comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
in conspectu dei uiuere.si non tantum quae gerimus: uideri de¬
super: sed etiam quae cogitamus: aut loquimur. audiri a deo
putemus. At enim prodest id credere: ut quidam putant: nõ
ueritatis gratia: sed utilitate. quoniam leges conscientiam
punire non possunt. nisi aliquis desuper terror impediat ad
cohibenda peccata. Falsa est igitur omnis religio: et diuini¬
tas nulla est. sed a uiris prudentibus vniuersa confecta sũt.
quo rectius innocentiusq uiuatur. Magna haec et a ma-¬
teria quam proposuimus aliena qu aestio est. sed quia neces-
Capͫ IX.

Expanded text:
in conspectu dei uiuere, si non tantum quae gerimus uideri dein conspectu dei uiuere, si non tantum quae gerimus uideri desuper, sed etiam quae cogitamus aut loquimur audiri a deo putemus. at enim prodest id credere, ut quidam putant, non ueritatis gratia, sed utilitatis, quoniam leges conscientiam punire non possunt, nisi aliquis desuper terror inpendeat ad cohibenda peccata. falsa est igitur omnis religio et diuinitas nulla est, sed a uiris prudentibus uniuersa conficta sunt, quo rectius innocentiusque uiuatur. magna haec et a materia quam proposuimus aliena quaestio est, sed quia necessario incidit, debet quamvis breviter attingi. CAP
Abbreviated transcription (Latin):
cium deus nec habeat: nec exhibet: cur ergo non delinqua¬
mus: quotiens hominum conscientiam fallere licebit: ac le¬
ges publicas circuns cribere: Ubicunq nobis latendi occasio
arriserit: auferamus aliena. uel sine cruore: uel etiam san¬
guine: si praeter leges nihil est amplius quod colendum sit.
Naec dum sentit Lucretius: religionem funditus delet. qua
sublata confusio ac perturbatio uitae sequitur. Quod sire¬
cõmunis uita sit tutior. quomodo religio ipsa sine mȩtu
tueri aut custodiri potest: Quod enim non metuitur : con¬
temnitur. quod contemnitur utiq non colitur. Ita fit: ut re¬
ligio: et Maiestas: et honor: et mȩtus constent. Maetus autẽ
non est: ubi nullus irascitur. Siue igitur gratiam deo. siue
iram: siue utrunq detraxeris religionem tolli necesse est. sine
qua uita hominum stulticia: scelere: immanitate completur.
Multum enim refrenat homines conscientia: si credamus nos

Expanded text:
tium deus nec habet nec exhibet, cur ergo non delinquatium deus nec habet nec exhibet, cur ergo non delinquamus, quotiens hominum conscientiam fallere licebit ac leges publicas circumscribere ? ubicumque nobis latendi occasio adriserit, consulamus rei, auferamus aliena uel sine cruore uel etiam cum sanguine, si praeter leges nihil est amplius quod uerendum sit. haec dum sentit Epicurus, religionem funditus delet: qua sublata confusio ac perturbatio uitae sequetur. quod si recommunis uita sit tutior, quomodo religio ipsa sine metu teneri aut custodiri potest? quod enim non metuitur, contemnitur, quod contemnitur, utique non colitur. ita fit ut religio et maiestas et honor metu constet, metus autem non est ubi nullus irascitur. siue igitur gratiam deo siue iram sine utrumque detraxeris, religionem tolli necesse est, sine qua uita hominum stultitia scelere inmanitate conpletur. multum enim refrenat homines conscientia, si credamus nos
Abbreviated transcription (Latin):
ISSOL UITUR. autem religio: si credamus lui¬
cretio illa dicenti. Omnis enim perse diuus natura
necesse est. Immortali aeuo summa cum pace fruatur. Semo¬
ta a nostris oculis seiunctaq longe. Nam priuata dolore om̃i.
priuata perielis. Ipsa suis pollens opibus: nil indiga nostri.
Nec bene promeritis capitur: nec tangitur ira. Quae cum di¬
cit. Utrum aliquem cultum deo putat esse tribuendum: an euẽ-¬
tit omnem religionem: Si enim deus nihil unquam boni tribu¬
it: si colentis obsequio nullam gratiam refert: quid tam ua¬
ere: ut nihil assequamur : At enim naturam excellentem
honorari oportet. Quis honos deberi potest nihil curanti et
ingrato: An aliqua ratione obstricti esse possumus ei: qui
nihil habeat commune nobiscum. Deus inquit Cicero si ta¬
lis est: ut nulla gratia: nulla hominum caritate teneatur.
temptius dici potuit in deum: Ualeat inquit: id est abe¬
at: ac recedat: quando prodesse nulli potest. Quod si nego¬

Expanded text:
issoluitur autem religio, si credamus Epicuro illa dicenti: omnis enim per se diuum natura necesse est inmortali aeuo summa cum pace fruatur semota a nostris rebus seiunctaque longe., nam priuata dolore omni, priuata periclis, ipsa suis pollens opibus, nil indiga nostri, nec bene promeritis capitur neque tangitur ira. quae cum dicit, utrum aliquem cultum deo putat esse tribuendum an euertit omnem religionem? si enim deus nihil cuiquam boni tribuit, si colentis obsequio nullam gratiam refert, quid tam uaere, ut nihil adsequamur? at enim naturam excellentem honorari oportet. quis honos deberi potest nihil curanti et ingrato ? an aliqua ratione obstricti esse possumus ei qui nihil habeat commune nobiscum? deus inquit Cicero si talis est ut nulla gratia, nulla hominum caritate teneatur, temptius dici potuit in deum? ualeat inquit, id est abeat ac recedat, quandoquidem prodesse nulli potest. quod si nego
Abbreviated transcription (Latin):
studium tanꝗͣ iter ad sapientiam: aliquando esset inuenta. Cum
uero tot temporibus: tot ingeniis in eius in quisitione contritis
non sit reprehensa: apparet nullam esse ibi sapientiam. Non er¬
go sapientiae student: qui philosophantur: sed ipsi studere se pu¬
tant: quia illud quod quaerunt: ubi aut quale sit nesciunt:
Siue ergo sapientiae student: suie non student: sapientes non
sunt: quia nunꝗͣ reperiri potest: quod aut non recte quaerit᷑.
aut omnino non quaeritur.

