comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
natura cũ tres ioues a theologꝭ
enume̾ari dice̾t ait tertiũ fuisse
cretensẽ saturm filud: cuius in
illa in sula sepulchrũ ostẽditur
Sciant igit᷑ romani capitolud̃
suũ. id est sũmũ caput religionũ
publicarũ: nichil esse aliud qmͣ
mane monumentũ. Deniamus
nũt ad eius patrẽ. qui añ regna¬
uit. et qui fortasse plus habeat
in se qd̃ ex coitu tantorũ elemẽ¬
torũ genitus esse dicat᷑. Uidea¬
mus quid ĩ eo fuerit deo dignũ.
In p̾mis illud qd̾ aureũ seculũ
narrat᷑ habusse: qd̾ iusticia sub
eo fuerit in terra. Teneo aliq̃s
in hoc quod ĩ eius filio nõ fuit.
Quid enĩ tã cõueniẽs deo. quã
iustũ reginẽ ac ꝑiũ secułũ.
Sed cũ eadẽ ratiõe natũ eẽ co¬
gito nõ posse putare deũ sũmũ.
qd̃ uideam esse aliq̃d antiquius
celũ stilit atq terrã. At ego de¬
um quero ultra quẽ nichil sit õi¬
no: qui fons et origo sit om̃iu¬
rerũ. Hic sit necesse est qui cełu

Expanded text:
natura cum tres loues a theologis enumerari diceret, ait tertium fuisse Cretensem Saturni filium, cuius in illa insula sepulchrum ostenditursciant ergo Romani Capitolium suum id est summum caput religionum publicarum nihil esse aliud quam inane monumentum. Veniamus nunc ad eius patrem, qui ante regnauit et qui fortasse plus habeat in se, quod ex coitu tantorum elementorum genitus esse dicatur.. uideamus quid in eo fuerit deo dignum, in primis illud quod aureum saeculum narratur habuisse, quod iustitia sub eo fuerit in terra. teneo aliquid in hoc, quod in eius filio non fuit. quid enim tam conueniens deo quam iustum regimen ac pium Sed cum eadem ratione natum esse cogito, non possum putare Deum summum, quo videam esse aliquid antiquius, coelum scilicet atque terram. At ego Deum quaero, ultra quem nihil sit omnino, qui fons, et origo sit rerum. Hic sit necesse est, qui coelum
Abbreviated transcription (Latin):
nẽ. ante perrato falcifer orbe
deus. Hũc errantẽ acq ĩopẽ ianꝯ
excepit. Cui ꝰ rei argionẽta sũt
numini ueteres in q̃bus est cĩ
duplici fronte ianus: et in alta
ꝑte nauis sicut idẽ poeta sbiecit
dit bona postẽitas puppĩ foruit
i ere. hospitis aduẽtũ testificata
quoq ac rerũ antiqͣrũ striptoes
qui res eius in ytalia gestus me¬
morie ꝓdiderũt greci dyodorꝰ
et thallius latim nepos et cassiꝯ
et uarro. Nã cũ agresti quodã
more in ytalia uiuetur: is genq
indocile ac disꝑsũ iõtibus altis
cõposuit. legesq dedit latiũq
tutus. Censet ne aliquis dnm deũ
esse. qui pulsus est. qui fugit. qui
latuit.: Nemo tam stultus ẽ. Qui
enĩ fugit aut latet et uim et
mortẽ tineat necesse est. Orpher
qui tꝑribus eius fuit r̾censioi.
aꝑte saturnũ in terra et apud
honnẽs regnasse cõmemorat. P̾¬

Expanded text:
nem ante pererrato falcifer orbe nem ante pererrato falcifer orbe deus. hunc errantem -atque inopem Ianus excepit: cuius rei argumenta sunt nummi ueteres, in quibus est cum duplici fronte Ianus et in altera parte nauis, sicut idem poeta subiecit: at bona posteritas puppem formauit in aere hospitis aduentum testificata quoque ac rerum antiquarum scriptores qui res eius in Italia gestas memoriae prodiderunt, Graeci Diodorus et Thallus, Latini Nepos et Cassius et Varro. nam cum agresti quodam more in Italia uiueretur, is genus indocile ac dispersum montibus altis composuit legesque dedit Latiumque  tutus in oris. censetne aliquis deum esse qui pulsus est, qui fugit, qui latuit? nemo tam stultus est. qui enim fugit aut latet, et uim et mortem timeat necesse est. Orpheus, qui a temporibus eius fuit recentior, aperte Saturnum in terra et apud homines regnasse commemorat:
Abbreviated transcription (Latin):
humana carnẽ solitos esitare.
uerũ p̃mũ iouẽ leges hom̃ibus
moresq cõdentẽ edicto ꝓhibius¬
se ne liceret eo cibo uesti. Qd
si uerũ est. q̃ pt̾ ĩ eo fuisse iusticia.
Ses fictũ sane putemꝰ sat̾nũ
filios deuorasse mõ cũ aĩqͣ rõne.
Nũ idcirco qd̾ ait uolgus cõedis¬
se filios suos. eũ qui extuleĩt
sepultureq mãdauẽit. Opes ac̾
cũ iouẽ pepisset subtrauit in¬
fantẽ: eũq nutriendũ furtim mi¬
sit in cretã. Rursus sentẽtiã in¬
phendã necesse est. Cur enĩ u̾s¬
ponsũ ab aliq ͦ pociꝰ accepit.
Cur in celo cõstitutus in terra
nõ uidebat.. Cur eũ coribantes
cimbalis fefellerũt. postremo
cur excitit uis aliqͣ maior. que
illius uniceret potestatẽ. Amuꝑ
senex a iuene facile uictꝰ ẽ ac
spoliatus imꝑio. fugit᷑ ig exp̃ł¬
sus. et ytaliã naiugio ueint cd
errasset dui. sicut ouidius in fas¬
torũ libeis refert. Causa ratis
suꝑ est. tustũ rate uenit ad am¬

Expanded text:
humanam carnem solitos esitare: humanam carnem solitos esitare: uerum primum Iouem leges hominibus moresque condentem edicto prohibuisse, ne liceret eo cibo uesci. quod si uerum est, quae potest in eo fuisse iustitia? sed fictum sane putemus Saturnum filios deuorasse, modo cum aliqua ratione: num idcirco, quod ait uulgus comedisse filios suos eum qui extulerit sepulturaeque mandauerit? Ops autem cum Iouem peperisset, subtraxit infantem eumque nutriendum furtim misit in Cretam. rursus inprudentiam reprehendam necesse est. cur enim responsum ab alio potius accepit? cur in caelo constitutus in terra non uidebat? cur eum Corybantes cymbalis fefellerunt? postremo cur extitit uis aliqua maior quae illius uinceret potestatem? nimirum senex a iuuene facile uictus est ac spoliatus imperio. fugit igitur expulsus et in italiam nauigio uenit, cum errasset diu, sicut Ouidius in Fastorum libris refert: causa ratis superest. Tuscum rate uenit ad am
Abbreviated transcription (Latin):
hec cice̾onis uerba st̃ exponẽtis
sentẽtiã stoicorũ. Que ꝙͣ uana
sit: cui uis intellige̾ ꝓmptissimũ
est. Si em̃ saturnus celi est
filius. quomõ potuit aut tẽpus
e celo gigmi aut celũ a tꝑe ab¬
stidi: aut postea tẽpus imꝑio
ppoliari a filio ioue. Aut qmõ
quibus annis sacurari possit
eternitas: cui nullus est finis.
Si igit᷑ uane sũt iste rationes
philosophoꝵ ᷤ. quid suꝑ est. insi
ut uere factũ credamꝰ. id est ho¬
minẽ ab homĩe abstisũ: Nisi
forte aliq̾s existimat deũ suis¬
se qui timuit coheredẽ: cũ si qͦd
diuinitatis habuisset nõ patris
genitalia debuit amputare sed
ꝓpria: ne iupiter nastetur qui
eũ regini ꝑossessione p̾uauit
Idẽ sororẽ suã reã quã latine
dicimꝰ opemi cũ haberet uxorẽ
respõso uetitus esse dicit᷑ mares
tos sibi filios nõ utiq deuõabat.
ut ferũt fabule s necabat ꝙͣqͣm
scriptũ sit in historia sacra satur¬
nũ et opẽ ceteosq cũt honnes

