comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
solus letheum gurgitem nõ attigeit nee obliuionis aquã gu¬
stau̾it. uidelicet senex uanꝰ: sicut ociose anicule solent fa¬
bulas tanꝙͣ ĩfantib credulis finxit. Qđ si bene sensiss
de his quibo hec lotutꝰ ẽ. si hoĩes eos existimass nũꝙͣ sibi
tam petulãter mẽtiendi licentiam uidicasset. S deridẽda
hõis leuissimi uanitas. ꝗd Citeroni faciemꝰ ꝗ cũ ĩ pͥncipio
cõsolatõis suȩ dixiss lueñdoꝵ sceleꝵ tã nasci hoĩes: it̾auit
id ipm̃ postea qͣi obiũgans cum ꝗ uitã nõ eẽ poenã malis
putet. Recte gͦ ꝓfatus ẽ exxorẽ ac miẜabili ueritatis ig¬
rantia se teneri. At illi qui de mõtis bono disputãt qr
nihil ueri sciunt. sic argum̃tantur. Si nihil est post mor¬
tem. nõ est malũ mors. Aufert .n. sensum mali. Si aũt
Citero de legib sic explicauit. gratulemurq nobis qm

Expanded text:
solus lethaeum gurgitem non attigerit, nec oblivionis aquam gusolus lethaeum gurgitem non attigerit, nec oblivionis aquam gustaverit: videlicet senex vanus sicut otiosae aniculae solent fabulas tamquam infantibus credulis finxit. Quod si bene sensisset de iis, quibus haec locutus est, si homines eos existimasset, nunquam sibi tam petulanter mentiendi licentiam vindicasset. Sed deridenda est hominis levissimi vanitas. Quid Ciceroni faciemus? qui cum in principio Consolationis suae dixisset, luendorum scelerum causa nasci homines, iteravit id ipsum postea quasi obiurgans eum qui uitam non esse poenam putet. recte ergo praefatus est errore ac miserabili ueritatis ignorantia se teneri. At illi qui de mortis bono disputant quia nihil ueri sciunt, sic argumentantur: si nihil est post mortem, non est malum mors; aufert enim sensum mali. si autemquam sententiam Cicero de Legibus sic explicauit: gratulemurque nobis, quoniam
Abbreviated transcription (Latin):
reis qͣi iux̾is aut unꝙͣ tibi ratio cõstite̾it cur oĩo sis nat᷑.
Non ne ig̃ tibi uerꝰ ille & cõis oñs pater terentianu illud
uire ĩcrepau̾it pus disce quid sit uiu̾e si displitebit iuta
tũ isthoc utitor. Indignãis te malis eẽ sb̃iectu qͣi quicꝙͣ
ignorantiȩ tenebris iaces. Que ignorãtia efficit ut quosdã dicẽ
non pudẽt. Idcirco nos eẽ natos ut sceleꝵ poenas lueremus
quo quid delixius dici possit nõ uideo. Ubi uł quę scelera
potumꝰ ad mittẽ ꝗ oĩo non fuimꝰ: Nisi forte credemꝰ inepto
illi seni qui se in pͥore uita Cuphorbum fuisse mentitꝰ ẽ
Hcredoq erat ignobili gnẽ nat̾. familiã sibi ex homeri cã¬
minib adoptauit᷑. O mitam & singularẽ pythagore memo¬
riam & o miẜam obliuionẽ nr̃m oiũ qui nestiamꝰ ꝗ ante
fuẽimꝰ. S fortasse uł ereore aliqͦ uł grã sit effectu ut ille

Expanded text:
reris, quasi uixeris aut umquam tibi ratio constiterit, cur omnino sis natus. reris, quasi uixeris aut umquam tibi ratio constiterit, cur omnino sis natus. nonne igitur tibi uerus ille et communis omnium pater Terentianum illut iure increpauerit: prius disce quid sit uiuere, si displicebit uita, tum istoc utitor. indignaris te malis esse subiectum, quasi quicquam ofundis ignorantiae tenebris iacet. quae ignorantia effecit ut quosdam dicere non puderet idcirco nos equo quid delirius dici possit, non video. Ubi enim, vel quae scelera potuimus admittere, qui omnino non fuimus? Nisi forte credemus inepto illi seni, qui se in priori vita Euphorbum fuisse mentitus est. Hic, credo, quod erat ignobili genere natus, familiam sibi ex Homeri carminibus adoptavit. O miram et singularem Pythagorae memoriam! O miseram oblivionem nostrum omnium, qui nesciamus, qui ante fuerimus! Sed fortasse, vel errore aliquo, vel gratia sit effectum, ut ille
Abbreviated transcription (Latin):
phy auctoritate cõpulsus est & hic tñ aliquã moriendi tã
uidẽt᷑ hũisse odium ẜuitutis. Quid ambrachiotes ille ꝗcũ
cundem librum ꝑlegiss p̃cipitem se dedit nullam alia ob
ꝓrsus ac fugienda doctrina si abigit hoĩẽs a uita. qđ sisciss
populo atq docuiss a quo ae qũo a quib ae que ob facta
& quo teriꝑe ĩ mõtalitas tribuat nec theobrotu ĩ pegisset
i mõtem uoluntaia nec. Catonẽ sed eos ad uitam & iustitiã
potiꝰ erudiss. Nam nahi cato iudet᷑ cam̃ q̃ sisse moriendi
no tã ut cesarem fuge̾t ꝙͣ ut storcoꝵ decretis obtempaẽt.
quos sectabatur suũq nomen grandi aliquo facinore ela¬
rificauit. Cui qđ mali pot̾iũt accide̾ si uine̾t nõ i uenio
Eauis n Ccesar ut erat clemens nihil aliud efficͥe uolebat
a i ipõ belli cunlis ardore ꝙͣ ut bene merei̾ de resiudẽt᷑
Ed redeamꝰ ad eos ꝗ mortem ꝓ bono landant. de uita quȩ¬