Expanded text:
studium tamquam iter ad sapientiam, aliquando esset inventa. Cum studium tamquam iter ad sapientiam, aliquando esset inventa. Cum vero tot temporibus, tot ingeniis in ejus inquisitione contritis non sit comprehensa, apparet nullam esse ibi sapientiam. Non ergo sapientiae student, qui philosophantur: sed ipsi studere se putant; quia illud quod quaerunt, ubi, aut quale sit nesciunt. Sive ergo sapientiae student, sive non student, sapientes non sunt; quia nunquam reperiri potest, quod aut non recte quaeritur, aut omnino non quaeritur.
Abbreviated transcription (Latin):
artificii: sed artifex nominatur. At enim uerecundiae causa
studiosos se sapientiae: non sapientes uocauerunt. Immo ue¬
ro pythagoras qui hoc primus nomen inuenit: cum pauloplꝰ
saperet ꝗͣ illi priores qui se sapientes putauerunt. intellexit
nullo humano studio posse ad sapientiam ꝑueniri. et ideo nõ
oportere in compraehensae atq imperfectae rei perfectum nom̃
imponi. Itaq cum ab eo quaereretur: quaenam se profitere¬
tur. Respondit philosophum: idest quaesitorem sapienti&e.
i ergo philosophia sapientiam quaerit: nec ipsa sapientia est.
quia necesse est aluid esse quod quaerit: aliud quod quae¬
ritur. nec quasitio ipsa recta est: quia nihil potest inueĩre
Ego uero ne studiosos quidem sapientiae philosophos esse conces-¬
serim: quia illo studio ad sapientiam non ꝑuenitur. Nam si fa¬
cultas inueniendae ueritatis huic studio subiaceret: etsi esset id

Expanded text:
artificii, sed artifex nominatur. At enim verecundiae causa artificii, sed artifex nominatur. At enim verecundiae causa studiosos se sapientiae, non sapientes vocaverunt. Immo vero Pythagoras, qui hoc primus nomen invenit, cum paulo plus saperet, quam illi priores, qui se sapientes putaverunt, intellexit nullo humano studio posse ad sapientiam perveniri, et ideo non oportere, incomprehensae atque imperfectae rei perfectum nomen imponi. Itaque cum ab eo quaereretur, quemnam se profiteretur, respondit: philosophum, id est, quaesitorem sapientiae. Si ergo philosophia sapientiam quaerit, nec ipsa sapientia est; quia necesse est aliud esse, quod quaerit; aliud, quod quaeritur: nec quaesitio ipsa recta est, quia nihil potest invenire. Ego vero ne studiosos quidem sapientiae philosophos esse concesserim, quia illo studio ad sapientiam non pervenitur. Nam si facultas inveniendae veritatis huic studio subjaceret, et si esset id
Abbreviated transcription (Latin):
UNC. quoniam duobus superioribuᷤ occupatio.¬
libris religionum falsitas demonstrata ẽ: necnon
origo totius erroris exposita. huius libri munus ẽ philoso¬
phiam quoq ostendere: ꝗͣ inanis et falsa sit: ut omni erro¬
re sublato ueritas patefacta clarescat. Ordiamur itaq a com¬
muni philosophiae nomine: ut ipso capite destructo facilior
nobis aditus pateat ad excidendum omne corpus: si tamen
potest corpus uocari: euius partes ac membra discordent.
nec ulla compage interse cohereant: sed quasi disiecta et
dissipata palpitare potius ꝗͣ uiuere uideantur. Philosophia
est: ut nomen indicat: ipsiq definiunt studium sapientiae.
nde igitur probem magis philosophiam non esse sapientiam
ꝗͣ ex ipsius nominis significatione. Qui enim sapientiae stu¬
det: utiq nondum sapit: sed ut sapere possit studet. In caete¬
ris artibus studium quid efficiat: et quo tendat apparet.
quas cum discendo aliquis assecutus est: iam non studiosus

Expanded text:
unc quoniam duobus prioribus libris religionum falsitas demonstrata est, nec non origo ipsa totius erroris exposita: hujus libri munus est philosophiam quoque ostendere, quam inanis et falsa sit; ut, omni errore sublato, veritas patefacta clarescat. Ordiamur itaque a communi philosophiae nomine, ut ipso capite destructo, facilior nobis aditus pateat ad excidendum omne corpus: si tamen potest corpus vocari, cujus partes ac membra discordent, nec ulla compage inter se cohaereant, sed quasi disjecta et dissipata, palpitare potius, quam vivere videantur. Philosophia est ut nomen indicat, ipsique definiunt studium sapientiae. Unde igitur probem magis philosophiam non esse sapientiam, quam ex ipsius nominis significatione? Qui enim sapientiae studet, utique nondum sapit, sed ut sapere possit studet. In caeteris artibus, studium quid efficiat, et quo tendat, apparet. Quas cum discendo aliquis assecutus est, jam non studiosus
Abbreviated transcription (Latin):
tes rapi: alios iam robustos interire: alios in primo adole¬
scentiae flore immaturis funeribus extingui. in bellis po¬
tius meliores et uinci et perire. Maxime autem cõmoue¬
bat homines inprimis religiosos grauioribus malis affici.
His autem qui aut deos omnino negligerẽt: aut non pieco¬
lerent: uel minora incõmoda euenire: uel nulla. ipsa eti¬
am saepe exempla fulminibus conflagrare. Quod lu-¬
cretius quaeritur cum dicit de deo. Cum fulmina mittat
et aedes Ipse suas disturbet: et in deserta recedens Sȩui-¬
at exercens telum: quod saepe nocentes Praeterit: exa¬
nimatq indignos inq merentes. Quod si uel exiguã
ueritatis auram colligere potuisset:nunꝗͣ diceret aedes
illum suas disturbare: cum ideo disturbet: quia non sũt
suae. Capitolium quod ẽ Romanae urbis et religionis
caput summũ: non semel sed saepius fulmine ictum cõ¬
flagrauit. Nomines autem ingeniosi quid de hoc existi¬

Expanded text:
tes rapi, alios jam robustos interire, alios in primo adoletes rapi, alios jam robustos interire, alios in primo adolescentiae flore immaturis funeribus extingui, in bellis potius meliores, et vinci, et perire. Maxime autem cobat homines in primis religiosos grauioribus malis adfici, iis autem qui aut deos omnino neclegerent aut non pie colerent, uel minora incommoda euenire uel nulla; ipsa etiam saepe templa fulminibus conflagrare. quod Lucretius queritur, cum dicit de deo: tum fulmina mittat et aedis ipse suas disturbet et in deserta recedens saeuiat exercens telum, quod saepe nocentes praeterit exanimatque indignos inque merentes. quodsi uel exiguam ueritatis auram colligere potuisset, numquam diceret aedis illum suas disturbare, cum ideo disturbet, quia non sint suae. Capitolium, quod est Romanae urbis et religionis caput summum, non semel, sed saepius fulmine ictum conflagrauit: homines autem ingeniosi quid de hoc existi
Abbreviated transcription (Latin):
duersus impios parentes nullum uinculum eẽ naturae. Im¬
patienti ac delicato dolorem eẽ omnium maloꝵ maximũ
dicitur. forti etiam in tormentis beatum ẽẽ sapientẽ. Qui
claritati ac potentiae studet. huic praecipitur Reges co¬
lere. Iui molestiam ferre non potest: huic Regiam fugere.
ta homo astutus ex uariis diuersisq modis circulum cogit.
et dum studet placere omnibus: maiore discordia secum
ipse pugnauit: ꝗͣ interse uniuersi. Unde autem disciplina
eius tota descendat: quam originem habeat explicandũ
ẽ. Uidebat Epicurus bonis accidere semper aduersa: pau¬
pertatem: labores: exilia: caroꝵ amissiones: malos contra
beatos esse: augeri potentia: honoribus affici: uidebat in¬
nocentiam minus tutam: scelera impune cõmĩtti. Uidebat
sine delectu morum sine ordine ac discrimine annoꝵ sȩui-¬
re mortem: sed alios ad senectutem peruenire: alios infan¬¬

