comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
humanȩ sapientiae. hunc sensum non
uident neque litteraturȩ studus ad p̃¬
henditur sed perfidem spiritali ratio¬
ne concipitur dicente isaia propheta
Nisicredideritis. neque intellegetis
Naturalienim magis lege quam cursu
siderum & calculis signorumq: infirma¬
mento denotantur addiscitur. Deni¬
que credentes non humanis uerbis
sed naturȩ suae uident congruere
quod credunt. Opus enima gnoscit
opificem Ideo que euangelium ani¬
mis nostris loquitur spiritalia excitans
illos ad cognitionem suicreatoris:
Spiritalibus spiritalia conparantes
hocesthis quimundanam sapientiam
refutant spiritalem efficaciamtradere
quae my sterio fidei continetur ad inlu¬
minandossensus beniuolorum hominũ
Credentesenim quae mundi sapientiã
stulta uidicat spiritales sunt. Anima
enimsimilis. sensum suum in terra depri¬
mit. ideo non ad sequitur nisiquetud&
necputat aliquid possefieri. quã quo¬
modo scit Ideo quicquid aliter audit

Expanded text:
humanae sapientiae hunc sensum non humanae sapientiae hunc sensum non vident, neque litteraturae studiis apprehenditur: sed per fidem spiritali ratione concipitur, dicente Esaia propheta: Nisi credideritis, neque intelligetis . Naturali enim magis lege, quam cursu siderum, et calculis signorum, quae in firmamento denotantur, addiscitur. Denique credentes non humanis verbis, sed naturae suae vident congruere, quod credunt; opus enim agnoscit opificem: ideoque Evangelium animis nostris loquitur spiritalia, excitans illos ad cognitionem sui Creatoris. Spiritalibus spiritalia comparantes. Hoc est, iis qui mundanam prudentiam refutant, spiritalem efficaciam tradere, quae mysterio fidei continetur, ad illuminandum sensus benevolorum hominum; credentes enim quae mundi sapientia stulta judicat, spiritales sunt. Animalenim similis 120 sensum suum in terram deprimit; ideoque non assequitur nisi quae videt: nec putat aliquid posse fieri, quam quomodo scit. Ideo quidquid aliter audit,
Abbreviated transcription (Latin):
duunare quẽ phiconem appellant hicẽ
quiperueri similia fallitur. & fallit
hic ẽ quiper sibbillam locutus est sensũ
nostrũ secutus locum uolens intercae¬
lestes habere Vt sciamus quȩ adõ do¬
nata sunt nobis Quia enim dĩ sp̃sdatus
est nobis. scimus quaeadõ donata sunt
nobis Non enim possemus scire simundi
sp̃m haberemus quia non potest mundi
scire sp̃s. sensum enim dĩnemonouit
nisiqui dedõ est sp̃sdĩ Inferiora enim
non possunt superiorum scire consiliũ
neque creatura conditorissui dinoscere¬
÷ uoluntatem Quae &loquimur
Uthinc manifestum sit scirenos quae
adõnobis donata sunt quiahaec & loqui¬
mur ut alii discant ꝑ doctrinam spiri¬
talem Praedicatoribus enim idẽ apłs
insinuata diinitus sunt quȩ traderen
populis. &ad discerent principes huius
scłi quod amisissent malum: Non in
doc trina uerborum humanccesapi¬
entiaȩ sed indoctrina sp̃s. Uerbaenĩ

Expanded text:
divinare, quem pythonem appellant. Hic est divinare, quem pythonem appellant. Hic est qui per verisimilia fallitur et fallit: hic est qui per Sibyllam locutus est, sensum nostrum secutus, locum volens inter coelestes habere. Ut sciamus quae a Deo donata sunt nobis. Quia enim Dei Spiritus datus est nobis, scimus quae a Deo donata sunt nobis. Non enim haec possemus scire, si mundi spiritum haberemus; quia non potest mundi scire spiritus. Sensum enim Dei nemo novit, nisi qui de Deo est, Spiritus Dei; inferiora enim non possunt superiorum scire consilium, neque creatura conditoris sui dignoscere voluntatem. Quae et loquimur. Ut hinc manifestum sit scire nos quae a Deo nobis donata sunt; quia haec et loquimur, ut et alii discant per doctrinam spiritalem. Praedicatoribus enim, id est, apostolis insinuata divinitus sunt, quae traderent populis, et addiscerent principes hujus saeculi quid admisissent mali. Non in doctrina verborum humanae sapientiae, sed in doctrina spiritus; verba enim
Abbreviated transcription (Latin):
gularis apłs est. qui hanc gratiam con¬
secutusẽ quia trinitatis mỹsterium
anullo pͣotuit explanari Vndeduas
electionis. diuino udicio uocitatus est
Sp̃senim oma scrutatur. etiam profun¬
dadĩ Quia enim dedõ est. hic sp̃s om̃a
nouit dĩ. profunda aut̃ ideoait. quia
omnemuir tute m& prȩsentiam eius
noutt quo domnino creaturae in pos¬
sibileest. Quis enimscit hominum
Seaquesunt hominis nisi sp̃s hominis
qui in ipso est Manifestum cogitatio¬
nes nostras. annullo sciri. nisiab animo
nostro quem spmdixit Denique in eu¬
angelio inter ceteras hicait. & sp̃s eius
cuit nos quod scit. naturaliter non doc¬
quid edõ ẽ accepimus quia mundi sp̃s
non potest scire quae ab hoc nobis insinu¬
atasunt: sp̃stam̃ mundihicest. per quẽ
arripiuntur fanaticiquisin edõsunt
Estenim intermundanos sp̃s potior
Vnde sol& comecturis quȩ mundi sunt

Expanded text:
gularis apostolus est, qui hanc gratiam congularis apostolus est, qui hanc gratiam consecutus est; quia Trinitatis mysterium a nullo sic potuit explanari: unde et vas electionis divino judicio vocitatus est . Spiritus enim omnia scrutatur, etiam profunda Dei. Quia enim de Deo est hic Spiritus, omnia novit. Dei profunda autem ideo ait, quia omnem virtutem et praescientiam ejus novit: quod omnino creaturae impossibile est. Quis enim scit hominum ea, quae sunt hominis, nisi spiritus hominis, qui in ipso est? Manifestum est cogitationes nostras a nullo sciri, nisi ab animo nostro, quem spiritum dixit. Denique in Evangelio inter caetera sic ait: Et spiritus ejus cuit nos, quod scit naturaliter, non docqui de Deo est, accepimus, quia mundi spiritus non potest scire, quae ab hoc nobis insinua sunt. Spiritus tamen mundi hic est, per quem arripiuntur fanatici, qui sine Deo sunt; est enim inter mundanos spiritus potior; unde solet conjecturis, quae mundi sunt
Abbreviated transcription (Latin):
in opina tam remfactam. & quae non
solum in humanum sensũ non cader&
sed & caelestes potentias later& dĩsci¬
lico filium in carnatum. ut quod supra
dixerat firmar& quiasi principes
huius scłi dñm hominem factũ non
intellexerunt quanto magis homines
sed si uerba o ffendiculum uelscanda¬
lum faciebant uirtutibus tamen &sig¬
nis fides non debuerat denegari. Infirt¬
mitatienim &ignorantiae humanȩ uir¬
tus debuerat praeponi & crediquod
humanȩrationi in possibile uidebat᷑
Ideoq diligentibus dm̃ idẽ credentib
praeparauit donum hoc. Nobis autẽ
reuelauit ds̃ perspm̃nsuum: Vt quia
tibus quiares dĩ non potest sinespũdĩ
ad disci Nam non solum hominibus sa¬
cram̃tum istud missum sedicit declara¬
re sed & principibus &potestatibus in
caelestib: quid nm crucifixerunt
Vt hoc praedicante in terris discant qui
sunt in carnalibus caelis quidegunt
subelementis firmam̃ti hicergo sin¬

