):
unũ ⁊ idem ip̃m sunt. ⁊ ad inuicẽ quidẽ de alt᷑¬
utris p̃dicari possunt. Qd̃ de istis dicimꝰ. hoc deeiꝰ
bonitate. hoc de eius b̾itudine simili conseq̃ntia
quinc̾e possumꝰ. Nam ista quidẽ sicut suꝑiora de
sem ip̃is ⁊ p̃missis mutuam p̃dicatõem suscipi¬
unt. ⁊ omĩo omiã que diuine sub̾e dicunt᷑ ĩ ẽẽ

Expanded text:
dem ipsum sunt, et adinvicem quidem de alterutris praedicari possunt. Quod de istis dicimus, hoc de ejus bonitate, hoc de ejus beatitudine simili consequentia convincere possumus. Nam ista quidem sicut superiora de semetipsis et praemissis mutuam praedicationem suscipiunt, et omnino omnia quae divinae substantiae dicuntur inesse,
Abbreviated transcription (Latin):
quo iisblit̾ ⁊ corꝑalit̾ diuisa est luxa tenebris inuisi¬
bsit̃ ꝙͦ bom angłi discreti sunta malis illis in tenebris
pẽci cadentib ⁊ istis ad lucem iusticie conũsis illumi¬
natis ꝙ aluoe ut lux eẽnt ⁊ ñ tenebre. Sio en ĩ conroi¬
nare debuerunt exemplaria oꝑum deiꝰ. ut q̃ muiiblia

Expanded text:
quo visibiliter et corporaliter divisa est lux a tenebris; invisibiliter quoque boni angeli discreti sunt a malis illis in tenebras peccati cadentibus: et istis ad lucem justitiae conversis illuminatisque a luce, ut lux essent et non tenebrae. Sic enim consonare debuerunt exemplaria operum Dei, ut q
Abbreviated transcription (Latin):
dendum sit ex ip̃is ea q̃ eleñttis esse tum illorũ fa¬
condita. ad quoꝵ decorem ⁊ pulcͥcudĩem cta si
fc̃a ꝓbant᷑ ut u̾bi gña qiuead ornam̃tũ terre fc̃a st̾
ñ iiside t̾ra sumi potu̾nt. Ho ⁊ si in aliit conͣcedi¬
feste uolatilia legamꝰ accepisse. ⁊ ab aqͥs originem
⁊ in aere mansionem. Qd̃ q̃r fc̃m sit ut ñ adnem¬
cudĩem alioꝵ que ad ornam̃tũ elemĩtoꝵ mundi
creata sunt. ex ip̃o elem̃to mat̾iam sument u quo
locum sortiri debuer̾t. forte a quis ad ip̃uis deñtti
mat̾iam referat. qd̾ quasi aer corpulentia le ha¬
bu̾it ut aĩantiuum corpora. que solidam mat̾iã re¬
quint. ex eo cond̾ent᷑. aquaꝵ uͦ nat᷑am magis c̃re ato¬
finem. plusq corpłentie habentem ac ꝑ hocͦ forman¬
mus. So altior inhiis reb sacͣm̃ti uitꝰ obteta est

Expanded text:
dendum sit ex ipsis ea quaeque elementis esse condita ad quorum decorem vel pulchritudinem facta probantur, ut verbi gratia: quae ad ornatum terrae facta sunt, non nisifeste volatilia legamus accepisse et ab aquis originem et in aere mansionem. Quod quare factum sit ut non ad similitudinem aliorum quae ad ornatum elementorum mundi creata sunt ex ipso elemento materiam sumerent in quo locum sortiri debuerunt, forte quis ad ipsius elementi materiam referat: quod quasi tantam aer corpulentiam non habuerit, ut animantium corpora quae solidam materiam requirunt ex eo conderentur. Aquarum autem naturam magis terrae affinem plusque corpulentiae habentem, ac per hoc formanm. Sed altior in his rebus sacramenti virtus objecta est
Abbreviated transcription (Latin):
que suꝑ celo sunt in locũ unũ. num ut ani¬
Qnͣtũ ad lict̃am spectat. locus unus in quo apparer¬
congregate sunt a que ñ sub celo erant. abys aro¬
sus magna c̃dit᷑ que ab ip̃o mundi exordio in t̾re
corpore tante capacitatis fc̃a fuisse putat᷑. ut õium
receptałm aquaꝵ ẽẽ potuisset. Nam aqͣꝵ natura
in pͥncipio tenus ad modum leiusq ⁊ ĩ modũ ne¬
bule ciudam disꝑsa. Postqͣm diuina iurtute ⁊ iussi¬
one in unam. ut ita dix̃im massam compingi qͦ¬
dam mͦ. atq densari cepit ip̃o suo ponde̾ deorsũ
ũgens in unũ collapsa. a t̾ra excepta est spaciũ q
illd̾ qd̾ desuꝑ usq ad ip̃m firmam̃tũ occupau̾at
serenũ purũq dereliqͥt. Ip̃a qͦs t̾re suꝑficies aquis
omnib ut̃ alueos suos conclusit appar̾e cepit
Primo quidẽ lutulenta ⁊ lubrica. nuda q uelut
q̃ germina. nec dũ ulla ꝓtuliss. quib uestiri.⁊

Expanded text:
ae sub coelo sunt in locum unum . Quantum ad litteram spectat, locus unus, in quo congregatae sunt aquae quae sub coelo erant, abyssus magna creditur, quae ab ipso mundi exordio in terrae corpore tantae capacitatis facta fuisse putatur, ut omnium receptaculum aquarum esse potuisset. Nam aquarum natura in principio tenuis admodum levisque, et in modum nebulae cujusdam dispersa; postquam divina virtute et jussione in unam, ut ita dixerim, massam compingi quodammodo atque densari coepit, ipso suo pondere deorsum vergens in ima collapsa a terra excepta est, spatiumque illud quod desuper usque ad ipsum firmamentum occupaverat, serenum purumque dereliquit. Ipsa quoque terrae superficies aquis omnibus inter alveos suos conclusis apparere coepit. Primo quidem lutulenta et lubrica nudaque, velut quae germina necdum ulla protulisset, quibus vestiri et
Abbreviated transcription (Latin):
formam hñs exemplar uͥ t̾ra q̃dam deorsum posita
consistit. sensualis natura hominis. celũ aũ sursum.
puritas intelligentie ⁊ quasi quodam ĩmortał ui¬
te motu uegetata ratio. Duas uͦ istas tam dissiłe ͤᷤ
in uno hoĩe naturas magna q̃dam desid̾ioꝵ mo¬
les huic inde fluctuantiũ ⁊ in contͣria sepe motu
alt̾no tendentiũ oberrat qr ⁊ aliud est qd̾ subtuᷤ
caro ex infurmitate pressa appetit. ⁊ aliud ꝙ sp̃o sur¬
sum ꝑ contẽplatõem u̾itatis eleuatũsintendit. S
fit aliquotiens ut contrarii motꝰ confusionẽ gig¬
nant. nisiratio media int̾ueniens diuidat ab ĩ¬
uicem ⁊ disc̾nat uoluntates ⁊ appetitũ desid̾ia s
diiuidicet. quid sit uidł qd̾ ex carne deorsũ trahit
qͥdip qd̃ ex sp̃u in suꝑna inhiat sũmũ illd̾. ⁊ ĩ mor¬
tale bonum ambiens. Nam tum ip̃a rõ fortit iu¬
dicii censura quasi fumam̃tũ qd̃dam in medio
sese collocat atip hinc suꝑ celestes aquas. ilłic añ