Expanded text:
phi auctoritate conpulsus est. et hic tamen aliquam moriendi causam uidetur habuisse, odium seruitutis. quid Ambraciotes ille, qui cum eundem librum perlegisset, praecipitem se dedit nullam aliam ob prorsus ac fugienda doctrina, si abigit homines a uita. quodsi scisset Plato atque docuisset a quo et quomodo et quibus et quae ob facta et quo tempore inmortalitas tribuatur, nec Theombrotum inpegisset in mortem uoluntariam nec Catonem, sed eos ad uitam et iustitiam potius erudisset. nam mihi Cato uidetur causam quaesisse moriendi non tam ut Caesarem fugeret, quam ut Stoicorum decretis obtemperaret, quos sectabatur, suumque nomen grandi aliquo facinore clarificaret: cui quid mali potuerit accidere, si uiueret, non inuenio. Gaius enim Caesar ut erat clemens, nihil aliut efficere uolebat etiam in ipso belli ciuilis ardore, quam ut bene mereri de re publica ed redeamus ad eos qui mortem pro bono laudant. de uita que
Abbreviated transcription (Latin):
sponte nata oĩa fortuto fieri ꝗͣ gerunt᷑: Nu peuis ꝙͣ̃ epi¬
cũrei qui ẽẽ qđ deos sa curare quicꝙͣ negant. n irasci
eos neq gratia cõmouẽi. Quib dictis utiq ꝑsuadẽt colen¬
dos oĩo nõ eẽ. Si ꝗqd̃ nec colentes respiciĩt neq nõ colẽtib
irascunt᷑. p̃terea cu cõtra met̾ disserũt nihil alued effice
conãtur. ꝙ ut nemo deos timeat & hec tñ ab hõib & au-¬
diuntur libenter & disserũt᷑ ĩpune Capitulum . xxii¬
On gͦ adu̾fus nos ĩsaniũt qr dii nõ colunt᷑ a nobis. Amul¬
tis .n. nõ colunt s& qr ueritas penes nos est ꝗ̃ ut est ue

Expanded text:
sponte nata, omnia fortuito fieri quae geruntur? num peius quam Episponte nata, omnia fortuito fieri quae geruntur? num peius quam Epicurei, qui esse quidem deos, sed curare quicquam negant, neque irasci eos neque gratia commoueri? quibus dictis utique persuadent colendos omnino non esse, siquidem nec colentes respiciunt neque non colentibus irascuntur. praeterea cum contra metus disserunt, nihil aliut efficere conantur quam ut nemo deos timeat. et haec tamen ab hominibus et audiuntur libenter et disseruntur inpune. Non ergo ideo aduersus nos insaniunt, quia dii non coluntur a nobis — a multis enim non coluntur — sed quia ueritas penes nos est, quae, ut est ue
Abbreviated transcription (Latin):
tionẽ nõ ut hi facĩt ꝗ defensores se deoꝵ suoꝵ esse iuderi
uolunt & seuiut efferate adũsus nõ colentes. Ex qno ĩ telligi
datur ꝙ̃ non sit bonũ dees colere qm̃ bono potiꝰ adducẽdi ho¬
mines ad bonũ fuerant nõ malo sae qr illud malũ est etiã
offm̃ ciuis bono taret. At .n. puniẽdi st̾ ꝗ deẜunt religiones
Nũ peiꝰ nos destruimꝰ ꝙͣ natio egiptioꝵ ꝗ turpissimas bestu¬
tu ac pecudu figuras colũt: Quedam &̃ pudentia dicto tãꝙͣ
deos adorãt. Num peinis ꝙ ulem ip̃i qui tũ deos colẽ sedic̃it
tñ eos publite turpiterq derident de quib ã mimos agi
cu risu & uoluptate patiunt. Qualis hec religio aut ꝙ̃ta
maiestas putanda ẽ. quȩ adorat ĩ templis: illuditur in
theatris & qui hec fet̾int nõ penas uiolati miminis pen¬
dent: sed honorati &̃ laudatiq discedũt: Nu peius nos

