comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
placio clara. Uel scdm oꝑationem.
Pria mansio ẽ scientia. Scdã man¬
sio ẽ disciplina. Tercia mansio ẽ uo¬
nitas. Uel scd̾m status differentes.
Prima mansio ẽ natura. Scdã man¬
sio ẽ lex scripta. Tercia mansio ẽ grã.
Hec enim tria si scđdm tempus. consi¬
derantur. longitudinẽ arcȩ metuin-¬
tur. Si scdm dignitatem discernun¬
tur. altitudinem arcȩ distingunt: qͥa
sicut tempore se subsequunt᷑. ita digni¬
tate se p̃cedunt. Quȩ c̃ gͦ hec archa
de qua tam multa dicuntur. & in qͣ
tam multiplices uiȩ scientiarũ con¬
tinentur. ͦ Nunquid putas ẽ laboꝵ
intus. Unde hoc scio:  Quia ille in
ea habitat qͥ icebat. Uenite ad me
om̃s qui laboratis & onerati estis. & ego
reficiam uos: & inuenietis requiem ani¬
mabus urĩs. Si enĩ labor ẽ ubi ipse est
quomodo requiem inueniunt qui ad
eum ueniunt: Nunc uͦ in pace factꝰ
ẽ locus euis. &. insyon habitacio eiꝰ. ubi
confregit potencias. arcum scutum &
gladium &. bellũ: ubi omĩs strepitꝰ &

Expanded text:
ationem, prima mansio est scientia, secunda mansio est disciplina, tertia mansio est boninitas. Vel secundum status differentes, prima mansio est natura, secunda mansio est lex scripta, tertia mansio est gratia. Haec enim tria si secundum tempus considerantur, longitudinem arcae metiuntur, si secundum dignitatem discernuntur, altitudinem arcae distinguunt, quia sicut tempore se subsequuntur, ita dignitate se praecedunt. Quae est ergo haec arca, de qua tam multa dicuntur, et in qua tam multiplices viae scientiarum continentur? Nunquid putas est labyrintus; unde hoc scio? Quia ille in ea habitat, qui dicebat: Venite ad me omnes qui laboratis, et onerati estis, et ego reficiam vos, et invenietis requiem animabus vestris . Si enim labor est ubi ipse est, quomodo requiem inveniunt qui ad eum veniunt? Nunc vero in pace factus est locus ejus, et in Sion habitatio ejus. Ibi confregit potentias arcuum, scutum, gladium et bellum ; unde omnis strepitus, et
Abbreviated transcription (Latin):
affectus consequatur: qͥa cogitacio men¬
tem ñ polluit. ubi delectacio conscien¬
tiam ñ corrumpit. E xpedit tamen
nobis sicut dixunus ut obliuisca¬
mur mundũ istum: & deleamus me¬
moriam eiꝰ de corde nr̃õ. ne forte dum
frequenter de eo cogitaius. ad eiꝰ con¬
cupiscentiã inflectamur. Satis ut reor
aꝑte demonstratum ẽ. unde hȩc infi¬
uita quã patimur cogitacionũ tirãrũ
distractio oriatur. a mundo uidelics¬
is. a concupiscentia eius. hoc ẽ ab oꝑibꝰ
condicionis: rursumq qͥd sit illud ꝑ
qͦd colligi possint. in unũ cogitaciones
nr̃e. hoc ẽ ꝑ oꝑa restaurationis. E qͥa
sicut supͣ dictum ẽ ordo ẽẽ ñ pocest.¬

Expanded text:
affectus consequatur, quia cogitatio menaffectus consequatur, quia cogitatio mentem non polluit, ubi delectatio conscientiam non corrumpit. Expedit tamen nobis sicut diximus, ut obliviscamur mundum istum, et deleamus memoriam ejus de corde nostro, ne forte dum frequente de eo cogitamus, ad ejus concupiscentiam inflectamur. Satis, ut reor, aperte jam demonstratum est, unde haec infinita, quam patimur, cogitationum nostrarum distractio oriatur, a mundo videlicet et concupiscentia ejus, hoc est ab operibus conditionis. Rursumque quid sit illud, per quod colligi possunt in unum cogitationes nostrae, hoc est per opera restaurationis. Et quia, sicut supradictum est, ordo e
Abbreviated transcription (Latin):
tatur. Sicut gͦ infirmi a quibꝰdam ci¬
bis abstinent. ñ qͥa mali sint ipsi cib.
s quia ipsis ad utendum idonei ñ sunit.
sic & nos terrenarũ rerum speciem a
cogitacionibus nrĩs arcere debemus⁊
ñ quia resipse male sint. sed ne animus
nr̃ qui ex semet ipso infirmat᷑. ex earũ
rerum recordatione amplius corrum¬
patur. Ceterum qͣncũ ad ipsas res ꝑti¬
uet. quia omĩs creatura cuĩ bona ẽ. nul¬
la resẽ. quȩ cogitari ñ possit. sine pec¬
cato: rursumq si prauos affectus atten¬
dimus. nulla resẽ inqua peccare ñ
possumus. cogitando. Nam & dde ma¬
lo bene. & de bono male: de mundo¬
suinus cogitare. Cogitaciones enĩ ñ
ex re de qua surgunt. s ex affectu quẽ
gignunt iudicande sunt. Leginus scõs
uiros ũ solum cogitasse. sed & locutos
Quod utiq ñ fecissent: si rerũ inmun
Nichil inter ẽ quale sit illud quod co¬
gitatur. s qualis ex ipsa cogitacione

Expanded text:
tatur. Sicut ergo infirmi a quibusdam citatur. Sicut ergo infirmi a quibusdam cibis abstinent, non quia mali sint ipsi cibi, sed quia ipsis ad utendum idonei non sint; sic et nos terrenarum rerum speciem a cogitationibus nostris arcere debemus, non quia res ipsae malae sint, sed ne animus noster, qui ex semetipso infirmatur, ex earum rerum recordatione amplius corrumpatur. Caeterum quantum ad ipsas res pertinet, quia omnis creatura Dei bona est, nulla res est, quae cogitari non possit sine peccato. Rursumque si pravos affectus attendimus, nulla res est, in qua peccare non possimus cogitando. Nam et de malo bene, et de bono male, esumus cogitare. Cogitationes enim non ex re de qua surgunt, sed ex affectu quem gignunt, judicandae sunt. Legimus sanctos viros non solum cogitasse, sed et locutos quod utique non fecissent, si cogitationes Nihil interest, quale sit illud quod cogitatur, sed qualis ex ipsa cogitatione
Abbreviated transcription (Latin):
mus: idõ fugimus: quia mala ẽ. Cum
uͦ substanciam mundi fugimus: ideo
fuginus: ñ qͥa mala. s quia occasio
mali ẽ. Ercognita enĩ mundi specie:
nascitur affectus concupiscentie. ꝓin¬
de si concupiscentiã mundi declina¬
re uolumus. prius necesse ẽ memoriã
inundi huiꝰ a cogitacione nrã exclu¬
damus. In meditacione mea ait ꝓpħ̃a:
exardescet ignis. Sicut ignem ligna
nutriunt: sic cogitaciones desideria
pascunt. Si bone cogitaciones in medi¬
tacione fuerint: exardescit ignis cari¬
tatis. Sin aut̃ fuerint cogitaciones male:
exardescit ignis cupiditatis. Nam si¬
cut oculus pascitur ex specie. sic anunꝰ
pascit᷑ ex cogitacione: & turpi qͦdam
connercio impudica mens desiderio
suo fruitur.: dũ qͦd ammꝰ uitus ꝑ cogi¬
tacionem rem cupitã amplexatur.
Fit etiã ñ munquã ut qd frequenter
cogitamus. ociose. aliquando concupis¬
camus alicite: r eusq facti udicatur.
qui ꝑconsensum uicogitacione delec¬