Expanded text:
r habens, ubi terra quaedam deorsum posita consistit sensualis natura hominis; coelum autem sursum puritas intelligentiae, et quasi quodam immortalis vitae motu vegetata ratio. Duas vero istas tam dissimiles in uno homine naturas, magna quaedam desideriorum moles hinc inde fluctuantium, et in contraria saepe motu alterno tendentium oberrat; quia et aliud est quod subtus caro ex infirmitate pressa appetit, et aliud quod spiritus sursum per contemplationem veritatis elevatus intendit. Sed fit aliquoties ut contrarii motus confusionem gignant; nisi ratio media interveniens dividat ab invicem, et discernat voluntates et appetitus, desideriaque dijudicet. Quid sit videlicet quod ex carne deorsum trahit; quid quod ex spiritu in superna inhiat, summum illud et immortale bonum ambiens. Nam, cum ipsa ratio fortiter judicii censura quasi firmamentum quoddam in medio sese collocat, atque hinc supercoelestes aquas, illinc autem
Abbreviated transcription (Latin):
ferunt docum̃ta. Primũ in corde pẽccoris creat᷑ sux.
qñ semet ip̃m agnosce incipit ut diuidat int̾lucẽ
⁊ tenebras. ⁊ applłare incipiat lucem diem. ⁊ te
tum. hoc est ut in bono ꝓposito corroboret᷑ diuid̾e
ut̾ aquas suꝑiores. ⁊ aquas infĩores .i. desid̾ia
carnis ⁊ sp̃c ut medius ⁊ mediator duo sͥ adu̾san

Expanded text:
ferunt documenta. Primum in corde peccatoris creatur lux, quando semetipsum agnoscere incipit, ut dividat inter lucem et tenebras, et appellare incipiat lucem diem et tenntum, hoc est in bono proposito corroboretur: dividere inter aquas superiores et aquas inferiores, id est desideria carnis et spiritus, ut medius et mediator
Abbreviated transcription (Latin):
noctem. Quare dicit scuptura uidit deus lticem. aroo¬
ed occurrit fortassis quomͦ uidit deus lucẽ
qd̃ ẽẽt bona. ⁊ diuisit deus lucem a tenebris ⁊
uocauit lucem cdiem ⁊ tenebras noctem. Nam si ce
tera oꝑa sua in luce uidit qd̃ eẽnt bona ĩ qua tuce
uidit lucem qd̃ ẽet bona. ⁊ diuisit lucem a tenebͥs.
uocauit q lucem diem. ⁊ tenebras noctem: Nich enĩ
qͣnto magis lux uidet᷑ sine luce: Que fuit gͦ illa lux
ꝑ quam deus iuidit lucem qd̃ ẽẽt bona. ⁊ cliuisiti
lucem a tenebris. ⁊ uocauit lucem diem ⁊ tenebras¬
noctem: An ꝑ se ip̃am eam uidit qd̾ ẽet bona. an ꝑ
mͦ ꝑ ip̃am uidere poruisset qd̾ cẽt bona. si aliã lu¬
cem ñ hũisset. ꝑ qm ⁊ in qua ip̃am lucem uidiss
qd̾ eẽt bona. Nam si uidit qd̾ eẽt bona liix ista sic̃
uere uidit in aliquo uidit decuiꝰ bonitate dubita¬
ri ñ potuit. Galia lux fuit inc̾ata. in qua ista liyc
bona. In illa enun luce cum ip̃a solum bona sĩt ui¬

Expanded text:
. XIII. Quare dicit Scriptura: « Vidit Deus lucem. » Sed occurrit fortassis quomodo vidit Deus lucem quod esset bona et divisit lucem a tenebris et vocavit lucem diem, et tenebrasna, in qua luce vidit lucem quod esset bona et divisit lucem a tenebris vocavitque lucem diem et tenebras noctem? Nihil enimur, quanto magis lux non videtur sine luce? Quae fuit ergo illa lux per quam Deus vidit lucem quod esset bona, et divisit lucem a tenebris? A esset bona, an per modo per ipsam videre potuisset quod esset bona, si aliam lucem non habuisset per quam et in qua ipsam lucem vidisset quod esset bona? Nam, si vidit quod esset bona lux ista et vere vidit, in aliquo vidit de cujus bonitate dubitari non potuit. Ergo, alia lux increata, in qua ista lux cbona. In illa enim luce cum ipsa solum sit bona, vi
Abbreviated transcription (Latin):
diuidi debet. aut supͣ qd̾ subt̾. aut subt̃ qd̾ supͣ
collocandũ est. Nouissime seqͥt᷑ in disposit̃onis
ordine opus t̾ciediei. ut congregent᷑ aã q̃ sub celo
sunt in locum unũ. ne carnis desid̾ia fluxa sint. ⁊
ultͣ metas ncc̃itatis se expandãt. ut cocꝰ homo ad sta¬
tum nat᷑e reuocat᷑. ⁊ scd̃m ordĩem rõnis dispositꝰ.
in locũ nnũ om̃e desid̾ium colligat. quatinꝰ ⁊ ca
desid̾io in suꝑna defixo lum̃ sũme u̾itatis cõtẽpla¬
ri trradiet: ⁊ iam ñ ꝑ specłm in enigmate. s in
se ip̃a ut est u̾itatem agnoscat. ⁊ sapiat. S ⁊ id

Expanded text:
dividi debeat, aut supra quod subter, aut subter quod supra collocandum est. Novissime sequitur in dispositionis ordine opus tertiae diei, ut congregentur aquae quae sub coelo sunt in locum unum, ne carnis desideria fluxa sint, et ultra metam se necessitatis expandant, ut totus homo ad statum naturae revocatus, et secundum ordinem rationis dispositus, in locum unum omne desiderium colligat, quatenus et cdesiderio in superna defixo, lumen summae veritatis contemplanti irradiet, et jam non per speculum in aenigmate , sed in seipsa ut est veritat
Abbreviated transcription (Latin):
alibi uͥq dc̃m est. uidit deus qd̾ ẽẽc bonũ: Nam si
alibi dc̃m est so: q fc̃m est. cur ⁊̃ hic dici ñ debuit
si fc̃m̃ fuit: Tortassis qr binariꝰ signũ diuisioniᷤᷤ est.
qui pͥmus ab unitate discedit. Sacram̃tũ ħ aliqd̾̃
cõmendat᷑. ⁊ si funt laudata oꝑa scda. ñ qr bona ñ
ẽẽnt. s quia maloꝵ signũ ẽent. Prima enĩ oꝑa fecit
inerat corruptio. neq deerat ꝑfectio. S uenit de¬
unde dyabolus ⁊ homo ⁊ fecerunt ip̃i oꝑa sua. ⁊ ħ
serant oꝑa scd̃ã pꝰ pͥma. ⁊ mala pꝰ bona ⁊ noluit¬

Expanded text:
bique dictum est: Vidit Deus quod esset bonum . Nam si ideo alibi dictum est quia factum est, cur etiam hic dici non debuit si factum fuit? Fortassis quia binarius signum divisionis est, qui primus ab unitate discedit: sacramentum aliquod hic commendatur. Et non sunt laudata opera secunda, non quia bona non essent, sed quia malorum signum essent. Prima enim opera fecit inerat corruptio, neque deerat perfectio. Sed venit deinde diabolus et homo, et fecerunt ipsi opera sua; et haec erant o
Abbreviated transcription (Latin):
tangłoꝵ si hu̾ero om̃em ꝓpħiam si nouerĩ miste
ria. quid est: Nichil ꝓdest si caritatem ñ habeam.
Paxait dei qtie exsuꝑat om̃em sensum. custodiat
corda ut̃a. ⁊ intelligentias uĩas. Iam quodam modo
iudemꝰ quare  aque q̃ supͣ celossunt ñ debuert col

Expanded text:
 si habuero omnem prophetiam; si novero mysteria omnia, quid est? nihil prodest si charitatem non habeam . Pax, ait, Dei quae exsuperat omnem sensum custodiat corda vestra et intelligentias vestras . Jam quodammodo videmus qua
Abbreviated transcription (Latin):
ĩrad̾m illa formandoꝵ corpoꝵ mat̾ia qñ pͥmũ creata
est. ⁊ qͣndam formã hu̾it in qua subsist̾e cepit. ⁊ tñ
infarmis erat. qr nec dum disposita ⁊ ordinata fuit.
ita ꝓrsus ccia rõnalis nat᷑a qñ pͥmũ in spiritib angłi¬
tis creata est. mox qͥdem ꝑ sapĩam ⁊ disc̾cõm forma¬
ta est. s quia illi sũmo ⁊ uero bono in quo beatificanda
erat ñdum se ꝑ conu̾sionẽ amoris imp̃sserat. quodã mͦ
adhuc informis ꝑmanebat. utinq gͦ nat᷑a. ⁊ corporea
natura cum simplex sit eidemq idem sit omĩno ẽẽ qd̾
est. mat̾ialit̃ pͥus qͣm ꝑsonalit̾ fi̾ nõ ht̃. sicut corꝑea na¬