Expanded text:
adversus impios parentes nullum esse vinculum naturae. Imadversus impios parentes nullum esse vinculum naturae. Impdicitur, forti, etiam in tormentis beatum esse sapientem. qui claritati ac potentiae studet, huic praecipitur reges colere, qui molestiam ferre non potest, huic regiam fugere. ita homo astutus ex uariis diuersisque moribus circulum cogit et dum studet placere omnibus, maiore discordia secum ipse pugnauit quam inter se uniuersi. unde autem disciplina eius tota descendat, quam oriest. Videbat Epicurus bonis adversa semper accidere, paupertatem, labores, exilia, charorum amissiones; malos contra beatos esse, augeri potentia, honoribus affici: videbat innocentiam minus tutam, scelera impune committi: videbat, sine delectu morum, sine ordine ac discrimine annorum saevire mortem: sed alios ad senectutem pervenire, alios infan
Abbreviated transcription (Latin):
Ixi. de philosophia ipsa ꝗͣ breuiter potui: nunc
ad philosophos ueniamus. non ut cum eisdem cer¬
temus qui stare non possunt. sed ut eos fugientes atq de¬
iectos nostro campo insectemur. Epicuri disciplina multo
celebrior semper fuit ꝗͣ caeteroꝵ: non quia ueri aliquid
affert: sed quia multos ad populare nomen uoluptatis in¬
uitat. Nemo enim non in uitia pronus est. Eraeterea ut
ad se multitudinem contrahat: apposita singulis quibꝰq
moribus loquitur. Desidiosum uetat litteras discere. aua¬
rum populari largitione liberat. ignauum prohibet accede¬
re adrempublicam. pigrum exerceri. timidum militare.
lrreligiosus audit deos nihil curare. inhumanus et siuis cõ¬
modis seruiens iubetur nihil cuiꝗͣ tribuere. omnia enim
sua causa fa cere sapientem: fugienti turbam solitudo lau-
datur. Qui nimium parcus est: discit aqua et polenta ui-¬
tam posse tolerari. Qui odit uxorem: huic enumerãtur
celibatus hona. Habenti malos liberos:orbitas praedicat᷑.

Expanded text:
ixi de philosophia ipsa quam potui breuiter. nunc ad philosophos ueniamus, non ut cum his decertemus, qui stare non possunt, sed ut eos fugientes atque deiectos nostro campo insequamur. Epicuri disciplina multo celebrior semper fuit quam ceterorum, non quia ueri aliquid adferat, sed quia multos populare nomen uoluptatis inuitat. nemo enim non in uitia pronus est. praeterea ut ad se multitudinem contrahat, adposita singulis quibusque moribus loquitur. desidiosum uetat is litteras discere, auarum populari largitione liberat, ignauum prohibet accedere ad rem publicam, pigrum exerceri, timidum militare. inreligiosus audit deos nihil curare, inhumanus et suis commodis seruiens iubetur nihil cuiquam tribuere: omnia enim sua causa facere sdatur. Qui nimium parcus est, discit aqua et polenta vitam posse tolerari. Qui odit uxorem, huic enumerantur coelibatus bona: habenti malos liberos orbitas praedicatur;
Abbreviated transcription (Latin):
litteras non attigerant: que madmodum deprauata esset
sapientia: nesciuerunt. Et ideo cum uacare sapientia huma¬
nam uitam putarent: philosophiam commenti sunt. idest
Latentem atq ignotam sibi ueritatem disserendo eruere
uoluerunt. quod studium per ignorantiã ueri sapientias
putauerunt. Capꝰ. XUII.¬

Expanded text:
litteras non attigerant, quemadmodum deprauata esset sapientia nescierunt; et ideo cum uacare sapientia humanam uitam putarent, philosophiam commenti sunt id est latentem atque ignotam sibi ueritatem disserendo eruere uoluerunt: quod studium per ignorantiam ueri sapientiam putauerunt. Dixi
Abbreviated transcription (Latin):
UM. autem noster numerus semper de deorum cultori-¬
bus augeatur: nunquam uero ne in ipsa quidem per¬
secutione minuatur. quoniam peccare homines et inquinari sa¬
crificio possunt. auerti autem a deo non possunt. Ualet enim
ui sua ueritas. Quis est tam excors tamq caecus qui non ui¬
deat: quia in utraq sit parte sapientia: Sed illi malicia et fu-¬
rore caecantur: ne uideant: stultosq arbitrantur esse: qui cũ
habeant in sua potestate supplicia uitare: cruciari tamen et mo-¬
ri malunt: cum possint ex eo ipso peruidere non esse stultici¬
am: in quam tanta hominum milia per orbem totum una et pa¬
ri mente consentiunt. Si enim feminae sexus infirmitate la¬
buntur: nam interdum isti muliebrem et anilem superstitio¬
nem uocant. Uiri certe sapiunt. Si pueri: si adolescentes im¬
prouidi sunt per aetatem: Maturi certe ac senes habent sta¬
bile iudicium. Si una ciuitas desipit: caeterae utiq innu-¬
merabiles stultae esse non possunt. Si una prouincia una