Expanded text:
mus, ideo fugimus quia mala est, cum mus, ideo fugimus quia mala est, cum vero substantiam mundi fugimus, ideo fugimus non quia mala sed quia occasio mali est. Excogitata enim mundi specie nascitur affectus concupiscentiae. Proinde, si concupiscentiam mundi declinare volumus, prius necesse est memoriam mundi hujus a cogitatione nostra excludamus. In meditatione mea ait Propheta, exardescit ignis . Sicut ignem ligna nutriunt, sic cogitationes desideria pascunt. Si bonae cogitationes in meditatione fuerint, exardescet ignis charitatis. Sin autem malae fuerint cogitationes, exardescet ignis cupiditatis. Nam sicut oculus pascitur ex specie, sic animus pascitur ex cogitatione, et turpi quodam commercio impudica mens desiderio suo fruitur, dum quodammodo intus per cogitationem rem concupitam amplexatur. Fit etiam nonnunquam, ut quod frequenter cogitamus otiose, aliquando concupiscamus illicite, reusque facti judicatur, qui per consensum in cogitatione delec
Abbreviated transcription (Latin):
oꝑa condicionis. fides ꝑtinet ad oꝑa
restaurationis: quia &. illa inordinate
amando ꝑ concupiscentiã diffluimus.
&. ista pie credendo ꝑ fidem solidam᷑.
& idcirco diuina monita tociens cla¬
mant nobis. & suadent mundũ fugere.
ñ utiq ut extra cęlum & t̾ram exea¬
mus. sed ut in concupiscentia mundi
ñ maneamus. Quid ẽ ñ maneamus.
Iuis manet in concupiscentia mundi:
Qui delectacionẽ animi sui in ea ponit:
qui ad eam explendã iugiter intendit.
Qui de ea assidue cogitat: & ꝓpositũ
animi sui in ea confirmat. Qui eam
ex deliberatione sequit᷑: atq inea ꝑ
consensum delectatur. Ideo gͦ mun¬
dus in sacra scriptura maledicit᷑. idõ in¬
imicus dĩ appellatur. uidelicet ñ quia
substancia mundi mala sit: sed qͥa pul¬
chritudo mundi animas seducit. Sub¬
stancia enĩ mundi fugienda ñ esset:
si concupiscentia mundi mala ñ ẽẽt.
Cum gͦ concupiscentiã mundi fugi¬

Expanded text:
opera conditionis, fides pertinet ad opera opera conditionis, fides pertinet ad opera restaurationis, quia et illa inordinate amando per concupiscentiam difluimus, et ista pie credendo per fidem solidamur. Et idcirco divina monita toties clamant nobis, et suadent mundum fugere, non utique ut extra coelum et terram exeamus, sed ut in concupiscentia mundi non maneamus. Quid est non maneamus? Quis manet in concupiscentia mundi? Qui delectationem animi sui in ea ponit, et ad eam explendam jugiter intendit. Qui de ea assidue cogitat, et propositum animi sui in ea confirmat. Qui eam ex deliberatione sequitur, atque in ea per consensum delectatur. Ideo ergo mundus in sacra Scriptura maledicitur, ideo inimicus Dei appellatur, videlicet non quia substantia mundi mala sit, sed quia pulchritudo mundi animas seducit. Substantia enim mundi fugienda non esset, si concupiscentia mundi mala non esset. Cum ergo concupiscentiam mundi fugi
Abbreviated transcription (Latin):
influctibꝰ: inbonis qͥdem aquȩ diliuii
inhac uita minui incipiunt. & scdĩn
differentiã grãrum insingulis plus
minus ue decrescunt. plene tam̃ num¬
quã exsiccari potest terra humani
cordis: quã dii in hac uita uiuitur.
& idõ columba emissa ñ inuenit bic
ubi requiescat pes eiꝰ. sed semꝑ ad archã
reuertitur: quia mens pura dum in
hoc mundo nichil reꝑire pocest. ubi
affectionis suȩ pedem secure. figat.
dui ẜa extra custodiã internȩ me
ba auolans & elongans. ad solitudinẽ
conscientiȩ redit: ibiq a strepitu ex¬
teriori qͣsi in archa a fluctibus requi¬
escit. Intelligamus gͦ in nobis ẽẽ quod
fugimus. in nobis ee ad quod fugere
debemus. concupiscentiã. &. fidem.
Concupiscentiã quã fugere debemꝰ.
fidem quã debemus app̃hendere: de
concupiscentia ascendere. ut illam
ꝓficiendo relinquamus. ꝑ fidem ascen¬
dere. ut illã tenendo in melius semꝑ
ꝓficiamus. Concupiscentia ꝑtinet ad

Expanded text:
in fluctibus. In bonis quidem aquae hujus diluvii in fluctibus. In bonis quidem aquae hujus diluvii in hac vita minui incipiunt, et secundum differentiam gratiarum in singulis plus minusve decrescunt, plene tamen nunquam exsiccari potest terra humani cordis, quandiu in hac vita vivunt. Et ideo columba emissa non invenit hic, ubi requiescat pes ejus, sed semper ad arcam revertitur, quia mens pura, dum in hoc mundo nihil reperire potest, ubi affectionis suae pedem secure figat, diu extra custodiam internae medba avolans, et elongans ad solitudinem conscientiae redit ubique a strepitu exteriori, quasi in arca a fluctibus requiescit. Intelligamus ergo in nobis esse quod fugimus, in nobis esse quo fugere debemus concupiscentiam, et fidem. Concupiscentiam quam fugere debemus; fidem, quam debemus apprehendere. De concupiscentia ascendere, ut illam proficiendo relinquamus; per fidem ascendere, ut illam tenendo in melius semper proficiamus. Concupiscentia pertinet ad
Abbreviated transcription (Latin):
& una fides multȩ. fides ꝓpter multas
tua te saluam fecit. & fides inea & fi¬
des illius. cũ tamen una sit fides ca¬
tholica. Sola gͦ nauis fidei mare tͦn¬
sit. sola archa diluiuũ euadit: & nos
si saluari cupimus. ñ solum ipsa in
nobis sit: sed nos in ipsa oportet manea¬
mus. Et nemo fideus couscientiȩ suȩ ⁊¬
dicat. quid michi cũ hac archa: ᷤ Ersic¬
carualis. Qui foris ẽ nescit quid intus
agat᷑: sed si redierit homo ad cor suũ.
inueniet tempestuosum salũ. seius in¬
undantiũ passionũ. & desiderioꝵ ma¬
lorum ꝓcellis exagitari: quȩ tociens
animũ deorsum mergunt. quociens
eũ ꝑ consensum sibi subiciunt. In om¬
ni enĩ homine quã dui in hac uita
corruptibili uiuit. ubi caro concupis¬
cit aduersus sp̃m. hoc diluiuum est.
uel pocus omĩs homo inhoc diluiuo
ẽ. seo boni in eo sunt. sicut hii qui in
mari portantur a nauibꝰ. mali uͦ in eo
sunt. sicut naufragi qui uoluuntur