Expanded text:
quemadmodum illa formandorum corporum materia quando primum creata est, et quamdam formam habuit in qua subsistere coepit, et tamen informis erat, quia necdum disposita et ordinata fuit; ita prorsus illa rationalis natura quando primum in spiritibus angelicis creata est, mox quidem per sapientiam et discretionem formata est; sed, quia illi summo et vero bono in quo beatificanda erat nondum se per conversionem amoris impresserat, quodammodo adhuc informis permanebat. Utraque ergo natura et corporea natura, cum simplex sit eique idem sit omnino esse quod est materialiter prius quam personaliter fieri non habet, sicut cor
Abbreviated transcription (Latin):
de om̃ib. Que sit cautela boni oꝑit hic signiticata.
Ic tͥ attende qͣnta sit cautela bono oꝑi adhi¬
benda. In pͥncipio om̃ium tuoꝵ bonoꝵ oꝑm
uide̾ ut lucem hat inte ut omĩa oꝑa tua lucis
sint. ⁊ ñ tenebraꝵ. Postea consid̾a dłligent̃ utrũ¬
ne lux tua pura sit ⁊ ñ fuscata. ⁊ cum ĩuen̾is q

Expanded text:
 XIV. Quae sit cautela boni operis hic significata. Hic tibi attende quanta sit cautela bono operi adhibenda. In principio omnium operum tuorum vide ut lucem habeas in te, ut omnia opera tua lucis sint et non tenebrarum. Postea considera diligenter utrumne lux tua pura sit et non fuscata; et cum inveneris
Abbreviated transcription (Latin):
machia huiꝰ ⁊ ꝑtib sus distributa fumam̃to de¬
suꝑ extenso. uł expanso. Dem̃ t̾ra reuelata. atq in
iio residente ⁊ suo pond̾e librata collectis q aqͣ
motib int̾ receptacula sua aere serenato qͣtuor
mundi elem̃ta suis locis distincta ⁊ ordinata sunt.¬

Expanded text:
distributa firmamento desuper expanso. Deinde terra revelata atque in imo residente et suo pondere librata, collectisque aquarum molibus intra receptacula sua aere serenato: quatuor mundi elementa locis suis distincta et ordinata sunt.
Abbreviated transcription (Latin):
nec auctoritas cui fides adhibenda sit ꝓbat. Solũ hoc
qd̾ legimꝰ crede sine dubitatione debemus q fcm̃ ẽ fir¬
mam̃tũ ut diuid̾et aquas ab aquis. hoc est ut ꝑtẽ aqͣꝵ
int̃ ambitũ suũ conclud̾et. ꝑtem uͦ extͥnsecꝰ congͣgar¬

Expanded text:
nec auctoritas cui fides adhibenda sit probat. Solum hoc nec auctoritas cui fides adhibenda sit probat. Solum hoc quod legimus credere sine dubitatione debemus, quod factum est firmamentum ut divideret aquas ab aquis; hoc est ut partem aquarum intra ambitum suum concluderet, partemque extrinsecus segre
Abbreviated transcription (Latin):
dicasset pͥmum. Cum gͦ uidisset de luce qd̃ bonũ eẽt
tunc ait. Fiat fumam̃tũ. Quͣtũ ad litt̾am ꝑtin̾e uidet᷑
scm̃ est firmam̃tũ die scd̾a. pͥus qͥdem in illa uniu̾sita¬
tis mat̾ia de nichilo creatum ⁊ muinc ex illa ip̃a ad
talem formam erutũ. ⁊ fcm̃ firmam̃tũ. ut ambitu
suo mediũ quodã mͦ int̾ueniens. magnam illam aqͣꝵ
umũsam q cong̃iem ab tnuicem seꝑaret atq diuide¬
ret. ⁊ de aquis fac̾et aquas. ⁊ aquas. Hoc est aqͣs quas
ambitu suo it̾usetus complectet᷑. ⁊ subt᷑ se contine¬
relinq̃nda potuis qͣm discutienda ñ uid̾et. Nam utrum
ex puro igne fcm̃ sit siue aere. aut ⁊̃ exaqua uł po¬
stremo ex qduob us trib hoꝵ cõmixtis. ⁊ si sb̾am soli¬
dam. nat᷑a q palpabsem habeat. qͣnta ue credenda sit¬
spissitudo eius. ⁊ utrũ ip̃m calidum. uł frigidũ. aut cꝰ
alt̾iuis qualitatis existat merito q̃eret᷑ si inde aliqͥdi

Expanded text:
dicasset primum. Cum ergo vidisset de luce quod esse bonum, dicasset primum. Cum ergo vidisset de luce quod esse bonum, tunc ait: Fiat firmamentum. Quantum ad litteram pertinere videtur, factum est firmamentum die secunda; prius quidem in illa universitatis materia de nihilo creatum, et nunc ex illa ipsa ad talem formam erutum et factum firmamentum ut ambitu suo medium quodam modo interveniens magnam illam aquarum immensamque congeriem ab invicem separaret atque divideret, et de aquis faceret aquas et aquas; hoc est aquas quas ambitu suo intrinsecus complecteretur et subtus se continerelinquenda potius quam discutienda non videret. Nam utrum ex puro igne factum sit, sive ex aere; aut etiam ex aqua; vel postremo ex duobus aut tribus horum commistis, et an squantave credenda spissitudo ejus, et utrum ipsum calidum an frigidum; aut cujus alterius qualitatis existat merito quaereretur: si inde aliquid
Abbreviated transcription (Latin):
bot̾imus. qd̾ pͥma die lucem in exortu ip̃i diei fecit
dem̃ nt cursu suo diem noctemq distinguereo:
Primũ de oriente ad occasum. ⁊ rursum ceoccidẽ¬
te ad ortum direxit. nec solum opus eius fiusse ꝙ
lrx sc̃a est. s qd directa ab ip̃o gub̾nante ⁊ oiugẽ¬
te cursum explenit. Eodem mͦ de scd̃a ddie cdicet᷑ qñ
gem accepit. Hoc ⁊ det̾cia ⁊ quarta qͥnta uł secta
die ꝓut rõdictau̾it exqͥret. qͥsquis huiꝰ ꝑtis asseca¬
onẽm elegͥit. Si ci aũt ista uit̃p̃tatio nimis obs¬
cura uidet᷑ maxime qͥdem de motu fumañtti nec¬
⁊ septima deinde die reqͥeuisse ab oꝑe. q nlłs de sex
dieb inuenit᷑ in quo opus ñ fecerit deus donec sep¬
tima dies ueniret. qñ demũ ab om̃i oꝑe reqͥenit.
Et ħ quidẽ de oꝑatione pͥme diei fcã sunt. Sc opp̃e
⁊ ait. fiat firmam̃tũ in medio aquaꝵ firmam̃
Noluit gͥ deus ad sequens opus tͣnsire. donec diui tum.¬

