comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
cũ om̃ibꝰ sub̾ bonis. & sc̃ĩmoniam:
sine qua nemo uidebit dm̃. Plurimȩ
quide sunt uirtutes quȩ formã dis¬
cretionẽq xp̃ianitatis ostendunt:
corda consotiat. Qua ꝓpter dicit ipsa
ueritas. Pacem relinquo uobis. Et ite¬
rũ. In hoc cognoscent om̃es qr mei estis
discipłi: si dilectionẽ habueritis ad
Pacem sequimini: cũ om̃ibꝰ bonis. Pa¬
cis autẽ nomine: in telligenda ẽ dile-¬
ctio & concordia. Scĩmonia aut̃ẽ đr
mo uidebit dm̃. Beati enĩ pacifici:
qm̃ filii di uocabunt᷑. Beati mundo cor¬
de: qm̃ ipsi dm̃ uidebunt. Conten¬
plantes nequis de sit gratiȩ di. Qđ di¬
cit contenplantes. idẽ diligenter ad.¬
tendentes atq considerantes. neqͥs
ur̃m desit gratiȩ di: sic loquit᷑ cũ eis
tã qͣm cũ uiatoribꝰ qui cũ numero &
remaneat. qui ñ ꝑgat nobiscũ. Uelu¬
ti si diceret. Non hoc tantũ requiro
ut uos soli gratiam consequamini. pa-¬

Expanded text:
cum omnibus. Subaudi bonis. Et sanctimoniam, cum omnibus. Subaudi bonis. Et sanctimoniam, sine qua nemo videbit Deum. Plurima quidem sunt qucretionemque christianitatis ostendunt, corda consociat. Quapropter dicit ipsa Veritas: Pacem relinquo vobis ; et iterum: In hoc cognoscent omnes quia mei estis discipuli, si dilectionem habueritis ad Pacem sequimini cum omnibus bonis. Pacis autem nomine intelligenda est dilectio et concordia. Sanctimonia autem dicitur nim pacifici, quoniam filii Dei vocabuntur. Beati mundo corde, quoniam ipsi Deum videbunt. Contemplantes ne quis desit gratiae Dei. Quod dicit, Contemplantes, id est diligenter attendentes atque considerantes, ne quis vestrum desit gratiae Dei. Sic loquitur cum eis, tanquam cum viatoribus, qui cum numero et remaneat qui non pergat vobiscum, veluti si diceret: Non hoc tantum requiro, ut vos soli gratiam consequamini, pa
Abbreviated transcription (Latin):
gaudiumq subsequit᷑: uel ꝓpterea
ut possitis hereditatẽ suꝑnã cũ bo¬
nis filiis ꝑciꝑe. remissas manus abo¬
no opere. torpentes otio pigritiȩ.
& soluta genua erigite ad bona oꝑa
agenda. ꝑ pedes autẽ &r genua debe
quȩ ꝑfectũ in tellectũ habeant. qd̾
bona intentione fiant. Recte in¬
quid ambulate. ne claudicatio plus
accrescat: s pociꝰ ad statũ rectitudi.¬
nis erigat. Remissas manꝰ ce genua
soluta mandat erigere: sicut oe ysa.¬
ias p̾cipit dicens. Confortate ma-¬
nꝰ dissolutas: & genua debilia robo¬
rate. Ut ñ claudicans qͥs erret. idẽ
ut ñ hesitans in fide bonisq oꝑibꝰ
erret auia rectitudinis: magis au¬
tẽ ut sanetur apeccatis credendo
recte in dm̃. Acsi diceret. Qui ñ cre¬
dit recte melius ẽ ut firmius & te¬
natius credat: quatinꝰ om̃ibꝰ modis
inueniat medicinã animȩ suȩ. His
autẽ uerbis hesitationẽ eoꝵ rangit.
adhoc ut sine aliqua dubitatione
crederent in eum: Pacem sequimini

Expanded text:
gaudiumque subsequitur; vel propterea ut possitis haereditatem supremam cum bonis filiis percipere. Remissas manus a bono opere, et torpentes otio pigritiae. Et soluta genua erigite, ad bona opera agenda. Per pedes autem et genua debemquae perfectum intellectum habeant, quod bona intentione fiant; Recte, inquit, ambulate; nec laudatio plus accrescat, sed potius ad statum rectitudinis erigat. Remissas manus et genua soluta mandat erigere, sicut Isaias praecipit, dicens: Confortate manus dissolutas et genua debilia roborate, ut non claudicans quis erret: id est ut non haesitans quis in fide bonisque operibus, erret a via rectitudinis: magis autem sanetur a peccatis credendo recte in Deum; ac si diceret: Qui non credit recte, melius est ut firmius et tenacius credat quatenus omnibus modis inveniat medicinam animae suae. His autem verbis haesitationes eorum tangit, ad hoc ut sine aliqua dubitatione crederent in eum. Pacem sequimini
Abbreviated transcription (Latin):
nist Nam sicut radix amara fructꝰ
dulces ñ potest ꝓferre. sed sui simi¬
les. hoc ẽ amaros. sulphureus qͦq
fons aquas ñ abiles adbibendũ:
ita mala uoluntas. &e intentio pͣua.
malam operationẽ &e peccatũ ama-¬
ritudinis a se emittunt. quibꝰ im¬
peditur iter ad patriã ascenden¬
di cę̧lestem. atq ꝑ illã malã uolun-¬
tatem dequa.ꝓcedunt semina ne-¬
quitiȩ inquinantur multi. qr mo-¬
dicũ ferm̃tũ totã massam corrũ-¬
quinant᷑: qđ ad malam uolunta-¬
ximꝰ referatur. Et congrue pecca¬
tũ amarũ dicit esse : qm̃ nichil est
amarius illo postqͣm fuerit ꝑpetra-¬
tũ. Qđ experim̃to agnoseunt qui
post amissum delictũ conscientiȩ
merore macerantur. diraq satis
amaritudine comsumuntur: in¬
tantũ ut amaritudo ipsius deli-¬
cti. ipsũ in tellectũ. ipsãq rationẽ
aliquotiens subuertat: sicut de
chain legimꝰ. qui in desperationẽ
ruit. Ne quis fornicator aut. ꝓpha¬
ꝓnus

Expanded text:
nis. Nam sicut radix amara fructus dulces non potest proferre, sed sui similes, hoc est amaros, sulphureus quoque fons aquas non emittit habiles ad bibendum, ita mala voluntas et intentio prava malam operationem et peccatum amaritudinis a se emittunt quibus impeditur iter ad patriam ascendendi coelestem, atque per illam malam voluntatem de qua procedunt semina nequitiae, inquinantur multi, quia modicum fermentum totam massam corrumicet et ad malam voluntaximus, referatur. Et congrue peccatum amarum dixit esse: quoniam nihil est amarius illo postquam fuerit perpetratum: quod experimento cognoscunt illi qui post admissum delictum conscientiae moerore macerantur, diraque satis amaritudine consumuntur, intantum ut amaritudo ipsius delicti ipsum intellectum ipsamque rationem aliquoties subvertat, sicut de Cain legimus, qui in desperationem ruit. Ne quis fornicator, aut profanus
Abbreviated transcription (Latin):
& creat adhuc. Non ẽ putandum
qđ anima pars deitatis sit: qm̃ deitas
ñ ẽ creata. anima autẽ creatura ẽ. Id¬
circo autẽ om̃ipotentẽ dm̃. creatorẽ
animarũ appellat ñ corpoꝵ. cũ om̃i¬
um creator sit: qr corpꝰ nrm ex semine
paterno simul &e materno conficit᷑.
anima uͦ semꝑ ado exnichilo creatur.
Si inquid patres carnales timebamꝰ.
a quibꝰ tẽporaliter erudiebamur. ut
heredes illoꝵ mereremur fieri: qͣnto
magis creatori animarũ obedire.
atq obtẽperare debemꝰ. ut cũ illo
in gła ȩtern e beatitudinis uiua¬
mꝰ. Nec solũmͦ differentia ẽ inter
eos ꝓpter discretionẽ ꝑsonarũ
qr isti terreni. ille ẽ cȩlestis: sed eti¬
am ipsa causa disciplinȩ atq eru-¬
ditionis. Non enĩ ad eandem causã
uel adres ipsas spirituales erudi-¬
unt: s ad id qđ eis uidetur. sic̃ apłs
manifestat dicens. Et illi quidem
patres carnales exquoꝵ semine
corpora sũpsimꝰ in tempore paucoꝵ
dierum. scđm suam uoluntatẽ e¬