Expanded text:
inopinatam rem factam dicit, et quae non solum in humanum sensum non caderet, sed et coelestes potentias lateret, Dei scilicet Filium 119 incarnatum; ut quod supra dixerat, firmaret, quia si principes hujus saeculi Deum hominem factum non intellexerunt, quanto magis homines! Sed si verba offendiculum vel scandalum faciebant; virtutibus tamen et signis fides non debuerat denegari. Infirmitati enim et ignorantiae humanae virtus debuerat praeponi, et credi quod humanae rationi impossibile videbatur; ideoque diligentibus Deum, id est, credentibus praeparavit donum hoc. Nobis vero revelavit Deus per Spiritum suum. Et quia avit credentibus; quia res Dei non potest sine Spiritu Dei addisci. Nam non solum hominibus sacramentum istud missum se dicit declarare, sed et principibus et potestatibus in coelestibus, qui Dominum crucifixerunt; ut hoc praedicante in terris, discant qui sunt in carnalibus coelis, qui degunt sub elementis firmamenti. Hic ergo sin
Abbreviated transcription (Latin):
uerint peccatores uita digni
minime iudicentur. Si cut
&pha rao qui istum modũ
impleuerat deuirtutibus. & signa
in illi ostensa sunt Per quȩ ce¬
teri territi ademolumenta ui¬
te sȩ exercerent. ut in mortuo
uita discatur. Sed alius modus¬
est quem tractat apostolus ut
ostendat enim plus peccatum
es se sublege. quam fuerat ante
legem. Supra hunc modum
peccatorum ampliorẽ modum
significa creuisse post legem
INuidia & astutia. satanȩ. ut
prouidentia dĩ contraria. fie¬
r& homini cum timore legis
minime peccare debuerint Ideo
r&. Mutauit ordinem mit¬
tens. saluatorem xp̃m qui &
diabolum uincer& & statuta
dĩ erga hominẽ firmar&.
Scimus enim quod lex spiri¬
talis est Qm̃ scientibus legẽ
loquitur. Ideo ait scimus
quia lex spiritalis est Ego
sp̃irita lem uocat. quȩ dataest
Lintabulis. Quae quia pec
nalia coli ꝓhibeat haec ad
commendationem legis per

Expanded text:
verint peccatores, vita digni verint peccatores, vita digni minime judicentur; sicut et Pharao, quia istum modum impleverat, Dei virtutes et signa in illum ostensa sunt, per quae caeteri territi ad emolumenta vitae se exercerent, ut in mortuo vita discatur. Sed alius est modus, quem tractat Apostolus; ut ostendat enim plus peccatum esse sub Lege, quam fuerat ante Legem, supra hunc modum peccatorum ampliorem modum significat crevisse post Legem invidia et astutia Satanae; ut providentia Dei contraria fieret homini, cum timore Legis minime peccare debuerit. Ideo et, mutavit ordinem, mittens Salvatorem Christum qui et diabolum vinceret, et statuta Dei erga hominem firmaret. Scimus enim quod Lex spiritalis est. Quoniam scientibus Legem loquitur, ideo ait: Scimus quia Lex spiritalis est; spiritalem vocat, quae data est in tabulis, quae quia peccnalia coli prohibeat. Haec ad commendationem legis per
Abbreviated transcription (Latin):
Vidit enim ꝓuideri homini &in
licita illi suasit. ut prouita ex
legeci mors ꝓuenir& Quod qui¬
dem neglegentiȩ humanȩ. ad¬
scribendum est. quȩ sic uigorem
naturȩ suȩ infirmauit cupidi¬
tate peccandi. ut sug gestio.nes
aduer saru reprimere ñ poss&&
Inimicus tamen quẽ in pec cato
significat. ut appareat eẽ. ini¬
micus ꝑlegem accepit occasio¬
nem operari homini inortẽ
Dum enim adinlicita illũs ap
& ante legem mortem homi¬
ni procurauerit excepta pri¬
ma causa adȩ. Post legẽ tam̃
maiores ei pȩnas apud inferos
ubi mor s secunda est adinuenit
Minłs enim criminis est ante
legem manifestatã peccas se.
quam post legem: Vt fiat supra
modum ipsum peccatum. peccans
ꝑmandatum Quid est supramodũ
quasi datus sit modus delin¬
quentibus cum peccari non lice¬
at. sed dĩ uerba sunt dicentis
Non sunt cõpl&a peccata a¬
morreorum. Per quod osten¬
dit mensuram ẽẽ quandam
delictorum. Quam cum im ple¬

Expanded text:
vidit enim provideri homini, et vidit enim provideri homini, et illicita illi suasit; ut pro vita ex Lege ei mors proveniret. Quod quidem negligentiae humanae ascribendum est, quae sic vigorem naturae suae infirmavit cupiditate peccandi, ut suggestiones adversarii reprimere non posset. Inimicus tamen, quem in peccato significat, ut appareat esse inimicus, per Legem accepit occasionem operari homini mortem. Dum enim ad illicita illum suasmquam et ante legem mortem homini procuraverit, excepta prima causa Adae, post Legem tamen majores ei poenas apud inferos, ubi mors secunda est, adinvenit. Minus enim criminis est ante Legem manifestatam peccasse, quam post Legem. Ut fiat supra modum ipsum peccatum peccans per mandatum . Quid est, supra modum; quasi datus sit modus delinquentibus, cum peccare non liceat? Sed Dei verba sunt dicentis: Non sunt completa peccata Amorrhaeorum . Per quod ostendit mensuram quamdam esse delictorum, quam cum imple
Abbreviated transcription (Latin):
Quia enim inuito illo lex da¬
ta est. exar sit inuidia aduer¬
sus hominẽ. ut eo amplius ui¬
tiosis uoluptatibus macular&.
nemanus eius euader&. Itaq
lex quidem sc̃a & mandatum
scm̃ & iustum & bonum. Ut
nihil suspicionis euerse re¬
maner& in lege. sic illam cõ¬
mendat ut non solum iustam
hanc sed & scãm & bonam ꝓ¬
nunti& Nã mandatum legẽ
intellege. euangelicus ser mo
testatur. Ait enim siuis adui¬
tam uenire. serua mandata
Quod ergo bonũ est mibi mors
est absit. Uere absit. Unde
enim fieri potest ut quod bonũ
esse probatur mors lntellegat
Sed peccatũ ut apareat peccatũ
ꝑbonum mihi ioperatumest mo&¬
tem Di abolum perbonũ occasi¬
onem dicit accepis se ut malum
operar&ur homini dum illum
seducit ad mortem. Quia utea
quȩ ante legem male gesta sunt
ꝑ inlecebram cupidinis probaren¬
tur eẽ peccata & dec&ero ui¬
tarentur. Dataest lex manifes¬
tata litteris Si cincensus est
satanas. Per bonum utique