Expanded text:
et una fides multae fides propter multas et una fides multae fides propter multas tua te salvam fecit, et fides mea, et fides illius cum tamen una sit fides catholica. Sola ergo navis fidei mare transit, sola arca diluvium evadit, et nos si salvari cupimus non solum ipsa in nobis sit, sed nos in ipsa oportet maneamus. Et nemo fidens conscientiae suae dicat. Quid mihi cum hac arca? Exsicscentiae. Qui foris est, nescit quid intus agatur; sed si redierit homo ad cor suum inveniet, ibi tempestuosum salum saevis mundantium passionum et desideriorum malorum procellis exagitari, quae toties animum deorsum mergunt, quoties eum per consensum sibi subjiciunt. In omni enim homine, quandiu in hac vita corruptibili vivit, ubi caro concupiscit adversus spiritum, hoc diluvium est; vel potius omnis homo in hoc diluvio est, sed boni in eo sunt sicut ii, qui in mari portantur a navibus, mali vero in eo sunt sicut naufragi, qui volvuntur
Abbreviated transcription (Latin):
portari potest. submergi aut̃ omnino
ñ potest. qͥa hoc mundo uticur quide
ad necessitatẽ. sed ñ succumbit ei ꝑ cupi¬
ditatem: hoc ẽ quod inpsalmo dicitur.
Hoc mare magnũ & spaciosum manibꝰ.
illic reptilia quorũ ñ ẽ numerus. Ani¬
malia pusilla cũ magnis. illic naues
ꝑtransibunt. Mare eñ in nobis ẽ con¬
cupiscentia huiꝰ mundi. in qua si quę
delectaciones inueniri possunt. mul¬
tis a maritudinibꝰ asꝑsȩ sunt: quȩ scdm̃
affectũ carnalem. deorsum in corde
urõ fluunt. Reptilia sunt carnales
cogitaciones: diuersorum uiciorũ fedi¬
tate deformes. Quas dũ in ordinate
ad co nrm admittimus: quasi qͥbꝰcdam
monstruosis reptilibꝰ. interiora nr̃ã re¬
plemus. Nauis ẽ illa archa spiritalis.
id ẽ fides nrã: quȩ intrinsecus sur sum
suspensa. calcat concupiscentiã mun¬
di. Naues aut̃ dixrit. ꝓpt̾ multas
animas. Nam & multe anuȩ. una
anima ꝓpt̾ unã fidem & dilectionẽ⁊

Expanded text:
portari potest, submergi autem omnino portari potest, submergi autem omnino non potest, quia hoc mundo utitur quidem ad necessitatem, sed non succumbit ei per cupiditatem. Hoc est quod in psalmo dicitur: Hoc mare magnum, et spatiosum manibus, illic reptilia quorum non est numerus. Animalia pusilla cum magnis, illic naves pertransibunt . Matre enim in nobis est concupiscentia hujus mundi, in qua si quae delectationes inveniri possunt multis amaritudinibus aspersae sunt, quae secundum affectum carnalem deorsum in corde nostro fluunt. Reptilia sunt carnales cogitationes diversorum vitiorum feditate deformes. Quas dum inordinate ad cor nostrum admittimus quasi quibusdam monstruosis reptilibus interiora nostra replemus. Navis est illa arca spiritualis, id est fides nostra, quae intrinsecus sursum suspensa calcat concupiscentiam mundi. Naves autem dixit propter multas animas. Nam et multae animae una anima propter unam fidem et dilectionem,
Abbreviated transcription (Latin):
sunt. quos nunc incogitacionibꝰ suis
ꝑ affectũ cordis sibi coniungunt: &
quorũ hic uitam diligunt. eoꝵ illic
supplicii participes erunt. Quid illis
ꝓdest habere fidem: & ñ manere in
fide. Quid illis ꝓdest nauem inte¬
gram habere. &. influc tibꝰ naufragi¬
um ñ dicam pati. sed sponte facere.S
Quid ꝓdest ueritatẽ cognoscere: &
falsitatẽ diligere:ͦ Non sunt tales
qui uere fideles sunt. Uis scire quales
sint.Qudi qualis unus illorũ fue¬
rit. & tales om̃s intellige: dissimiles
enim ẽẽ ñ possunt. qui ueritate unũ
sunt. Nudi gͦ quid de illo dicatur.
Lex cdĩ eius in corde ipsius. hoc ẽ ar¬
cham intus habere: s quia hoc fortas¬
sis ñ sufficit. audi iterũ. In lege diũ
uoluntas eiꝰ. hoc ẽ in archa habitare.
Hic ꝑfectus ẽ qui diligit qͦd credit:
ut habeat fidem oꝑantem ex dilec¬
tione quȩ mundũ uincit: hȩc ẽ archa
inqua nos saluari oportet᷑. qͣ ab aquis

Expanded text:
sunt, quos nunc in cogitationibus suis sunt, quos nunc in cogitationibus suis per affectum cordis sibi conjungunt, et quorum hic vitam diligunt, eorum illic supplici participes erunt. Quid illis prodest habere fidem, et non manere in fide? Quid illis prodest navem integram habere, et in fluctibus naufragium, non dicam pati, sed sponte facere? Quid prodest veritatem cognoscere, et falsitatem diligere? Non sunt tales qui vere fideles sunt. Vis scire quales sint? Audi qualis unus illorum fuerit, et tales omnes intellige. Dissimiles enim esse non possunt, qui veritate unum sunt. Audi ergo quid de illo: Lex Dei ejus in corde ipsius , hoc est arcam intus habere, et quia hoc fortassis non sufficit. Audi iterum: In lege Domini voluntas ejus ; hoc est in arca habitare. Hic perfectus est, qui diligit quod credit, ut habeat fidem operantem ex dilectione, quae mundum vincit . Haec est arca, in qua nos salvari oportet, quae ab aquis
Abbreviated transcription (Latin):
um. ibi ẽ s cor tuũ. U biẽ delectacio
tua: ibi ẽ & cogitacio tua. Ubi uͦ ẽ
cogitacio: ibi ẽ interioris hominis
habitacio. Nam ibi quisq scdm in¬
teriorem hominẽ habitare dr̃: ubi
cogitacione conuersat᷑. Itaq hii qui
delectacionẽ cordis sui inuanitate
huius mundi constituunt᷑. quamuis
archam fidei habeant. intus tamen
naufragi sunt. Ut taceam ceteros
mundi amatores. qͦs mͦ litteratos cer¬
ceteris fidelibꝰ eccłam intrant: & de
sacramentis. xp̃ĩ participant. In quo¬
rum cordibꝰ. sepius ẽ memoria satur¬
ni. & iouis. herculis aut martis. siue
achillis. & hectoris. pollucis. & castoris.
socratis. plathonuis. &. aristocilis. quã
xp̃i & scõrum eus. Nugas poetarũ di¬
ligunt: & ueritatẽ diuinarũ scriptura¬
rum aut negligunt. aut quod peius
ẽ irrident ꝙ contempnunt. Uideant
nunc qͥd eis ꝓsit foris ȩccłam ingredi:
&. intus incorde a fide fornicari. E go
eis ꝓnuncio. quia illis infine sociandi