Expanded text:
 creat adhuc. Non est enim putandum, quod anima pars Deitatis sit, quoniam Deitas non est creata, anima autem creata est. Idcirco autem omnipotentem Deum creatorem animarum appellat non corporum, cum omnium creator sit, quia corpus nostrum ex semine paterno simulque materno conficitur: anima vero semper a Deo ex nihilo creatur. Si, inquit, patres carnales timebamus, a quibus temporaliter erudiebamur, ut haeredes illorum mereamur fieri, quanto magis Creatori animarum obedire atque obtemperare debemus, ut cum illo in gloria aeternae beatitudinis vivamus? Nec solummodo differentia est inter eos propter discretionem personarum, quia isti terreni, ille est coelestis; sed etiam ipsa causa disciplinae atque eruditionis. Non enim ad eamdem causam vel ad ipsas res spirituales erudiunt: sed ad quod eis videtur, sicut Apostolus manifestat, dicens. Et illi quidem. Patres, ex quorum semine corpora sumpsimus. In tempore paucorum dierum secundum suam voluntatem e
Abbreviated transcription (Latin):
co autẽ in p̃senti ñ uidet᷑ disciplina
gaudii sed meroris: qm̃ flagellatur
sepissime. constringitur. dũq id agi-¬
tur. sustinet fam̃. patitur frigus. om¬
nẽq laborẽ. At uͦ cũ ꝑuenerit ad ꝑ¬
fectionẽ. gaudet. letat᷑. gratissimãq
mercełe recipit: sicut apłs dicit Post¬
ea inquiens cũ ꝑuenerit ad culm̃
ꝑfectionis. reddet ei eadem discipli-¬
na pacatissimũ fructũ iusticiȩ per
eam exercitatis. id ẽ ꝑ eande disci-¬
plinã ꝓbatis atq ꝑfectis. fructum
autẽ pacatissimũ uocat gratissimã
atq acceptissimã remunerationẽ
qͣm ꝑcipiunt hi qui ꝑ eandem discipli-¬
nam exercent᷑ atq ꝓꝓbant᷑. Uerbi
gr̃a. Romani tyrones qui indisci-¬
plina rei militaris sunt exercitati.
multa contraria primũ sustinentes.
post ea gauisi sunt monarchiam
tocius orbis possidentes. Simili-¬
t̃ intelligendũ de his qui in discipli¬
na diuina affligunt᷑: qui p̃mia¬
ȩterna recepturi sunt. sic̃ sc̃ĩ apłi. mar¬

Expanded text:
in praesenti non videtur disciplina gaudii, sed moeroris, quoniam flagellatur saepissime et constringitur, de quo id agitur sustinet famam, patitur frigus omnemque laborem. At vero cum pervenerit ad perfectionem, gaudet, laetatur, gratissimamque mercedem recipit, sicut Apostolus dicit: Postea, inquiens, cum pervenerit ad culmen perfectionis, reddet ei eadem disciplina pacatissimum fructum justitiae per eam exercitatis, id est per eamdem disciplinam probatis atque perfectis. Fructum autem pacatissimum vocat gratissimam atque acceptissimam remunerationem quam percipiunt hi qui per eamdem disciplinam exercentur atque probantur. Verbi gratia: Romani tirones, qui in disciplina rei militaris sunt exercitati, multa contraria primum sustinentes postea gavisi sunt, monarchiam totius orbis possidentes. Similiter intelligendum de his qui in disciplina divina affliguntur, qui praaeterna recepturi sunt, sicut sancti apostoli, mar
Abbreviated transcription (Latin):
quia cũ istis habet &e reliquas. Siue
gratiam cłi dicit remissionẽ pecca¬
toꝵ: quȩ nobis gratis datur ado
in baptismo. Uidete in qͥd neqͥs ur̃m
alienus sit gratiȩ di quȩ datur in¬

Expanded text:
quia cum istis habet, et reliquas. Sive gratiam Dei dicit remissionem peccatorum, quae nobis gratis datur a Deo in baptismo. Videte, inquit, ne quis vestrum alienas sit
Abbreviated transcription (Latin):
tudine iudeoꝵ: quare uos seduci¬
mini solũmͦ uerbis. Sed neq tytus
qui mecũ erat cũ esset gentilis: cõ¬
pulsus ẽ circũcidi. Cũ uenisset
apłs iherosolimam. iudei curiosi¬
tatis causa submiser̃t uiros in secre¬
to loco. uł de quibꝰ ñ poterat suspitio
esse: qui considerarent utrũ apłs
tytum. In troiert̃ explorare liber¬
tatẽ nrãm: qͣm habemꝰ in xp̃o iħu.
Libertas maxuna ẽ in xp̃o iħu. id est
infide ȩuangelii: qr ꝑfidem dñi sal-¬
uatoris. liberi efficimur in baptisma¬
te: ñ solũ apeccatis. s etiam aserui-
tio legis. Neq adhoram cessimus:
id est ñ consensimꝰ eis. neq ad tẽpus.
ut seruituti legis subiceremur: ut
fides ȩuangelii qͣm uobis p̃dicaui¬
mus maneat semꝑ inuobis. & uos¬
ñ circũcidamini. Abhis aut̃ẽ quiui-¬
debant᷑. Ab his id ẽ apetro. ce iacobo.
&r iohanne. qui uidebant᷑ aliquid
esse a semetipsis sicut supͣ diximꝰ. qͣles

Expanded text:
tudine Judaeorum, quare vos seducitudine Judaeorum, quare vos seducimini solummodo verbis? Sed neque Titus, qui mecum erat cum esset gentilis, compulsus est circumcidi. Cum venisset Apostolus Hierosolymam, Judaei curiositatis causa submiserunt viros in secreto loco, de quibus non poterat suspicio esse, qui considerarent utrum ApostTitum. Introierunt explorare libertatem nostram quam habemus in Christo Jesu. Libertas maxima est in Christo Jesu, id est in fide Evangelii, quia per fidem Domini Salvatoris liberi efficimur in baptismate, non solum a peccatis, sed a servitio etiam legis. Neque ad horam cessimus, id est non consensimus eis vel ad tempus, ne servituti legis subjiceremur, ut fides Evangelii, quam vobis praedicavimus maneat semper in vobis, et non circumcidamini. Ab his autem qui videbantur. Ab his, id est Petro, et Jacobo, et Joanne, qui videbantur aliquid esse a semetipsis, sicut supra diximus, quales
Abbreviated transcription (Latin):
enĩ doctrinã habere ase. & uirtutẽ:
s neq doctrinã neq uirtutes. neq
ritis: idoq licet uiderent᷑ apopło
aliquid esse nichil erant. Ne forte
inuacuum currerem. aut cucurris¬
iheronimꝰ hunc uersũ in terrogati¬
ue dicit esse legendũ. quia huiꝰ ce¬
modi est sensus. Nunquiel icło con¬
tuli cũ illis seorsũ. qđ timerẽ ab illis
rep̃hendi. quasi mea doctrina ñ e̾e̾t
uera. & illoꝵ roboratione indigeret.
aut qͣsi in anit᷑ currerem p̃dicando deloco
ad locum: Non. Sed potius ut illi
ame alta cexꝓfunda mysteria audi¬
rent. qđ minus capaces ñ poterant
capere: & possent dicere galatis.
nolite credere paulo. quia m̃datia p̃-¬
dicat. Aliud enĩ apud nos: aliud uos
dit tẏtum. Unde apłs. uolens eos con-¬
firmare infide. & a circũcisione re-¬
cedere: dixit. Si tytus cũ esset mecũ
ñ ẽ conpulsus ab apostolis circũcidi.
neq minis atq terroribꝰ ac multi-¬

