comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ut nos ad latebras ueritatis: et ratio: et ordo deducat.
RI M U M. illud nemo de deo dixit: moueri.¬
unquam irasci eum tantũmodo: et gratia non mo¬
ueri. Est enim disconueniens deo ut eiusmodi potestate
sit praeditus: qua noceat: et obsit: prodesse uero ac be¬
nefacere nequeat. Quae igitur ratio: quae spes salutis
hominibus proposita est: si maloꝵ tantũmodo autor est
Deus: Quod si sit : iam Maiestas illa uenerabilis non ad
uidicis põtestatem: cui licet seruare ac liberare: sed ad
tortoris et carnificis officium deducetur. Cum autem
uideamus nõmodo mala esse in rebus humanis: sed etiam
bona. utiq si deus non est: autorem esse alterum neces¬
se est. qui contraria deo faciat: et det nobis bona. Si ẽ.
quo nomine appellandus est. Cur nobis qui malefacit no¬
tior est: ꝗͣ ille qui bene: Si autem nihil potest esse
praeter deum: absurdum est et uanum putare diuinã

Expanded text:
ut nos ad latebras veritatis, et ratio et ordo deducat. ut nos ad latebras veritatis, et ratio et ordo deducat. ctore. Primum illud nemo de Deo dixit unquam, irasci eum tantummodo, et gratia non moveri. Est enim disconveniens Deo, ut ejusmodi potesit praeditus qua noceat et obsit, prodesse uero ac bene facere nequeat. quae igitur ratio, quae spes salutis hominibus proposita est, si malorum tantummodo auctor est deus? quod si fit, iam maiestas illa uenerabilis non ad iudicis potestatem, cui licet seruare ac liberare, sed ad tortoris et carnificis officium deducetur. cum autem uideamus non modo mala esse in rebus humanis, sed etiam bona, utique si deus est auctor malorum, esse alterum necesse est qui contraria deo faciat et det nobis bona. si est, quo nomine appellandus est? aut cur nobis qui male facit notior est quam ille qui bene? si autem nihil potest esse praeter deum, ab-, surdum est et uanum putare diuinam
Abbreviated transcription (Latin):
sectas c eperimus. quae ueritatem dum disputant: per-¬
diderunt. Nunc uero contra eos disseremus. qui de secũ¬
do gradu lapsi praua de summo deo sentiunt. Aiunt enĩ
quidam: nec gratificari eum quicꝗͣ. nec irasci. sed secu¬
rum et quietum immortalitatio suae bonis perfrui. Alii uero
iram tollunt: gratiam relinquunt deo. naturam enim summa
uirtute praestantem: ut non maleficam esse debere. Ita om¬
nes philosophi de Ira consentiunt: de gratia discrepant. Sed
ut ad propositam materiam per ordinem descendat oratio.
huiusmodi facienda nobis et exequenda partitio est. cum
diuersa et repugnantia sint ira et gratia. Aut ira tribuẽ¬
da est deo: et gratia detrahenda: aut utrunq pariter de¬
trahendum. Aut ira demenda est: et gratia tribuenda.
aut neutrum detrahendum. Aliud amplius praeter haec
nihil potest capere natura: ut necesse sit in uno istoꝵ aliqͦ
uerum quod quaeritur: inueniri. Consideremus singula:

Expanded text:
sectas coeperimus, quae veritatem, dum disputant, persectas coeperimus, quae veritatem, dum disputant, perdiderunt. Nunc vero contra eos disseremus, qui de secundo gradu lapsi, prava de summo Deo sentiunt. Aiunt enim quidam, nec gratificari eum cuiquam, nec irasci; sed securum, et quietum, immortalitatis suae bonis perfrui. Alii vero iram tollunt, gratiam relinquunt Deo; naturam enim summa virtute praestantem ut non maleficam, sic beneficam esse debere. Ita omnes philosophi de ira consentiunt; de gratia discrepant. Sed ut ad propositam materiam per ordinem descendat oratio, hujusmodi facienda nobis, et sequenda partitio est, cum diversa et repugnantia sint, ira, et gratia. Aut ira tribuenda est Deo, et gratia detrahenda; aut utrumque pariter detrahendum. Aut ira demenda est, et gratia tribuenda, aut utrumque tribuendum. Aliud amplius, praeter haec, nihil potest capere natura, ut necesse sit in uno istorum aliquo verum, quod quaeritur, inveniri. Consideremus singula,
Abbreviated transcription (Latin):
ad colendum se deum conferunt: quem ignorant. sed mũ¬
di elementa mirantes: c aelum: terram: mare: solem: Lu¬
nam: caeteraq astra uenerantur. Sed imperitiam horũ¬
iam coarguimus in.iiͦ. diuinaꝵ institutionum libro. De
secundo uero gradu eos dicimus cadere: qui cum senti¬
ant unum esse summum deum. iidem tamen a philoso¬
phis irretiti: et falsis argumentationibus capti: aliter
de unica illa Maiestate sentiunt ꝗͣ ueritas habet. qui
aut figuram negant habere ullam deum: aut ullo affe¬
ctu commoueri putant. quia sit omnis affectus imbecil¬
litatis quae in deo nulla est. De tertio uero hi pracipi¬
tantur: qui cum sciant legatum dei: eundemq diuini
et immortalis templi conditorem. tamen aut non accipi¬
unt eum: aut aliter accipiunt: ꝗͣ fides poscit. quos ex
parte iam refutauimus in .iiIiͦ. supradicti operis libro. et
refutabimus postea diligentius: cum respondere ad omes

Expanded text:
ad colendum se Deum conferunt, quem ignorant: sed munad colendum se Deum conferunt, quem ignorant: sed mundi elementa mirantes, coelum, terram, mare, solem, lunam, caeteraque astra venerantur. Sed horum imperitiam jam coarguimus in secundo Divinarum Institutionum libro. De secundo vero gradu eos dicimus cadere, qui cum sentiant, unum esse summum Deum, iidem tamen a philosophis irretiti, et falsis argumentationibus capti, aliter de unica illa majestate sentiunt, quam veritas habet; qui aut figuram negant habere ullam Deum, aut nullo affectu commoveri putant, quia sit omnis affectus imbecillitatis, quae in Deo nulla est. De tertio vero ii praecipitantur, qui cum sciant legatum Dei, eumdemque divini et immortalis templi conditorem, tamen aut non accipiunt eum, aut aliter accipiunt, quam fides poscit: quos ex parte jam refutavimus in quarto supradicti operis libro, et refutabimus postea diligentius, cum respondere ad omnes
Abbreviated transcription (Latin):
AM. cum sint gradus multi perquos ad domicili¬
um ueritatis ascenditur: non est facile cuilibet
euehi ad summum. Caligantibus enim ueritatis fulgo¬
re luminibus: qui stabilem gressum tenere non possũt:
reuoluuntur in planum. Primus autem gradus est ĩ-¬
telligere falsas religiones: et abiicere impios cultus hu¬
mana manu fabricatos. Secundus uero perspicere aĩo:
ꝙ unus sit deus summus. cuius potestas ac prouidẽtia
effecerit a principio mundum: et gubernet in posterũ.
Tertius cognoscere ministerium eius ac nuntium quem
legauit in terram. quo docente liberati ab errore quo ĩ¬
plicati tenebantur: formatiq ad ueri dei cultum: iusti-¬
ciam disceremus. E quibus omnibus gradibus ut dixi:
pronus est lapsus et facilis ad ruinam: nisi pedes in cõ¬
cussa stabilitate figantur. De primo gradu eos excuti ui¬
demus. qui cum falsa intelligant: tamen uerum non inue¬
niunt. contemptisq terrenis fragilibusq simulacris: nõ