Expanded text:
quia enim invito illo lex daquia enim invito illo lex data est, exarsit invidia adversus hominem, ut eum amplius vitiosis voluptatibus macularet, ne manus ejus evaderet. Itaque Lex quidem sancta, et mandatum sanctum, et justum, et bonum. Ut nihil adversae suspicionis remaneret in Lege, sic illam commendat, ut non solum justam hanc, sed et sanctam et bonam pronuntiet. Nam mandatum Legem intelligi evangelicus sermo testatur. Ait enim: Si vis ad vitam venire, serva mandata . Quod ergo bonum est, mihi mors est? Absit. Vere absit; unde enim fieri potest, ut quod bonum esse probatur, mors intelligatur? Sed peccatum ut appareat peccatum, per bonum mihi operatum est mortem. Dionem dicit accepisse, ut malum operaretur homini, dum illum seducit ad mquae ante Legem male gesta sunt, per illecebram cupidinis probarentur esse peccata, et de caetero vitarentur, data est Lex, manifestata in litteris. Tunc incensus est Satanas, per bonum utique;
Abbreviated transcription (Latin):
deficere putar&ur. Cum aut
da ta eẽt lex uel reforma.¬
ta. reuixit apud eos apud
quos mortuum a estimatum
erat. Toeperunt enim scire¬
s imputari peccatum  Ego aut̃
mortuus sum mortuus est.
homo. quia uidit se reum eẽ
apud. dñr Qui ante. se puta¬
bat non futurum obnoxium
ex his quȩ peccabat. Et inuen¬
tum est mihi mandatum qđ
erat aduitam datum hoc eẽi
ad mortẽ. Uerum est quia lex
aduitam data est sed cũ hominẽ
non solum de pr&erito sed & do
futuro peccantem reum fecit.
Factaẽ lex data aduitam
es se ad mortem Sedut dixi
peccanti. qui oboe dientibus ꝓfi¬
scit aduitam Nam peccatum
seduxit me &per illud occidiq
Peccatum hoc loco di abolũ
intellege. qui auctor peccati
est. hic occasionem inuenit
ꝑlegẽ quo modo crudelitatẽ
suã de nece hominis saciar&
Ut qui a lex dominata est pec¬
catoribus. homo instinctu eius
phibita semꝑ admitpens Of¬
fenso do ultionem legis in¬
currer&. Vtea quȩ illi pro¬
futura data erat damnar&

Expanded text:
deficere putaretur. Cum autem deficere putaretur. Cum autem data esset Lex vel reformata, revixit apud eos, apud quos mortuum aestimatum erat; coeperunt enim scire imputari peccatum. Ego autem mortuus sum. Mortuus est homo; quia videt se reum esse apud Deum, qui ante se putabat non futurum obnoxium ex his quae peccabat. Et inventum est mihi mandatum, quod erat ad vitam datum, hoc esse ad mortem. Verum est, quia Lex ad vitam data est: sed cum hominem non solum de praeterito, sed et de futuro peccantem reum fecit, facta est Lex data ad vitam, esse ad mortem: sed ut dixi, peccanti; quia obedientibus proficit ad vitam. Nam peccatum, seduxit me, et per illud occidit. Peccatum hoc loco diabolum intellige, qui auctor peccati est. Hic occasionem per legem invenit, quomodo crudelitatem suam de nece hominis satiaret; ut quia Lex comminata est peccatprohibita semper admittens, offenso Deo, ultionem legis incurreret, ut ab ea quae illi profutura data erat damnaretur;
Abbreviated transcription (Latin):
latebat peccatũ sicut supra dixi
Sed ignorabatur hoc quia ds̃ iu¬
dicaturus ess& Quod cum data
lege manifestum est. reuixisse
peccatum. Quare reuixitͫ quia
ante uixerat & postea desidia
hominum mortuum estimatũ
est cum uiuer& Putabatur
enim non imputari. peccatũ.
cum imputa r&ur. Uiuens er¬
go promortuo habebatur
Ego autem uiuebam aliquan¬
do sine lege. Quid est sine lege
cum lex semꝑ fuerit sicut su¬
pra memorauiNisi quia si ner
timore dĩ homo uiuebat secu¬
rus quod non eẽt ds̃ iudicatu¬
rus actus humanos:. Sed cum
Suenis s& mandatum peccatum
reuixit. Ideo dixit reuixisse
peccatum. ut significar& qui a
ante uixerat: Postea autem
desidia hominum mortuum
aestimatum cum uiuer&
Sicut ad sol& falsa fama fi¬
eri peregrinis: Hoc ergo.
significat᷑ quod ininitiis non
latuerit peccatumͫ putari
apud dm̃. hoc est uixis se sed
cum consu&udo peccandi hoc
oblitterass& mortuum estima¬
tum est. ut crimen cumꝑsona

Expanded text:
latebat peccatum, sicut supra dixi: latebat peccatum, sicut supra dixi: sed ignorabatur hoc, quia Deus judicaturus est. Quod cum data Lege manifestum est revixisse peccatum. Quare revixit, nisi quia ante vixerat, et postea desidia hominum mortuum aestimatum est, cum viveret? Putabatur enim non imputari peccatum, cum imputaretur. Vivens ergo pro mortuo habebatur. Ego autem vivebam sine Lege aliquando. Quid est sine Lege, cum Lex semper fuerit, sicut supra memoravi; nisi quia sine timore Dei homo vivebat, securus quod non esset Deus judicaturus actus humanos. Sed cum venisset mandatum, peccatum revixit. Ideo dixit revixisse peccatum, ut significaret quia ante vixerat: postea autem desidia hominum mortuum aestimatum est, cum viveret, sicut assolet falsa fama fieri peregrinis. Hoc ergo significat quod in initiis non latuerit peccatum imputari apud Deum, hoc est vixisse: sed cum consuetudo peccandi hoc oblitterasset, mortuum aestimatum est; ut crimen cum persona
Abbreviated transcription (Latin):
homini lex quȩ erat ut prodes¬
s&. Uidens enim diabolus
uisum quem in conditioneᷤ. pp̃t
Intellexit factum aduersũ se
quem uidit enum factum sub
lege. ꝓcerto habuit desuo sub¬
latum dominio a gnouerat
enim homo quo modo paenã
inferni euader&. Hinc ex ar¬
sit iracundia aduersus homi¬
nẽ. Ut illi legem inuertererit.
ut ꝓhibita ad mittendo dm̃ rur¬
sus offender&. & denuo in po¬
testatem diabolica der& Coe¬
pit non imperare sed subtili¬
ter fallere. Qm̃ lege data
amisit dominium diabolus
enim. p eccatum mortuũ erat
Hic duplici genere imellegen¬
dum ost ut & diabolum in pec¬
cato scias significatum. Et
hoc ipsum peccatum. quod uoca¬
tur peccatum mortuus enim
dicitur fuis se diabolus. quia ces¬
sabat abinlusionẽ hominis ante
legem sed erat quasi qui &us. secu¬
rus enim erat depossessione ȩius
Peccatum enim mortuum dixit.
quia putabatur quod non impu¬
tar&ur apud dm̃. acꝑho apud
hominem mortuum erat quasi
inpune peccar&ur. Nam non