Expanded text:
enim doctrinam habere a se et virtutem, enim doctrinam habere a se et virtutem, sritis: ideo licet populo viderentur aliquid esse, nihil erant. Ne forte in vacuum currerem, aut cucurrisHieronymus hunc versum interrogative dicit esse legendum, quia hujuscemodi sensus est: Nunquid ideo contuli cum illis seorsum quod timerem ab illis reprehendi, quasi mea doctrina non esset vera, et illorum roboratione indigeret, aut quasi inaniter currerem praedicando de loco ad locum? Non; sed potius ut illi a me alta et profunda mysteria audirent, quod minus capaces non poterant capere, et non possent dicere Galatis: Nolite credere Paulo, quia mendacium praedicat; aliud enim apud nos praedicat vdit Titum. Unde Apostolus volens eos confirmare in fide, et a circumcisione ducere, dixit: Si Titus, cum esset mecum, non est compulsus ab apostolis circumcidi, neque minis, et terroribus, ac multi
Abbreviated transcription (Latin):
barnaba. & tito.Barnabas erat iudeuᷤ
&e circũcisus: tytus gentilis oe circũ¬
cisus. Iło gͦ cũ istis duobꝰ ascendit.:
ut si apłi aliiq iudei dicerent illum
ñ recte p̃dicare ingentibꝰ. istoꝵ testi¬
monio tueret᷑ dũ dicerent illi. Uere
sic̃ uos p̃dicatis ita oe magister ur:
&e sic sentit in omni fide sicut & uos.
Icło gͦ dicit. Et contuli cũ illis euan¬
ne uideret᷑ ab aliis aliqͥd accepisse.
Nam inter comferre. & docere: &r dis¬
cere. hoc inter ẽ: quia cũ confertur.
coequales docent. & discunt. oe suꝑ¬
iores. & inferiores. Contuli cũ illis.
id ẽ cũ petro. & ioħe. & ia cobo. Seor¬
sum autẽ his qui uidebant᷑ esse pre-
locutus sũ. non inconuentu iuditii
populi: s separatim. Quare seorsum:
Quia multũ sciebat ille: quȩ gene¬
ralis multitudo ñ poterat capere:
Uel seorsum. ne dũ. ꝓhiberent penitꝰ
circũcisionẽ: ꝑsecutionẽ iudeoꝵ con¬
tra se excitarent. Uidebant᷑ inquit
aliquid esse asemetipsis. Uidebant᷑

Expanded text:
Barnabas erat Judaeus et circumcisus, Titus gentilis et in circumcisus. Ideo ergo cum istis duobus ascendit, ut si apostoli aliique Judaei dicerent illum non recte praedicare in gentibus, istorum testimonio tueretur, dum dicerent illi: Vere sicut vos praedicatis, ita et magister noster: et sic sentit in omni fide sicut et vos. Ideo dicit: et contuli cum illis Evanne videretur ab aliis aliquid accepisse. Nam inter se conferre, et docere, ac discere hoc interest, quia conferunt coaequales, docent et discunt superiores et inferiores. Contuli cum illis, hoc est cum Petro, Joanne et Jacobo. Seorsum autem cum illis qui videbantur locutus sum, non in conventu Judaici populi, sed separatim. Quare seorsum? quia multa sciebat ille quae generalis multitudo non poterat capere: vel seorsum, ne dum prohiberet penitus circumcisionem, persecutionem Judaeorum contra se excitaret. Videbantur, inquit, aliquid esse a semetipsis. Videbantur
Abbreviated transcription (Latin):
ñ cogñoscens eũ circũcidi ut corneli¬
uationes docebat non esse obseruan-¬
das carnalit̃. Qui uidebant᷑ colũp.¬
nȩ esse. Dicit beatus augustinꝰ. Co-¬
lidissimȩ. Salomon dicit. Sapien-¬
tia quȩ ẽ u̾bũ di patris. edificauit
uirginali. Excidit columpnas. uͭͤi.
hoc est septẽ excłas: ad quas scribit
iohannes in apocalipsi sua. Quȩ sep¬
tẽ ȩccłȩ uł colũpnȩ. faciunt unã¬

Expanded text:
m, non cogens eum circumcidi, ut Cornelim, non cogens eum circumcidi, ut Cornelis observationes docebat non esse observandas carnaliter. Qui videbantur columnae esse. Dicit beatus Augustinus: Cocolumnae. Salomon dicit: Sapientia, quae est Verbum Dei Patris, aedificavit virginali excidit columnas septem , id est septem Ecclesias, ad quas scripsit Joannes in Apocalypsi sua ; quae septem E
Abbreviated transcription (Latin):
id ẽ concessũ ẽ michi ȩuangelium p̃¬
putii. idẽ gentium. sic̃ petro credi-¬
tũ ẽ euangelium circũcisionis. hoc
ẽ iudeoꝵ. Et cũ cognouissent grãm
Squȩ data est michi: dextras societa¬
tis michi deder̃t &e barnabȩ. Cet̾a:
ꝑparentes in dicta sunt. Sicut pe-¬
tro circumcisionis. Hanc habet con¬
suetudinem apłs. ut circũcisionẽ
iudeos. & gentiles p̃putium appellet.
petrũ magistrum &e principem fe-¬
cit ẽẽ om̃ium iudeoꝵ credentiũ.
me etiam inp̃dicationis offitio p̃posuit
om̃ibꝰ gentibus. Dicit beatꝰ augustinꝰ
qͦdam locobeato apło maiorẽ sapienti¬
am p̃ om̃ibꝰ apłis concessam esse. Et hoc
ideo. ut qr ipse om̃ibꝰ gentibꝰ & philo.¬
sophis p̃clicaturus erat: om̃ibꝰ gentibꝰ
& philopͦhis eiꝰ p̃dicatio sufficere posset.
Sed dicet aliquis isto inloco. Nũquid
gͦ petrus magister iudeoꝵ. si uideret
aliquẽ gentilem uelle conuerti ad
fidem suscipiebat eum nisi circũci¬
deretur: aut paulus magister gen

