comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
płoꝵ c̃ ista uarraret: ds in¬
quit głe apparuit abrabe patͥ nr̃o
c̃ eẽt. in mesopotamia pqͣm habita¬
ret in charra: et ait ad illum. E xi
ueni int̾ram quã tͥ demonstrabo.
Scđm hec u̾ba stepħi ñ pꝰ mortem
patris eiꝰ locutꝰ ẽ d̃s abrahe qͥ utiq
liꝰ habitauit: s pꝰqͣm habitaret in
ead̃ ciuitate. iã tñ c̃. eẽt. in mesopota¬
mia. Iam gͦ exierat a chaldeis: qͦd itaq
adiung̃ stepħs. Tunc abraham eg̾ssus
ẽ. de t̾ra chaldeoꝵ: et habitauit in ch¬
arra. Non qͥd sit factũ postea ꝗͣm locu¬
tus. ẽ. illi ds: neq enĩ post illa di u̾ba e¬
gͥssus. ẽ de tra chaldeoꝵ. c̃ dicat ei lo
cutũ d̃m c̃ eẽt. in mesopotanua: s ad
totũ illud tẽpꝰ ꝑtinet qͦd ait tẽ. id. ẽ ex
qͦ egressus. ẽ. a chaldeis et habitauit ĩ
charra Item qͦd seqͥt᷑ et inde pꝰꝗͣm mor¬
tuꝰ ẽ. pat̃ eiꝰ collocauit illũ in t̾ra hac.
in qua uos uc̃ habitatis et patres ur̃i:

Expanded text:
 cum ista narraret: Deus, inquit, gloriae apparuit Abrahae patri nostro, cum esset in Mesopotamia, priusquam habitaret in Charra, et ait ad illum: Exi dueni in terram, quam tibi demonstrabo. Secundum haec uerba Stephani non post mortem patris eius locutus est Deus Abrahae, qulius habitauit, sed priusquam habitaret in eadem ciuitate, iam tamen cum esset in Mesopotamia. Iam ergo exierat a Chaldaeis. Quod itaque adiungit Stephanus: Tunc Abraham egressus est de terra Chaldaeorum et habitauit in Charra, non quid sit factum, postea quam locutus est illi Deus neque enim post illa Dei uerba egressus est de terra e in Mesopotamia, sed ad totum illud tempus pertinet quod ait: Tunc, id est, ex quo egressus est a Chaldaeis, et habitavit in Charra. Item quod sequitur: Et inde postquam mortuus est pater ejus, collocavit illum in terra hac in qua nunc vos habitatis et patres vestri,
Abbreviated transcription (Latin):
.ẽ. nec comp̃hendi ab homine pot̃. et hoc
ipse homo. ẽ. Dicerem quidẽ sic arsuros
sine ullo suo corꝑe sp̃s. sic̃ ardebat apd̃
inferos ille diues qñ dicebat cruicior ĩ
hac flãma: nͥ ꝯuenient̃ respondi cerne¬
rem talem fuisse illam flãmã. quales ocu
gua cui humorẽ exiguũ desidauit in¬
fundi: quał digitꝰ lazari de qͦ id sͥ fie¬
ri postulauit: nͥ tam̃ erant sine corꝑib
anime. Sic gͦ incorꝑalis et illa flãma qua
exarsit. et illa guittula qͣm poposcit. qͣli¬
a s̃ &ẽ iusa dormientiũ. sine in extasi cer¬
nentiũ res incorꝑales: habentes tam̃ si¬
militudinẽ corꝑm̃. Nam et ipse homo c̃
sp̃u ñ corꝑe sit intalib uisis. ita se tam̃
tc̃ similem suo corꝑi iuidet: ut discern̾e
om̃ino ñ possit. At uͦ gebenna illa qͦd aẽ
stagnũ ignis et sulphuris dictũ. ẽ corꝑeꝰ
ignais erit et cruciabit corꝑa dapnatoꝵs:
ant et hominũ et demonũ. solida hoĩum¬

Expanded text:
est, nec comprehendi ab homine potest, et hoc est, nec comprehendi ab homine potest, et hoc ipse homo est. Dicerem quidem : sic arsuros sine ullo suo corpore spiritus, sicut ardebat apud inferos ille dives, quando dicebat : Crucior in hac flamma ; nisi convenienter responderi cernerem, talem fuisse illam flammam, quales oculgua, cui humorem exiguum desideravit infundi, qualis digitus Eleazari de quo id sibi fieri postulavit; ubi tamen erant sine corporibus animae. Sic ergo incorporalis et illa flamma qua exarsit, et illa guttula quam poposcit, qualia sunt etiam visa dormientium, sive in exstasi cernentium res incorporales, habentes tamen similitudinem corporum. Nam et ipse homo cum spiritu, non corpore, sit in talibus visis, ita se tamen tunc similem suo corpori videt, ut discernere omnino non possit. At vero gehenna illa, quod etiam stagnum ignis et sulphuris dictum est , corporeus ignis erit, et cruciabit corpora damnatorum, aut et hominum et daemonum; solida hominum
Abbreviated transcription (Latin):
quedã sua c̃e demonib corꝑa sic̃ doctiꝰ
hominib uisũ. ẽ. ex isto aere crasso atq
humido: cuiꝰ impulsꝰ uento flante sentit᷑:
Qͦ genꝰ elem̃ti si nichil igne ꝑpeti posset:
ñ ureret feruefactꝰ in balneis. Ut enĩ
urat pͥor urit᷑: facitq qͦd patit᷑. Si aut̃
qͥsqm nulla hab̃e corꝑa demones asseue¬
rat: ñ. ẽ. de hac re aut laborandũ oꝑo¬
sa inqͥsitione aut contentiosa disputatio¬
tuer̃t includi corꝑalib mbris: et tc̃ po¬
terunt corꝑm suoꝵ iuncłis in solubiliter
alligari: Adherebt̃ gͦ si eis nullas cor¬
pora sp̃c demonũ ĩmo sp̃s demones licaẽ
incorꝑei corꝑeis ignib cruciandi. ñ ut
ignes ipsi quib adherebt̃ eors uinctã
inspirent᷑. et animalia fiant que ꝯstent
sp̃u et corꝑe: s ut dixi miris et mneffa¬
bilib modis adherendo. accipientes ex
ignib penam: non dantes ignib uitã:
quia et iste aliꝰ modus qͦ corporib adhe¬
rent sp̃c. et animalia fiunt om̃ino mir

Expanded text:
quaedam sua etiam daemonibus corpora, sicut doctis hominibus visum est, ex isto aere crasso atque humido, cujus impulsus vento flante sentitur. Quod genus elementi si nihil ab igne perpeti posset, non ureret fervefactus in balneis. Ut enim urat, prior uritur, factique quod patitur. Si autem quisquam nulla habere corpora daemones asseverat, non est de hac re aut laborandum operosa inquisitione, aut contentiosa disputatiotuerunt includi corporalibus membris, et tunc poterunt corporum suorum vinculis insolubiliter alligari. Adhaerebunt ergo, si eis nulla sunt corpora, spiritus daemonum, imo spiritus daemones, licet incorporei, corporeis ignibus cruciandi : non ut ignes ipsi, quibus adhaerebunt, eorum junctura inspirentur, et animalia fiant, quae constent spiritu et corpore; sed, ut dixi, miris et ineffabilibus modis adhaerendo, accipientes ex ignibus poenam, non dantes ignibus vitam. Quia et iste alius modus, quo corporibus adhaerent spiritus, et animalia fiunt, omnino mirus
Abbreviated transcription (Latin):
pͥorib tria. Cormi illud in quo erant
ocłi et os loquens magna: et uisꝰ eiꝰ
maior cet̾is. Uidebam et cormi illud
faciebat bellũcũ scĩs et p̃ualebat ad
ipsos. donec uenit uetustus dierũ: et
regnũ dedit scĩs altissimi. et tempꝰ ꝑ¬
uenit et regnũ obtinuert̃ scĩ. Hec da¬
niel quesisse se dixit. deinde qͥd audie¬
rit continuo subuingens: et dix̃ inqͥt
id. ẽ. ille a qͦ quesierat respondit et dixit.