Expanded text:
homini Lex, quae data erat, ut prodesset. Videns enim diabolus mini, quem in conditione se tam intellexit factum adversum se. Quem enim vidit factum sub Lege, pro certo habuit de suo sublatum dominio; agnoverat enim homo quomodo poenam inferni evaderet. Hinc exarsit iracundia adversus hominem, ut illi Legem inverteret; ut prohibitas admittendo, Deum rursus offenderet, et denuo in potestatem diaboli caderet. Coepit non imperare, sed subtiliter fallere; quoniam in Lege data amisit dominium diabolus,enim peccatum mortuum erat. Hoc duplici genere intelligendum est, ut et diabolum in peccato scias significatum, et hoc ipsum peccatum, quod vocatur peccatum. Mortuus enim dicitur fuisse diabolus; quia cessabat ab illusione hominis ante Legem, sed erat quasi quietus; securus enim erat de possessione ejus. Peccatum autem mortuum esse dixit; quia putabatur quod non imputaretur apud Deum: ideo apud hominem mortuum erat, quasi impune peccaretur. Nam non
Abbreviated transcription (Latin):
n& quorum causam tractat
hoc loco apostolus. qui uidentes
xp̃m negauerunt. hunc esse
quem ꝓmisit ds̃. Ac ꝑ hoc men¬
daces ꝓnunti antur : Ds autem
uerax est.quiꝰmisit xp̃m sicut
ꝓmisit Et sic uincit cum iudicatur
qui dabit quod daturũ negatur
Dum enim non ei creditur men¬
dax iudicatur. Ille autem cũm
dat quod iudicatur nondaturus
uincit ostendense ueracem illum
autem mendacem qui non credit
uerbis eius. Uidebit enim dĩ filiũ
in magestate quem negat. uidebit
& carnis resurrectionem. & sci et
ritatem dĩ. Nam & xp̃s cumiudi¬
catus est uicit Inique enim occi¬
sus est. reum fecit di ab olum quẽ
non iam peccando superauerat.
ut secundo uictus Ammit ter &
quos tenebat in inferis. Hocẽ
quia omnis homo meda x. ds
autem solus uerax:¬

Expanded text:
net, quorum causam tractat net, quorum causam tractat hoc loco Apostolus, qui videntes Christum, negaverunt hunc esse quem promisit Deus, ac per hoc mendaces pronuntiantur: Deus autem verax est, quia misit Christum sicut promisit. Et sic vincit cum judicatur, quia dabit quod daturus negatur: dum enim non ei creditur, mendax judicatur. Ille autem cum dat quod judicatur non daturus, vincit, ostendens se veracem, illum autem mendacem, qui non credit verbis ejus. Videbit enim Dei Filium in majestate quem negat; videbit et carnis resurrectioritatem Dei. Nam et Christus cum judicatus est, vicit: inique enim occisus est, et reum fecit diabolum quem jam non peccando superaverat, ut secundo victus amitteret, quos tenebat in inferis, hoc est, quia omnis homo mendax, Deus autem solus verax
Abbreviated transcription (Latin):
cerunt sine prȩiudicio c&erorũ
His dictis com mendat credentes
iudȩos. quia nihil ob est eif quia
multi exillis credere noluerunt.
est enim ds̃ uera x om̃is autem
homo mendax. Sicut scriptũẽ
ue iustificeris in sermonibus tuis
&uincas dum iudicaris. Vt fir¬
mar& quod supra dixit Quod
ds in promissione sua fidelis est
& omnis homo menda x. Exem¬
plum ꝓph&icum subdidit expsal¬
mo quin qua gesimo. quo & dm̃uer¬
bis fuis iustificari & homi nẽ men¬
dacem incredulitatis causa signa¬
uit Utrum que enim legitur
In libro psalmorum. qui a ds̃ ius¬
tus & uerax est. & omnis homo
mendax: Wendacem hominẽ
dicit. dum non credit quod ꝓmi¬
sit ds̃. Negans enimꝰ datũrum¬
dm̃ quem ꝑ̃misit mendax est
&dum ipse mendax est. Multis
ex causis dm̃ mendacem pro¬
nuntiat. quando ꝓmissis eius
non credit. Igitur omnẽ homĩ¬
nem mendacem dicit. quidiffi
dee de promissis dĩ. Maxi¬
me tamen aduidȩos hoc perti¬

Expanded text:
cerunt sine praejudicio caeterorum. cerunt sine praejudicio caeterorum. His dictis commendat credentes Judaeos; quia nihil obest eis, quia multi ex illis credere noluerunt. Est enim Deus verax, omnis autem homo mendax, sicut scriptum est: Ut justificeris in sermonibus tuis, et vincas cum judicaris . Ut firmaret quod supra dixit, quod Deus in promissione sua fidelis est, et omnis homo mendax; exemplum propheticum subdidit ex psalmo quinquagesimo, quo et Deum verbis suis justificari, et hominem mendacem incredulitatis causa signavit. Utrumque enim legitur in libro Psalmorum, quia Deus justus et verax est, et omnis homo mendax . Mendacem hominem dicit, dum non credit, quod promisit Deus; negans enim daturum quod promisit, mendax est: et dum ipse mendax est, multis ex causis Deum mendacem pronuntiat, quando promissis ejus non credit. Igitur omnem hominedit de promissis Dei. Maxime tamen ad Judaeos hoc perti
Abbreviated transcription (Latin):
patrum reformatu accipiunt.
& populus dĩ uocantur. E gyp¬
tus quoque pp̃t in iurias illorum
diuersis plagis ꝑcutitur celeste
pane eybantur omnibus gentibus
ter rorisunt Iestante hoc raab
merarice Ouibus &iam xp̃ssil
uator ad scĩficationem ꝓ missusẽ
Ideo ait. Multum utilȩ uidȩis
ꝑ omnẽ modum. quia filu sunt
abrahȩ. Ante ponuntur enĩ gen¬
tibus. sed sicredant. Quid enim si¬
s quidam illorum noncrediderunta
Num quid incredulitas illoruin
fidem di euacuabit Ab sit : Nonin¬
quid quia aliqui iudeorum crede¬
re noluerunt quȩ ds̃ ꝓmisit filiis
abrahae. Idcirco prae iudicabił
c&eris iudeis nedigni dicantur
accipere quod ꝓmisit ds̃ fideli¬
bus Quipper cum sic factasit ꝓ.¬
missio ut credentibus ꝓficer&
Igitur non indignatus ds̃ pp̃t
illorum ꝑfidiam: Id est iudeorũ¬
Non dabit reliquis credentibus.
uitã a&ernam quam ꝓmisit fu¬
turam ꝑfidem xp̃i. quia nomi
crediderunt ipsi se indignos fe¬