Expanded text:
poterimus, quod prima die lucem in exortu ipsius diei fecit; poterimus, quod prima die lucem in exortu ipsius diei fecit; deinde ut cursu suo diem noctemque distingueret; primum de oriente ad occasum, et rursum de occidente ad ortum direxit. Nec solummodo opus ejus fuisse quod lux facta est, sed quod directa, ipso gubernante et dirigente, cursum explevit. Eodem modo de secunda die dicetur, quando  sexta die, prout ratio dictaverit exquiret, quisquis hujus partis assertionem elegerit. Si cui autem ista interpretatio nimis obscura videbitur, maxime quod de motu firmamenti necet septima deinde die requievisse ab opere; quia nullus de sex invenitur diebus in quo opus non fecerit Deus, donec septima dies veniret, quando deinde ab omni opere requievit. Et haec quidem de operatione primae diei dicta sint. C ait: Fiat firmamentum in medio aquarum . Noluit igitur Deus ad sequens opus transire, donec diju
Abbreviated transcription (Latin):
formationis statum in meluis. ⁊ restauratõnis sa¬
cram̃tum demonstraret. Nam qd̾ erat lux añiͣ soi
factus est hoc erat aqua pͥusqmͣ in uinũ mutata
est ut ñ aliud fieret. qd̾ potuis exhibitũ est. s de eo
ip̃o. qd̾ añ uiliꝰ habebant᷑. Ita de reb dubiis nemo
est qui possit c̾cum aliqͥd diffinire. Sideꝰ ꝑsexdies
inp̃mo exortu eiusdem diei .i. pͥme creauit. alio qͥl¬
cum nicħ eodem die aliud fecisse legat᷑ ꝙͣ lucẽ. modo
utrĩt ne usq ad exortum seq̃ntis diei qm̃do firma¬
m̃tum fecit ab oꝑe cessasse credendꝰ sit. cum scͥptiua
oni gemina responsione obuiamꝰ. Aut.n. dicemus
deum in illis sex dieb oꝑatõem suam ita continua
ꝑseu̾antia ꝓdixisse ut nullo tẽporis int̾uallo ab
o̾ꝑando desserit. aut ita sex dieb oꝑatum. ut nlłm
quidẽ diem in oꝑando int̾miserit. ñ qd nilio tp̃is
spacio oꝑari tessau̾it. Et siqͥdem illam assectiorẽ

Expanded text:
formationis statum in melius et restaurationis saformationis statum in melius et restaurationis sacramentum demonstraret? Nam erat lux antequam sol factus est; hoc erat aqua priusquam in vinum mutata est, ut non aliud fieret quod potius exhibitum est; sed de eo ipso quod ante vilius habebatur. Ita de rebus dubiis nemo est qui possit certum aliquid definire. CAP. XVI. imo exortu ejusdem diei, id est primae creavit. Cum nihil eadem die aliud fecisse legatur quam lucem, utrumne usque ad ortum sequentis diei quando firmamentum fecit ab opere cessasse credendus sit, cum scriptura oni gemina responsione obviabimus; aut enim dicemus Deum in illis sex diebus operationem suam ita continua perseverantia produxisse, ut nullo temporis intervallo ab operando desierit. Aut ita sex diebus operatum, ut nullum quidem diem in operando intermiserit; non quod nullo temporis spatio operari cessaverit. Quia, siquidem illam assertionem
Abbreviated transcription (Latin):
ad iuidiciũ. ⁊ uidet᷑ quia ip̃a qͦ bona sunt. ⁊ sio de¬
mum reqͥescit dens. aliqͣ ãdam lucis myssia interĩ
ꝓ tempore tͣnscͤrentes ꝑstrĩximꝰ nũc iter ad ꝓpositi n¬
crearet ope uicaria p̃̾currentẽ donec uenir soi factus
qd̾ ꝑfc̃m est. Et sunt qui q̃rant qͥd de illa luce est¬
fc̃m sit ꝓpt̾ea qd̾ iam nulla eiꝰ uestigia reꝑiri possũt
ex quo soͣlis claritas illuxit. Auidicunt disꝑsam ꝑi
ampla aeris spacia. ium lucendi ⁊ illuminandi a¬
misisse: suꝑ eẽ tñ adhuc qͣsdam tenues reliqͥas. q̃ ĩam¬
bitu firmam̃ti int̾nset huc illucq sparsim diligen¬
tus intuentib nocte demonstrant᷑. die uͦ maiori eas¬
ne uideri ualeant solis claritate abscondi. Sic qͥq
suas opimones ꝓut possibłe est confingt̃. S quis
scit si ip̃a eadem lux postea in solis sb̃am tnsiata sit
⁊ ampliata claritate formam meliorẽ acceꝑit quẽ¬
ad modũ in nuptiis sħc de aqua uinũ fecitut re¬

Expanded text:
ur, et videtur quia ipsa quoque bona sunt, et sic demum requiescit Deus. Aliquae quaedam lucis mysteria interim pro tempore transcurrentes perstrinximus, nunc iterum ad propositi ncrearet ope vicaria praecurrentem, donec veniret quod perfectum est. Et sunt qui quaerant quid de illa luce factum sit, propterea quod jam nulla ejus vestigia reperiri possunt ex quo solis claritas illuxit. Alii dicunt dispersam per ampla aeris spatia vim lucendi et illuminandi amisisse; superesse tamen adhuc quasdam tenues reliquias quae in ambitu firmamenti intrinsecus huc illucque sparsim diligentius intuentibus nocte demonstrentur; die vero eas majori ne videri valeant solis claritate abscondi. Sic quique suas opiniones prout possibile est confingunt. Sed quis scit utrum ipsa eadem lux postea in solis substantiam translata sit, et ampliata claritate formam meliorem acceperit, quemadmodum in nuptiis Jesus de aquis vinum fecit, ut re
Abbreviated transcription (Latin):
uisit ⁊ uocanit. Quare uidit: Noluit diud̾e pͥꝰ
qͣm iudisset. Prius uidit si ẽẽt bonũ. ⁊ tũc dem̃
diuisit lucem a tenebris. ⁊ uocauit lucẽ diem
⁊ tenebras noctem. Adducet enĩ om̃e opus suum
qd̃ eẽt bonũ. s ip̃am qͦ lucem uidit qd̾ ẽet bona
⁊ diuisit luoem ⁊ tenebras. Nam ip̃e angłs ma¬
lus tͣnffigurat se aliqñ in angłm lucis. ⁊ ingerit
se ad decipiendã m̃tem cͣsi lux uera. S ħ lux nõ
est diuidenda a tenebris. nec uocanda est dies. s
nox. qr fp̃em qͥdem lucis ħt̃. s tenebras ueras. ꝓp¬
terea pͥus udit deus lucem si ẽẽt bona. ut ñ statĩ cre¬

Expanded text:
visit et vocavit. Quare vidit? Noluit prius dividere quam vidisset, prius vidit an esset bonum; et tunc demum divisit lucem a tenebris; et vocavit lucem diem, et tenebras noctem. Adducet enim omne opus suum quod esset bonum, sed ipsam quoque lucem vidit quod esset bonum et divisit lucem et tenebras. Nam ipse angelus malus transfigurat se aliquando in angelum lucis, et ingerit se ad decipiendam mentem quasi lux vera. Sed haec lux non est dividenda a tenebris, nec vocanda est dies sed nox; quia speciem quidem lucis habet, sed tenebras veras. Propterea prius vidit Deus lucem an esset bona
Abbreviated transcription (Latin):
sol iusticie. qr sic in reꝓmissione dc̃m est. beati mũ¬
do corde. qm̃ ip̃i deum uidebunt. priꝰ gͦ in rationali
illo mundo cordis humani c̃at᷑ lux ⁊ illuminat᷑
confusio. ut in ordinem redigat᷑. Post ħ cũ fuerĩt
purgata int̾iora eius uenit lum̃ solis clarũ ⁊
illustrat eam. Non enĩdigna est contẽplari lu¬
ip̃e xp̃c pͥus humanitatẽ suam demonstrauit. ut
post manifestaret diuinitatem. ⁊ ubiq lux lu
ftã est lux pͥusqͣm solis claritas manifestaret᷑. ⁊ di¬
es erat. ⁊ tres dies erant qͣndo luxerat. ⁊ sol non
erat. Quarta die illuxit sol ⁊ illa dies clarae¬
rat. qr lum̃ uerũ hũit. ⁊ tenebre ñ erant ulle g ͦ
ulła anima meret᷑ lum̃ solis acciꝑe ⁊ sũme u̾itatiͤ
claritatem contẽplar nisi tres dies isti p̾cedant. Pri¬
ma quid̃ die fit lux ⁊ cliuidunt᷑ lux ⁊ tenebre. uo¬
cat᷑ q lux dies. ⁊ nox tenebre. Scdã die fit firmam̃¬