Expanded text:
id est concessum est mihi Evangelium praeputii, id est gentium, sicut Petro creditum est Evangelium, circumcisionis, hoc est Judaeorum. Et cum cognovissent gratiam quae data est mihi, dexteras societatis mihi dederunt et Barnabae. Caetera per parenthesim dicta sunt sicut Petro circumcisionis; hanc autem habet consuetudinem Apostolus, ut circumcisionem Judaeos et gentiles praeputium appellet. Petrum magistrum et principem fecit esse omnium Judaeorum credentium, me etiam in praedicationis officio praeposuit omnibus gentibus. Dicit beatus Augustinus quodam loco beato Apostolo majorem sapientiam prae omnibus apostolis concessam esse, et hoc ideo, ut quia ipse omnibus gentibus et philosophis praedicaturus erat, omnibus gentibus et philosophis ejus praedicatdicet aliquis in isto loco: Nunquid ergo Petrus magister Judaeorum, si videret aliquem gentilem velle converti ad fidem, non suscipiebat eum, nisi circumcideretur, aut Paulus magister gent
Abbreviated transcription (Latin):
gentis. ad extremã partẽ. & ad ulti
illi afflicti sunt. amorte uidelicet¬
ioseph usq ad egressionẽ illoꝵ de
egyptiaca seruitute. Nam si exle¬
ge hereditas: iam ñ exꝓmissione:
hoc ẽ. si ꝑ legẽ data esset abrahȩ. he¬
reditas terrȩ reꝓmissionis. quam
possedit infiliis suis. uel hereditas
tociꝰ mundi. qͣm possidet in xp̃o qͥ
de semine eiꝰ natus ẽ : iam ñ esset
re ꝓmissio illa datio. s lex. Heredi¬
tatẽ enĩ tociꝰ mundi abraham in xp̃o
possidet. Abrahȩ autẽ ñ ꝑlegẽ do¬
nauit ds hereditat᷑e tociꝰ mundi:
s ꝑ reꝓmissionẽ donatũ ẽ semen
heatus augustinꝰ exponens hanc
epłam ad galathas: primũ ita distin-¬
xit. Quid igit᷑ : Sed pꝰ ea relegens ea
quȩ dictauerat. correxit suũ erro-¬
rem in libro retractacionũ. atq ita
Ines
posita ẽ. quo adusq ueniret semen iel est

Expanded text:
gentis, ad extremam partem et ad ultimgentis, ad extremam partem et ad ultimilli afflicti sunt a morte Joseph, usque ad egressionem illorum de Aegyptiaca servitute. Nam si ex lege haereditas, jam non ex promissione, hoc est: si per legem data esset Abrahae haereditas terrae repromissionis, quam possedit in filiis suis, vel haereditas totius mundi, quam possedit in Christo, qui de semine ejus natus est, jam non esset repromissio illa datio, sed lex. Haereditatem totius mundi Abraham in Christo possidet; Abrahae autem non per legem donavit Deus haereditatem totius mundi, sed per repromissionem datum est semen, Beatus Augustinus, exponens hanc epistolam ad Galatas primum ita distinxit: Quid igitur? sed postea relegens ea quae dictaverat, correxit suum errorem in libro Retractationum, atque itaones posita est quoadusque veniret semen, id est
Abbreviated transcription (Latin):
testam̃tũ: ut illa ꝓmissio euacuaret᷑.
ꝑ longas ambages. & circuitiones illũ
colligentes. Sed nos om̃ia illa succin¬
cte ꝑtringentes cõpendioso utamur
exitu: cõputantes ipsos annos. Auo¬
catione abrahe de terra chaldeoꝵ
usq ad ingressum iacob inegẏptũ. cõ¬
putant᷑ anni. ducenti. xͤS. Iterũ ab in¬
gressu iacob interrã egypti usq ad
pꝰ qͦs data ẽ lex: ex quo reꝓmissio fa¬
cta ẽ ad abrahã: dicendũ ẽ etiam
qͦmͦ illud in telligendũ sit qd̾ loqͥt᷑ inge
peregrinũ erit sem̃ tuũ in terra ñ
leq tͣctati. Narratq scriptura. qͥa
pꝰ mortẽ ioseph surrexit rex in egyp¬
to qui ignorabat ioseph: ce cepit af¬
fligere filios isrł. S sciendũ ẽ qđ ꝑ¬
abraham. ysaac. & iacob in terra
ñ sua. ꝑ egrini & aduenȩ fuerunt:¬
& filii eoꝵ post eos longo tẽpore: Qd
autẽ subiungit seruituti eos subiti¬
ent maleq tractabunt. annis qͣdrin.¬

Expanded text:
testamentum, ut illa promissio evacuaretur. testamentum, ut illa promissio evacuaretur. per longas ambages circuitum illum colligentes; sed nos omnia illa succincte perstringentes, compendioso utamur exitu, computantes ipsos annos. A vocatione Abrahae de terra Chaldaeorum usque ad ingressum Jacob in Aegyptum computantur ducenti quindecim: iterum ab ingressu Jacob in terram Aegypti usque ad s data est lex, ex quo repromissio facta est ad Abraham. Dicendum etiam est quomodo illud intelligendum sit quod loquitur peregrinum erit semen tuum in terra non leque tractati. Narrat namque Scriptura quia post mortem Joseph surrexit rex in Aegypto qui ignorabat Joseph, et coepit affligere filios Israel. Sed sciendum est Abraham, Isaac et Jacob in terra non sua peregrini et advenae fuerunt, filiique eorum post eos longo tempore. Quod autem subjungit, Servituti eos subjicient, maleque tractabunt annis quadrin
Abbreviated transcription (Latin):
qđ in semine eiꝰ hoc ẽ in xp̃o benedi-¬
cende essent om̃es gentes. Quomͦ istud
testam̃tũ uel ista .pmissio ẽ confirma.
la fecit. redemit genꝰ humanũ sua
passione: misit discipłos suos p̃di¬
care & baptirare. Et conpletũ est
cti p̃dicauert̃ ubiq ipso cooꝑante¬
in tantũ. ut in omnẽ terrã sonꝰ eoꝵ
ꝓcederet: & infines orbis t̃rȩ fama
nominis eiꝰ diuulgaret᷑. Tunc insemi-¬
ne abrahȩ. id ẽ in xp̃o benedictȩ sunt
om̃es gentes: eomͦ qd̾ suꝑiꝰ diximꝰ. &
ꝓmissio eiꝰ adimpleta est. Lex quȩ
pꝰ qͣdringentos ce xxͦx annos facta
ẽ. uł data in monte syna: ñ fecit ir.¬
ritũ subaudis testam̃tũ ad euacu-¬
anda. uł ad destruenda. ꝓmissionẽ
abrahȩ. Irrita res ẽ: in anis &e uacua.¬
uerbi gr̃a. sicut solent esse folliculi gra-
ni frum̃ti. aut ciceris. siue alicuiꝰ legu¬
minis uel seminis. Lex gͦ quȩ data est¬
filiis isrł pꝰ factã reꝓmissionẽ al abra¬
ham ñ fecit uacuum & in ane illud

Expanded text:
 hoc est in Christo, benedicendae essent omnes gentes. Quomodo istud testamentum vel ista promissio est confirmatala fecit; redemit genus humanum sua passione; misit discipulos suos praedicare et baptizare, et completum est cti praedicantantum ut in omnem terram sonus eorum procederet, et in fines orbis terrae nominis ejus fama divulgaretur, tunc in semine Abrahae, id est in Christo, benedictae sunt omnes gentes, eo modo quo superius diximus, et promissio ejus impleta est. Lex quae post quadringentos et triginta annos facta est, vel data in monte Sina, non fecit irritum, subaudis testamentum, ad evacuandam vel ad destruendam promissionem Abrahae. Irrita res est inanis et vacuaverbi gratia: sicut solent folliculi esse grani frumenti, aut ciceris, sive alicujus leguminis vel seminis; lex ergo quae data filiis Israel post factam promissionem ad Abraham, non fecit vacuum et inane illud
Abbreviated transcription (Latin):
gentes: Gransgredi ẽ ultra ire &r p̃ua¬
ricari. Ido gͦ data ẽ lex pꝰ reꝓmissionẽ:
ut homines cõpesceret ꝓhiberet apec¬
catis. qui ꝓni erant ad trans gredien-¬
da p̃cepta omnipotentis cłi. &r natura¬
lem legem. Statum enĩ ut egressus est
populus de ergastulo egyptioꝵ ante¬
qũã transisset mare murmurauit:
rursusq transito mari murmurauit.
tii coluerunt: & inclinati sunt ante
illud Ptalibꝰ gͦ &e huiuscemo di trans¬
gressionibꝰ data ẽlex: ut talia ꝓhibe¬
ret do minante morte illis. Ordinata
ꝑ angelos hoc est disposita &r descrip-¬
ta. atq dictata ẽ ipsa lex ꝑangłm: si¬