Expanded text:
tionem; non ut ii faciunt, qui defensores deorum suorum videri tionem; non ut ii faciunt, qui defensores deorum suorum videri volunt, et saeviunt efferate adversus non colentes. Ex quo intelligi datur, quam non sit bonum deos colere; quoniam bono potius adducendi homines ad bonum fuerant, non malo. Sed quia illud malum est, etiam officium ejus bono caret. At enim puniendi sunt qui destruunt religiones. Num pejus nos destruimus, quam natio Aegyptiorum, qui turpissimas bestiarum ac pecudum figuras colunt, quaedam etiam pudenda dictu tanquam deos adorant? Num pejus quam iidem ipsi? qui, cum deos colere se dicant, tamen eos publice turpiterque derident; de quibus etiam mimos agi cum risu et voluptate patiuntur. Qualis haec religio aut quanta majestas putanda, quae adoratur in templis, illuditur in theatris? Et qui haec fecerint non poenas violati numinis pendunt, sed honorati etiam laudatique discedunt. Num pejus nos
Abbreviated transcription (Latin):
An nõ est be̾nefitiũ qd ĩgerit recusanti: s& cõsulendu ẽ
tam impia ut eos misis mõis aut ꝑdant aut ĩutiles faciãt
quib uelint ẽẽ consultu: An uõ diis prestant : At nõ est sa¬
crifitiu qđ expͥmitur ĩuito nͥ .n. sponte atq aĩo fiat execra¬
tio est. Cum hoĩes ꝓscriptione iniuriis tarce tormẽtis ada¬
cti faciũt si dii sunt isti qui sic coluntur uł ꝑꝑ hoc solum
colendi nõ st̃: qđ sic toli uolũt. digni .s. detestatiõe hominũ
ꝗb cu lacrimis cũ gemitu cu sangiuẽ de membris omnib
fluente libatur. At nos contra nõ expetimꝰ ut deum nr̃m qui
est oiũ uelint nolint colat aliꝗs ĩuitus nec si non coluerit
irascim̃. Confidimꝰ .n. maiestate eiꝰ qui ta cõtemptu sui
possit ulcisti ꝙͣ etiã ẜuor suoꝵ labores & ĩuinas. Et iõ cu tam
nefanda ꝑpetim᷑: ne uerbo qđ reluctam̃ sed deo remittimꝰ ul¬

Expanded text:
at non est beneficium, quod ingeritur recusanti. Sed consulendum est at non est beneficium, quod ingeritur recusanti. Sed consulendum est tam impia, ut eos miseris modis aut perdant aut inutiles faciant quibus uelint esse consultum? an uero diis praestant? at non est sacrificium quod exprimitur inuito. nisi enim sponte atque ex animo fiat, execratio est, cum homines proscriptione iniuriis carcere tormentis adacti faciunt. si dii sunt isti qui sic coluntur, uel propter hoc solum colendi non sunt, quod sic coli uolunt, digni scilicet detestatione hominum, quibus cum lacrimis, cum gemitu, cum sanguine de membris omnibus fluente libatur. at nos contra non expetimus ut deum nostrum, qui est omnium uelint nolint, colat aliquis inuitus, nec si non coluerit, irascimur. confidimus enim maiestate eius, qui tam contemptum sui possit ulcisci quam etiam seruorum suorum labores et iniurias. et ideo cum nefanda perpetimur, ne uerbo quidem reluctam
Abbreviated transcription (Latin):
dentes ĩ cõtrariũ cadũt ad orant itaq hostes suos laerones
& ĩ t̾fectores suos iuctimis plaeant & aĩas suas cũ ture ip̃o
similes alii pereãt ĩ credibili mẽtiũ cecitate. Quid .n. udeãt
qui solem nõ uidẽt: Qi uõ si dii essent ĩdigẽnt hoũi auxilio
adũsus cõtemptores suos. Quid gͦ nõb irascunt᷑ si illi nihil
post̾ n ꝙ ip̃i deos suos destruũt de quoꝵ potãte difidunt
magis ĩ religiosi ꝙͣ qui oĩo nõ colũt. Cito̾ ĩ suis legib cu
caste ad sacrifitia p̃ciꝑet accede̾: pietatẽ inꝗt adhibento.
opes amouento qui secus faxit deus ip̃e uindex eĩt. Re¬
cte hoc ꝗđ neq .n. fas erat desꝑare de deo quẽ iõ colas
qr potentẽ putes. Nam quõ uĩdicaẽ ĩ uiriã colentis se põt
si suam nõ pot: Libet ig̾ ex his qͥrere cui potissim̃ p̾stare
se putent cogendo ĩuitos ad sacfitiu. ip̃is ne quos cogũt:

Expanded text:
dentes in contrarium cadunt. Adorant itaque hostes suos: latrones et interfectores suos victimis placant; et animas suas cum thure ipso i, quod non similes alii pereant, incredibili mentium caecitate. Quid enim videant, qui solem non vident? Quasi vero si dii essent, indigerent hominum auxilio, adversus contemptores suos. Quid ergo nobis irascuntur, si illi nihil possunt? nisi, quod ipsi deos suos destruunt, de quorum potestate diffidunt, magis irreligiosi quam qui omnino non colunt. Cicero in suis Legibus, cum caste ad sacrificia praeciperet accedere, « Pietatem, inquit, adhibento; opes amovento: qui secus facit, Deus ipse vindex erit. « Recte hoc quidem. Neque enim fas est desperare de Deo, quem ideo colas, quia potentem putes. Nam quomodo vindicare injuriam colentis se potest, si suam non potest? Libet igitur, ex his quaerere, cui potissimum praestare se putent, cogendo invitos ad sacrificium. Ipsisne, quos cogunt?
Abbreviated transcription (Latin):
ti. post̾ ẽẽ nec dñi. Deos aũt & prẽs & dños nũ cupãi necesse est
Tenẽĩ gͦ ueritas nõ põt ubi homo idẽ młtis p̃rib dñisq sbiect
est. ubi auis ĩ multa disꝑsus huc atq illue dinagat n hr̃e
ullã firmitatẽ potꝙ̃ certo & stabili domicilio caret roligio. quando¬
cultꝰ ig̃ deoꝵ ueri eẽ nõ post̾ eodẽ mõ quo mat̾moniũ dici nõ
põt. ubi mulier una mĩtos uiros ht̃. sed hec aut meretrix aut
adult̾a noĩabit᷑. Aqua .n. pudor. castitas. fides ab est uĩtute careat
netesse ẽ. Sic & religio deoꝵ ĩpudita est & ĩc̾ta est qr fude ca¬
ret qr honos ille ĩstabilis & ĩcertꝰ caput atq originem

