comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
uiri diligite uxores ur̃as sicut ce xp̃s di¬
lexit ȩccł̃iam. Itemuir intellect᷑ sỹitalis:
in hystoria scͥpturarum accipit᷑. Rurst̃
uir sp̃s intelligit᷑ qͥ pͥncipat᷑ in anima:
unde dñs ait ad mulierem samaritanã
Uade uoca uirum tuumt. Hoc ẽ redi ad
intellectum tuum. Item uir in contrariã
partem ponit᷑ ut ẽ illud in penthateucho.
Bona facie ualde uirgo. quam uir ñ cog¬
nouerat id ẽ diabolus: qui plerunq men¬
tem cogitatione corrumpit. Item uir xp̃s
intelligit᷑ in illo ⁊achariȩ testimonio. Ee¬
çe ueniet inquit uir. cuiꝰ oriens nomen ẽ.¬

Expanded text:
iligite uxores vestras, sicut et Christus dilexit Ecclesiam . Item vir intellectus spiritalis in historia Scripturarum accipitur. Rursum vir spiritus intelligitur, qui principatur in anima. Unde Dominus ait ad mulierem Samaritanam: Vade, voca virum tuum ; hoc est, redi ad intellectum tuum. Item vir in contrariam partem ponitur, ut est illud in Pentateucho: Bona facie valde virgo, quam vir non cognoverat : id est, diabolus, qui plerumque mentem cogitatione corrumpit. Item vir Christus intelligitur in illo Zachariae testimonio: Ecce veniet, inquit, vir, cujus Oriens nomen e
Abbreviated transcription (Latin):
paruulus. sapiebam ut paruulus. cogita¬
bam ut paruulꝰ:. loquebar ut paruulus.
Cum autem factꝰ sum uir: euacuaui que
erant paruuli. Uir nuncupat᷑ qͦd maior
in eo uis ẽ. quam in feminis. Unde ⁊ turtꝰ
nom̃ accepit: siue qͦd uiagat feminam..
Mistice enimuir aliquando intelligit᷑¬

Expanded text:
parvulus, loquebar ut parvulus, sapiebam ut parvulus, cogitabam ut parvulus: cum autem factus sum vir, evacuavi quae erant parvuli . Vir nuncupatus, quod major in eo vis est, quam in feminis. Unde et virtus nomen accepit: sive quod vi agat feminam. Mystice enim vir aliquando intelligit
Abbreviated transcription (Latin):
apłi iam uenisse testantur. Hindemia
aũ misticȩ c̃sũmatio scłi intelligitur.
ul uindicta inpopłm unde inpsalmo
legitur. uindemiant eã om̃s qui tͣnse.¬
unt uiam. & ioel mitte inquit falces &
uindemia uineã terre: qm̃ mature sc̃t
ex egipto transtulisti. Uinea fidelium
plebs: ut insalomone: capite nobis uul¬
pes pusillas. ext̾minantes uineas. Ui¬
neȩ bononim oꝑum actiones ut in
ꝓpħa: & plantabt̃ uineas et in aliã
partent: ut insalomone legitur: transi
i ꝑuineam uiri stulti: & ecce repleue¬
runt eam untice. Torcular sicut supra
diximus altare significat: ab eo qđ ibi
oblationes tanꝙͣ. fructus conferantur:
& aliter torcular tribulantium pres¬
surã significat. inqua fideles ꝓbant᷑:
unde intitulo quoriundam psalmoꝵ
scͥptum ẽ. infinẽ ꝓtorcularib
De arborib

Expanded text:
Apostoli jam venisse testantur. Vindemia autem mystice consummatio saeculi intelligitur, vel vindicta in populum. Unde in psalmo legitur: Vindemiant eam omnes, qui transeunt viam ; et Joel: Mittite, inquit, falces, et vindemiate vineam terrae, quoniam maturae sunt ex Aegypto transtulisti ; vinea fidelium plebs, ut in Salomone: Capite nobis vulpes pusillas exterminantes vineas . Vineae, bonorum operum actiones, ut in propheta: Et plantabunt vineas ; et in aliam partem, ut in Salomone legitur: Transivi per vineam viri stulti, et ecce omnia repleverunt urticae . Torcular sicut supra diximus altare significat ab eo, quod ibi oblationes, tanquam fructus, conferantur: et aliter torcular tribulationum pressuram significat, in qua fideles probantur. Unde in titulo quorumdam psalmorum scriptum est: In finem pro torcularibus. De arborib
Abbreviated transcription (Latin):
uero est. eam foueam facere:quasi fo¬
uere. hȩc omnia si quis diligenter.¬
ĩttenderit. ineccłiȩ instructione spͣita¬
liter inuenire poterit: unde incanti¬
co canticorum sponsa dicit: flores
apparuerunt interra: tempus putani-¬
onis aduenit: id est ut amputatis in¬
utilib uane religionis sarmentis. fut᷑o
ficlĩ fructui preparetur. Uitis uͦ allego¬
rice significat. xp̃m. qui dicit meuan¬
gelio: ego sum uitis uera. Item in ali¬
ã partem uineȩ uł uitis significatio tͣ¬
hit᷑: ut est illud incantico deuterono¬
mii ex uinea enĩ sodomorum. uitis
eorum: et ꝓpago eoꝵ ex gomoͬra. palmi¬
tes autem apłi uł scĩ allegorice intelligum¬
tͣ unde dñs ad apłos ait: ego sum
uitis uera. & uos palmites: & cetera.
Siiliter & uua fructum uisticiȩ sig¬
nificat & econtrario sub alia signifi¬
catione legitur. uua eoruim. uua fel¬
lis: botrus amaritudinis impsis. Bo¬

Expanded text:
vero est foveam facere, quasi fovero est foveam facere, quasi fovere. intenderit, in Ecclesiae instructione spiritaliter invenire poterit: unde in Cantico canticorum sponsa dicit: Flores apparuerunt in terra, tempus putationis advenit , id est, ut amputatis inutilibus vanae religionis sarmentis, futuro fidei fructui praeparetur. Vitis vero allegorice significat Christum, qui dicit in Evangelio: Ego sum vitis vera . Item in aliam partem vineae vel vitis significatio trahitur, ut est illud in cantico Deuteronomii: Et vinea enim Sodomorum vitis eorum, et propago eorum ex Gomorrha . Palmites autem Apostoli vel sancti allegorice intelliguntur: unde Dominus ad Apostolos ait: Ego sum vitis vera, et vos palmites, etc.Similiter et uva fructum justitiae significat, et econtrario sub alia significatione legitur: Uva eorum, uva fellis, botrus amaritudinis in ipsis . Bo
Abbreviated transcription (Latin):
altare omĩs popłi suscipit fructus.
& immolatas hostiaᷤᷤ deuorat. iurta ilłd̃
qͦd de beniamin legit᷑. beniam in lupꝰ ra¬
pax: mane comedet p̃dam. & ad
uesꝑam dabit escas. Cuncta quȩ di¬
cunt᷑ de uinea. possunt et ad animȩ
humanȩ referri statum. quȩ adõ
plantata inbonum. ñ uuas attule¬
rit. sed labruscas. & post ea sit tra-¬
dita bestiis conculcanda: nec diuinũ
imbrem susce ꝑit. doctrinarumq pͣ¬
cepta contempserit. Uitib inter
cȩtera magis ista conueniynt: obla¬
queatio. putatio. ꝓpaginatio. fossio. Ob¬
laqueare ẽ circa corticem terram aꝑi¬
re: et uelut lacus esficere: putare est.
uirgam ex uite suꝑuacuã resecare:
cuius flagelis luxuriat. pͥutare eñ
dicitur purgare. idẽ. amputare: tra-¬
ducare tͣnsducere: ꝓpaginare uͦ flagel¬
lum uitis terre sub mersum sternere:
& qͣsi porro pangerez hinc ꝓpagines
aꝓpagare & ꝓtendere dicte fodere