Expanded text:
ransgredi, est ultra ire et praevaricari; ideo ergo data est lex post repromissionem, ut homines compesceret et prohiberet a peccatis, qui proni erant ad transgredienda praecepta omnipotentis Dei et naturalem legem. Statim enim ut egressus est populus de ergastulo Aegyptiorum, antequam transiret mare, murmuravit, rursumque transito mari murmuravit; tii coluerunt, et inclinati sunt ante illud. Pro talibus ergo et hujusmodi transgressionibus data est lex, ut prohiberet talia, Deo minante mortem illis. Ordinata per angelos, hoc est disposita, et descripta, atque dictata est ipsa lex per
Abbreviated transcription (Latin):
auctor est suȩ culpe. Qđ si inde li¬
beratur: gratia ce pietas est regis.
Et lex ostendebat peccata: prohibe.¬
bat. sed tamen non tollebat. Ut pro-¬
missio ex fide ihesu xp̃i. quȩ data
est ad abraham. daretur credenti¬
bus: ut in nomine eius benediceren¬
tur omnes gentes. & in fide iustifi.¬
carentur ipsius. essetq gratia ce
in dulgentia illius: ut quod lex non
poterat saluare. ipse recluneret. or
qui per legis opera non eramus dig.¬
ni iustificari: iustificationem per
eius fidem obtineremus. Priusaũt

Expanded text:
auctor est suae culpae? quod si inde liberatur, gratia et pietas est regis. Et lex ostendebat peccata et prohibebat, non tamen tollebat; ut promissio ex fide Jesu Christi, quae facta est ad Abraham, daretur credentibus, ut in nomine ejus benedicerentur omnes gentes, et in fide ipsius justificarentur, essetque gratia et indulgentia illius, ut quos lex non poterat salvare, ipse redimeret, et qui per legis opera non eramus digni salvari, justificationem per ejus fidem obtineremus, et
Abbreviated transcription (Latin):
tercia uice uenit iherosolimã: Sed qͤ
causa extitit. illũ uelle uenire ihero¬
solimam: Seditio erat inter iudeos
crecdentes ce gentiles. Nicebant enim
iudei. Estis baptizati oe creditis in
xp̃m: ñ potestis saluari alit̃. nisi circũ¬
cidamini. &e legem obseruetis. Iło ut

Expanded text:
tertia vice venit Hierosolymam. Sed quae causa exstitit illum venire Hierosolymam? Seditio erat inter Judaeos credentes et gentiles; dicebant enim Judaei: Estis baptizati, et creditis in Christum, non potestis salvari aliter, nisi circumcidamini et legem observetis.
Abbreviated transcription (Latin):
hunc uersiculum. Maledictꝰ omnis
no cens. qui culpa sua ce peccato suo
pendet in ligno. Qui uͦi innocens est: si
in iuste fuspensus fuerit. ñ ido male¬
dictus erit. Quid gͦ si mardocheus
in nocenter suspensus esset ulig.¬
no: qd ei aman parauerat: Nũqͥd
illud sustinuerit. id est passionem
or cruatũ. & peccata nr̃a assumeret.
tam̃ non icło fuit maledictꝰ. neq pec-¬
cator: qr sic accepit ipse nr̃a peccata
ut non haberet. s ut deleret. Uel eci¬
am quantũ iudeis uidebat᷑ male¬
dictus erat: id est peccator. Cap̾ .xii.¬
Ratres: scđm hominem dico. id
est scdm humanã consuetudinem.
& scđm humanã legem: tamenho-
na in ibi scribunt᷑. & a quibꝰ confir
ta. siue scriptũ. qđ pater facit de
suis rebus filiis suis: quid unꝰqͥsq
post mortẽ eiꝰ possideat de heredi-¬
tate paterna. Qd testam̃tum nemo
despicit. ut aliter illud comp̃hen¬
ter. nisi ut pater uiuens ordinauit.

Expanded text:
hunc versiculum: Maledictus omnis hunc versiculum: Maledictus omnis nocens qui culpa sua et peccato suo pendet in ligno; qui vero innocens est, si injuste suspensus fuerit, non ideo maledictus erit. Quid ergo si Mardochaeus innocenter suspensus esset in ligno, quod ei Aman paraverat, nunquidillud sustineret, id est passionem et cruciatum, et peccata nostra assumeret, tamen non ideo fuit maledictus neque peccator, quia sic accepit ipse peccata nostra, non ut haberet, sed ut deleret. Vel etiam quantum Judaeis videbatur, maledictus erat, id est peccator. Fratres, secundum hominem dico, id est secundum humanam consuetudinem, et secundum humanam legem, tamen homna ibi scribuntur, et a quibus illud ta, sive scriptum quod pater facit de suis rebus filiis suis, quid unusquisque post mortem ejus possideat de haereditate paterna. Quod testamentum nemo despicit, ut aliter illud comprehennat, nisi ut pater vivens ordinavit.
Abbreviated transcription (Latin):
saluat. Quicũq gͦ faciebat p̃cepta
quȩ lex p̃cipiebat uiuebat in illis:
qr ꝓtelabat᷑ ei p̃sens uita. usq ad
statutum finem ado. Qui uͦ transgres¬
sor erat legis. iubebat᷑ occidi: dicen¬
te lege: Qui hoc uł illud fecerit. occidat᷑.
seddicto legis. Dequo maledicto: Deil¬
lo qd dictũ est ad adam. In quacũq
die comederis exeo: morte morieris.
De hoc maledicto. id ẽ de morte re¬
demit nos reuocando aduitã. quia
morte sua simpla. duplam nr̃am de-¬
struxit. Et quomͦ. factus ꝓnobis ma¬
ledictũ. Non est ipse factus male-¬
dictũ.sicut beatꝰ ambrosius dicit.
ut peccatũ haberet. sed factus est
maledictũ. id est hostia ꝓmaledi¬
ctis or peccatoribꝰ. ꝓnobis uidelicet
qui sub maledicto primi hominis
& submorte tenebamur. Uel ut
beatus augustinꝰ dicit. factus est
maledictum. idẽ factꝰ ẽ mortalis si-¬
cut or nos licet sine peccato esset: q
scriptũ ẽ. Maledictꝰ omnis quipen.¬
det inligno. Euticus hoc mͦ exponit