Expanded text:
prioribus tria; cornu illud in quo erant prioribus tria; cornu illud in quo erant oculi et os loquens magna, et uisus eius maior ceteris. Videbam, et cornu illud faciebat bellum cum sanctis, et praeualebat ad ipsos, donec uenit uetustus dierum, et regnum dedit sanctis Altissimi; et tempus peruenit, et regnum obtinuerunt sancti. Haec Daniel quaesisse se dixit. Deinde quid audierit continuo subiungens: Et dixit, inquit id est ille, a quo quaesierat. respondit et dixit
Abbreviated transcription (Latin):
tixp̃m qͦ pͥus uentũm esse p̃nunciet:
atq ad ȩcñum regnũ scõꝵ ꝓducat nar¬
rationẽ suã. Cũ enĩ uisione ꝓpħica .iiͦii.
bestias significantes .iiii. regna uidiss
ipsũq qͣrtũ a quodam rege suꝑatum
qͥ antixp̃s agnoscit᷑: et post hec et̾nũ
regnum filii homunis qͥ intelligit᷑ xp̃c
horruit inquit sp̃c̃ meus ego damel ĩ
hebitudine. mea. et iusꝰ capitis mei con¬
turbauit me: et accessi inqͥt ad unũ de
stantib et ueritatẽ querebam ab eo de
om̃ib his. et dixit mͥ ueritatẽ. Dem¬
de quid audierit ab illo a quo de om̃ib
his quesunt. tamqͣm eo sibi exponen¬
te sic loquit᷑. He bestie magne .iiii. qͣ¬
tuor regna surgent in terraque aufe
rat differens: pre om̃i bestia terribi¬
lis ampliꝰ Dentes eiꝰ ferrei: et ungues
eiꝰ erei. Nanducans et cõminuens. et
reliqua pedib suis conculcans. et de
cornib eiꝰ decem que erant in capite eiꝰ
et de altero qͦd ascendit. et excussit de

Expanded text:
tum quoque prius uenturum esse praenuntiet adque ad aeternum regnum sanctorum perducat narrationem suam. Cum enim uisione prophetica quattuor bestias significantes quattuor regna uidisset, ipsumque quartum a quodam rege superatum, qui Antichristus agnoscitur, et post haec aeternum regnum filii hominis, qui intellegitur Christus: Horruit, inquit, spiritus meus, ego Daniel, in habitudine mea, et uisus capitis mei conturbabant me. Et accessi, inquit, ad unum de stantibus, et ueritatem quaerebam ab eo de omnibus his, et dixit mihi ueritatem. Deinde, quid audierit ab illo, a quo de omnibus his quaesiuit, tamquam eo sibi exponente sic loquitur: Hae bestiae magnae quattuor quattuor regna surgent in terra, quae aurat differens prae omni bestia, terribilis amplius — dentes eius ferrei et ungues eius aerei, manducans et comminuens et reliqua pedibus suis conculcans —, et de cornibus eius decem, quae , erant in capite eius, et de altero, quod adscendit et excussit de
Abbreviated transcription (Latin):
ece dũs inqͥt ut ignis ueniet. et ut
tempestas currus eiꝰ redłe in indi¬
gnatione undictam. et uastationẽ in
flama ignis: in igne enĩ dñi udicabit᷑
om̃is t̾ra. et in gladio eiꝰ om̃is caro. Nul¬
ti uulnerati a dño. Siue igne. sine tẽ¬
pestate. suie gladio. penam iudicii sig¬
nificat: q̃nquidẽ ipsũ dñm quasi ignẽ
dic̃ esse uentu᷑m eis ꝓfecto qͥb penalis
erit eiꝰ aduentꝰ. Currus uͦ eiꝰ nã płalit᷑
dicti s̃: angłica mnisteria ñ incõue¬
uient̃ accipimꝰ. Qdͦ autẽ ait om̃em t̾rã
et omẽm carnẽ. in eiꝰ igne et gladio
iudicari. ñ &ẽ hic sp̃ales ĩtelligamꝰ &
scõs: s terrenos atq carnales de qͣlib&
dictũ. ẽ. qui treua sapiunt. et saꝑe
scd̾m carnẽ mors. ẽ: et quales om̃ino
caro appellant᷑ a dño ubi dic̃. ñ ꝑma¬
uebit sp̃c meus in hominib istis qm̃
caro s̃. Qtͦ uͦ hic positũ. ẽ. multi uul¬
nerati erunt adño: isto fiet uulne mors

Expanded text:
ce Dominus ut ignis ueniet et ut tempestas currus eius reddere in ira uindictam et uastationem in flamma ignis. In igne enim Domini judicabitur omnis terra: et in gladio illius cadet uti uulnerati erunt a Domino. Siue igne, siue tempestate, siue gladio poenam iudicii significat: quando quidem ipsum Dominum quasi ignem dicit esse uenturum, eis profecto quibus poenalis erit eius aduentus. Currus uero eius nam pluraliter dicti sunt angelica ministeria non inconuenienter accipimus. Quod aet omnem carnem in ejus igne et in gladio judicari, non etiam hic spirituales intelligamus et sanctos, sed terrenos atque carnales, de qualibus dictum est, Qui terrena sapiunt ; et, Sapere secundum carnem, mors est : et quales omnino caro appellantur a Domino, ubi dicit, Non permanebit spiritus meus in hominibus istis, quoniam caro sunt. Quod uero hic positum est: Multi uulnerati erunt a Domino, isto fiet uulnere mors
Abbreviated transcription (Latin):
.ẽ. expositꝰ. Auii qͥppe utrũq ad corpꝰ. a¬
lii utrũq ad animũ retulert. Ilii ꝓͥpe
ad corpus ignẽ tropice ad animũ uer¬
mẽ: qͦd esse credibiliꝰ uidet᷑. S nc̃ de
hac differentia. ñ. ẽ. tempꝰ disputare.
De udicio nãq ultinio qͦ fiet direptio
bonoꝵ et maloꝵ: hoc uolum̃ imple

Expanded text:
xpositus. Alii quippe utrumque ad corpus, alii utrumque ad animum rettulerunt; alii proprie ad corpus ignem, tropice ad animum uermem, quod esse credibilius uidetur. Sed nunc de hac differentia non est temporis disputare. De iudicio namque ultimo, quo fiet diremtio bonorum et malorum, hoc uolum
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑa mr̃m. ꝓchasii. et geruasii: que c̃ late¬
rent et penitꝰ nescirent᷑. ep̃o ambrosio
ꝑ sõpnium reuelata reꝑta s̃. uͥ cecus ille
depulsis ueterib tenebris diem uidit.