Expanded text:
altare omnis populi suscipit fructus, altare omnis populi suscipit fructus, et immolatas hostias devorat juxta illud, quod de Benjamin legitur: Benjamin lupus rapax mane comedit, et ad vesperam dabit escas . Cuncta, quae dicuntur de vinea, possunt et ad animae humanae referri statum, quae a Deo plantata in bonum, non uvam attulerit, sed labruscas, et postea sit tradita bestiis conculcanda, nec divinarum imbrem susceperit doctrinarum, quia praeterita contempserit. Vitibus inter caetera magis ista conveniunt: oblaqueatio, putatio, propaginatio, fossio. Oblaqueare est circa radicem terram aperire, et velut lacus efficere. Putare est virgam ex vite supervacuam resecare, cuius flagellis luxuriat; putare enim dicitur purgare, id est amputare. Traducere, transducere. Propaginare vero, flagellum vitis terrae submersum sternere et quasi porro pangere. Hinc propagines, a propagare et protendere dictae. Fodere
Abbreviated transcription (Latin):
&e aduentum antixp̃i sigcat: aut occu¬
bitum mortis redemptoris nr̃i. Aduentũ
antixp̃i uesꝑe sig̃cat. in illa superiori sen¬
tentia iob. que post ꝓductionem luciferi
consurgere dñs fac̃: qr infidelibꝰ udeoꝵ
cordib dñari antixpm̃. eoꝵ m̾ito exigen¬
te ꝑmittit. Qui iccirco a dño huie uesꝑi
iuste subdunt᷑: qͥa ipsi sponte sua filii t̾rȩ
ẽẽ uoluerunt. Terrena qͥppe ⁊ ñ cȩlestia
reqͥrentes: a ꝑspicienda luciferi nr̃i clari-¬
tate cȩcatist̾: & dum p̾ẽe sibi ues ꝑum ex¬
petunt. subseqͣntis damnationis ȩt̃na pe¬
na merguntur.

Expanded text:
 adventum Antichristi significat, aut occubitum mortis Redemptoris nostri; adventum Antichristi vesper significat in illa superiore sententia Job, qua post productionem luciferi consurgere facordibus dominari Antichristum eorum merito exigente permittit. Qui idcirco a Domino huic vesperi juste subduntur, quia ipsi sponte sua filii terrae esse voluerunt. Terrena quippe et non coelestia requirentes, a perspicienda luciferi nostri claritate excaecati sunt; et dum praeesse sibi vesperum expetunt, subsequentis damnationis aeterna nocte merguntur.
Abbreviated transcription (Latin):
sima hora est.Nouissimã horam no¬
uissimum scłi tp̃s quod nunc agitur.
dic̃. iuxta illam parabolam dñi ubi
oꝑarios in uineam conductos nar¬
rat. Prima hora ẽ usq ad tempora noe:
a tprib noe hora t̾cia: a tprib abraham
hora uiͣ: a data lege horanona: a xp̃oin
finem scłi. horaundecima. in qͣ antixp̃s
futurꝰ est ꝓpħatꝰ. Item hora pͥma. infan¬
tia. siue pueritia: hora t̾cia. adolescen¬
tia: hora ui. iuuentus : hora nona se¬
nec̾tus: hora undecima extrema. seniũ.
unde & supͣ exemplum datum est.
De diebus.iiii.

Expanded text:
sima hora est . Novissimam horam nosima hora est . Novissimam horam novissimum saeculi tempus quod nunc agitur dicit juxta illam parabolam Domini, ubi operarios in vineam conductos narrat. Prima hora est usque ad tempora Noe, a temporibus Noe hora tertia, a temporibus Abraham hora sexta, a data lege hora nona, a Christo in finem saeculi hora undecima, in qua Antichristus futurus est prophetatus. Item hora prima infantia sive pueritia, hora tertia adolescentia, hora sexta juventus, hora nona senectus, hora undecima extremum senium: unde et supra exemplum datum est. De diebus. Di
Abbreviated transcription (Latin):
ora grecum nom̃ ẽ: ⁊ tam̃ latinũ
sonat. Hora enim finis ẽtemporis:
sic̃ ⁊ ora sunt fines maris. fluuioꝵ.⁊ uesti¬
Siquidem .xii. hore diem complent:
dño attestante qͥ ait. Nonne xii. hore
st̃ diei: siqͥs ambulau̾it in die: ñ offendit
U̾ qmius allegorice se diem. discipłos uͦqͥ
ase illustrandi fuerant. horas appellauit:
solitotam̃ humanȩ computationis or¬
dine numerum definiuit horarum.
S sciendũ qͦd hora aliqͣn ꝓ tempore:
aliqñ ꝓ etate scłi ponit᷑. Nam ꝓ tp̃re
posita est hora: in illa pauli sententia
ꝗͣdic̃. Hora ẽ iam nos de somno surg̾e.
Qͦd aliud spectat ubi dictum ẽ. Ecce
ne tp̾s acceptum: ecce nc̃ dies salutis.
Tempꝰ enim euglii in hoc significatur.
qͦd ad meritum ꝓficere debeamꝰ. hoc
ẽ de somnosurgere:Oꝑaribonum.¬
qͣsindie ut ad ꝓmissũ p̃mium uenia¬
mus. excusso somno ignorantie siue
negligentiȩ. Hora gͦ ꝓ etate scłi posita
est. in epła iohis: tibi ait: filioli: nouis¬

Expanded text:
ora Graecum nomen est et tamen Latinum sonat. Hora enim finis est temporis, sicut et horae sunt fines maris, fluviorum, vestiSiquidem duodecim horae diem complent, Domino attestante, qui ait: Nonne duodecim horae sunt diei? si quis ambulaverit in die, non offendit . Ubi quamvis allegorice se diem, discipulos vero, qui a se illustrandi fuerant, horas appellaverit: solito tamen humanae computationis ordine numerum definivit horarum. Scilicet sciendum, quod hora aliquando pro tempore, pro aetate saeculi ponitur. Nam pro tempore posita est hora in illa Pauli sententia, qua dicit: Hora est jam nos de somno surgere . Quod ad illud spectat, ubi dictum est: Ecce nunc tempus acceptum, ecce nunc dies salutis . Tempus enim Evangelii in hoc significatur, quod ad meritum proficere debeamus, hoc est, de somno surgere, operari bonumntes ad promissum praemium veniamus excusso somno ignorantiae sive negligentiae. Hora ergo pro aetate saeculi posita est in epistola Joannis, ubi ait: Filioli, novis
Abbreviated transcription (Latin):
quidam uolunt: ut est illud inpsalte¬
rio: tamquam parieti inclinato: & ma¬
cerie impulse: Caulas munimenta oui¬
um uł sepimenta ouiliũ. Est autem gre¬
cum nomen .c. detracta: nam greci au¬
las uocant anmalium recepta cula. alle
gorice autem sicut oues & religiosos ho¬
mines qui mansueti sunt & innocenter
uiuunt. sic & caule scãm eccłiam signifi