Expanded text:
uerba sunt exponentis sententiam Stoicorum; quae quam uana sit, cuiuis intellegere promptissimum est. si enim Saturnus Caeli est filius, quomodo potuit aut tempus e Caelo gigni aut Caelum a tempore abscidi aut postea tempus imperio spoliari a filio Ioue? aut quomodo quibus annis saturari possit aeternitas, cui nullus est finis? Si ergo uanae sunt istae ratione:- philosophorum, quid superest nisi ut uere factum esse credamus, id est hominem ab homine abscisum? nisi forte aliquis existimat deum fuisse qui timuit coheredem, cum si quid diuinitatis habuisset, non patris genitalia debuerit amputare, sed propria, ne Iuppiter nasceretur, qui eum regni possessione priuauit. idem sororem suam Rheam quam latine Opem dicimus cum haberet uxorem, responso uetitus esse dicitur marestos sibi filios non utique deuorabat ut ferunt. fabulae, sed necabat, quamquam scriptum sit in Historia Sacra Saturnum et Opem ceterosque tunc homines
Abbreviated transcription (Latin):
mina nussa remictit. net capit
et connites uirgnitatis amat
Dolcano ꝙͦ id potuit astribi qͥ
quidẽ pucat᷑ ignis: et tamẽ eũ
poete nõ abstiderũt. potuit et
soli in quo est natura et causa
gignẽtiũ. Nam sine solis igneo
calore neq nasti quitqͣm neq
augeri potest: ut nulli alii ele¬
mẽto magis opus sit genitalibꝰ
qͣm calori. cuiꝯ fotu cõcipũtur
nastũtur sustẽtãtur omĩa. Pos¬
tremo eciã si ita sit ut uolũt
quid magis abstisũ cẽłu esse pu¬
temꝰ qͣm õio sine genitalibus
natiõ. Flã si ꝑ se gignit nõ indi¬
gebat utiq genitalibus. cũ sa¬
turnũ ipm̃ ꝓcrearet. Si uero
habuit. et a filio abstisa sũt.
ortus rerũ et natura omĩs es¬

Expanded text:
mina nulla remittit nec capit, mina nulla remittit nec capit, et comites uirginitatis amat. Vulcano quoque id potquidem putatur ignis; et tamen eum poetae non absciderunt. Potuit et Soli, in quo est natura et causa gignentium; nam sine Solis igneo calore neque nasci quidquam, neque augeri potest: ut nulli alii elemento magis opus sit genitalibus, quam calori, cujus fotu concipiuntur, nascuntur, sustentantur omnia. Postremo etiamsi ita sit ut volunt qui magis abscissum esse Coelum putemus, quam omnino sine genitalibus natum? Nam si per se gignit, non indigebat utique genitalibus, cum Saturnum ipsum procrearet. Si vero habuit, et a filio abscissa sunt, ortus rerum, et natura omnis
Abbreviated transcription (Latin):
parẽtes ĩuenimꝰ: ad u̾tutes eiq
et facta redeam ꝯ iustus in reg¬
no fuit. P̾mũ ex hoc ip̃o iã deq
cuiꝯ dicit᷑ abscidisre genitalia.
qd̾ forsitan uere acciderit: sed
honnẽs ẽspectu elemẽti qd̾ dici
cełu totã fabulã euponũt explo¬
dũt tanq̃m ĩeptissime fictã. quã
stoiti ut solẽt ad rationẽ pħict̃
conãtur traduc̾e. Quorũ sm̃a
citero de natura deorũ dissens
posuit. Celestẽ inqͦt altissimã
ethereãq naturã id est igneã
que ꝑ sese omĩa gignẽt: uacaẽ̾
uoluerũt ea ꝑte corꝑis q̃ con¬
iuĩc̃tione alt̾ius egeret ad ꝓcreã¬
dũ. Que ratio in uestã pͥotuit
cõuenire: si mas dice̾tur. Nc̾to
enĩ uirginẽ ꝑucãt uestã quia
ignis ĩuolabile sit elemẽtũ:
nchilq nasti possit ex eo quippe
qui omĩa q̃ arripui̾t assumatꝰ
Ouidiq in fastis. Nec tu alius
uestã qͣm uiuã incellige flãma.
elataq de flama corꝑa nulla
uides. Iure igͣ uiego est. que se¬

Expanded text:
parentes inuenimus, ad uirtutes eius et facta redeamus. iustus in regno fuit. primum ex hoc ipso iam deus cuius dicitur abscidisse genitalia, quod forsitan uere acciderit. sed homines respectu elementi quod dicitur caelum totam fabulam explodunt tamquam ineptissime fictam, quam tamen Stoici ut solent ad rationem physicam conantur traducere. quorum sententiam Cicero de natura deorum disserens posuit. caelestem inquit altissimam aetheriamque naturam id est igneam, quae per sese omnia gigneret, uacare uoluerunt ea parte corporis, quae coniunctione alterius egeret ad procreandum. quae ratio in Vestam potuit conuenire, si mas diceretur. idcirco enim uirginem putant Vestam, quia ignis inuiolabile sit elementum nihilque nasci possit ex eo, quippe qui omnia quae arripuerit absumat. Ouidius in Fastis: nec tu aliud Vestam quam uiuam intellege flammam nataque de flamma corpora nulla uides. iure igitur uirgo est, quae se
Abbreviated transcription (Latin):
ribus hoiem̃ fuisse in terraq eg̃¬
nasse dep̃hendimia. suꝑ est ut mor¬
tẽ quoq eius ĩuestigemꝰ. Eumꝰ
in sacra hiscoria descriptis oĩbus
q̃ in uita sua gessit ad ultimũ
sic ait. Deiide iupiter postquã
qnͣquies terras circuut. om̃ib ꝰ¬
q amicis ac cognatis imꝑia di
iusit. reliquitq homĩbus leges
mores frumẽtaq parauit m̃ł¬
taq alia bona fecit ĩmortali
gloia memoriaq adiectus. sẽ¬
piterna monumẽta suis iliquit
etate pessumacta in creta uitã
cõmutauit et ad deos abiit eñ
curetes filn sui curauerũt de co¬
rauerũtq eũ. et sepulchrũ eiꝯ
est in creta in opido chnosso. et
dicit᷑ uesta hãc urbe creauisse
inq sepulthro eius est ĩstp̾tũ¬
in antiq̾s lictis grecis. zaukpco¬
noy. id est latine iupit̾ saturm.
hoc certe nõ poete tradũt. ses
antiqͣrũ rerũ scriptores. Que a¬
deo uera sut̃. ut ea sibillimis uer¬
sibus cõfirmẽtur qͥ sut̃ tales

