comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ioris ẽ. głe: qͣm fuerat illa pͥma lignis
et lapidib ceterisq p̾ciosis reb metal¬
lisq constructa. Non itaq aggei ꝓphe¬
tia. in templi illiꝰ instauratione ꝯpleca
.ẽ. Ex quo enĩ. ẽ. instauratũ. nũqͣm
ostendit᷑ habuisse tãtã głam qͣntã ha¬
buit temꝑe salomonis: ĩmo potiꝰostẽ¬
dit᷑ pͥmũ cessatione. ꝓpheciȩ fuisse do¬
mꝰ illiꝰ głam diminutã: deinde ipsiꝰ¬
gentis cladib tantis usq ad ultimũ
excidiũ qͦd factum. ẽ. a romanis. sic̃ ea
que supͣ sunt ꝯmemorata testant᷑. Hhec
autẽ domꝰ ad nouũ ꝑtinens testam̃tũ.
tanto utiq maioris. ẽ głe. qͣnto melio¬
res s̃ lapides uiui: quib c̾dentib re¬
nouatisq ꝯstruit᷑: s ideo ꝑ instaura¬
tionẽ tẽpli illiꝰ significata. ẽ qͥa ipsa
renouatio illiꝰ edificii significat eloqͥo
ꝓpħico altum testam̃tũ. qͦd appellat᷑ no¬
et dabo pacem in loco isto ꝑ significan¬

Expanded text:
ioris est gloriae, quam fuerat illa prima lignis et lapidibus ceterisque pretiosis rebus metallisque constructa. Non itaque Aggaei prophetia in templi illius instauratione conpleta est. Ex quo enim est instauratum, numquam ostenditur habuisse tantam buit tempore Salomonis: imo potius ostenditur primum cessatione prophetiae fuisse domus illius gloriam diminutam, deinde ipsigentis cladibus tantis usque ad ultimum excidium, quod factum est a Romanis, sicut ea, quae supra sunt commemorata testantur. Haec autem domus ad nouum pertinens testamentum tanto utique maioris est gloriae, quanto meliores sunt lapides uiui, quibus credentibus renouatisque construitur. Sed ideo per instaurationem templi illius significata est, quia ipsa renouatio illius aedificii significat eloquio prophetico alterum testamentum, quod appellatur noEt dabo pacem in loco isto, per significan
Abbreviated transcription (Latin):
in cȩlum. Iudei autẽ qͥ eũ occid̾unt
et in eũ crede noluer̃t. qͥa oportebat
eũ mori et resurg̾e̾. uastati infeliciꝰa
romanis. funditꝰq a suo regno uͥ iã
eis alienigene dñabant᷑. eradicati dis
ꝓphetias nos ñ finxisse de xp̃o: quas
plurui eoꝵ ꝯsiderantes. et ante pas¬
sionẽ et maxime pꝰ eiꝰ resurrectionẽ
cdidunt in eũ de quib scͥptũ. ẽ. Si
fuerit numerꝰ filioꝵ isrł sic̃ arena

Expanded text:
in caelum. Iudaei autem, qui eum occiderunt et in eum credere noluerunt, quia oportebat eum mori et resurgere, uastati infelicius a Romanis funditusque a suo regno, ubi iam eis alienigenae dominabantur, eradicati dispprophetias nos non finxisse de Christo; quas plurimi eorum considerantes et ante passionem et maxime post eius resurrectionem crediderunt in eum, de quibus praedictum est: Si fuerit numerus fi
Abbreviated transcription (Latin):
ctatio gentiũ. Non gͦ indeoꝵ pͥnceps
ex iudeis usq ad herodem istũ quẽ pͥ¬
mũ acceꝑunt alienigenã regẽ. Tepꝰ gͦ
iã erat ut ueniret ille cui repositũ e¬
rat qͦd nouo ꝓmissum. ẽ testam̃to: ut
ipse eẽt expectatio gentiũ. Fieri aut̃
ñ posset ut expectarent eũ gentes uẽ¬
turũ. sic̃ eum cernimꝰ expectari ut ne¬
niat ad faciendũ iudicium in clarita¬
te potentiȩ: nͥ pͥus in eũ ccdent c̃ ue¬
ut ad patiendũ iudiciũ in humilita¬
te patientie. Negnante gͦ hero¬

Expanded text:
nceps ex Iudaeis usque ad istum Herodem, quem primum acceperunt alienigenam regem. Tempus ergo iam erat, ut ueniret ille, cui repositum erat, quod nouo promissum est testamento, ut ipse esset exspectatio gentium. Fieri autem non posset, ut exspectarent eum gentes uenturum, sicut eum cernimus exspectari, ut ueniat ad faciendum iudicium in claritate potentiae, nisi prius in eum crederent, cum uenit ad patiendum iudicium in humilitate patientiae.
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓpt̾ si ꝑ illam ciuitatẽ recte accipitur
ȩccłia gentiũ ꝓpħice sigurata. eu̾sa sci¬
licet ꝑ penitentiã. ut qualis fuerat iã
idem ipse significatus. ẽ. xp̃c. Per qua¬
draginta scilicet qͥa tot dies ꝑ egit cũ
discipłis suis post resurrectionẽ et
ascendit in celum. ꝑ triduũ uͦ qͥa die¬

Expanded text:
propter si per illam civitatem recte accipitur propter si per illam civitatem recte accipitur ecclesia gentium prophetice figurata, euersa scilicet per paenitentiam, ut qualis fuerat iam idem ipse significatus est Christus; per quadraginta scilicet, quia tot dies peregit cum discipulis suis post resurrectionem et adscendit in caelum; per triduum u
Abbreviated transcription (Latin):
conferentib et tam̃ tãqͣm uno ore cũc¬
ta int̾pretantib. idem sp̃c unꝰ apparuit.
nentis exicii cuutatẽ: cun si t̾cio die fu¬
erat futus interitꝰ. ñ utiq quadragesi¬
mo die. si aut̃ qͣdragesimo ñ utiq t̾cio:
Sigͦ ame querit᷑ quid hoꝵ ionas dixerit
qͥppe longe posteriꝰ int̾ptati aliud di¬
cere potuert̃. qͦd tam̃ ad rem ꝑtin̾e̾t
et in unũ eũdemq sensum qͣmuis sub
alta significatione conc᷑reret: ãmo¬
neretq lectorẽ utraq auctoritate nõ
spreta. ab historia sese attollere ad ea
requirenda ꝓpt̃ que significanda his¬
toria ipsa ꝯscͥpta. ẽ Gesta s̃ qͥppe illa
in nimue ciuitate: s aliqͥd cẽ signifi¬
cauer̃t qͦd modũ illiꝰ ciuitatis excedat.
sic̃ gestum. ẽ qͦd ipse ꝓpħa in uentre¬
ceti triduo fuit: et tam̃ alium signi¬
ficauit in ꝓfundo inferni triduo fu¬
turũ qui dñs ẽ. om̃iũ ꝓpħarũ. Qua¬