Expanded text:
quidam volunt, ut est illud Psaltequidam volunt, ut est illud Psalterii: Tanquam parieti inclinato et maellatae. Caulas munimenta ovium vel sepimenta ovilium. Est autem Graecum nomen C littera detracta; nam Graeci αὐλὰς vocant angorice autem sicut oves religiosos homines, qui mansueti sunt et innocenter vivunt, sic et caulae sanctam Ecclesiam signific
Abbreviated transcription (Latin):
lasticen. ẽ. parie tum. exgipso effigies
lignaq exprimere pingiq colorib
lasticen aut̃ dictum grece: qđ lati¬
ne ÷ fingere terra uł gipso simi¬
litudines. Nam et impressa argilla
formam aliquã facere plastis ẽ: un¬
de et ꝓstoplastus ÷ dictus hõ. qui ex

Expanded text:
lastice est parietum ex gypso effigies signaque exprimere, pingereque coloribus. Plattein autem dictum Graece, quod Latine est fingere terra vel gypso similitudines. Nam et impressa argilla formam aliquam facere, plastis est, unde et protoplastus est dictus homo, qui ex
Abbreviated transcription (Latin):
exercitiorum: tamen apud athe
Nam grmnasium grecȩ uocatur. quod
latine exercitium dicitur: hoc est me¬
citentur.
apitolium romȩ uocatum:¬
eo quod fuerit romane urb̃
&e religionis caput summum.

Expanded text:
exercitiorum locus. Ta men apud AthenNam Gymnasium Graece vocatur, quod Latine exercitium dicitur, hoc est, mecitentur. 31. Capitolium Romae vocatum,eo quod fuerit Romanae urbi religionis caput summum.
Abbreviated transcription (Latin):
tionem nominis. uł interpretationis ser¬
mo unius lingue attulerit. Greca autem
lingua inter ceteras gentium clarior ha¬
betur est enim & latinis ͤ omnib linguiᷤ
sonantior. Cuius uarietas inquinq parti¬
b discernitur: quarum prima dicitur coe¬
nodo. id est mixta. siue conmunis qua om̃s
utuntur: sccła attica. uidelicet atthenien¬
sis. qua usi sunt omnes grecie auctores:
tertia dorica quam habent egiptii & siri:
quarta ionica: quinta eolica. qua se eo¬
liste locutos dixerunt: & sunt in obserua¬
tione grece lingue eius modi certa discrimina.
sermo enim eorum: ita est dispertitus. Lati¬
nas autem linguas quatuor ẽẽ. dixerunt: &¬

Expanded text:
tionem nominis vel interpretationis sertionem nominis vel interpretationis sermo unius linguae attulerit. Graeca autem lingua inter caeteras gentium clarior habetur. Est enim et Latinis et omnibus linguis sonantior, cujus varietas in quinque partibus discernitur. Quarum prima dicitur κοινὸς, id est mista sive communis, qua omnes utuntur. Secunda Attica est, videlicet Atheniensis, qua usi sunt omnes Graeciae auctores. Tertia Dorica, quam habent Aegyptii et Syri. Quarta lonica. Quinta Aeolica, qua se Aeolisti locutos dixerunt, et sunt in observatione Graecae linguae ejusmodi certa discrimina. Sermo enim eorum ita est dispertitus. Latinas autem linguas quatuor esse quidam dixerunt,
Abbreviated transcription (Latin):
TiiaruM diuersitas exorta est.
in edificatione turris post diluuium. Nã
pͥusquam superbia turris illus indiũ¬
sos signorum sonos humanam diuise¬
rit societatem. Una omnium lingua fuit
que ebrea uocatur: qua patriarche & pro¬
pħe usi sunt non solum insermonib su¬
is. uerum etiaminlitteris sacris. In initio
autem quot gentes. tot lingue fuerunt
Deinde plures gentes quam lingue: quia
ex una lingua multe sunt gentes exor¬
te. lingue autem dicte in hoc loco pro uer¬
bis que lingua fiunt. genere locutionis
illo: quo is qui efficit. per id quod efficit᷑
nominatur. sicut os dici solet prouerbis.
sic̃ & manus ꝓlitteris. sunt autem lin¬
gue sacre: aebrea. greca latina: q̃ toto orbe
maxime excellunt. his enim trib linguiᷤᷤ
super crucem domini apilato fuit causa
eiuis scripta. Unde & propter obscuritatẽ¬
sc̃arum scripturarum. harum trium lin¬
guarum cognitio necessaria est: ut ad alte-¬
ram recurratur. Cum sibi aliquam dubita¬

Expanded text:
arum diversitas exorta est in aedificatione turris post diluvium. Nam priusquam superbia turris illius in diversos signorum sonos humanam divideret societatem, una omnium nationum lingua fuit, quae Hebraea vocatur; quam Patriarchae et Prophetae usi sunt non solum in sermonibus suis, verum etiam in litteris sacris. Initio autem quot gentes, tot linguae fuerunt, deinde plures gentes quam linguae; quia ex una lingua multae sunt gentes exortae. Linguae autem dictae in hoc loco pro verbis quae per linguam fiunt, genere locutionis illo quo is qui efficit per id quod efficitur nominatur; sicut os dici solet pro verbis, sicut manus pro litteris. Tres sunt autem linguae sacrae: Hebraea, Graeca, Latina, quae toto orbe maxime excellunt. His enim tribus linguis super crucem Domini a Pilato fuit causa eiusanctarum Scripturarum harum trium linguarum cognitio necessaria est, ut ad alteram recurratur, dum si quam dubita
Abbreviated transcription (Latin):
gua insonuit post exteriorib hominum
aurib marime ad primum hominem lo¬
quens. uł ad ꝓpħas. uł dum corporaliter
sonuit uox dicentis dei. tu es filius meus
dilectus. Ubiaquib dam creditur illa lin-¬
gua una & sola q̃ fuit anteꝗͣ ẽẽt lingua¬
rum diuersitas: In diuersis quippe gentib
creditur. quod eadem lingua illis ds̃ loqͣ¬
tur. qua ipsi homines utuntuntur. ut ab
eis intelligatur. Loquitur autem deus ho¬
minib non per substantiam inuifibilem.
s percreaturam corporalem:per quam &
iam & hominib apparere uoluit. quando
locutus est: dicit & iam apłs: silingus ho¬
minum loquar & angłorum. ubi queri¬
tur. qua lingua angłi loquant᷑: non qđ
angłori aliqͣ lingͤ sint. s ħ ꝑ exaggera¬
tionem dicitur. Item queritur qua lingua
infuttirum homines loquantur. quod¬
nusquam repperitur. Nam dicit apłs: si
de linguis. acdeinde degentib posuimu:
quia ex linguis gentes. non exgentib lin¬

