comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
exensualitate corrupta nascitur incitur cõ¬
cupiscentie ex sensu corrupto nicum igno¬
rantie. Ibi quia appetitus querende necessi¬
tatis ultra mensuram se extendit. hic
antem qr instrum̃tum concipiende u̾tatis
ab integritatis iungore deficit. Hoc aũt dif¬
ficultatem questionis maxinã acdducit. ꝙ
originale pccm̃ non nisi in solo carnalis cor¬
ruptionis incio assignare iudemur. qd̾ tam̃
antẽ anima que mũda
ãc sine incio creatur particeps fiat illius ni¬
a qd̃ per solam carnem addncitur. dignum
inquisitione eẽt. si aliqua ħ hoc diligentia ĩ¬
nestigari potuiss. Nunc antem quia soencie
humane expositum non ẽ ad cognitionem.
fide a nobis credendum est. non curiositate
inquirendum. Nam si cdixerimus ammã
qñ corpori cõmiscetur noluntate quadam ad
delcationẽ culpe inclinari iam non originia¬
li trm̃. s actuali quoq pocõ obuoxiam eẽ
demonstramus. Si nõ necessitate aliqua
ad consortium corporis ⁊ ad contagium ni¬

Expanded text:
sensualitate corrupta nascitur vitium concupiscentiae, ex sensu corrupto vitium ignorantiae. Ibi quia appetitus quaerendae necessitatis ultra mensuram se extendit; hic autem quia instrumentum concipiendae veritatis ab integritatis vigore deficit. Hoc autem difficultatem quaestionis maximam adducit, quod originale peccatum, non nisi in solo carnalis corruptionis vitio assignari videmur, quod tamen Quomodo autem anima quae munda ac sine vitio creatur, particeps fiat illius vitii quod per solam carnem adducitur, dignum inquisitione esset, si aliqua hoc diligentia investigari posset. Nunc autem quia scientiae humanae expositum non est ad cognitionem; fide a nobis credendum est, non curiositate inquirendum. Nam si dicimus animam quando corpori commiscetur voluntate quadam ad delectationem culpae inclinari; jam non originali tantum sed actuali quoque peccato obnoxiam esse demonstramus. Si vero necessitate aliqua ad consortium corporis et ad contagium vi
Abbreviated transcription (Latin):
fuit superbia. quam triplex miins̃.¬
spena subsecuta est. una que pena est turi.
mortalitalitas corporis. due relique que ⁊
pene sunt ⁊ ailpe. quarũ iia est concupis¬
centia carius. alt̾a est ignorantia mentis.
Quid igitur homo tali pena percussus est.
per quam culpa non pͥngaretur. s augeret᷑.
non per gratiam postinoctum liberatus finss.
per penam temporalem ad penã eterirã des¬
cendẽt. ne autem dampnandus inueniret᷑.
si statim iudicaretur. dilatum est incliaum
ens. ⁊̃ qua eum adiuina misericordia ad sa¬
lucem pordinaũ in hoc tempore expectationis.
⁊ dilacionis locum ei penitentie ⁊ correctio¬
nis assignañ. quatitiꝰ cũ ĩtim per grãm su¬
am talem efficeret. quẽ tandem non solum
misericordit᷑. s etiam iuste ad salutem indi¬
care ualeret. Tria ergo hec in reparatione
hominis primo loco consideranda occurrũt.
mĩdus iste. Remectiũ in tribus constat.

Expanded text:
fuit superbia, quam triplex poena subsecuta est. Una quae poena est tantum, id est mortalitas corporis. Duae reliquae et poenae sunt et culpae, quarum una est concupiscentia carnis; altera est ignorantia mentis. Quod igitur homo tali poena percussus est per quam culpa non purgaretur sed augeretur, nisi per gratiam postmodum liberatus fuisset; per poenam temporalem ad poenam aeternam descenderet. Ne autem damnandus inveniretur si statim judicaretur dilatum est judicium ejus. Et quia divina eum misericordia ad salutem praeordinavit; in hoc tempore exspectationis et dilationis locum poenitentiae ei et correctionis assignavit, quatenus eum interim per gratiam suam talem efficeret, quem tandem non solum misericorditer sed etiam juste ad salutem judicare valeret. Tria ergo hic in reparatione hominis primo loco consideranda occurrunt: Locus est mundus iste. Remedium in tribus constat
Abbreviated transcription (Latin):
de uoluntate dei diximus. qm̃ ipã est pͥ¬
ma cã rerum om̃iũ sicut nobis ppositũ
fuerat. ⁊ secindum intelligentiam pro¬
secuti simius. ⁊ sunt alia multa fortas¬
sis que comp̃hendi non possant ⁊ fugi

Expanded text:
de voluntate Dei diximus, quoniam ipsa est prima causa rerum omnium sicut nobis propositum fuerat, et secundum intelligentiam prosecuti sumus. Et sunt alta multa fortassis quae comprehendi non possunt et fugi
Abbreviated transcription (Latin):
ueritur ant
uentiũ patrum ad filios transeab
situt illud pͥmi parentis delicatũ
tanto utiq sunt miserabiliores. A
qua indetur. conditio ut tempas
Dnenm dicat scuptina reddam. poca p¬

Expanded text:
uaeritur autem dentium patrum ad filios transeant, sicut illud primi parentis delictum itanto utique sunt miserabiliores. Nec aequa videtur conditio ut tempus Cum enim dicat Scriptura: Reddam pecca
Abbreviated transcription (Latin):
os in pcc̃s parentum fieri participes
si prius fuerint pocando effecti muta¬
Des. ut suo quisq pecõ non alieno dap̃¬
uetur. dun alienũ suũ facit. quod a¬
ando ⁊ sequendo mutatur. Sic enĩge¬
eraliter dcm̃ comienientiꝰ intelligitur.
umquam aliena pcc̃a noceant. nisi
us que ea peccando mutantur. Cũ .n.
Ontra id quod dictum fuerat patres co¬
mederũt. miã acerbam ⁊ dentes filioꝵ
dostupescunt. oppositum sit. filꝰ ñ port̃¬
morietur. necẽ est ut si in priori sententia
p̃cedentium patrum poc̃a ad fub sequentes
filios transie significatum accipimnis. ut
subsequẽti assertione sno qnemq pcc̃o teni.
neq precedentia pccã patrum ad subsequẽ¬
tes filios redundare incelligannus. Quod
si nerum ẽ constac quia pccã pacrum actu¬
alia ad filios non transeunt. s originale tm̃
quod ceters omnibus naturam ipam̃ mu
tare potuit. Qd̾ quidem in eadem corrup¬
cione semmatum ad posteritatem pertrã¬