Expanded text:
 Protasii et Geruasii; quae cum laterent et penitus nescirentur, episcopo Ambrosio per somnium reuelata reperta sunt; ubi caecus ille depulsis ueteribus tenebris diem uidit.
Abbreviated transcription (Latin):
& qͥa breuit̃ ab ea quesieͥrã. feci ut il¬
lis audientib multũq mirantib et
głificantib dm̃. totũ ex ordine quẽ¬
admodũ gestũ fuerit indicaret.
edicũ quẽdam podagͥcum in

Expanded text:
 quia breviter ab ea quaesiveram, feci ut illis audientibus multumque mirantibus et glorificantibus Deum, totum ex ordine, quemadmodum gestum fuerit, indicaret. 4. Medicum quemdam podagrum in
Abbreviated transcription (Latin):
apłoꝵ num̾o insignis. ẽ: ꝓpt̃ septena¬
rii partes alt̾am ꝑ altam multiplica¬
tas. Nam t̃ quat̾ni uł quat̃ terni: ip¬
sum faciunt. His ita se haben¬
tib uideo considerandũ et cõmemo¬
randũ. ista utraq ꝓgenies. que dis¬
tinctis generationib duas insinuat
ciuitates: unam t̾rigenarũ alta̾m
regeneratoꝵ. qͦm postea sic cõmixta
fuerit atq confusa: ut uniu̾sũ genꝰ
humanũ exceptis .uiii. hominib di¬

Expanded text:
apostolorum numero insignis est, propter septenaapostolorum numero insignis est, propter septenarii partes alteram per alteram multiplicatas. Nam ter quaterni uel quater terni ipsum faciunt. His ita se habentibus uideo considerandum et commemorandum, ista utraque progenies, quae distinctis generationibus duas insinuat ciuitates, unam terrigenarum, alteram regeneratorum, quo modo postea sic commixta fuerit adque confusa, ut uniuersum genus humanum exceptis octo hominibus di
Abbreviated transcription (Latin):
qͦd erat in itin̾e popłi dĩ. uelut
templũ ambulatoriũ: undecĩ uela ci¬
licina fieri p̃cepta s̃. In cilicio qͥppe
recordatio. ẽ peccatoꝵ: ꝓpt̾ edos ad si¬
nistram futuros. Qd confitentes in ci¬
licio ꝓsternim᷑: tãqͣm. dicentes qͦd in psal¬
mo scriptum. ẽ Et peccatum meũ ante
me.ẽ semꝑ. Progemes gͦ ex adam
ꝑ cayn sceleratum undenario num̾o fi¬
nit᷑. qͦ peccatũ significat᷑. et ipse nume¬
ris femina clandit᷑: a qͦ sexu iniciũ fac¬
tũ. ẽ peccati. ꝑ quod om̃s morim᷑. Com¬
misum. c̃ autẽ: ut et uoluptas carms q̃
sp̃iu resisteret sequeret᷑. Nam et ipsa
filia. lamech noema: uoluptas int̾pre¬
tat᷑. Per sechautẽ ab adam usq
ad noe denariꝰ insinuat᷑ legitimꝰ nu¬
merꝰ cui noe tres ad diciunt᷑ filii. Un¬
de uno lapso: duo benedicunt᷑ a patre:
ut remoto reꝓbo. et ꝓbatis filiis ad nu¬
merũ additis: aẽ duodenariꝰ numer
intimet᷑: qui et in patͥarcharũ et in

Expanded text:
d erat in itinere populi Dei uelut templum ambulatorium, undecim uela cilicina fieri praecepta sunt. In cilicio quippe recordatio est peccatorum propter haedos ad sinistram futuros; quod confitentes in cilicio prosternimur tamquam dicentes quod in psalmo scriptum est: Et peccatum meum ante me est semper. Progenies ergo ex Adam per Cain sceleratum undenario numero finitur, quo peccatum significatur; et ipse numerus femina clauditur, a quo sexu initium factum est peccati, per quod omnes morimur. Commissum est autem, ut et uoluptas camis, quae spiritui resisteret,. sequeretur. Nam et ipsa filia Lamech Noemma uoluptas interpretatur. Per Seth autem ab Adam usque ad Noe denarius insinuatur legitimus numerus. Cui Noe tres adiciuntur filii, unde uno lapso duo benedicuntur a patre, ut remoto reprobo et probatis filiis ad numerum additis etiam duodenarius numerus intimetur, qui et in patriarcharum et in
Abbreviated transcription (Latin):
nerationes enumerarent᷑: cõmemora¬
to ante ceteros posteros eiꝰ. illo in cuiꝰ
nomine condita. ẽ ciuitas id.ẽ. enoch:
contexti s̃ cet̾i usq ad illum finẽ de qͦ
locutus sũ: donec illud genꝰ atq uni¬
u̾sa ꝓpago diluuo deleret᷑.

Expanded text:
numerarentur, commemorato ante ceteros posteros eius illo, in cuius nomine condita est ciuitas, id est Enoch, contexti sunt ceteri usque ad illum finem, de qua locutus sum, donec illud genus adque uniuersa propago diluuio deleret
Abbreviated transcription (Latin):
trina et religio xp̃iana. id. ẽ postea
qͣm in fluuio iordane ministerio io¬
hannis ẽ. baptirat᷑: ꝓptͣ hoc enĩ de
illo ꝓphetia illa p̃cesserat. Dñabit᷑ a
mari usq ad mare: et a fiumine usq
ad t̾minos orbis t̾rae. S qm̃ pͥusqꝗͣm

Expanded text:
trina et religio Christiana, id est, postea trina et religio Christiana, id est, postea quam in fluuio Iordane ministerio Iohannis est baptizatus. Propter hoc enim de illo prophetia illa praecesserat: Dominabitur a mari usque ad mare et a flumine usque ad terminos orbis terrae. Sed quoniam
Abbreviated transcription (Latin):
mundꝰ: qua grã factũ ẽ. ut et ꝓpt̃ ȩc̾nã
uitã ab illo accipiendã et usq ad tẽpo¬
rariã mortẽ ꝓ illo patiendã xp̃m dili¬
geret petrꝰ Deide isti qui s̃ qui posst̾
ista p̃dice nec possunt auert̾e : ita suc¬
cũbentes uni malefico et uni. sceleri
magico. qͦ puer ut dicũt agnicls occisꝰ
et dilaniatꝰ. et ritu nefario sepultꝰ est.
ut sectam sͥ adu̾sariam tã ꝓlixo tẽꝑe
ꝯualescere: tot tantarũq ꝑsecutionũ
horrendas crudelitates ñ resistendo s
scelere uł impuls. ẽ. ista p̃stare: Non
enĩ alicui demoni: s deo dicunt illi
iisꝰ hec petrũ arte magica disfinisse.
annꝰ ipse tͣnsiss quẽ diuinatio ficta
ꝓmisit: et decepta uanitas c̃didit.
ti sint. qͥd aliud querimꝰ unde ista fal¬
sitas refallat᷑: Ut enĩ in xp̃i natun¬
tate huiꝰ rei non ponamꝰ mnicium.
qͥa infans et puer discipłos ñ habe¬
bat: tñ qñ hab̃̾e cepit ꝓcul dubio tẽ
inmnotuit ꝑ eiꝰ corꝑalem p̃sentiã doc¬

Expanded text:
qua gratia factum est, ut et propter aeternam uitam ab illo accipiendam et usque ad temporariam mortem pro illo patiendam Christum diligeret Petrus. Deinde isti di qui sunt, qui possunt ista praedicere nec possunt auertere, ita succumbentes uni malefico et uni sceleri magico, quo puer, ut dicunt, anniculus occisus et dilaniatus et ritu nefario sepultus est, ut sectam sibi aduersariam tam prolixo tempore conualescere, tot tantarumque persecutionum horrendas crudelitates non resistendo, sed scelere uel inpulsus est ista praestare? Non enim alicui daemoni, sed deo dicunt illi uersus haec Petrum arte magica definisse. annus ipse transisset, quem diuinatio ficta promisit et decepta uanitas credidit. ti sint quid aliud quaerimus, unde ista falsitas refellatur? Ut enim in Christi nativitate hujus rei non ponamus initium, quia infans et puer discipulos non habebat, tamen quando habere coepit, procul dubio tunc innotuit per eius corporalem praesentiam doc
Abbreviated transcription (Latin):
la alia causa nͥ qͥa illi bom st̃ illi a¬
mali. Nullo enĩ mͦ fit minor accedẽ¬
te sen ꝑmanente consorte possessio
bonitatis ĩmo possessio bonitas. qͣm
tanto latiꝰ qͣnto concordiꝰ indiuidua
socioꝵ possidet caritas. Non habebit
deniq istam possesfionem: qui eã no¬
luerit hab̾e cõmunẽ. Et tanto eã
repꝑiet ampliorẽ. qͣnto ampliꝰ ibi
potuerit hab̃e consortem.
llod gͥ qͦd int̃ remũ et romulũ ex¬
ortũ. ẽ: quẽadmodũ aduersus se ip¬
sam t̾rena ciuitas diuidat᷑ ostendit:
qͦo autẽ int̾ cayii et abel. int̾ duas
ipsas cuutates dĩ et hominũ mi¬
micicias demonstrauit. Pugnant
gͦ int̾ se mali et mali: itẽ pugnant
int̾ se mali et boni. Boni uͦ et boni
si ꝑfecti s̃: int̾ se pugnare ñ posst̃.
Prosicientes aut̃ ñdũq ꝑfecti ita
possunt. ut bonꝰ quisq ex ea parce
pugnet ꝯtra alt̾um: qua cẽ contra
semet ipsum. Et in uno qͥppe hoĩe