Expanded text:
conferentibus, et tamen tanquam uno ore cuncconferentibus, et tamen tanquam uno ore cuncta interpretantibus, idem Spiritus unus apparuit. nentis exitii civitatem? Cui si tertio die fuerat futurus interitus, non utique quadragesimo die; si autem quadragesimo, non utique tertio. Si ergo a me quaeritur quid horum Jonas dixerit, quippe, longe posterius intcere potuerunt, quod tamen ad rem pertineret et in unum eundemque sensum, quamuis sub altera significatione, concurreret, admoneretque lectorem utraque auctoritate non spreta ab historia sese adtollere ad ea requirenda, propter quae significanda historia ipsa conscripta est. Gesta sunt quippe illa in , Nineue ciuitate, sed aliquid etiam significauerunt, quod modum illius ciuitatis excedat; sicut gestum eceti triduo fuit, et tamen alium significavit in profundo inferni triduo futurum, qui Dominus est omnium prophetarum. Qua
Abbreviated transcription (Latin):
pita uersuũ iacentib uirgulis sic̃ scri¬
bunt᷑ uncie signauerunt. &̾ multi co¬
dices has notas habentes: usq quaq
disfusi s̃ et latini. Que aut̃ ñ p̃tinissa
uł addita s alit̃ dicta s̃. fine alium sen¬
sum faciant cẽ ipsum ñ abhorrentem.
sine alio mͦ eumdẽ sensum explicare mo¬
nstrent᷑: nͥ utriq codicib inspectis ne¬
queunt repꝑiri. Si gͦ ut oportet nichil
aluid intueam᷑ in scͥpt᷑is illis nͥ qͥd ꝑ hoĩes
dixerit di sp̃s. qͥcqͥd. ẽ. in hebreis codici¬
b et non. ẽ. apud int̾p̃tes.lxx. noluit ea
ñ. ẽ: ꝑ istos ea maluit qͣm ꝑ illos idem
pħas. Isto enĩ mͦ alia ꝑ ysaiam. alia ꝑihe¬
ꝑ utrosq dice̾ uoluit unꝰ atq idem sp̃s.
s ita ut illi p̃cedent ꝓpħaudo. isti seque¬
rent᷑ ꝓphetice illos int̾pretando: qͥa sic̃
in illis uera et concordantia dicentib
unꝰ pacis sp̃s fuit: sic et in istis ñ secũ

Expanded text:
pita uersuum iacentibus uirgulis, sicut scripita uersuum iacentibus uirgulis, sicut scribuntur unciae, signauerunt; et multi codices has notas habentes usquequaque diffusi sunt et latini. quae autem non praetermissa aut addita, sed aliter dicta sunt, siue alium sensum faciunt etiam ipsum non abhorrentem, siue alio modo eundem sensum explicare monstrentur, nisi utrisque codicibus inspectis nequeunt reperiri. si ergo, ut oportet, nihil aliud intueamur in scripturis illis, nisi quid per homines dixerit dei spiritus, quidquid est in hebraeis codicibus et non est aput interpretes LXX, noluit ea non est, per istos ea maluit quam per illos idem rophetas. Isto enim modo alia per Isaiam, alia per Jeper utrosque dicere voluit unus atque idem Spiritus; sed ita, ut illi praecederent prophetando, isti sequerentur prophetice illos interpretando: quia sicut in illis vera, et concordantia dicentibus unus pacis Spiritus fuit; sic et in istis non secum
Abbreviated transcription (Latin):
tis apparuit: ꝓfecto qͥsqͥs aliꝰ illarũ scͥp¬
turaꝵ ex hebrea in quãlibet aliã linguã¬
uina. et aliud dicere potuit tãqͣm ꝓpħa
illa utrũq dixiss: quia utrũq idem
sp̃c dicet. et hoc ipsum aliter: ut si nõ
eadem uerba. idem tam̃ sensꝰ bene intel¬
ligentib dilucesceret. et aliqͥd p̃termit¬
tere et aliqͥd addere. ut cẽ huic osten¬
deret᷑ ñ humanã fuisse in illo oꝑe ser¬
uitutem quã uerbis debebat int̾pres.
s diuinã potiꝰ potestatem que m̃tem
replebat et regebat int̾pretis. Non
nulli autẽ codices grecos interp̃tatio¬
nis .Lxx. ex hebreis codicib em̃dandos
putart̃. nec tam̃ ausi s̃ detrahere qͦd he¬
brei non habebant. et .lxx. posuer̃t.
s tantũ mͦ ad dider̃t que in hebreis in
eoꝵ dem uersuũ notauer̃t. que signa
asteriscos uocant: illa uͦ que ñ habent
hebrei habent autẽ .lxx. similit̃ ad ca¬

Expanded text:
tis apparuerit, profecto quisquis alius illarum scriptis apparuerit, profecto quisquis alius illarum scripturarum ex Hebrvina et aliud dicere potuit tanquam propheta ille utrunque dixisset, quia utrunque idem Spiritus diceret et hoc ipsum aliter, ut si non eadem verba, idem tamen sensus bene intelligentibus dilucesceret et aliquid pretermittere et aliquid addere, ut etiam hinc ostenderetur non humanam fuisse in illo opere servitutem, quam verbis” dicebat “interpres, sed divinam potius potestatem, que mentem replebat et” erigebat “interpretis. 40 Non nulli” “codices grecos interpretationis Septuaginta ex hebreis codicibus emendandos” curarunt; “nec tamen ausi sunt detrahere, quod Hebrei non habebant et Septuaginta posuerunt, sed tantummodo addiderunt, que in Hebreieorundem uersuum notauerunt, quae signa asteriscos uocant. illa uero quae non habent hebraei, habent autem LXX, similiter ad ca
Abbreviated transcription (Latin):
suerint et alii int̾preces qui ex hebre¬
a lingua in g̾cam sacra illa eloqͥa tnͣs¬
tulert. sic̃ aquila. symachus. theodo¬
cion. sic̃ cẽ illa . ẽ. int̾pretatio cmꝰ auc¬
tor ñ apparet. & ob hoc sine nomi
ne int̾pretis qͥnta edicio nuncupat᷑.
esset sic recipit eccłia eaq utunt᷑
greci popłi xp̃iani. quoꝵ pleriq u¬
trũ alia sit aliqua ignorant. Ex hac
tenent. qmius non defuerit tẽꝑib
& om̃iũ tͥũ linguarũ peritꝰ. qͥ ñ ex
greco s ex hebreo in latinũ eloqͥũ eas¬
dẽ script̃as conu̾terit. S eiꝰ tantũ lit¬
terarũ laborẽ qmͣuis uidei fateant᷑. eẽ.
rasse contendant: tañ eccłia xp̃i tot
hominũ actoritati ab eleararo tẽ pon¬
tifice ad hoc tantũ opꝰ electorũ nemi¬
nẽ uidicat p̃ferendũ: qͥa et si ñ in eis
unꝰ apparuiss sp̃c sine dubitatione
ut qͦd placuiss om̃ib hoc maneret:
nullus eis unꝰ interpres debint antepo¬
ni. Cum uͦ tantũ in eis signũ diuinita¬

Expanded text:
fuerint et alii interpretes, qui ex Hebraea lingua in Graecam sacra illa eloquia transtulerunt, sicut Aquila, Symmachus, Theodotion; sicut etiam illa est interpretatio, cujus auctor nne interpretis quinta editio nuncupatur; est, “sic recipit Ecclesia, eaque utuntur greci populi christiani, quorum plerique utrum alia sit aliqua ignorant. Ex hac tenent; quamvis non defuerit temporibet omnium trium linguarum peritus, qui non ex Greco, sed ex Hebreo in Latinum eloquium easdem Scripturas converterit. 38 Sed eius tam litteratum laborem quamvis Iudei fateantur esse rasse contendant, tamen Ecclesie Christi tot hominum auctoritati ab Eleazaro” “pontifice ad hoc tantum opus electorum neminem iudicant praeferendum; quia, etsi non in eis unus apparuisset spiritus sine dubitatione ut, quod placuisset omnibus, hoc maneret, nullus eis unus interpres debuit anteponi; cum uero tantum in eis signum diuinita
Abbreviated transcription (Latin):
scrutandam altitudinẽ ꝓpheciȩ: et qͦ
Illud in ascensione: hoc in eiꝰ resurre¬
ctione repperiens. ꝑpt̃ qͦd utroq mu¬
mero siguificari ꝯuenientissime po¬
idem sp̃s dix̃. Longitudinẽ fugio ut
niunt᷑. eẽ. ꝯcordes̃. Unde cẽ ego ꝓ meo
modulo uestigia sequens apłoꝵ. qͥa et
ipsi ex utrisq id. ẽ et ex hebreis et ex
septuaginta testimonia ꝓpħica posue¬
rũt: utraq auctoritate utendũ puta¬
ui: qm̃ utraq una atq duuna. ẽ. S
iã que restant: ut possumꝰ ex seqͣm᷑.¬
Postea qͣm gens uidea cepit ñ habere
ꝓpħas ꝓculdubio decerior facta. ẽ: eo
scilicet temꝑe quo se sꝑabat instaura¬
to templo post captiuitatẽ que fuit ĩ
tem. magna erit gła domꝰ istiꝰ nouissi¬
om̃s gentes: et uemiet desideratꝰ cunc¬