Expanded text:
ti possunt esse nec domini, deos autem et patres et dominos nuncupari necesse est. ti possunt esse nec domini, deos autem et patres et dominos nuncupari necesse est. teneri ergo ueritas non potest ubi homo idem multis patribus dominisque subiectus est, ubi animus in multa dispersus huc atque illuc diuagatur, nec habere ullam figitur deorum veri esse non possunt, eodem modo, quo matrimonium dici non potest, ubi mulier una multos viros habet sed haec aut meretrix, aut adultera nominabitur; a qua enim pudor, castitas, fides abest, virtute careat necesse est. Sic et religio deorum impudica est incesta, quia fide caret, quia honos ille instabilis et i
Abbreviated transcription (Latin):
gio & ĩ religione sapiã est. Ergo qr nõ põt segregai. qr sapẽ
nihil aliud est. n deum uerum iustis & piis cultib honorare
gi & comphendi põt om̃ deum ꝗ ab hoĩe colitur netesse est
inter solẽnes xitus & p̃cationes patrẽ nũcupai. Non tm̃ ho-
uotat᷑ & Saturnꝰ & Ianus & liber&e cęteri deinceps qđ luciliꝰ
ĩ deoꝵ concilio irridet ut nemo sit nr̃m qn aut p̃r op̃timus duu
atq neptinꝰ pater. liber Saturnꝰ p̃r mars Ianus grinus p̃r sic &
hoc ditat᷑ ad unũ. Qđ si nã nõ patit᷑ ut sint uniꝰ hõis multi pa¬
tres. ex uno n ꝓcreatur. Ergo & deos multos cole cont̃ nã ẽ ton¬
traq pietatem. Unus ig̃ colendꝰ ẽ ꝗ põt uere pr̃ nõiari idemã
dominꝰ sit necesse ẽ qr sic̃ põt ĩdulgẽ ita &̃ cohert᷑e. Pater iõ¬
filius. Qđ si ꝓptc̾a pr̃ familias noĩat᷑ ut appareat eu duplici po¬
testate. p̾ditu quia & ĩdulgẽ debet qua p̃r est & tohercẽ qͣ dñs¬

Expanded text:
gio et in religione sapientia est. ergo non potest segregari, quia sapere nihil aliut est nisi deum uerum iustis ac piis cultibus honorare.gi et conprehendi potest: omnem deum qui ab homine colitur necesse est inter sollemnes ritus et precationes patrem nuncupari, non tantum uocatur et Saturnus et Ianus et Liber et ceteri deinceps: quod Lucilius in deorum concilio inridet: ut nemo sit nostrum, quin aut pater optimus diuum aut Neptunus pater, Liber, Saturnus pater, Mars, Ianus, Quirinus pater siet ac dicatur ad unum. quodsi natura non patitur ut sint unius hominis multi patres — ex uno enim procreatur —, ergo etiam deos multos colere contra naturam est contraque pietatem. unus igitur colendus est, qui potest uere pater nominari: idem etiam dominus sit necesse est, quia sicut potest indulgere, filius. quodsi propterea pater familias nominatur, ut appareat eum duplici potestate praeditum, quia et indulgere debet, quia pater est, et cohercere,
Abbreviated transcription (Latin):
sapere non discit᷑. apparet nec illam eẽ uerã sapiãm nec hanc reli¬
gionem. Id cirto nec p̃ħya potuit uẽĩtatẽ comp̃hendẽ nec religio
deoꝵ xõnem sui ꝗͣ caret reddẽ. Ubi aũt sapiã cum religione
ĩsepabili nexu coheret utrunq ẽẽ uer necesse ẽ qr &e ĩ colede¬
sape debemꝰ i scire ꝗd nob & qũo sit tolendũ & ĩ sapiendo
colere .i. re & actu qđ scierimꝰ ĩplere. Ubi gͦ sapiã cũ religiõe
cõuingit᷑: ibi .s. ubi deus colitur imꝰ: ubi inta & actus õĩs ad
unũ caput & ad unã sũmam refertur. deniq iidem st̃ doc¬
tores sapĩȩ qui & dei saterdotes nec tñ moueat qͥnꝙ. qr &¬