Expanded text:
am cum sint gradus multi per quos ad domicilium ueritatis ascenditur, non est facile cuilibet euehi ad summum. caligantibus enim ueritatis fulgore luminirevolvuntur in planum. Primus autem gradus est, intelligere falsas religiones, et abjicere impios cultus deorum humana manu fabricatorum. Secundus vero, perspicere animo, d unus sit Deus summus, cujus potestas ac providentia effecerit a principio mundum, et gubernet in posterum. Tertius, cognoscere ministrum ejus ac nuntium, quem legavit in terram; quo docente, liberati ab errore, quo implicati tenebamur, formatique ad veri Dei cultum, justitiam disceremus. Ex quibus omnibus gradibus, ut dixi, pronus est lapsus et facilis ad ruinam, nisi pedes inconcussa stabilitate figantur. De primo gradu eos excuti videmus, qui, cum falsa intelligant, tamen verum non inveniunt, contemptisque terrenis fragilibusque simulacris, non
Abbreviated transcription (Latin):
Mercurii furta nouerunt: docentis non fraudis esse deci¬
pere: sed astutiae: Quomodo libidines coercebunt qui iouẽ:
herculem: Liberum: Apollinem: caeterosq uenerantur: quo¬
rum adulteria et stupra in mares et feminas non tantum doctis
nota sunt: sed exprimuntur etiam in theatris atq cantantur:
ut sint omnibus notiora: Possunt ne interhaec iusti esse ho¬
mines: qui etiam si natura sint boni ab ipsis tamen diis eru¬
diantur ad iniusticiam: Ad placandum enim deum quem co-¬
las: his rebus opus est: quibus illum gaudere ac delectari scias.
Sic fit: ut uitam colentium deus pro qualitate nominis sui for¬
met. quoniam religiosissimus est cultus imitari.
Capͫ. XI.

Expanded text:
Mercurii furta noverunt, docentis non fraudis esse deciMercurii furta noverunt, docentis non fraudis esse decipere, sed astutiae? quomodo libidines coercebunt, qui Jovem, Herculem, Liberum, Apollinem, caeterosque venerantur quorum adulteria, et stupra in mares et foeminas, non tantum doctis nota sunt, sed exprimuntur etiam in theatris, atque cantantur, ut sint omnibus notiora? Possuntne inter haec justi esse homines, qui, etiamsi natura sint boni, ab ipsis tamen diis erudiantur ad injustitiam? Ad placandum enim Deum quem colas, iis rebus opus est, quibus illum gaudere ac delectari scias. Sic fit ut vitam colentium Deus pro qualitate nominis sui formet, quoniam religiosissimus est cultus, imitari. CAPUT XI.
Abbreviated transcription (Latin):
quale scaepe patiuntur. Consolantur se tamen accusatio¬
ne fortunae: nec consentiunt. quod si esset ulla: cultoribus
suis nunquam noceret. Merito igitur huiusmodi pietatem
pena consequitur. et offensa diuinitatis scelere hominum
praue religiosorum: graui eos infortunio mactat. Qui licet
sanctis moribus uiuant in summa fide atq innocentia. ta¬
men quia deos colunt: quorum ritus impios ac prophanoᷤ
Deus uerus odio habet: a iusticia et a nomine uerae pieta¬
tis alieni sunt. Nec est difficile docere: cur deorum cul¬
tores boni et iusti esse non possint. Iuomodo enim sangui¬
ne abstinebunt qui colunt cruentos deos Martem atq
Bellonam: Quomodo aut parentibus parcent: qui expul¬
sorem patris sui iouem: aut natis ex se infantibus: qui co-¬
lunt Saturnum: Quomodo pudicieiam tuebuntur: qui co¬
lunt deam nudam et adulteram: et quasi apud deos prosti¬
tutam: Quomodo se a rapinis et fraudibus abstinebunt: qui

Expanded text:
quale saepe patiuntur. Consolantur se tamen accusatioquale saepe patiuntur. Consolantur se tamen accusatione fortunae; nec sentiunt quod si esset ulla, cultoribus suis nunquam noceret. Merito igitur hupoena consequitur et offensa diuinitas scelere hominum praue religiosorum graui eos infortunio mactat: qui licet sanctis moribus uiuant in summa fide atque innocentia, tamen quia deos colunt, quorum ritus inpios ac profanos deus uerus odio habet, a iustitia et a nomine uerae pietatis alieni sunt. nec est difficile docere cur deorum cultores boni et iusti esse non possint. quomodo enim sanguine abstinebunt qui colunt cruentos deos Martem atque Bellonam? quomodo aut parentibus parcent qui expulsorem patris sui Iouem aut natis ex se infantibus qui Saturnum? quomodo pudicilunt deam nudam et adulteram, et quasi apud deos prostitutam? Quomodo se a rapinis et fraudibus abstinebunt, qui
Abbreviated transcription (Latin):
imirum apud eos qui bella nesciunt: qui concordiam cũ
omni ui seruant: qui amici sunt etiam inimicis: qui om¬
nes homines pro fratribus diligunt: qui cohibere iram sci¬
unt: omnemq animi furorem tranquilla moderatione le-¬
nire. Quanta igitur caligo: quanta tenebrarum et erroꝵ
nubes hominum pectora obduxit. qui cum se maxime
pios putant : tam maxime fiunt impii. Quanto enim re¬
ligiosius terrenis istis simulacris seruiunt: tanto magis
scelerati aduersum nomen diuinitatis uere existunt. Ita¬
q pro merito impietatis suae grauioribus malis saepe uexã¬
tur. quorum causam quia nesciunt: fortun &e culpa omĩs
ascribitur: et Locum inuenit Epicuri philosophia nihil ad
deos pertinere censentis. nec gratia eos tangi: nec ira
moueri: quia et contemptores eoꝵ saepe uideant bonos.
et cultores saepe miseros. Quod eo fit quia cum religiosi
uideantur et natura boni: nihil tale creduntur mereri.