Expanded text:
ribus hominem fuisse in terraque regribus hominem fuisse in terraque regnasse deprehendimus, superest ut mortem quoque eius inuestigemus. Ennius in Sacra Historia descriptis omnibus quae in uita sua gessit ad ultimum sic ait: deinde Iuppiter postquam quinquies terras circuiuit omnibusque amicis atque cognatis suis imperia diuisit reliquitque hominibus leges mores frumentaque parauit multaque alia bona fecit, inmortali gloria memoriaque adfectus sempiterna monumenta sui reliquit. aetate pessum acta in Creta uitam commutauit et ad deos abiit eumque Curetes filii sui curauerunt decoraueruntque eum; et sepulchrum eius est in Creta in oppido Gnosso et dicitur Vesta hanc urbem creauisse; inque sepulchro eius est inscriptum antiquis litteris Graecis ZAN KPONOT id est Latine Iuppiter Saturni. hoc certe non poetae tradunt, sed antiquarum rerum scriptores. quae adeo uera sunt, ut ea Sibyllinis uersibus c
Abbreviated transcription (Latin):
sed humanã. Iouẽ enĩ ui. no¬
dictos citero int̾p̃tatur. et iupr̃
qiͣ iuiuãs pater dicit᷑. ̾ nomẽ
in deũ m̃me congruit: qͥauuãe
homĩs est. opis aliquid cõfentis
i eũ. qͥ sit alienus et exiguus
ut se aduiuet. sed ut seruet ut
uitã salutẽq tribuat. qd̾ mlt̃o
płus ac mauis est ꝙͣ iuiuare. Et
qm̃ de patre loqmur. nllus pẽ
dicit᷑ fiłios uulare. cũ eos gnãt
aut educat. Illus em̃ le n¬
uius est ꝙͣ ut eo uerb̾o
mag̾tudo pat̾m beneficn ex¬
p̾matur. Quãto is magis ĩ cõ¬
uemẽs est deo qui uerus pt̃
est ꝑ quẽ sumꝰ et cuius t̾oti
sumꝰ a qͦ fingim᷑ amimamãt
illumñamur.qui nobis uitã m¬
ꝑtit. salutẽ tribuit. uictũ mułtr¬
plicẽ submĩstrat. Nlõ intelligit
beneficia diuina: qui se tãtũ¬
modo uiuari a deo putat. Ergo
nõ imꝑitus modo sed etiã impiꝰ
est: qui nonniẽ iouis u̾tutẽ sũme
potestatis ĩminuit. Qua̾e si io-¬
uẽ et ex rebus gestis et ex mo¬

Expanded text:
seu humanam? Iouem enim Iunodictos Cicero interpretatur et Iuppiter quasi iuuans pater dicitur: quod nomen in deum minime congruit, quia iuuare hominis est opis aliquid conferentis in eum qui sit alienus, et exigui ut se adiuuet, sed ut seruet, ut uitam salutemque tribuat: quod multo plus ac maius est quam iuuare. et quoniam de patre loquimur, nullus pater dicitur filios iuuare, cum eos generat aut educat. illud enim leuius est quam ut eo uerbo magnitudo paterni beneficii exprimatur. quanto id magis inconueniens est deo, qui uerus pater est, per quem sumus et cuius toti sumus, a quo fingimur animamur inluminamur, qui nobis uitam inpertit, salutem tribuit, uictum multiplicem sumministrat. non intellegit beneficia diuina qui se tantummodo iuuari a deo putat. ergo non inperitus modo, sed etiam inpius est qui nomine Iouis uirtutem summae potestatis imminuit. quare si Iouem et ex rebus gestis et ex mo
Abbreviated transcription (Latin):
homĩs deus fecit. tãꝙͣ sensu p̃¬
dita esset̃ ꝓ diis habenda et co¬
lenda credebãt. Sedmit ad
diuina cestimonia redeamꝰ. et
p̾us unũ ꝓferã qd̾ est simile
diuino: et ob nimã uetustatẽ.
et qd̾ is quẽ nomiabo ex hõi¬
bus in deos relatus. Apud cice¬
ronẽ uirẽs cocca põtisex dispu¬
tas cõtra stoicos de religioĩbus
et uanitate opimionũ q̃ selent
esse de diis. ut mõe achadẽicoꝵ
onniã facẽt incerta. quiq fiusse
mercurios ait: et enũatis ꝑ
or dinẽ quatuor. quĩtũ fuisse eũ
a quo sit argus occisus. ob eã q
causã in egiptũ ꝓfugisse ac egip¬
p̾mus an sui mensis td ẽ septẽ¬
ber nomẽ accepit. ¶dẽ opidũ
condidit qd etiã nũc grece uoca̾¬

Expanded text:
hominis Deus fecit, tamquam sensu prhominis Deus fecit, tamquam sensu praedita essent, pro diis habenda et colenda credebant. Nunc ad diuina testimonia transeamus. sed prius unum proferam, quod est simile diuino et ob nimiam uetustatem et quod is quem nominabo ex hominibus in deos relatus est.. apud Ciceronem U. Cotta pontifex disputans contra Stoicos de religionibus et uarietate opinionum quae solent esse de diis, ut more Academicorum omnia faceret incerta, quinque fuisse Mercurios ait et enumeratis per ordinem quattuor quintum fuisse eum a quo sit Argus occisus; ob eamque causam in Aegyptum profugisse atque Aegypprimus anni sui mensis id est September nomen accepit. idem oppidum condidit, quod etiam nunc graece uoca
Abbreviated transcription (Latin):
soluta quedã et libera segregata
ab om̃i concretione mortali. oĩa
sentiẽs et mouẽs. dimeus quoq
seneca. qͦ ex romaĩs uł ac̾rimus
stoicus fuit quã sepe sũmũ deũ
merita laude ꝓseq̃tur. Nã cũ de
ĩmatura mor̾te disserẽt. nõ ĩtel¬
ligis inq̃t auctoitatẽ a̾ marestatẽ
uidicis tui rectoris terrarũ celiq
et deorũ om̃i deũ: a q ͦ ista mumi¬
cherrime iaceret. et hoc ordiet᷑
quo neq mauis quicqͣm nouit
natura nec melius ut onña sł
ducibus suis irẽt : ꝙͣuis ip̃e ꝑ
totũ se corpus intẽ dea̾t. tamẽ
ministros regmi sui deus genuit.
Et qmͣ multa alia de deo nostris
similia locutus est. q̃ nũc differo
qd aliis locis oꝑtuniora sut Nlũc
satis est demõstrae sũmo ingeio
uiros actigisse ueritatẽ ac pene
tenuisse. insi eos retrorsus infu¬
cata prauis opimioibus cõsuetu¬
do rapuisset: qua et deos alios
esse opmnabãtur. et ea q̃ ĩ usiõ

Expanded text:
soluta quaedam et libera, segregata soluta quaedam et libera, segregata ab omni concretione mortali, omnia sentiens ac movens. » Annaeus quoque Seneca, qui ex Romanis vel acerrimus Stoicus fuit, quam saepe summum Deum merita laude prosequitur! Nam cum de immatura morte dissereret: « Non intelligis, inquit, auctoritatem ac majestatem judicis tui, rectorem orbis terrarum, coelique et deorum omnium Deum, a quo ista numicherrimae jaceret, et hoc ordiretur, quo neque majus quidquam novit natura, nec melius; ut omnia sub ducibus suis irent, quamvis ipse per totum se corpus intenderat, tamen ministros regni sui deos genuit. » Et quam multa alia de Deo nostris similia locutus est: quae nunc differo, quod aliis locis opportuniora sunt. Nunc satis est demonstrare, summo ingenio viros attigisse veritatem, ac pene tenuisse; nisi eos retrorsum infatuata pravis opinionibus consuetudo rapuisset, qua et deos alios esse opinabantur, et ea, quae in usum
Abbreviated transcription (Latin):
sũ diuina lex sũ qd aliud dixeĩs
idẽ est qd a nobis dicitur deus:
nec obstat appellationũ diu̾sitas.
cũ ipã sigͥficatione ad unũ oĩa
reuoluãtur. Sristotiles qmͣus
secũ ip̃e dissideat. ac repugͣntia
sibi et dicat et sensiat : ĩ sũmũ
tamẽ unã mentẽ mũdo preesse
testat᷑. plato qͥ om̃i sapiẽtissimꝰ¬
aut naturã. ses ut est. deũ noĩat.
ab eo mũdũ hũc ꝑfectũ atq mi¬
rabiłe esse fabricatũ. Quẽ cite̾o
secutus atq imitatus in plimis
frequẽter deũ cõfitet᷑ ac sup̃mũ
uocat in hiis libris qͦs de legibꝰ
stripsit. ab eoq regi mũdũ ar¬
mẽtatur cũ disputat de natũa
deoꝵ hoc modo Nichil est p̃stã¬
tius deo. Ab eo iñ mũdũ regi
necesse est. Aulli igit᷑ natẽ ẽ obe¬
diẽs aũt subiectus deus. Omẽ gͦ
regit ip̃e naturã. Quid aut̃ sit
deus in cõsolatiõe diffut. Nec uo̾
deus ip̃e qui ĩtelligit᷑ a nobis. alio
modo incelligi potest. insi mens