Expanded text:
est delectatio tua, ibi est et cogitatio tua. Ubi vero est cogitatio tua, ibi est interioris hominis habitatio. Nam ibi quisque secundum interiorem hominem habitare dicitur, ubi cogitatione conversatur. Itaque ii, qui delectationem cordis sui in vanitate hujus mundi constituunt, quamvis arcam fidei habeant, intus tamen naufragi sunt. Ut autem taceam caeteros mundi amatores, quot modo litteratos cercaeteris fidelibus Ecclesiam intrant, et de sacramentis Christi participant, in quorum cordibus saepius est memoria Saturni et Jovis, Herculis et Martis, sive Achillis et Hectoris, Pollucis et Castoris, Socratis et Platonis et Aristotelis, quam Christi et sanctorum ejus? Nugas poetarum diligunt; et veritatem divinarum Scripturarum aut negligunt, aut quod pejus est! irrident, et contemnunt. Videant nunc quid eis prosit foris Ecclesiam ingredi, et intus in corde a fide fornicari. Ego eis pronuntio, quod illis in fine sociandi
Abbreviated transcription (Latin):
c̃. Ue ei qui ibi ꝑiclitatur. Nullus
portus illi tutus ẽ. nulla stacio secu¬
ra. nulla serenitas tranquilla. qui in¬
trinsecus concupiscentie fuȩ estibꝰ iac¬
tatur. & insaciabili libidinũ uoragi
uitus diluiuũ nabent: &. ñ archam.
Alios qui & diliuuũ ꝙ archam intus
habent: seo in archa ñ sunt. Alios qͥ
in diluiuioꝰ archam ha bent: & in
archa manent. Indiliiuio sine archa
sunt infideles. quos carnis desideria
inuoluunt: qui p̃ter hanc uitam tran¬
sitoriam aliã ẽẽ nesciunt. In diluiuo
archam habent: s in ea ñ manent.
hii qͥ iam ꝑfidem pꝰ huiꝰ mutabilitatis
finẽ uitam ininutabilem eẽ uentu-¬
ram credere didicerunt: sed pꝰ habita
hac temporaliũ rerum delectacioni.
animum suũ subiciunt. Dicit enim
scriptura. U biẽ thesaurus tuus. ibi

Expanded text:
est. Vae ei qui ibi periclitatur! Nullus est. Vae ei qui ibi periclitatur! Nullus portus illi tutus est, nulla statio secura, nulla serenitas tranquilla, qui intrinsecus concupiscentiae suae aestibus jactatur, et insatiabili libidinum voraginintus diluvium habent et non arcam, alios qui et diluvium, et arcam intus habent, sed in arca non sunt, alios qui in diluvio et arcam habent, et in arca manent. In diluvio sine arca sunt infideles, quos carnis desideria involvunt, qui praeter hanc vitam transitoriam aliam esse nesciunt. In diluvio arcam habent, sed in ea non manent ii, qui jam per fidem post hujus mutabilitatis finem vitam immortalem esse venturam credere didicerunt, sed posthabita hac temporalium rerum delectationi animum suum subjiciunt. Dicit enim Scriptura: Ubi est thesaurus tuus, ibi
Abbreviated transcription (Latin):
ambulate. ꝙ desideria carnis ñ ꝑficie¬
tis: ñ dixitͥ sencietis. sed ñ ꝑficietis. ma¬
nifeste decdarans omĩ homini quam¬
du in hac uita ẽ concupiscendi neces¬
sitatem ex corruptione pͥme natiuu¬
tatis inee̾. Adiuuante tam̃ grã dei
ut eidem concupiscentiȩ ñ consentiat᷑.
nulli impossibile. Propt̾ea alibi dixit.
Non regnet peccatũ inurõ mortali
corpore. Quasi dicera. Non potest fi¬
eri ut in ur̃o mortali corpore peccatum.
id ẽ fomes peccati incentiuum uicioꝵ
stimulus concupiscentiȩ ñ sit: sed adiu¬
uante grã dĩ fieri potest. ut ñ regn&e.
ut ñ p̃sit. Impossibile ẽ ut illud ñsen¬
ciatis: sed ñ necesse ẽ ut illi consencia¬
tis. Igitur omĩs homo quoddam intꝰ
incorde suo diluuiũ concupiscentie
patit᷑: a quo nullus nͥ ꝑ archam fidei
liberatur. ubi inalus homo ꝑ siccum
ambulans mergit᷑: & bonus homo in
ꝓfundo maris mersus ñ nocet᷑. Peri¬
culosum ꝓrsus naufragũ: quod intus

Expanded text:
ambulate, et desideria carnis non perficietis, et non dixit non sentietis, sed non perficietis; manifeste declaravit omni homini quandiu in hac vita est, concupiscendi necessitatem ex corruptione primae nativitatis inesse, adjuvante tamen gratia Dei, ut eidem concupiscentiae non consentiat, nulli impossibile. Propterea alibi dixit: Non regnet peccatum in vestro mortali corpore . Quasi diceret, non potest fieri, ut in vestro mortali corpore peccatum, id est fomes peccati, incentivum vitiorum, stimulus concupiscentiae non sit, sed adjuvante gratia Dei fieri potest, ut non regnet, ut non praesit. Impossibile est ut illud non sentiatis, sed non necesse est ut illi consentiatis. Igitur omnis homo quoddam intus in corde suo diluvium concupiscentiae patitur, a quo nullus nisi per arcam fidei liberatur. Ubi malus homo per siccum ambulans mergitur, et bonus homo in profundo maris mersus non laeditur. Periculosum prorsus naufragium, quod tus
Abbreviated transcription (Latin):
peccatũ ipsum qͦd in carne habitarẽ
dixerat: quid sit alibi declarat. Spũ
ambulate .&. desideria carnis ñ ꝑfici¬
etis: utiq desideria carnis concupis¬
centiam appellans: gͥ concupiscencia
in carne habitat. Hoc ẽ deorsum in
corde fides uͦ ñ in carne. sed uispũ: hoc¬

Expanded text:
peccatum ipsum, quod in carne habitare peccatum ipsum, quod in carne habitare dixerat, quid sit alibi declarat. Spiritu ambulate, et desideria carnis non perficietis . Utique desideria carnis concupiscentiam appellans. Igitur concupiscentia in carne habitat, hoc est deorsum in corde, fides vero non in carne, sed i
Abbreviated transcription (Latin):
deorsum in ea qͣ transitoria sunt de¬
fluat: & fides in ea quȩ sursum sunt
bona ꝑpetua tendat. Sed cũ scrip¬
tura dicat. concupiscentiã in carne
habitare. fidem in carile: quomͦ nos
utraq in corde ẽẽ affirmamꝰ. nͥ quia
tunc carne concupiscere dicunur.
quando corde carnaliter concupiscinꝰ:
Utrumq tam̃ cordis ẽ. & concupiscere
& credere. sed aliud habet ex hoc quod
t̾rena diligit. aliud ex hoc qͦd cȩles¬
tia querit. Idõ concupiscentia deorsũ
ẽ. fides sursum. Concupiscentia cordi¬
ex carne innascitur: fides ñ a carne
sed adõ cordi inspiratur. Proinde dñs
cum fidelem petri confessionẽ lauda¬
ret: caro inquit & sangius ñ reuelauit
tibi. s pater ins̃ qͥ in cęlis ẽ. De concu¬
piscentia aut̃ paulus dicit. Non ego
oꝑor illud: sed peccatũ quod habitat
inme: & qͥd sit inme: alio loco determi¬
nat. Scio inqͥt quia ñ habitat ime.
hoc ẽ incarne mea bonũ. Rursumq