Expanded text:
Patrum reformatam accipiunt, Patrum reformatam accipiunt, et populus Dei vocantur. Aegyptus quoque propter injurias illorum diversis plagis percutitur: coelesti pane cibantur, omnibus gentibus terrori sunt, testante hoc Rahab meretrice: quibus etiam Christus salvator ad sanctificationem promissus est . Ideo ait multum utile Judaeis per omnem modum, quia filii sint Abrahae: anteponuntur enim gentibus, sed qui credunt. Quid enim si quidam illorum non crediderunt? Numquid incredulitas illorum fidem Dei evacuabit? Absit. Non inquit, quia aliqui Judaeorum credere noluerunt, quae Deus promisit filiis Abrahae, idcirco praejudicabitur caeteris Judaeis; ne digni dicantur accipere quod Deus promisit fidelibus: quippe cum sic facta sit promissio, ut credentibus proficeret. Igitur non indignatus Deus propter illorum perfidiam, id est, Judaeorum, dabit reliquis credentibus vitam aeternam, quam promisit futuram per fidem Christi; quia qui non crediderunt, ipsi se indignos fe
Abbreviated transcription (Latin):
qui circum cisionem carnis. glori¬
ãputant: Terrena enĩ sapit. quiui
carne gloriatur. Qui uero in spũ¬
gloriatur. huius laus exdõ est sp̃ũ
enim non carne creditur
Aut quȩ utilitas circum cisio¬
nis multum ꝑ omne modũ
Frimum quidem qui a credita sunT
illis eloquia dĩ. Quã cum multa sint
quae adhonor ificentiam & meri¬
tum ꝑtineant seminis abrahae.
Hoc tamen solum aperte memo¬
rat. quia maxime laudiseoruẽ.
ut legem ꝑ quam addifcerent
rectum a per uersa distinguere.
digni iudicarentur acei per& Vt
post hoc primum e&era qualia sint
possint intellegi Qm̃ autem iuidȩ¬
is carnalibus. Id est incredulis ni¬
hil ꝓficere testimonium generis
ostendit. Ne omnes id est &creden¬
tes male tractasse uider&ur
Doc& multum utile esfe iudȩis
credentibus quia filiis unt abra¬
he. his enim eloquia dĩ sunt ge¬
dita dum legem quȩ peccatis ho¬
minum absoluerat quasi inpu¬
ne peccar&ur apud dm̃ merito

Expanded text:
qui circumcisionem carnis gloriqui circumcisionem carnis gloriam putant. Terrena enim sapit, qui in carne gloriatur: qui vero in spgloriatur, hujus laus ex Deo est; spiritu enim non carne creditur.aut quae utilitas circumcisionis? Multum per omnem modum. Primum quidem quia credita sunt illis eloquia Dei. Quamquam multa sint, quae ad honorificentiam et meritum pertineant seminis Abrahae; hoc tamen solum aperte memorat, quia maximae laudis eorum est, ut Legem per quam addiscerent rectum a perverso distinguere, digni judicarentur accipere; ut post hoc primum caetera qualia sint, possint intelligi. Quoniam autem Judaeis carnalibus, id est, incredulis, nihil proficere testimonium generis ostendit; ne omnes, id est, et credentes male tractasse videretur, docet multum utile esse Judaeis credentibus, quia filii sunt Abrahae. His enim eloquia Dei sunt credita, dum Legem, quae peccatis hominum obsoleverat, quasi impune peccaretur apud Deum, merito
Abbreviated transcription (Latin):
ideo iustificatus est. quia circũcisus
est. sed quia credidit iustificatus est.
postea autẽ circum cisus est. Cordis
aũt circum cisionem laudabi lem
esse apud dm̃: Circum cidere enĩ
.ror. amputato errore agnoscere
est. creatorem & quia circũm cisio
cordis futura erat. Primus mo
y ses di ͣ xit  Circum cidetis durii¬
am cordis uestri Et hieremias
similiter. Cir cum cidite p̃putiuinꝰ
Cordis uestri. Hoc dixit iudȩ is.
idola sequentibus. Uelamen est
enim cor: quod conuersus addm̃
circumcid& quia fides aufert
Nebulamerroris. & tribuat per¬
fectam dĩ cognitionem In myste¬
rio trinitatis. quod in cognitum
erat a seculis Huius ergo circum¬
cisionis laus ex dõ est. occulta ho¬
minibus cordis enim meritũ est
quod aspicit ds̃. non carnis. Nã
iudȩorum laus . ex
hominibus est. Gloriantur enĩ
incarinis circum cisione. quod ex
patrihus sit. Vnde inter c&era
ait & gloria inpudendis eorũ
qui terrena sapiunt. hoc est

Expanded text:
ideo justificatus est, quia circumcisus ideo justificatus est, quia circumcisus est, sed quia credidit justificatus est, postea autem circumcisus est, cordis autem circumcisionem laudabilem esse apud Deum. Circumcidere enim cor, amputato errore, agnoscere est Creatorem; et quia circumcisio cordis futura erat, primus Moyses dixit: Circumcidetis duritiam cordis vestri . Et Hieremias 42 similiter: Circumcidite praeputium cordis vestri . Hoc dixit Judaeis idola sequentibus; velamen est enim circa cor, quod conversus ad Deum circumcidit: quia fides aufert nebulam erroris, et tribuit perfectam Dei cognitionem in mysterio Trinitatis, quod incognitum erat a saeculis. Hujus ergo circumcisionis laus ex Deo est, occulta hominibus; cordis enim meritum est, quod aspicit Deus, non carnis. Nam Judaeorum laus ex hominibus est; gloriantur enim in carnis circumcisione, quod ex Patribus sit. Unde inter caetera ait: Et gloria in pudendis eorum, qui terrena sapiunt ; hoc est,
Abbreviated transcription (Latin):
cum cisione reputabitur Iustinas
legis. fides est .xp̃iana Socuit inali¬
o loco dicit finis legis xp̃si adius¬
titiam omni credentr Ideo mani¬
festum est. quia si gentilis credat
in xp̃m. fit filius abrahȩ qui pater
ã fidei. Et iudicabit quod ex natu¬
raest. prȩputium legem ꝑficiens
te qui ꝑlitteram & circum cisionẽ
puaricator legis es: Credens gea¬
tilis duce natura in xpm. condẽp¬
mat iudaeum. ccalex ꝓmiserat
xp̃m. & aduenienti ei credere nolu¬
it. Quanto ergo gentilis dignus
est gloria qui ꝑsolam naturam
Intellexit auctorem Sicut dicit
p&rus apostolus Auc torem uero
uitȩ inter fecistis. Ianto magis
puniendus idȩus est qui neque
pernaturã Neque ꝑlegẽ Apm¬
in mani festo iudeus est. neque
qui in occulto iudeus est. & cirtũ¬
cisio cordis. in spũ non lit tera
Cuius laus non ex hominibus sed
exdõ est. Non est obscurum quia
circum cisione carnis negat laudẽ
babere apud dm̃. Ni eñi abralã