Expanded text:
la alia causa, nisi quia illi boni sunt, illi la alia causa, nisi quia illi boni sunt, illi mali. Nullo enim modo fit minor accedente seu permanente consorte possessio bonitatis, immo possessio bonitas, quam tanto latius, quanto concordius indiuidua sociorum possidet caritas. Non denique istam possessionem, qui eam noluerit habere communem; et tanto eam reperiet ampliorem, quanto amplius ibi potuerit amare consortem. Illud igitur, quod inter Remum et Romulum exortum est, quem ad modum aduersus se ipsam terrena ciuitas diuidatur, ostendit; quod autem inter Cain et Abel, inter duas ipsas ciuitates, Dei -et hominum, inimicitias demonstrallit. Pugnant ergo inter se mali et mali; item pugnant inter se mali et boni: boni uero et boni, si perfecti sunt, inter se pugnare non possunt. Proficientes autem nondumque perfecti ita possunt, ut bonus quisque ex ea parte pugnet contra alterum, qua etiam contra semet ipsum; et in uno quippe homin
Abbreviated transcription (Latin):
ipsum facinꝰ quidam poeta
ꝯmemorauit illoꝵ: frat̾no pͥmi ma¬
duerunt sanguine muri. Sic enĩ
condita. ẽ roma qñ occisum remũ
a fr̃e romulo romana testat᷑ historia:
nͥ qͦd isti t̾rene cuuitatis ambo ciues
erant: ambo głam de romane rei
publice institucione querebant: s
ambo eam tantã qͣntã si unͦ eẽt. ha¬
be ñ pot̾ant. Qͥenĩ uolebat dñando
głari minꝰ utiq dñaret᷑: si eiꝰ potes¬
tas niuo ꝯsorte minueret᷑. Ut gͦ totã
dñationẽ hab̾et unꝰ: ablatus. ẽ. sociꝰ
Et scelere creuit in penis: qͦd umocẽ¬
tia minꝰ esset et meliꝰ. Hii autẽ fr̃s ca¬
yn et abel: ñ habebant ambo int̃ se
similem rerum t̾renaꝵ cupiditatẽ.
Nec in hoc alt̃ alti inuidit qͦd eiꝰ dña¬
tus fieret angustior qͥ alt̾m occidit
si ambo dũarent᷑: abel qͥppe ñ que¬
rebat dñationẽ in ea ciuitate q̃ con¬
debat᷑ a fr̃ẽ: s inuidentia illa dia¬
bolica qua inuident bonis mali: mil¬

Expanded text:
ipsum facinus quidam poeta commemorauit illorum, Fraterno primi maduerunt sanguine muri. Sic enim condita est Roma, quando occisum Remum a fratre Romulo Romana testatur historia; nisi quod isti terrenae ciuitatis ambo ciues erant. Ambo gloriam de Romanae rei publicae institutione quaerebant, sed ambo eam tantam, quantam, ni unus esset,- habere non poterant. Qui enim uolebat dominando gloriari, minus utique dominaretur, si eius potestas uiuo consorte minueretur. Ut ergo totam dominationem haberet unus, ablatus est socius, et scelere creuit in peius, quod innocentia minus esset et melius. Hi autem fratres Cain et Abel non habebant ambo inter se similem rerum terrenarum cupiditatem, nec in hoc alter alteri inuidit, quod eius dominatus fieret angustior, qui alterum occidit, si ambo dominarentur Abel quippe non quaerebat dominationem in ea ciuitate, quae condebatur a fratre, sed inuidentia illa diabolica, qua inuident bonis mali, nul
Abbreviated transcription (Latin):
potuisse plurimos homines: quoꝵ
cetib condi possent ẽ plurimȩ ci¬
intates:. S ꝑtimut ad dm̃ qͦ ista inspi¬
rante conscͥpta c̃: has duas societates
sius diu̾sis generationib pͥmitꝰ dige¬
rere atq distinguere: ut seorsũ homi¬
num hoc. ẽ. scdm hoĩem uiuentiũ: se¬
orsum autẽ filioꝵ dĩ id. ẽ. hominũ scd̃m
d̃m uiuentiũ: generationes ꝯtexerent᷑

Expanded text:
potuisse plurimos homines, quorum potuisse plurimos homines, quorum coetibus condi possent etiam plurimae \'ciuitates? Sed pertinuit ad Deum, quo ista inspirante conscripta sunt, has duas societates suis diuersis generationibus primitus digerere adque distinguere, ut seorsum hominum, hoc est secundum hominem uiuentium, seorsum autem filiorum Dei, id est hominum secundum Deum u
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑ successiones certarũ generationũ
ex uno homine ꝓpagataꝵ. ꝑuenire
ad abraham: ac demnde ex eiꝰ semi¬
ne ad pͥpłm cł̃i in quo distinclo a cete¬
ris gentib p̃figurarent᷑ et p̃minci¬
arent᷑ omĩa que de cuutate cuiꝰ et̾¬
nũ erit regnũ: et de rege eiꝰ eodẽ¬
q conclitore xp̃o in spũ p̃iuidebant᷑
eẽ uentura. ita ut nec de altera so¬
cietate hominũ taceret᷑. quã t̾renã
dicimꝰ ciuuitatẽ: qͣntũ ei ꝯmemorã¬
de satis esset ut ciuitas di cẽ sue ad¬
u̾sarie ꝯꝑatione clarescat.
Um gͥ scͥptura diuina uͥ et
mumerum annioꝵ qͦs illi
homines uxer̃t ꝯmemorat ita ꝯclu¬
dat: ut dicat de illo de quo loque¬
bat᷑. et genuit filios et filias. et suert̃
om̃s dies illiꝰ uł illiꝰ quos ux anni
tot. et mortuꝰ. ẽ: nũqͥd qͥa eosoẽ filios
et filias ñ nominat. ideo intellig̾e ñ
debemꝰ. ꝑ tã multos annos quib tec̃ in
scłi huiꝰ pͥma ȩtate iuebant. nasci

Expanded text:
per successiones certarum generationum ex uno homine propagatarum peruenire ad Abraham ac deinde ex eius semine ad populum Dei, in quo distincto a ceteris gentibus praefigurarentur et praenuntiarentur omnia, quae de ciuitate, cuius aeternum erit regnum, et de rege eius eodemque conditore Christo in Spiritu praeuidebantur esse uentura; ita ut nec de altera societate hominum taceretur, quam terrenam dicimus ciuitatem, quantum ei commemorandae satis esset, ut ciuitas Dei etiam suae aduersariae conparatione clarescat. Cum igitur scriptura diuina, ubi et numerum annorum, quos illi homines uixerunt, commemorat, ita concludat, ut dicat de illo, de quo loquebatur: Et genuit filios et filias, et fuerunt omnes dies illius uel illius quos uixit anni tot, et mortuus est: numquid quia eosdem filios et filias non nominat, ideo intellegere non debernus per tam multos annos, quibus tunc in saeculi huius prima aetate uiuebant, nasci
Abbreviated transcription (Latin):
eiꝰ sapientiã que nat᷑a᷑m fingit huma¬
nã uelut artẽ cuiꝰpiam minꝰ ꝑfecti opi¬
ficis putaremꝰ errasse: Hon itaq nob
uidi debet absurdũ ut quẽ admodum
in sing̾łis qͥlꝙ gentib quedã monst̾
st̾ hominũ: ita in uniu̾so gen̾e huma¬
no quedam monstra sint gentiũ. Qua