Expanded text:
deorsum in ea quae transitoria sunt, dedeorsum in ea quae transitoria sunt, defluat; et fides in ea quae sursum sunt, bona perpetua tendat. Sed cum Scriptura dicat concupiscentiam in carne habitare, fidem in corde, quomodo nos utramque in corde esse affirmamus, nisi quia tunc carne concupiscere dicimur, quando corde carnaliter concupiscimus? Utrumque tamen cordis est et concupiscere et credere, sed aliud habet ex hoc quod terrena diligit, aliud habet ex hoc quod coelestia quaerit; ideo concupiscentia deorsum est, fides sursum. Concupiscentia ex carne cordi innascitur, fides non a carne, sed a Deo cordi inspiratur. Proinde Dominus cum fidelem Petri confessionem laudaret: Caro, inquit, et sanguis non revelavit tibi, sed Pater meus qui est in coelis . De concupiscentia autem Paulus dicit: Non ego operor illud, sed peccatum, quod habitat in me . Et quid sit in me eodem loco determinat. Scio, inquit, quia non habitat in me hoc est in carne mea, bonum . Rursumque
Abbreviated transcription (Latin):
icut duo oꝑa. id ẽ oꝑa condi¬
cionis. & oꝑa restaurationis
distuiximus. ĩta duos mundos esse
intelligamꝰ. iusibilem s inuisibilem.¬
Uisibilem quidem hanc machinam
uniuersitatis: quã corporeis oculis cer¬
numus. Inuisibilem uͦ cor hominis.
quod uidere ñ possumus. Et sic̃ in
diebꝰ noe aquȩ diluuii uniuersam
terrã oꝑuerunt. sola aut̃ archa aqͥs
suꝑferebatur. & ñ solum mergi non
poterat. ummo etiã quantomagis
aquȩ intumescebant. tanto ampliꝰ
in sublime. eleuabatur: ita & nunc
intelligamꝰ in corde hominis concu¬
piscentiam huius mundi ẽẽ quasi qͣs¬
dam aquas diluuii: archa uͦ quȩ de¬
suꝑ ferebatur. fidem xpi. quȩ transi¬
toriam delectacionem calcat: & ad ea
quȩ sur sum sunt ȩt̃na bona auhelat.
centia hiuius mundi qr fluxa ẽ s lu
brica. & adsimilitudinẽ aquȩ decur-¬
rentis semꝑ una petit: suosq sequa¬
ces instabiles & dissolutos reddit. Si
intrauerit homo ad cor suũ. uidere
poterit quomͦ semꝑ & concupiscentia

Expanded text:
icut duo opera, id est opera conditionis, et opera restaurationis distinximus, ita duos mundos esse intelligamus visibilem, et invisibilemVisibilem quidem hanc machinam universitatis, quam corporeis oculis cernimus, invisibilem vero cor hominis, quod videre non possumus. Et sicut in diebus Noe aquae diluvii universam terram operuerunt, sola autem arca aquis superferebatur, et non solum mergi non poterat, verum etiam quanto amplius aquae intumescebant, tanto altius in sublime elevabatur, ita et nunc intelligamus in corde hominis concupiscentiam hujus mundi esse, quasi quasdam aquas diluvii arcam vero, quae desuper ferebatur, fidem Christi, quae transitoriam delectationem calcat, et ad ea quae sursum sunt, aeterna bona anhelat. centia hujus brica, et ad similitudinem aquae deorsum currentis semper ima petit, suosque sequaces instabiles, et dissolutos reddit. Si intraverit homo ad cor suum, videre poterit quomodo semper et concupiscentia
Abbreviated transcription (Latin):
gͦ manisione: collocamus oꝑa hominũ.
In sedã mansione. oꝑa angłorum. In
t̃tia mansione: oꝑa dĩ. uel moraliter.
Prima mansio ẽ fides. Scdã mansio
ẽ spes. CTertia mansio ẽ caritas. Uel
scđm anagogen. Pruma mansio ẽ co¬

Expanded text:
ergo mansione collocamus opera hominum. ergo mansione collocamus opera hominum. In secunda mansione opera angelorum. In tertia mansione opera Dei. Vel moraliter, prima mansio est fides, secunda mansio est spes, tertia mansio est charitas. Vel secundum anagogem, prima mansio e
Abbreviated transcription (Latin):
corporaliter & uisibiliter gerebãt᷑ ꝗͣ
erant. & figura corporalium. Corpꝰ
uocant᷑ ipsa nr̃ã sacrainenta: quȩ nc̃
inscã ȩccła usibiliter gerunt᷑. S pc̃
aut̃ ẽ id quod grã dĩ sub usibilibus
sacramentis inuisibilit̾ oꝑat᷑. U erbi
grã. ut unũ exemplũ ponamꝰ. Mare
rubrũ p̃figurauit baptisma quod
nunc inscã ȩccła consecrat᷑: ipsum aut̃
baptisma uisibile. significat emunda¬
tionem crunitiũ. quã sp̃c sc̃s sub sa¬
cramento quo corpora intinguntur.
inuisibiliter in animabꝰ oꝑat᷑. Mare
rubrũ gͥ umbra & figura ẽ. baptisina
aut̃ aquȩ iniusibilis quod nunc ha¬
bemus corpus & res: einundatio uͦ per¬
catorum. sp̃c & ueritas. Est adhuc &
alius modus de quo suꝑius locuti su¬
mus ꝑ quȩ altitudinem arcȩ distingue¬
re possumus. Oꝑa restaurationis par¬
tim ꝑ homines. partun ꝑ anglos: partĩ
ꝑ semet ipsum oꝑatus ẽ ds̃. In prima

Expanded text:
corporaliter et visibiliter gesta sunt corporaliter et visibiliter gesta sunt erant et figura corporalium. Corpus vocantur ipsa nostra sacramenta, quae nunc in ista Ecclesia visibiliter geruntur. Spiritus autem est id quodsacramentis invisibiliter operatur, verbi gratia ut unum exemplum ponamus: Mare Rubrum praefiguravit baptisma, quod nunc in sancta Ecclesia consecratur. Ipsum autem baptisma visibile significat emundationem criminum, quam Spiritus sanctus sub sacramento, quo corpora unguntur, invisibiliter in animabus operatur. Mare Rubrum igitur umbra et figura est; baptisma autem aquae visibilis, quod nunc habemus, corpus et res; emundatio vero peccatorum spiritus et veritas. Est adhuc, et alius modus, de quo superius locuti sumus, per quem altitudinem arcae distinguere possumus. Opera enim restaurationis partim per homines, partim per angelos, partim per semetipsum operatus est Deus. In prima
Abbreviated transcription (Latin):
constat collectio ppłorum fidelium.
Tropologia altitudinem arcȩ metit᷑.
quia inꝑfectu uirtutũ crescit dignitas
meritorum. Possumus adhuc etiã si
uolumus aliter altitudinẽ archȩ dis¬
tinguere: ut doctrina multiplex fi¬
at manente eadem ueritate. Nam
sepe nos eandem rem in hoc tractatu
diuersis modis ꝓtulisse. ꝓpter affluen¬
tiorem doctrine exercitacionẽ: ut
omnẽ scientiȩ uiã prudens animus
exꝑiatur: hoc tantũ obseruato ut ni¬
chil quod ueritati contrarium sit. aut
senciat᷑ aut dicatur. Sicut gͦ archa
intres mansiones distinguit᷑. ita etiã
oꝑa restaurationis intres ordines dis¬
tinguntur. In pͥmo ordine quasi in pͥ¬
ma mansione ẽ umbra. In scdo ordine
quasi in scdã mansione. ẽ corpus. In ter¬
cio ordine. quasi in t̾ria mansione: ẽ
sp̃c̃. Uelsi magis uishoc modo dicere:
figura. res. Ueritas. ut idem esse intel
dicuntur illa quȩ ante aduentũ xp̃i
sub lege naturali & subc̾ripta lege