Expanded text:
cumcisionem reputabitur? Justitia cumcisionem reputabitur? Justitia Legis fides est christiana, sicut alio loco dicit: Finis legis Christus ad justitiam omni credenti . Ideo manifestum est quia si gentilis credat in Christum, fit filius Abrahae, qui pater est fidei. Et judicabit quod ex natura est praeputium, Legem perficiens, te, qui per litteram et circumcisionem praevaricator es Legis. Credens gentilis, duce natura, in Christum, condemnat Judaeum, cui Lex promiserat Christum, et advenienti ei credere noluit. Quanta ergo gentilis dignus est gloria, qui per solam naturam intellexit auctorem, sicut dicit Petrus apostolus: Auctorem vero vitae interfecistis ; tanto magis Judaeus puniendus est, qui neque per naturam, neque per in manifesto Iudaeus est, neque qui in abscondito Iudaeus est, et cir cumcisio cordis in spiritu, non littera: cuius laus non ex hominibus, sed eus est. Non est obscurum, quia circumcisionem carnis negat laudem habere apud Deum nec enim Abraham
Abbreviated transcription (Latin):
iudacus gentlis efficitur sed
arcum ꝗsionem ꝓgenere posuit
abrahȩs Quia ex abraham cir¬
cumcisio. Nec enim poterat edifica¬
re quȩe destruxerat. Hoc enim
Ait. Vt doceat. tunc ꝓdesse ex
genere abrahȩ esse silex ser¬
qui ꝓmissus ẽ. abrahȩ Quia
& suum meritum habent iusti¬
ficati ꝑfidem. & honore patrũ
sublimantur Omnis enim sa¬
lus inlege. dexp̃o est. Hic erat
seruat legem. qui credit in xp̃ii
Si autem non credit transgres¬
sor legis est. quia non recipit.
xp̃m quem lex adiustificatia¬
nem uenturum cecinit. qua ipsa
dare non potuit & nihil illi
ꝓderit dicifilium abrahae
Quia hic secundum meritum
filius est abrahȩ. qui fidem se¬
quitur ꝑ quam dignus dõ ex¬
istit abrabam. Unde Ait
Circumasio tua prȩputiũ.
facta est: Id est gentili similis.
factus es noncredens In eum qui
in signo circumcisionis filius ꝓ¬
Smis sum est abrahae Si igitur
p̃putium iustitias legis custodut¬
 Nonne preputium illius incir¬

Expanded text:
Judaeus gentilis efficitur. Sed Judaeus gentilis efficitur. Sed circumcisionem pro genere posuit Abrahae; quia ex Abraham circumcisio: nec enim poterat aedificare, quae destruxerat. Hoc enim ait, ut doceat tunc prodesse ex genere Abrahae esse, si Lex serqui promissus est Abrahae; quia et suum meritum habent justificati per fidem, et hsublimantur; omnis enim salus in lege de Christo est. Hic ergo servat legem, qui credit in Christo; si autem non credit, transgressor legis est, quia non recipit Christum, quem lex ad justificationem venturum cecinit, quam ipsa dare non potuit; et nihil illi proderit dici filium Abrahae, quia hic secundfilius est Abrahae, qui fidem sequitur, per quam dignus Deo exstitit Abraham. Unde ait: Circumcisio tua praeputium facta est, id est, gentili similis factus es, non credens in eum, qui in signo circumcisionis filius promissus est Abrahae. Si igitur praeputium justitias Legis custodiat, nonne praeputium illis in cir
Abbreviated transcription (Latin):
si iudeorum dm̃ uicis sent in iudȩis
Ita & tempe a postolorum di no¬
men blas phe mabatur in xp̃o.
quia iudȩi xp̃m dm̃ negando
blas phemabant & patrem Sicut
dicit dñs. Qui me recipit. non me
recipit sed eum qui me misit.
& ideo inter gentes blas phema¬
batur. qui a credentibus gentili¬
bus iudȩi suadere Nitebantur
xp̃m dm̃ noncrodendum ut blas¬
phemium gentium aiud eis
uel fotini aũc toribus sit profec¬
tũ Circum cisio quidem ꝑdest.
silegem obserues Potest dici
econtra si ꝑdest cirtum cisio cur
prȩr mittiturs sed tunc pro¬
dest silegem obserues. Tenen¬
da ergo circumcisio est. & ut
possit ꝑdes se Seruanda est
lex Quid ergo ꝓhibuit quid
ꝑdes se silex ser u&ur ostendit᷑r
Uid&ur ergo male ꝓhibitũ
quod non ꝑ se displic&. sed per
alterius neglegentiam frustrari
dicitur. Si autem p̃uaricator
legis sis. circumcisio tua prȩpu¬
tium factaest. Hoc est quod di¬
cit. Quia silex seruata ñ fuerit.

Expanded text:
si Judaeorum Deum vicissent in Judaeis; si Judaeorum Deum vicissent in Judaeis; ita et tempore apostolorum Dei nomen blaspquia Judaei Christum Deum negando, blasphemabant et Patrem, sicut dicit Dominus: Qui me recipit, non me recipit, sed eum qui me misit . Et ideo inter gentes blasphemabatur, quia credentibus gentibus Judaei suadere nitebantur Christum Deum non credendum; ut blasphemium gentium a Judaeis vel Photini auctoribus sit profectum. Circumcisio quidem prodest, si Legem observes. Potest dici e contra: Si prodest circumcisio, cur praetermittitur? Sed tunc prodest si Legem observes. Tenenda ergo circumcisio est; et ut possit prodesse, servanda est Lex. Quid ergo prohibuit quod prodesse, si Lex servetur, ostendit? Videtur ergo male prohibitum, quod non per se displicet, sed per alterius negligentiam frustrari dicitur. Si autem praevaricator Legis sis, circumcisio tua praeputium facta est. Hoc est quod dicit, quia si Lex servata non fuerit,
Abbreviated transcription (Latin):
latebat autem quid ẽẽ. Cum
post resur rectionẽ cognoscitur.
dicitur que ei in confessioner
Tues enim ds. & nesciebamus.
Qui enim putabatur in lege.tan¬
tum angelus & dux exercitus
dñi. Aut cum intellegitur esse
filius dĩ dicitur ei cum gratiarũ
actione. Tues enim ds̃ & nescia¬
bamus per hoc ergo signifi¬
cat quia ipse ess& qui appara¬
erat quidem patri archis indñi
& post incarnatus est. sed non
fuerat intellectus ab omnibus¬
.Qui inlege gloriaris. ꝑ prae¬
suaricationem legis. dm̃ in hono¬
ras. Preuaricator legis es
Quando sensum legis quide in¬
carnatione & diuinitate xp̃i
est pr&eris & dm̃ non honoras
dum testimonium eius quodde¬
dit defilio suo. non recipis Ipse
enim dixit. Hic est filius ins
dilectus Nomen enim dĩ per
uos ꝥlas phe matur intergen¬
ies sicut scriptum est hoc dix̃
blas phematur intergentes.
quando iudȩos ꝓnoxiis suis tra¬
ditos sibi non aduertebaN.
sed idolis suis dabant glorias qua¬