Expanded text:
filios in peccatis parentum fieri participes, filios in peccatis parentum fieri participes, nisi prius fuerint peccando effecti imitatores, ut suo quisque peccato non alieno damnetur, dum alienum suum facit quod amando et sequendo imitatur. Sic enim generaliter dictum convenientius intelligitur. nunquam peccata aliena noceant nisi iis qui ea peccando imitantur. Cum enim contra id quod dictum fuerat: Patres comederunt uvam acerbam et dentes filiorum obstupescunt , oppositum sit: Filius non portmorietur . Necesse est ut si in priori sententia praecedentium patrum peccata ad subsequentes filios transire significatum accipimus, in subsequenti assertione suo quemque peccato teneri, neque praecedentia peccata patrum ad subsequentes filios redundare intelligamus. Quod si verum est, constat quod peccata patrum actualia ad filios non transeunt, sed originale solum, quod caeteris omnibutare potuit. Quod quidem in eadem corruptione seminatur ad posteritatem pertran
Abbreviated transcription (Latin):
r. nsi forte ea que per iusticiam in
em̃ generationẽ exqui potuerunt.
misencordiã in tertia ⁊ quarta gene¬
one t̾minantur. ne forte inflicium
prtabile ficret. si cuncta p̃cedentiũ pcc̃a
subsequentib ultio diuina pinuret.
od autem alio loco dicitur. filius nõ
sonalitet discreti et centialicer abin¬
m diuisi pacer ⁊ filius operantur.
quo eiũ filius a patre. ⁊ pat̾re ⁊ filio
ebicrio operari habet. sic quod alter
t deiceps alt̾i imputari non debet.
od ergo dictum ẽ reddam pcca pacrũ
filios de illis pcc̃is intelligi oportet.
pacres cum miser̃ prius quam de
nascentur. Hii a quos pocã eorũ
ñdare debeierunt. Quare ergo usg¬
tertiã ⁊ quartam generationem. u
ia uł per misenicord̃iam rigor iusticiẽ
aperatur. nel terciã ⁊ quartam gene¬
tonem om̃is generatio intelligitur
quod mag̾ probabile uidetur oo usq
A patrum in filiis puuri dicuntur.
o ipĩ fili eormud̾ pacrũ pccã uidences
icantur ut intelligamus nũquam

Expanded text:
quae per justitiam in omnes generationes exquiri potuerunt; per misericord am in tertia et quarta generatione terminantur, ne forte judicium importabile fieret, si cuncta praecedentium peccata in subsequentibus ultio divina puniret. Quod autem in alio loco dicitur: Filius non personaliter discreti et essentialiter et ab invicem divisi pater et filius operantur. Ex quo enim filius a patre et pater a filio arbitrio operari habet, sic quod alter facit deinceps alteri imputari non debet. Quod autem dictum est: Reddam peccata patrum in filios, de illis patres commiserunt priusquam de ipsis nascerentur ii ad quos peccata eorum redundare debuerunt. Quare ergo usque in quartam generationem, nisi quia vel per misericordiam rigor justitiae temperatur, vel per tertiam et quartam generationem omnis generatio intelligitur, vel quod magis probabile videtur cousque peccata patrum in filiis puniri dicuntur, quo ipsi filii eorumdem patrum peccata videntes imitantur. Ut intelligamus nunquam
Abbreviated transcription (Latin):
erat. illam etiam cunc ibi culpam in
babuit cum ipã que eius futura ces
ne culpa natura in sua origine cabp
noxia fuit.

Expanded text:
erat, illam etiam tunc ibi culpam non habuit, cum ipsa quae ejus futura erat sine culpa natura, in sua origine culpae obnoxia non fuit.
Abbreviated transcription (Latin):
credita ẽ. uotum euis aut laxati aut mu¬
tui ita ut in eius aibitnio non constet ne
po dinttere quod faciendum nouit ut
alut pro eo facere etiam si maiis est ꝙ
non pouit.

Expanded text:
credita est, votum ejus aut laxari aut mutari, ita ut in ejus arbitrio non constet vel hoc dimittere quod faciendum vovit, vel aliud pro eo facere, etiam si majus est quod non vovit.
Abbreviated transcription (Latin):
cia anime impntetr quod neq ex creati¬
one acceput. neq noluntate perpeirant.
⁊ ex sola carns societate extraxit. quam
tũ sacietatem non ipã suo arbitrio nendi¬
caiit. s p̃cepto ⁊̃ disposmone creatoris sin
fuscepit. nos tandem id quod uerñ ẽ prosi¬
teri o portet. iusticiam diimã. in ħ irrepre

Expanded text:
ia animae imputentur quae neque ex creatione accepit, neque ex voluntate perpetravit; sed ex sola carnis societate contraxit, quam tamen societatem non ipsa suo arbitrio vindicavit, sed in praecepto et dispositione creatoris sui suscepit. Nos tandem id quod verum est profiteri oportet, justitiam divinam in hoc irrepre
Abbreviated transcription (Latin):
sapientiam ⁊ eorum que ad rem nn-
pertinem cognitionẽ ⁊ pronidentian
⁊ p̾scientiam futurorũ ⁊ eorum quea
ca se uentura erant fuisse in illis. ⁊.
alit̾ imperscõs ⁊̃ ignorances ⁊ nous¬
cut oportuit consũmatos. ⁊ pleuos.
qualia facere omĩpotentem non dei
qr ad perfcõm aliquid facere ut pali¬
atur quod est inperfcm̃. et ideo imp¬
fciũ ut sit primo imperscm̃. deinde li
perstm̃. ⁊ ut ab eo perficiatur a quui¬
habens totũ quod habere debet ⁊ su
babeat quod habiturũ est totum.

Expanded text:
um quae ad rem non pertinet cognitionem et providentiam et praescientiam futurorum, et eorum quae circa ipsos ventura erant fuisse in illis; et aliter imperfectos, et ignorantes, et non sicut oportuit consummatos et plenos; qualia facere omnipotentem non decuit quod ad perfectionem aliquid facere ut perficiatur quod est imperfectum; et ideo imperfectum, ut sit primo imperfectum; deinde autem perfectum, ut ab eo perficiatur a quo ihabens totum quod habere debet, et si non habeat quod habiturum est totum.
Abbreviated transcription (Latin):
quoq illorum in prima considera¬
none triplex nobis discresio occurrit. qm̃
illuminabantur tripliciter. uel ad ina
simpliciter. ⁊ erat trma cognitio in eis.
In eo quod stĩ erant mali ⁊ loni cognitõ¬
nen acceꝑant ut intelligent quid appatẽ

Expanded text:
quoque illorum in prima consideratione triplex nobis discretio occurrit. Quoniam illuminabantur tripliciter, vel ad tria simpliciter; et erat trina cognitio in eis uIn eo quod facti erant, mali et boni cognitionem acceperant, ut intelligerent qui
Abbreviated transcription (Latin):
ut iuidel in p̃senti eum suscipiamus ⁊ cus¬
tocliamus intra nos in gaudium bone-
scientie quatinus eum in futuro susciꝑe
igitur sunt tria p̾cepta ꝓrime tabule in qui¬
bus p̃apne dilcõ dei cõmendatur. ⁊̃ tota