Expanded text:
eius sapientiam, qua naturam fingit humaeius sapientiam, qua naturam fingit humanam, uelut artem cuiuspiam minus perfecti opificis, putaremus errasse? Non itaque nobis uideri debet absurdum, ut, quem ad modum in singulis quibusque gentibus quaedam monstra sunt hominum, ita in uniuerso genere humano quaedam monstra sint gentium. Qua
Abbreviated transcription (Latin):
humanos fecus. longe dissimi¬
les his ex quib eos natos esse c̾tissimũ
ẽ: Sic̃ gͦ hec ex illo uno negari ñ pos¬
sunt originẽ duce: ita quec̃q gentes
in diu̾sitatib corꝑum ab usitato nat᷑e
cursii. quẽ plures et ꝓpe om̃s tenent
uelut exorbitasse tradunt᷑. si desiniti¬
one illa includunt᷑ ut rationalia ani¬
malia sint atq mortalia. ab eodem ip¬
so uno pͥmo patre om̃iũ stirpem the¬
re confitendũ ẽ si tam̃ uera s̃ que de
illaes nationũ uarietate et tanta int̾
se atq nob̃cum diu̾sitate traduntur.
Nam et simias et circopeticos. et spm¬
guas si nesciremꝰ ñ homines. eẽ s besti¬
as: possent illi historiei de sua curiofi¬
tate głantes. uelut gentes aliqͣs homi¬
nũ nob impunita uanitate m̃tiri. S
si homines s̃ de quib illa mira ꝯscͥp¬
ta s̃. qͥd si ꝓptẽa ds̃ uoluit aẽ ñ nuillas
gentes ita cͥare. ne in his monstris q̃
apud nos oportet ex hominib nasci.

Expanded text:
humanos fetus longe dissimiles his, ex quibus eos natos esse certissimum est? Sicut ergo haec ex illo uno negari non possunt originem ducere, ita quaecumque gentes in diuersitatibus corporum ab usitato naturae cursu, quem plures et prope omnes tenent, uelut exorbitasse traduntur, si definitione illa includuntur, ut rationalia animalia sint adque mortalia, ab eodem ipso uno primo patre omnium stirpem trahere confitendum est, si tamen uera sunt quae de illarum nationum uarietate et tanta inter se adque nobiscum diuersitate traduntur. Nam et simias et cercopithecoB et sphingas si nesciremus non homines esse, sed bestias, possent illi historici de sua curiositate gloriantes uelut gentes aliquas hominum nobis inpunita uanitate mentiri. Sed si homines sunt, de quibus illa mira conscripta sunt: quid, si propterea Deus uoluit etiam nonnullas gentes ita creare, ne in his monstris, quae aput nos oportet ex hominibus nasci,
Abbreviated transcription (Latin):
missis gͥ cetis siliis sem ad hãc
rem ñ ꝑtinentib illi conec¬
tunt᷑ in ordine generationũ ꝑ qͦs
possit ad abraham ꝑueniri sic̃ illi
conectabant᷑ ante diluuiũ ꝑ qͦs ꝑ¬
ueniret᷑ ad noe generationes q̃ ꝓpa¬
gate s̃ ex illo adam filio qͥ ẽ appel¬

Expanded text:
missis ergo caeteris filiis Noe, ad hanc rem non pertinentibus, illi connectuntur in ordine generationum, per quos possit ad Abraham perveniri, sicut illi connectebantur ante diluvium per quos perveniretur ad Noe generationes, quae propagatae sunt ex illo Adam filio qui est appel
Abbreviated transcription (Latin):
huc ess aliqͦd pariendi tempꝰ extremũ.
generare ipse in illa ȩtate adhuc poss
Ad aliqͥd enim emortuũ corpꝰ inteslig̾e
debemꝰ ñ ad om̃ia. Nam si ad om̃ia. ñ
iam senectꝰ uini. s cadauer. ẽ mortui.
Qmius enĩ sic solui soleat ista questio qͦd
de cetthiira postea genuit abraham. qr
donũ gignendi qͦd adño accepit cẽ post
obitum mansit uxoris. S ꝓptẽa mͥ ui¬
det᷑ illa quã secuti sumꝰ. huiꝰ qͣstionis
solutio p̃ferenda: qͥa centenariꝰ quidẽ
senex s temꝑis nr̃i de nulla potest fe¬
mina gignere: ñ tc̃ qͣndo adhuc tam¬
diu uiuebant. ut centũ anni ñdũ face¬
rent hominẽ decpite senectutis.
tem ds̃ apparuit abrahe ad q̃rcum
mambre intrib uiris. qͦs dubitandũ
ñ. ẽ. anglos fuisse: qͣmius quidem exi¬
stiment unũ in eis fuisse dñm xꝑ̃m:
asserentes ãe eum ante indum̃tũ car¬
nis fusse uisibilem. Est qͥdem diui¬
ne potestatis et innifibilis. incorꝑalis

Expanded text:
huc esset aliquod pariendi tempus extremum, generare ipse in illa aetate adhuc posset. Ad aliquid enim emortuum corpus intellegere debemus, non ad omnia. Nam si ad omnia, non iam senectus uiui, sed cadauer est mortui. Quamuis etiam sic solui soleat ista quaestio, quod de Cettura postea genuit Abraham, quia donum gignendi, quod a Domino accepit, etiam post obitum mansit uxoris. Sed propterea mihi uidetur illa, quam secuti sumus, huius quaestionis solutio praeferenda, quia centenarius quidem senex, sed temporis nostri, de nulla potest femina gignere; non tunc, quando adhuc tamdiu uiuebant, ut centum anni nondum facerent hominem decrepitae senectutis.Item Deus apparuit Abrahae ad quercum Mambre in tribus uiris, quos dubitandum non est angelos fuisse; quamuis quidam existiment unum in eis fuisse Dominum Christum, adserentes eum etiam ante indumentum carnis fuisse uisibilem. Est quidem diuinae potestatis et inuisibilis, incorporalis
Abbreviated transcription (Latin):
ccep̃ õe ysaac tale oracłm:
quale aliquotiens pat̾ eiꝰ ac¬
ceꝑat. De qͦ oracło sic scͥptum. est.
facta. ẽ. autẽ fames suꝑ t̾ram: p̃ter
fam̃ que priꝰ facta. ẽ in temꝑe ab¬
rahe.Abiit autẽ ysaac
ad ab imelecħ regem palestinoꝵ¬
in geraris. Ipparuit autẽ illi dĩs¬
ds̃ et dix̃. Noli descendẽ in egyp
tũ. Habita autẽ in t̾ra quã tͥ dixe¬
ro. et incole interra hac et ero tec̃:
et bñdicam te. Tibi enĩ et semini
tuo dabo omẽm t̾ram hãc: et sta¬
he patͥ tuo et multiplicabo sem̃
tuũ tamqͣm stellas celi: et dabo se¬
mini tuo om̃em t̾ram hanc et bñ¬
dicent᷑ in semine tuo om̃s gentes
t̾re. ꝓ eo qͦd obaudiuit abrabã pat̾ tuꝰ
as et legitima mea. ste patͥarcha
uec uxorem habuit aliam. nec aliqͣm
ꝯcubinam: s posteritate duoꝵ gemi¬
noꝵ ex uno ꝯcubitu ꝓc̾atoꝵ contẽptꝰ
fuit. Timuit sane c̃e ipse ꝑicłm de pul¬
chritudine ꝯiugis c̃ habitaret inter
alienos: fec̃q qͦd pat̾ ut eã sororem