Expanded text:
Nimirum apud eos, qui bella nesciunt, qui concordiam cum Nimirum apud eos, qui bella nesciunt, qui concordiam cum omnibus servant, qui amici sunt etiam inimicis, qui omnes homines pro fratribus diligunt; qui cohibere iram sciunt, omnemque animi furorem tranquilla moderatione lenire. Quanta igitur caligo, quanta tenebrarum et errorum nubes hominum pectora obduxit; qui cum se maxime pios putant, tum maxime fiunt impii! Quanto enim religiosus terrenis istis simulacris inserviunt, tanto magis scelerati adversus nomen verae divinitatis existunt. Itaque pro merito impietatis suae gravioribus malis saepe vexantur, quorum causam quia nesciunt, fortunae culpa omnis adscribitur: et locum invenit Epicuri philosophia, nihil ad deos pertinere censentis; nec gratia eos tangi, nec ira moveri, quia et contemptores eorum saepe videant beatos, et cultores saepe miseros. Quod eo fit; quia cum religiosi videantur, et natura boni, nihil tale creduntur mereri,
Abbreviated transcription (Latin):
immolationem mittebat. Equidem et uiuos concedere uel¬
lem: cum quos uiuos habebat in potestate: uice pecudum
iuberet occidi: Sed haec ut dixi eulpa non illius fuit. ꝗ
litteras fortasse non didicerat: sed tua qui cum esses eru¬
ditus. ignorasti tamen: quid esset pietas: et illud ipsum
quod nefarie: quod detestabiliter fecit: pietatis esse offi¬
cium credidisti. udelicet obhoc unum pius uocatur: qͥa
patrem dilexit. Quid quod bonus ae neas haud aspernã¬
da precantes trucidauit: adiuratus enim per eundem pa¬
trem: et spem surgentis Iuli: nequaquam pepercit furi-¬
is accensus et ira. Quis ꝗͣ ne igitur putet huno aliquid
uirtutis habuisse: qui et furore tanquam stipula ex arse¬
rit: et Manium patris per quem rogabatur oblitus: irã
frenare non quierit: Nullo igitur modo pius: qui non tã¬
tum non repugnantes: sed etiam precantes interemit.Di
cet hic aliquis: quae igitur aut ubi aut qualis est pietas:

Expanded text:
immolationem mittebat, Equidem et vivis concedere velimmolationem mittebat, Equidem et vivis concedere vellem; cum quos vivos habebat in potestate, vice pecudum juberet occidi? Sed haec, ut dixi, culpa non illius fuit, qui litteras fortasse non didicerat, sed tua, qui cum esses eruditus, ignorasti tamen quid esset pietas, et illud iquod nefarie, quod detestabiliter fecit, pietatis esse officium credidisti; uidelicet ob hoc unum pius uocatur, quod patrem dilexit. quid quod bonus Aeneas haut aspernanda precantis trucidauit? adiuratus enim per eundem patrem et spes surgentis Iuli, nequaquam pepercit furiis accensus et ira. quisquamne igitur hunc putet aliquid in se uirtutis habuisse, qui et furore tamquam stipula exarserit et manium patris per quem rogabatur oblitus iram frenare non quiuerit? nullo igitur modo pius, qui non tantum non repugcet hic aliquis: Quae ergo, aut ubi, aut qualis est pietas?
Abbreviated transcription (Latin):
PERE PRE CI UM. est cognoscere illorum impi¬
etatem: ut ex his quae clementer ac pie faci¬
unt: possint intelligi qualia sint: quae abhis contra iura
pietatis geruntur. At ne quem uidear inclementer inces¬
sere. Aliquam mihi personam poeticam sumam: quae sit
uel maximum pietatis exemplum. Apud Maronem : Rex
ille. Quo iustior alter. Nec pietate fuit: nec bello ma¬
ior et armis. Qui nobis documenta iustici e protulit. Uin-¬
xerat et post terga manus quos mitteret umbris. Inferias
caeso: sparsuros sanguine flammas. Quid potest esse hac
pietate dementius: ꝗͣ mortuis humanas uĩctimas immola¬
re: et ignem cruore hominum tanꝗͣ oleo pascere: Sed for¬
tasse hoc non ipsius uitium fuerit: sed poetae. qui insignẽ
Sulmone creatos. Quatuor hic iuuenes totidem quos edu¬
cat efeus. Uiuentes rapit inferias: quos immolet umbris.
Captiuoq rogi: perfundat sanguine flammas. Cur ergo
dicebat eodem ipso tempore quo uinctos ipsos homines ad

Expanded text:
perae pretium est cognoscere illorum pietatem, ut ex iis, quae clementer ac pie faciunt, possit intelligi qualia sint quae ab his contra jura pietatis geruntur. Ac ne quem videar inclementer incessere, aliquam mihi personam poeticam sumam, quae sit vel maximum pietatis exemplum. Apud ille, quo iustior alter nec pietate fuit nec bello maior et armis, quae nobis documenta iustitiae protulit? uinxerat et post terga manus, quos mitteret umbris inferias, caeso sparsurus sanguine flammas. quid popietate clementius, quam mortuis humanas victimas immolare, et ignem cruore hominum tanquam oleo pascere? sed fortasse hoc non ipsius vitium fuerit, sed poetae, qui Insignem Sulmone creatos Quattuor hic juvenes, totidem quos educat Ufens, Viventes rapit, inferias quos immolet umbris, Captivoque rogi perfundat sanguine flammas. Cur ergo dicebat eodem ipso tempore quo vinctos homines ad
Abbreviated transcription (Latin):
Prodigus uero qui et non meritis: et cum opus non est: et sine
respectu rei familiaris effundat. Quid ergo: prodigum ne
dicemus eum qui misericordiae causa tribuit: egentibus uictũ:
At quin multum refert: Utrumne scortis propter libidinem lar-¬
giare: an miseris propter humanitatem. Utrum pecuniam tuã
per ductores aleatores lenonesq diripiant. an illam pietati
ac deo praestes. Utrumne illam uentri ac gul&e ingeras: anin
thesauro iusticiae reponas. Ut ergo uitium est effundere in ma-¬
lam partem. sic in bonam uirtus. Si uirtus est non parcere opi¬
bus: quae possunt reparari: ut bonis uitam sustentes: quaere¬
parari non potest. uitium igitur Parsimonia est. Quare nihil
aluid dixerim ꝗͣ insanos: qui hominem mite ac sociale aĩal
orbant suo nomine. qui euulsis affectibus quibuo omnis con¬
stat humanitas: ad immobilem stuporem mentis perducere
uolunt. dum student animum a perturbationibus liberare.