Expanded text:
ut videlicet in praesenti suscipiamus eum et cusut videlicet in praesenti suscipiamus eum et custodiamus intra nos in gaudium bonae conscientiae, quatenus eum in futuro suscipere ernae. Haec igitur sunt tria praecepta primae tabulae, in quibus praecipue Dei dilectio commendatur, et tota
Abbreviated transcription (Latin):
ercium p̃ceptũ
ẽ: obserua sabb̃m. Quatuor
sabba comemorare nidetur scriptura.
Primũ illud in quo dens perfectis oꝑi¬
Uns sins irquienisse cdicitur. Secundñ
illud quod filiis isrł carnaliter custodi
endum mandatur. Tertium illud quod
tum illud quod in promissione sabb̃m
pro sabbo sins deus dilcõribus pollitet᷑.
Puo igitur sunt sabb̃a ext̃ms. mium dei
⁊imum hominis. ⁊ duo intius unum
da ⁊ uuini homnus. Sabb̃m dei illud
quod extius ab opere cessare clicitur. sa¬
tramentum est illius int̾ioris sabb̾ati
fruens. nullo uiiquam labore fatiga¬
tur. Sabb̃m hominis quod ei extenus
Insibilit̾ seruandum p̃cipitur. sacratũ¬
tum ẽ intioris sabb̃i ubi mens sanc¬
ta per bonam conscientiam a seruitu-¬
le pcci quiescens in gandio spiritus scĩ
iocundatur. Hoc sabatũ. quisquis in
sabbo. mensis pro mense. Istud itaꝙ pͣ¬
ceptum spñaliter ad spc̃ scĩ personam re¬
strri indetur cum dicitur. obserua sabb̃m

Expanded text:
ertium praeceptum est observa Sabbatum . Quatuor Sabbata commemorare videtur Scriptura. Primum illud in quo Deus perfectis operibus suis requievisse dicitur. Secundum illud quod filiis Israel carnaliter cusendum mandatur. Tertium illud, quod tum illud, quod in repromissione Sabbatum pro Sabbato suis Deus dilectoribus pollicetur. Duo igitur sunt Sabbata exterius, unum Dei et unum hominis: et duo interius, unum Dei et unum hominis. Sabbatum Dei illud, quo exterius ab opere cessasse dicitur, sacramentum est illius interioris sabbati fruens nullo unquam labore fatigatur. Sabbatum hominis, quod ei exterius visibiliter servandum praecipitur, sacramentum est interioris Sabbati, ubi mens sancta per bonam conscientiam a servitute peccati quiescens in gaudio Spiritus sancti jucundatur. Hoc Sabbatum quisquis in Sabbato, mensis pro mense. Istud itaque praeceptum specialiter ad Spiritus sancti personam referri videtur, cum dicitur: Observa Sabbatum,
Abbreviated transcription (Latin):
siderano magna ⁊ necessaria ad intel¬
gentiã mitatis de spñali substantia ax
⁊̃ de sapientia ip̃orum. ⁊̃ de libertate ar¬
bitrii et de ceteris que crra ista confistĩ
si omĩbus oqualia erãt que equalitee ll¬
bus merant. Equaliter enim ommb
merant que cõmunua omnibus eran
de quibus nichil exipiebatur quod no
erat in omnibus. s nondum constat
si equale erat quod equaliter in erar eͥ
hoc querendum ẽ primũ de sub̾a. pos¬
tea de forma. ac denide de potestate. In
peionis enuĩ suibã est in sapienta sd̃imi
marbitrio potestas. Et ad subam quidem
pertinet nature subtilitas. ad formani aũt

Expanded text:
sideratio magna necessaria ad intelligentiam veritatis et de spirituali substantia eorum, et de sapientia ipsorum, et de libertate arbitrii, et de caeteris quae circa ista consistunt, utrum omnibus aequalia erant quae aequaliter omnibus inerant. Aequaliter enerant, de quibus nihil excipiebatur quod non erat in omnibus. Sed nondum constat an aequale erat quod aequaliter inerat. Et hic quaerendum est primum de substantia, postea de forma, ac deinde de potestate. In personis enim substantia est, in sapientia forma, in arbitrio potestas. Ad substantiam quidem pertinet naturae subtilitas; ad formam aut
Abbreviated transcription (Latin):
ũ iam ex necessitate ultra mensuram efflu¬
entẽ per se cohibere nõ põt. considerandũ
ẽ quia non pot̾ excusare illa necessitas quã
p̃tedens operata est uoluntas. Culpa eum
noluntaria penam metuit. pena antemo¬
perata est infirmitatem. infirimtas ant̃

Expanded text:
um jam ex necessitate ultra mensuram effluentem per se cohibere non potest, considerandum est quod non potest excusare illa necessitas quam praecedens operata est voluntas. Culpa enim voluntaria poenam meruit; poena autem operata est infirmitatem: infirmitas
Abbreviated transcription (Latin):
te pe se dicimus homo est persona. ⁊ recte di¬
cipus quia simul homo ⁊ uerbum nondu¬
e sunt s uma persona. Qrma enim uerbñ
⁊ ante assimptum hominẽ persdna fuit.¬
⁊ post assumptum hominẽ personaeẽ nõ
dessiit. ido̾ recte per se dicius uerbum ẽ
perisona. Et quia rursum inter hominẽ
assumptum ⁊ nerbum maior ⁊ exellen¬
tior quam inter animã ⁊̃ corpus inno
fuit. Nichilommꝰ recte per se clicimus hõ
ẽ persona. Nemo quippe idem corpus ⁊
amna simul mncta persona eẽ habet ñ
tam̃ alia quam nerbum. quia una est¬
persona homo ⁊ nerbum. umo enim n
num fecit. Caro namq et amma simul
uncta persona funssent. sũma cum nerbo
persona non fuissent. ⁊ uerbo perioneu¬
quia ⁊ nerbum ẽ persona. ⁊ iternu recte
Aitimus quia homo est persona ⁊ similit̃
recte dicimius quia ⁊ nerbum ⁊ homo nõ
sunt due s una persona. Item recte cdici¬
mus quia uerbum ex quo homo fastum
est mumquam postea homo eẽ desiit. quia