Expanded text:
um autem noster numerus semper de deorum cultoribus augeatur, nunquam vero, ne in ipsa quidem persecutione minuatur quoniam peccare homines, et inquinari sacrificio possunt, averti autem non possunt a Deo; valet enim vi sua veritas; quis est tandem tam excors tamque caecus, qui non videat in utra sit parte sapientia? Sed illi malitia et furore caecantur, ne videant; stultosque arbitrantur esse, qui cum habeant in sua potestate supplicia vitare, cruciari tamen et emori malunt; cum possint ex eo ipso pervidere non esse stultitiam, in quam tanta hominum millia per orbem totum una et pari mente consentiant. Si enim foeminae sexus infirmitate labuntur nam interdum isti muliebrem aut anilem superstitionem vocant, viri certe sapiunt. Si pueri, si adolescentes improvidi sunt per aetatem, maturi certe ac senes habent stabile judicium. Si una civitas desipit, caeterae utique innumerabiles stultae esse non possunt. Si una provincia, una
Abbreviated transcription (Latin):
Tunc qui erunt in corporibus uiui non morientur. sed per
eosdem mille annos infinitam multitudinem generabunt. et
erit soboles eorum sancta et deo cara. qui autem ab infe-¬
ris suscitabuntur: ii praeerunt uiuentibus uelut iudices.
Centes uero non extinguentur omnino. sed qu aedam relinq̃n¬
tur in uictoriam dei: ut triumphentur a iustis: ac subiu¬
gentur perpetuae seruituti. Sub idem tempus etiam pͥn¬
ceps Demonum qui est machinator omnium maloꝵ: uin
cietur catenis. et erit in custodia mille annis caelestis
imperii. quo iusticia in orbe regnabit. ne quid malum
aduersus populum dei moliatur. Post cuius aduentum
congregabuntur iusti ex omni terra. peractoq indicio
ciuitas sancta constituetur in medio terrae: in qua ipse

Expanded text:
tum qui erunt in corporibus uiui, non morientur, sed per eosdem mille annos infinitam multitudinem generabunt et erit suboles eorum sancta et deo cara: qui autem ab inferis suscitabuntur, hi praeerunt uiuentibus uelut iudices. gentes uero non extinguentur omnino, sed quaedam relinquentur in uictoriam dei, ut triumphentur a iustis ac subiugentur perpetuae seruituti. sub idem tempus etiam princeps daemonum, qui est machinator omnium malorum, catenis uincietur et erit in custodia mille annis caelestis imperii, quo iustitia in orbe regnabit. ne quod malum aduersus populum dei moliatur. post cuius aduentum congregabuntur iusti ex omni terra peractoque iudicio ciuitas sancta constituetur in medio terrae, in qua ipse
Abbreviated transcription (Latin):
facere meliores. Itaq sapientia eorum ut plurimum effici-¬
at: non excidit uitia: sed abscondit. Lauca uero dei prae-¬
cepta sic totum hominem immutant: et exposito uetere
nouum reddunt: ut non cognoscas eundem esse.

Expanded text:
facere meliores. itaque sapientia illorum, ut plurimum efficifacere meliores. itaque sapientia illorum, ut plurimum efficiat, non excindit uitia, sed abscondit. pauca uero dei praecepta sic totum hominem inmutant et exposito uetere nouum reddunt, ut non cognoscas eundem esse.
Abbreviated transcription (Latin):
sanguinis appetentem. iam in ueram clementiam furor
ille mutabitur. Da iniustum: insipientem: peccatorẽ. con-¬
tinuo et aequus et prudens et innocens erit. Uno enim
lauacro malicia omnis abolebitur. tanta diuinae sapiẽtiae
Uis est: ut in hominis pectus infusa: matrem delictoꝵ stultici¬
am uno simul impetu expellat. Ad quod efficiendum: non
mercede: non libris: non lucubrationibus opus est. Gratis
ista fuint: facile: cito: modo pateant aures: et pectus sapi-¬
entiam sitiat. Nemo uereatur. nos aquam non uendimus.
nec solem mercede praestamus. Dei fons uberrimus atq ple-¬
nissimus patet cunctis. et hoc caeleste lumen uniuersis ori¬
tur. quicunq oculos habent. Num quis haec philosophoꝵ
aut unꝗͣ praestitit: aut praestare si uelit potest: Qui cũ
aetates suas in studio philosophiae conterant. neq alium
quenꝗͣ neq seipsos si natura paululum obstitit. possunt

Expanded text:
sanguinis aapetenteIll, lam in meram clementiam furor sanguinis aapetenteIll, lam in meram clementiam furor ille mutabitur. da iniustum insipientem peccatorem, continuo et aequus et prudens et innocens erit: uno enim lauacro malitia omnis abolebitur. tanta diuinae sapientiae uis est, ut in hominis pectus infusa matrem delictorum stultitiam uno semel inpetu expellat: ad quod efficiendum non mercede, non libris, non lucubrationibus opus est. gratis ista fiunt, facile, cito, pateant modo aures et pectus sapientiam sitiat. nemo uereatur: nos aquam non uendimus nec solem mercede praestamus. dei fons uberrimus atque plenissimus patet cunctis et hoc caeleste lumen uniuersis oritur quicumque oculos habent. num quis haec philosophorum aut umquam praestitit aut praestare si uelit potest? qui cum aetates suas in studio philosophiae conterant, neque alium quemquam neque se ipsos, si natura paululum obstitit, possunt
Abbreviated transcription (Latin):
UOD. ergo illi poscente natura faciendum eẽ sen¬
serunt. sed tamen neq ipsi facere potuerunt: neq
a philosophis fieri posse uiderunt. Sola hoc efficit doctrina
caelestis: quae sola sapientia est. Illi scilicet persuadere cuĩꝗͣ po¬
tuerunt qui nihil persuadent etiam sibi: Aut cuius ꝗͣ cupiditates
oppriment: iram temperabunt: libidinem coercebunt: cum ipsi
et caedant uitiis: et fateantur plus ualere naturam: Dei autẽ
praecepta quia et simplicia et uera sunt quantum ualeant in
animis hominum quotidiana experimenta demonstrãt. Da
mihi uirum qui sit iracundus: maledicus: effrenatus: pau-¬
cissimis dei uerbis tam placidum ꝗͣ ouem reddam. Da cu-¬
pidum: auarum: tenacem. iam tibi eum liberalem dabo: et
pecuniam suam propriis manibus largientem. Da timidũ
doloris ac mortis. iam cruces: et ignes: et pericula: et tau¬
rum contemnet. Da libidinosum adulterum ganeonẽ. iã
sobrium. castum. continentem uidebis. Da crudelem et