Expanded text:
gua insonuit postea exterioribus hominum gua insonuit postea exterioribus hominum auribus, maxime ad primum hominem loquens, vel ad prophetas, vel dum corporaliter sonuit vox dicentis Dei: Tu es filius meus dilectus; ubi a quibusdam creditur illa lingua una et sola, quae fuit antequam esset linguarum diversitas. In diversis quippe gentibus creditur, quod eadem lingua illis Deus loquatur, qua ipsi homines utuntur, ut ab eis intelligatur: loquitur autem Deus hominibus non per substantiam invisibilem, sed per creaturam corporalem, per quam enim etiam et hominibus apparere voluit quando locutus est. Dicit enim Apostolus: Si linguis hominum loquar et angelorum ; ubi quaeritur qua lingua angeli loquantur. Non quod angelorum aliquae linguae sint, sed hoc per exaggerationem dicitur. Item quaeritur qua lingua in futurum homines loquantur: nusquam reperitur. Nam dicit Apostolusde linguis, ac deinde de gentibus posuimus, quia ex linguis gentes, non ex gentibus lin
Abbreviated transcription (Latin):
ispani. Sirus. calcleus. uicimis hebreo est:
insermone consonans inplerisq. & littera¬
rum sono. Qidam autem arbitrabantur
linguam ip̃am eẽ. caldeam: quia habraam
de chaldeis fuit quod si hoc recipitur: quo¬
mͦ indaniele hebrei pueri linguam quam
non nouerant. doceri ubentur: Omnem aũ
linguam unusquisq hominum siue grecã
siue latinam siue ceterarum gentium. aut
audiendo potest tenere. aut legendo expre¬
ceptare accipere: Cum autem omnium lin¬
guarum scientia difficilis sit cuiquam. ne.¬
mo tamen tam desidiosus est. ut insua gente
positus. sue gentis linguam nesciat. Nã qͥ hãe¬
nescit: qͥd aliud putandꝰ ẽ. animalib bru¬
tis deterior. illa enim proprie uocis clamo¬
rem exprimunt: iste deterior qui propͥe
caret lingue noticia: cuius modi autem lin¬
gua locutus est deris inprincipio mundi.
dumdiceret fiat lux. inuenire difficile est:
ñdum enim erant lingue. Item qua lin¬

Expanded text:
Hispani. Syrus et Chaldaeus vicinus Hebraeo est Hispani. Syrus et Chaldaeus vicinus Hebraeo est in sermone, consonans in plerisque et litterarum sono. Quidam autem arbitrantur linguam ipsam esse Chaldaeam, quia Abraham de Chaldaeis fuit. Quod si hoc recipitur, a quomodo in Danielo Hebraei pueri linguam, quam non noverant, doceri iubentur? Omnem autem linguam unusquisque hominum sive Graecam, sive Latinam, sive ceterarum gentium aut audiendo potest tenere, aut legendo ex praeceptore accipere. Cum autem omnium linguarum scientia difficilis sit cuiquam, nemo tamen tam desidiosus est ut in sua gente positus suae gentis linguam nesciat. Nam qNam quid aliud putandus est, nisi animalibus brutis deterior? illa enim propriae vocis clamorem exprimunt: iste deterior, qui propriae caret linguae notitia. Cujusmodi autem lingua locutus sit Deus in principio mundi, dum diceret: Fiat lux ; invenire difficile est, nondum enim erant linguae. Item qua lin
Abbreviated transcription (Latin):
di certa difcrimiia sermo enim eorum ita
est dipertitus. latinas autem linguas qua¬
tuor eẽ quidam dixerunt: id est priscam. la¬
tinam. romanam. mixtam. Prisca est qua
uetutissimi italie subiano & saturno sũt
usi incondita ut se habent carminaᷤ alioꝵ
Latina. quam sub latino & regib tuscie & ce-¬
teris in latio sunt loquuti. ex qua fuerunt
duodecim tabule ꝯscͥptȩ: Pomana. quȩ
post reges exactos a ppło romano cepta ẽ:
quam neuius. plautus. ennus. uirgilius.
poete. & exauctorib graccus. & cato. & cice¬
ro. uł ceteri effuderunt. Muta. que post
imꝑium latius promotum. simul cum mo¬
rib & hominib inromanam ciuitatem ir¬
rupit: integritatem ꝑ so loecismos & bar¬
barrismos corrumpens. Om̃s autem ori¬
entis gentes inguͣture linguam & uer¬
ba cõlidunt. sicut ebrei & siri. om̃s medi¬
tettanee gentes inpalato sermones feruĩt:
sicut greci & asiam. Om̃s occidentis gen¬
tes uerba indentib frangunt: sicut itali &

Expanded text:
rta discrimina; sermo enim eorum ita est dispertitus. Latinas autem linguas quattuor esse quidam dixerunt, id est Priscam, Latinam, Romanam, Mixtam. Prisca est, quam vetustissimi Italiae sub Iano et Saturno sunt usi, incondita, ut se habent carmina Saliorum. Latina, quam sub Latino et regibus Tusci et ceteri in Latio sunt locuti, ex qua fuerunt duodecim tabulae scriptae. Romana, quae post reges exactos a populo Romano coepta est, qua Naevius, Plautus, Ennius, Vergilius poetae, et ex oratoribus Gracchus et Cato et Cicero vel ceteri effuderunt. Mixta, quae post imperium latius promotum simul cum moribus et hominibus in Romanam civitatem inrupit, integritatem verbi per soloecismos et barbarismos corrumpens. Omnes autem Orientis gentes in gutture linguam et verba conlidunt, sicut Hebraei et Syri. Omnes mediterraneae gentes in palato sermones feriunt, sicut Graeci et Asiani. Omnes Occidentis gentes verba in dentibus frangunt, sicut Itali et
Abbreviated transcription (Latin):
leticie plemtudo. Ait. dñs inillis. quia qͥ¬
magne exultationis est cumulus. ẽ.¬
cẽ bonoꝵ omnium dulcedo mirabilis:
Nam aliq̃ndo currus. societas impiorũ.
uinculo pecc̃oꝵ alligata intelligitur.
unde in exodo scͥptum ẽ currus pha¬
raonis et exercitũ eius ꝓiecit inmare¬

Expanded text:
lenitudo, ait: Dominus in illis: qui magnae exsultationis est cumulus, et bonorum omnium dulcedo mirabilis. Nam aliquando currus societas impiorum, vinculo peccatorum alligata, intelligitur. Unde in Exodo scriptum est: Currus Pharaonis, et exercitum ejus projecit in mare
Abbreviated transcription (Latin):
rus ẽ. dñi: quẽ ille uelut auriga insi¬
det: et aduoluntatis suȩ ministium sa-¬
lutari lege modatur. S ut istum cur¬
rum ostendet ñ equis deditũ s huma¬
nis cogitationib attributũ. ait .xͨ. mi¬
lium multiplex: qđ bene aclĩnumeros

Expanded text:
rus est Domini, quem ille velut auriga insidet, et ad voluntatis suae ministerium salutari lege moderatur. Sed ut istum currum ostenderet non equis deditum, sed humanis cogitationibus attributum, ait, decem millium multiplex, quod bene ad innumeros
Abbreviated transcription (Latin):
urnus aut̃ acursu diccꝰ. uł qđ ro¬
tas ħre uidetur unde et currũ.
quasi cursñ. Currus aut sub allego¬
ria. dupplici mͦ intelligitur aut enĩ
angłicus exercitꝰ ineo exprimittur. ui¬
de legitur in regum helias igneo cur¬
ri raptꝰ incelum ꝑ angłos quippe il¬
la facta et ostensa sunt adium̃ta qͥ
nec ad celum quidẽ aersum ꝑse ascen¬
dere poterat. quem naturȩ suȩ infir