Expanded text:
prodigus vero, qui et non meritis, et cum opus non est, et sine prodigus vero, qui et non meritis, et cum opus non est, et sine respectu rei familiaris effundat. Quid ergo? Prodigumne dicemus eum, qui misericordiae causa tribuat egenatquin multum refert utrumne scortis propter libidinem largiare an miseris propter humanitatem, utrum pecuniam tuam perductores aleatores lenonesque diripiant an illam pietati ac deo praestes, utrumne illam uentri et gulae ingeras an in thesauro iustitiae reponas. ut ergo uitium est effundere m malam partem, sic in bonam uirtus. si uirtus est non parcere opibus quae possunt reparari, ut hominis uitam sustentes quae reparari non potest, uitium igitur parsimonia est. quare nihil aliut dixerim quam insanos qui hominem, mite ac sociale animal, orbant suo nomine, qui euulsis adfectibus quibus omnis constat humanitas, ad immobilem stuporem mentis perducere uolunt, dum student animum perturbationibus liberare
Abbreviated transcription (Latin):
bendi: non potest esse uirtus. quia in augendis uel tuendis terre¬
stribus bonis tota uersatur. Nos autem summum bonum non refe¬
rimus ad corpus: sed omne officium solius animae conuersatione
metimur. quod si ut supra docui: patrimonio minime parcendũ
est. ut humanitatem iusticiamq teneamus. Non est uirtus
frugi esse: quod nomen uirtutis specie fallit: ac decipit. Est
enim frugilitas abstinentia quidem uoluptatum: sed eo uitium
quia ex habendi amore descendit. cum sit et uoluptatibus ab¬
stinendum: et pecuniae minime temperandum. Nam parce id
est mediocriter uti pecunia: quasi qu aedam pusillitas est animi.
aut praetimentis ne sibi desit: aut desperantis posse se illam re-¬
parare: aut contemptum terrestrium non capientis. Sed illi rur¬
sus eum qui rei familiari suae non parcat: prodigum uocant.
Nam ita liberalem distingunt a prodigo: ꝙ is liberalis sit: qui
benemeritis. et cum oportet: et quantum satis est largiatur

Expanded text:
bendi, non potest esse virtus; quia in augendis, vel tuendis terrestribus bonis tota versatur. Nos autem summum bonum non referimus ad corpus; sed omne officium solius animae conservatione metimur. Quod si ut supra docui patrimonio minime parcendum est, ut humanitatem, justitiamque teneamus; non est virtus frugi esse: quod nomen virtutis specie fallit ac decipit. Est enim frugalitas, abstinentia quidem voluptatum: sed eo vitium, quia ex habendi amore descendit; cum sit et voluptatibus abstinendum, et pecuniae minime temperandum. Nam parce, id est, mediocriter uti pecunia, quasi quaedam pusillitas animi est, aut praetimentis, ne sibi desit; aut desperantis, posse se illam reparare; aut contemptum terrestrium non capientis. Sed illi rursus eum, qui rei familiari suae non parcat, prodigum vocant. Nam ita liberalem distinguunt a prodigo, quod is liberalis sit, qui et bene meritis, et cum oportet, et quantum satis est, largiatur;
Abbreviated transcription (Latin):
dixisset Luendorum scelerum causa nascihomines: Itera-¬
uit idipsum postea quasi obiurgans eum: qui uitam nõ
esse malis plenam putet. Recte ergo profatus est errore
ac miserabili ueritatis ignorantia se teneri.
Cap. XIX.¬
Quod cicero et alii sapientissimi immortalitatem animarũ

Expanded text:
dixisset, luendorum scelerum causa nasci homines, iteravit id ipsum postea, quasi objurgans eum, qui vitam non esse poenam putet. Recte ergo praefatus est, errore, ac miserabili veritatis ignorantia se teneri. CAPUT XIX. Cicero et alii sapientissimi animarum immortalitatem,
Abbreviated transcription (Latin):
optauit. O miram et singularem pythagor e memoriã.
Omiseram obliuionem nostrum omnium: qui nesciamus ꝗd
ante fuerimus. Sed fortasse uel errore aliquo uel gra¬
tia sit effectum: ut ille solus letheum gurgitem non
attigerit: nec obliuionis aquam gustauerit. uidelicet
senex uanus sicut ociosȩ anicul&e solent: fabulas tan¬
ꝗͣ infantibus credulis finxit. Quod si bene sensisset de
iis: quibus haec locutus ẽ:si homines eos existimasset
nunꝗͣ sibi tam petulanter mentiendi licentiam uendi-¬
casset : sed deridenda hominis leuissimi uanitas. qͥd
Ciceroni faciemus: qui cum in pͥncipio consolatioĩs suce

Expanded text:
optavit. O miram et singularem Pythagorae memoriam! optavit. O miram et singularem Pythagorae memoriam! O miseram oblivionem nostrum omnium, qui nesciamus, qui ante fuerimus! Sed fortasse, vel errore aliquo, vel gratia sit effectum, ut ille solus lethadtigerit nec obliuionis aquam gustauerit. uidelicet senex uanus, sicut otiosae aniculae solent, fabulas tamquam infantibus credulis finxit. quodsi bene sensisset de iis quibus haec locutus est, si homines eos existimasset, numquam sibi tam petulanter mentiendi licentiam uindicasset. sed deridenda hominis leuissimi uanitas. quid Cicerone faciemus? qui cum in principio Consolationis suae
Abbreviated transcription (Latin):
pro bono laudant. De uita quaereris: quasi iuxeris: aut
unꝗͣ tibi ratio cõstiterit: cur omnino sis natus. Nonne
igitur tibi uetus ille et cõmunis omnium pater Terenti¬
anum illud iure increpauerit: Prius disce quid sit ui¬
uere: si displicebit uita: tum istoc utitor: indignaris te
malis esse subiectum: quasi quicꝗͣ merearis boni: qui patrẽ:
qui dominum: qui Regem tuum nescis. qui quanuis cla¬
rissimam lucem intuearis oculis: mente tamen caecus es.
et in profundis ignorantiae tenebris iaces. Quae igno¬
rantia effecit: ut quosdam dicere non puderet. iccirco
nos esse natos: ut scelerum penas lueremus. quo quid
delyrius dici possit: non inuenio. Ubi enim uel quae scele¬
ra potuimus admittere: qui omnino non fuimus: Nisi
forte credemus inepto illi seni: qui se in priori uita Fu¬
phorbium fuisse mentitus ẽ. Hic credo qđ erat ignobi¬
li genere natus: familiam sibi ex homeri carminibꝰ ad¬

Expanded text:
pro bono laudant. De vita quereris, quasi vixeris, aut pro bono laudant. De vita quereris, quasi vixeris, aut umquam tibi ratio constiterit, cur omnino sis natus. Nonne igitur tibi verus ille et communis omnium pater Terentianum illud jure increpaverit: Prius disce, quid sit vivere; Si displicebit vita, tum isthoc utitor. Indigaris te malis esse subjectum: quasi quidquam merearis boni, qui patrem, qui dominum, qui regem tuum nescis; qui quamvis clarissimam lucem intuearis oculis, mente tamen caecus es, et in profundis ignorantiae tenebris jaces. Quae ignorantia effecit, ut quosdam dicere non puderet, idcirco nos esse natos, ut scelerum poenas lueremus: quo quid delirius dici possit, non video. Ubi enim, vel quae scelera potuimus admittere, qui omnino non fuimus? Nisi forte credemus inepto illi seni, qui se in priori vita Euphorbum fuisse mentitus est. Hic, credo, quod erat ignobili genere natus, familiam sibi ex Homeri carminibus ad
Abbreviated transcription (Latin):
Ambraciotes ille: qui cum eundem labrum perlegisset: prae¬
cipitem se dedit: nullam aliam ob causam: nisi quod ꝑlato¬
ni credidit: Execrabilis prorsus ac fugienda doctrina: si
abigit homines a uita. Quod si scisset Plato atq docuisset:
a quo: et quomodo: et quibus: et quae obfacta: et quo
tempore immortalitas tribuatur: nec Theobrotum impegis
set in mortem uoluntariam nec catonem: sed eos ad ui¬
tam et ad iusticiam potius erudisset. Nam Cato uidetur
mihi causam quaesisse moriendi non tam ut Caesarem
fugeret: ꝗͣ ut stoicoꝵ decretis obtemperaret: quos sec¬
tabatur: nomenq suum grandi aliquo facinore clarifa-¬
ceret. cui quid mali accidere potuerit: si uiueret: nõ in¬
uenio. C. enim Caesar ut clemens erat: nihil aliud effi¬
cere uolebat: etiam in ipso belli ciuilis ardore. qͣut bñ
mereri dere .p. uideretur: duobus optimis ciuibꝰ cice¬
rone et Catone seruatis. sed redeamus ad eos qui mortẽ