Expanded text:
te per se dicimus, homo est persona. Et recte dicimus, quod simul homo et verbum non duae sunt sed una persona. Quia enim verbum et ante assumptum hominem persona fuit; et post assumptum hominem persona esse non desinit, ideo recte per se dicimus verbum est persona; et quia rursum inter hominem assumptum et verbum major et excellentior quam inter animam et corpus unio fuit, nihilominus recte per se dicimus, homo est persona. Homo quippe, id est corpus et anima simul injuncta, persona esse habet, non tamen alia quam verbum, quia una persona homo et verbum. Unio quippe unum facit. Caro namque et anima simul juncta persona fuissent, si una cum verbo persona non fuissent. Propterequod et verbum et est persona et iterudicimus quod homo est persona; et similiter recte dicimus, quod verbum et homo non sunt duae, sed una persona. Iterum recte dicimus quod verbum ex quo homo factum est, nunquam postea homo esse desiit; quia
Abbreviated transcription (Latin):
qui dicunt deum in corporanclis.¬
a principio ꝓposuisse aminas corporibus in¬
inficandis saiare ⁊ corporum quidem generã¬
dorũ homini officiũ minuxisse annmarum
antem creandarum potestatem sibi retimusse
ut homo istus corpora mũda generaret:
dens iustus animas mũdas crearet. ⁊ corpo¬
rib siuaret. ⁊̃ si homo opus suũ corrup̃. de¬
ns ꝓpositum sum̃ mutare non debut. ꝓpte¬
aꝙͥ d̾m secundũ ꝓpositum bonũ animas
mũdas creare ⁊ corporibus sociare. in quib¬
dñ corroptionẽ inuenuunt. ⁊̃ corruptionẽ
trahunt. non hoc ex deo eẽ qui sine corrup¬
tione illas fecit. s ex homine qui corpormm
naturam cormp̃. Qui ergo hoc dicunt.
rõnẽ dinine insticie non exponut. qr sicut
ad diuinã bonitacem non percuruit ute¬
as malas facet᷑. sic nec conienire indebat᷑.
nt ꝓpoueret illic collocare uͥ malas fieri ne¬
cesse eẽt. Nõ ergͥo magno oꝑe insistenclũ
est ut rõne iuestigetar. quod fide mag
qũa rõne scrutari oportet.

Expanded text:
qui dicunt Deum a principio proposuisse animas corporibus vivificandis sociare, et corporum quidem generandorum homini officium injunxisse, animarum autem creandarum potestatem sibi retinuisse, ut homo justus corpora munda generaret: Deus autem justus animas mundas crearet et corporibus sociaret. Et si homo opus suum corrupit, Deus propositum suum mutare non debuit. Proptereaque Deus secundum propositum bonum animas mundas crearet et corporibus sociaret, dum in quibus corruptionem inveniunt et corruptionem trahunt non hoc ex Deo esse qui sine corruptione illas facit; sed ex homine qui corporum naturam corrupit. Qui ergo hoc dicunt rationem divinae justitiae non exponunt; quia, sicut ad divinam bonitatem non pertinuit ut eas malas faceret, sic nec convenire videbatur ut proponeret illic collocare ubi malas fieri necesse esset. Non igitur magnopere insistendum est ut ratione investigetur, quod fide magis quam ratione scrutari oportet.
Abbreviated transcription (Latin):
nob̾ semper ad ea que ordine subsecunt᷑.
S breniter in clansula ipã supdcã col¬
liginus ad intelligentiam dicendorũ
comparandam. Opera ergo conditionis
i mũdus iste sensibilis cum omibus e¬
lementis sius in matia quidem ante om¬
nẽ diem in tempore pariter et cum tem¬
pore ftã sunt. postea sex diebus in for¬
mam disposita. tribus primis diebus or¬
dmata. ⁊ segnentibus tribus ornata.
Nouissue sexta die factus ẽ homo adã
et eua. ꝓpt̾ quem fcã sunt cȩtera omnna.
⁊ ipe̾ in paradiso collocatus ẽ primo mã¬
surus ibi et operaturus. ut post opus cõ¬
sĩnatum et obedientiam inpletam ex¬
ñ illuc proneheretur. ubi semper erat
mansurus. S quia sequentis operis se¬
uem a conditõne primi hominis dedncẽ
institumꝰ instum ẽ ut in ipõ exordio li¬
bri. primũ cansam conditionis huma¬
ne muestigemus. ut simł demonstre¬
tur ⁊ primũ rõnabiliter a deo condit.

Expanded text:
nobis semper ad ea quae ordine subsequuntur. nobis semper ad ea quae ordine subsequuntur. Sed breviter in clausula ipsa supradicta colligimus, ad intelligentiam dicendorum comparandam. Opera ergo conditionis, id est mundus iste sensibilis cum omnibus elementis suis in materia quidem ante omnem diem in tempore pariter et cum tempore facta sunt; postea sex diebus in formam disposita: tribus primis diebus ordinata, et sequentibus tribus ornata. Novissime sexta die factus est homo Adam et Eva, propter quem facta sunt caetera omnia; et ipse in paradiso collocatus est: primo mansurus ibi et operaturus ut post opus consummatum et obedientiam impletam exinde illuc proveheretur ubi erat semper mansurus. Sed, quia sequentis operis seriem, a conditione primi hominis deducere instituimus, justum est ut in ipsius exordio libri, primum causam conditionis humanae investigemus, ut simul demonstretur et primum rationabiliter a Deo conditus,
Abbreviated transcription (Latin):
et que in carne et per carnem gessit u̾¬
bum cum omnibus sacram̃tis suis. sũ
hiis que ab mitio mundi ad ipãm incar¬
nationẽ fignrandam precessecunt. sñ
hiis que ułq ad finem seculi ad ipãm
amuntiandã et predicandam subsecũt᷑.
De hiis loquit omĩs d̾ma scripta. et de
hiis et pro hiis fcã est omnis diuna scpͥ¬
tura. quia quemadmodum libri gen¬
tilium opera conditionis inuestigant.
et tractant. si diuina eloquia ad opera
restanrationis tractanda et comendã¬
da maxime operam dant. Quod inoꝑi¬
inoperibus restauratõ satra
is a priapio redemptionis. mitiũ
innestigandñ ẽ. ⁊ si hoc diligent̾ inhiis
ommibus secundum seriem tempori
et successiones gn̾ationũ ac dispensatõ¬
nes p̃ceptorum inquirimus. sũmã to-¬
tam dimarum scripturarũ fidenter nos
attigisse promintiamus. Lxx antemin¬
cipiendũ ẽ a condicõne pmi parenus. ⁊
eiendum paulatim progredientibus

Expanded text:
et quae in carne et per carnem gessit Veret quae in carne et per carnem gessit Verbum cum omnibus sacramentis suis; sive iis quae ab initio mundi ad ipsam incarnationem figurandam praecesserunt, sive iis quae usque in finem saeculi ad ipsam annuntiandam et praedicandam subsequuntur. De his loquitur omnis divina Scriptura, et de his et pro his facta est omnis divina Scriptura; quia, quemadmodum libri gentilium opera conditionis investigant, et tractant, sic divina eloquia ad opera restaurationis tractanda et commendanda maxime operam dant. CAP. XXoperibus restaurationis mais a principio redemptionis mysterium investigandum est; et si hoc diligenter in his omnibus secundum seriem temporum et successiones generationum ac dispositionem praeceptorum inquirimus, summam totam divinarum Scripturarum fidenter nos attigisse pronuntiamus. Hoc autem incipiendum est a conditione primi parentis; et cernendum paulatim progredientibus
Abbreviated transcription (Latin):
multa sunt alia que dec᷑ ꝙͣ oꝑa¬
hus diebus nuistica dici potuerunt. iest.¬
S nos quasi excra maceriam nram̃ cur¬
sim ista perstriximus. ut ad eandem
mat̾iam tractandam quas ex preceden¬
ti accessim connementiorem haberemꝰ.
Nos siquidem ꝓpositum habemus de sa¬
cram̃to redemptionis humane. quod a
panicipio in operibus restauracionis for¬
matum ẽ. quantum dominus dederit
i hoc opere tractare. S quia opereᷤ cõ¬
dicionis tp̃r puiora fuerunt. ab hiis ex¬
ordm̃ sermonis sumpsimus. ut m̃ ad
reliqua que sequñtur. suo cedine mã
faceremus. Dicimus namq opera con¬
ditõnis creacõm inniu̾sorum qñ fcã sũt
nt eeñt que non erant. opera nero re¬
stanratõnis quibus impletum est uł
figuratum ẽ sacramentum redemptio¬
nis quo reperata sunt que penerant
Ergo opera conditionis sunt que in pr̾n¬
nis sex etatibus fuit. que ut brem diffi¬
intõne stringannus. opera restanratõ¬
nis eẽ dicimus incarnatõnem uerbi.