Expanded text:
urrus autem a cursu dictus, vel quia rotas habere videtur: unde et carrum, quasi cursum. Currus sub allegoria duplici modo intelligitur. Aut enim angelicus exercitus in eo exprimitur: unde legitur in libro Regum Elias igneo curru raptus in coelum ; per angelos quippe illa facta, et ostensa sunt adjumenta: quia nec ad coelum quidem aereum per se ascendere poterat, quem naturae s
Abbreviated transcription (Latin):
cupata: deliciis aut̃ expoliuntur lon
ce. et teguntur. Significat aũ lorica.
iusticiȩ obseruantiam: quȩ ꝓtegit hoĩe
et illesum seruat ab hoste: qui sic̃ diffi¬
cile uulnerat᷑. in his marime uł locis
reis inuicem se tenentem loricam uirtu¬
tis indirtus est: ita qui est crtunda¬
tus multiplici ueste iusticiȩ. nec ad si¬
militudinem cerui iniecore accipiet
sagritã: nec indesidia corruet furoris:
s erit mundo corde. habens artificem
ma fabricat: et ñ sinit eum aiaculo uo¬
luptatis ꝑ diẽ a sagittis ardentib ꝑ
cuti pariter et uexari. Item lorica
mialam partẽ accipitur. ut imexe¬
chiele. aduersus gog om̃s scutati & lo¬
ricati:¬

Expanded text:
cupata. Decupata. Deicae, et teguntur. Significat autem lorica justitiae observantiam, quae protegit hominem, et illaesum servat ab hoste: quia sicut difficile vulneratur in his vel maxime locis, is se tenentem loricam virtutis indutus est: ita qui est circumdatus multiplici veste justitiae, nec ad similitudinem cervi in jecur accipiet sagittam, nec in desideria corruet et furores, sed erit mundo corde, habens artificem ma fabricatur, et non sinit eum a jaculo volante per diem, et a sagittis ardentibus cuti pariter et vexari. Item lorica in malam partem accipitur, ut in Ezechiel: Adversus Gog omnes scutati et loricati
Abbreviated transcription (Latin):
psalmiste: apprehende arma & scu¬
tum. et exurge inaduitorium mͥ. Itẽ
scutũ obduratio cordis. uł peccati
defensio: ut allud hteremiȩ. dabis eis
dñe scutum cordis laborem tuum. drma
ab arcendo dicta sunt: qđ ꝑ ea hostes ui¬
olentissimos arceamus: et ideo hoc hu¬
mana consuetudine drͣ quȩ armat ma-¬
num ut opprimat in imicum: cet̾m ar¬
ma et scutum. sola uoluntas ẽ. dñi: qua
ꝓtegit ꝑiclitantẽ. et expugnat aduersa¬
rium. ꝯcutum enim dictum ẽ. quasi
scułtum: qđ inipso antiqui sua facta sig¬
nabant. Nam qđ dicit aprehende. nun¬
quit a beo sumitur ad tempꝰ ꝑegrina
ditur: qui nunꝙͣ. iacuisse declaratur.
Arma gͥ ꝑtinent ad indumenta ferrea.
ꝑquȩ salus humana defenditur: scu¬
tum ad repellendos ictus inimici ut
frustͣra tela cadant. quȩ fuerant
ferreis ꝯtexta ẽ. Sqͣmata ẽ lorica ferrea.¬
ex lãminis ferreis aut ȩreis concate¬
nata in modũ squame piscis. ex ipso
splendore sqͣmaꝵ ⁊ similitudine nun¬

Expanded text:
Psalmistae: Apprehende arma et scutum, et exsurge in adjutorium mihi . Item scutum obduratio cordis, vel peccati defensio, ut illud Jeremiae: Dabis eis, Domine, scutum cordis laborem tuum . Arma ab arcendo dicta sunt, quod per ea hostes violentissimos arceamus: et ideo hoc humana consuetudine dicitur, quae armat manum, ut opprimat inimicum. Caeterum arma et scutum sola voluntas est Domini, qui protegit periclitantem et expugnat adversum; scutum enim dictum est, quasi sculptum, quod in ipso antiqui sua facta signabant; nam quod dicit apprehende, nunquid ab eo sumitur ad tempus peregrina ditur, qui nunquam jacuisse declaratur. Arma igitur pertinent ad indumenta ferrea, per quae salus humana defenditur: scutum ad repellendos ictus inimici, ut frustrata tela cadant, quae fuerant ferreis contexta est. Squama est lorica ferrea, laminis ferreis aut ereis concatenata, in modum squame piscis et ex ipso splendore squamarum et similitudine nun
Abbreviated transcription (Latin):
one: qd sit ab omni parte ueluti an¬
cisum. hoc ẽ. rotundũ. Ouidiris idq
ancile uocant. qđ ab omni parte sit¬
recisum. quaq notis ocłis angulꝰ omĩs
abẽ pelta scutũ br suissimum in mo¬
dũ lune mediȩ: de quib meminitli¬
ber regum. fẽc̃ rex salomon ducenta
scuta de auro puro: et trecentas peltas
ex auro ꝓbato. Cethra scutum loreũ¬
id ẽ sine ligno. qͦ utunt᷑ affri et mau¬
ri.: dequo poeta. leuã cethra tegit.
Parma. leuia arma. quasi parius cli
peus edicitur aut̃ et testudo scutũ:
nam in modum testudinis fit clippeꝰ
et testudo ẽ. scutoꝵ conexio curuata
intestudiuis modum.
ẽ scutoꝵ conexio curuata in testudi¬
nis morbũ. Namq in armoꝵ generi¬

Expanded text:
one, quod sit ab omni parte veluti anone, quod sit ab omni parte veluti ancisum, hoc est, rotundum. Ovidius: Idque ancile vocant, quod ab omni parte recisum. Quaque notes oculis, angulus omnis abest. Pelta, scutum brevissimum in modum lunae mediae: cujus meminit liber Regum: Fecit rex Salomon ducenta scuta de auro puro, et trecentas peltas ex auro probato . Cetra scutum loreum sine ligno, quo utuntur Afri et Mauri, de quo poeta: Laevas cetra tegit. . . . . . Parma levia arma, quasi parva, non clypeus: dicitur autem et testudo scutum; nam in modum testudinis fit clypeus. Et testudo est scutorum connexio curvata in testudinis modum. scutorum conexio curvata in testudinis modum. Namque in armorum generi
Abbreviated transcription (Latin):
uł cõminationes q̃ scͥpta st̾ in lege diuina:
ut ẽ illud. Illu xerunt choruscatioẽs
tuȩ orbi t̾rȩ. uidit ⁊ cõmota ẽ t̾ra. Chorus¬
cationes. diuina p̃cepta dic̃ ueritatis lu¬
mine radiantia: q̃ tenebͣs hominum ꝑ to¬
tum mundũ salutari illuminatione fu
uit ⁊ conturbauit eos. id ẽ miracła mul-¬
ta fec̃: q̃ sic corda uiuentiũ ꝑmouert̾. quẽ¬
admodũ crebra solent fulgura uisa t̾reri.
Conturbauit eos: debisdic̃. qͥ tunc cont̾¬
bati st̃. qñ eum resurrexisse manifestis ꝓ¬

Expanded text:
comminationes, quae scriptae sunt in lege divina, ut est illud: Illuxerunt coruscationes tuae orbi terrae: vidit et commota est terra . Coruscationes divina praecepta dicit veritatis lumine radiantia, quae tenebras hominum per totum mundum solutari illuminatione fugvit, et conturbavit eos ; id est, miracula multa fecit, quae sic corda intuentium permoverunt, quemadmodum crebra solent fulgura visa terrere. Conturbavit eos: de his dicit, qui tunc conturbati sunt, quando eum resurrexisse manifestis
Abbreviated transcription (Latin):
gͣuit̾ concutit oĩa. ita ut cȩlum dehiscis¬
se uideat᷑. Qͥa cum ꝓcelle uehem̃tissimi
uenti nubib se repente immiserint. tur-¬
bine inualescente. exitũq querente. nu-¬
bem qͣm excauauit.impetu magno res¬
cindit: ac sic cum horrendo fragore de¬
fert᷑ ad aures. Tonitruum aliqnͣdo in scͥp¬
turis. diuinã uocẽ sig̾cat: ut ẽ ilłd. into¬
nuit de cęlo dñs. ⁊ altissimꝰ dedit uocẽ
suam: qͥppe qͥ erat ingentia sacram̃ta
locuturꝰ. Ait enĩ in eugł̃io. uox oĩpoten