Expanded text:
ccepit etiam Isaac tale oraculum, quale aliquotiens pater eius acceperat. De quo oraculo sic scriptum est: Facta est autem fames super terram praeter famem, quae prius facta est in tempore Abrahae. Abiit autem Isaac adAbimelech regemPhilistinorumin Gerara. Apparuit autem illi Dominus et dixit: Noli desctum: habita autem in terra quam tibi dixero, et incole in terra hac; et ero tecum, et benedicam te. Tibi enim et semini tuo dabo terram hanc, et stahae patri tuo, et multiplicabo semen tuum sicut stellas coeli, et dabo tibi et semini tuo omnes dicentur in semine tuo omnes gentes rrae, pro his quae obaudiuit Abraham pater tuus as et legitima mea. respondete anec uxorem habuit aliam, nec aliquam concubinam, sed posteritate duorum geminorum ex uno concubitu procreatorum contentus fuit. Timuit sane etiam ipse periculum de pulchritudine conjugis, cum habitaret inter alienos, fecitque quod pater, ut eam sororem
Abbreviated transcription (Latin):
ed nc̃ de hac re dice aliqͥd
latiꝰ instituti oꝑis ratio ñ si¬
nit: unde in aliis multa iã diximꝰ.
uod autẽ dictũ. ẽ maior ser¬
uiet minori: nemo fere nr̃oꝵ aliter
intellexit ꝗͣm maiorem ppłm iude¬
oꝵ minori. xͥano pͦpło seruit᷑um.
& reuera qͣmius in gente idumeoꝵ
que nata. ẽ de maiore cui duo no¬
mina erant: nã et esau uocabat᷑
et edom. uude idumei hoc iuderi
possit implecũ. qͥa postea suꝑanda
fuerat a pͦpło qͥ ortus ẽ. ex minore
id. ẽ ex ifraelitico eiq fuerat futa
subiecta: tam̃ in aliquid maiꝰ uitẽ¬
tã fuisse istam ꝓpħiam qͦd dictũ. ẽ.
ppłc popłm suꝑabit et maior ser¬
uiet minori: ꝯuenientiꝰ c̾dit᷑. Et

Expanded text:
ed nunc de hac re dicere aliquid latius instituti operis ratio non sinit, unde in aliis iam multa diximus. Quod autem dictum est: Maior seruiet minori, nemo fere nostrorum aliter intellexit. quam maiorem populum Iudaeorum minori Christiano populo seruiturum. Et re uera quamuis in gente Idumaeorum, quae nata est de maiore, cui duo nomina erant nam et Esau uocabatur et Edom, unde Idumaei, hoc uideri possit inpletum, quia postea superanda fuerat a populo, qui ortus est ex minore, id est Israelitico, eique fuerat futura subiecta: tamen in aliquid maius intentam fuisse istam prophetiam, qua dictum est: Populus populum superabit et maior seruiet minori, conuenientius creditur. Et
Abbreviated transcription (Latin):
tente copia inde duce̾nt᷑ ux ores. que ñ
erant iam sorores : et ñ solum illud ut
fieret nulla necessitas ess: uerũ ẽ si
fieret nefas. eẽt. Nam et si nepotes pri¬
moꝵ hominũ qͥ iã ꝯsobrinas poterãt
acciꝑe ꝯuiges. sororib matͥmonio iuin¬
gerent᷑: non iã due s tres in homine
uno necessitudines fierent: que ꝓpt̾ ca¬
ritatẽ numerosiore ppinqͥtate necten¬
dã disseminari ꝑ singł̃os singłe debu¬
erunt. Esset enĩ unꝰ homo filiis sius
fr̃ĩ scilicet sororiq ꝯuigib: et pat̾ et so¬
cer et auncłs. Ita et uxor eiꝰ eisdẽ cõ¬
munib filis: et mat̃. et amita. et socr:
Itẽq int̃ se filii eoꝵs ñ solũ essent fr̃sat
q conuiges. uerũ &̃ consobrini: qͥa et
frm̃ filii. Qñĩs autẽ iste necessitu¬
dines que uni homini tres homines
conectebant. nouẽ conecterent: si eent
in singłis singłe. ut unꝰ homo hab̾et

Expanded text:
tente copia inde ducerentur uxores, quae non tente copia inde ducerentur uxores, quae non erant iam sorores, et non solum illud ut fieret nulla necessitas esset, uerum etiam si fieret nefas esset. Nam si et nepotes primorum hominum, qui iam consobrinas poterant accipere coniuges, sororibus matrimonio iungerentur, non iam duae, sed tres in homine uno necessitudines fierent, quae propter caritatem numerosiore propinquitate nectendam disseminari per singulos singulae debuerunt. Esset enim unus homo filiis suis, fratri scilicet sororique coniugibus, et pater et socer et auunculus; ita et uxor eius eisdem communibus filiis et mater et amita et socrus; idemque inter se filii eorum non solum essent fratres adque coniuges, uerum etiam consobrini, quia et fratrum filii. Omnes autem istae necessitudines, quae uni homini tres homines conectebant, nouem conecterent, si essent in singulis singulae, ut unus homo haberet
Abbreviated transcription (Latin):
abita. ẽ. enĩ ratio rectissima cari¬
tatis. ut homines qͥb eẽt utilis at
młtas hab̾et: s singłe spargerent᷑ in
singłos: ac sic ad socialem uitã diligen¬
tiꝰ colligandã. plurime płimos obtin̾ent.
Pater qͥppe et socer: duaꝵ st̃ necessitu¬
patrẽ aliũ socerũ: numerosiꝰ se caritas
porrigit. Utrũq autẽ imꝰ adam. eẽ. coge¬
bat᷑ et filiis et filiab sius: qñ fr̃s sorores¬
q conubio iungebant᷑. Sic et eua uror
eiꝰ utriq sexui filioꝵ fuit et socrus et
mat᷑: que si due femine fuissent mat̾ al¬
tã et socrus alta̾: copiosiꝰ se socialiꝰ di¬
lectio colligaret. Ipsa deniq iã soror
qͦd &̃ uror fiebat: duas tenebat una ne¬
cessitudines. Qͥb ꝑ singlas distributis
ut alta eẽt soror alta uxor: hominũ mi¬
m̃o socialis ꝓpinquitas augecꝰ. S hoc
unde fieret tc̃ ñ erat: qnͣdo nͥ fratres &
sorores ex illis duob pͥmis nulli homines
erant. Fieri gͦ debuit qñ potuit ut exis¬

Expanded text:
abita est enim ratio rectissima caritatis, ut homines, quibus esset utilis atqmultas haberet, sed singulae spargerentur in singulos, ac sic ad socialem vitam diligentius colligandam plurimae plurimos obtinerent. Pater quippe et socer duarum sunt necessitupatrem, alium socerum, numerosius se caritas porrigit. Utrumque autem unus Adam esse cogebatur et filiis et filiabus suis, quando fratres sororesque conubio iungebantur. Sic et Eua uxor eius utrique sexui filiorum fuit et socrus et mater; quae si duae feminae fuissent, mater altera et socrus altera, copiosius se socialis dilectio conligaret. Ipsa denique iam soror, quod etiam uxor fiebat, duas tenebat una necessitudines; quibus per singulas distributis, ut altera esset soror, altera uxor, hominum numero socialis propinquitas augeretur. Sed hoc unde fieret tunc non erat, quando nisi fratres et sorores ex illis duobus primis nulli homines erant. Fieri ergo debuit quando potuit, ut exis
Abbreviated transcription (Latin):
qͥtatib crebris uindm sociale disfun¬
deret. Qs humano gen̾e c̾scente atq
multiplicato ce int̾ impios d̃oꝵs mu¬
toꝵ falsors q cultores sic obseruari cer¬
nimꝰ: ut &̃ si ꝑuersis legib ꝑmittantͤ
frna ꝯrugia melior tñ ꝯsuetudo ipsã¬
malit exhorrere licentiã. & consoro¬
res acciꝑe in matͥmoniũ pͥmis hu¬
mani gen̾is tẽꝑib om̃ino licuerit.:
sic au̾set᷑ quasi nũqͣm lice̾ potuerit.
¶d humanũ enĩ sensum uł allicien