Expanded text:
latebat autem quis esset, cum latebat autem quis esset, cum post resurrectionem cognoscitur diciturque ei in confessione: Tu es enim Deus, et nesciebamus. Qui enim putabantur in lege tantum angelus et dux exercitus Domini: at cum intelligitur esse Filius Dei, dicitur enim cum gratiarum actione: Tu es enim Deus, et nesciebamus. Per hoc ergo significat quia ipse esset, qui apparuerat quidem patriarchis in Deum, et post incarnatus est, sed non fuerat intellectus ab omnibus. Qui in lege gloriaris, per praevaricationem legis Deum inhonoras. Praevaricator legis es, quando sensum legis, qui de incarnatione et divinitate Christi est, praeteris, et Deum non honoras, dum testimonium ejus, quod dedit de Filio suo, non recipis: ipse enim dixit: Hic est Filius meus dilectus. Nomen enim Dei per vos blasphematur inter gentes, sicut scriptum est. Haec dicit blasphematur inter gentes, quando Judaeos pro noxiis suis traditos sibi non advertebant, sed idolis suis dabant glorias, qua
Abbreviated transcription (Latin):
dux omnium orum adꝑditionẽ
Quiergo alium doces. tẽ ipsuma
nondocesꝰ hoc est tu qui gentiles
Argues quod sine lege & dõ sint.
te ipsum non argues diffidens
enim dexp̃o in lege ꝓmis sum.
In eis dem quȩ arguis inueturis¬
S Qui predicas non furandum fu¬
ranis facis enim quod p̃dicas
fieri non debere Dumeium fi¬
dem xp̃i ꝑmalam inter p̃tatio.¬
nem subripis. Negas x pm̃ nr̃m
in lege ꝓmissum. Quidicis non
mehandum moecharis. Adul¬
teras autem legem quando ue¬
ritatem xp̃i tollis. & mendaciũ
ponis. Vnde alio loco dicit Ad¬
ulteratores uerhi di. Qui exo¬
craris idola sacrilegium facis
Sacrilegus es quando xp̃m
que lex & ꝓph&icus sermo dm̃
significat Negas Dicit enim
i saias quia inteest ds̃ & non
& nesciebamus. dm̃ isrł salua¬
tor Num quid iudaei dedõ pa¬
tre dicebant. Tues enimds̃
& nesciebamus cum tota lex
dĩ patris auctoritate p̃dic&
ex quosunt omma᷑ sed quia fili¬
us dĩ semꝑ quidẽ apparuit

Expanded text:
dux omnium horum ad perditionem. dux omnium horum ad perditionem. Qui ergo alium doces, te ipsum non doces. Hoc est, tu qui gentiles arguis quod sine Lege et Deo sint, te ipsum non arguis: diffidens enim de Christo in Lege promisso, in iisdem quae arguis, inveniris. Qui praedicas non furandum, furaris; facis enim quod praedicas fieri non debere. Dum enim fidem Christi per malam interpretationem subripis, negas Christum nostrum in Lege promissum. Qui dicis non moechandum, moecharis . Adulteras autem Legem, quando veritatem Christi tollis, et mendacium ponis. Unde alio loco dicit: Adulteratores verbi Dei. Qui exsecraris idola, sacrilegium facis: Sacrilegus es, quando Christum, quem Lex et propheticus sermo Deum significant, negas; dicit enim Esaias: Quia in te est Deus, et non et nesciebamus: Deus Israel salvator . Numquid Judaei de Deo Patre det nesciebamus; cum tota lex Dei Patris auctoritatem praedicet, ex quo sunt omnia? Sed quia Filius Dei semper quidem apparuit,
Abbreviated transcription (Latin):
nomen sibi car nalis iude defen¬
dunt & requiescis in lege & glo¬
piaris indõ: & nosti uoluntatem
ulegem Nom magnum ualde
uideri uult Siuid ȩus credat. quip¬
cum sit instructus ꝑ
legẽ sed ut ꝓ ponatus credens
meritum facit patrum. Quia
quam uis aliquis ꝑse floreat. eru¬
besc& tamen insuis Confidis
tẽ ipsum ducem ẽẽ cȩcorũ.
Slumen eorum qui intenebriss¬
ł ruditorem insipientium ma¬
sgistrum infantium. habentem
formã scientiȩ & ueritatis in lege
Uera sunt haec quia legis do¬
cumentum hꝰ est erudire im¬
peritos. & dõ subicere ꝓfanos.
uel ꝑ ido latriȩ culturam impi¬
admelioris spei fidutiãm pro¬
uocare Recte igitur gloriatur
in his legis doctor. quia for mam
tradit ueritatis. Siautem non
recipit eum quem lex ꝓmisit.
frustra gloriatur delege. Cui in¬
iuriam facit. dumx pm sper¬
nit ymissum in lege & nec
eruditor ent insi pientium. Nec
magister infantium Nec lum̃
eorum qui intenebris sunt. sed

Expanded text:
nomen sibi carnalis Judae defennomen sibi carnalis Judae defendunt. Et requiescis in Lege, et gloriaris in Deo, et nosti voluntatem per legem. Non magnum valde videri vult, si Judaeus credat; quipcum sit instructus pelegem. Sed ut praeponatur credens, meritum facit patrum, quia quamvis aliquis per se floreat, erubescit tamen in suis. Confidisque te ipsum ducem esse caecorum, lumen eorum qui in tenebris sunt, eruditorem insipientium, magistrum infantium, habentem, formam scientiae et veritatis in lege. Vera sunt haec, quia legis documentum hoc est, erudire imperitos et Deo subjicere profanos, vel ab idololatriae cultura impiad melioris spei fiduciam provocare. Recte ergo gloriatur in his legis doctor, quia formam tradit veritatis. Si autem non recipit eum quem Lex promisit, frustra gloriatur de Lege, cui injuriam facit, dum Christum spernit promissum in Lege; et nec jam eruditor erit insipientium, nec magister infantium, nec lumen eorum, qui in tenebris sunt; sed
Abbreviated transcription (Latin):
& tamen sitotum uelimus quođ
ad causam ꝑtin& conp̃hende¬
re cognomen iudȩis triꝑtito
genere significatum debemus
aduertere Primũ quia filis
abrahȩ. qui fidei suȩ meritum pa¬
ter positus est cunctarum gentiũ
Deinde propter iacob. quia aug¬
mentande fidei gratiam isrł
appellatus est. Coepta enim pa¬
tris dig Nitas. nobilitatur infilus
secundum carnem. Iudei cogno¬
minantur. quia iniuda hoc signi¬
ficatum est. quod futurum erat
Inxp̃o. Dic tum est enim iudas
erit dux uester & iuda tẽ conlau¬
dant fr̃stui quae laus data iuide
non ꝓbatur. sed xp̃o. Quem om̃s
cotidiȩ laudant hi quos fr̃s suos
dignatus est appellare Ipse
enim dixit mulieribus. Ite & di¬
cite fratribus meis. quia p̃cedo
uos ingalileã. Quis enim non lau¬
d& eum. cuius beneficio uiuit ma pos¬
tolusergo sub hac significatione
q: posterior numero sed perfectior
merito est. totum uoluit conp̃ben¬
di. quod iudȩi non intellegentes.