Expanded text:
uod ergo illi poscente natura faciendum esse senserunt, sed tamen neque ipsi facere potuerunt neque a philosophis fieri posse uiderunt, sola haec efficit doctrina caelestis, quia sola sapientia est. illi scilicet persuadere cuiquam potuerunt, qui nihil persuadent etiam sibi, aut cuiusquam cupiditates oppriment, iram temperabunt, libidinem cohercebunt, cum ipsi et cedant uitiis et fateantur plus ualere naturam? dei autem praecepta quia et simplicia et uera sunt, quantum ualeant in animis hominum, cottidiana experimenta demonstrant. da mihi uirum qui sit iracundus maledicus effrenatus, paucissimis dei uerbis tam placidum quam ouem reddam. da cupidum auarum tenacem, iam tibi eum liberalem dabo et pecuniam suam plenis manibus largientem. da timidum doloris ac mortis, iam cruces et ignes et Perilli taurum contemnet. da libidinosum adulterum ganeonem, iam sobrium castum continentem uidebis. da cruaeiem et
Abbreviated transcription (Latin):
uomodo enim potest ipsam nosse: qui unde oriatur: ignorat:
PLato quidem multa de uno Deo locutus est: a quo ait cõsti¬
tutum esse mundum. sed nihil de religione. somniauerat enĩ
deum non cognouerat. Quod si iusticiae defensionem uel ipse uł
quilibet alius implere uoluisset: in primis deorum religiones
euertere debuit: quia contrariae sunt pietati. Quod quidem
Socrates quia facere tentauit: in carcerem coniectus est: ut
iam tunc appareret quid esset futurum iis hominibus: qui iu¬
sticiam ueram defendere: deoq singulari seruire caepissent.
Altera igitur iusticiae pars est aequitas. equitatem non dico uti¬
q bene iudicandi. quod et ipsum laudabile est in homine iusto.
sed se cum caeteris coequandi. quam Cicero aequalitatem uocat.
eus enim qui homines generat et inspirat: omnes aequos idest
pares esse uoluit. Eandem conditionem uiuendi omnibus po¬
suit. omnes ad sapientiam genuit. omnibus immortalitatem

Expanded text:
quomodo enim potest eam ipsam nosse qui unde oriatur ignorat ? quomodo enim potest eam ipsam nosse qui unde oriatur ignorat ? Plato quidem multa de uno deo locutus est, a quo ait constitutum esse mundum, sed nihil de religione: somniauerat enim deum, non cognouerat. quodsi iustitiae defensionem uel ipse uel quilibet alius implere uoluisset, in primis deorum religiones euertere debuit, quia contrariae sunt pietati. quod quidem Socrates quia facere temptauit, in carcerem coniectus est, ut iam tunc appareret quid esset futurum iis hominibus qui iustitiam ueram defendere deoque singulari seruire coepissent. altera est iustitiae pars aequitas: aequitatem dico non utique bene iudicandi, quod et ipsum laudabile est in homine iusto, sed se cum ceteris coaequandi, quam Cicero aequabilitatem uocat. deus enim, qui homines et generat et inspirat, omnes aequos id est pares esse uoluit, eandem condicionem uiuendi omnibus posuit, omnes ad sapientiam genuit, omnibus inmortalitatem
Abbreviated transcription (Latin):
sticiam. nec id quod minime nouerant potuisse defendere. lusticia
quanuis omnes simul uirtutes amplectatur: tamen duae sunt om¬
nium principales quae ab illa diuelli separariq non possunt: pie¬
tas, et aequitas. nam fides. temperantia. probitas. innocentia. in¬
tegritas: et caeter&e huiusmodi: uel natura uel institutis parentum
possunt inesse hisdem hominibus qui iusticiam nesciunt: sicuti
semper fuerunt. Nam Romani ueteres qui iusticia gloriari sole¬
bant: us utiq uirtutbus gloriabantur: quae ut dixi proficisci
a iusticia possunt: et ab ipso fonte secerni. Pietas uero et aequi-
tas uenae sunt eius. His enim duobus fontibus constat tota iu¬
sticia. sed caput eius et origo in illo primo est: in secundo uis om-¬
nis ac ratio. Pietas autem nihil aliud est: ꝗͣ dei notio. Sicut in-¬
megistus uerissime diffiniuit: ut alio loco diximus. Si ergo pie¬
tas est cognoscere deum cuius cognitionis summa est: ut eũ¬
colas. ignorat utiq iusticiam qui religionem dei non tenet.

Expanded text:
stitiam nec id quod minime nouerant potuisse defendere. iustitia quamuis omnes simul uirtutes amplectatur, tamen duae sunt omnium principales quae ab ea diuelli separarique non possunt, pietas et aequitas. nam fides temperantia probitas innocentia integritas et cetera eiusmodi uel natura uel institutis parentum possunt esse in iis hominibus qui iustitiam nesciunt, sicuti semper fuerunt: nam Romani ueteres, qui iustitia gloriari solebant, iis utique uirtutibus gloriabantur quae, ut dixi, proficisci a iustitia possunt et ab ipso fonte secerni. pietas uero et aequitas quasi uenae sunt eius, his enim duobus fontibus constat tota iustitia: sed caput eius et origo in illo primo est, in secundo uis omnis ac ratio. pietas autem nihil aliut est quam dei notio, sicut Trismegistus uerissime definiuit, ut alio loco diximus. si ergo pietas est cognoscere deum, cuius cognitionis haec summa est ut colas, ignorat utique iustitiam qui religionem dei non tenet.
Abbreviated transcription (Latin):
disciplina seruabitur. Non canos quisquam reuerebit᷑.
non officium pietatis agnoscet. Non sexus aut infantiae
mis erebitur. Confundentur omnia et miscebuntur con¬
tra fas: contra iura naturae. Ita quasi uno cõmuniq la¬
trocinio terra uniuersa uastabitur. Cum haec ita erunt.
tunc iusti et sectatores ueritatis segregabunt se a malis:
et fugient in solitudines. Quo audito impius Rex in flã¬
matus ira ueniet cum exercitu magno: et admotis om¬
nibus copiis circundabit montem in quo iusti morabunt᷑.
ut eos compr aehendat. Illi uero ubi se clausos undiq at¬
q obsessos uiderint: exclamabunt ad deum uoce ma¬
gna: et auxilium celeste implorabunt. et ex audiet eoe
deus: et mittet Regem magnum de caelo: qui eos eripi¬
et et liberet: omnesq impios ferro igniq disperdat.

Expanded text:
disciplina servabitur; non canos quisquam reverebitur, disciplina servabitur; non canos quisquam reverebitur, non officium pietatis agnoscet; non sexus aut infantiae miserebitur: confundentur omnia et miscebuntur contra fas, contra jura naturae. Ita quasi uno communique latrocinio terra universa vastabitur. Cum haec ita erunt, tunc justi et sectatores veritatis segregabunt se a malis, et fugient in solitudines. Quo audito, impius rex inflamatus ira ueniet cum exercitu magno et admotis omnibus copiis circumdabit montem in quo iusti morabuntur, ut eos conprehendat. illi uero ubi se clausos undique atque obsessos uiderint, exclamabunt ad deum uoce magna et auxilium caeleste inplorabunt, et exaudiet eos deus et mittet regem magnum de caelo, qui eos eripiat ac liberet omnesque inpios ferro ignique disperdat.
Abbreviated transcription (Latin):
um. se coli iubebit ut dei filium. Et dabitur ei potestas
ut faciat signa et prodigia. quibus uisis irretiat homi¬
nes: ut adorent eum. Iubebit ignem descendere de ce¬
Lo: et solem a suis cursibus stare: et imaginem loqui. et
fient haec sub uerbo eius: quibus miraculis etiam sapienti
um plurimi allicientur ab eo. Tunc eruere dei templum
conabitur et iustum populum persequetur. et erit pres¬
sura et contritio qualis nunꝗͣ fuit a principio mundi. O¬
cunq erediderint atq accesserint ei: signabuntur ab eo¬
tanꝗͣ pecudes. Qui autem recusauerint notam euis. aut
in montes fugient: aut comprȩhensi ex quisitis eruciati¬
bus necabuntur. Idem iustos homines obuoluet libris
prophetarum: atq ita cremabit: et dabitur ei desolare
orbem terrae mensibus. XLIi. id erit tempus quo iusti¬
cia proiicietur: et innocentia odio erit. quo mali bonos
hostiliter praeliabuntur. Non Lex aut ordo aut militiae