Expanded text:
Ambraciotes ille, qui cum eundem librum perlegisset, praeAmbraciotes ille, qui cum eundem librum perlegisset, praecipitem se dedit nullam aliam ob causam nisi quod Platoni credidit? execrabilis prorsus ac fugienda doctrina, si abigit homines a uita. quodsi scisset Plato atque docuisset a quo et quomodo et quibus et quae ob facta et quo tset in mortem voluntariam, nec Catonem, sed eos ad vitam et justitiam potius erudisset. Nam Cato videtur mihi causam quaesisse moriendi, non tam ut Caesarem fugeret, quam ut Stoicorum decretis obtemperaret, quos sectabatur, nomenque suum grandi aliquo facinore clarificaret: cui quid mali accidere potuerit, si viveret, non invenio. Caius enim Caesar, ut clemens erat, nihil aliud efficere volebat, etiam in ipso belli civilis ardore, quam ut bene mereri de Republica videretur, duobus optimis civibus Cicerone et Catone servatis. Sed redeamus ad eos qui mortem
Abbreviated transcription (Latin):
si homicida nefarius est: qui hominis extinctor est: eidem
sceleri obstrictus est: qui se necat. quia hominem necat. lm̃c
uero maius esse id facinus existimandum ẽ: cuius ulctio
deo soli subiacet. Nam sicut inhanc uitam non nr̃a spõte
uenimus: ita rursus ex hoc domicilio corporis quod tuen¬
dum nobis assignatum est: eiuisdem iussu nobis recedendũ
est. qui nos in hoc corpus induxit. tamdiu habitaturos:
donec iubeat emitti: et si uis aliqua inferatur: aqua mẽ¬
te patiendum est: cum extincta innocentis anima in ulo¬
ta esse non possit: habeamusq iudicem magnum: cui soli
uindicta integra semper est. Homicidae igitur illi omnes
philosophi: et ipse Romanae sapientiae pͥnceps Cato: qui
anteꝗͣ se occideret: perlegisse Platonis librum dicitur: ꝗ
ẽ scriptus de aeternitate animaꝵ. Et ad summum nefas phi-¬
Losophi autoritate compulsus ẽ. Et hic tamen aliquã mo-¬
riendi causam uidetur habuisse odium seruitutis. Quid

Expanded text:
si homicida nefarius est, quia hominis extinctor est, eidem sceleri obstrictus est qui se necat, quia hominem necat. immo uero maius esse id facinus existimandum est, cuius ultio soli deo subiacet. nam sicut in hanc uitam non nostra sponte uenimus, ita rursus ex hoc domicilio corporis, quod tuendum nobis adsignatum est, eiusdem iussu recedendum est, qui nos in hoc corpus induxit tamdiu habitaturos, donec iubeat emitti. et si uis aliqua inferatur, aequa mente patiendum, cum extincta innocentis anima inulta esse non possit habeamusque iudicem magnum, cui soli uindicta in integro semper est. homicidae igitur illi omnes philosophi et ipse Romanae sapientiae princeps Cato, qui antequam se occideret, perlegisse Platonis librum dicitur qui est scriptus de aeternitate animarum, et ad summum nefas philosophi auctoritate conpulsus est. et hic tamen aliquam moriendi causam uidetur habuisse, odium seruitutis. quid
Abbreviated transcription (Latin):
ticiae inclusi sederemus in tenebris: ignorantes deum et ue¬
ritatem illuminati ab eo sumus: qui nos testamento suo ado¬
ptauit: et liberatos uinculis malis atq in lucem sapientie pro¬
ductos in hereditatem Regni caelestis asciuit.

Expanded text:
titiae inclusi sederemus in tenebris ignorantes deum et uetitiae inclusi sederemus in tenebris ignorantes deum et ueritatem, inluminati ab eo sumus, qui nos testamento suo adoptauit et liberatos malis uinculis atque in lucem sapientiae productos in hereditatem regni caelestis adsciuit.
Abbreviated transcription (Latin):
suam: idest sententiam aduersus me mortis crucisq dixe¬
runt. Nam ꝙ superius ait: consumaturum se domui iu¬
da testamentum nouum. ostendit uetus illud testamen¬
tum quod per Moysen est datum non fuisse perfectum
id quod per christum dari haberet: consumatum fore.
domus autem iuda et israel non utiq iudeos significat:
quos abdicauit: sed nos qui ab eo conuocati ex gentibus
in illorum Locum adoptionemq successimus: et appella¬
mur filii iudeoꝵ. quod declarat Sibylla cum dicit. IoUAoci¬
rum esset id Fsaias docet: apud quem pater summus ad filium
Loquitur dicens. Ego dominus deus uocaui te ad iusticiam: et
tenebo manum tuam et confirmabo te: et dedi te in testamẽtũ
generis mei: in lucem gentium aperire oculos caetoꝵ: produce¬
re ex uinculis alligatos: et de domo carceris sedentes in tene¬
bris. Cum igitur nos antea tanꝗͣ caeci: et tanꝗͣ carcere stul¬