Expanded text:
diuina lex siue quid aliut dixeris, idem est quod a nobis dicitur deus. nec obstat appellationum diuersitas, cum ipsa significatione ad unum omnia reuoluantur. Anstoteles quamuis secum lpse dissideat ac repugnantia sibi et dicat et sentiat, in summum tamen unam mentem mundo praeesse testatur. Plato, qui omnium sapientissimaut naturam, sed, ut est, Deum nominat; ab eo mundum hunc perfectum atque mirabilem esse fabricatum. Quem Cicero secutus atque imitatus in plurimis, Deum frequenter confitetur, ac supremum vocat in iis libris, quos de Legibus scripsit; ab eoque regi mundum argumentatur, cum disputat de Natura deorum, hoc modo: « Nihil est praestantius Deo; ab eo igitur mundum regi necesse est. Nulli igitur est naturae obediens aut subjectus Deus; omnem ergo regit ipse naturam. » Quid autem sit Deus, in Consolatione definit: « Nec vero Deus ipse, qui intelligitur a nobis, alio modo intelligi potest, nisi mens
Abbreviated transcription (Latin):
quĩdecim uiris inspici fas habẽt
et sũt singularũ singuli libei qͣs
quia sibille nomĩe instribũtur u¬
mus esse credũt. sũtq confusi
nec disterm ac suũ cuiq assig̃¬
nari potest insi erithree que et
nomẽ suũ uerũ carim̃e inseruit
et erithreã se nomĩauit ubi ꝓ¬
locuta esset cũ esset orta babilone.
ded et nos cõfuse sibillã dicemꝰ
sicut ibi testimoniis harũ fuerit
abutẽdũ. Omẽs igit᷑ hee sibille
unũ deũ p̃dicãt maxĩe tamen
erithrea q̃ celebrior ĩter cetas
et nobilior habet᷑. Siqͥdẽ fenes¬
tella. diligẽtissimꝰ scriptor de qͣn¬
decini uiris scribẽs. ait. e̾stituto
capicolio retulisst ad fenatũ gneũ
curionẽ consułe ut legati eticħs
mittentur. qui carmĩa sibille cõ¬
quisita romã deportarẽt. itaq
octaciliũ luciũ ualeriũ q̃ destꝑ̃¬
tos a p̃uatis uersus x cca milłe
reportarũt. Idẽ dixisse uarro¬

Expanded text:
quindecimuiris inspici fas habent. quindecimuiris inspici fas habent. et sunt singularum singuli libri: quos, quia Sibyllae nomine inscribuntur, unius esse credunt, snec discerni ac suum cuique assignari potest: nisi Eruthraeae, quae et nomen suum verum carmini inseruit, et Erythraeam se nominatum iri praelocuta est, cum esset orta Babylone: sed et nos confuse Sibyllam dicemus, sicubi testimoniis earum fuerit abutendum. Omnes igitur hae Sibyllae unum deum praedicant, maxime tamen Erythraea, quae celebrior inter ceteras ac nobilior habetur, siquidem Fenestella diligentissimus scriptor de quindecim uiris dicens ait restituto Capitolio rettulisse ad senatum C. Curionem consulem, ut legati Erythras mitterentur, qui carmina Sibyllae conquisita Romam deportarent: itaque Otacilium L. Valerium, qui descriptos a priuatis uersus circa mille Romam deportarunt. idem dixisse Varro
Abbreviated transcription (Latin):
risisse mulieris insaniã. illã in
cõspectu regis cõbussisse. ac ꝓ re¬
liquis idẽ p̃ciũ popossisse. tarq̃¬
nũ multo magis insamre mulierẽ
putauisse. q̃ denuo tribus aliis
centis aureis emisse. quorũ pos¬
tea nũs sic auctus capitolio re¬
fecto qd̾ ex omibus cuutatibus
et ytalicis et grecis p̃cipueq
erithreis coacti allatiq sut̃ ro¬
mã ciuꝯcũq sibille noĩe fuerĩt
octauã hellespõtiam in agro
troiano natã uico marmesso c̾ta
opidũ gorgithiũ quã scribat
heracides põticus soloms et tyri
fiusse tẽꝑ ibus. nonã frigiã q̃ ua¬
ticinata sit ancire. Decimã tybur¬
cnũ noĩe albuneã q̃ tiburi cola¬
tur ut dea iuxta ripas aninis ci¬
menis cuiꝰ in gurgite simuilach
cius ĩuentũ esse dicit᷑ tenens in
manu librũ. Harũ om̃i fibillarũ
carmina et ferũtur et habetur
p̃ter ꝙͣ cumee cuius libri a rõns
occulutur nec eos ab ullo insi a

Expanded text:
risisse mulieris insaniam; illam in risisse mulieris insaniam; illam in conspectu regis tris combussisse ac pro reliquis idem pretium poposcisse; Tarquinium multo magis insanire mulierem putauisse; quae denuo tribus aliis centis aureis emisse; quorum postea numerus sit auctus, Capitolio refecto, quod ex omnibus ciuitatibus et Italicis et Graecis praecipueque Erythraeis coacti adlatique sunt Romam cuiuscumque Sibyllae nomine fuerunt; octauam Hellespontiam in agro Troiano natam, uico Marmesso circa oppidum Gergithium, quam scribat Heraclides Ponticus Solonis et Cyri fuisse temporibus; nonam Phrygiam, quae uaticinata sit Ancyrae; decimam Tiburtem nomine Albuneam, quae Tiburi colatur ut dea iuxta ripas amnis Anienis, cuius in gurgite simulacrum eius inuentum esse dicitur tenens in manu librum. arum onmium Sibyllarum carmina et teruntur et habentur, praeterquam Cymaeae, cuius libri a Romanis occultantur nec eos ab ullo nisi a
Abbreviated transcription (Latin):
q esse omẽs enu̾auit sub auctoi¬
bus qui de singulis scriptitauerĩt.
p̾mã fuisse de ꝑsis cuiꝰ mẽtionẽ
feceĩt nichanor qui res gestas a¬
lexandri mache domis scripsit.
scda̾m libicã cuiꝰ meniũt euri¬
pedes in lanne ꝓlogo: terciã at¬
delphidã de qua crisippus loq̃tur
m eo libro quẽ de diuinatiõẽ cõ¬
posuit. quartã cineriã in ytasia
quã nemꝯ in libris belli punci
piso in annalibus nomĩẽt: qn̾tã
erithreã quã appollodorꝰ eriths
affirmet suã fuisse cuiẽ. eam q
grais ylium petẽtibus uatitinã
tam. et ꝑiturã esse troiam: et
homerũ mendacia scripturũ. sex¬
tã sannã de q̃ stribit eratostenes.
ꝑisse se scriptũ. septimã cumanã
noĩe amaltheã q̃ ab aliis herosi¬
le uł demofile nomĩetur eam ꝙ¬
nomẽ nouẽ libros actulisse ad
regẽ tarqnũ pristũ. ac ꝓ hiis tri¬
centũ philippeos postulasse. regẽ¬
q apꝑnatũ precii mag̾tudine De¬