Expanded text:
um, se coli iubebit ut dei filium. et dabitur ei potestas, um, se coli iubebit ut dei filium. et dabitur ei potestas, ut faciat signa et prodigia, quibus uisis inretiat homines, ut adorent eum. iubebit ignem descendere a caelo et solem a suis cursibus stare et imaginem loqui, et fient haec sub uerbo eius: quibus miraculis etiam saum plurimi allicientur ab eo. Tunc eruere templum Dei conabitur, et justum populum persequetur; et erit pressura et contritio, qualis numquam fuit a principio mundi. Quicumque crediderint atque accesserint ei, signabuntur ab eotanquam pecudes: qui autem recusaverint notam ejus, aut in montes fugient, aut comprehensi exquisitis cruciatibus necabuntur. Idem justos homines obvolvet libris prophetarum, atque ita cremabit; et dabitur ei desolare orbem terrae mensibus quadraginta duobus. Id erit tempus, quo justitia projicietur, et innocentia odio erit; quo mali bonos hostiliter praedabuntur: non lex, aut ordo, aut militiae
Abbreviated transcription (Latin):
niat exponam. Imminente iam tempoꝵ conclu-¬
sione propheta magnus mittetur a deo: qui conuertat
homines ad dei agnitionem et accipiat potestatem mi
rabilia faciendi. Ubicunq non audierint eum homines.
claudet caelum et abstinebit hymbres: et aquam cõuer-¬
tet in sanguinem: et cruciabit illos siti ac fame. Et ꝗ¬
cunq conabitur eum lȩdere procedet ignis de ore eius
atq amburet illum. His prodigiis atq uirtutibus con¬
uertet multos ad dei cultum: peractisq operibus eius:
alter Rex orietur ex Syria malo spiritu genitus: euer-¬
sor ac proditor generis humani. qui reliquias illius pri-
oris mali cum ipso simul deleat. Hic pugnabit aduersus
prophetam dei: et uincet: et interficiet eum: et insepul¬
tum iacere patietur. sed post diem tertium reuiuiscet.
atq inspectantibus et mirantibus cunctis rapietur in cae¬
lum. Rex uero ille teterrimus erit quidem et ipse : sed
mendacioꝵ propheta: et seipsum construet ac uocabit de¬

Expanded text:
niat exponam. imminente iam temporum conclusione propheta magnus mittetur a deo, qui conuertat homines ad dei agnitirabilia faciendi. Ubicumque non audierint eum homines, claudet coelum; et abstinebit imbres, et aquam convertet in sanguinem, et cruciabit illos siti ac fame; et quicumque conabitur eum laedere, procedet ignis de ore ejus, atque amburet illum. His prodigiis atque virtutibus convertet multos ad Dei cultum; peractisque operibus ipsius, alter Rex orietur ex Syria malo spiritu genitus, eversor ac perditor generis humani, qui reloris mali cum ipso simul deleat. hic pugnabit aduersus prophetam dei et uincet et interficiet eum et insepultum iacere patietur, sed post diem tertium reuiuiscet atque inspectantibus et mirantibus cunctis rapietur in caelum. rex uero ille taeterrimus erit quidem et ipse, sed mendaciorum propheta, et se ipsum constituet ac uocabit de
Abbreviated transcription (Latin):
Lomnes ex dei spiritu: tumetiam Uates ex instin¬
ctu demonum cecinerunt. Nydaspes enim quem superius
nominaui descripta iniquitate saeculi huius extremi. pios
ac fideles a nocentibus segregatos: ait cum fletu et ge¬
mitu extensuros ad caelum manus: et imploraturos fi¬
dem iouis. louem respecturum ad terram: et auditurũ
uoces hominum: atq impios extincturum. Quae omnia ue¬
ra sunt: praeter unum ꝙ iouem dixit illa facturum: quae
deus faciet. Sed et illud non sine Demonum fraude subtra¬
ctum est. missum iri tunc a patre filium dei. qui deletis om¬
nibus malis pios liberet. quod Hermes tamen non dissimu-¬
lauit in eo enim libro qui AOΠΟGTE ΛOG inscribitur. post
enumerationem maloꝵ de quibus diximus: subiecit haec grȩ¬

Expanded text:
omnes ex Dei spiritu, tum etiam vates ex instinctu daemonum cecinerunt. Hystaspes enim, quem superius nominavi, descripta iniquitate saeculi hujus extremi, pios ac fideles a nocentibus segregatos, ait cum fletu et gemitu extenturos esse ad coelum manus, et imploraturos fidem Jovis; Jovem respecturum ad terram, et auditurum voces hominum, atque impios extincturum. Quae omnia vera sunt, praeter unum, quod Jovem dixit illa facturum quae Deus faciet. Sed et illud non sine daemonum fraude subtractum est, missum iri a Patre tunc Filium Dei, qui deletis omnibus malis pios liberet. quod Hermes tamen non dissimulauit. in eo enim libro qui λόγος τέλειος inscribitur, post enumerationem malorum de quibus diximus subiecit haec
Abbreviated transcription (Latin):
fingendi ac mentiendi eorum est: qui opes appetunt:
Lucra desiderant. quae res proculdubio ab illis sanctis
uiris abfuit. Ita enim delegato sibi officio functi sunt. ut
derelictis omnibus ad tutelam uitae necessariis: nõmo¬
do in futurum: sed ne in diem quidem laborarent. con¬
tenti ex temporali cibo quem deus subministrasset. et
hi nõmodo quaestum ullum habuerunt: sed etiam crucia¬
tus atq mortem. Amara sunt enim uitiosis ac maleuiuẽ¬
tibus praecepta iusticiae. Itaq ii quoꝵ peccata arguebã¬
tur: et prohibebantur : excruciatos eos acerbissime ne¬
cauerunt. Ergo a quibus abfuit studium lucri: abfuit
etiam uoluntas et causa fallendi. ouid quod aliqͥ eoꝵ¬
principes aut etiam Reges fuerunt: in quos cadere non
posset suspicio cupiditatis ac fraudis. et tamen praeconi¬
um dei singularis eadem qua caeteri diuinatione fecerũt
.U. De testimoniis Poetarum.