Expanded text:
suam; id est, sententiam adversus me mortis crucisque dixesuam; id est, sententiam adversus me mortis crucisque dixerunt. Nam quod superius ait consummaturum se domui Juda testamentum novum, ostendit, vetus illud testamentum, quod per Mosem est datum, non fuisse perfectum; id autem, quod per Christum dari haberet, consummatum fore. Domus autem Juda et Israel non utique Judaeos significat, quos abdicavit, sed nos, qui ab eo convocati ex Gentibus, in illorum locum adoptionemque successimus, et appellamur filii Judaeorum; quod declarat Sibylla, cum dicit: Ἱουδαίωrum esset id genus, Esaias docet, apud quem pater summus ad filium loquitur dicens: ego dominus deus uocaui te in iustitiam, et tenebo manum tuam et confirmabo te, et dedi te in testamentum generis mei, in lucem gentium, aperire oculos caecorum, producere ex uinculis alligatos et de domo carceris sedentes in tenebris. cum igitur nos antea tamquam caeci et tamquam carcere stul
Abbreviated transcription (Latin):
adimpletio: et in utroq idem testator est cbristus: qui pro
nobis morte suscepta nos heredes aeterni Regni fecit. abdi¬
cato et exheredato populo ludeoꝵ sicut hieremias prophe¬¬
ta testatur. cum loquitur talia. Ecce dies ueniunt dicit do¬
di manum eorum: ut illos educerem e terra egypti: quia
non per seuerauerunt in testamento meo: et ego neglexi
eos: dicit dominus. Item alio loco similiter ait. Dereliqui
domum meam: dimisi hereditatem meam in manu ini¬
mieoꝵ eius. Facta est mibi hereditas mea sicut leo in syl¬
ua. dedit super me uocem suam: ideo odiui eam cũ sit
hereditas caeleste Regnum. non utiq ipsam hereditatẽ
se occidisse dicit: sed heredes qui aduersus eum in gran
et impii extiterunt. facta est inquit hereditas mea sic̃
Leo: idest preda et deuoratio factus sum heredibus meis:
qui me immolauerunt sicut pecus: dedit super me uocem

Expanded text:
adimpletio est, et in utroque idem testator est Christus, qui pro adimpletio est, et in utroque idem testator est Christus, qui pro nobis morte suscepta nos haeredes regni aeterni fecit, abdicato et exhaeredato populo Judaeorum; sicut Hieremias propheta testatur , cum loquitur talia: Ecce dies veniunt, dicit Dodi manum eorum, ut educerem illos de terra Aegypti; quia ipsi non perseveraverunt in testamento meo et ego neglexi eos, dicit Dominus. Item alio loco similiter ait: Dereliqui domum meam; dimisi haereditatem meam in manus inimicorum ejus. Facta est haeriditas mea mihi, sicut leo in silva: dedit ipsa super me vocem suam; ideo odi eam. Cum sit haereditas ejus, coeleste regnum, non utique ipsam haereditatem se dicit odisse, sed haeredes, qui adversus eum ingrati et impii extiterunt. Facta est, inquit, mihi haereditas mea, sicut leo: id est, praeda et devoratio factus sum haeredibus meis, qui me immolaverunt sicut pecus. Dedit super me vocem
Abbreviated transcription (Latin):
ROF ECTUS. ergo in sialileam: noluit enim se u¬
deis ostendere: ne adduceret eos in penitentiam
atq impios reseruaret. Discipulis iterum congregatis scri-¬
ptur ae sanctae litteras idest prophetarum arcana patefecit.
quae anteꝗͣ pateretur : perspici nullomodo poterant: qͥa
ipsum passionemq eius annuntiabant. Idcirco Moyses et
iidem ipsi prophetae legem quae iudeis data erat: testamẽ¬
tum uocant: quia nisi testator mortuus fuerit nec confirma¬
ri testamentum potest: nec sciri quid in eo scriptum sit: qͥa
clausum et obsignatum est. itaq nisi christus mortem su-¬
scepisset: aperiri testamentum idest reuelari et intelligi
mysterium dei non potuisset. Uerum scriptura omnis in
duo testamenta diuisa est. Illud quod aduentum domi¬
ni passionemq antecessit: id est lex et prophetae uetus di¬
citur. Ea uero quae post resurrectionem eius scripta sũt.
nouum testamentum nominatur. Hdei ueteri utuntur.
Nos nouo. sed tamen diuisa non sunt: quia nouum ueteris

Expanded text:
rofectus ergo in Galilaeam noluit enim se Judaeis ostendere, ne adduceret eos in poenitentiam, atque impios resanaret, discipulis iterum congregatis Scripturae sanctae litteras, id est prophetarum arcana, patefecit; quae antequam pateretur, perspici nullo modo poterant, quia ipsum passionemque ejus annuntiabant. Idcirco Moses, et iidem ipsi prophetae legem, quae Judaeis data erat, Testamentum vocant; quia nisi testator mortuus fuerit, nec confirmari testamentum potest, nec sciri quid in eo scriptum sit, quia clausum et obsignatum est. Itaque nisi Christus mortem suscepisset, aperiri testamentum, id est, revelari et intelligi mysterium Dei non potuisset. Verum Scriptura omnis in duo Testamenta divisa est. Illud quod adventum passionemque Christi antecessit, id est lex et prophetae, Vetus dicitur; ea vero quae post resurrectionem ejus scripta sunt, Novum Testamentum nominantur. Judaei Veteri utuntur, nos novo: sed tamen diversa non sunt, quia Novum Veteris
Abbreviated transcription (Latin):
nent diuulgata: ac per rumorem uicissim aucupata discũ¬
tur. quae quia bona sunt: placeant necesse est. Pr aterea
ulctio secuta sicut semper accidit: ad credendum uehemẽ¬
ter impellit. Nec quidem leuis causa est: ꝙ immundi de¬
monum spiritus accepta licentia multoꝵ se corporibus immẽ¬
gunt. quibus postea reiectis: omnes qui resanati fuerint: ad¬
hereant religioni: cuius potentiam senserunt. Hae tot cau¬
sae in unum collatae magnam deo multitudinem mirabiliter
acquirunt.

Expanded text:
nent diuulgata ac per rumorem uicissim aucupata discunnent diuulgata ac per rumorem uicissim aucupata discuntur: quae quia bona sunt, placeant necesse est. praeterea ultio consecuta, sicut semper accidit, ad credendum uehementer inpellit. ne haec quidem leuis causa est quod inmundi daemonum spiritus accepta licentia multorum se corporibus inmergunt, quibus postea eiectis omnes qui resanati fuerint adhaerent religioni cuius potentiam senserunt. hae tot causae in unum conlatae magnam deo multituacquirunt.
Abbreviated transcription (Latin):
Nec est difficile monstrare cur aut quomodo illud fiat. primum fu¬
gantur a deorum cultoribus plurimi odio crudelitatis. cur enim
talia sacrificia non horreant. deinde placet quibusdam uir-¬
tus ac fides ipsa. nonnulli suspicantur deorum cultum non
sine causa malum putari a tam multis hominibus: ut emori
malint ꝗͣ id facere: quod alii faciunt: ut uiuant. Aliqui
cupiunt scire quidnam sit illud bonum: quod ad mortem us-¬
sunt: praefertur. a quo nec bonorum: nec lucis amissio: nec
dolor corporis: nec uiscerum cruciamenta deterrent. Ualẽt
haec plurimum. sed illae maxime causae nostrorum nume¬
rum semper auxerunt. Audit circunstans populus: inter
ipsa tormenta dicentes: non sacrificare se lapidibus manu
factis: sed deo uiuo qui sit in caelo. Multi hoc uerum esse
intelligunt: et in pectus admittunt. Deinde ut fieri solet
in rebus incertis: dum interse inuicem quaerunt: quae sit
huius perseuerantiae causa: multa quae ad religionem perti¬