Expanded text:
icunque ergo faciebat ea praecepta quae lex praecipiebat, vivebat in illis, quia protelabatur ei praesens vita usque ad statutum finem a Deo: qui vero transgressor erat legis jubebatur interfici, dicente lege: Qui hoc vel illud fecerit occidatur. ledicto legis. De quo maledicto? de illo quod dictum est ad Adam: In quacunque die comederis ex eo, morte morieris . De hoc maledicto, id est de hac morte redemit nos, revocando ad vitam: quia morte sua simpla duplam nostram destruxit; et quomodo? factus pro nobis maledictum. Non est ipse factus maledictus, sicut beatus Ambrosius dicit, ut peccatum haberet, sed factus est maledictum, id est hostia pro maledictis et peccatoribus, pro nobis videlicet, qui sub maledicto primi hominis et sub morte tenebamur. Vel, ut beatus Augustinus dicit: Factus est maledictio, id est factus est mortalis, sicut et nos, licet sine peccato esset. Quia scriptum est: Maledictus omnis qui pendet in ligno. Euticus hoc modo exponit
Abbreviated transcription (Latin):
mꝰ tam̃ simplici mͦ sem̃ illius acci¬
ꝑe ysaac filiũ eiꝰ. & iacob nepotẽ
eius. ad qͦs etiam reꝓmissiones
legimꝰ factas. Nam legit᷑ in gene¬
si. qđ dormiente ia cob quodam
loco: apparuerit ei d̾s dicens. Ter-¬
ram inqua dormis: tibi dabo or
semini tuo. Dicamꝰ mͦ & scđm apo

Expanded text:
 tamen simplici modo semen illius accipere Isaac, filium ejus, et Jacob, nepotem ejus, ad quos etiam repromissiones legimus factas. Nam legitur in Genesi quod, dormiente Jacob, quodam loco apparuerit ei Deus, dicens: Terram in qua dormis tibi dabo et semini tuo. Dicamus mo
Abbreviated transcription (Latin):
brahȩ dictȩ sunt .ꝓ¬
missiones. & semi¬
ni eiꝰ. Non dicit sin-¬
gulari numero abra-¬
hȩ dicta ẽ. ꝓmissio
& semini eius: sed quia multȩ ꝓmissi¬
ones ad eum facte sunt. tam ex ter¬
ra reꝓmissionis. quã etiam de dño
hȩ dicte sunt ꝓmissiones &e semi¬
ni eiꝰ. Uideamꝰ &e consideremꝰ quȩ
sunt ille ꝓmissiones: si forte inue¬
niamꝰ aliquid de nobis gentilibus
ei. ꝓmissum. Prima ꝓmissio facta
ẽ quando eum uocauit d̾s: ꝓmit¬
tens ut si egrederet᷑ de terra sua
futurus esset in gentẽ magna di¬
cens. Exi de t̾ra tua. & de cognati¬
one tua. &e uade in t̾ram qͣm mon¬
strauero tibi: & faciam te crescere

Expanded text:
brahae dictae sunt promissiones et semini ejus. Dicit singulari numero, Abrahae dicta est promissio t semini ejus; sed quia multae promissiones ad eum factae sunt, tam de terra promissionis quam etiam de Dohae dictae sunt promissiones et semini ejus. Videamus et consideremus quae sint illae promissiones, si forte inveniamus aliquid de nobis gentibus ei promissum. Prima promissio facta est quando eum vocavit Dominus, promittens ut si egrederetur de terra sua, futurus esset in gentem magnam dicens: Exi de terra tua et de cognatione tua; et vade in terram quam monstravero tibi
Abbreviated transcription (Latin):
tura. abrahȩ dictȩ sunt ꝓmissiones
& seminibꝰ eiꝰ. sed singulari numero
dicit &e semini. Non dixit scriptura
inseminibꝰ tuis benedicent᷑ om̃es
gentes: sed insemine tuo ut de xp̃o
in telligamꝰ dictũ. Si enĩ dixisset plu-¬
raliter seminibꝰ: fortasse diceret aliqͥs
contendendo de dauid or de aliis
beatꝰ iheronimꝰ qui om̃es scͥpturas sa-¬
cras ueteris & noui testam̃ti sensu

Expanded text:
 Abrahae dictae sunt promissiones, et seminibus ejus, sed singulari numero dicitur semini. Non dicit Scriptura: In seminibus tuis benedicentur omnes gentes, sed in semine tuo, ut de Christo intelligamus dictum. Si enim dixisset pluraliter seminibus, fortasse diceret aliquis contendendo de David et de aliis beatus Hieronymus, qui omnes scripturas sacras
Abbreviated transcription (Latin):
dere debeat: & in terrogat᷑ ad fon-¬
tẽ qͦmͦ credat oe sic bapt̾irat᷑. Gan¬
ta passi estis sine causa. Multa pas
circũcisionẽ seruare. Si tam̃ sine
causa. Affirmatiua coniunctio ẽ.
idest certe sine causa si iterũ ad car¬

Expanded text:
dere debeat, et interrogatur ad fontem quomodo credat, et sic baptizatur. Tanta passi estis sine causa? Multa malacircumcisionem servare. Si tamen sine causa. Si affirmativa conjunctio est, id est certe sine causa patimini,
Abbreviated transcription (Latin):
&e linguaꝵ exoꝑibꝰ legis sub audis
facit hoc. an ex auditu fidei ͦ. Sub¬
areuli audis ñ. ꝓpter obseruantiã legis
gitur qui exfide sunt. benedicen¬
tur cũ fideli abraham. id ẽ qui fi-¬
dem abrahȩ habent. benedictionẽ
abrahe consequent᷑. Quicũq enĩ
exoperibꝰ legis sub maledicto sunt
id ẽ qui ꝑlegem putant se iustifi¬
cari. sub masedicto legis sunt: quia
ñ possunt omnia implere quȩ ibi
continent᷑. Unde petrus iudeis¬
dicit. Cur in quiens tẽptatis im¬
ponere iugũ. qđ neq nos neq pa¬
tres nr̃i portare potuimꝰ: Sub quo¬
gͦ maledictosunt: Subillo. Maledictꝰ
om̃is ce cet̾a. Lex gͦ ñ est exfide. fides

Expanded text:
et linguarum. Ex operibus legis, subaudis hoc facit, an ex auditu fidei? subaudis: non propter observantiam legis gitur qui ex fide sunt benedicentur cum fideli Abraham, id est qui fidem Abrahae habent benedictionem Abrahae consequentur. Quicunque enim ex operibus legis sunt, sub maledicto sunt, id est qui per legem putant se justificari, sub maledictione legis sunt, quia non possunt omnia implere quae ibi continentur. Unde Petrus Judaeis: Cur, inquit, tentatis imponere nobis jugum, quod neque nos, neque patres nostri portare potuimus. Sub quo maledicto sunt? sub illo: Maledictus omnis, et caetera. Lex autem non est ex fide, fides
Abbreviated transcription (Latin):
Unaqueq gens. suam aꝓprietatẽ
in conuersatione &e moribꝰ habet.
Unde galathis ꝓprium ẽ: ut licet
feroces sint. sint etiam stolidi. siue
stulti. facileq transferri possint
de unare ad aliam. Quis uos fasci¬
nauit: Id est quis uobis nocuit:
uel quis uos decepit: fascinari di
pueri & parua animalia. pulliq a¬
uium: uisu hominũ & in cantatione:
scriptus. quia illi ñ solum quatuor
libros euangelii habebant. ubi passio
xp̃i continetur cõpleta. s etiam li-¬
bros ueteris testam̃ti greco sermone
in quibꝰ. ꝓnuntiabat᷑ & p̃dicabat᷑ pas-¬
sio xp̃i. in quibꝰ qͣsi ante oculos ipsoꝵ
erat xp̃e crucifixus. Sic stulti estis
Nut cũ spũ ceperitis nc̃ carne cõsũma¬
mini. Id est cũ spũalit̃ cepissetis con
uariis linguis. nc̃ in carnali obser¬
uatione deficiatis: pꝰ ponentes om̃ia
sp̃ũalia. oe transeuntes ad carnales
obseruationes. id ẽ ad circũ cisionẽ
çarnis. &e ad legalia sacrificia. Alit̃.
Inprimordio fidei omnes credentes