Expanded text:
tit omnia, ita ut coelum discidisse videatur, quia cum procellae vehementissimi venti nubibus se repente inmiserint, turbine invalescente, exitumque quaerente nubem quam excavavit, impetu magno rescindit ac sic cum horrendo labore fragore defertur ad aures. Tonitruum aliquando in Scripturis divinam vocem significat, ut est illud: Intonuit de coelo Dominus, et Akissimus dedit vocem suam , quippe qui erat ingentia sacramenta locuturus; ait enim
Abbreviated transcription (Latin):
tonitrui tui in rota. In rota gͦ. id ẽ mun¬
douox tonitrui eiꝰ egͥssa ẽ: qñ p̃dicatores
xp̃i circłm totiꝰ orbis u̾bis tonantib imple¬
uerunt. Cum tonitruo aut̃ simul ⁊ ful¬
gur expͥmit᷑. s utd celeriꝰ uidet̾ quod cla¬
rum est: hoc autẽ idẽ tonitruum ad au¬
res tardiꝰ ꝑuenit: fulgur ⁊ fulm̃ ietꝰ cęle-¬
stis iacłi a feriendo dicti: fulgi enĩferire
ẽ atq ꝑeutere. fulmina autem collisa:
lumina faciunt: Nam omniũ rerum col-
lisio ignem creat. ut in lapidib cernimꝰ.
ignis: unde ⁊ pͥꝰ nubila st̃. deinde ignis. ex
fulminis ignẽ. uim habe maiorẽ: quia
fulgꝰ qr tangit: fulgur qͥa incendit ⁊urit:
fulm̃ quia fundit. Ideo & cum ternis ra¬

Expanded text:
rota . In rota ergo, id est, mundo vox tonitrui ejus egressa est, quando praedicatores Christi circulum totius orbis verbis tonantibus impleverunt. Cum tonitruo autem simul et fulgur exprimitur, sed illud celerius videtur, quia clarum est: hoc autem, id est, tonitruum ad aures tardius pervenit. Fulgur et fulmen ictus coelestis jaculi a feriendo dicti, fulgere enim ferire est atque percutere, fulmina autem collisa nubila faciunt. Nam omnium lisio ignem creat, ut in lapidibus cernimus, ignis; unde et prius nubila sunt, deinde ignes. 2. Ex fulminis ignem vim habere majorem aFulgur quia tangit, fulgor quia incendit et urit; fulmen, quia findit, ideoque cum ternis ra
Abbreviated transcription (Latin):
scriptum est: quis sapiens.q. intelliget & sci¬
et hec quia recte uie domini: & iusti ambu¬
labunt ineis Rursum sapientes uicuntur
philosophi uroei suie heretici. dequib a¬
płs ait dicentes se ẽẽ sapientes
stulti facti sunt. Stulti ergo scdm scłm sunt
scĩ unde apłs ait stulta mundi & infirma
elegit deus it confundat fortia. Rursum sa¬
pientes huius mundi stulti sunt apud deu̾.
unde inpsalmo scriptum est: simul insipi¬

Expanded text:
scriptum est: Quis sapiens, et intelliget et sciscriptum est: Quis sapiens, et intelliget et sciet haec? quia rectae viae Domini, et justi ambulant in eis . Rur sum sapientes dicuntur philosophi, Judaei sive haeretici, de quibus Apostolus ait: Dicentes enim se esse sapientes, stulti facti sunt . Stulti ergo secundum saeculum sunt sancti. Unde Apostolus ait: Stulta mundi et infirma elegit Deus, ut confundat fortia . Sapientes autem hujus mundi stulti sunt apud Deum. Unde in Psalmo scriptum est: Simul insipi
Abbreviated transcription (Latin):
nit. id est felicitatem & eternitatem: quomã
hec infima pulcritudo transit. & recedit. uł
amantem deserit: uł ab amante deseritur. Te¬
neat igitur anima ordinem suum. ut diligat
quod superuis est. id est deum. & regat qd̃
inferius est. io est corpus: & socias animas di¬
lectione nutriat & foueat. sic q sacrificiis pur¬
gata atq ex onerata anima. ab hac laborio¬
sa uita &. erumpnosa reuoletad quietam:
& intrabit ingaudium domini sui. Insenp¬
turis ergo sacris sapientie nomine aliquan¬
do doctrina celestis: ut in apło. sapientiam
inquio loquimur inter ꝑfectos. quam ne-¬
mo principium huius seculi cognouit. Item
sapientia aliquanlo huius mundi philoso¬
phia nuncupatur: unde &. salomon ait:
sapientia hominum non est mecum. &. in
apło. stultam inquit fecit sapientiam huiꝰ
mundi. Sapiens uero deus in iob dicitur:
ut est illud: deus sapiens est corde: & fortis ro¬
bore. Item sapientes sc̃i uocitantur. inose ͤ. ubi

Expanded text:
nit, id est, felicitatem et aeternitatem: quoniam nit, id est, felicitatem et aeternitatem: quoniam haec infima pulchritudo transit et recedit, vel amantem deserit, vel ab amante deseritur. Teneat ergo anima ordinem suum, ut diligat quod superius est, id est, Deum: et regat quod inferius est, id est corpus: et socias animas dilectione nutriat et foveat: sicque sacrificiis purgata atque exonerata anima ab hac laboriosa vita et aerumnosa revolet ad requiem, et intret in gaudium Domini sui. In Scripturis ergo sacris sapientiae nomine aliquando doctrina coelestis, ut in Apostolo: Sapientiam, inquit, loquimur inter perfectos, quam nemo principum hujus saeculi cognovit . Item sapientia aliquando hujus mundi philosophia nuncupatur. Unde Salomon ait: Sapientia hominum non est mecum . Et in Apostolo: Stultam, inquit, fecit Deus sapientiam hujus mundi . Sapiens vero Deus in Job dicitur, ut est illud: Deus sapiens corde, et fortis est robore . Item sapientes sancti vocitantur in Osee, ubi
Abbreviated transcription (Latin):
scđm modulum humane mentis intellegat᷑
& timeatur. & futurum eius credatur uidi¬
cium: iusticia ut caritas dei eiusq mandato¬
rum obseruatio firmiter teneatur fortitu¬
do. quia hostis antiquus uincatur. & aduer¬
sa mundi tolerentur: temperantia. que libi¬
dinem refrenet auaritiam reprimat. om nes
animi impetus sed& ac temperet. ille¬
q finis sit in omnib his uirtutib. ut tenda¬
tur sic. & diligatur deus & ꝓximus. Quid
enu facilus est amare speties pulcras. dul¬
ces sapores. sonos suanes. odores flãglantes.
tactus iocuirdos. honores & felicitates seculi. q̃
uelut uolatilis umbra recedunt᷑. an deum
nobiscum agant. nisi ut cdiligamꝰ deum &
dñm nr̃m extoto corde: & extota anima. &
ex tota mente: & proximum nr̃m tamquã
nos met ipsos: Nam promissum habemus
ab ilo qui fallere ignorat: Iugum inquit
meum suaue est: & omis meum leue. Laborio¬
sior est enim huius mundi amor quam xp̃i :
quod enim mn illo anima querit non inue¬