Expanded text:
fingendi ac mentiendi eorum est qui opes appetunt, qui fingendi ac mentiendi eorum est qui opes appetunt, qui lucra desiderant; quae res procul ab illis sanctis viris abfuit. Ita enim delegato sibi officio functi sunt, ut, derelictis omnibus ad tutelam vitae necessariis, non modo in futurum, sed ne in diem quidem laborarent, contenti extemporali cibo, quem Deus subministrasset: et hi non modo quaestum nullum habuerunt, sed etiam cruciatus atque mortem. Amara sunt enim vitiosis ac male viventibus praecepta justitiae. Itaque ii, quorum peccata et arguebantur et prohibebantur, excruciatos eos acerbissime necaverunt. Ergo a quibus abfuit studium lucri, abfuit etiam voluntas et causa fallendi. Quid, quod aliqui eorprincipes aut etiam reges fuerunt, in quos cadere non posset suspicio cupiditatis ac fraudis, et tamen praeconium Dei singularis eadem, qua caeteri, divinatione fecerunt? CAPUT V. De testimoniis poetarum
Abbreviated transcription (Latin):
ED. quia non frustra falluntur qui hoc ita putant.
causam huius erroris paulopost aperiemus. Hunc unĩta¬
tem diuinae potestatis testimoniis comprobemus. Pro
dicant: unum loquuntur. quippe qui unius dei spiritu
pleni: quae futura essent pari et consona uoce praedi¬
xerunt. At enim ueritatis expertes non putant his
esse credendum: illas enim non diuinas sed humanas
uoces fuisse aiunt. Uidelicet quia de uno deo praeconi¬
um faciunt: aut insani: aut mendaces fuerunt. Atꝗ
impleta esse in plerisq quotidie illorum uaticinia uide¬
mus: et in unam sententiam congruens diuinatio docet
non fuisse furiosos. Iuis enim mentis emotae: nõ mo-¬
do futura praecinere: sed etiam coherentia Loqui possit:
Num ergo fallaces erant: qui talia loquebantur: Quid
abiis tam longe alienum fuit: ꝗͣ ratio fallendi: cum
coeteros ab omni fraude cohiberent. Iccirco enim a deo
mittebantur: ut et precones essent maiestatis eius: et
correctores prauitatis humanae. Eraeterea uoluntas

Expanded text:
ed quia non frustra falluntur ii qui hoc ita putant, causam hujus erroris paulo post aperiemus. Nunc unitatem divinae potestatis testimoniis comprobemus. CAPUdicant, unum loquuntur: quippe qui unius Dei spiritu pleni, quae futura essent, pari et consona voce praedixerunt. At enim veritatis expertes non putant his esse credendum. Illas enim non divinas, sed humanas voces fuisse aiunt. Videlicet quia de uno Deo praeconium faciunt, aut insani, aut fallaces fuerunt. At quin impleta esse implerique quotidie illorum vaticinia videmus; et in unam sententiam congruens divinatio docet non fuisse furiosos. Quis enim mentis emotae, non modo futura praecinere, sed etiam cohaerentia loqui possit? Num ergo fallaces erant, qui talia loquebantur? quid ab his tam longe alienum quam ratio fallendi, cum caeteros ab omni fraude cohiberent? Idcirco enim a Deo mittebantur, ut et praecones essent majestatis ejus, et correctores pravitatis humanae. Praeterea voluntas
Abbreviated transcription (Latin):
q diffusum: eoq omnia contineri. non tamen ita ut de¬
us ipse qui est incorruptus: grauibus et corruptibilibꝰ
elementis misceatur. illud ergo rectius quod a Plato
uidentia gubernari. Oportebat igitur et. Platonem et
eos qui idem senserunt docere atq explicare: quae
causa quae ratio fuerit tanti operis fabricandi. quare
hoc aut cuius gratia fecerit. At iidem Stoici hominum
inquiunt causa mundus effectus est: audio. Sed Epicu-¬
rus ignorat ipsos homines: quare aut quis effecerit. Nã
Lucretius cum diceret mundum non esse a diis constitutũ:
sic ait. Dicere porro hominum causa uoluisse parare. Pre-¬
claram mundi naturam. Deinde intulit. Desipere est.
Quid enim immortalibus atq beatis. Eratia nostra queat
Targiri et emolumenti. Ut nostra quicꝗͣ causa agere ag-¬
grediantur: Merito enim illi nullam rationem afferebãt
cur humanum genus uel creatum uel institutum esset a

Expanded text:
que diffusum, eoque omnia contineri, non tamen ita, ut Deque diffusum, eoque omnia contineri, non tamen ita, ut Deus ipse, qui est incorruptus, gravibus et corruptibilibus elementis misceatur. Illud ergo rectius, quod a Platonprovidentia gubernari. Oportebat igitur et Platonem, et eos qui idem senserunt, docere atque explicare, quae causa, quae ratio fuerit tanti operis fabricandi; quare hoc, aut cujus gratia fecerit. At iidem Stoici, hominum, inquiunt, causa mundus effectus est. Audio. Sed Epicurus ignorat, ipsos homines quare, aut quis effecerit. Nam Lucretius, cum diceret mundum non esse a diis constitutum, sic ait : Dicere porro hominum causa voluisse parare; Praeclaram mundi naturam Deinde intulit: Desipere est. Quid enim immortalibus atque beatis Gratia nostra queat largirier emolumenti, Ut nostra quidquam causa gerere aggrediantur? Et merito. Illi enim nullam rationem afferebant, cur humanum genus vel creatum, vel constitutum esset a
Abbreviated transcription (Latin):
montes etiam uel deciderint abrupti: uel planis fuerint ad¬
aequati: plurimas regiones: et multorum fundamenta mõ¬
tium latens et internus absumit. Et hoc parum est si
membris suis non parcit deus: nisi etiam homini liceat
aliquid in dei corpus. Maria extruuntur: montes exai
duntur: et ad eruendas opes interiora terrae uiscera effo¬
diuntur. Quid ꝙ ne arari quidem sine laceratione diuini coͣ¬
poris potest: ut iam scelerati et impii simus: qui dei mem¬
bra uiolemus. Patiturne ergo uexari corpus suum deus:
et debilem se uel ipse facere: uel abhomine fieri sinit:
nisi forte diuinus ille sensus qui mundo et omnibus mũ¬
di partibus permixtus est: primam terrae faciem reli-¬
quit: ac se in ima demersit. nequid doloris de assidua
Laceratione sentiret.Quod si hoc vanum et absurdum
est: tam igitur ipsi eguerunt: ꝗͣ haec indigent sensu: qui
non perspexerunt diuinum quidem spiritum esse ubi¬