Expanded text:
multa sunt alia quae de his diebus mystica dici potuerunt. Sed nos quasi extra materiam nostram cursim ista perstrinximus, ut ad eamdem materiam tractandam quasi ex praecedenti accessum convenientiorem haberemus. Nos siquidem propositum habemus de sacramento redemptionis humanae quod a principio in operibus restaurationis formatum est quantum Dominus dederit in hoc opere tractare. Sed quia opera conditionis tempore priora fuerunt, ab his exordium sermonis sumpsimus, ut inde ad reliqua quae sequuntur suo ordine viam faceremus. Dicimus namque opera conditionis creationem universorum, quando facta sunt ut essent quae non erant; opera vero restaurationis quibus impletum est vel figuratum est sacramentum redemptionis quo reparata sunt quae perierant. Ergo opera conditionis sunt quae in prinnis sex aetatibus fiunt; quae ut brevi definitione stringamus, opera restaurationis esse dicimus incarnationem Verbi,
Abbreviated transcription (Latin):
cinxit. que ex omni pite incentrũ
terre uergeret. ⁊ int̾ora nitens. desidere nõ
poss ut cum terra arida ⁊ sicca constare per
se. ac sine humore nequiret nec rursus sta¬
re aque nisi sustinente t̾ra mutuo implexu
uingerentur. hac sinus pandente illa per¬
meante totũ. intra. extra. supra. infra. ue¬
nis ut uinculis discurrentib atq etiam in

Expanded text:
cinxit, quae ex omni parte in centrum terrae vergeret, et in interiora nitens decidere non posset, ut, cum terra arida et sicca constare per se ac sine humore nequiret, nec rursus stare aqua, nisi sustinente terra, mutuo amplexu jungerentur, hac sinus pandente, illa vero permeante totam intra, extra, supra, infra, venis ut vinculis discurrentibus, atque etiam in
Abbreviated transcription (Latin):
cognitione enam nasci quia nichil in se
nascendo haberent. unde postea cum ad tẽ¬
pus cognoscendi perueuissent potuissent
a cogintione u̾itatis pp̾edui. Et pos quidẽ
sclm hunc modũ in tebus occultis. Ca que
magis probabilia nobis indebantur elogimiꝰ
ita tñ ut in milla parte dubia pro ceras asse¬
rere presumanius. Pro e antem quod ꝓ¬
id etiam quod sequitur hoc est sail qualit
institutus sit a deo. quãtũ ratĩm animo
occurrerint ⁊ ꝓposito n conenire inidebit᷑

Expanded text:
cognitione etiam nasci; quia nihil in se cognitione etiam nasci; quia nihil in se nascendo haberent unde postea cum ad tempus cognoscendi pervenissent, potuissent a cognitione veritatis praepediri. Et nos quidem secundum hunc modum in rebus occultis ea quae magis probabilia nobis videbantur eligimus, ita tamen ut in nulla parte dubia pro certis asserere praesumamus. Pro eo autem quod pid etiam quod sequitur, hoc est scilicet qualiter institutus sit a Deo quantum interim animo occurrerit, et proposito nostro convenire videbit
Abbreviated transcription (Latin):
fcũs incedere. si illi etati non natura s inci¬
um eet̃. nequaquam ip̃i sensus iri. s ad¬
ulteri potius apellati fuissent. Preterea cũ
hii quos prius habuerat qm̃q eis hoc est
legitimi ⁊ non alieni fuissent. Naturale
siquidem humane nature est in prima eta¬
te. secundũsolos sensuũ affcũs mouer ac¬
ꝙ incedere. Cum uero ad annos discretionis
peruemit. si relicta u̾tate. aiprem sequitur.
ipẽ ei error tinic non maritus s adulter ap¬
pellatur. Quod antem prius secundum
solum motum seusnũ incedens operatur.
neo malum ei ad culpam. nec bonũ ad mu̾tũ
reputatur. Non igitur infantibus etiam
in ꝑccõ natis nci̾r est sine cognitione nas¬
nasci. unde postinodum cum ad annos dis¬
arsionis penenerint contingat eos si gram
adimautens habuennt a cogintione nita¬
tis illa dum taxat que ad salutem pertin
sp̃edui. Quod si nerm est: neq nicnm
tuiss illis qui sine pocõ nascerentur sine

Expanded text:
fectus incedere si illi aetati non natura, sed vitifectus incedere si illi aetati non natura, sed vitium esset; nequaquam ipsi sensus viri, sed adulteri potius appellati fuissent. Praeterea cumtratum est quod ii quos prius habuerat quinque ejus, hoc est legitimi, et non alieni fuissent. Naturale siquidem humanae naturae est, in prima aetate secundum solos sensuum affectus moveri atque incedere. Cum vero ad annos discretionis pervenerit, si relicta veritate errorem sequitur; ejus error tunc non maritus, sed adulter appellatur. Quod autem prius secundum solum motum sensuum incedens operatur, nec malum ei ad culpam, nec bonum ad meritum reputatur. Non igitur infantibus etiam in peccato natis vitium est sine cognitione nasnasci unde postmodum cum ad annos discretionis pervenerint contingat eos si gratiam adjuvantem non habuerint a cognitione veritatis illa praesertim quae ad salutem pertinet praepediri. Quod si verum est, neque vitium fuisset illis qui sine peccato nascerentur, sine
Abbreviated transcription (Latin):
ignorau non debuiss nescitur. Talis itaq ig¬
norãtia ñ nͥ ex pena pccĩ in ẽẽ cognoscitur. cũ
mens a lumine m̾tatis excecatã ne ea que sci¬
re deberet cognoscere ualeat. proprio incio ob¬
sciatur. Illam uero que innascentibus cũc¬
tis ⁊ mins a principio in eẽ indetur. ⁊̃ tuc
quoq in ẽẽ debuisse crecditur sensus sine cog¬
itionis inperfcõm nature eẽ non culpe. Ex
hoc manifeste liquet quia dominus m ewã¬
głio cum sub typo anime samaritanã de oc¬
cultis sius conueruiret. pumũ eam quinq
niros habuisse ac deindo quem nunc habet
urum enis non es̃ testatus est dicens. qͥnq .n.
uiros habuisti. ⁊ nunc quem habes non est
tuus uir. Qui sunt enim quinq iuri quib
amma rõnalis primũ legitime copulata doꝰ
nisi quinq sensus corporis scd̃m quos prima
etas uite humane sũ rõnis discretione guber¬
natur. Secundum quoꝵ indelic sensim̃ af¬