Expanded text:
que omnes enumerauit sub auctorique omnes enumerauit sub auctoribus qui de singulis scriptitauerint. primam fuisse de Persis, cuius mentionem fecerit Nicanor, qui res gestas Alexandri Macedonis scripsit; secundam Libyssam, cuius meminerit Euripides in Lamiae prologo; tertiam Delphida, de qua Chrysippus loquatur in eo libro quem de diuinatione conposuit; quartam Cimmeriam in Italia, quam Naeuius in libris belli Punici, Piso in annalibus nominet; quintam Erythraeam, quam Apollodorus Erythraeus adfirmet suam fuisse ciuem eamque Grais Ilium petetam, et perituram esse Trojam, et Homerum mendacia scripturum: sextam Samiam de qua scribit Eratosthenes peisse se scriptum: septimam Cumanam nomine Amaltheam, quae ab aliis Herophile uel Demophile nominetur, eamque nouem libros attulisse ad regem Tarquinium Priscum ac pro iis trecentos philippeos postulasse regemque aspernatum pretii magnitudinem de
Abbreviated transcription (Latin):
nõ est. quia solus est nec opus
est ꝓprio uocabulo. nsi cũ dist᷑¬
men exigit mustitudo: ut unã
quãq ꝑsonã sua nota et appel¬
latione designes. Deo aũt q̃a
semꝑ est unus ẽ: ꝓpũ nomẽ ẽ
deus. Suꝑ est ut de respõsis sa¬
crisq carm̃ibus cestiõma q̃ sũt
multo certiora ꝓferamꝰ ẜlam
fortasse hn cõtra qͦs agimꝰ nec¬
pui poetis putẽt esse credendĩ
tanqmͣ uana fingentibus: n ͨ phi¬
losophis qd̾ errare potuerĩt. qa
et ip̃i homes fuerĩt. Marco uarro
quo nemo umqͣm doctior ne apd̾
grecos quidẽ uixit in libris rerũ
diuinarũ quos ad gaiũ cesarẽ põ¬
tisicẽ maximũ scripsit. cũ de quĩ¬
deci uiris loquẽtur sibillmos
libros ait nõ fuisse unius sibille
sed appellari uno noĩe sibillios.
qđ omẽs feĩe. uates sibille sint
a ueteribus nũcupate. uel ab
umus delphidis nomĩe. uel a
cõsilus deorũ enũciandis. cou
labãt eolico gn̾e̾ sermonis. Itaq
terũ sibillas decẽ mĩo fuisse eas¬

Expanded text:
non est, quia solus est, nec opus est proprio uocabulo, nisi cum discrimen exigit multitudo, ut unam quamque personam sua nota et appellatione designes. deo autem, quia semper unus est, proprium nomen est deus. Superest de responsis sacrisque carminibus testimonia quae sunt multo certiora proferre. nam fortasse ii contra quos agimus nec poetis putent esse credendum tamquam uana fingentibus nec philosophis, quod errare potuerint, quia et ipsi homines fuerint. M. Varro, quo nemo umquam doctior ne apud Graecos quidem uixit, in libris rerum diuinarum quos ad C. Caesarem pontificem maximum scripsit, cum de quindecimuiris loqueretur, Sibyllinos libros ait non fuisse unius Sibyllae, sed appellari uno nomine Sibyllinos, quod omnes feminae uates Sibyllae sint a ueteribus nuncupatae uel ab unius Delphidis nomine uel a consiliis deorum enuntiandis. atouq labant Aeolico genere sermonis. itaque terum Sibyllas decem numero fuisse, eas
Abbreviated transcription (Latin):
et certus est nũs. Quod si cul¬
tores deorũ eos ipõs se cole̾ pu
tãt quos sũmi deos ministros ap¬
pellamꝰ nichil est in qd̾ faciãt no-¬
b̾is ĩuidiã qui unũ deũ dicamus
multos negemus. Si. eos m̃łti¬
tudo delectat: nõ duodetĩ dicimꝰ.
aut tricẽtos sexagnita quĩq ut
or pheus: sed mum eabiles esse.
drgiumꝰ errores eorũ in duisũ
qui tam paucos pucãt. Sciant
tamẽ quo nomĩe appellari debe¬
ant. ne uiolẽt uerũ deũ cuius
nomẽ exponũt. dũ pllribꝰ trĩ¬
buũt. credãt apolłmi suo q̃ eod̾
illo responso ut ioui pn̾cipatũ
sit eciã aliis duis abstulit nomẽ
Tertius enĩ uersus ostendit.
ministros dei nõ deos uerũ ange¬
los appellari oporte̾. De se q̃dẽ
ille mentitus est: qui cũ sit e
nume̾o demonũ angelis dei se
aggregauit. Demq in aliis res¬
ponsis demonẽ se esse cõfessus
est. Nã cũ interroga̾etur qmõ
sibi supplicari uellet ita rñdit¬

Expanded text:
et certus est numerus. quodsi culet certus est numerus. quodsi cultores deorum eos ipsos colere se putant, quos summi dei ministros appellamus, nihil est quod nobis faciant inuidiam, qui unum deum dicamus, multos negemus. si eos multitudo delectat, non duodecim dicimus aut trecentos sexaginta quinque ut Orpheus, sed innumerabiles esse. arguimus errores eorum in diuersum, qui tam paucos putant. sciant tamen quo nomine appellari debeant, ne uiolent uerum deum, cuius nomen exponunt, dum pluribus tribuunt. credant Apollini suo, qui eodem illo responso ut Ioui principatum, sic etiam ceteris diis abstulit nomen. tertius enim uersus ostendit ministros dei non deos, uerum angelos appellari oportere. de se quidem ille mentitus est, qui cum sit e numero daemonum, angelis se dei adgregauit: denique in aliis responsis daemonem se esse confessus est. nam cum interrogaretur quomodo sibi supplicari uellet, ita r
Abbreviated transcription (Latin):
habuit et nomen: Quid qd̾ mer¬
curius ille ter maxmiꝰ cuiꝰ sẽ
fecimo mẽtionẽ nõ mõ aarto¬
pa ut apollo sed aiaccopa quo
appellat deũ. qd̾ origo illi non
sit aliunde. Nec em̃ potest ab ul¬
lo esse genea̾tus. qui ip̃e uniu̾sa
genea̾uit. Satis ut opmor et
aigumẽtis docui et testibus cõf¬
maui qd̾ ꝑ se satis clarũ est.u¬
nũ esse regẽ mũdi unũ patrẽ
unũ dñm. Sed fortasse q̃rat
aliq̃s a nobis idẽ illud qd̾ apd̾
ciceronẽ queĩt hortẽsius. si deꝰ
unus est. que esse beata solitudo
queat. tanꝙͣ nos qͦa unũ dicimo
de sertũ ac solitariũ ẽẽ dicamo
habet emĩ mĩstros qͥs uocamus
nũtios. et est illud uerũ qd̾ dixisse
in exhortacõibus senetã sup̃ r̾tuli.
genuisse regn sui m̃ĩstros deũ
Berũ hñ neq dn sũt. neq deos
se uocari aut coli uolut quippe
qui nchil faciãt p̃ter ussũ ac uo¬
łutatẽ dei. nec tamẽ illi sũt̃ qui
uolgo cõłũtur. quorũ et exiguꝯ