Expanded text:
scrutandam altitudinem prophetie et quoillud in ascensione, hoc in eius resurrectione reperies”. Propter quod utroque numero significari convenientissime poidem Spiritus dixit. Longitudinem fugio, ut niuntur esse concordes. Unde etiam ego pro meo modulo uestigia sequens apostolorum, quia et ipsi ex utriusque, id est ex Hebraeis et ex Septuaginta, testimonia prophetica posuerunt, utraque auctoritate utendum putaui, quoniam utraque una adque diuina est. Sed iam quae restant, ut possumus, exseqostea quam gens Iudaea coepit non habere prophetas, procul dubio deterior facta est, eo scilicet tempore, quo se sperabat instaurato templo post captiuitatem, quae fuit in tem: Magna erit gloria domus istius nouissiomnes gentes, et ueniet desideratus cunc
Abbreviated transcription (Latin):
bethleem uidȩ. homo manifestꝰ ex
homine uirgine: ds occultꝰ ex deo
patre. Sic enĩ ꝓpħ̃ia pdixerat. Escc
uirgo accipiet in utero et pariet fi¬
liũ: et uocabunt nom̃ eiꝰ ẽmanuel:
qͦd. ẽ int̾p̃tatũ nob̾cũ ds̃. Qut in se
ꝯm̃daret dm miracła multa fecit:

Expanded text:
Bethleem Iudae, homo manifestus ex homine uirgine, Deus occultus ex Deo Patre. Sic enim propheta praedixerat: Ecce uirgo accipiet in utero et pariet filium, et uocabunt nomen eius Emmanuel, quod est interpretatum: Nobiscum Deus. Qui ut in se commendaret Deum, mir
Abbreviated transcription (Latin):
suri diuisissent. s potiꝰ dissipassent
bellis omĩa uastaturi: ptholomeos
reges hab̃e cepit egiptꝰ. Quoꝵ pͥmꝰ
lagi filiꝰ multos ex iudea captiuos
in egyptũ transtulit. Huic autẽ suc¬
cedens aliꝰ ptholomeꝰ qui. ẽ. appella¬
tꝰ philadelphꝰ oñis quos ille abdu¬
xerat subuigatos: liberos abire ꝑ
tifice dari sͥ scriptas. quas ꝓphecto
audierat fama p̃dicante diuinas.
et ideo concupiuerat hab̃̾e. in bibli¬
otheca quã nobilissimã fecerat.
Has ei idem pontifex misit: s he¬
tribub seni homines. lingue utriꝰ¬
neq diinũ in eoꝵ uerbis fuisse con¬
sensũ : ut c̃ ad hoc opꝰ seꝑatĩ singl̃i
sedint. ita enĩ eoꝵ fidem ptholomeo
placuit ex plorare: in nullo u̾bo qͦs
idem significaret et tantũdẽ ualere
uł in u̾boꝵ ordine alt̾ ab alt̾o disc¬
int̾pretati s̃ unũ erat: qm̃ renera sp̃s

Expanded text:
suri diuisissent, sed potius dissipassent suri diuisissent, sed potius dissipassent bellis omnia uastaturi, Ptolomaeos reges habere coepit Aegyptus; quorum primus, Lagi filius, multos ex Iudaea captiuos in Aegyptum transtulit. Huic autem succedens alius Ptolomaeus, qui est appellatus Philadelphus, omnes, quos ille adduxerat subiugatos, liberos redire ptifice dari sibi scripturas, quas profecto audierat fama praedicante diuinas, et ideo concupiuerat habere in bibliotheca, quam nobilissimam fecerat. Has ei cum idem pontifex misisset Hetribubus seni homines, linguae utriuneque diuinum in eorum uerbis fuisse consensum, ut, cum ad hoc opus separatim singuli sederint ita enim eorum fidem Ptolomaeo placuit explorare, in nullo uerbo, quod idem significaret et tantundem ualeret, uel in uerborum ordine alter ab altero discinter
Abbreviated transcription (Latin):
riosis disputationib ꝑsuadere moliti s̃
tutũ de amore patriȩ. de fide amiciciȩ.
de bonis oꝑib atq om̃ib ad mores ꝓbos
ꝑtinentib reb qͣmius nescientes ad quẽ
finẽ et qͦnã mͦ eent ista omĩa referen¬
da: ꝓpħicis hoc. ẽ. diuinis uocib qͣmuis
ꝑ homines in illa d̃ĩ cuuitate ppło ꝯm̃¬
data s̃. ñ argum̃tationũ concertatiõib
inculcata: ut ñ hominis ingeniũ s dĩ
eloqͥum contẽpn̾e formidaret qͥ illa cog¬
noscẽt. Has sacras litt̾as c̃e unꝰ ptholo¬
meors regum egypti: nosse studuit &
hab̾e. Nam post alexandri macedonis
qͥ &̃ magnꝰ cognominatꝰ. ẽ. mirificentis¬
simã minime diutñã potentiam. qua
unuisam asẏam ĩmo pene totũ or¬
bem partim ui et armis. parcim t̾¬
rore subegerat: qͣndo int̾ ceta orien¬
tis cẽ indeam ingressus optinint eo
mortuo comites eiꝰ c̃ regnum illud
amplissimũ ñ pacifice int̾ se posses¬

Expanded text:
riosis disputationibus persuadere moliti sunriosis disputationibus persuadere moliti suntutum, de amore patriae, de fide amicitiae, de bonis operibus atque omnibus ad mores probos pertinentibus rebus, quamvis nescientes ad quem finem et quonam modo essent ista omnia referenda, propheticis, hoc est diuinis, uocibus, quamuis per homines, in illa ciuitate populo commendata sunt, non argumentationum concertationibus inculcata, ut non hominis ingenium, sed Dei eloquium contemnere formidaret, qui illa cognoscemaeorum regum Aegypti nosse studuit et habere. Nam post Alexandri Macedonis, qui etiam Magnus cognominatus est, mirificentissimam minimeque diuturnam potentiam, qua uniuersam Asiam, immo paene totum orbem, partim ui et annis, partim terrore subegerat, quando inter cetera Orientis etiam Iudaeam ingressus obtinuit; eo mortuo comites eius cum regnum illud amplissimum non pacifice inter se posses
Abbreviated transcription (Latin):
ut̾ se rixent᷑ errorib: qͦs merito mul¬
te uarieq impietatis parit̾ possidet.
At uͦ gens illa et ppło. illa cuntas. illa res
publica. illi ifraelite qͥb c̾dita s̃ eloqͥa
d̃i uullo m̃ pseudo ꝓpħas c̃ ueris ꝓpħis
parilitate licentiȩ confuder̃t: s con¬
cordes int̾ se atq in nullo dissentien¬
tes sacrarũ litterarũ ueraces ab eis ag¬
noscebant᷑ et tenebant᷑ auctores. Ipsi
eis erant philosophi hoc. ẽ amatores
sapientiȩ: ipsi sapientes. ipsi theologi.
ipsi ꝓphete: ipsi doctores ꝓbitatis aiq
pietatis. Qͥcũq scd̾m illos sapuit et
tũ.ẽ. sacͥlegnuĩ: ds̃ ꝓhibuit. Si dictũ. ẽ.
honora patrem et matrẽ tuã: ds̃ uissit.
Si dictũ. ẽ. ñ mechaberis. ñ homicidiũ
facies. ñ furab̃is. et cet̾a huiꝰ modi: ñ hec
ora humana s oracła diuina fuderũt.
Qͥcqͥd philosophi quidã int̾ falsa que o
pinati s̃ uerũ uidere potuer̃t. et labo¬