Expanded text:
sapere non discitur; apparet, nec illam esse veram sapientiam, nec hanc relisapere non discitur; apparet, nec illam esse veram sapientiam, nec hanc religionem. Idcirco nec philosophia potuit veritatem comprehendere, nec religio deorum rationem sui, qua caret, reddere. Ubi autem sapientia cum religione inseparabili nexu cohaeret, utrumque verum esse necesse est; quia eapiendo colere, id est re et actu, quod scierimus, implere. Ubi ergo sapientia cum religione conjungitur? Ibi scilicet, ubi Deus colitur unus; ubi vita et actus omnis ad unum caput et ad unam summam refertur; denique iidem sunt doctores sapientiae, qui et Dei sacerdotes. Nec tamen moveat quemq
Abbreviated transcription (Latin):
Eoꝵ cultus ut ĩpriore libro docui nõ hũisse sapiãm nõ mo
qr diuinũ cũal hoĩem t̾renis fragilibq sb̾sternit s qr nihil
ibi dissei̾t᷑ qđ ꝓfitiat ad mores excolendos uitamq formãdã
nec ht̃ ĩꝗsitionẽ aliqua ueritatis. s tm̃mõ ritu colendi ꝗ
nõ offõ mentis s mĩsteio corꝑis cõstat. & iõ nõ est illa uera
religio iudicanda qr nullis iustitię uixtutisq p̃ceptis erudit
efficitq iudcores. Ita phya qr nullis religionem .i. sumã pie¬
tatẽ nõ ht̃ nõ est uera sapĩa. Nam si diuinitas q̃ gub̾nat hũo
mũdũ ĩ credibili bñfitia genus houi sustentat᷑. & qͣi pat̾na
ĩdulgẽtia fouet uult ꝓfecto grãm̃ sibi refexri & honõe dãi
Hec constare hõĩ xõ pietatis pot̃. si cęlestib bñficiis extit̾it¬
deoꝵ disiũcta st̃ longeq discreta: si ꝗđ alii st̃ ꝓfessores sapĩe
ꝑ quos utiq ad deos nõ aditur alii religionis antistes ꝑ quos¬

Expanded text:
 cultus, ut in primo libro docui, non habet sapientiam, non modo quia diuinum animal, hominem, terrenis fragilibusque substernit, sed quia nihil ibi disseritur quod pro- Sciat ad mores excolendos uitamque formandam; nec habet inquisitionem aliquam ueritatis, sed tantummodo ritum colendi, qui non officio mentis, sed ministerio corporis constat. et ideo non est illa uera religio iudicanda, quia nullis iustitiae uirtutisque praeceptis erudit efficitque meliores. ita philosophia quia religionem id est summam pietatem non habet, non est uera sapientia. nam si diuinitas, quae gubernat hunc mundum, incredibili beneficentia genus hominum sustentat et quasi paterna indulgentia fouet, uult profecto gratiam sibi referri et honorem dari, nec constare homini ratio pietatis potest, si caelestibus bdeorum disjuncta sunt, longeque discreta, si quidem alii sunt professores sapientiae, per quos utique ad deos non aditur, alii religionis antistites, per quo
Abbreviated transcription (Latin):
aĩas ꝓcreare sic̃ angelos genuit quib ĩ mõtalitas sine ullo
maloꝵ piculo et metu cõstat ex cogitauit tñ ĩenarabile op
quẽ admodũ ĩfinitam multitudine aĩaꝵ creara quas pͦ¬
ne ĩmõtalitatem delicate asseq̃rentur ac molliter sa ad
illud ȩternȩ uitȩ ĩeloꝗbile p̾miu cũ sũma dificultate
ac magnis laborib ꝑuenirẽt. Ergo ut eas grauili a
uexabilib m̃bris ĩduera qm̃ cõsistere ĩ medio inani nõ y¬
terant ponderib & gͣuitate corꝑis deorsu p̃mẽte sede
illis ac domiciliũ pͥmo cõdendu ẽẽ decreuit. Itaq ĩ effa¬
bili iũtute ac potentia p̾clara mũdi oꝑa molit̾ est sus-¬
pensis ĩ altitudinem leuib elem̃tis. & grauib ĩ yma dep̃¬
posuit i cęlo: quoꝵ moderatio & claritas & mot̾ aptissime
ad utilitates uiuẽtiũ temꝑatꝰ est terre aũt quã sedem uo¬