Expanded text:
sol justitiae, quia sic in repromissione dictum est: Beati munsol justitiae, quia sic in repromissione dictum est: Beati mundo corde; quoniam ipsi Deum videbunt . Prius ergo in rationali illo mundo cordis humani creatur lux, et illuminatur confusio ut in ordinem redigatur. Post haec cum fuerint purificata interiora ejus, venit lumen solis clarum et illustrat eam. Non enim digna est contemplari luipse Christus humanitatem suam prius demonstravit, ut post manifestaret divinitatem, et ubique lux lfacta est lux priusquam solis claritas manifestaretur; et dies erat: et tres dies erant quando lux erat et sol non erat. Quarta die illuxit sol, et illa dies clara erat; quia lumen verum habuit, et tenebrae non erant ullae. Sic nulla anima meretur lumen solis accipere et summae veritatis claritatem contemplari, nisi tres dies isti in ea praecedant. Prima quidem die fit lux, et dividuntur lux et tenebrae; vocatur fitque lux dies, et tenebrae nox. Secunda die fi
Abbreviated transcription (Latin):
lipo eiat ⁊ uidit deus lucem. qd̃ eẽt bonũ. ⁊ nocauit
lucen diem ⁊ tenebras noctem. ⁊ ip̃a lux tres ip̃os pͥmes
dices faciebat. anteqͣm soĩ fieret. ⁊ illuminal  mũo
S quid significat qd̾ ñ statim factꝰ est sol ex qͦ lucẽ
fieri oportuit. s ut quasi lux eẽt pͥus qͣm clara lux:. Et
fortasse confusio. plena luce digna ñ erat. aliqͣm tñ
lucem accepit ut uid̾et exire ad ordĩem ⁊ dispositõnẽ.
go puto magnũ hic sacram̃tũ Sacͣmentũ di¬
qͣmdiu in pc̃co est. quasi in tenebris est qͥbdã ⁊ confu¬
sione. S ñ potest euad̾e suam confusionẽ. ⁊ ad ordi¬
nem iusticie formam q disponi uͥ illumĩet᷑ pͥmũ iud̾e
mala sua. ⁊ discernere lucem a tenebris. hoc est nͥtutes
a uiciis. ut se disponat ad ordĩem. ⁊ conform u̾itati.
ħ gͥ aĩa in confusione iacens. sñ luce facere ñ potest⁊
⁊ intlłigat siue agnoscat horrorem. ⁊ tipitudĩem
mamq sapĩe disposita. tunc statim incipiet ei lucere

Expanded text:
lucem quod esset bonum et vocavit lucem diem, et tenebras noctem . Et ipsa lux tres illos primos dies faciebat antequam sol fieret et illuminaret mundum. Sed quid significat quod non statim factus est sol ex quo lucem fieri oportuit, sed ut quasi lux esset priusquam clara lux? Et fortassis confusio plena luce digna non erat; aliquam tamen lucem accepit, ut videret exire ad ordinem et dispositionem.go puto magnum hic aliquod sacramentum andiu in peccato est, quasi in tenebris est quibusdam et confusione. Sed non potest evadere confusionem suam et ad ordinem justitiae formamque disponi, nisi illuminetur primum videre mala sua, et discernere lucem a tenebris, hoc est virtutes a vitiis, ut se disponat ad ordinem et conformet veritati. Hoc igitur anima in confusione jacens sine luce facere non potest; et agnoscat horrorem et turpitudinem mamque sapientiae disposita, tunc statim incipiet ei lucere
Abbreviated transcription (Latin):
opus scdẽ diei qd̃ eẽt bonũ sicut in esset. aro¬
cẽtis dieb om̃ib uidisse legit᷑ ⁊ uidit deus ꝙ eẽt
bonum. Aut enĩ opus eius ñ fuit ⁊ bonũ ñ fuit.
aut si opus eis fuit bonũ fuit. Si aũt bonũ fuit
⁊ opus eius fuit. uidit utiq qr bonũ fuit. qͥ ñ po¬
cuit ignorare qd̃ fuit. siue bonũ siue malũ fuit.

Expanded text:
us secundae diei quod esset bonum, sicut in caeteris omnibus diebus vidisse legitur et vidit Deus quod esset bonum. Aut enim opus ejus non fuit et bonum non fuit, aut si opus ejus fuit, bonum fuit. Si autem bonum fuit et opus ejus fuit, vidit utique quod bonum fuit qui non potuit
Abbreviated transcription (Latin):
tronemi puto ut credamꝰ illam lucem in pͥncipͣ
fcãm adͥ illuĩanda corꝑea sine dubio corꝑeã fuisse
quale fortasse ẽẽ potuisset aliqͦd corpꝰ luc̾idũ ciĩ¬
psentia cuncta sslustrarent᷑. q̃mad̾m nuno insole
iuderi potest. ip̃am ꝙ uice ⁊ loco solis fc̃am. ut m¬
tm motu suo circũagitaret᷑. ⁊ noctem diemꝙ dĩ¬
c̃neret. cum qua diet pͥma exorta est ego crroite¬
uim magis alam qñ fcã est ibit̾ pͥmũ apparuisse.
ubi sol cotidiano cinsu cͥciuiet᷑. oiens emargit.
ut eodem tͤiuite cutũ curiens pͥmo ad otasũ desdẽ¬
dens uesꝑam faceret. Dem̃ reucrata ad oxtũ Alpoiã
hec est mane ante ortum seqñtis diei illustraret.

Expanded text:
tius puto ut credamus lucem illam in principio factam ad illuminanda corporea sine dubio corpoream fuisse, quale fortasse esse potuisset corpus alipraesentia cuncta illustrarentur, quemadmodum nunc in sole videri potest, ipsamque vice et loco solis factam, ut interim motu suo circumagitaretur, et noctem diemque discerneret. Cum qua quia dies prima exorta est ego crediderim magis illam quando facta est, ibidem primum apparuisse ubi sol quotidiano cursu circumvectus oriens emergit, ut eodem tramite circumcurrens, ac primo ad occasum descendens vesperam faceret, et deinde revocata ad ortum auroram, h
Abbreviated transcription (Latin):
anteqͣmꝰ siꝑc erearet᷑. płene tenebre fuert mox aũ sũ¬
ce aparente suꝑ c̾ram plenus dies ꝓpt̾ea qd a ꝑtc̃o
opus dei uichoaie debuisset. ido dixisse scͥptam fc̃
est uespe ⁊ mane dies unꝰ. Non enim dyxit. fc̃m ẽ ma¬
ne ⁊ uespe s fc̃m est inquit uesꝑe ⁊ manedies unus.
quia sicit diximꝰ pͥmus dies mane fcedens ĩt habit qũ
a luce plena atꝙ ꝑfcã inicium sumpsit. Sptea onĩ
auiora p̃cedentis diei est. ⁊ om̃is lies ab ortu solis ii¬
ciũ sumit Est itaq dies naturalis iud̾ spaciũ tẽporto
qd̾ ab ortu solis usq ad ortum solis tͣnsiens i noctem
pedit. ⁊ finem diei uesꝑam dicimꝰ finẽ noctis auroram.
constat indubitant᷑ qd aurora semꝑ adpceeatẽ die
ueferenda sit.S ild̾ pͥmũ mom̃tũ temꝑis qñ creata
est oĩum uisibłium. ⁊ inuscbłiũ natura nec nox
sute nec dies ⁊ tũ tempꝰ fuit q mutabilitas fut pea
u̾ contunio luce luce sta diuuise funt tenebre ⁊ lirx. ⁊t