Expanded text:
constat collectio populorum fidelium. constat collectio populorum fidelium. Tropologia altitudinem arcae metitur, quia in profectu virtutum crescit dignitas meritorum. Possumus adhuc, si volumus, aliter altitudinem arcae distinguere, ut doctrina multiplex fiat manente eadem veritate. Nam saepe nos eamdem rem in hoc tractatu diversis modis protulisse, propter affluentem doctrinae exercitationem, ut omnem scientiae viam prudens animus experiatur, hoc tantum observato, ut nihil quod veritati contrarium sit, aut sentiatur aut dicatur. Sicut ergo arca in tres mansiones distinguitur, ita etiam opera restaurationis in tres ordines distinguuntur. In primo ordine quasi in prima mansione est umbra. In secundo ordine quasi in secunda mansione est corpus. In tertio ordine quasi in tertia mansione est spiritus, vel, si mavis hoc modo dicere. Figura, res, veritas, ut idem intelligas dicuntur illa, quae ante adventum Christi sub lege naturali, et sub scripta lege
Abbreviated transcription (Latin):
tudinem arcȩ ꝑtinet. ordo temporis
ad longitudinẽ: ordo loci ad latitudi¬
nem sunul & longitudinẽ. Ad longi¬
tudinem arcȩ ꝑtinet. Simile ẽ reg¬
num cȩlorum homini patri familias.
qͥ exiit pͥmo mane conducere oꝑari¬
os in uineã suã. Similiter circa horã
terciã. & sextã. ꝙ nonã. & undecunã.
egressus. s uidens alios stantes. inst
eos inuineam suam. Ad latitudinem
arce ꝑtinet. In omnẽ t̾ram exint sonus
eorum. & infines orbis terrȩ uerba eorũ.
Ad altitudinẽ arcȩ ꝑtinet. Illuc enĩ as¬
cenderunt tribus tribꝰ dnĩ. testimoniũ
isrł. ad confitendum nomini dni. Et
ne ꝑsinguia eundo moras innectã. bre¬
uiter tibi dicã quod dicendum ẽ. In
his tribus dimensionibꝰ õmnis diuina
scriptura continet᷑. Historia enĩ longi¬
tudinem arcȩ metitur. quia inserie
rerum gestarũ ordo temporis inuenit᷑.
Auegoria latitudinem arcȩ metitur.
quia in participatione sacramentorum.

Expanded text:
tudinem arcae pertinet, ordo temporis tudinem arcae pertinet, ordo temporis ad longitudinem arcae, ordo loci ad altitudinem simul et longitudinem. Ad longitudinem arcae pertinet: Simile est regnum coelorum arios in vineam suam, similiter et circa horam tertiam, et sextam, et nonam, et undecimam egressus, et videns alios stantes misit eos in vineam suam . Ad latitudinem arcae pertinet: In omnem terram exivit sonus eorum, et in fines orbis terrae verbo eorum . Ad altitudinem arcae pertinet. Illuc enim ascenderunt tribus, tribus Domini, testimonium Israel ad confitendum nomini Domini . Et ne per singula eundo moras innectam, breviter tibi dicam quod dicendum est. In his tribus dimensionibus omnis divina Scriptura continetur. Historia enim longitudinem arcae metitur, quia in serie rerum gestarum ordo temporis invenitur. Allegoria latitudinem arcae metitur, quia in participatione sacramentorum
Abbreviated transcription (Latin):
ab iherłm ad austrum ẽ: babilon uͦ
ad aquilonẽ. E ꝙyptus aut̃ int̾p̃tatur
tenebre: ꝙ auster uentus ẽ calidus. De¬
signat aut̃ egyptus mundũ istum: in te¬
nebris ignorantie. &. caloꝵe carnalis con¬
cupiscentiȩ positum. Babylon aut̃ in¬
terp̃tatur confusio: ꝙ significat uifer¬
num ubi nullus ordo ẽ. s sempiternus
horror inhabitans. Legimus aut̃ quod
ille antiquus hebreorum ppłs prius
inegypto inluto & latere seruiuit: ac
deinde multis aunis intercurrentibus.
captiuus in babilonẽ abductus. ẽ. Quoo
factum. qͥd aliud nobis innuit. quã to¬
cuis humani generis casum: quod ꝓpt̃
peccatũ originale a cȩlesti patria exu¬
lando. prius in hac uita mortali ꝑ ig¬
norantiam & concupiscentiã subditur
uiciis. ac deuide post hanc uitã apud
uiferos captiuatur in tormentis. hoc ẽ
inbabilone ad aquilonẽ: scilicet ubi
ille pͥmus apostata angłs sedem po¬
suerit. Igitur ordo dignitatis ad alti¬

Expanded text:
ab Hierusalem ad austrum est, Babylon vero ab Hierusalem ad austrum est, Babylon vero ad aquilonem. Aegyptus interpretatur tenebrae, et auster ventus est calidus. Designat ergo Aegyptus mundum istum in tenebris ignorantiae, et calore carnalis concupiscentiae positum. Babylon autem interpretatur confusio, et significat infernum, ubi nullus ordo est, sed sempiternus horror inhabitans. Legimus autem, quod ille antiquus Hebraeorum populus prius in Aegypto in luto et latere servivit, ac deinde multis annis intercurrentibus captivus in Babylonem abductus est. Quod factum quid aliud nobis innuit, quam totius humani generis casum? quod propter peccatum originale a coelesti patria exsulando, prius in hac vita mortali, per ignorantiam et concupiscentiam subditur vitiis, ac deinde post hanc vitam apud inferos captivatur in tormentis, hoc est in Babylone, ad aquilonem scilicet, ubi ille primus apostata angelus sedem posuit. Igitur ordo dignitatis ad alti
Abbreviated transcription (Latin):
de ad finem ꝓfluente tempore. usq ad
occidentẽ rerum summa descenderet:
ut ex hoc ipso agnoscamus appropin¬
quare finem scli: quia rerũ cursus iam
attigit finem mundi. Idõ prumus ho¬
mo in oriente mortis eden conditus
collocatur. ut ab illo pͥncipio ꝓpago pos¬
teritatis in orbem t̾rarum ꝓflueret.
Item pꝰ diluiuũ principium regnorum
& caput mundi in assiriis. &. caldeis. &
medis. &. in partibꝰ orientis fuit᷑: deinde
ad grecos uenit: postremo circa finem
scłi ad romanos in occidente quasi in
fine mundi habitantes. potestas sum¬
ma descendit: atq ita serie rerum ab
oriente in occidentẽ recta linea decur¬
rente. ea quȩ a dextris uel a sinistris
hoc ẽ ad aquilonẽ uł ad austrum gesta
sunt. ita suis. significationibꝰ responden.
ut si quis noc diligentius consideraue¬
rit. ꝑ diuinã ꝓuidentiam ita disposi¬
ta eẽ ambigere ũ possit. Uerbi grã.
ut de multis pauca dicamꝰ. E gyptus

Expanded text:
de ad finem profluente tempore usque ad de ad finem profluente tempore usque ad Occidentem rerum summa descenderet, ut ex ipso agnoscamus appropinquare finem saeculi, quia rerum cursus jam attigit finem mundi. Imo primus homo in Oriente, in hortis Eden jam conditus collocatur, ut ab illo principio propago posteritatis in orbem proflueret. Item post diluvium principium regnorum et caput mundi in Assyriis, et Chaldaeis, et Medis in partibus Orientis fuit. Deinde ad Graecos venit, postremo circa finem saeculi ad Romanos in Occidente, quasi in fine mundi habitantes, potestas summa descendit. Atque ita serie rerum ab Oriente in Occidentem recta linea decurrente, ea, quae a dextris vel a sinistris, hoc est ad aquilonem vel ad austrum gesta sunt, ita suis significationibus respondent, ut si quis diligentius consideraverit, per divinam Providentiam ita disposita esse ambigere non possit. Verbi gratia ut de multis pauca dicamus. Aegyptus
Abbreviated transcription (Latin):
rius gestum sit: scđm dignitatẽ quid
humilius quid excellentius sit: hoc
postremũ: in multas partes diuiditur.
Quid scm. qͥd sanctius. qͥd utile. quid
utilius. qͥd honestum qͥd honestius.
quid pulcbrũ qͥd pulchrius. qͥd nura¬
bile qͥd mirabilius. qͥd rarium qͥd rariꝰ.
qͥd difficile qͥd difficilius. qͥd credibile
quid credibilius. qͥd magnum qͥd ma¬
ius. qͥd obscurum qͥd obscurius: & si
qua sunt talia. E hic ordo qͥdem qui
ẽ scdm dignitatẽ. uidetur ad altitu¬
dinẽ arche ꝑtinere. ut si direrimus
ea qͦ scã sunt in pͥma mansione com¬
putari. quȩ sunt sciora in scdã. quȩ
uͦ scĩssima sunt intercia: &. sic de ce¬
teris quȩ enumerauimꝰ. Ordo autẽ
loci & ordo temporis fere ꝑ omnia
scđm rerum gestarum seriem concurre¬
re uidentur: & ita ꝑ diunã ꝓuidentiam
uidetur ẽẽ dispositum. ut quȩ in pͥnci¬
pio temporum gerebant᷑ in oriente. qͣsi
in principio mundi gererent᷑: ac dein¬