Expanded text:
animas procreare, sicut angelos genuit, quibus immortalitas sine ullo animas procreare, sicut angelos genuit, quibus immortalitas sine ullo malorum periculo ac metu constat; excogitavit tamen inenarrabile opus, quemadmodum infinitam multitudinem crearet ne immortalitatem delicate assequerentur ac molliter: sed ad illud aeternae vitae ineloquibile praemium summa cum difficultate ac magnis laboribus pervenirent. Ergo ut eas gravibus et vexabilibus membris indueret, quoniam consistere in medio inani non terant ponderibus et grauitate corporis deorsum premente, sedem illis ac domicilium primo condendum esse decreuit. itaque lneflabili uirtute ac potentia praeclara mundi opera molitus est: suspensis in altitudinem leuibus elementis et grauibus in ima deprposuit in caelo, quorum moderatio et claritas et motus aptissime ad utilitates uiuentium temperatus est, terrae autem, quam sedem uo
Abbreviated transcription (Latin):
fecisse ꝙ̃ ꝙ oĩb exaĩantib solus ita formatꝰ est ut oculi el ad
cȩlu directi. faciee ad deum spectans. uultus cũ suo parẽte
cõis sit iudeaturq hoĩem deus qi põrecta manii adleuatũ
ex humo ad cõtemplationem sui excitasse. Quid gͦ inquit
deo cultus hõis confert beato & nulla re ĩdigenti ul si tm̃
honõis hõi hũit ut ĩpiꝰ cã mũdũ fabricara ut ĩstruet eu
sapĩa. ut dñm uiuentiu facẽt eumq diligẽt tanꝙ̃ filiu
Scur mõtalem fragilemq cõstituit: cur c̃ibus malis ꝗ̃ dili¬
gebat obiecit: cum oporter& & beatum ẽẽ hoĩem tanqs
cõĩctu ac ꝓxim̃ deo & ꝑpetuũ sic̃ est ip̃e ad qͥm colendũ
libris sparsi docuimꝰ tñ qm̃ ꝓprie id materia nũc exigit
qr de iuta heata disserẽ ꝓpõitum est explicanda st̃ ista
diligentiꝰ & pleniꝰ ut dispositio dei & opus uoluntasq nos¬
catur. Cum possa semꝑ spiritib suis ĩmõtalibus ĩnũabiles

Expanded text:
ex omnibus animantibus solus ita formatus est, ut oculi eius ad caelum directi, facies ad deum spectans, uultus cum suo parente communis sit uideaturque hominem deus quasi porrecta manu adleuatum ex humo ad contemplationem sui excitasse? quid ergo inquit deo cultus hominis confert beato et nulla re indigenti? uel si tantum honoris homini habuit, ut ipsius causa mundum fabricaret, ut instrueret eum sapientia, ut dominum uiuentium faceret eumque diligeret tamquam filium, cur mortalem fragilemque constituit? cur omnibus malis quem diligebat obiecit, cum oporteret et beatum esse hominem tamquam coniunctum ac proximum deo et perpetuum, sicut est ipse, ad quem colendum oribus libris sparsim docuimus: tamen quoniam proprie id materia nunc exigit, quia de vita beata disserere propositum est, explicanda sunt ista diligentius et plenius, ut dispositio Dei, et opus voluntasque noscatur. Cum posset semper spiritibus suis immortalibus innumerabiles
Abbreviated transcription (Latin):
nu manẽ. nͥ ꝙ tangi nõ põt. Qui aũt negan̾it hõĩu cã
factũ hic nullam ronem tenet. Si .n. dicit ipm fabritato¬
rem sua cã tanta hȩc oꝑa ẽẽ molitũ: cur gͦ nos nati sumꝰ:
cur mũdo ip̃o fruimur᷑ Quid sibi uult hũani gn̾is cęte¬
roꝵq aĩantium fictio: Cur aliena cõmoda ĩtercipimus:
cur deniq augem̃ minuim̃: iterimꝰ: Quid ht̃ rõis ip̃a
suis uariis ymaginib tanꝙͣ sigilla cõfingẽ ꝗbo se oble¬
ctara & nichilo minꝰ tñ si ita eẽt curȩ hrẽt aĩantes
p̃cipueq hõiu cuiꝰ imꝑio cuncta sbiecit. Qui aũt dict
semꝑ fuisse mudũ: Omitto illud qd̃ ẽẽ ip̃m sine aliq
pͥnciͦ nõ põt. uñ se extricare neq̃unt. sed hoc dico si
mundus semꝑ fuit nullam põt hr̃e rõne ꝗd .n. potuiti¬

Expanded text:
num manere nisi quod tangi non potest. qui autem negat hominum causa num manere nisi quod tangi non potest. qui autem negat hominum causa factum, hic nullam rationem tenet. si enim dicit ipsum fabricatorem sua causa tanta haec opera esse molitum, cur ergo nos nati sumus? cur mundo ipso fruimur? quid sibi uult humani generis ceterarumque animantium fictio? cur aliena commoda intercipimus? cur denique augemur minuimur interimus? quid habet rationis ipsa t et suis uariis imaginibus tamquam sigilla confingere quibus se oblectaret: et nihilominus tamen, si ita esset, curae haberet animantes praecipueque hominem, cuius imperio cuncta subiecit. semper fuisse mundum, omitto illud, quod esse ipse sine aliquo principio non potest, unde extricare se nequeunt; sed hoc dico: si mundus semper fuit, nullam potest habere rati
Abbreviated transcription (Latin):
gub̾nari. opõtebat ig̃ & platonẽ & eos qui id sensiͣnt dotẽ
dus effectus est. Audio s& epiturꝰ ignorat ip̃os hoĩes quare
aut quis effeceit. Nam Lucretiꝰ cum mũdum dice̾t nõ ẽẽ
a diis constitutu sic ait dicere porro houũ̃ cã uoluisse pa¬
rare p̃claram mũdi nãm deinde ĩtulit desiꝑe est. quid .n.
ĩmortalib atq beatis grã nostra queat largixier emolu¬
.n. nullã rõne afferebant tur humanũ genꝰ uł creatũ uł
costitutũ eẽt adeo. nrm hoc offm est. sacram̃tũ mũdi & hõis
exponẽ. Cuiꝰ illi exꝑtes satrariu uẽitatis nec attinge̾ nec
uidere potuer̃t. Ergo ut paulo añ dicebam cũ assumpsissã
qđ assumpsant. Deniq plato ne dei opꝰ ĩbecillu & rui-¬
nosu facẽt ĩ et̾nũ dixit ẽẽ mãsuꝵ. Si hoĩu cã factus
mõtalis atq solubilis neq .n. pliis est ip̃e ꝙͣ hi quoꝵ