Expanded text:
habuit et nomen? quid quod Mercurius ille Termaximus, cuius supra feci mentionem, non modo ἀμήτορα ut Apollo, sed ἀπάτορα quoque appellat deum, quod origo illi non sit aliunde? nec enim potest ab ullo esse generatus qui ipse uniuersa generauit. Satis ut opinor et argumentis docui et testibus confirmaui quod per se satis clarum est, unum esse regem mundi, unum patrem, unum dominum. sed orasse quaerat aliquis a nobis idem illut quod aput Ciceronem quaerit Hortensius, si deus unus est, quae esse beata solitudo queat. tamquam nos quia unum dicimus, desertum ac solitarium esse dicamus. habet enim ministros, quos uocamus nuntios. et est illut uerum quod dixisse in Exhortationibus Senecam supra rettuli, genuisse regni sui ministros deum. uerum hi neque dii sunt neque deos se uocari aut coli uolunt, quippe qui nihil faciant praeter iussum ac uoluntatem dei. nec tamen illi sunt qui uulgo coluntur, quorum et exiguus
Abbreviated transcription (Latin):
si est. apparet hertule. appollmẽ.
siberũ mercuriũ. iouẽq ip̃m cũ
ceteris honnẽs fuisse. qm̃ sũt ex
duobꝯ sexibus nati. Quid autẽ¬
est a deo tam remotũ qmͣ id opus
qd ipse ad ꝓpagandã sobołe mor¬
talibus tribuit. et qd̾ sine subantia
corꝑali nullũ potest esse: Dii
igit᷑ si sũt dn mimortales eterm:
qued opus est altero sexu. mimnie¬

Expanded text:
t Herculem, Apollinem, Liberum, Mercurium, Jovemque ipsum cum caeteris homines fuisse; quando sunt ex duobus sexibus nati. Quid est autem tam remotum a Deo, quam id opus quod ipse ad propagandam sobolem mortalibus tribuit, et quod sine substantia corporali nullum potest esse? Dii ergo si sunt immortales et aeterni, quid opus est altero sexu; cum
Abbreviated transcription (Latin):
naturale id est sũme tocius arti¬
sicẽ. Cleantes et anaxienes e¬
thera esse dicũt sũmũ deũ: cui opi¬
moni poeta noster assensit. Tum
pater om̃ipocẽs fecutdis ynib b̾ꝯ
ether. cõuigiis in greniũ letee d̃i¬
cendit. et omẽs magnus alit mag-¬
no ꝑmixtus corꝑe fecus. Crisip¬
pus natu̾ałe uini diina ratioe
p̃ditã interdũ diuinã nccitatẽ
deũ nũcupat. Itẽ zenon nacũalẽ
diumnãq legẽ. Horũ om̃i sina¬

Expanded text:
naturalem id est summae totius artinaturalem id est summae totius artificem. Cleanthes et Anaximenes aethera esse dicunt summum deum, cui opinioni poeta noster adsensit: tum pater omnipotens fecundis imbribus aether coniugis in gremium laetae descendit et omnis magnus alit magno permixtus corpore fetus. Chrysippus naturalem uim diuina ratione praeditam, interdum diuinam necessitatem deum nuncupat, item Zenon naturalem diu
Abbreviated transcription (Latin):
a deo quẽ fabricatorẽ mũdi. quẽ
rerũ opificẽ uocat mũdũ fatet᷑
instructũ. Qd̾ si uel orpheus
uel huiꝰ nost̾ que natura docẽ¬
te senserut in ꝑpetuũ defẽdissẽt.
eandẽ quã nos seqͥmur doct̾nã
cõpeehẽsa ueritate tenuissent
Sed hactenꝯ de poetis. dłs
philosophos ueniamꝰ: quorũ
maior est auctoitas certiusq
uidiciũ. qͥa nõ rebus cõmẽticiis.
sed ĩuestigãde ueritati stu diuise
credũtur. Thales milesius. qui
unus e septẽ sapiẽtiũ num̃o fuit.
quiq pͥmus om̃i quesisse de cau
ex qua nata sut omia. deũ aut̃
esse mentẽ que ex aqua cũcta
formaueĩt. Ita materiã rerũ po¬
suit in humoe: pn̾cipiũ causãq
nastendi cõstituit in deo. Pytħa¬
goras ita diffinit q̃d esset deus.
Aiminꝰ ꝑ umiuersas mũdi ꝑtes
omemq natiuã cõmeãs atq dif¬
fusus: ex quo oñaque nascũtur
ammalia uitã capĩt. Ancxago
tos quidẽ ppłares deos. unũ camẽ

Expanded text:
a deo, quem fabricatorem mundi, quem a deo, quem fabricatorem mundi, quem rerum opificem uocat, mundum fatetur instructum.natura ducente senserunt, in perpetuum defendissent, eamdem quam nos sequimur, doctrinam comprehensa veritate tenuissent. Sed hactenus de poetis. Ad philosophos veniamus, quorum gravior est auctoritas, certiusque judicium; quia non rebus commentitiis, sed investigandae veritati studuisse creduntur. Thales Milesius, qui unus e septem sapientium numero fuit, quique primus omnium quaesisse de cause dixit, ex qua nata sint omnia; Deum autem esse mentem, quae ex aqua cuncta formaverit. Ita materiam rerum posuit in humore; principium causamque nascendi constituit in Deo. Pytgoras ita definiuit quid esset deus: animus per uniuersas mundi partes omnemque naturam commeans atque diffusus, ex quo omnia quae nascuntur animalia uitam capiunt. Anaxagortos quidem esse populares deos, unum tamen
Abbreviated transcription (Latin):
fecit. cuiꝯ potestati sbiacẽt oĩa:
Sed refugit hoc ille cũ horret
incognitã ueritatẽ. Nõ em̃ mu¬
sarũ instinctu. sicut uideĩ uolebat
in helytone carmẽ illud effudit
sed meditatus ueneat ac ꝑatus.
Nrõrũ p̾mus maro non longe
fuit a ueritate: cuiꝯ de sũmo
deo quẽ mentẽ ac spiritũ noĩa¬
uit hec uerba sũt. Pn̾cipio celu
ac terras cãposq liquẽtes. lutẽ¬
tẽq globũ lune tytamaq astra
S piritꝰ ntꝰ alit. totãq infusa
ꝑ artus. mens agitat mołe et
magno se corꝑe mistet. At ne
q̃s forte ignorae̾t qui nã esset
ille spirita qui tantũ habẽt po¬
cestatis: decl̾a̾uit alio loco dicẽs.
Deũ namq ire ꝑ omes t̾ras q
tractusq maris celũq ꝓfundũ
huic pecudes armẽta uiros.
genus om̃ẽ ferarũ: quẽq sibi
tenius nastentẽ arcessẽ uitas.
Ouidiꝯ quo in pn̾cipio p̃cłari
oꝑis. sine ulla nomĩs dissilãcõe

Expanded text:
fecit, cuius potestati subiacent omnia? fecit, cuius potestati subiacent omnia? sed refugit hoc ille, dum horret incognitam ueritatem. non enim Musarum instinctu sicut uideri uolebat in Helicone carmen illut effudit, sed meditatus uenerat ac paratus. nostrorum primus Maro non longe afuit a ueritate, cuius de summo deo, quem mentem ac spiritum nominauit, haec uerba sunt: principio caelum ac terras camposque liquentis lucentemque globum lunae Titaniaque astra spiritus intus alit totamque infusa per artus mens agitat molem et magno se corpore miscet. ac ne quis forte ignoraret, quisnam esset ille spiritus qui tantum haberet potestatis, declarauit alio loco dicens: deum namque ire per omnis terrasque tractusque maris caelumque profundum; hinc pecudes armenta uiros genus omne ferarum, quemque sibi tenuis nascentem accersere uitas. Ouidius quoque in principio praeclari operis sine ulla nominis dissimulatione
Abbreviated transcription (Latin):
ratione docente incellexit esse
p̃stantissimã potestatẽ celĩ ac
terre conditricẽ. ⁊ lon poterat
enĩ dic̾e iouẽ esse pncipẽ rerũ:
qui erat saturno genitus. neq
ipm̃ saturnũ qui celo natus fe̾¬
cõstitue̾ nõ audebat. qd̾ uidebat
elementũ esse mũdi qd̾ eguerit
auctore. Hec enĩ ratio ꝑduxit
ad deũ illũ p̾mogenitũ cui assig̃¬
nat et cribuit prĩcipatũ. Ho¬
merus nichil nobis dare potuit
qd̾ ꝑtineat ad ueritatẽ. q̃ huã¬
na potius qͣm diuina cõscripsit
Potuit hesiodus q̃ deorũ gña¬
tionẽ unius libri oꝑe cõplerus
est: sed tamẽ nchil dedit: nõ a
deo conditore sumẽs exordiũ
sed a chaos qd est rudis mordi¬
nateq matĩe cõfusa cõgeries:
cũ explanare añ debuĩt chaos
ip̃m. unde. qnͣdo. quomõ eẽ aut
cõstare cepisset. Aimirũ sicut
ab aĩquo artifice disposita. ordi¬
nata. effecta sũt omĩa sic ipãm
materiã fictam ẽẽ ab aliqͦ ncc̃e
est. Qiuis igit᷑ hanc insi deus