Expanded text:
mentis intelligatur et timeatur et futurum ejus credatur judicium. Justitia, ut charitas Dei, ejusque mandatorum observatio firmiter teneatur. Fortitudo, qua hostis antiquus vincatur, et adversa mundi tolerentur. Temperantia, quae libidinem refrenet, avaritiam reprimat, omnes animi impetus sedet ac temperet: illeque finis in omnibus his virtutibus attendatur, ut diligatur Deus et proximus. Quid enim facilius est amare species pulchras, dulces sapores, sonos suaves, odores fragrantes, tactus jucundos, honores et felicitates saeculi, quae, velut volatilis umbra, recedunt, aut nobiscum agant, nisi, ut diligamus Deum et Dominum nostrum ex toto corde, et ex tota anima, et ex tota mente, et proximum nostrum, tanquam nosmetipsos. Nam promissum habemus ab illo, qui fallere ignorat: Jugum, inquit, meum suave est, et onus meum leve . Laboriosior est enim hujus mundi amor, quam Christi. Quod enim in illo anima quaerit, non inve
Abbreviated transcription (Latin):
hespi. garamantes.⁊ indi hesperi sunt oc
cidentis garamantes tripolis orientis¬
indilethiopes interpretantur tenebre uł
caligo. Idem impii: quib diabolus tiłat
tenebris circumseptus incedit. Trogodite
gens ethiopum. ideo nuncupati sunt: qd̾
tanta celeritate pollent. ut feras cursu pe-¬
opia sunt: quib esca est quicquid mandi
potest & omnia fortuitu gignentia: unde
& appellati. Icciofagi qͦd uenando ĩ mari
ualeant: & piscib tantum alantur. hi pꝰ
indos montanas regiones tenent: quos
subactos alexander magnus. piscib ues¬
ci prohibuit. Antropofagi gens asꝑima
sub regione siricỹ sita: qui quia humanis
carnib uescuntur. ideo antropofagi nomi¬
nantur. Itaq sicut his ita & ceteris genti¬
b persecula aut lociᷤ aut regibꝰ. aut amo¬
tata uocabula sunt: ita ut prima origo noĩs
eorum tempoꝵ uetustate non pateat.
Iam uͦ antipode dicuntur. eo qđ contra¬
rii eẽ. uestigus nrĩs putantur: uł qua¬

Expanded text:
Hesperi, Garamantes et Indi. Hesperi sunt ocHesperi, Garamantes et Indi. Hesperi sunt occidentis; Garamantes Tripolis, Indi Orientis. Aethiopes interpretantur tenebrae vel caligo, id est impii, quibus diabolus, velut tenebris circumseptus, incedit. Troglodytae gens Aethiopum ideo nuncupati sunt, quod tanta celeritate pollent, ut feras cursu peopia sunt, quibus esca est, quidquid mandi poteset appellati. Ichthyophagi, quod venando in mari valeant, et piscibus tantum alantur. Hi post Indos montanas regiones tenent, quos subactos Alexander Magnus piscibus vesci prohibuit. Anthropophagi, gens asperrima sub regione Syri Serum consita: qui quia humanis carnibus vescuntur, ideo Anthropophagi nominantur. Itaque sicut his, ita caeteris gentibus per saecula, aut a regibus, aut a lotata vocabula sunt, ita ut prima origo nominis eorum temporum vetustate non pateat. Iam vero hi qui Antipodae dicuntur, eo quod contrarii esse vestigiis nostris putantur, ut qua
Abbreviated transcription (Latin):
propago. qui appenninum montem
incolunt: dequib historie perhibent.
eo quod tp̃r a quo se cladiꝰ imbrib su¬
per fuerint: & obhoc umbrios grece
nominatos. Marsi gens italie. dicta
a comite libi marsia: qui usum illis
uitium ostendit. & obhoc illi statuam
fecerunt: quam post ea romani uictis
marsis tulerunnt. Marsos autem gre
ci tuscos uocant. quasi o ꝙͥ eł̾oic. qđ
multos serpentes habeant. & od ic ser¬
pens dica tur. illesoᷤ autem ẽẽ carmi¬
num maleficiis: Inhabitant autemp¬
lagam appennini montis simul cum
umbris. Sothiamagog filio iaphet
nominati putantur desimilitudine
gothos uocanerunt: geus fortis & potentis¬
sima corporum male ardua armorum gene¬
re terribilis. dequib lucanus: hinc dacuᷤ
premat. indegetes occurrat occurrat hibe¬
ris. Uaci autem gothorum. soboles fu¬
erunt: & dictos putant dacos quasi
dagoᷤ qͥa de stirpe gothorum creati sũt:
dequib ille. ibis artos procul usq dacoᷤ

Expanded text:
propago, qui Appenninum montem propago, qui Appenninum montem incolunt; de quibus historiae perhibent eo quod tempore aquosae cladis imbribus superfuerint, et ob hoc Ὀμβρίους Graece nominatos. Marsi gens Italiae dicta a comite Liberi Marsya, qui usum illis vitium ostendit; et ob hoc illi statuam fecerunt, quam postea Romani victis Marsis tulerunci Uscos vocant, quasi ophiuchous quod multos serpentes habeant, et ophis serpens dicatur: illaesos autem esse carminum maleficiis. Inhabitant autem plagam Apennini montis simul cum Umbris. Gothi a Magog filio Japhet nominati putantur de similitudine Gothos vocaverunt: gens fortis et potentissima, corporum mole ardua, armorum genere terribilis. De quibus Lucanus: Hinc Dacus premat, inde Getes occurrat Iberis. erunt, et dictos putant Dacos, quasi Dagos, quia de Gothorum stirpe creati sunt. De quibus ille: Ibis Arctoos procul, usque Dacos.
Abbreviated transcription (Latin):
nam dardanus & iasius fratres egrecia ꝓfecti
Ex his iasius ad thraciam dardanus ad
frigiam peruenit: ibiq primus regnauit:
pꝰ qͣm filius enus erict̃onius. deinde nepos
eius tros. aquo troiani nuncupati sunt.
ualathe galli eẽ. noscuntur. qui inauxili¬
um arege bithinie euocati. regnum cum
eo parta uictoria diuiserunt: sicq dem¬
de grecis admixti primo galla greci. nũc
exantiquo galloꝵ noĩe galathe nuncup ant᷑.¬
ci ꝓprie thessali sunt. Iaphitas autem
gentem thessalie fuisse aiunt cirra peni¬
on amuemolim inhabitantẽ laphita apol¬
luus filia nuncupatus. Si cionii greci sũt
nuncupati. a sicionio rege: hipͥmũ agialei
uocabant᷑. a rege agealo: qͥ pͥmꝰ sicioniis ĩꝑa¬
uit: a qͦ ⁊ agialea ciuitas nuncupata ẽ. q̃ñe
polopelensis uocat᷑. a polope rege fuo. Ipsi
st̾ ⁊ archades ab archade rege iouis ⁊ cali¬
ste filio dicti. Danai a danaorege uocati:

Expanded text:
Nam Dardanus et Iasius fratres e Graecia profecti; Nam Dardanus et Iasius fratres e Graecia profecti; ex his Iasius ad Thraciam, Dardanus ad Phrygiam pervenit, ibique primus regnavit. Post quem filius eius Ericthonius, deinde nepos eius Tros, a quo Troiani nuncupati sunt. Galatae Galli esse noscuntur, qui in auxilium regis Bithyniae vocati, regnum cum eo post peractam victoriam diviserunt: sicque deinde Graecis admisti, primum Gallograeci, nunc ex antiquo Gallorum nomine Galatae dicuntci proprie Thessali sunt. Lapithas autem gentem Thessaliae fuisse aiunt, circa Penion amnem olim inhabitantem, a Lapitha Apollinis filia nuncupatos. Sicyonii Graeci sunt nuncupati, a Sicyone rege. Hi primum Agialei vocabantur, a rege Agealeo, qui primus Sicyonis imperavit; a quo et Agealea civitas nuncupata est, quae nunc Peloponesus vocatur a Pelope rege suo: ipsi sunt et Arcades ab Arcade rege Jovis et Calystonis filio dicti. Danai a Danao rege vocati:
Abbreviated transcription (Latin):
ẽ .u. dies a sabbato. que a gentibus¬
tib dies iouis. a nobis quinta feria uocat᷑:
inqua dixit deus. producant aque reptili¬
a animarum uiuarum. & uolatilia sub
firmamento celi: mistice significans. diũ¬
se uirtutis uiros ex aquis baptimatis esse
nascituros. Tituli ergo huius intentio ta¬
lis est: ut infinem designet dominum
xp̃m: pro torcularib. eccłiam per secutioni¬
b examinatam: asaph congregationem: qͥn¬
ta sab̾ati baptismum: unde colligitur psal¬
mum ineccłia domini de regenerata con¬
gregatione ẽẽ. locuturum: hinc enum a¬
saph ad historiam quidem loquitur: sed me¬
lius intelligitur spiritaliter apopło xp̃ia¬

Expanded text:
est quinta dies a sabbato, quae a gentibusest quinta dies a sabbato, quae a gentibus dies Jovis, a nobis quinta feria vocatur, in qua dixit Deus: Producant aquae reptilia animarum vivarum, et volatilia sub firmamento coeli: mystice significans, diversae virtutis viros ex aquis baptismatis esse nascituros. Tituli ergo hujus intentio talis est, ut, in finem, designet Dominum Christum: pro torcularibus, ecclesiam persecutionibus examinatam: Asaph, congregationem: quinta sabbati, baptismum. Unde colligitur psalmum in Ecclesia Domini de regenerata congregatione esse locuturum. Hoc enim Asaph ad historiam quidem loquitur: sed melius intelligitur spiritualiter a populo Chri
Abbreviated transcription (Latin):
Torcular dictum eo quod ibi uue calcentur:
atq extorte exprimantur. fõrus est locus
ubi nua calcatur. dictus quod ibi feriatur
uua: uł ꝓpter qͥuod ibi feriatur: unde &
calc atorͥum dicitur: s hoc nomen multa
significat. dorcular altare: abeo quod ibi
oblationes atq fructus conferantur ut
incantico isaie: & torcular fodit mea. dor
cular. fumra tribulatio: ut mapocalipsi.
& ipse calcauit torcular uini ire furoris do¬
mini. Itaq torcular quod uixta scripture
sc̃e̾ consuetudinem interdum ꝓ ultione at¬
q suppliciis ponitur peccatorum: interdũ
incongregatione nouorum fructuum. pro
penis ponitur atq tormentis. quando hie¬
remias in lamentationib plangens euer-¬
sionem hiełemi loquitur: torcular calcauit
dominus uirgini filie uida. Ideo ergo ge¬
mini inbonam partem scribuntur psalmi
ꝓtorcularib octauus & octogesimus terci¬
us. Legitur enim intitulo octogesimi psalmi
ita. In fine ꝓ torcłarib asaph.uͣ. sab̃b̃i.Uͣ. sab̃b̃i

Expanded text:
Torcular dictum eo, quod ibi uvae calcentur, atque exortae exprimantur. Forus est locus ubi uva calcatur, dictus, quod ibi feratur uva; vel propter quod ibi pedibus feriatur: unde et calcatorium dicitur: sed hoc nomen multa significat. Torcular altare ab eo, quod ibi oblationes atque fructus conferantur, ut in cantico Isaiae: Et torcular fodi in ea . Item torcular, futura tribulatio, ut in Apocalypsi: Et ipse calcavit torcular vini irae furoris Domini . Itaque torcular, quod juxta Scripturae sanctae consuetudinem interdum pro ultione atque suppliciis ponitur peccatorum, interdum in congregatione novorum fructuum: pro poenis ponitur atque tormentis, quando Jeremias in lamentationibus plangens eversionem Jerusalem loquitur: Torcular calcavit Dominus virgini filiae Judae: ideo ego ploro . In bonam partem scribuntur psalmi pro torcularibus, octavus et octogesimus tertius: legitur enim in titulo octogesimi psalmi ita: In fine pro torcularibus Asaph. Quinti sabbati
Abbreviated transcription (Latin):
qͣndis panib enei uascłi deduct̾a rotun¬
ditas: que suburentib flãmis ardet in¬
trinsecꝰ: in qͣ similitudine merito pec¬
⁊ penali excruciatione torqͣndifunt: quia
contra reglas dñi obstinata m̃te uixertiñ.
De qͥb dr inpsalmo. Pones eos ut cliba¬
num ignis in tempore uultꝰ tui. uultus
uͦ dñi dies ẽ tudicii. qñ filiꝰ hominis ui¬
debitur ab oĩb: s soli eũ itisti ⁊ iã diuini

Expanded text:
quendis panibus aenei vasculi deducta rotunditas, quae suburentibus flammis ardet intrinsecus. In qua similitudine merito pecrore animi et poenali excruciatione torquendi sunt, qui contra regulas Domini obstinata mente vixerunt. De quibus dicitur in psalmo: Pones eos ut clibanum ignis in tempore vultus tui . Vultus vero Domini dies est judicii, quando filius hominis videb
Abbreviated transcription (Latin):
Ro as d̾e nuies locus est ubi opus
aliquod fit greco enim sermone. er¬
ga. oꝑa. ster io. stacio. id est oꝑariũ.
Ergastula quoq & ipsa agreco uocabulo
numcupant᷑: ubi deputantur noxii ada¬
liquod opus faciendum ut solent gladiato¬
res & exules qui marmora secant & tam̃
unculorum custodus alligati sunt. Gene.
feminarum ad opus lanificii exercendum
ꝯueniat. Mulier enĩ grece gene nun cupa¬
tur. Pistrinum quasi pilistrinum: quia pi
lo antea tundebant granum: unde & apͣ
ueteres non molitores sed pistores dicti.
quasi pinsores: a fidendis granis frumenti
Mole enum usus nondum erat. sed granum
pilo findebant: unde & uirgilius. Nc̃ flã¬

Expanded text:
rgasterium locus est, ubi opus aliquod fit: graeco etenim sermone erga opera, sterion statio, id est, operarii: ergastula quoque et ipsa a graeco vocabulo nuncupantur, ubi deputantur noxii ad aliquod opus faciendum, ut solent gladiatores et exsules, qui marmora secant, et tamen vinculorum custodiis alligati sunt. Genethfeminarum ad opus lanificii exercendum conveniat, mulier enim graece gyne nuncupatur. lo antea tundebant granum: unde et apud veteres non molitores, sed pistores dicti, quasi pinsores, a pinsandis granis frumenti; molae enim usus nondum erat, sed granum pilo findebant: unde et Virgilius: N