Expanded text:
antequam lux crearetur plenae tenebrae fuerunt, mox autem luce apparente super terram plenus dies, propterea quod a perfecto opus Dei inchoari debuisset, ideo dixisse Scripturam: Factum est vespere et mane dies unus . Non enim dixit Factum est mane et vespere; sed: Factum est, inquit, vespere et mane dies unus. Quia, sicut diximus, primus dies mane praecedens non habuit, quoniam a luce plena atque perfecta initium sumpsit; propterea omnis aurora praecedentis diei est, et omnis dies ab ortu solis initium sumit. Estque dies naturalis illud spatium temporis quod ab ortu solis usque ad ortum pertransiens noctem praecedit et finem diei vesperam dicimus, finem noctis auroram, constat indubitanter quod aurora semper ad praecedentem diem referenda sit. Ergo illud primum momentum temporis quando creata est omnium visibilium invisibiliumque natura, nec nox fuit nec dies; et tamen tempus fuit, quia mutabilitas fuit. Postea vero continuo luce facta divisae sunt tenebrae et lux; et
Abbreviated transcription (Latin):
cientẽ sem̃. lignũ q pomiferũ faciens fructũ
in gñe suo. cuiꝰ sem̃ in tp̃o ẽet suꝑ t̾ram. Et fcm̃ ẽ ita.
Deiñ ad irrigandã unũsam t̾ram ab illa magna
abysso. quasi a fonte quodam. aq̃ int̃ius quidẽ itͣ
uiscera telluris ꝑ dracones occultosq meat᷑. desuꝑ
uͦ in suꝑficie ꝑ alneos suos in om̃s ꝑtes deductẽ:
sunt. itu it redina nuabili ⁊ in defesso loge ꝑpetua ĩ
Magna sunt in hiis omnib sacm̃ta nec eꝓplicabsi¬
a p̃̾senti ad breuiat̃one qd̾ aque que sub celo sunt cõ¬

Expanded text:
uctum in genere suo, cujus semen in semetipso esset super terram: et factum est ita . Deinde ad irrigandam universam terram ab illa magna abysso quasi a fonte quodam aquae interius quidem intra viscera telluris per trachones occultosque meatus, desuper vero in superficie per alveos suos in omnes partes deductae sunt, itu et reditu mirabili et indefesso, lege perpetua, ad Magna sunt in his omnibus sacramenta, nec explicabilia praesenti abbreviatione, quod aquae quae sub coelo sunt co
Abbreviated transcription (Latin):
ssus erat. abyssus in t̾ra. tenebre ⁊ aq̃ in celo. ⁊ tenebre
erant suꝑ faciem abyssi. ⁊ sp̃c dei ferebat᷑ suꝑ aqͣs. Ergo
suꝑ omnia erat sp̃c dei. qi omĩa in potestate erant dei
⁊ in om̃ib ñ artabat᷑ potestas dei. fortassis iam satiᷤ
est qnͣtum ad ꝓpositum breuitatis ꝑtinet de hiis hacte¬
nus dispitasse. si hoc solum adiec̾imꝰ. qͣnto tp̃e nrindꝰ
in hac confusione pͥusqmͣ eius dispõ inchoaret᷑ ꝑsti¬
terit. Nam qd̾ illa pͥma rerum om̃ium mat̾ia. ĩ pͥnͦ
temporis. ut potius cum ip̃o tempore exorta sit: constat
ex eo qd̾ dcm est in pͥncipio creauit deus celũ ⁊ t̾ram. ꝙͣ¬
diu aũt in hac informitate. siue confusione ꝑman¬
serit᷑. scriptura manifeste ñ ostendit. Michi añ uidet᷑¬
qͣntum conic̾e possum int̾ creationẽ ⁊ disposit̃om rr̃
ordiẽm quid̾ tp̃is. s nlłam fuisse moram int̾iectam
ita ut uere qͥd̾ dici possit. ħ post illd̾ fc̃m fuisse. s ĩt̾

Expanded text:
a; tenebrae et aquae in coelo. Et tenebrae erant super faciem abyssi, et spiritus Dei ferebatur super aquas. Ergo super omnia erat spiritus Dei; quia omnia in potestate erant Dei, et in omnibus non arctabatur potestas Dei. Fortassis jam satis est quantum ad propositum brevitatis pertinet de his hactenus disputasse, si hoc solum adjecerimus quanto tempore mundus in hac confusione priusquam ejus dispositio inchoaretur perstiterit. Nam quod illa prima rerum omnium materia, in principio temporis, vel potius cum ipso tempore exorta sit, constat ex eo quod dictum est: In principio creavit Deus coelum et terram. Quamdiu autem in hac informitate sive confusione permanserit, Scriptura manifeste non ostendit. Mihi autem videtgo conjicere valeo inter creationem et dispositionem rerum, ordinem quidem temporis sed nullam fuisse moram interjectam; ita ut vere quidem dici possit, hoc post illud factum fuisse; sed inter
Abbreviated transcription (Latin):
fictura ñ erat. s desuꝑ faciem abyssi tenebrarum locus
fuit. in eo sccł elem̃to unde lum̃ postea uenire debuit.
Neq enĩ ma in lucis loco tenebre esse potuer̾̃t. ꝓpt̃ea
cenebre erant suꝑ faciem abyssi. Et sp̃c dei ferebat᷑ suꝑa¬
quas. Subito aquas nominat. cum pͥus in rerũ creati¬

Expanded text:
futura non erat; sed desuper faciem abyssi tenebrarum locus futura non erat; sed desuper faciem abyssi tenebrarum locus fuit. in eo scilicet elemento unde lumen postea venire debuit. Neque enim nisi in lucis loco, tenebrae esse potuerunt; propterea tenebrae erant super faciem abyssi. Et spiritus Domini ferebatur super aquas . Subito aquas nominat, cum prius in rerum creati
Abbreviated transcription (Latin):
aua t̾nsiatio ht incomposita. ⁊ tenebre erant suꝑ faciem
abẏssi. ꝑ celum namq ⁊ t̾ram mat̾iam illam oĩum celesti¬
um terrestͥumq hoc loco significari puto. de qua p᷑tea
succedent̃ in forma fcã sunt. que in ip̃a mat̾ia ꝑ essen¬
tiam simii coeata fuerunt. Ibi namq terra erat ip̃m t̾¬
uis reliquoꝵ tͥum q̃ in cucuitu medio iacentis t̾re sus¬
pensa ferebat᷑. ⁊ hiis duob corꝑum oĩtim siue celestiũ.
siue t̾restrium formandoꝵ mat̾ia continebat᷑. Deinde se¬
quit᷑ scriptura ⁊ licit. Et tenebre erant suꝑ faciem aby¬
ssi. Duo suꝑius ꝓposuerat uideł. celum ⁊ t̾ram. modo q̃¬
dam alia duo sb̾iungit. scił tenebras. ⁊ abyssum. alt̾m
.i. abyssum in terra. alt̾m .i. tenebras in eo qd̃ celũ uoca¬
uerat significans intlłigendũ. ꝓpt̾ea namq suꝑ faciem
abẏssi tenebre erant. qi abyssus subtus erat. ⁊ desuper
caligo tenebrosa erat. Neq abyssus tenebre erat. q lum̃

Expanded text:
 faciem abyssi . Per coelum namque et terram, materiam illam omnium coelestium terrestriumque, hoc loco significari puto, de qua postea succedenter in forma facta sunt quae in ipsa prius per essentiam simul creata fuerunt. Ibi namque terra erat ipsum teusio reliquorum trium quae in circuitu medio jacentis terrae suspensa ferebatur; et his duobus omnium corporum coelestium sive terrestrium formandorum materia continebatur. Deinde sequitur Scriptura et dicit: Et tenebrae erant super faciem abyssi. Duo superius proposuerat; videlicet coelum et terram. Modo quaedam alia duo subjungit scilicet tenebras et abyssum; alterum, id est abyssum in terra, alterum, id est tenebras in eo quod coelum vocaverat, significans intelligendum. Propterea namque super faciem abyssi tenebrae erant; quia abyssus subtus erat, et desuper caligo tenebrosa erat. Neque abyssus tenebrae erat, quia lumen
Abbreviated transcription (Latin):
fuisse asserimꝰ. utrũ ne aliqͥd sñ forma existere potũit. qͣ¬
lem ue eẽntiam ante formam inditam hũisse credend̾¬
aꝑiam certe ñ puto pͥmam illam oĩum rerũ mat̾iam ta¬
lit̾ informe fuisse. ut nłłam om̃io formam habu̾it. qr nͦ
formam credid̾im. ita tñ ñ absurde informem eam ap¬
plłari posse. qd̾ in confusione. ⁊ ꝑmixtione qͣdam sb̃¬
sistens. ñdum hanc in qua niic c̃nit᷑ płchram aꝑtamq
dispositõem. ⁊ formam receꝑit. Ergo ante formã scã est
mat̾ia. tñ ui forma. In forma confusionis aute formam
disposit̃onis. In pͥma forma confusionis pͥus mat̾ialit̃ oĩa