Expanded text:
ignorari non debuisset, nescitur. Talis itaque igignorari non debuisset, nescitur. Talis itaque ignorantia non nisi ex poena peccati inesse cognoscitur, cum mens a lumine veritatis excaecata ne ea quae scire deberet, cognoscere valeat, proprio vitio obscuratur. Illam vero quae in nascentibus cunctis et nunc a principio inesse videtur, et tunc quoque inesse debuisse creditur, sensus sive cognitionis imperfectionem, naturae esse non culpae: ex hoc manifeste liquet quod Dominus in Evangelio cum sub typo animae Samaritanam de occultis suis conveniret; primum eam quinque viros habuisse ac deinde quem tunc habebat virum ejus non esse testatus est, dicens: Quinque enim viros habuisti; et nunc quem habes, non est tuus vir . Qui sunt quinque viri quibus anima rationalis primum legitime copulata dicitur, nisi quinque sensus corporis, secundum quos prima aetas vitae humanae sine rationis discretione gubernatur; secundum quorum videlicet sensuum af
Abbreviated transcription (Latin):
cerminus. quia a moclico muniersa in¬
cipint ac deuide paulatim per ncrem¬
ta ordine ad perfcõnem enadit. Quo¬
cuta nequaqnã. prouisio humane ue
deputandum est. si in principio suo a
perfcõ nchoata per subsequentem pro¬
pagationem a moclico ad maiora et me¬
liora proficiat ⁊ de corpore quidem hu¬
mano fortassis difficile non erit. neq
in conueniens uidebitur hoc in estima¬
tionem reaipere. uerum de sensu ⁊ cognitio¬
ne u̾itatis fortasse minus probabile estimabi¬
tur. quod scil hii qui sine pocõ nascen̾tur. sen¬
su ⁊ intelligentia mentis imperfã uascentur.
propterea quod omĩs ignorantia in rõnalitͤ¬
atnia non nisi ex pena pcc̃ eẽ iudeatur. S¬
si qm hoc dicunt non satis diligenter considain̾t
quia non omius qui aliquid nescit aut aliqͥd
minus perfcẽ siit statim ignoratiam habere
sine in ignorantia eẽ dicendus est. quiaig¬
norantia non clicitur msĩ tunt solum cũ id qd̾

Expanded text:
cernimus. Quia a modico universa incernimus. Quia a modico universa incipiunt; ac deinde paulatim per incrementa ordine ad perfectionem evadunt. Quocirca nequaquam pro vitio humanae naturae deputandum est si in principio suo a perfecto inchoata, per subsequentem propagationem a modico ad majora et meliora proficiat. Et de corpore quidem humano fortassis difficile non erit, neque inconveniens videtur hoc in existimationem recipere. Verum de sensu et cognitione veritatis fortasse minus probabile existimabitur. Quod scilicet ii qui sine peccato nascerentur sensu et intelligentia mentis imperfecti nascerentur, propterea quod omnis ignorantia in rationali creatura non nisi ex poena peccati esse videatur. Sed qui hoc dicunt, non satis diligenter considerant quod non omnis qui aliquid nescit aut aliquid minus perfecte scit, statim ignorantiam habere sive in ignorantia esse dicendus est; quia ignorantia non dicitur nisi tunc solum cum id quod
Abbreviated transcription (Latin):
quẽadmod̾ ipẽ pͥmus homo ⁊ secundum
mox conclitus est. ita quoq qui ex eo
nasciti fussẽt tã corpore quam sensu in
Ipõ mox natnutatis sue exordio perfcĩ eẽ
debeñt. nos sccłm estimationem nram̃
id magis approbanus ut primus quid̃
homo uieut diximus ⁊ corpore ⁊ sensu per¬
stũs mox fcũs fuisse credatur illos uero
qui ex ipõ nascerentur ead̾ lege qua et
minc natuntatem humanã orcłinatam
cernimus paruos nascituros. ac demde
per interualla tempoꝵ tam in sensu ani¬
mi quam in statura cocporali incremẽ¬
ta accepturos. Sic em̃ in omĩ genere re¬
rum aliam legem. primam conclicionẽ
habuisse cerminus atq aliam suþsequẽ¬
tem propagationem. prima enim omĩa
perftã frã sunt. cetã autem omia que ex
ipĩs ormutur ⁊ post ipã subsecuntur. nͥ
per interualla temporum crescendo ad per¬
fcõne nemre nouire non possunt. hoo ĩ
anboribus ⁊ plantis ⁊ germinibus cũc¬
tis. hoc in bestiis ⁊ eimictis innentibus

Expanded text:
licet sicut ipse primus homo secundum mox conditus est, ita quoque qui ex eo nascituri fuissent, tam corpore quam sensu in ipso mox nativitatis suae exordio perfecti esse deberent. Nos secundum existimationem nostram id magis approbamus, ut primus quidem homo, sicut diximus, et corpore et sensu perfectus mox factus fuisse credatur; illos vero qui ex ipso nascerentur eadem lege qua et nunc nativitatem humanam ordinatam cernimus parvos nascituros; ac deinde per intervalla temporum tam in sensu animi quam in statura corporali incrementa accepturos. Sic enim in omni genere rerum aliam legem primam conditionem habuisse cernimus: atque aliam subsequentem propagationem. Prima enim omnia perfecta facta sunt; caetera autem omnia quae ex ipsis oriuntur et post ipsa subsequantur, nisi per intervalla temporum crescendo ad perfectionem venire non possunt. Hoc in arboribus et plantis et germinibus cunctis; hoc in bestiis et cunctis viventibus
Abbreviated transcription (Latin):
dispositio dmina dupliciter consi¬
deratur. Bona qmppe dispositionem
decciper hñt. et nt suit quia bona sunt.
et ut sic fint quia ordinata sunt. re p̃¬
Mala nõ ex dispõne superna non hñt. qd̃
sunt. quia mala sunt. et tñ hñt quod
sic sunt. quia ordinata sunt. Deus enĩ
malum non facit. seo cum fcm̃ ẽ. mor¬
dinatum eẽ non permuitit. quia malo

Expanded text:
dispositio divina dupliciter consideratur. Bona quippe dispositionem desuper habent: et ut sint quia bona sunt, et ut sic sint quia ordinata sunt. vero ex dispositione superna non habent quae sunt quia mala sunt; et tamen habent quod sic sunt, quia ordinata sunt. Deus enim malum non facit; sed cum factum est, inordinatum esse non permittit; quia malo
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ corpori dabit per se. De stuclio.
cercenda fuiss non inconnenienter dicit
p̃ter interna ⁊ spitualia studia sapiencie
⁊ mine contemplationis foris et̾ in t̾re
culturas sine in arando. sine in seminan¬
do siue in plantando ⁊ ceteris huimodi o¬
petib quib naciua uona excultra prostm̃
papitim melius. pͥmũ hominem non ad
cendus erat. ut ab ip̃o studio extioris ope¬
ris forma summeretur studii int̾ioris. ⁊ in
eo quod feris faceret agnosceret. quid sibi
intus faciendum eet̃. Nlam ⁊ intus sum¬
licer quedam terra erat que bona quidem
creata erat. Et tñ si bene excoleretur. Ad¬
huc melior eẽ poterat. que culta fructus
bonos daret. neglecta uero. mala ⁊ noxia
germina proferret.