Expanded text:
uaeque gens suam proprietatem in conversatione et moribus habet. Unde Galatis proprium est ut, licet feroces sint, siut etiam stolidi sive stulti, facileque transferri possint de una re ad aliam: quis vos fascinavit? id est quis vobis nocuit, vel qui vos decepit? Fascinari dicuntur pueri, et parva animalia, pullique avium, hominum visu et incantatione. us praescriptus, quia illi non solum quatuor libros Evangelii habebant, ubi passio Christi continetur completa, sed etiam libros Veteris Testamenti Graeco sermonein quibus pronuntiabatur et praedicabatur passio Christi, in quibus quasi ante oculos ipsorum erat Christus crucifixus. Sic stulti estis, ut cum spiritu coeperitis, nunc carne consummemini. Id est cum spiritualiter coepissetis convvariis linguis, nunc carnali observatione deficiatis, postponentes omnia spiritalia, et transeuntes ad carnales observationes, id est ad circumsionem carnis et ad legalia sacrificia. Aliter: in primordio fidei, omnes credentes
Abbreviated transcription (Latin):
tuus sũ legi moysi. id est nichil
illi debeo qr ñ sũ subiectus ei Uel
ꝑ legem spũalit̾ intellectam mor-¬
tuus sũ legi carnali: qr carnaliter
illa ñ obseruo. Ut do uiuam ꝑficłe
& iusticiam. Xp̃o confixus sũ cruci
idẽ c̃fixꝰ sũ in cruce xp̃i. quia mea peccata in
cruce illius adfixa sunt: idẽ dele¬
ta. & mortificata. uiuo aũt iam
ñ ego. Uiuebat quide substantia¬
liter: s ñ uiuebat in illo malitia
s iusticia. Extinctꝰ enĩ oe mortu¬
us erat in illo seuissimꝰ ꝑ secutor:
& uiuebat in illo piissimꝰ p̃dicator.
gr̃am cłi. id ẽ ñ repello fidem. xp̃i
ȩuangeliũ & remissionẽ peccatoꝵ.
quȩ om̃ibꝰ nob̾ gratis data sunt. Si
enim ꝑlegem iusticia. idẽ silex po¬

Expanded text:
tuus sum legi Moysi, id est nihil tuus sum legi Moysi, id est nihil illi debeo, quia non sum subjectus ei; vel per legem spiritaliter intellectam mortuus sum legi carnali, quia carnaliter illam non observo. Ut Deo vivam per fidem et justitiam. Christo confixus sum cruci, id est confixus sum in cruce Christi, quia peccata mea in cruce illius affixa sunt, id est deleta et mortificata. Vivo autem jam non ego. Vivebat quidem substantialiter, sed non vivebat in illo malitia, sed justitia. Esxtinctus et mortuus erat in illo saevissimus persecutor, et vivebat in illo piissimus praedicator. gratiam Dei, id est non repello fidem Christi, Evangelium et remissionem peccatorum: quae omnia nobis gratis data sunt. Si enim per legem justi
Abbreviated transcription (Latin):
natura sumꝰ iudei. iustificati in fide
xp̃i inbaptismate. inuenti sumꝰ pec¬
catores dũ uenimꝰ ad baptismũ: nũqͥd
Sxp̃c fecit nos peccatores. ut peccata¬
S haberemꝰ ut esset in nobis qđ munda¬
ret : Absit. S quia lex ñ poterat nos
Siustificare ideo uenimꝰ ad xp̃m: ut
I. credentes in eum iustificemur. Si
Señĩ qđ destruxi hoc iterũ reedifi¬
Ico: p̃uaricatorem me constituo:
Id ẽ. si circũcisionẽ quã p̃dicaui di¬
mittendam. iterũ p̃dico obseruan.¬
dam. esse : transgressorẽ me facio:
tam legis mosaicȩ qͣm euangelui. qr
si cireu̾cisio poterat iustificarer id̾o
qđ illam destruxi. transgressor ex-¬
titi. Et si postquam ueni adeuange¬
lium.iterum redii ad carnalem le¬
gem: similiter p̃uaricator extiti:
Et notandũ qr contra petrũ ista lo-¬
dere. ñ uerbo s oꝑe subtrahendo se¬
ab illis: cũ &r ipse circũcisionẽ p̃di¬
cauerat non obseruandam. Ego enĩ
ꝑlegem sub audis euangelii mor-¬

Expanded text:
st in fide Christi, in baptismate, inventi sumus peccatores dum venimus ad baptismum. Nunquid Christus fecit nos peccatores ut peccata haberemus, et inveniret in nobis quod mundaret? Absit. Sed quia lex non poterat nos justificare, ideo venimus ad Christum, ut credentes in eum justificemur. Si enim quod destruxi hoc iterum reaedifico, praevaricatorem me constituo. Id est, si circumcisionem quam praedicavi dimittendam iterum praedico observandam esse, transgressorem me facio, tam legis Mosaicae, quam Evangelii, quia si circumcisio poterat justificare, imo quod illam destruxi transgressor exstiti: et si postquam veni ad Evangelium, iterum redii ad carnalem legem, similiter praevaricator exstiti. Et notandum quia contra Petrum ista lodere non verbo, sed opere, subtrahendo sab illis, cum et ipse circumcisionem praedicaverat non observandam. Ego enim per legem, subaudis Evangelii, mor
Abbreviated transcription (Latin):
iudeis peccatores appellant᷑. Et est
sensus. Opetre. si nos qui iudei natura-
cogis gentes iudaitare ñ u̾bo s oꝑe ut
credant se saluari non posse ꝑbaptis¬
mũ. sine circũcisione : Nos scimũ qr
ñ iustificatur homo: ꝑ obseruantiã
legalium mandatoꝵ. Ex oꝑibꝰ legis di-¬
cit. id ẽ ꝑ oblationẽ sacrificioꝵ carna¬

Expanded text:
iles peccatores appellabantur, et est sensus: O Petre, si nos qui Judaei naturalcogis gentes judaizare, non verbo, sed opere, ut credant se salvari non posse per baptismum sine circumcisione. Nos scimus quia non justificatur homo per observantiam legalium mandatorum; ex operibus legis dicit, id est per oblationem sacrificiorum carna
Abbreviated transcription (Latin):
posset nos mundare & iustificare:
quid esset necesse uenire xp̃m. Sed
quia illa hoc non ualuit: ideo ad
genera hominum. & omnes iudeos
sub peccato: id est ostendit qđ nul¬
lus esset qui illam posset implere:
Dicebat enim lex. Non occides. non
adulterabis. non facies hoc uł illud:
quia si feceris. morte animȩ morie.¬
ris. Predicebat ista cauenda: sed si
committerent. non tollebat. Et dũ
aliquis illa ꝑpetrabat: ostendebat
illum lex esse peccatorem. Si ergo
ostendebat peccata &e non tollebat:
numquid lex erat auctor sceleris.
&e culpa peccantium: Minime. Uer-¬
bi gratia. sic erat ipsa lex. sicut qui¬
dam rex. uel quelibet maiestas ter¬
rena. quȩ statuit. & ꝓponit legem
& edictum: ut siquis hoc uel illud
fecerit: aut in carcerem detur. aut
capite truncetur. Transgreditur
aliquis illud. edictum: or ponitur
incarcerem. Num quid rex auctor