Expanded text:
montes etiam uel deciderint abrupti uel planis fuerint admontes etiam uel deciderint abrupti uel planis fuerint adaequati; plurimas regiones et multorum fundamenta montium latens et internus ignis absumit. et hoc parum est si membris suis non parcit deus, nisi etiam homini liceat aliduntur, et ad eruendas opes interiora terrae viscera effodiuntur. Quid quod ne arari quidem sine laceratione divini corporis potest? ut jam scelerati et impii simus, qui Dei membra violemus. Patiturne ergo vexari corpus suum Deus, et debilem se vel ipse facere, vel ab homine fieri sinit? nisi forte divinus ille sensus, qui mundo et omnibus mundi partibus permixtus est, primam terrae faciem reliquit, ac se in ima demersit, ne quid doloris de assidua laceratione sentiret. Quod si hoc vanum et absurdum est, tam igitur ipsi eguerunt, quam haec indigent sensu, qui non perspexerunt divinum quidem spiritum esse ubi
Abbreviated transcription (Latin):
Maiestatemq quoniam intelligere non poterant miscuerũt
eum mundo idest operi suo. Unde est illud uirgilianum.
otamq infusa per artus. Mens agitat molem et magno
se corpore miscet. Ubi est ergo illud quod iidem ipsi a¬
iunt: et factum esse diuina prouidentia et regi : Si enĩ
fecit mundum: fuit ergo sine mundo. si regit non utiq
sicut mens corpus regit. Sed tanꝗͣ dominus domum. na¬
uimq gubernator. auriga currum. Nec tamen mixti sũt
his rebus quas regunt. Nam si haec omnia quae uidemus
Dei membra sunt: iam insensibilis abhis constituitur Deuo:
quoniam membra sensu carent: et mortalis est: quoniam
uidemus membra esse mortalia. Possum enumerare quo¬
tiens repentinis quassatae motibus: uel hiauerint terre.
uel desederint in abruptum: quotiens demersae fluctibꝰ
et urbes. et insulae abierint in profundum: frugiferos cã¬
pos paludes inundauerint: flumina et stagna siccauerĩt.

Expanded text:
majestatemque quoniam intelligere non poterant, miscuerunt majestatemque quoniam intelligere non poterant, miscuerunt eum mundo, id est, operi suo. Unde est illud Virgilianum: Totamque infusa per artus Mens agitat molem, et magno se corpore miscet. Ubi est ergo illud, quod iidem ipsi aiunt, et facfecit mundum, fuit ergo sine mundo; si regit, non utique sicut mens corpus regit, sed tamquam domum dominus, nauem gubernator, auriga currum, nec tamen mixti sunt iis rebus quas regunt. nam si haec omnia quae uidemus dei membra sunt, iam insensibilis ab his constituitur deus, quoniam membra sensu carent, et mortalis, quoniam uidemus membra esse mortalia. possum enumerare quotiens repentinis quassatae motibus uel hiauerint terrae uel desederint in abruptum, quotiens demersae fluctibus et urbes et insulae abierint in profundum, frugiferos campos paludes inundauerint, flumina et stagna siccauerint,
Abbreviated transcription (Latin):
losophorum erroribus loquimur: Stoici naturam
in duas diuidunt partes. Unam quae efficiat. alteram quae
se ad faciendum tractabilem praebeat. In illa prima esse
uim sentiendi: in hac materiam. nec alterum sine altero
posse. Quomodo idem esse potest quod tractat: et quod
tractatur: Siquis dicat idem esse figulum quod Lutum:
aut lutum idem esse quod figulum: nonne aperte insa-¬
nire uideatur: At isti uno naturae nomine duas res di¬
uersissimas compraehendunt: deum et mundum. artificẽ
et opus. dicuntq alterum sine altero nihil posse: tanꝗͣ natu¬
ra sit deus mundo terminatus. Nam interdum sic confun¬
dunt: ut sit deus ipse mens mundi: et mundus sit corpꝰ
Dei. quasi uero simul esse caeperint: mundus et Deus: ac
non ipse mundum fecerit. quod et ipsi fatentur alias:
cum hominum causa praedicant esse fabricatum: et esse
sine mundo si uelit: possit. Siquidem Deus est diuina
mens et aeterna: a corpore soluta et libera: cuius uim

Expanded text:
losophorum erroribus loquimur, Stoici naturam in duas partes diuidunt, unam quae efficiat, alteram quae se ad faciendum tractabilem praebeat: in illa prima esse uim sentiendi, in hac materiam nec alterum sine altero quicquam posse. quomodo potest idem esse quod tractat et quod tractatur? si quis dicat idem esse figulum quod lutum aut lutum idem esse quod figulum, nonne aperte insanire uideatur? at isti uno naturae nomine duas res diuersissimas conprehendunt, deum et mundum, artificem et opus, dicuntque alterum sine altero nihil posse, tamquam natura sit deus mundo permixtus. nam interdum sic confundunt, ut sit deus ipse mens mundi et mundus sit corpus dei, quasi uero simul esse coeperint mundus et deus ac non ipse mundum fecerit. quod et ipsi fatentur alias, cum hominum causa praedicant esse fabricatum, et esse sine mundo, si ueli et aeterna mens a corpore soluta et libera. Cujus vim
Abbreviated transcription (Latin):
portuna inundatio: maris opulenta et copiosa interfusio:
uentorum diuersa et utilis aspiratio. Coeteraq omnia ra¬
tione summa constent. quis tam caecus est: ut existimet
sine causa esse facta: in quibus mira dispositio prouiden¬¬
tissime rationis elucet: Si ergo sine causa nec est nec fit
quicꝗͣ omnino: si et prouidentia summi dei ex dispositio¬
ne rerum: et uirtus ex magnitudine: et potestas ex gu-
bernatione manifesta est. hebetes ergo et insani : qui ꝓ-¬
uidentiam non esse dixerunt. Non improbarem si deos
idcirco non esse dicerent: ut unum dicerent: cum au¬
tem ideo ut nullum qui eos delyrasse non putat: ipse
delyrat.
Capͫ iiii. Quod omnis res ad aliquẽ usũ

Expanded text:
portuna inundatio, maris opulenta et copiosa interfusio, portuna inundatio, maris opulenta et copiosa interfusio, uentorum diuersa et utilis aspiratio ceteraque omnia ratione summa constent, quis tam caecus est ut existimet sine causa esse facta in quibus mira dispositio prouidentissimae rationis elucet? si ergo sine causa nec est nec fit omnino quicquam, si et prouidentia summi dei ex dispositione rerum et uirtus ex magnitubernatione manifesta est: hebetes ergo et insani, qui providentiam non esse dixerunt. Non improbarem; si deos idcirco non esse dicerent, ut unum dicerent: cum autem ideo ut nullum, qui eos delirasse non putat, ipse delirat. CAPUT IV. Quod omnia in aliquem usu