Expanded text:
rius gestum sit. Secundum dignitatem, quid rius gestum sit. Secundum dignitatem, quid humilius, quid excellentius sit. Hoc postremum in multas partes dividitur, quid sanctum, quid sanctius, quid utile, quid utilius, quid honestum, quid honestius, quid pulchrum, quid pulchrius, quid mirabile, quid mirabilius, quid rarum, quid rarius, quid difficile, quid difficilius, quid credibile, quid credibilius, quid magnum, quid majus, quid obscurum, quid obscurius, et si qua sunt talia. Et hic ordo cuidem, qui est secundum dignitatem, videtur ad altitudinem arcae pertinere, ut si dixerimus ea, quae sancta sunt in prima mansione computari, quae sunt sanctiora in secunda, quae vero sanctissima sunt in tertia, et sic de caeteris quae enumeravimus. Ordo autem loci, et ordo temporis fere per omnia secundum rerum gestarum seriem concurrere videntur, et ita per divinam providentiam videtur esse dispositum, ut quae in principio temporum gerebantur in Oriente, quasi in principio mundi gererentur, ac dein
Abbreviated transcription (Latin):
enĩ suꝑus inuestigare ꝓposiumus :
qͥsnam uidelic& cogitacionũ nr̃ãrum
ordo ẽẽ deberet: quatinus ex eis spũ¬
alis domus sapientiȩ in nobis edificari
possit. Et quia ex rebus cogitaciones
ueniunt: oportet ut ex ordine rerũ.
sumatur ordo cogitacionũ. Deinceps
gͦ tractare incipiemꝰ de oꝑibꝰ restau¬
rationis. relictis oꝑibꝰ condicionis:⁊
de quibus quasi de qͦdam subter flu¬
ente diluiuio egressi sumus: s nunc
in oꝑa restaurationis quasi in archam
sunt omĩa quȩ ab inicio mundi usq
ad finẽ sclłi facta sunt. uel facienda st̃¬
ꝓ restauratione hominũ: inquibus &
res gestas. & ꝑsonas ipsas ꝑ quas & apud
quas. & ꝓpt̃ quas. & apud quas geste
sunt: loca similiter & tempora. ubi &
quando geste sunt. considerare opor¬
tet. In oꝑibus restaurationis tribus
modis ordo consideratur᷑ scđm locũ.
scdm tempus. scd̾m dignitatẽ. scdm
locum. ut quod ꝓpe quod longe gestũ
sit. scdm tempus. qͥd prius. qͥd poste¬

Expanded text:
erius investigare proposuimus, quisnam videlicet cogitationum nostrarum ordo esse deberet, quatenus ex eis spiritualis domus sapientiae in nobis aedificari possit. Et quia ex rebus cogitationes veniunt, oportet ut ex ordine rerum sumatur ordo cogitationum. Deinceps ergo tractare incipiemus de operibus restaurationis relictis operibus conditionis, de quibus quasi de quodam subterfluente diluvio egressi sumus, et nunc in opera restaurationis quasi in arcam isunt omnia quae ab initio mundi usque ad finem saeculi facta sunt, vel facienda pro restauratione hominum, in quibus et res gestas, et personas ipsas, per quas, et propter quas, et apud quas gestae sunt, loca simul, et tempora, ubi et quando gestae sunt, considerare oportet. In operibus restaurationis tribus modis ordo consideratur, secundum locum, secundum tempus, secundum dignitatem. Secundum locum, ut quid prope, quid longe gestum sit. Secundum teinpus, quid prius, quid poste
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑtinet. Hec duaiᷤ habet sp̃es architectõni¬
cam. ⁊ fabrilem. Architectonica diuidit᷑
in cem̃tariam quȩ ad latomos.⁊ cem̃ta¬
rios. ⁊ in carpentariã quę ad carpenta¬
rios ⁊ tignarios ꝑtinet: aliosꝗs huuismo¬
di utͥusqs artifices in dolabris ⁊ securib
lima. ⁊ asciculo. serra ⁊ terebro. riucinis.
aitauis. trulla. examusi polientes. dolan¬
tes. sculpentes. limantes. scalpentes. com¬
pingentes. linentes. in qualibet mate¬
ria. liito. latere. lapide. ligno. osse. sabu¬
lo. calce.gipso. ⁊ si qua sunt similia oꝑ¬
antiũ. Fabrilis diuiditur in malleatõ¬
riam quę feriendo massã in formam
extendit. ⁊ iudusoriã quę fundendo
massam in formã redigit᷑. Unde exelu¬
sores dicti sunt qͥ de c̃fusione masłe no¬
uerunt formã uasis expͥmere. Tercia

Expanded text:
pertinet. Haec duas habet species, architectonipertinet. Haec duas habet species, architectonicam et fabrilem. Architectonica dividitur in coementariam, quae ad latomos et coementarios; et in carpentariam, quae ad carpentarios et tignarios pertinet, aliosque hujusmodi utriusque artifices, in dolabris et securibus, lima et asciculo, serra et terebra, runcinis, artavis, trulla, examussi, polientes, dolantes, sculpentes, limantes, scalpentes, compingentes, linientes, in qualibet materia, luto, latore, lapide, ligno, osse, sabulo, calce, gypso, et si qua sunt similia operantium. Fabrilis dividitur in malleatoriam, quae feriendo massam in formam redigit. Et in exclusoriam, quae fundendo massam in formam redigit. Unde exclusores dicti sunt, qui de confusione massae noverunt formam vasis exprimere. CA
Abbreviated transcription (Latin):
mimuia quoꝗ: ex quib galeros ⁊ spor¬
tulas texe solent homines. Isec omnia
studia ad lanificiũ ꝑtinent. Soda.
aliqñ quelibet instrumenta di¬
cintur: sc̃ dicunꝰ arma belli. arma na¬
uis. id ÷ instrum̃ta belli ⁊ nauis. Ce¬
t̾uin ꝓpͥe arma sunt quib tegiii᷑. ut
scutũ. thorax. galea: uł quib ꝑcutun᷑
ut gladius. bipennis. sarisa. ẽela autẽ
sunt quib iaculari possumꝰ. ut lusta.
sagitta. dicta aut̃ arma ab arox. id ÷
brichio. qr brachiũ muiiunt. qd̾̃ ictib
opponere solemus. T̃ela aut̃ dicuntur
a gͥco telon. id ẽ longũ. eo qdͣ longa
sint huimodi. unde ⁊ ꝓtelare ia ÷
ꝓlongare dicitur. drmatura gͥ quasi in-¬
ideo qd̃ instrum̃tis oꝑando utatur: qͣn
tum ꝙ de p̃iacenti alicuiꝰ masłe ma¬
t̾ia. aliquod ut ita dicã instrumentũ
efficiat. Ad hanc omnis materia lapi-¬
dũ. lignoꝵ. metalloꝵ. harenarũ. argillaꝵ.