Expanded text:
posset nos mundare et justificare, posset nos mundare et justificare, quid esset necesse Christum venire? Sed quia illa hoc non valuit, ideo advgenera hominum et omnes Judaeos sub peccato, id est ostendit quod nullus esset qui illam posset implere. Dicebat enim lex: Non occides, non adulterabis, non facies hoc vel illud: quia si feceris, morte animae morieris. Praedicebat ista cavenda: sed si committerentur, non tollebat; et dum aliquis illa perpetrabat, ostendebat illum lex esse peccatorem. Si ergo ostendebat peccata et non tollebat, nunquid erat auctor sceleris et culpae peccantium? minime. Verbi gratia: sic erat ipsa lex sicut quidam rex, vel quaelibet majestas terrena, quae statuit et proponit legem et edictum, ut si quis hoc vel illud fecerit, aut in carcerem detur, aut capite truncetur. Transgreditur aliquis edictum illud et ponitur in carcerem, nunquid rex auctor
Abbreviated transcription (Latin):
sit medius. Deus autem unus est. Hoc
ideo ad didit apostolus: nequis puta-¬
ret xp̃m. ideo abunitate diuine na-¬
turȩ penitus esse diuisum. quia me-¬
diatoris suscepit offitium. Licet enĩ
ipse mediator sit per humanitatẽ:
uinȩ paternitatis: sedipse qui est
tri. innatura & potestate diuinita-
ꝓmissa dei  Id est numquid lex con-¬
traria est promissioni omnipoten-¬
tis dei. quȩ facta est ad abraham de
xp̃o: qđ in semine eius benedicendȩ
essent omnes gentes: Absit. Non fi¬
at istud ut aliquis credat legem
contrariam esse huic promissioni:¬
N ut illam euacuaret. Si enĩ data esset¬
N lex quȩ posset uiuificare: id ẽ iusti.¬
ficare.
Anima quamdui non peccat uiuit
deo: cum uero criminibus se impli-¬
illa mosaica ñ poterat hominem ab
hac morte suscitare: quia ostende¬
bat peccata. non tamen tollebat Im¬
possibile quidem erat: sanguine
tauroꝵ auferri peccata. Qđ si posset¬
esse exclusa promissio. Si enim lex

Expanded text:
sit medius: Deus autem unus est. Hoc sit medius: Deus autem unus est. Hoc ideo addidit Apostolus, ne quis putaret Christum ab unitate divinae naturae penitus esse divisum, quia mediatoris suscepit officium. Licet enim ipse nobis mediator sit per humanitatem, paternitatis divinae. Sed ipse qui est tri in natura et potestate divinitatis. missa Dei, id est nunquid ergo lex contraria est promissioni omnipotentis Dei, quae facta est ad Abraham de Christo, quod in semine ejus benedicendae essent omnes gentes? Absit. Non fiat istud ut aliquis credat legem contrariam esse huic promissioni ut illam evacuaret. Si enim data esset lex quae posset vivificare, id est justificare. Anima quandiu non peccat, vivit Deo: cum vero criminibus se implilla Mosaica non poterat hominem ab hac morte suscitare, quia ostendebat peccata, non tamen tollebat. Impossibile quidem erat sanguine hircorum auferri peccata. Quod si possetesse exclusa promissio. Si enim lex
Abbreviated transcription (Latin):
deis. Hic ẽ moyses qui fuit in ȩccłia¬
insolitudine cũ angło: qui locutus ẽ
ei inmonte syna. In manu mediatoris.
id est inpotestate uerbi di. hoc ẽ filii
di: qui post ea assum̃do carnẽ. nob̾ me-¬
diator factus est. Nisi enĩ hominẽ assu¬
meret: mediator nobis aliomodo esse
ñ poterat. Sed assumendo carnẽ nr̃ȩ
fragilitatis nobis factus ẽ mediator
adsistens nunc uultui di ꝓnobis: &
ꝑ illum nr̃as p̃ces dirigimus ad dm̃ pa¬
trem. Quidam in terp̃tari in hoc loco¬
uoluer̃t̃ mediatorẽ moysen: ꝓpt̃ hoc
qđ ipse dixit. Ego sequester &r media-¬
tor fui inter dm̃ & uos: in tẽpore illo.
Sedmelius est scđm beatum augusti-¬
num. ut modo superiori in telligamus.
referentes illud ad xp̃m: cuiꝰ dispositi¬
one ipsa lex data ẽ. ꝑ angłoꝵ ministe¬
rium. Sicut potestate eius predica¬
ta sunt oracula prophetarum. qui
dicebant uerbum dñi qđ factum ẽ
ad iohel. aut ad ysaiam: ita eius dis-¬
positione conscripta est lex. Media

Expanded text:
Hic est Moyses qui fuit in Ecclesiae solitudine cum angelo, qui locutus est ei in monle Sinai . In manu Mediatoris, id est in potestate Verbi Dei, hoc est Filii Dei, qui postea assumendo carnem, nobis mediator factus est. Nisi enim hominem assumeret, mediator nobis alio modo esse non posset. Sed assumendo carnem nostrae fragilitatis, nobis factus est mediator, assistens nunc vultui Dei pro nobis, et per illum nostras preces dirigimus ad Deum Patrem. Quidam voluerunt interpretari in hoc loco mediatorem Moysen, propter hoc quod ipse dixit: Ego sequester et mediator fui inter Deum et vos in tempore illo. Sed melius est, secundum beatum Augustinum, ut modo superiori intelligamus, referentes ad illum Christum, cujus dispositione ipsa lex data est per angelorum ministerium. Sicut potestate ejus praedicta sunt oracula prophetarum, qui dicebant verbum Domini quod factum est ad Joel, aut Isaiam: ita ejus dispositione conscripta est lex. Mediat
Abbreviated transcription (Latin):
gentibꝰ edebat. timens eos qui ex cir-¬
c̃te ambularent. Non recte ambula-¬
bant. & segregabant se agentibꝰ qͣsi
inmundis: eo qđ essent circũcisi. Dixi
cephȩ corã om̃ibus. Icło publice eũ
redarguit. qr ipse publice peccaue-
rat: ut eiꝰ correctione ceteri robora-¬
rentur infide. Publica enĩ culpa.
publica eget castigatione corã om̃ibꝰ:
ut in canonibꝰ p̃cipit᷑. Quomͦ gentes
cogis iudaitare: Non cogebat eos
circũcidi uerbis. sed oꝑibus: ꝑ hoc
qđ se abillis segregabat. Poterant
enĩ gentiles dicere. Si essemꝰ salua¬
ti & mundi ꝑ baptismũ: neqͣquã
nos quasi inmundos reputaret:
Melius ẽ gͦ: ut circũcidamur. Si
tu iudeus cum sis. Iudeus erat pe¬
trus natura: & gentrlit̾ uiuebat.
ñ adorando idola. s ñ credens sal¬
uari posse ꝑcircũcisionẽ s ꝑbaptis¬
mũ: sicut &e gentiles saluabantur.¬

Expanded text:
gregabat, timens eos qui ex cir recte ambularent. Non recte ambulabant, quia segregabant se a gentibus quasi immundis, eo quod non essent circumcisi. Dixi Cephae coram omnibus. Ideo publice eum relarguit, quia ipse publice peccavit, ut et ejus correptione caeteri corroborarentur in fide. Publica enim culpa publica eget castigatione coram omnibus, ut in canonibus habetur. Quomodo gentes cogis judaizare? Non cogebat eos circumcidi verbis, sed operibus, per hoc quod se ab illis segregabat. Poterant enim gentiles dicere: Si essemus salvati et mundati per baptismum, nequaquam nos quasi immundos reputaret: melius est ergo ut circumcidamur. Si tu cum sis Judaeus. Judaeus erat Petrus natura, et gentiliter vivebat non adorando idola, sed non credens salvari posse per circumcisionem, sed per baptismum, sicut et gentiles salvabantur