Expanded text:
inter se rixentur erroribus, quos merito mulinter se rixentur erroribus, quos merito multae uariaeque inpietatis pariter possidet. At uero gens illa, ille populus, illa ciuitas, illa res publica, illi Israelitae, quibus credita sunt eloquia Dei, nullo modo pseudoprophetas cum ueris prophetis parilitate licentiae confuderunt, sed concordes inter se adque in nullo dissentientes sacrarum litterarum ueraces ab eis agnoscebantur et tenebantur auctores. Ipsi eis erant philosophi, hoc est amatores sapientiae, ipsi sapientes, ipsi theologi, ipsi prophetae, ipsi doctores probitatis adque pietatis. Quicumque secundum illos sapuit et tum est sacrilegium, Deus prohibuit. Si dictum est: Honora patrem tuum et matrem tuam, Deus iussit. Si dictum est: Non moechaberis, non homicidium facies, non furaberis, et cetera huius modi, non haec ora humana. sed oracula diuina fuderunt. Quidquid philopinati sunt, verum videre potuerunt, et labo
Abbreviated transcription (Latin):
alii extrinsecꝰ posita cẽ bona ad aniũ
et corpꝰ addentes: alii sensib corꝑis sẽꝑ.
alii ñ semꝑ. alii ñqͣm putantes. eẽ. c̃den¬
dũ. Has et alias pene immm̾abiles dis¬
sensiones philosophoꝵ. qͥs umꝗͣm pͦpłe.
qͥs senatꝰ. que potestas. uł dignitas pu¬
blica impie ciuitatis diiudicandas. et
alias ꝓbandas ac recipiendas. alias imꝑ¬
bandas repudiendasq curauit: ac ñ pas¬
sim sine ullo iudicio confuseq habuit
in gremo suo tot ꝯtrouersias hominũ
dissidentiũ. ũ de agris et domib uł qͣ¬
c̃q pecuniaria ratione. s de his reb
quib aut misere uiuit᷑ aut beate
Ubi et si aliqͣ uera dicebant᷑. eadem li¬
centia dicebant᷑ et falsa: ꝓrsꝰ ut ñ frus¬
tra talis ciuitas mysticũ uocabulũ ba¬
bilonis acceꝑit. Babilon qͥppe int̾ptat᷑¬
ꝯfusio: qͦd nos iã dixisse meminimꝰ. Nec
int̾est diaboli regis eiꝰ qm contrariis

Expanded text:
alii extrinsecus posita etiam bona ad animum alii extrinsecus posita etiam bona ad animum et corpus addentes; alii sensibus corporis semper, alii non semper, alii numquam putantes esse credendum. Has et alias paene innumerabiles dissensiones philosophorum quis umquam populus, quis senatus, quae potestas uel dignitas publica inpiae ciuitatis diiudicandas et alias probandas ac recipiendas, alias inprobandas repudiandasque curauit, ac non passim sine ullo iudicio confuseque habuit in gremio suo tot controuersias hominum dissidentium, non de agris et domibus uel quacumque pecuniaria ratione, sed de his rebus, quibus aut misere uiuitur aut beate? Ubi etsi aliqua uera dicebantur, eadem licentia dicebantur et falsa, prorsus ut non frustra talis ciuitas mysticum uocabulum Babylonis acceperit. Babylon interpretatfusio, quod nos iam dixisse meminimus. Nec interest diaboli regis eius, quam contrariis
Abbreviated transcription (Latin):
summũ bonum ponens. ibi antiste¬
nes uirtute animi poti hominem
fieri beatũ asseuerans: duo phylo¬
sophi nobiles et ambo socratici in
tam diuersis atq int̾ se contrariis
finib urte sũmam locantes: quoꝵ
etiã ille fugiendã. iste ãministran¬
dam sapienti. dicebat. eẽ. rem pu¬
blicam: ad suã qͥsq sectã sectandã
discipłos ꝯgregabat. Nempe palam
in conspicua ce notissima porticu.
in gimnasiis. in ortuł. in locis pu¬
blicis acpͥuatis: cat̾uatim ꝓsua qͥs¬
q opinione certabant: alii asseren¬
tes unũ alii innum̃abiles mundoᷤ:
ipsũ aut unũ alis ortum. eẽ. ali
uͦ iniciũ ñ hab̾e: alii interitum. alii
semꝑ futũm. alii m̃te diuina. alii for¬
tuitu et casib agi. alii ĩmortales esse
animas. alii mortales: et qͥ ĩmortales
alii reuolui in bestias. alii neqͣqͣm: qͥ uͦ
mortales alii mox interire post corpꝰ.
finẽ boni. alii in animo alii in utroq:

Expanded text:
summum bonum ponens, ibi Antisthesummum bonum ponens, ibi Antisthenes uirtute animi potius hominem fieri beatum adseuerans, duo philosophi nobiles et ambo Socratici, in tam diuersis adque inter se contrariis finibus uitae summam locantes, quorum etiam ille fugiendam, iste administrandam sapienti dicebat esse rem publicam, ad suam quisque sectam sectandam discipulos congregabat? Nempe palam in conspicua et notissima porticu, in gymnasiis, in hortulis, in locis publicis ac priuatis cateruatim pro sua quisque opinione certabant, alii adserentes unum, alii innumerabiles mundos; ipsum autem unum alii ortum esse, alii uero initium non habere; alii interiturum, alii semper futurum; alii mente diuina, alii fortuito et casibus agi; alii inmortales esse animas, alii mortales; et qui inmortales, alii reuolui in bestias, alii nequaquam; qui uero mortales, alii mox interire post corpus, finem boni, alii in animo, alii in utroque,
Abbreviated transcription (Latin):
consensio. Neq enĩ in multitudine
philosophoꝵ qͥ labore &̃ litterario
monim̃ti suoꝵ dogmatũ reliquer̃t
facile qͥs iuenerit. int̾ quos cũcta
q̃ sensere ꝯueniant. Qd ostende hoc
oꝑe longum. ẽ Qs autẽ secte cuiliba
auctor sic. ẽ. in hac demonicola cuu¬
tate approbatꝰ. ut ceteri ĩꝑbarentur
qui diuersa et aduersa senseruis:
Nonne apud athenas et epycurei
clarebant asserentes res humanaᷤ
ad deoꝵ curam ñ ꝑtinere. et stoye
qui contraria sencientes eas regi
atq muniri diis aduitorib et tuto¬
rib disputabant: Unde miror cur
anaragoras reus factus sit: qͥa solẽ
dixit. esse. lapidem ardentem. negars
utiq dm̃. cum in eadem ciuitate
gła floruerit epycurꝰ uixeritq secu¬
rus. ñ solũ solem uł ułum syderum
dm̃. eẽ. ñ credens. s nec iouem. nec
ullũ deoꝵ omnino in mundo habi¬
tare contendens: ad quẽ p̾ces homi¬
num supplicationesq ꝑueniant. Nõ¬

Expanded text:
consensio. Neque enim in multitudine consensio. Neque enim in multitudine philosophorum, qui labore etiam litterario monumenta suorum dogmatum reliquerunt, facile quis invenerit, inter quos cuncquae sensere conueniant: quod ostendere hoc opere longum est. Quis autem sectae cuiuslibet auctor sic est in hac daemonicola ciuitate adprobatus, ut ceteri inprobarentur, qui diuersa et aduersa senserunt? Nonne aput Athenas et Epicurei clarebant, adserentes res humanas ad deorum curam non pertinere, et Stoici, qui contraria sentientes eas regi ti adque muniri dis adiutoribus et tutoribus disputabant? Unde miror quur Anaxagoras reus factus sit, quia solem dixit esse lapidem ardentem, negans utique deum, cum in eadem ciuitate gloria floruerit Epicurus uixeritque securus, non solum solem uel ullum siderum deum esse non credens, sed nec Iouem nec ullum deorum omnino in mundo habitare contendens, ad quem preces hominum supplicationesque perueniant. Non
Abbreviated transcription (Latin):
esse potuerit et studiũ głandi. qͦ qͥs¬
q alio sapientior et acutior uderi
cupit. nec sententie qͦdã mͦ addictꝰ
aliene. s sui doginatis et opnnonis
tis abruꝑit. ut ꝓ ea certarent quã
u̾itatẽ putarent siue illa ee̾t. siue
ũ eẽt. qͥd agit aut quo. uł qua. ut ad
beatitudinẽ ꝑueniat᷑ humana se
porrigit infelicitas. si diuina ñ duc̃
auctoritas: Deniq auctores nr̃i in
quib ñ frustra sacraꝵ litt̾arũ figi¬
tur et t̾minat᷑ canori: absit ut int̾¬
se aliqua ratione dissentiant. Unde
ñ ĩmerito cũ illa scrib̾ent eis dm̃
uł ꝑ eos locutũ. non pauci in scoli
atq ginnasiis litigiosis disputatio¬
nib garruli. s in agris atq urbib
cũ doctis atq indoctis: tot tantiq
pͦpłi c̾didert̃. Ipsi sane pauci. eẽ. de¬
buer̃t. ne multitudine. iulescet: qͦd
religione carũ esse oporteret. Nec
tam̃ ita pauci: ut eoꝵ ñ sit miranda