Expanded text:
ratione ducente intellexit esse praestantissimam potestatem, caeli ac terrae conditricem. non poterat enim dicere Iouem esse principem rerum, qui erat Saturno genitus, neque ipsum Saturnum, qui caelo natus ferconstituere non audebat, quod uidebat elementum esse mundi, quod ipsum eguerit auctore. haec eum ratio perduxit ad deum illum primogenitum, cui adsignat et tribuit principatum. Homerus nihil nobis dare potuit quod pertineat ad ueritatem: qui humana potius quam diuina conscripsit. potuit Hesiodus, qui deorum generationem unius libri opere conplexus est: sed tamen nihil dedit non a deo conditore sumens exordium, sed a chao, quod est rudis inordinataeque materiae confusa congeries, cum explanare ante debuerit chaos ipsum unde quando quomodo esse aut constare coepisset. nimirum sicut ab aliquo artifice disposita ordinata effecta sunt omnia, sic ipsam materiam fictam esse ab aliquo necesse est. quis igitur hanc nisi deus
Abbreviated transcription (Latin):
Itẽ rursus cũ precẽ in appolli¬
nẽ siminthiũ rogatus exꝓmeret
ab hoc uersu exorsus est
est insi ut sua cõfessione uer-¬
beribus ueri dei ac pene subia¬
ceat sempiterne. ⁊ lam in alio
responso ita dpoit. Demones¬

Expanded text:
item rursus cum precem in Apollinem Sminthium rogatus expromeret, ab hoc uersu exorsus est:est nisi ut sua confessione uerberibus dei ueri ac poenae subiaceat sempiternae? nam et in alio responso ita dixit:
Abbreviated transcription (Latin):
factus. Itẽ alia sibilla q̃tũq ẽ
cũ ꝑferre se ad hoĩes uotẽ dei¬
diceret sic ait. Solus enĩ deus et
nõ est deus alter. Exequer nũc
cerẽt. et illa oꝑtumõĩbus locis
reseruarẽ.Sed cũ defẽdamꝰ cau¬
sã ueritatis apud eos q̃ aberrã¬
tes a ueritate falsis religiõibus
seruĩt. qd̾ genus ꝓbatiois aduer¬
sus eos magis ad hibere debemo.
quã ut eos deorũ suorũ testioiis
reuĩtamꝰ. Apollo enĩ quẽ preter
ceteos diuinũ maxineq facidicũ
existimãt. colophone respõdens
quo a delphis credo migueat ame¬
nitate asie ductus. querẽti cuidã
quis aut q̃d esset om̃io deus res¬
põdit uigĩti et uno uersibus qͦrũ

Expanded text:
atur. Item alia Sibilla, quecumque est, cum perferre se ad homines vocem didiceret, sic ait: “Solus est Deus et non est deus alter”». Aliarum autem cerent, et illa opportunioribus locis reservarem. Sed cum defendamus causam veritatis apud eos, qui aberrantes a veritate falsis religionibus serviunt, quod genus probationis adversus eos magis adhibere debemus, quam ut eos deorum suorum testimoniis reuincamus? Apollo enim, quem praeter ceteros diuinum maximeque fatidicum existimant, Colophone residens, quo Delphis credo migrauerat amoenitate Asiae ductus, quaerenti cuidam quis aut quid esset omnino deus, respondit uiginti et uno uersibus, quorum
Abbreviated transcription (Latin):
et si homo fuit antiquissimꝰ tñ
et instruẽdissimꝰ om̃i gn̾e doct̾ne.
scripsit libros. et quidẽ multos
ad cogitionẽ duunarũ rerũ ꝑ¬
tiẽtes in quibus maiestatẽ sũ¬
mi ac singularis dei asseĩt hiqd̃¬
q nomĩbus appellat qbus nos
dm̃ et patrẽ. At ne quis nomẽ
eo qd̾ nomĩs ꝓp̾etate nõ eget.
ob ipam scilicet unitatẽ. Ip̃ius

Expanded text:
etsi homo, fuit tamen antiquissimus, et instructissimus omni genere doctrinae: scripsit libros, et quidem multos, ad cognitionem divinarum rerum pertinentes, in quibus majestatem summi ac singularis Dei asserit, iisdemque nominibus appellat, quibus nos, Deum et patrem. Ac ne quis nomen eo quod nominis proprietate non egeat, ob ipsam scilicet unitatem. I
Abbreviated transcription (Latin):
sturã uideĩ hom̃bus ueritatẽ
et hiis p̃cipue qu sapiẽtes ul¬
go putãtur. uel ꝙ tantũmõ in
stituẽdi nobis hoĩes erut̃. ho ẽ
ab errore quo si implicati ad
rectiorẽ uitã reuocandi. Qd̾ si
fu̾imus ut spero assecuti mitte¬
mus eos ad ip̃m doct̾ne ub̾riũ
ac plenssimũ foritẽ. cuiꝯ haustu
atq potu cõcep ã uistẽibus sitĩ
sedẽt. ardorẽq restringãt: erũt

Expanded text:
scuram uideri hominibus ueritatem scuram uideri hominibus ueritatem et iis praecipue qui sapientes uulgo putanturstituendi nobis homines erunt, hoc est, ab errore quo sunt implicati, ad rectiorem viam revocandi. Quod si fuerimus, ut spero, assecuti, mittemus eos ad ipsum doctrinae uberrimum ac plenissimum fontem, cujus haustu atque potu conceptam visceribus sitim sedent
Abbreviated transcription (Latin):
dissideãt. secũq ip̃i plerũ distor¬
det. apparet eorũ iter neqͣquã
esse directũ. Siquidẽ sibi quisq
ut est libitũ ꝓprias uias imp̃s¬
serũt. cõfusionẽq magnã inq̃rẽ¬
tibus ueritatẽ reliquerũt. Nobis
aut̃ qui sacͣmentũ religiõis acce¬
piniꝰ cũ sit ueritas diuinitus
q uirtutis deũ se qͣmur. uniu̾sos
sine ullo distrimñe uel sexus ul
etrtis. ad celeste pabulũ cõuoca¬
mus. Nullus enĩ suauior aĩmo
cibus est. qͣm cog̃tio ueritatis
Cui asserẽde acq illustrãde sep¬
tẽ uolumiã destinauimꝰ: ꝙͣuis
ea res infuiti pene sit operis
et ĩmensi: ut siquis hec dilatãe
atq exe qui plenissime uelit. tã¬
ta illi rerũ copia exubeãt ut n ͨ
liber modũ: ne sinẽ reperiat o.¬
ratio. Sed nos idcirco breuiter
omĩa colligimꝰ qd̾ ea q̃ allaturi
sumꝯ tã clara sũt et lucida. ut
magis mirũ esse uideat᷑. tã ob¬