Expanded text:
 corpori dabit per se. CAP. XXI. Deexercenda fuisset; non inconvenienter dicitur praeter interna et spiritualia studia sapientiae et divinae contemplationis, foris etiam in terra culturas sive in arando, sive in seminando, sive in plantando, et caeteris ejusmodi operibus quibus natura bona exculta profectum capit in melius, primum homines non ad cendus erat ab ipso studio exterioris operis, ut forma sumeretur studii interioris; et in eo quod foris faceret, agnosceret quid sibi intus faciendum esset. Nam et intus similiter quaedam terra erat quae bona quidem creata erat, et tamen si bene excoleretur adhuc melior esse poterat; quae culta fructus bonos daret, neglecta vero mala et noxia germina proferret.
Abbreviated transcription (Latin):
tum. Subumxit postea. non ara
hoc ẽ e xorlim. Postea compla
etam iram prohibens. Hoc est s
Item dlixit. Canem porcinani nii
dendun: In hoc fint elementum.
didir post heo. Non mechabeus.

Expanded text:
tum. Subjunxit postea: Non occides , hoc est exordium. Postea complevit etiam iram prohibens, hoc est sermo . Item dixit carnem porcinam non edendam , in hoc fuit elementum. Addidit post hoc: Non moechab
Abbreviated transcription (Latin):
lia superins sacramenta que pprie sacra
sacramenta uocata: quia sacrarum re¬
rum signa fuerunt. Sic igitur aliud ẽ
sacramentum scĩficationem significans.¬
sãficationem scĩficans. aliud non scĩfi
s significans tm̃. Et de sacramentis quid̃
scripte legis hactenus dixisse sufficiat.
De promissionibus nõ quas in tercia par¬
te prime distinctionis posumus tracta¬
re p̾sentis ꝓpositi non fuit. Sunt igitur
tria que lex scipta continebati Precep¬
ta. Sacramenta. Promissa. Explicu

Expanded text:
lia superius sacramenta quae proprie sacramlia superius sacramenta quae proprie sacramsacramenta vocata; quia sacrarum rerum signa fuerunt. Sic ergo aliud est sacramentum sanctificationem significansficatione sanctificans; aliud non sanctificans, sed significans tantum. Et de sacramentis quidem scriptae legis hactenus dixisse sufficiat; de promissionibus vero quas in tertia parte primae distinctionis posuimus; tractare propositi praesentis non fuit. Sunt igitur tria quae lex scripta continebat: praecepta, sacramenta, promissa. Explicit
Abbreviated transcription (Latin):
tabatur quod nel ex debito uł sponte ob¬
latũ. totum incendebatur. Sicrificiũ
nocabatur quod peo debito institutõ¬
nis oblatum. partim cremabatur. par¬
tim reserualintur. pacifica clicebantur
que sponte offerebantur sine pro grã¬
rum actione. sine pro p̃cedentis noti
ad impletione siue pro nolmtarea ⁊̃
spontanea denotione. Holocanstima¬
liqñ fiebat de armentis. aliqũ de pecori¬
bus. aliqũ de nolatilibus. Obło aliqũ
de similia fiebat que dicebatur sacrificiũ
trudum: aliqũ dedibano. aliqñ de sar¬
tagnie. aliqũ de cratitula. quod sacri¬
ficium coctum nocabatur. Satrificia a¬
lia pro pccõ erant. alia pro delicto. Pro
pcc̃o quidem ut pccm̃ expiaretur. pro de¬
licto ut expiaretur delictum. Pccm̃ est
qũ fit quod fieri non debet. Delictum ẽ
qñ non fit quod fieri debet. Et in hus
quidem omnbus sacram̃ta constabant
Sciendum uero quod hec omma non sa¬
lia sacramenta intelligere debemus. qua¬

Expanded text:
cabatur quod vel ex debito, vel sponte obcabatur quod vel ex debito, vel sponte oblatum totum incendebatur. Sacrificium vocabatur quod pro debito institutionis oblatum partim cremabatur partim reservabatur. Pacifica dicebantur quae sponte offerebantur, sive pro gratiarum actione, sive pro praecedentis voti adimpletione, sive pro voluntaria et spontanea devotione. Holocaustum aliquando fiebat de armentis, aliquando de pecoribus, aliquando de volatilibus. Oblatio aliquando de simila fiebat, quae dicebatur sacrificium crudum: aliquando de clibano, aliquando de sartagine, aliquando de craticula, quod sacrificium coctum vocabatur. Sacrificia alia pro peccalo erant: alia pro delicto; pro peccato quidem, ut peccatum expiaretur; pro delicto, ut expiaretur delictum. Peccatum est quando fit quod fieri non debet; delictum est quando non fit quod fieri debet. Et in his quidem omnibus sacramenta constabant. Sciendum vero quod haec omnia non talia sacramenta intelligere debemus, qua
Abbreviated transcription (Latin):
ta quedam eeñt ad cetera sacramenta
tractanda ⁊ scĩficanda: quale fuit taber
indumenta ministrantium. ⁊ cetera oĩ¬
a que ad ex ornandum cultũ dminũ
fucrunt instituta. Itm sacramenta ali¬
Asuerunt que sãficabantur ad emunda¬
tionẽ. alia que tractabantur ad denoti¬
onẽ. Tercia que exercebantur ad nen̾a¬
tionem. prima necessitatis. Secunda
mitutis. Tercia landationis. Prima
sussipiebantur ad scĩficationẽ. Setunda
sractabantur ad denotionem. Tercia exer¬
sebantur ad laudationem. Itm̃ sacra¬
menta alia erant in rebusdam sancti¬
ficatis. alia in sacrificiis et obłonibus
alia in ministĩis duius. Sic res ead̾
multis modis ad euidentiam distingn¬
Ipõt. Sacrificiũ dicebatur. qñ de ani¬
malibus fiebat imimolatio. Obło ant̃
aliarum quarumlibet rerum nocaba¬
tar. Sacrifitioꝵ tua genera sunt alia
enim sunt holocausta. alia simplicia
sacrificia: alia pacifica. holocaustum no¬