Expanded text:
fuisse asserimus, utrum ne aliquid sine forma existere potuerit, qufuisse asserimus, utrum ne aliquid sine forma existere potuerit, qualemve essentiam ante formam inditam habuisse credenduto primam illam rerum omnium materiam taliter informem fuisse, ut nullam omnino formam habuerit; quia nec on aliquam formam crediderim. Ita tamen non absurde informem eam appellari posse, quod in confusione et permistione quadam subsistens, nondum hanc in qua nunc cernitur, pulchram aptamque dispositionem et formam coeperit. Ergo ante formam facta est materia, tamen in forma. In forma confusionis, ante formam dispositionis. In prima forma confusionis prius materialiter omnia
Abbreviated transcription (Latin):
foris pͥus ei demonstrata est informis mat̾ia postea
formata ut qͣnta ẽẽt ut̃ ẽẽ ⁊ puerĩt pulcrũ esse di¬
stantia disceru̾et. ac ꝑ hoc admonita est. ne contenta
ẽẽt. eo qd̃ ꝑ conditorem a creatore esse acceꝑat. donec
rõnalis creatura iam tunc in ip̃o mũdi exordio extit̾it
cui exemplũ hoc ꝓponi debuisset facile respondet᷑. iam
tunc creatos angłos fuisse qui hoc fc̃o amon̾ẽt᷑ seip¬
sos agnosc̾e. ⁊ usq u finem hoĩes futuros. qui lic
hoc qͣndo fcm̃ est ñ uiderint. tam̃ ꝑ sctipt᷑as edocti fc̃m
esse om̃io iam nescire ñ possunt. Si cui ħ quã ꝓpo¬
suimꝰ ratio minꝰ sufficiens uidebit᷑ ad cõꝑbandã no¬
stram existimatõm de rerũ coeatione: con ͥͥ cedimus
salua pace. ut ꝑ aliam ad idẽ euidentiꝰ ad ꝓbandũ
meliorẽ atii sb̾tiliorem exquirati aut si huiꝰ ꝑtis as¬
sertio ei ñ placet alt̃am ꝓtit libet assumat. Nos aũt
mat̾iam rerum informẽ creatã forma. amo¬

Expanded text:
foris prius ei demonstrata est informis materia, postea formata, ut quanta foret inter esse et pulchrum esse distantia discerneret. Ac per hoc admonita est ne contenta esset eo quod per conditionem a Creatore esse acceperat, donec rationalis creatura jam tunc in ipso mundi primordio exstiterit cui hoc exemplum proponi debuisset, facile respondetur jam tunc creatos fuisse angelos qui hoc facto admonerentur seipsos agnoscere, et usque in finem homines futuros, quod licet hoc quando factum est non viderint, tamen per Scripturas edocti, factum esse omnino jam nescire non possint. Si cui haec quam proposuimus ratio minus sufficiens videbitur ad comprobandam nostram existimationem de rerum creatione, concedimus salva pace, ut vel aliam ad idem evidentius comprobandum meliorem atque subtiliorem exquirat; aut si hujus partis assertio illi non placet, alteram prout libet assumat. Nos autem riam rerum informem creatam
Abbreviated transcription (Latin):
uł malum uł bonũ siue exhiis q̃ ip̃e bona fecit.
siue ex hiis q̃ nos fecimꝰ mala. q̃ omũa ip̃e ñ male
s bñ uidit. ⁊ ibi uidit ubi nullũ malũ suit. ħ
ip̃a lux est qua ⁊ nox oport uide om̃em lucem
si bona sit. nec pot̾imus iudicare uere de luce si
bona est: donec ista luce illu̾ati fũimꝰ ã bere bõa
est. Spͣualis enim homo diuidicat omĩa. ⁊ ip̃e
a nemine diuidicat᷑. ⁊ si sp̃c dei uerem nobisha¬
in qua nobis manifestũ erit de om̃ luce sĩ estbo
na. ⁊ sic fiducialit̾ diuidemꝰ lucem a tenebis.⁊
diiudicabimꝰ ñ solum int̾ tenebras ⁊ lucem. s
int̾ lucem ⁊ lucem diudicabimꝰ. ñ solũ int̃ nõ¬
ctem ⁊ diem s ⁊̃ int̃ diem ⁊ diem iudicabin.
⁊ iudicabimꝰ om̃em diem. Parum est enĩ ad ꝑfc̃m
ut̃ diem ⁊ noctem udicare. Parũ est int̃ tenebrͣ¬
⁊ lucem diuid̾e. hoc est iurtutes a uiciis seq̃strare.
illi motꝰ qui sub uirtutũ sp̃e. quasi luce̾ aliena ad

Expanded text:
vel bonum vel malum; sive ex iis quae ipse bona fecit, sive ex iis quae nos fecimus mala, quae omnia ipse non male sed bene vidit. Et ibi vidit ubi nullum malum vidit: haec ipsa lux est qua et nos videre oportet omnem lucem an bona est; nec poterimus judicare vero de luce an bona est, donec ista luce illuminati fuerimus, quae vere bona est: Spiritualis enim dijudicat omnia, et ipse a nemine judicatur . Et si Spiritus Dei vere in nobis hain qua nobis manifestum erit de omni luce utrum bona est; et sic fiducialiter dividemus lucem a tenebris, et judicabimus non solum inter tenebras et lucem, sed etiam inter lucem et lucem judicabimus; non solum inter noctem et diem, sed etiam inter diem et diem judicabimus, et judicabimus omnem diem. Parum est enim ad perfectum inter diem et noctem judicare, parum est lucem et tenebras dividere: hoc est virtutes a vitiis sequestrare, illi motus qui sub virtutum specie quasi luce aliena ad
Abbreviated transcription (Latin):
fecit lucemꝰ ut oꝑa sua manifestaretꝰ ꝑ lucẽ. q iñ
reddenda ratione dicendũ fuit eurdeus pͥmũ.
lucemi fecerit. Qualis eadem facta est łae. t pii
teria formalit̾ facta est ut lux ẽẽt. ⁊ uim ac ꝓpetatem
lucendi hĩet hoc opꝰ pͥma die fc̃m est e hiii oꝑis ia¬
d̃a ante pͥmam diem creata est. moxq cum ipa suice
dies cepit quia ante lucem nec nos fuit. nec dies etĩa¬
si tempꝰ fuit. Si aũ q̃rit᷑ qualis ħ lux flieut corporea
aut incorporea. ⁊ si corꝑea ciuimodi corpꝰ habu̾it. ⁊