Expanded text:
dissideant secumque ipsi plerumque discordissideant secumque ipsi plerumque discordent, apparet eorum iter nequaquam esse directum, siquidem sibi quisque ut est libitum proprias uias inpresserunt confusionemque magnam quaerentibus ueritatem reliquerunt. nobis antem qui sacramentum pimus cum sit ueritas reuelata que uirtutis deum sequamur, uniuersos sine ullo discrimine uel sexus uel aetatis ad caeleste pabulum conuocamus: nullus enim suauior animo cibus est quam cognitio ueritatis. cui adsereudae atque inlustrandae septem uolumina destinavimus, quamuis ea res infiniti sit paene operis et inmensi, ut si quis haec dilatare atque exsequi plenissime uelit, tanta illi rerum copia exuberet, ut nec libri modum nec finem reperiat oratio. sed nos idcirco breviter omnia colligemus, quod ea quae adlaturi sumus tam clara sunt et lucida, ut magis mirum esse uideatur tam ob
Abbreviated transcription (Latin):
ego me ad ilłã piã. uerã. dĩnã.
sapiẽtiã qiͣ ad portũ aliquẽ tu¬
tissimũ conferã: in q̃ omĩa dictu
prona sũt auditu suauia. facilia
intellectu. honesta susceptu: Et
si quidã prudẽtes et arbitri eq̃¬
tatitis institutoes cuuilis iuris cõ¬
põitas ediderũt. quibus ciuiũ
dissidentiũ lices cõtẽtioẽsq sopi¬
rẽt: qͣnto melius nos et rectius
diuinas institutões littĩs ꝑseq̃m᷑
in quibus nõ de stillicidiis a aq̃s
arcẽdis. aut de manu cõsuanda.
sed de uita. de salute. de ĩmorlita¬
te. de deo loq̃mur: ut suꝑsticões
mortiferas erroesq turpissiõs
sopiamꝰ: Omissis igit᷑ terrene
huiuste philosophie auctõibus
nichil certi asserẽtibus aggredi¬
amur uiã rectã. qͦs equidẽ si pu¬
tarẽ satis idoneos ad bñ uiuẽ¬
dũ duces esse et ip̃e seq̃rer. et
alios ut sequeñtur hortarer. E
cũ inter se magna cõcertatioe

Expanded text:
ego me ad illam piam ueram diuinam ego me ad illam piam ueram diuinam sapientiam quasi ad portum aliquem tutissimum conferam, in qua omnia dictu prona sunt, auditu suauia, facilia intellectu, honesta suscept.u? et si quidam prudentes et arbitri aequitatis institutiones ciuilis iuris conpositas ediderunt, quibus ciuium dissidentium lites contentionesque sopirent, quanto melius nos et rectius diuinas institutiones litteris persequemur, in quibus non de stillicidiis aut aquis arcendis aut de manu conserenda, sed de spe, de uita, de salute, de inmortalitate, de deo loquemur, ut superstitiones mortiferas erroresque turpissimos sopiamus? Omissis ergo terrenae huiusce philosophiae auctoribus nihil certi adferentibus adgrediamur uiam rectam. quos equidem si putarem satis idoneos ad bene uiuendum duces esse, et ipse sequerer et alios ut sequerentur hortarer: sed cum inter se magna concertatione
Abbreviated transcription (Latin):
dicẽ ad paucos ꝑtinet bene aũt
uiuere ad omẽs. Multũ tamẽ no¬
bis exertitatio illa fictarũ litiũ
contulit: ut nũc maiõe copia et
facultate dicendi causã ueĩtatis
ꝑoremus. Que licet possit sine
eloquẽtia defendi ut ẽ a multis
sepe defensa: tamẽ claritate ac
intore sermonis illustrãda et qͤ¬
dãmõ disserẽda est: ut potẽtiꝰ
in aĩmos influat et uia sua in¬
structa et luce oracoĩs ornata.
De religioẽ itaq nobis rebusq
diuinis ĩstituit᷑ disputatio. Nã si
quidã maxum oratoẽs ꝓfessiõis
sae qiͣ uetẽani decursis oꝑibus
actionũ suarũ postͤmo se pħi¬
losophie tradiderũt. eãq sibi
requiẽ laborũ iustissimã putaue¬
rũt. si ãimos suos in earũ rerũ
q̃ ĩueniri nõ poterãt inq̃sitione
torq̃rẽt. ut nõ tam ociũ sibi qͣm
negotiũ quesisse uideãtur. et
quidẽ multo molestius qͣm ĩ quo
fuerãt ante uerfati: qͣnto iustis

Expanded text:
dicere ad paucos pertinet, bene autem dicere ad paucos pertinet, bene autem uiuere ad omnes. multum tamen nobis exercitatio illa fictarum litium contulit, ut nunc maiore copia et facultate dicendi causam ueritatis peroremus. quae licet possit sine eloquentia defendi, ut est a multis saepe defensa, tamen claritate ac nitore sermonis inlustranda et quodammodo adserenda est, ut potentius in animos influat et ui sua instructa et luce orationis ornata. de religione itaque nobis rebusque diuinis instituitur disputatio. nam si quidam maximi oratores professionis suae quasi ueterani decursis operibus actionum suarum postremo se philosophiae tradiderunt eamque sibi requiem laborum iustissimam putauerunt, si animos suos in earum rerum quae inueniri non poterant inquisitione torquerent, ut non tam otium sibi quam negotium quaesisse uideantur et quidem multo molestius quam in quo fuerant ante uersati, quanto iustius
Abbreviated transcription (Latin):
pati nõ potest. nã q̾a uirtutibus
amaritudo ꝑmixta est uicia ue̾o
uoluptate cõdita sũt. illa offen si
hac deliniti ferũtur in p̃ceps et
bonorũ specie falsi mala ꝓ bomis
amplectũtur: succurrẽdũ ẽẽ hus
erroribus credidi. ut et docti ad
uerã sapiẽtiã dirigãtur. et ĩdocti
ad uerã reluionẽ. Que ꝓfessio
multo melior utilior gloiosior
putanda est. qmͣ illa oratoia in
qua du uersati nõ ad uirtutẽ
sed plane ad argutã maliciã iu¬
uenes erudiebamꝰ. m̃łtoq nuĩc
rectius de p̃ceptis celestibus disse¬
remus quibꝰ ad cultũ uere maies¬
tatis mentes hoñũ institue possi¬
mus. Nec tam de rebꝰ humanis
bene meret᷑ qui stiẽtiã bñ dicẽdi
affert:. ꝙͣ qui pie aetq inmocõter
docet uiuere. Hcirco apits gs
maioe n gloĩa philosop hn ꝙͣ o
ratores fuerũt. Illi em̃r recte ui¬
uendi doctores sũt estimati qd̾
est longe p̃stabilius: qm̃ bene

Expanded text:
pati non potest — nam quia uirtutibus pati non potest — nam quia uirtutibus amaritudo permixta est, uitia uero uoluptate condita sunt, illa offensi, hac deleniti feruntur in praeceps et bonorum specie falsi mala pro bonis amplectuntur —, succurrendum esse his erroribus credidi, ut et docti ad ueram sapientiam dirigantur et indocti ad ueram religionem. quae professio multo melior utilior gloriosior putanda est quam illa oratoria, in qua diu uersati non ad uirtutem, sed plane ad argutam malitiam iuuenes erudiebamus, multoque nunc rectius de praeceptis caelestibus disseremus, quibus ad cultum uerae maiestatis mentes hominum instituere possimus, nec tam de rebus humanis bene meretur qui scientiam bene dicendi adfert quam qui pie atque innocenter docet uiuere. idcirco apud Graecos maiore in gloria philosophi quam oratores fuerunt. illi enim recte uiuendi doctores sunt existimati, quod est longe praestabilius, quoniam bene