Expanded text:
gubernari. oportebat igitur et Platonem et eos qui idem sensgubernari. oportebat igitur et Platonem et eos qui idem senscausa mundus effectus est. Audio. Sed Epicurus ignorat, ipsos homines quare, aut quis effecerit. Nam Lucretius, cum diceret mundum non esse a diis constitutum, sic ait : Dicere porro hominum causa voluisse parare praeclaram mundi naturam deinde intulit desipere est. quid enim inmortalibus atque beatis gratia nostra queat largirier emoluenim nullam rationem adferebant cur humanum genus uel creatum uel constitutum esset a deo: nostrum hoc officium est, sacramentum mundi et hominis exponere, cuius illi expertes sacrarium ueritatis nec attingere nec uidere potuerunt. ergo, ut paulo ante dicebam, cum adsumpsissent quod adsumpserant. denique Plato ne dei opus inbecillum et ruinosum faceret, in aeternum dixit esse mansurum. si hominum causa factus mortalis atque solubilis. Neque enim pluris est ipse, quam ii, quorum
Abbreviated transcription (Latin):
stagna siccau̾int. mõtes & uł deciderĩt abrupti uł planis fue¬
rint adequati. plurimas regiones & multoꝵ fundam̃ta mon¬
tuiz latens & ĩternus ignis absumit & hoc parum est si mẽ¬
ra ferrae iuscera effoduint᷑ Quid qđ ne arari qđ sine la¬
teratione diuini corꝑis põt ut iam scelerati atq impii simꝰ
qui dei membra uiolemꝰ: patitur ne gͦ uerari corpꝰ suu
deus & debilem se uł ip̃e face̾ uł ab hoĩe fieri finit nisi
forte diuinus ille sensus qui mũdo & oĩb mũdi ꝑtib mix¬
tus est. pͥmam terrȩ suꝑfitiem reluge ac se ĩ p̃ma dem̾sit
ne ꝗd doloris de assidua laceratione sentira Qđ si hoc
uanu &e absurdu est tam ig̃ ip̃i eguert ꝙͣ hȩc indigent
grauib & ĩ toruptibilibus ȩlem̃tis misteat᷑. Illud gͦ rectius quoa
a platone sumpẜunt adeo factum ẽẽ mũdũ & eiꝰdem ꝓuidetia

Expanded text:
stagna siccauerint, montes etiam uel deciderint abrupti uel planis fuestagna siccauerint, montes etiam uel deciderint abrupti uel planis fuerint adaequati; plurimas regiones et multorum fundamenta montium latens et internus ignis absumit. et hoc parum est si memra terrae uiscera effodiuntur. quid quod ne arari quidem sine laceratione diuini corporis potest? ut iam scelerati atque impii simus, qui dei membra uiolemus. patiturne ergo uexari corpus suum deus et debilem se uel ipse facit uel ab homine fieri sinit? nisi forte diuinus ille sensus qui mundo et omnibus mundi partibus mixtus est, primam terrae superficiem reliquit ac se in ima demersit, ne quid doloris de adsidua laceratione sentiret. quodsi hoc uanum et absurdum est, tam igitur ipsi eguerunt quam haec indigent grauibus et corruptibilibus elementis misceatur. illut ergo rectius quod a Platone sumpserunt, a deo factum esse mundum et eiusdem prouidentia
Abbreviated transcription (Latin):
libera cuiꝰ ium magestatemq qm̃ ĩtelligẽ nõ poterãt miscue¬
runt eu mũdo .i. oͦꝑi suo. Uñ est illud uirgilianũ
Totamq ĩfusa ꝑ artus mens agitat molem
Et magno se corpore miscet.
Ubi est gͦ illud qđ iidem ip̃i auĩt & fctm̃ est diuina ꝓuidẽ¬
tia & regi: Si .n. fecit mũdũ fuit gͦ sine mũdo. Si regit
nõ utiq. sic̃ mens corp̃ꝰ regit s& tanꝙ domũ dñs nauem
gub̾nator. auriga curxu. nec tñ mixti st̃ his reb quas re¬
gũt. Ham si hec oĩa ꝗ̃ uidemꝰ dei mẽbra st̾ iã ĩsensibi¬
ls ab his cõstituit᷑ deus qm̃ membra sensu tarẽt & mõtalis
est. qm̃ udemꝰ membra esse mõtalia. Possum enu̾are qͦciens
repentinis quassatę mõtib uł hiauerint terrȩ uł desederint
ĩ abruptu quotiẽs dem̾sȩ fluctib & urhes & ĩsulȩ abierũe
iꝓfundu. frugiferos campos paludes ĩundauerĩt flumina a