Expanded text:
e diffunderet. Quod humano genere crescente et multiplicato etiam inter inpios deorum multorum falsorumque cultores sic obseruari cernimus, ut, etiamsi peruersis legibus permittantur fraterna coniugia, melior tamen consuetudo ipsamalit exhorrere licentiam, et cum sorores accipere in matrimonium primis humani generis temporibus omnino licuerit, sic auersetur, quasi numquam licere potuerit. Ad humanum enim sensum u
Abbreviated transcription (Latin):
dumeã loquit᷑. gentem sciłae esau ex du¬
ob geminis filis ysaas. nepotib abrahȩ¬
maioris illiꝰ reꝓbati. Porro si idumeã
ter cet̾a. In monte autẽ sion erit sa¬
lus: et erit scm. & paulo pꝰ in fine ip¬
siᷤᷤ ꝓpheciȩ. & ascendent inqͥt resal¬
uati ex monte sion ut defendant mõ¬
tẽ esau: et erit dño regnũ. Apparet
qͥppe id esse ꝯpletũ. c̃ resaluati ex mõ¬
te sion. id. ẽ. ex uidea c̾dentes in xꝑ̃m
qui p̃cipue agnoscunt᷑ apłi: ascen¬
der̃t ut defenderͤt montẽ esau. O mͦ
defender̃t uͥ ꝑ euangelii p̃dicationẽ
saluos faciendo eos qui cdiderunt.
ut eruerent᷑ de potestate tenebraꝵ
et tnͣsferrent᷑ in regnũ di. Qͦs ꝯse¬
quent̃ exp̃ssit addendo: et erit dño
regnũ. Mons enĩ sion uideã signi¬
ficat uͥ futa p̃dicta. ẽ. sał: et sc̃m qͦd¬
ꝑ quã significata ẽ eccłia gentiũ qͣm
defenderunt sic̃ exposui resaluati
ex monte syon: ut esset dño regnũ.
Hoc obscurũ erat: ante qͣm fieret.

Expanded text:
dumaeam loquitur, gentem scilicet Esau, ex duobus geminis filiis Isaac, nepotibus Abrahmajoris illius reprobati. Porro si Idumaeam ter caetera, In monte autem Sion erit salus, et erit sanctum. Et paulo post in fine ipsius prophetiae: Et ascendent, inquit, resalvati ex monte Sion, ut defendant montem Esau, et erit Domino regnum . Apparet quippe id esse conpletum, cum resaluati ex monte Sion, id est ex Iudaea credentes in Christum, qui praecipue agnoscuntur apostoli, adscenderunt, ut defenderent montem Esau. Quo modo defenderent, nisi per euangelii praedicationem saluos faciendo eos qui crediderunt, ut eruerentur de potestate tenebrarum et transferrentur in regnum Dei? Quod consequenter expressit addendo: Et erit Domino regnum. Mons enim Sion Iudaeam significat, ubi futura praedicta est salus et sper quam significata est Ecclesia gentium, quam defenderunt, sicut exposui, resalvati ex monte Sion, ut esset Domino regnum. Hoc obscurum erat, antequam fieret;
Abbreviated transcription (Latin):
Nc̃ uͦ ñ solum eis qͥ ista finxert̃ irati ñ s̃:
s ut talia figm̃ta &ẽ in theatris agerent
ipsos deos iratos habere timuer̃t.

Expanded text:
 non solum eis qui ista finxerunt, irati non sunt; sed ut talia figmenta etiam in theatris agerent, ipsos deos potius iratos habere timuerunt.
Abbreviated transcription (Latin):
ad tempꝰ exigniĩ. Dicunt cẽ ñ po¬
tuisse caꝑe arche illus qͣntitatẽ ani¬
malium genera tã multa. in utroq
sexu: bina de ĩmundis. sextena de mũ¬
dis. Qui mͥ uident᷑ ñ ꝯputare nͥ tre¬
centa cubita longitudinis et latitudi
suꝑiorib: itemq alud tantũ in suꝑiori¬
b suꝑioꝵ: ac ꝑ hoc ter ducta illa cubita
fieri. nongenta. centũ qͥnqͣginta.
Si autẽ cogitemꝰ qͦd origenes ñ in
minẽ cl̃i eruditũ sic̃ scͥptũ. ẽ. om̃i sa¬
pientia egiptioꝵ qui giometͥcã dile¬
xer̃t giometͥca cubita significare
potuisse. nͥ unũ quantũ sex nr̃a ua¬
lere asseuerant: qͥs ñ uideat qͣntũ
rerũ caꝑe illa potuit magnitudo:
Nam illud qͦd ddisputant tante mag¬
nituduns archam ñ potuisse cõpin¬
gi. ineptissime calũpniant᷑: c̃ sciant
ĩmensas urbes fuisse ꝯstructas. nec at¬
tendunt centũ annos qͥb archa illa
ẽ fabricata: nͥ forte lapis lapidi ad¬
herere potest sola calce ꝯuinctꝰ ut

Expanded text:
ad tempus exiguum? 3. Dicunt etiam non potuisse capere arcae illius quantitatem animalium genera tam multa in utroque sexu, bina de immundis, septena de mundis. Qui mihi videntur non computare nisi trecenta cubita longitudinis, et latitudisuperioribus, itemque aliud tantum in superioribus superiorum, ac per hoc ter ducta illa cubita fieri nongenta centum quinquaginta. Si autem cogitemus quod Origenes non minem Dei eruditum, sicut scriptum est, omni sapientia Aegyptiorum, qui geometricam dilexerunt, geometrica cubita significare potuisse, ubi unum quantum sex nostra ualere adseuerant, quis non uideat quantum rerum capere illa potuit magnitudo? Nam illud quod disputant tantae magnitudinis arcam non potuisse conpingi, ineptissime calumniantur, cum sciant inmensas urbes fuisse constructas, nec adtendunt centum annos, quibus arca illa est fabricata; nisi forte lapis lapidi adhaerere potest sola calce coniunctus, ut
Abbreviated transcription (Latin):
bit᷑ tͥ semen: uł ẽ inqͥt nũqͥd filii car¬
nis hii filii dĩ. s filii ꝓͣmissionis depu¬
tant᷑ in semen. Ac ꝑ hoc filii ꝓmissio¬
nis ut sint sem̃ abrahe in ysaac uo¬
cant᷑ hoc. ẽ in xp̃m uocante gra cõ
gregant᷑. Hanc g̾ ꝓmissionẽ
pat̃ fllii fidelit᷑ tenens: qͥa ꝑ hunc
oportebat impleri quẽ d̃s iubebat
occidi: ñ hesitauit qͦd sͥ reddi pote¬
rat ĩmolatꝰ. qͥ dari potuit ñ sꝑatus.
Sic intellectũ ẽ. et in epła ad he¬
breos: et sic expositum. Fide inqͥt
p̃cessit abraham ysaac tep̃tatꝰ et u¬
nicũ obtulit qͥ ꝓmissiones suscepit:
ad quẽ dictum. ẽ in ysaac uocabit᷑
tͥ sem̃: cogitans qͥa et ex mortius
suscitare potest ds̃. ꝑ inde addidit.