Expanded text:
Nec est difficile monstrare cur aut quomodo id fiat. Primum, fugantur a deorum cultibus plurimi, odio crudelitatis. Qui enim talia sacrificia non horreant? Deinde placet quibusdam virtus ac fides ipsa. Nonnulli suspicantur, deorum cultum non sine causa malum putari a tam multis hominibus, ut emori malint quam id facere, quod alii faciunt, ut vivant. Aliquis cupit scire quodnam sit illud bonum, quod ad mortem usqt et chara, praefertur; a quo, nec bonorum, nec lucis amissio, nec dolor corporis, nec viscerum cruciamenta deterrent. Valent haec plurimum. Sed illae maxime causae nostrorum numerum semper auxerunt. Audit circumstans populus inter ipsa tormenta dicentes, non sacrfactis, sed deo uiuo qui sit in caelo. multi hoc uerum esse intellegunt et in pectus admittunt. deinde, ut fieri solet in rebus incertis, dum inter se inuicem quaerant quae sit huius perseuerantiae causa, multa quae ad religionem perti
Abbreviated transcription (Latin):
rum: quia philosophi non uidebant: animalia esse sydera
putauerunt: tanꝗͣ pedibus et sponte non diuina ratione
procederent. Cur autem excogitauerit illa deus: quis nõ
intelligit: Scilicet ne solis lumine decedente nimium ce¬
ca uox tetris atq horrentibus tenebris in grauesceret: no¬
ceretq uiuentibus. Itaq et caelum simul mira uarietate
distinxit: et tenebras ipsas multis minutisq luminibus
temperauit. Quanto igitur Naso sapientius: ꝗͣ illi qui sa¬
pientiae studere se putant: qui sentit a deo lumina illa ut
horrorem tenebraꝵ depellerent instituta: ls eum librũ
quo Phenomena breuiter comprebendit: his tribus uersibꝰ
terminauit. Tot numero taliq deus simulacra figura. Im¬
posuit caelo: perq atras sparsa tenebras. Clara pruinosae ius¬
sit dare Lumina nocti. Quod si fieri non potest: ut stellae dii
sint: ergo nec sol quidem ac luna dii esse possunt. quoĩam

Expanded text:
rum, quia philosophi non videbant, animalia esse sidera rum, quia philosophi non videbant, animalia esse sidera putaverunt; tamquam pedibus, et sponte, non divina ratione procederent. Cur autem illa excogitaverit Deus, quis non intelligit? Scilicet ne solis lumine decedente, nimium caeca nox tetris atque horrentibus tenebris ingravesceret, noceretque viventibus. Itaque et coelum simul mira varietate distinxit, et tenebras ipsas multis minutisque luminibus temperavit. Quanto igitur Naso prudentius, quam illi, qui sapientiae studere se putant, qui sentit a Deo lumina illa, ut honorem tenebrarum depellerent, instituta! Is eum librum, quo Φαινόμενα breviter comprehendit, his tribus versibus terminavit: Tot numero, talique Deus simulacra figura Imposuit coelo, perque atras sparsa tenebras Clara pruinosae jussit dare lumina nocti. Quod si fieri non potest, ut stellae dii sint; ergo nec sol quidem, nec luna dii esse possunt, quoniam
Abbreviated transcription (Latin):
ra non potuit machinari et efficere: quae potuit soler¬
tia hominis imitatione simulare: Utrum ne igitur Sto¬
icus si astrorum figuras in illo ere pictas effictasq uidis¬
set: suo illa consilio moueri diceret: ac non potius arti¬¬
ficis ingenio. In est ergo syderibus ratio ad peragendos
meatus suos apta: sed dei est illa ratio qui fecit et regit
omnia: non ipsoꝵ syderum quae mouentur. nam si so¬
lem stare uoluisset perpetuus utiq dies ẽẽt. Item si mo¬
tus astra non haberẽt: quis dubitat sempiternam noctẽ
fuisse futuram: Sed ut diei ac noctis uices essent mo¬
ueri ea uoluit: et tam uarie moueri: ut non modo lucis
ac tenebraꝵ mutuae uicissitudines fierent: quibus la¬
boris et quietis alterna spatia constarent. sed etiã fri¬
goris et caloris et diuersorũ temporum uis ac potestaᷤ.
uel generandis uel maturandis fructibus conueniret. Quam
solertiam diuinae potestatis in machinandis itineribus astro¬

Expanded text:
ra non potuit machinari et efficere quae potuit solerra non potuit machinari et efficere quae potuit solertia hominis imitatione simulare? Utrumne igitur stoïcus, si astrorum figuras in illo aere pictas effictasque vidisset, suo illa consilio moveri diceret, ac non potius artificis ingenio? Inest ergo sideribus ratio ad peragendos meatus suos apta: sed Dei est illa ratio, qui et fecit, et regit omnia, non ipsorum siderum, quae moventur. Nam si solem stare voluisset, perpetuus utique dies esset. Item, si motus astra non haberent, quis dubitet sempiternam noctem fuisse futuram? Sed ut diei ac noctis vices essent, moveri ea voluit: et tam varie moveri, ut non modo lucis ac tenebrarum mutuae vicissitudines fierent, quibus laboris et quietis alterna spatia constarent; sed etiam frigoris et caloris, ut diversorum temporum vis ac potestas, vel generandis, vel maturandis frugibus conveniret. Quam solertiam divinae potestatis in machinandis itineribus astro
Abbreviated transcription (Latin):
cilis est ignorantibus ueritas: et ꝗͣ facilis scientibus. Si
motus inquit astrorum fortuiti non sunt: nihil aliud
restat: nisi ut uoluntarii sint. Immo uero non eẽ for¬
tuitos manifestum est: ita nec uoluntarios. Quomodo
igitur in conficiendis itineribus constantiam suam ser¬
uant. Nimirum deus uniuersi artifex: sic illa disposuit:
sic illa machinatus est: ut per spatia caeli diuina et ad¬
mirabili ratione decurrerent: ad efficiendas succeden¬
tium sibi tempoꝵ uarietates. An Archimedes siculus cõ¬
cauo ere similitudinem mundi ac figuram potuit machi¬
nari: in quo ita solem ac lunam composuit: ut in aequa¬
les motus et caelestibus similes conuersionibus singulis
quasi diebus efficerẽt. et non modo decessus solis et re¬
cessus: uel incrementa diminutionesq lunae: uerũ eti¬
am stellarum: uel inerrantium uel uagarum. dispares cur¬
sus orbis ille dum uertitur exhiberet: Deus ergo illa ue¬