Expanded text:
 lucem, quia in reddenda ratione cur Deus primum lucem fecit. CAP. IX. Qualis eadem facta est lux, et ubi. teria formaliter facta est ut lux esset, et vim ac proprietatem lucendi haberet. Hoc opus prima die factum est; sed hujus operis materia ante primam diem creata est. Moxque cum ipsa luce dies coepit; quia ante lucem nec nox fuit nec dies, etiamsi tempus fuit. Si autem quaeritur qualis haec lux fuit, corporea an incorporea, et si corporea cujusmodi c
Abbreviated transcription (Latin):
sua bonitate ñqmͣ pͥuari potest. sicut ꝓpt̃ rõnalem treatu¬
ram: cetera omĩa fecit. ita etiam in om̃ib eis faciendiᷤᷤ
illũ p̃cipue modũ seruare debuit. qui ip̃us rõnalis cͤͣ¬
ature cõmoditati. ac cause magis congriuis fuit. hec
aũt ille erat in quo eiusdem creature rõnali scilic ñ
solũ obseqͥum. s exemplũ pararet᷑. idẽ in quo ctia ac¬
ciꝑet ñ solũ id quo ad obsequm indiguit. s ꝑ illd̾ qͣd
accepit. agnosceret id qd̃ fuit. ꝓpterea in cet̾is reb
pus informis mat̾ies fc̃a est. ac deinde formata. ut eo
ip̃o demonstraret᷑. qued ab illo pͥus ñ existentia accepis¬
sent eẽntiam sñ quo formam ⁊ ordinem ñ pot̃ant hr̃e
confusa ⁊ eodem modo ip̃a rõnis creat᷑a ꝑ id qd̾ foris
fiebat in se agnosc̾et: ⁊ ab illo esse qd̃ erat. atq ab
illo ẽẽ expetendũ qd futura erat. quatenꝰ ꝓ eo qd̃ acce

Expanded text:
sua bonitate nunquam privari potest sicut propter rationalem creaturam caetera omnia fecit, ita etiam in eis omnibus faciendis illum praecipue modum servare debuit, qui ipsius rationalis creaturae commoditati ac causae magis congruus fuit. Hic autem ille erat in quo eidem creaturae rationali, scilicet non solum obsequium, sed etiam exemplum pararetur, id est in quo illa acciperet non solum id quo ad obsequium indiguit, sed per illud etiam quod accipit agnosceret id quod fuit. Propterea in caeteris rebus prius informis materies facta est ac deinde formata, ut eo ipso demonstraretur quod ab illo prius non existentia accepissent essentiam, sine quo modo formam et ordinem non poterant habere confusa. Eodem modo ipsa rationalis creatura per id quod foris fiebat, in se cognosceret, et ab illo esse quod erat, atque ab illo expetendum esse quod futura erat, quatenus et pro e
Abbreviated transcription (Latin):
eoꝵ putas subtꝰ. aut quid supͣ fuisse dicemꝰ: Aut t̾ra
supͣ᷑ ⁊ celũ sbtus. aut t̾ra subtꝰ ⁊ celum supͣ. S nũquid
credend̾ est in pͥma illa conditione retũ celum subt̾uᷤᷤ
creatũ fusse. ⁊ postea in forͣtione supͣ dispositũ: fortaᷤᷤ¬
sis qr p̃us scͥptura noĩauit celum qmͣ t̾ram. s̾pea celũ
quasi fundam̃tũ subt᷑ creatũ fuisse quis dicat: Ego

Expanded text:
sse dicemus? Aut terra supra et coelum subtus; aut terra subtus et coelum supra? Sed nunquid credendum est prima illa conditione rerum coelum subter creatum fuisse; et postea in formatione supra dispositum? Fortassis quia prius Scriptura nominavit coelum quam terram, propterea coelum quasi f
Abbreviated transcription (Latin):
cissime respondet᷑ corꝑalib reb. ⁊ iisibtib ulu¬
iiuandis. ñ nͥ lucem corꝑeam congͥere potuisse.
Om̃e aũ corpꝰ qͣntũlib subtre ⁊ sp̃itali nature ap¬
ꝓximans loco crcũscͥbi nc̃ce est. Ruisũq nͥ mobi¬
lis fiuisset lux ilła. neqͣqm alt̃na iucissitudĩe diẽ
aut noctem disting̾e. nec temꝑis spatiũ ullateiꝰ si

Expanded text:
ctissime respondetur, corporalibus rebus et visibilibus illuminandis, non nisi lucem corpoream congruere potuisse. Omne autem corpus quantumlibet subtile et spirituali naturae approximans, loco circumscribi necesse est. Rursumque nisi mobilis fuisset lux illa, nequaquam alterna vicissitudine diem ac noctem distinguere, nec temporis spatium ullatenus si
Abbreviated transcription (Latin):
mũ sup̃mũ ꝙ ambitꝰ celi luitem patet. ila nebuia ⁊
caligine replebat᷑. Et qui nunc sunt aluei siue tͣcones
a quaꝵ. iam tunc in ip̃o mundi nascentis exordsũ in t̾re
corꝑe futura aquis receptacłã parata erant. In qͥb eti¬
am magna ila abyssus de qua oium fluenta aqͣrum
ꝓducenda siue diriuanda fuerunt. patulo adhuc hẏa¬
tu uacuoq horrendũ. p̃ceps ĩmane p̃ferebat. Cui qͥdẽ
uoluta erat nebula tendebat᷑. quas ut ego arbitror te¬
nebras scriptuta cum celum ⁊ t̾ra trearent᷑ suꝑ faciem
abyssi fuisse testat᷑. Calis mundi facies in pͥncipno p̾usꝙͣ
formã reciꝑet. aut dispositõm. ꝑ scͥpt᷑am sigo cum d̾r. In¬

Expanded text:
mum supremumque ambitus coeli limitem patet, illa nebula et mum supremumque ambitus coeli limitem patet, illa nebula et caligine replebatur. Et quod nunc sunt alvei sive trachones aquarum, jam tunc in ipso nascentis mundi exordio in terrae corpore futura aquis receptacula parata erant. In quibus etiam magna illa abyssus de qua omnium fluenta aquarum producenda sive derivanda fuerant patulo adhuc hiatu vacuoque horrendum in praeceps inane praeferebat. Cui quidem cies obvoluta erat nebula tendebatur; quas, ut ergo arbitror, tenebras, Scriptura cum coelum et terra crearentur super faciem abyssi fuisse testatur. Talis mundi facies in principio priusquam formam reciperet aut dispositionem, per Scripturam significatur
Abbreviated transcription (Latin):
creant᷑ anime. noua tñ creatura ñ fit. qr in angłicis spi¬
ritib iam tunc qñ creabant᷑: eius similitudo p̃cessit. Duo
aũt nuuc nobis discutienda occiurunt. pͥmũ illa pͥme con¬
ditionis forma informis qͣlis fu̾it. scd̃m qualit̃ ex illa ĩfor¬
mitate ad hanc quam nunc hc̃ formam ꝓducta sit. De pͥ
ex hiis que in scripturis de hac reesfint ⁊ qͣdui mũ¬
manifeste siue obscure repperi. sid̾ reĩ uttittem dꝰ ĩilla ꝑmã
exp̃ssa. Prima illa rerũ om̃ium moles qn̾creata est. ibidẽ sit¬
tunc adeẽ ꝓdiit. ubi nunc fremata sb̾sistit Eratq t̾reũ
fusione ꝑmixtis. forma meliore p̃ditũ. s idem cͥcũquaq
non posset. qd̾ fuit. Illa uͦ tͥa in unam sicut dcm̃ est adhͣ
confusionem ꝑmixta. siue potius in uia ꝑmixtione con¬
fusa. cirtũqͣq suspensa eo usq in altum porrigebant᷑ qͣ¬
usq nunc sũmũ corporee nature ꝑtingit. totũq hoc spa¬
tium qd̾ a suꝑficie t̃re medio iacentis loco usq ad excre¬

Expanded text:
nimae, nova tamen creatura non fit; quia in angelicis spiritibus jam tunc quando creabantur ejus similitudo praecessit. Duo autem nunc nobis discutienda occurrunt: primum, illa primae conditionis forma informis qualis fuerit; secundum, qualiter ex illa informitate ad hanc quam nunc habet formam producta sit. CAP. ex iis quae in Scripturis de hac re sive manifeste sive obscure reperi secundum rei gestae veritatem expressa, prima illa rerum omnium moles quando creata est, ibidem tunc adesse prodiit, ubi nunc formata subsistit. Eratque terrefusione permistis forma meliore praeditum; sed iisdem circumquaque non posset quod fuit. Illa vero tria in una, sicut dictum est, adhuc confusione permista sive potius in una permistione confusa, circumquaque suspensa, eousque in altum porrigebantur quousque nunc summum corporeae creaturae pertingit. Totumque hoc spatium quod a superficie terrae medio jacentis loco usque ad extre