Expanded text:
 qui filii carnis, hi filii Dei, sed filii promissionis deputantur in semine. Ac per hoc filii promissionis, ut sint semen Abrahae, in Isaac uocantur, hoc est in Christo uocante gratia gregantur. Hanc ergo promissionem pater pius fideliter tenens. quia per hunc oportebat inpleri, queoccidi, non haesitavit quod sibi reddi poterat immolatus, qui dari potuit non speratus. Sic intellectum est et in Epistola ad Hebraeos, et sic expositum. Fide, inquit, praecessit Abraham, in Isaac tentatus; et unicum obtulit, qui promissiones suscepit, ad quem dictum est, In Isaac vocabitur tibi semen: cogitans quia et ex mortuis excitare potest Deus. Proinde
Abbreviated transcription (Latin):
ta putare qͥs ꝗͣm uł durus audebit:
nec nichil significare cũ gesta sint nec
sola dicta. eẽ. significatiua ñ facta: nec
aliena eẽ ab eccł̃ia significanda ꝓbabi¬
lit̃ dici ꝑ otest: s mag̃ c̾dendũ. ẽ et sa¬
pient̃ . eẽ. memorie litt̾isq mandata:

Expanded text:
ta putare quisquam uel durus audebit, ta putare quisquam uel durus audebit, nec nihil significare cum gesta sint, nec sola dicta esse significatiua non facta, nec aliena esse ab ecclesia significanda probabiliter dici potest; sed magis credendum est et sapienter esse memor
Abbreviated transcription (Latin):
gib pomisq uescant᷑. et maxime fico
atq castaneis. Qͥd gͦ mirum si uir ille
sapiens et uistus cẽ diunitꝰ amonitꝰ qͥd
cuiq congrueret: sine carnib aptam
cuiq generi alimoniam p̃parauit et
condidit: Qͥd. ẽ autẽ qͦd uesci ñ cogͥet
fames: Aut qͥd ñ suaue ac salubre fa¬
ce̾ poss d̃s: qui cẽ ut sine cibo iuiu̾ent
diuina facilitate donaret: nͥ ut pasce
rent᷑ cẽ hoc implende figure tanti mis¬
terii ꝯueniret. on autẽ ad p̃¬
figurandam ȩccłiam ꝑt̾ine tã multi¬
plicia rerũ signa gestarũ: nͥ fuerit cõ¬
tiosꝰ. nemo ꝑmittit᷑ opinari. Iam enim
gentes ita eccłiam repleuert̃: mundiq
et imundi donec certũ ueniat᷑ ad finẽ.
ita eiꝰ unitas quadam ꝯpagine ꝯtinẽt ͤ
ut ex hoc uno manifestissimo ã de cetis
que obscuriꝰ aliqͣnto dicta s̃. et difficiliꝰ
agnosci queunt: dubitare fas ñ sit Qus
cũ ita sint: si nec manit᷑ ista eẽ. ꝯscͥp¬

Expanded text:
gibus pomisque uescantur et maxime fico gibus pomisque uescantur et maxime fico adque castaneis. Quid ergo mirum, si uir ille sapiens et iustus, etiam diuinitus admonitus quid cuique congrueret, sine carnibus aptam cuique generi alimoniam praeparauit et condidit? Quid est autem, quo uesci non cogeret fames? aut quid non suaue ac salubre facere posset Deus, qui etiam, ut sine cibo uiuerent. diuina facilitarentur etiam hoc implendae figurae tanti mysterii conveniret? Non autem ad praefigurandam Ecclesiam pertinere tam multiplicia rerum signa gestarum, nisi fuerit contentiosus, nemo permittitur opinari. Iam enim gentes ita ecclesiam repleuerunt, mundique et inmundi, donec certum ueniatur ad finem, ita eius unitatis quadam conpagine continentur, ut ex hoc uno manifestissimo etiam de ceteris, quae obscurius aliquanto dicta sunt et difficilius agnosci queunt, dubitare fas non sit. Quae cum ita sint, sic nec inaniter ista esse conscrip
Abbreviated transcription (Latin):
na erunt.
lia s̃ qͥppe que de quib q reb
sine concubitu ita nascunt᷑.
Iut postea ꝯcumbant et generent
sic̃ musce: alia uͦ in quib nichil sit
maris et femine sic̃ apes. Ea porro
q̃ sic habent sexum ut ñ habeant fe¬
tũ sic̃ muli et mule mirũ si fuert̃
ibi: ac ñ potiꝰ parentes eoꝵ ibi fuisse
susfecerit eqͥnũ indelicet atq asini¬
nũ genꝰ et si qua alia s̃ q̃ ꝯmixtione.
diu̾si generis genꝰ aliqͦo gignunt. S
si et hoc ad mysterium ꝑtinebat: ibi e¬
rant. Habet enĩ et hoc genꝰ: mascłm
et feminã. Solet cẽ mou̾e ñ nullos ge¬
nera escarũ que ibi habe poterant a¬
nimalia. que ñ nͥ carne uesci putant᷑:
utrĩ p̃t̾ numerũ ibi fueruit sine tnͣs¬
gressione mandati. que alioꝵ alendoꝵ
necessitas illic coegiss includi: an uͦ qͦd
potiꝰ ẽ credendum p̃ter carnes aliqua
alim̃ta. eẽ potuerunt que om̃ib ꝯueni
ouimꝰ enĩ qͣm multa Irent.¬
anmalia. quib caro cib ẽ. fru¬

Expanded text:
na erunt. Alia sunt quippe quae de quibusque rebus sine concubitu ita nascuntur, ut postea concumbant et generent, sicut muscae; alia uero in quibus nihil sit maris et feminae, sicut apes. Ea porro quae sic habent sexum, ut non habeant fetum, sicut muli et mutae, mirum si fuerunt ibi, ac non potius parentes eorum ibi fuisse suffecerit, equinum uidelicet adque asininum genus; et si qua alia sunt, quae commixtione diuersi generis genus aliquod gignunt. Sed si et hoc ad mysterium pertinebat, ibi erant. Habet enim et hoc genus masculum et feminam. Solet etiam mouere nonnullos, genera escarum, quae illic habere poterant animalia, quae non nisi carne uesci putantur, utrum praeter numerum ibi fuerint sine transgressione mandati, quae aliorum alendorum necessitas illic coegisset includi; an uero, quod potius est credendum, praeter carnes aliqua alimenta esse potuerint, quae omnibus conueniouimus enim quam multa animalia, quibus caro cibus est, fru
Abbreviated transcription (Latin):
mat᷑itatem.x. et septẽ uolebat
intelligi: sic̃ nichil addere. ita nichil de
liis centũ illos annos uͭ eam ñ inuenie¬
bat addebat. Hoc autẽ de.xx annis me¬
rito putaremꝰ casu mendositatis accidẽ
potuisse: nͥ eos sic̃ suꝑiꝰ detraxerat res¬
tituere pꝰea curaret: ut sũme ꝯuenirae
integͥtas. An forte astuciꝰ factũ existimã¬
diĩ ẽ ut illa qua centũ anni priꝰ solent
adici et postea detrahi occultaret᷑ ii¬
dustria: cũ et illic uͥ necesse ñ fuerat ñ
quidẽ de centũ annis. uerũtam̃ de qͣn¬
tulo c̃q num̾o pͥus detracto pꝰ reddito¬
tale aliqͥd fieret: S qͦmͦlibet istud acci¬
piat᷑. siue c̾datur ita esse factũ. siue nõ
credat᷑: siue postremo ita. siue ñ ita sit.
recte fieri nullo mͦ dubitai̾im: ut c̃ di¬
u̾sum aliqͥd in utrisq codicib inuenit᷑.
qͣnqͥdem ad fidem rerũ gestarũ utrũq
ee̾ ñ potest uerũ ei lingue potiꝰ c̾dat᷑.
unde.ẽ in aliã ꝑ int̾ptes facta transla¬

Expanded text:
maturitatem decem et septem uolebat intellegi, sicut nihil addere, ita nihil detliis centum illos annos, ubi eam non inueniebat, addebat. Hoc autem de uiginti annis merito putaremus casu mendositatis accidere potuisse, nisi eos, sicut prius detraxerat, restitaere postea curaret, ut summae conueniret integritas. An forte astutius factum existimandum est, ut illa, qua centum anni prius solent adici et postea detrahi, occultaretur industria, cum et illic, ubi necesse non fuerat, non quidem de centum annis, uerum tamen de quantulotale aliquid fieret? Sed quomodolibet istud accipiatur, sive credatur ita esse factum, sive non credatur; sive postremo ita, sive non ita sit: recte fieri nullo modo dubitaverim, ut cum diversum aliquid in utrisque codicibus invenitur, quandoquidem ad fidem rerum gestarum utrumque esse non potest verum, ei linguae potius credatur, unde est in aliam per int