Expanded text:
Et tamen si totum velimus quod Et tamen si totum velimus quod ad causam pertinet, comprehendere, cognomen Judaeis tripartito genere significatum debemus advertere. Primum quia filii sunt Abrahae, qui per fidei suae meritum pater positus est cunctarum gentium. Deinde propter Jacob, qui augmentandae fidei gratia Israel appellatus est; coepta enim patris dignitas nobilitatur in filiis. secundum carnem, Judaei cognominantur; quia in Juda hoc significatum est, quod futurum erat in Christo. Dictum est enim: Judas erit dux vester ; et, Juda, te collaudant fratres tui . Quae laus data Judae non probatur, sed Christo, quem omnes quotidie collaudant ii, quos fratres suos dignatus est appellare. Ipse enim dixit mulieribus: Ite, et dicite fratribus meis, quia praecedo vos in Galilaeam . Quis enim non laudet eum, cujus beneficio vivit? Apostolus ergo sub hac significatione, quae posterior numero, sed perfectior merito est, totum voluit comprehendi: quod Judaei non intelligentes,
Abbreviated transcription (Latin):
indie iudicit si intellexit. quis
emendatus sequi. noluit erubescens
ab id quod diu tenuit recedere. indi¬
e iudici cogitatione sua acus abi¬
tur Duae & enĩ cogitationes in
homine inuicẽ se accus abunt. bo¬
na & mala Bona accus atͥ malã.
quia contradixit ueritati Mala
iterum accusab it bonam. quia
non secuta est. ut sensit. & ꝑhoc
constituitur reus. qui cogitauit
sentiens bonã &ueram eẽ eccle¬
siam catholicam. & ꝑ mansit in
herose uel scis mate. Eorum aũt
cogitationes inuicem se accus abunT.
qui sem ꝑ hoc cogitauit putans
utile quod secutus est Dic tu¬
rus est enim semꝑ in cogitatio¬
nibus meis hoc p̾utaui utile
quod secutus sũ. Haec fuit fi¬
des mea. Hic leuiorẽ h abebit cau¬
sã quã uis emendan dumsit. Qui¬
a a conscientia sua non accusa¬
bitur indie iudicii. Hoc modo
iudicabuntur occulta hominũ
cognominaris Cogno men iud¬
iest. qui ex prȩrogatiua pasen¬
tum est it dicantur is rahelite

Expanded text:
in die judicii; si intellexit quis vin die judicii; si intellexit quis vemendatus, sequi noluit, erubescens ab eo quod diu tenuit recedere, in die judicii cogitatione sua accusabitur. Duae enim cogitationes in homine invicem se accusabunt, bona et mala. Bona accusat malam, quia contradixit veritati: mala iterum accusat bonam, quia non secuta est, ut sensit: et per hoc constituitur reus, qui cogitavit, sentiens bonam et veram esse Ecclesiam catholicam, et permansit in haeresi vel schismate. Ejus autem cogitationes se invicem defendent, qui semper hoc cogitavit, putans utile 40 quod secutus est. Dicturus est enim: Semper in cogitationibus meis hoc putavi utile, quod secutus sum: haec fuit fides mea. Hic leviorem habebit causam, quamvis emendandum sit; quia a conscientia sua non accusabitur in die judicii. Hoc modo judicabuntur occulta hominum cognominaris. Cognomen Judaei est, quia ex praerogativa parentum est, ut dicantur Israelitae.
Abbreviated transcription (Latin):
credentes. Ita & ꝑ conscientiã suã
accu santur diffidentes. Quam¬
uis enim sibi uideatur mini me
reus qui non credidit quia apud
se tractare istud non potuit.
ratione tamen conuincitur
quia non sibi sua sit uerdum hoc
eẽ quod & uirtutum testimonus ui¬
derat confirmari. & multos sequi
Puto autemꝰ sic posse intellegi
sitota questio degentibus creden¬
tibus dixis se credatur. Qui a qđ¬
ait quid mihi dehis quiforis sunt
iudicare: & qui non crediderit
inquit iam iudicatus est. Et quia
non surgent impii in iudicio.
Sine lege enim peccantes. sine
lege & peribunt. Ac ꝑ hoc ante
tribunal xp̃i stare non poteruat¬
& reddere causas. Quia resurgen¬
tes ducentur ad gehennã illi enim
quos dicit inuicẽ cogitati onibus
suis accusari. aut defendi indie iu¬
dicii  Xp̃ianisunt. hi quidis¬
intraditione ecdesie. siue catafri¬
gie. siue nouatiani. siue donatio¬
ni aut c& eri her&ici Horum co¬
gitationes inuicem se accus ab Ant

Expanded text:
credentes, ita et per conscientiam suam credentes, ita et per conscientiam suam accusentur diffidentes. Quamvis enim sibi videatur minime reus, qui non credidit; quia apud se tractare istud non potuit, ratione tamen convincitur; quia non sibi suasit verum hoc esse, quod et virtutum testimoniis viderat confirmari, et multos sequi. Puto etiam sic posse intelligi, si tota quaestio de gentibus credentibus dixisse credatur, quia ait: Quid mihi de iis, qui foris sunt, judicare ? Et, Qui non crediderit, inquit, jam judicatus est . Et, Quia non resurgunt impii in judicio . Sine lege enim peccantes, sine lege et peribunt; ac per hoc ante tribunal Christi stare non poterunt, et reddere causas; quia resurgentes ducentur ad gehennam. Illi enim quos dicit invicem cogitationibus suis accusari aut defendi in die judicii Dei, christiani sunt ii, qui disin traditione Ecclesiae, sive Cataphrygae, sive Novatiani, sive Donatiani, aut caeteri haeretici. Horum cogitationes invicem se accusabunt
Abbreviated transcription (Latin):
uenientem recipere noluerꝰ
Centes autem quelegem utque
non habent ꝑ conscientiã iudica¬
buntur sicredere noluerint.
primum quidẽ accus atores
erunt gentiles credentes non cre¬
dentium gentilium. Sicut iudȩ¬
is non credentibus dicit dñs dedis¬
cipulis suis ipsi iudices erꝰ
iudicabitur fide a postolorum.
Quicum exipsis essent illis diffi¬
dentibus crediderunt. De inde
cogitationibus accus abuntur
gentiles. si conpuncti creatoris
fidem & uirtutẽ noluerini cre¬
dere. Aut si stupore quodã non
considerant. ut credant uerbis
aut gestis dominicis: Defenden¬
tessẽ conscientia indie iudicii
Quia non cogitauit debere se
credere. & iudic&ur non quasi
mauolus. sed quasi ignorans
Nontamen sine pena futurus.
quia non lic& ignorare. Cen¬
tes enim duplici genere signi¬
ficat. tam credentes quam in¬
fidos Su perius enim degentili¬
bus credentibus dicit. Post autẽ
sub iecit &iam de his gentibus
qui non credunt. Vt sicut ꝑ con¬
scientiam suam laudantur

Expanded text:
venientem recipere noluerunt, gentes autem, quae Legem utique non habent, per conscientiam judicabuntur, si credere noluerint. Primum quidem accusatores erunt gentiles credentes non credentium gentilium; sicut Judaeis non credentibus dicit Dominus de discipulis suis: Ipsi judices vestri judicabitur fide apostolorum, qui cum ex ipsis essent, illis diffidentibus, crediderunt. Deinde cogitationibus suis accusabuntur gentiles, si compuncti creatoris fidem et virtutem noluerint credere: aut si stupore quodam non considerant, ut credant verbis et gestis Dominicis, defendentes se conscientia in die judicii, quia non cogitavit se debere credere; et judicetur non quasi malevolus, sed quasi ignorans: non tamen sine poena futuros; quia id non licet ignorare. Gentes enim duplici genere significat, tam credentes quam infidos; superius enim de gentibus credentibus dicit: post autem subjecit etiam de eis gentibus, quae non credunt; ut sicut per conscientiam suam laudantur