Expanded text:
cilis est ignorantibus veritas, et quam facilis scientibus! Si cilis est ignorantibus veritas, et quam facilis scientibus! Si motus, inquit, astrorum fortuiti non sunt, nihil aliud restat, nisi ut voluntarii sint; immo vero, ut non esse fortuitos manifestum est, ita nec voluntarios. Quomodo igitur in conficiendis itineribus constantiam suam servant? Nimirum Deus, universi artifex, sic illa disposuit, sic machinatus est, ut per spatia coeli divina et admirabili ratione decurrerent, ad efficiendas succedentium sibi temporum varietates. An Archimedes Siculus concavo aere similitudinem mundi ac figuram potuit machinari, in quo ita solem ac lunam composuit, ut inaequales motus, et coelestibus similes conversionibus, singulis quasi diebus efficerent, et non modo accessus solis et recessus, vel incrementa diminutionesque lunae, verum etiam stellarum, vel inerrantium, vel vagarum, dispares cursus orbis ille, dum vertitur, exhiberet? Deus ergo illa ve
Abbreviated transcription (Latin):
Quid ꝙ argumentum illud quo colligunt uniuersa caele¬
stia deos esse in contrarium ualet: Nam si deos ẽẽ id¬
circo opinantur: quia certos et rationabiles cursus habẽt:
errant. Ex hoc enim apparet deos non esse: ꝙ exorbita¬
re illis a praestitutis itineribus non licet. Ceterum sidii
essent: huc atq illuc passim sine ulla necessitate ferren¬
tur. sicut animantes in terra: quaꝵ quia liberae sunt uo¬
luntates: huc atq illuc uagantur ut libet: et quo quanq
mens duxerit eo fertur. Non est igitur astroꝵ motus uo¬
luntarius sed necessarius: quia praestitutis legibus officiis¬
q seruiunt. sed cum disputaret de cursibus syderum:
quos ex ipsa rerum ac tempoꝵ congruentia intellige¬
bat non esse fortuitos: existimauit uoluntarios esse:
tanquam non possent tam disposite:tam ordinate mo¬
ueri: nisi sensus illio inesset officii sui sciens. O ꝗͣ diffi¬

Expanded text:
Quid quod argumentum illud, quo colligunt universa coeleQuid quod argumentum illud, quo colligunt universa coelestia deos esse, in contrarium valet. Nam si deos esse idcirco opinantur, quia certos et rationabiles cursus habent, errant. Ex hoc enim apparet deos non esse, quod exorbitare illis a praestitutis itineribus non licet. Caeterum si dii essent, huc atque illuc passim sine ulla necessitate ferrentur, sicut animantes in terra, quarum quia liberae sunt voluntates, huc atque illuc vagantur, ut libuit, et quo quamque mens duxerit, eo fertur. Non est igitur astrorum motus voluntarius, sed necessarius, quia praestitutis legibus officiisque deserviunt. Sed cum disputaret de cursibus siderum, quos ex ipsa rerum ac temporum congruentia intelligebat non esse fortuitos, existimavit voluntarios esse, tamquam non possent tam disposite, tam ordinate moveri, nisi sensus illis inesset officii sui sciens. O quam diffi
Abbreviated transcription (Latin):
igitur in stellis constantiam: hanc tantam in tam uariis
cursibus in omni aeternitate conuenientiam tempoꝵ: nõ
possum intelligere sine mente ratione consilioquae cum in sy¬
deribus esse uideamus non possumus ea ipsa non in deoꝵ
numero ponere. Item paulosuperius.Restat inquit ut
motus astrorum sit uoluntarius: quae qui uideat nõ in¬
docte solum uerunetiam impie faciat si deos esse neget.
Nos uero et quidem constanter negamus: ac uos philosophi
non solum indoctos et impios:uerum cȩcos et ineptos de¬
Lyrosq probamus: qui ignorantiam imperitoꝵ uanitate
uicistis. Illi enim solem et lunam: uos etiam sydera
deos putatis. Tradite igitur nobis stellarum mysteria.
ut aras et templa singulis erigamus. ut sciamus quo ꝗͣq
ritu: quo die colamus: quibus nominibus: quibus preci¬
bus aduocemus: nisi forte nullo discrimine tam innume¬
rabiles: tam minutos deos aceruatim colere debemus:

Expanded text:
igitur in stellis constantiam, hanc tantam in tam variis igitur in stellis constantiam, hanc tantam in tam variis cursibus in omni aeternitate convenientiam temporum, non possum intelligere sine mente, ratione, consilio; quae cum in sideribus esse videamus, non possumus ea ipsa non in deorum numero reponere. » Item paulo superius: « Restat, inquit, ut motus astrorum sit voluntarius; quae qui videat, non indocte solum, verum etiam impie faciat, si deos esse neget. » Nos vero et quidem constanter negamus, ac vos, o philosophi, non solum indoctos et impios, verum etiam caecos, ineptos delirosque probamus, qui ignorantiam imperitorum vanitate vicistis. Illi enim solem et lunam, vos etiam sidera deos putatis. Tradite igitur nobis stellarum mysteria, ut aras et templa singulis erigamus; ut sciamus quo quamque ritu, quo die colamus, quibus nominibus, quibus precibus advocemus; nisi forte nullo discrimine tam innumerabiles, tam minutos deos acervatim colere debemus.
Abbreviated transcription (Latin):
et facta sunt et carent sensu tanꝗͣ deos adorant: qui cũ
cum campis et montibus: maria cum fluminibꝰ et stagnaᷤᷤ
et fontibus: earum rerum admiratione obstupefacti : et
ipsius artificis obliti quem uidere non poterant: eius o¬
pera uenerari et colere ceperunt: nec unꝗͣ intelligere qui¬
uerunt: quanto maior quantoq mirabilior sit qui illa fe¬
cit ex nihlo: quae cum uideant diuinis legibus obsequẽ¬
tia. cõmodis atq usibus hominum ꝑpetua necessitate fa-¬
mulari. tamen illa deos existimant esse: ingrati aduer¬
sus beneficia diuina: qui deo et patri indulgentissimo sua
sibi opera praetulerũt. Sed quid miꝵ si aut barbari aut
imperiti homines errant: cum et philosophi stoicae disci¬
plina in eadem sint opinione. ut omnia caelestia quae mo-¬
uẽtur. in deoꝵ numero habenda esse censeant: Siquidẽ
Lucilius Stoicus apud Ciceronem sic loquitur. Hanc

Expanded text:
et facta sunt et carent sensu, tamquam deos adorant. Qui cum et facta sunt et carent sensu, tamquam deos adorant. Qui cum , terram cum campis et montibus, maria cum fluminibus et stagnis et fontibus, earum rerum admiratione obstupefacti, et ipsius artificis obliti, quem videre non poterant, ejus opera venerari et colere coeperunt; nec umquam intelligere quiverunt, quanto major quantoque mirabilior sit, qui illa fecit ex nihilo. Quae cum videant divinis legibus obsequentia commodis atque usibus hominis perpetua necessitate famulari, tamen illa deos existimant esse; ingrati adversus beneficia divina, qui Deo et patri indulgentissimo sua sibi opera praetulerunt. Sed quid mirum, si aut barbari, aut imperiti homines errant? cum etiam philosophi Stoicae disciplinae in eadem sint opinione, ut omnia coelestia, quae moventur, in deorum numero habenda esse censeant; siquidem Lucilius Stoicus apud Ciceronem sic loquitur: « Hanc