Expanded text:
esse potuerit et studium gloriandi, quo quisesse potuerit et studium gloriandi, quo quisque alio sapientior et acutior uideri cupit nec sententiae quodam modo addictus alienae. sed sui dogmatis et opinionis tis abruperit, ut pro ea certarent, quam ueritatem putarent, siue illa esset, siue non esset: quid agit aut quo uel qua, ut ad beatitudinem perueniatur, humana se porrigit infelicitas, si diuina non ducit auctoritas? Denique auctores nostri, in quibus non frustra sacrarum litterarum figitur et terminatur canon, absit ut intse aliqua ratione dissentiant. Unde non immerito, cum illa scriberent, eis Deum vel per eos locutum, non pauci in scholis atque gymnasiis litigiosis disputationibus garruli, sed in agris atque in urbibus cum doctis atque indoctis tot tantique populi crediderunt. Ipsi sane pauci esse debuerunt, ne multitudine vilesceret quod religione earum esse oporteret: nec tamen ita pauci, ut eorum non sit miranda
Abbreviated transcription (Latin):
tenemꝰ non repugnat historiȩ.
orro aut̃ ciues impiȩ ciuitatis dif¬
fusi usq qͣq ꝑt̾ras. cũ legunt doctissimoᷤ
homines quoꝵ nulliꝰ contẽpnenda uide¬
atur auctoritas. int̾ se dereb gestis ab ȩ¬
tatis nr̃ȩ memoria remotissimis discre¬
pantes: cui potiꝰ crede debeant ñ inueni¬
unt. Nos nͨ in nr̃e religionis historia ful¬
ti auctoritate diuina. qͥcqͥd ei resistit ñ
dubitamꝰ. eẽ. falsissimũ: quomͦ libet sese
habeant cetera in scłarib litt̾is. quȩ seu
uera seu falsa sint nicħ mom̃ti affert̃.
quo recte beateq uiuamꝰ. Ut aut̃ iam¬
cognitionẽ omittamꝰ historie. ipsi phi¬
losophi a quib ad ista ꝓgressi sumꝰ qͥ
ñ udent᷑ laborasse in studiis suis:
nͥ ut innenirent qͦmͦ uiuendũ. ẽẽt. ac¬
comodate ad beatitudinẽ capessendã:
cur dissensert et a magistris discipłi
et int̾ se cõdiscipłi ñ qͥa ut homines.
humanis sensib et humanis ratioti¬
nationib ista quesier̃t: Ulbi qͣmuis

Expanded text:
tenemus, non repugnat historiae. Porro autem ciues inpiae ciuitatis diffusi usquequaque per terras cum legunt doctissimos homines, quorum nullius contemnenda uideatur auctoritas, inter se de rebus gestis ab aetatis nostrae memoria remotissimis discrepantes, cui potius credere debeant, non inueniunt. Nos uero in nostrae religionis historia fulti auctoritate diuina, quidquid ei resistit, non dubitamus esse falsissimum, quomodolibet sese habeant cetera in saecularibus litteris, quae seu uera seu falsa sint, nihil momenti adferunt, quo recte beateque uiuamus. CAPUT cognitionem omittamus historiae, ipsi philosophi, a quibus ad ista progressi sumus, qui non uidentur laborasse in studiis suis, nisi ut inuenirent quo modo uiuendum esset adcommodate ad beatitudinem capessendam, quur dissenserunt et a magistris discipuli, et inter se condiscipuli, nisi quia ut homines humanis sensibus et humanis ratiocinationibus ista quaesierunt? Ubi quamuis
Abbreviated transcription (Latin):
q cuulia: tãtũq se ꝯminuerat et attͥue¬
rat. ut ei mutandꝰ rei publice statꝰ qͦre¬
g̾et᷑ regib ĩmi̾et. Pompeiꝰ gͦ p̾płi ro¬
mani p̃clarissimꝰ pͥnceps uideam c̃ exer¬
citu ing̾ssus ciuitatẽ capit. tẽplũ rese¬
rat ñ deuotione supplicis s uire uicto
ꝓfanator accedit: confirmatoq hirca¬
ni pontificatu. et subuigate. genti ĩpo¬
sito custode antipatro. qͦs tẽ ꝓcurato¬
res uocabant: iunctũ sec̃ aristobolũ
duc̃. Ex illo: uidi c̃ẽ tͥbutarii roma¬
noꝵ eẽ ceꝑuit. Postea cassiᷤ &ẽ tẽplum
expoliauit. Deinde pꝰ paucos annos cẽ
herodem alienigenã regem hab̃e me¬
ruer̃t. Quo regnante: natꝰ. ẽ. xp̃c. Iã
enĩ uenerat plenitudo tẽꝑis: signifi¬

Expanded text:
que ciuilia, tantumque se commmuerat et adtriueque ciuilia, tantumque se commmuerat et adtriuerat, ut ei mutandus rei publicae status. quo regeretur regibus, inmineret. Pompeius ergo, populi Romani praeclarissimus princeps, Iudaeam cum exercitu ingressus ciuitatem capit, templum reserat, non deuotione supplicis, sed iure uictorprofanator accedit; confirmatoque Hyrcani pontificatu et subiugatae genti inposito custode Antipatro, quos tunc procuratores uocabant, uinctum secum Aristobolum ducit. Ex illo Iudaei etiam tributarii Romanorum esse coeperunt. Postea Cassius etiam templum exspoliauit. Deinde post paucos annos etiam Herodem alienigenam regem habere meruerunt, quo regnante natus est Christus. Iam enim uenerat plenitudo temporis signifi
Abbreviated transcription (Latin):
et pontisex factꝰ ẽ Antea qͥppe ex qͦ de
babilone captiuitate reu̾si s̃. templũq
instauratũ ẽ. ñ reges duces uł pͥnci¬
pes habuer̃t: qͣmius et qͥ rex ẽ. possit di¬
ci pͥnceps a pͥncipatu imꝑandi. et dux
eo qͦd sit ductor erercitꝰ. S ñ continuo
possunt: qͦd iste aristobolus fuit. Cuu suc¬
cessit alexander cẽ ipse rex et pontifex
qͥ crudelit᷑ in suos regnasse tradit᷑. Post
hũc uxor eiꝰ alex andra regina uideoꝵ
fuit. Ex cuiꝰ temꝑe deinceps mala s̃ eos
secuta grauiora. Filii qͥppe aristobołꝰ et¬
hircanꝰ int̾ se de imꝑio dimicantes: ni¬
res adu̾sꝰ israeliticam gentẽ ꝓuocare
romanas. Hircanꝰ nãq ab eis contͣ frẽm
uerat g̾ciam: latebatq &̃ aliis orbis par¬
tib imꝑans: tãqm se ipsa ñ ualens fer¬
re sua se quodã mͦ magnitudine freg̾at.
ꝑuen̾at qͥppe ad seditiones domesticas
graues. atq inde ad bella socialia mox¬