Expanded text:
ramina quoque ex quibus galeros et sporramina quoque ex quibus galeros et sportellas texere solent homines: haec omnia studia ad lanificium pertinent. CAP.aliquando quaelibet instrumenta dicuntur; sicut dicimus, arma belli, arma navis, id est instrumenta belli et navis. Caeterum proprie arma sunt quibus tegimur, ut scutum, thorax, galea, vel quibus percutimus, ut gladius bipennis, sarissa. Tela autem sunt quibus jaculari possumus, ut hasta, sagitta. Dicta autem arma ab armo, id est brachio, quia brachium muniunt, quod ictibus opponere solemus. Tela autem dicuntur a Graeco telon, id est longum, eo quod longa sint hujusmodi, inde et protelare, id est prolongare dicitur. Armatura igitur quasi inideo quod instrumentis operando utatur, quam quod de praejacenti alicujus massae materia aliquod, ut ita dicam, instrumentum efficiat. Ad hanc omnis materia lapidum, lignorum, metallorum, arenarum, argillarum
Abbreviated transcription (Latin):
nutuat᷑. sic̃ aliȩ .uii. liłules appel¬
late siuit. Uel qr libos. id ÷ expeditos
⁊ exercitatos. mnimos iequirunt. quia
qr libĩ tantũ antiquitꝰ id ÷ nobiles in
eis studere consueu̾ant. p̃lebei uͦ ⁊ ig¬
nobiliũ filii in mechanicis ꝓpter ꝑiciã
oꝑindi. In quo priscorũ appuite diligen¬
cia. qͥ nil intemptatũ linquere uolu¬
erunt: s omnia sub certis regulis:
p̃ceptis stringere. Oechinica ẽ scientia:
ad quam fabricã omniũ rerum c̾curre
endi. ẽsuendi. retorquendi gn̾a.
quȩ fiunt manu. acu. fuso. subula. gir¬
gillo. pectine. alibro. calamistid. chilindid.⁊
siue aliis quibus libet instlum̃tis. ex qua¬
cumq lini uł lane materia. ⁊ omni ge¬
nerȩ pelliũ erasarũ ł pilos habentium.
canabis quoq uł substancus iuncoꝵ
piloꝵ. floccoꝵ aut alia qualibet re huiꝰ¬
cemodi. quȩ in usum uestim̃torum.
stratorioꝵ. cortinarũ. matularũ. filtroꝵ.
cordarũ. cassiũ. funiũ redigi potest. Stͣ¬

Expanded text:
. Sicut aliae septem liberales appellatae sunt; vel quia liberos, id est, expeditos et exercitatos animos requirunt, quia quia liberi tantum antiquitus, id est, nobiles in eis studere consueverant: plebei vero et ignobilium filii in mechanicis propter peritiam operandi. In quo priscorum apparet diligentia, qui nihil intentatum linquere voluerunt; sed omnia sub certis regulis et praeceptis stringere. Mechanica est scientia ad quam fabricae omnium rerum concurreendi, consuendi, retorquendi genera, quae fiunt manu, acu, fuso, subula, girgillo, pectine, alibro, calamistro, chilindro, sive aliis quibuslibet instrumentis: ex quacunque lini vel lanae materia, et omni genere pellium erasarum vel pilos habentium, canabis quoque vel suberis juncorum, pilorum, floccorum, aut alia qualibet re hujusmodi, quae in usum vestimentorum, stratoriorum, cortinarum, matularum, filtrorum, telarum, cassium, funium, redigi potest. St
Abbreviated transcription (Latin):
rim. uenationẽ. medicinã: theatͥcani.
Ex quib tres ad extͥnsecus uestim̃tum
nature ꝑtinẽt. qͦ se ipsa natura ab ui¬
cõmodis ꝓtegit. quatuor ad intͥusecus.
qͦ se alendo ⁊ fouendo nutrit. ad suni¬
litudinẽ quidẽ triuii. ⁊ quadruuii: quia
tͥuium de uocib quȩ extͥusecus sunt. ⁊
quadruiuiũ de intellectib qͥ intͥusecus
c̃cepti sunt ꝑtractat. He sunt.uͭiͭi. aucil¬
lȩ quas mercuriꝰ a philologia in dotem
accepit. quia nimirũ eloquentie cui
iuncta fuerit sapientia. omnis huma¬
na actio seruit. sic̃ tullius in libro re¬
thoricoꝵ de studio eloquentiȩ dicit:
hoc tuta. hoc honesta. ħ illustris. hoc
eodem uita iocunda fiat. Nam hinc
ad rem publicã plurima cõmoda ue¬
niunt. si modatrix omniũ presto est
sapientia. Hinc ad eos qͥ ipsam adep¬
ti sunt. laus. honos. dignitas. ẽfluit.
Hinc amicis quoqs eoꝵ: certissimũ ⁊
tutissimũ presidiũ est. Ne mechanicę
appellantur. id ÷ adult̾ine. qr de oꝑe

Expanded text:
ram, venationem, medicinam, theatricam. Ex quibus tres ad extrinsecum vestimentum naturae pertinent, quo seipsa natura ab incommodis protegit, quatuor ad intrinsecum, quo se alendo et fovendo nutrit, ad similitudinem quidem trivii et quadrivii; quia trivium de vocibus quae extrinsecus sunt, et quadrivium de intellectibus qui intrinsecus concepti sunt pertractat. Hae sunt septem ancillae quas Mercurius a philologia in dotem accepit; quia nimirum eloquentiae cui juncta fuerit sapientia, omnis humana actio servit, sicut Tullius in libro Rhetoricorum de studio eloquentiae dicit: haec tuta, haec honesta, haec illustris, haec eadem vita jucunda fit. Nam hinc ad rempublicam plurima commoda veniunt, si moderatrix omnium praesto est sapientia. Hinc ad eos qui ipsam adepti sunt, laus, honos, dignitas, confluit. Hinc amicis quoque eorum certissimum, tutissimumque praesidium est. Hae mechanicae appellantur, id est adulterinae: quia de ope
Abbreviated transcription (Latin):
ciȩ libra. ⁊ fortitudinis stabilitate. ⁊
temꝑantię pacientia mnedet᷑. Solitaria
gͥ conuenit singularib pͥuata patͥb¬
familias: politica rectorib urbium.
Practica actuał dr: eo qd̃ res ꝓpositas
oꝑitionib suis explicet. Moralis dr̃.
ꝑ quã mos uiuendi honestus appetit᷑.
rantur. Dispensatiua dr̃. cum domes¬
ticarũ rerũ sapient̃ ordo disponit᷑.
Ciuulis dicitur. ꝑ quã totius ciuitatiᷤᷤ
utilitas adinuustrat᷑. Diuisio¬

Expanded text:
tiae libra, et fortitudinis stabilitate, et tiae libra, et fortitudinis stabilitate, et temperantiae patientia medetur. Solitaria igitur convenit singularibus, privata patribusfamilias, politica rectoribus urbium. Practica actualis dicitur, eo quod res propositas operationibus suis explicet. Moralis dicitur, per quam mos vivendi honestus expetitur rantur. Dispensativa dicitur, cum domesticarum rerum sapienter ordo disponitur. Civilis dicitur; per quam totius civitatis utilitas admin