Expanded text:
ta quaedam essent ad caetera sacramenta ta quaedam essent ad caetera sacramenta tractanda et sanctificanda, quale fuit atriumacra indumenta ministrantium, et caetera omnia quae ad exornandum elementum divinum fuerunt instituta. Item sacramenta alia fuerunt quae sanctificabantur ad emundationem; alia quae tractabantur ad devotionem; tertia quae exercebantur ad venerationem. Prima necessitatis; secunda virtutis; tertia laudationis. Prima suscipiebantur ad sanctificationem; secunda tractabantur ad devotionem; tertia exercebantur ad laudationem. Iterum sacramenta alia erant in rebus quibusdam sanctificatis, alia in sacrificiis et oblationibus, alia in ministeriis divinis. Sic res eadem multis modis ad evidentiam distingui potest. Sacrificium dicebatur, quando de animalibus fiebat immolatio. Oblatio vero aliarum quarumlibet rerum vocabatur. Sacrificiorum tria sunt genera: alia enim sunt holocausta, alia simplicia sacrificia, alia pacifica. Holocaustum vo
Abbreviated transcription (Latin):
stituta. Puide tñ ad p̾sentum s¬
ustionẽ sunt resernata ⁊ eã potu
que ad spuitalis stndii exercicatis
spestant tempore grẽ reseruantir
que ad carnales obsernantias pni¬
bant abolitis. Quod tria sunt gene¬
Nia genera sacra mentorm le¬
sub lege scapta. quedam spũalie
remedim̃. quedam nero ad obsap¬
um. quedam ad caltim clmmim̃
ma pertinent ad pccõrum renssi¬
ne. Secunda ad exercendam deus¬
onem. Tercia ad colendam pietatem.
prima mstituta fuer̃ quasi ad necessita¬
lem. ut in eis homo scĩficaretur. quał
citumsitio fuit. ⁊ hostie pro pocõ ⁊ pro
delicto. ⁊ cetera quedam que spuitalit̾
Memũditionẽ ⁊ remissionem institu¬
ta fuerunt. Secunda autem quasi ad ex¬
eritationẽ fucrunt ꝓpofita. ut in eis de¬
ncio fideliũ exerceretur. ⁊ mentum
angeretur quales scilz fuerunt hostie
maificorum que offerebantur a fidelib
reconsiliandam sibi gratiam dminã:
Tatia instituta fuerunt quasi ad p̃pa¬
rationẽ quandam ut quasi instrinũ¬

Expanded text:
en ad praesentium instructionem sunt reservata; et ea potissimum quae ad spiritualis studii exercitationem spectant, tempore gratiae reservantur: iis quae ad carnales observantias pertinebant abolitis. CAP. X. Quod tria sunt genera sacramentorum sub lege scripta, quaedam specialiter ad remedium, quaedam vero ad obsequium, quaedam ad cultum divinum. Prima pertinent ad peccatorum remissionem; secunda ad exercendam devotionem; tertia ad colendam pietatem. Prima instituta fuerunt quasi ad necessitatem, ut in eis homo sanctificaretur, qualis circumcisio fuit, et hostiae pro peccato et pro delicto et caetera; quaedam quae specialiter ad emundationem et remissionem instituta fuerunt. Secunda autem quasi ad exercitationem fuerunt proposita, ut in eis devotio fidelium exerceretur, et meritum augeretur: quales fuerunt hostiae pacificorum, quae offerebantur a fidelibus ad reconciliandam sibi gratiam divinam. Tertia instituta fuerunt quasi ad praeparationem quamdam, ut quasi instrumen
Abbreviated transcription (Latin):
mira talionem reddere: ne forte uehem̃¬
tiori furore exardescentes maiora illatis
conarentur mala referre. Multa sunt
alia gn̾a p̃ceptorum que in lege scupta
contĩientur. decentia quiden ad extiore
conersationẽ: ⁊ simul alta ad spũaslem
significationẽ. In hus ergo ommbus
ulam quam apłus posut cliscresionem
in elementis exordii setmonis dei signifi¬
catam notamuus. Sunt enĩ ma ħec.
flementa exordia. sermo. In clementis
sonus est. s sensuis non ẽ. unde nec ex¬
ordium dicntur. quia sensus in eis nõ
mapit. uidõnes: exordia senstam sñt¬
uñ ⁊ alistiones uocantur. quaa e
aliquid dicentes. Et prime pate
orõtus. quia prinapium intellee
ab cis exoritur. In elementis es
sus ẽ ⁊ perfedus. uide tria hec me¬

Expanded text:
njuria, talionem reddere, ne forte vehemennjuria, talionem reddere, ne forte vehementiori furore exardescentes, majora illatis conarentur mala referre. Multa sunt alia genera praeceptorum quae in lege scripta continentur, decentia quidem ad exteriorem conversationem, et simul apta ad spiritualem significationem. In his ergo omnibus, illam quam Apostolus posuit discretionem in elementis exordii sermonis Dei significatam notamus. Sunt enim tria haec: elementa, exordia, sermo. In elementis sonus est, sed sensus non est, unde nec exordium dicuntur, quia sensus in eis non incipit. Dictiones exordia sensuum suntunde et dictiones vocantur quasi jam aliquid dicentes, et primae partes orationis, quia principium intelligentiae ab eis oritur. In elementis ergsensus est, et perfectus. Vide tria haec
Abbreviated transcription (Latin):
la fisent si concessa non fuissent. Uerbig᷑¬
tra. uict lex ut siquis iurpindinẽ aliqũ
in urore suo inuenisset ⁊ ob id illam odi¬
o haberet. scaabet. ei libellũ repuctii. ⁊ sic
eim dmttẽt. quia indelicet melius erat
ut clio habita secundum uoluntatem di¬
ncietur. quam contra uoluntatem retẽ¬
ta adideretur. Dictum ẽ it̾r̃ in lege in¬
ramentum tuũ domiuo offãs. ⁊ inab
per m̃. non quia nidel iurare aut per
fetis mramentum conceditur. ut fatili
peruirinim nitaretur. Sinul etiam ut¬
nomen domini uenerari cdiscerent cum
illuo frequentins in assercionem ⁊ testi¬
moniũ dictoꝵ suorum accperent: et nõ
cogerentur nomina falsorũadeorim ad
confirmanda uiramenta sua assimere .
quibus non solum periissum s p̃cept̃
fucrat. ita dam taxat ita si causa confir¬
mande m̾tatis expostularet nomen domi¬
ni ad testimonium mnuccare. Simile erat
⁊ hoc quod perinissint sunt pro illacani¬

Expanded text:
la fuissent, si concessa non fuissent. Verbi grla fuissent, si concessa non fuissent. Verbi gratia: Dicit lex ut si quis turpitudinem aliquam in sua uxore invenisset, et ob id illam odio haberet, scriberet ei libellum repudii, et sic eam dimitteret ; quia videlicet melius erat ut odio habita secundum voluntatem dimitteretur, quam contra voluntatem retenta occideretur. Dictum est etiam in lege: Juramentum tuum Deo offeras et jurabeum ; non quia videlicet jurare per fectis juramentum conceditur, ut facilius perjurium vitaretur. Simul ut etiam nomen Dei venerari discerent, cum illud frequentius in assertionem et testimonium dictorum suorum acciperent, et non cogerentur nomina falsorum deorum ad confirmanda juramenta sua assumere, quibus non solum permissum sed praeceptum fuerat; ita duntaxat si causa confirmandae veritatis expostularet, nomen Domini ad testimonium invocare. Simile erat et hoc quod permissi sunt pro illata i