Expanded text:
et pontifex factus est. Antea quippe, ex quo de et pontifex factus est. Antea quippe, ex quo de Babyloniae captivitate reversi sunt, templumque instauratum est, non reges, sed duces vel principes habuerunt: quamvis et qui rex est, possit dici princeps a principatu imperandi, et dux eo quod sit ductor exercitus: sed non continuo possunt, quod iste Aristobulus fuit. Cui successit Alexander, etiam ipse rex et pontifex, qui crudeliter in suos regnasse traditur. Post hunc uxor ejus Alexandra regina Judaeorum fuit, ex cujus tempore et deinceps mala sunt eos secuta graviora. Filii quippe hujus Hyrcanus inter se de imperio dimicantes uires aduersus Israeliticam gentem prouocauere Romanas. Hyrcanus namque ab eis contra fratrem uerat Graeciam lateque etiam aliis orbis partibus imperans, tamquam se ipsam non ualens ferre, sua se quodam modo magnitudine fregerat. Peruenerat quippe ad seditiones domesticas graues ? adque inde ad bella socialia mox
Abbreviated transcription (Latin):
qͦs eiꝰ successor ptholomeꝰ philadelphus
bemuolentissime inde dimisit. ꝑ quẽ fa¬
cꝰtũ ẽ. qͦd paulo ante narraui: ut . ixͣx.¬
int̾ptũ scͥptas hab̾eamꝰ Deinde contͥci
s̃ bellis que in machabeoꝵs libris expli¬
cant᷑: pꝰ hec capti arege alexandrie pto¬
lomeo qͥ. ẽ appellatꝰ epiphaues. Inde ab
anthioco rege syrie multis et grauissi¬
mis malis ad idola colenda compulsi:
tẽplũq ipsũ repletũ sacrilegis suꝑstici¬
onib gentiũ: qͦd tam̃ dux eoꝵ strenuis¬
simꝰ iudas qͥ c̃e machabeꝰ dictꝰ. ẽ. antiochi
ducib pulsis. ab om̃i illa ydolatrie ꝯta
minatione mundaũ. Non autẽ multo
pꝰalchimꝰ quidã ꝑ ambitionẽ c̃ a genere
sac̾dotali ess alienꝰ qͦd nefas erat pon¬
tifex factꝰ. ẽ. Hinc iam pꝰ annos ferme
qͥnqͣg̾. in quib eis tam̃ pax ñ fuit qͣuis
aliqua et ꝓsꝑe gesseruit: pͥmꝰ apd̃ eos
aristobolus assũpto diademate et rex

Expanded text:
quos eius successor Ptolomaeus Philadelphus quos eius successor Ptolomaeus Philadelphus beneuolentissime inde dimisit; per quem factum est, quod paulo ante narraui, ut interpretum Scripturas haberemus. Deinde contriti sunt bellis, quae in Machabaeorum libris explicantur. Post haec capti a rege Alexandriae Ptolemaeo, qui est appellatus Epiphanes; inde ab Antiocho rege Syriae multis et gravissimis malis ad idola colenda compulsi, templumque ipsum repletum sacrilegis superstitionibus gentium, quod tamen dux eorum strenuissimus Judas, qui etiam Machabaeus dictus est, Antiochi duciminatione mundavit. 3. Non autem multo post Alcimus quidam per ambitionem, cum a genere sacerdolali esset alienus, quod nefas erat, pontifex factus est. Hinc jam post annos ferme quinquaginta, in quibus eis tamen pax non fuit, quamvis aliqua et prospere gesserint, primus apud eos Aristobulus assumpto diademate, et rex
Abbreviated transcription (Latin):
phetica auctoritate dixert̃. Uenient. q̃
electa s̃ dñ de cunctis gentib id. est
hoĩes de quib ipse iħc in ȩuangłio.
Multi inquit uocati: pauci uͦ electi.
Talib enĩ electis gentiũ domꝰ edificat᷑
dĩ ꝑ testañtum nonũ lapidib uiuis
longe głosior qͣm templũ illud fuit qͦd
a rege salomone ꝯstructum. ẽ: et pꝰ cap¬
tiuitatẽ instauratã. Ppt̾ hoc gͦ nec ꝓpħas
ex illo temꝑe habuit illa gens. s multis
cladib asflicta. ẽ. ab alienis regib ipsis¬
q romanis: ne hanc aggei ꝓpħiam in
illa instauratione tẽpli opinaret᷑ imple¬
tã. Non multo pꝰenĩ adueniente alerã
ideo placcatũ facillime subditi rece
ta fuit in suoꝵ regum lib̃a potestate.
Hostias sane alexander ĩmolaũ in dei
tẽplo ñ ad eiꝰ cultũ uera pietate ꝯuersꝰ.
s impia uanitate c̃ diis eũ falsis putat¬
colendũ. Deuide ptholomeꝰ lagi filiꝰ
qͦd supͣ memoraui post alerandri mor¬
tem captiuos inde in egiptũ tͣnstulit.

Expanded text:
te dixerunt: Venient quae electa sunt Domini de cunctis gentibus, id est homines, de quibus ipse Iesus in euangelio: Multi, inquit, uocati, pauci uero electi. Talibus enim electis gentium domus aedificatur Dei per testamentum nouum lapidibus uiuis, longe gloriosior, quam templum illud fuit, quod a rege Salomone constructum est et post captiuitatem instauratum. ex illo tempore habuit illa gens, et multis cladibus afflicta est ab alienigenis regibus, ipsisque Romanis, ne hanc Aggaei prophetiam in illa instauratione templi opinaretur impletam. 2. Non multo enim post adveniente Alexandideo placatum facillime subditi recepta fuit in suorum regum libera potestate. Hostias sane Alexander immolavit in Dei templo, non ad ejus cultum vera pietate conversus, sed inpia uanitate cum dis eum falsis colendum putans. Deinde Ptolomaeus, Lagi filius, quod supra memoraui, post Alexandri mortem captiuos inde in Aegyptum transtulit,
Abbreviated transcription (Latin):
fuissent p̾pło isrł ex quo ibi feges eẽ.
ceꝑunt: in usum tantũ mͦ eoꝵ fuere
ñ gentiũ. Qͥa autẽ scͥptura manifestiꝰ
ꝓpħica condebat᷑. que gentib q̃nq pro¬
desset. tt̃ oportebat eam inciꝑe: qñ cõ¬
debat᷑ hec ciuitas que gentib imꝑarae.¬

Expanded text:
fuissent populo Israel, ex quo ibi reges esse coeperunt, in usum tantummodo eorum fuere, non gentium: quando autem ea scriptura manifestius prophetica condebatur, quae gentibus quandoque prodesset, tunc oportebat inciperet, quando condebatur haec civitas, quae gentibus impera
Abbreviated transcription (Latin):
simul ꝓpħasse ex eoꝵ litt̾is inuenit᷑.
is aduingit᷑ ionas eodem oria
rege regnante: et iohel c̃ iam
ronicis. ñ in eoꝵ libris potuinꝰ in¬
uenire: qm̃ de suis dieb tacent. Tẽ¬
dunt᷑ autẽ hi dies a rege latinoꝵ
ꝓca. sine suꝑiore auentino usq ad¬
regem romulũ iã romanũ: uł &ẽ
usq ad regni pͥmordia successoris eiꝰ
nime pompilii. Eszechias qͥppe rex
inda: eo usq regnauit. Nc ꝑ hoc ꝑ ea
temꝑa isti uelut fontes ꝓphetiȩ parit̃
eruꝑunt. qñ regnũ defecit assiriũ
cepitq romanũ: ut scilicet quẽ ad¬
modũ regni assyrioꝵ pͥmo tẽꝑe ex¬
titit abrahã. cui ꝓmissiones aꝑtissi.¬
me fierent meiꝰ senine benecdictiois¬
om̃iũ gentiũ: ita occidentalis babilo¬
nis exordio qua fuerat. xp̃c imꝑante
uentus. in quo implerent᷑ illa ꝓmissa o

Expanded text:
simul prophetasse ex eorum litteris inuenitur. His adiungitur Ionas eodem Ozia rege regnante et Ioel, cum iam ronicis, non in eorum libris potuimus inuenire, quoniam de suis diebus tacent. Tenduntur autem hi dies a rege Latinorum Proca siue superiore Auentino usqregem Romulum jam Romanorum, vel etiam usque ad regni primordia successoris ejus Numae Pompilii: Ezechias quippe rex Juda eo usque regnavit; ac per hoc per ea tempora isti velut fontes prophetiae pariter eruperunt, quando regnum defecit Assyrium, coepitque Romanum: ut scilicet quemadmodum regni Assyriorum primo tempore exstitit Abraham, cui promissiones apertissimae fierent in ejus semine benedictioomnium gentium; ita occidentalis Babylonis exordio, qua fuerat Christus imperante venturus, in quo implerentur illa promissa o
Abbreviated transcription (Latin):
surrexit: Parentũ mutant᷑ et noĩa:
om̃ia resonant nouitatẽ: et in testam̃¬
to uet̾i obumbrat᷑ nouũ. Qͥd ẽ enim
qͦd dr̃ testam̃tũ uetꝰ: nisi occultatio no¬
ui: Et qͥd. ẽ. aliud qͦd dicit᷑ nouũ: nͥ ue¬
teris reuelatio: Risus abrahe exultati¬
o. ẽ. gͣculantis. ñ irrisio diffidentis. Uer¬
ba qͦ eiꝰ illa in animo suo. si mͥ centum
annos habenti nascet᷑ filiꝰ et si sara no¬
naguita annoꝵ pariet: ñ s̃ dubitantis
qͦd dictũ ẽ et dabo tͥ et semini
tuo post te tr̃am in qua tu incola es. om¬
nem tr̃am chanaan in possessionẽ ȩt̾nam
qͣm accipiat᷑ impletum. siue adhuc ex¬
pectet᷑ implendũ : c̃ possessio q̃c̃q trena
etña cuilibet genti esse ñ possit: sciat
ȩtnũ a nob̾ int̾pretari. qͦd g̾ci appellani
qͥppe g̾ce: scł̃m ñcupat᷑. S ñ s̃ ausi la¬
tin hoc dicẽ scłars. ne longe in aluss¬
mitterẽt sensum. Secularia qͥppe di¬

Expanded text:
resurrexit? Parentum mutantur et nomina: resurrexit? Parentum mutantur et nomina: omnia resonant nouitatem, et in testamento uetere obumbratur nouum. Quid est enim quod dicitur testamentum uetus nisi vi? et quid est aliud quod dicitur novum, nisi veteris revelatio? Risus Abrahae, exsultatio est gratulantis, non irrisio diffidentis. Verba quoque ejus illa in animo suo, Si mihi centum annos habenti nascetur filius, et si Sarra annorum nonaginta pariet? non sunt dubitantisquod dictum est: Et dabo tibi et semini tuo post te terram, in qua tu incola es, omnem terram Chanaan in possessionem aeternam, quo modo accipiatur inpletum siue adhuc expectetur inplendum, cum possessio quaecumque terrena aeterna cuilibet genti esse non possit: sciat aeternum a nostris interpretari, quod Graeci appellant quippe Graece seculum nuncupatur. Sed non ausi Latini hoc dicere saeculare, ne longe in almitterent sensum. Saecularia quippe di
Abbreviated transcription (Latin):
plicabo eum ualde. Duodecim gentes
generabit: et dabo illum in magnam
gentẽ. Testam̃tũ autẽ meũ statuã ad y¬
saac: quẽ pariet tͥ sara in temꝑe hoc¬
ꝓmissa s̃ de uocatione gentiũ. in ysaae
id ẽ in filio ꝓmissionis. qͦ significat᷑ grã
s̃i natã: qͥa de sene et anu sterili ꝓmit¬
tit᷑ filiꝰ. Qͣmuis enum et naturalem ꝓca¬
tionis excursum ds̃ oꝑet᷑. uͥ tam̃ euidens
opꝰ di ẽ uiciata et cessante nat᷑a: ibi eui¬
dentiꝰ intelligit᷑ grã. Et qͥa hoo ñ ꝑge
nerationẽ s ꝑ regen̾ationẽ fut᷑m erat:
ideo nc̃ imꝑata. ẽ. circ̃cisio. qͣndo desa¬
ra ꝓmissus. ẽ fili. A qd om̃s ñ solũ filios
uerũ. &ẽ seruos u̾nacłos et empticios
cc̃cidi iubet: ad om̃s istam gr̃am ꝑtine̾
testat᷑. Qͥd enĩ alud cc̃cisio significat:
ꝗͣ nat᷑am exuta uetustate renonatam:
Et qͥd aliud ꝗͣm xꝑ̃m octauus dies qͥ eb¬
domade completa. hoc. ẽ pꝰ sabbatum

Expanded text:
plicabo illum valde. Duodecim gentes plicabo illum valde. Duodecim gentes generabit: et dabo illum in gentem magnam. Testamentum autem meum statuam ad Isaac, quem pariet tibi Sarra in tempore hocmissa sunt de uocatione gentium in Isaac, id est in filio promissionis, quo significatur gratia, non natura, quia de sene et anu sterili promittitur filius. Quamuis enim et naturalem procreationis excursum Deus operetur: ubi tamen euidens opus Dei est uitiata et cessante natura, ibi euidentius intellegitur gratia. Et quia hoc non per generationem, sed per regenerationem futurum erat, ideo nunc imperata est circumcisio, quando de Sarra promissus est filius. Et quod omnes non solum filios, uerum etiam seruos uernaculos et emticios circumcidi iubet, ad omnes istam gratiam pertinere testatur. Quid enim aliud circumcisio significat quam naturam exuta uetustate renouatam? Et quid aliud quam Christum octauus dies, qui hebdomade conpleta. hoc est post sabbatum,
Abbreviated transcription (Latin):
nacłs domꝰ tue et emptitiꝰ. Et erit tes¬
tam̃tũ meũ in carne ur̃a in testam̃to e¬
t̾no. Et qui ñ fuerit circũcisꝰ mascłs qͥ
ñ circũcidit᷑ carne pp̃ucii sui octaua¬
testam̃tũ meũ dissipauit. & dix ds̃ ad¬
abraham. Sarai uxor tua ñ appellabi¬
tur nonĩ eiꝰ sarai: s sara erit nom̃ eiꝰ
Benedicam autẽ illam: et dabo tͥ ex ea
filium et benedicam illii: et erit in na¬
tiones. et reges gentiũ ex eo erunt. Et
ꝓcidit abraham suꝑ faciem suã: et risit.¬
& dixit in animo suo dicens. Simͥ centũ
noꝵ nonaguita pariet. Dix autẽ ab¬
raham ad dm̃. Hismael hic iuuat in ꝯs¬
pectu tuõ. Dixit autẽ d̃s ad abrahan ita
Ecce sara uxor tua pariet tͥ filiũ et uo¬
cabis nom̃ eiꝰ ẏsaac: et statuam testam̃¬
tũ meũ ad illum in testam̃tũ ȩt̾num.
esse illi ds̃ et semini eiꝰ post illum. De
hismael autẽ ecce exaudini te. Escce
bndixi eũ. et ampliabo illum: et multi¬

Expanded text:
rnaculus domus tuae et emticius. Et erit tesrnaculus domus tuae et emticius. Et erit testamentum meum in carne uestra in testamento aeterno. Et qui non fuerit circumcisus masculus, qui non circumcidetur carnem ptestamentum meum dissipauit." DicaAbraham: Sarai uxor tua, non vocabis eam Sarai, sed Sara erit nomen Benedicam autem illam, et dabo tibi ex ea filium: et benedicam illum; et erit in nationes, et reges gentium ex eo erunt. Et procidit Abraham super faciem suam; et risit, et dixit in animo suo, dicens: Si mihi centum norum nonaginta pariet? Dixit autem Abraham ad Deum: Ismael hic vivat in conspectu tuo. Dixit autem Deus ad Abraham: Ita, ecce Sarra uxor tua pariet tibi filium, et vocabis nomen ejus Isaac: et statuam testamentum meum ad illum in testamentum aeternum, esse illi Deus, et semini ejus post illum. De Ismael autem ecce exaudivi te: ecce benedixi eum, et ampliabo illum, et multi
Abbreviated transcription (Latin):
ham: qͥa patrem multaꝵ gentium
posui te. et augeam te ualde. et po¬
nam te in gentes. et reges ex te exibt̃:
et statuã testam̃tũ meũ int̾ me et
te. et int̾ semen tuũ pꝰ te in gen̾atio¬
nes eoꝵ in testam̃tum ȩt̾nũ. ut sim
tͥ ds et semini tuo pꝰte: et dabo tͥ et
semini tuo pꝰte t̾ram in qua incola
es. omẽm t̾ram chanaan in possessi¬
onem ȩt̾nã. et ero illi ds̃. & dix̃ dñs
ad abraham. Tu autẽ testam̃tũ meũ
ꝯseruabis tu et sem̃ tuũ pꝰ te in ꝓge¬
mes suas. Et hoc. ẽ testam̃tũ qͦd ꝯ¬
seruabis inter me et uos: et int̾ sem̃
tuũ pꝰte in generationes suas. Circ̃¬
cidet᷑ ur̃m om̃e mascłimĩ: et circũ¬
cidemini carnẽ p̃putii ur̃i. et erit
in signo testam̃ti int̾ me et uos: et¬
puer octo dierũ circũcidet᷑ ur̃m oẽ
mascłinũ in ꝓgenies uras u̾nacłs et
empticiꝰ. Iu om̃i filio alieno qͥ ñ ẽ. de
semine tuo: circũcisione circũ cidet᷑ u̾¬

Expanded text:
: Patrem multarum gentium posui te, et augeam te nimis valde, et ponam te in gentes, et reges de te exient. Et ponam testamentum meum inter me et te et inter semen tuum post te in generationes eorum in testamentum aeternum, ut sim tibi Deus et semini tuo post te. Et dabo tibi et semini tuo post te terram, in qua incola es, omnem terram Chanaan in possessionem aeternam, et ero illis Deus. Et dixit Deus ad Abraham: Tu autem testamentum meum conseruabis, tu et semen tuum post te in progenies suas. Et hoc est testamentum, quod conseruabis inter me et uos et inter semen tuum post te in generationes suas: Circumcidetur uestrum omne masculinum, et circumcidemini carnem praeputii uestri, et erit in signo testamenti inter me et uos. Etpueroctodierumcircumcidetur, uestrum omne masculinum in progenies uestras. Yernaculus et emticius ab omni filio alieno, qui non est de semine tuo, circumcisione circumcidetur ue
Abbreviated transcription (Latin):
ursꝰ peocauit saul ꝑ inobedientiã:
et rursus samuel in uerbo dñi
ait illi. Qͥa spreuisti uerbũ dñi: spreũ
eodem peccato cũ id confiteret᷑ saul. et
ueniam p̃caret᷑. rogaretq samuelẽ ut
reu̾teret᷑ cum illo ad placandũ d̃m: nõ
reuertar inquit tecum qͥa spreiusti u̾bũ
dm̃i: et sꝑuit te dñs ne sis rec suꝑ isrł.
Aconuertit samuel faciem suã ut abirae.
et̃ ceuuit saub pinmilam di ploidis eiꝰ¬
et dirupit eam. Et dixit ad eũ sa¬
muel. Oirupit dñs regnũ ab isrł
de manu tua hodie: et dabit ꝓxi¬
mo tuo bono suꝑ te. et diuidet᷑ ifrł
induo. et ñ conu̾et᷑ neq penitebit
eũ: qm̃ ñ. ẽ sic̃ homo ut peniteat eũ.
Ipse minat᷑: et ñ ꝑmanet. ste cui

Expanded text:
us peccauit Saul per inoboedientiam, et rursus Samuel in uerbo Domini ait illi: Quia spreuisti uerbum Domini. spreuit rsus pro eodem peccato, cum id confiteretur Saul et ueniam precaretur rogaretque Samuelem, ut reuerteretur cum illo ad placandum Deum: Non reuertar, inquit, tecum; quia spreuisti uerbum Domini, et spernet te Dominus, ne sis rex super Israel. Et conuertit Samuel faciem suam, ut abiret; et tenuit Saul pinnulam diploidis eiet disrupit eam. Et dixit ad eum Samuel: Disrupit Dominus regnum ab Israel de manu tua hodie et dabit proximo tuo bono super te, et diuidetur Israel in duo; et non conuertetur neque paenitebit eum; quoniam non est sicut homo, ut paeniteat eum; ipse minat
Abbreviated transcription (Latin):
dñs regnũ isrł de manu tua: s sic̃ a
nob̃ ꝓpositum. ẽ inuentũ ẽ. in grecis
dirupit dñs regnũ ab isrł de manu
tua: ut hoc intelligat᷑ de manu tua
figurate gerebat homo iste qui pͦpłc
regnũ fuerat amissurus: xp̃o iħu do¬
mino nr̃o ꝑ nouũ testam̃tum ñ car¬
nalit̾ s sp̃ualit᷑ regnat᷑o᷑. De qͦ c̃ dr̃

Expanded text:
Israel de manu tua; sed sicut a nobis positum est inventum in graecis, Disrupit Dominus regnum ab Israel de manu tua: ut hoc intelligatur, de manu tua; figurate gerebat homo iste, qui populus regnum fuerat amissurus, Christo Jesu Domino nostro per novum Testamentum, non carnaliter, sed spiritualiter regnaturo. De quo cum d
Abbreviated transcription (Latin):
isrł: tanto scilicet spacio temꝑis qͣnͣ¬
to et ipse dauid. et audiunit hoc pͥmo
temꝑe regni sui: ut intelligamꝰ ideo
dicꝰtum. qͥa nullus de stirpe eiꝰ fuerat
regnat᷑us: et respiciamꝰ ad stirpem
dd. unde et exortus. ẽ scd̃m carnem
mediator dĩ et hominũ homo xp̃c

Expanded text:
Israel, tanto scilicet spatio temporis, quanto et ipse Dauid, et audiuit hoc primo tempore regni sui; ut intellegamus ideo dictum, quia nullus de stirpe eius fuerat regnaturus, et respiciamus ad stirpem Dauid, unde exortus est secundum carnem mediator Dei et hominum, homo C
Abbreviated transcription (Latin):
nͥ de malis et fictis qͥ s̃ in eccłia. donec ꝑ¬
ueniant ad tantũ numerũ qͥ antixp̃o ma¬
gnũ ppłm faciat. et hoc esse misteriũ ini¬
quitatis qͥa uidet᷑ occultũ: hortari autẽ
apłm fideles ut in fide quã tenent tenaci¬
ter ꝑseuerent: dicendo tantũ qui mͦ tenet
teneat donec de medio fiat: hoc. ẽ donec
exeat de medio eccłiȩ misteriũ iniqͥtatis
qͦd ñc occultũ. ẽ. Ad ipsum enĩ misteriũ
ꝑtine arbitrant᷑ qͦd ait in epła sua ioħ̃s
euangłistã. ꝑueri nouissima hora. ẽ. et sic̃
audistis qͦd antixp̃c sit uentus. nc̃ autem
antix p̃i multi. facti s̃. unde cognoscimꝰ
qͦd nouissima sit hora. Esx nob̃ erierunt:
s ñ erant ex nob̃. Qoͦ si fuissent ex nobis:
ꝑmansissent utiq nob̾cũ. Sic̃ gͦ ante finẽ¬

Expanded text:
nisi de malis et fictis, qui sunt in ecclesia, donec pnisi de malis et fictis, qui sunt in ecclesia, donec perueniant ad tantum numerum, qui Antichristo magnum populum faciat; et hoc esse mysterium iniquitatis, quia uidetur occultum; hortari autem apostolum fideles, ut in fide quam tenent tenaciter perseuerent, dicendo: Tantum qui modo tenet teneat, donec de medio fiat, hoc. est, donec exeat de medio ecclesiae mysterium iniquitatis, quod nunc occultum est. Ad ipsum enim mysterium pertinere arbitrantur, quod ait in epistula sua Iohannes euangelista: Pueri, nouissima hora est; et sicut audistis, quod Antichristus sit uenturus, nunc autem Antichristi multi facti sunt; unde cognoscimus quod nouissima sit hora. Ex nobis exierunt; sed non erant ex nobis. Quod si fuissent ex nobis, permansissent utique nobiscum. Sic