Expanded text:
libera. Cujus vim majestatemque quoniam intelligere non poterant, miscuelibera. Cujus vim majestatemque quoniam intelligere non poterant, miscuerunt eum mundo, id est, operi suo. Unde est illud Virgilianum: Totamque infusa per artus Mens agitat molem, et magno se corpore miscet. Ubi est ergo illud, quod iidem ipsi aiunt, et factum esse divina providentia, et regi? Si enim fecit mundum, fuit ergo sine mundo. Si regit, non utique sicut mens corpus regit, sed tanquam dominus domum, navim gubernator, auriga currum. Nec tamen mixti sunt iis rebus, quas regunt. nam si haec omnia quae uidemus dei membra sunt, iam insensibilis ab his constituitur deus, quoniam membra sensu carent, et mortalis, quoniam uidemus membra esse mortalia. possum enumerare quotiens repentinis quassatae motibus uel hiauerint terrae uel desederint in abruptum, quotiens demersae fluctibus et urbes et insulae abierint in profundum, frugiferos campos paludes inundauerint, flumina et
Abbreviated transcription (Latin):
Et qm̃ de pħoꝵ errõib loquim̃. stoici nam̃ ĩ duas ꝑtes diniaut
Unam quȩ effitiat. altam que se ad faciendũ tractabilem
pbeat. In illa pͥma eẽ uimi sentiendi in hac nãm. mec alt̾u
sine altero posse. Quõ põt idem eẽ qđ tractat: & qd tractatur:
Siꝗs ditat idem ẽẽ figulũ qđ lutu aut lutu ẽẽ idẽ ẽẽ qd̃
figulu nõ ne aꝑte ⁊̃ sanire uideatur: At isti uno ñẽ nomĩe
duas res diu̾sissimas cõphendũt deu & mũdu. artifitem et
op̃. dicũtq alt̾um sine altero nihil posse. tãꝙͣ nã sit deus
mũdo ꝑmixtus. Nam ĩt̾du sic cõtendũt ut sit deus ip̃e mẽs
mũdi & mũdꝰ sit corpus dei qĩ uõ simul ẽẽ coeꝑint mund
& deus ac nõ ip̃e mũdu fetẽĩt qđ & ip̃i fatent᷑ alias cu
hoiũ causa p̃dicãt ẽẽ fabricatu & sine mũdo ẽẽ si uelsit
possit. Si qđ deus est diuina & ęt̾na mens a corꝑe soluta &

Expanded text:
e philosophorum erroribus loquimur, Stoici naturam in duas partes dividunt: unam, quae efficiat; alteram, quae se ad faciendum tractabilem praebeat. In illa prima esse vim sentiendi; in hac, materiam; nec alterum sine altero posse. Quomodo potest idem esse quod tractat, et quod tractatur? Si quis dicat idem esse figulum quod lutum, aut lutum idem esse quod figulum, nonne aperte insanire videatur? At isti uno naturae nomine duas res diversissimas comprehendunt, Deum et mundum, artificem et opus; dicuntque alterum sine altero nihil posse, tanquam natura sit Deus mundo permixtus. Nam interdum sic confundunt, ut sit Deus ipse mens mundi et mundus sit corpus Dei. Quasi vero simul esse coeperint mundus, et Deus; ac non ipse mundum fecerit: quod et ipsi fatentur alias, cum hominum causa praedicant esse fabricatum, et sine mundo esse, si velit, possit; siquidem Deus est divina et aeterna mens a corpore soluta et
Abbreviated transcription (Latin):
hęc .n. bona corporalia & terrena st̃. Illi aũt t̾renã uitã
agunt nec asseꝗ imõtalitatem qͥunt qr se uoluptatib
dedider̃t ꝗ̃ st̃ uirtutis inimice. Itaq hȩc uita temporalis
illi ȩt̾ne debet ẽẽ sbiecta sic̃ corpꝰ aĩe. Quisꝗs gͦ aĩȩ uicã
malueit uitam corꝑis cõtẽnat netesse ẽ Hec aliter niti ad
sum̃u potẽĩt. nͥ quę st̃ ỹma despexeit. Qui aũt corꝑis
uitam fuit amplexꝰ & cupiditates suas ĩ t̾ram deiecerit
illam suꝑiorem uitam cõseꝗ nõ põt. Sa qui mauult bñ
uiuẽ ĩ eternũ: male uiua ad temp̾. & affitiet᷑ õib mole¬
stiis & laborib ꝙͣ diu fiuĩt ĩ terra ut hẽat diuinũ ac cę

Expanded text:
 illi autem terrenam uitam agunt nec adsequi immortalitatem queunt, quia se uoluptatibus dediderunt, quae sunt uirtutis inimicae. itaque uita haec temporalis illi aeternae debet esse subiecta sicut corpus animae. quisquis ergo animae uitam maluerit, uitam corporis contemnat necesse est nec aliter eniti ad summum poterit, nisi quae sunt ima despexerit. qui autem corporis uitam fuerit amplexus et cupiditates suas in terram deiecerit, illam superiorem uitam consequi non potest. sed qui mauult bene uiuere in aeternum, male uiuet ad tempus et adficietur omnibus molestiis et laboribus quamdiu fuerit in
Abbreviated transcription (Latin):
ssent aut defendissent illa q̃ uera ĩuenerãt aue ĩ maxĩo
errores nõ iadissent. hȩc .n. sũma hic cardo reꝵ ẽ quẽ ꝗ
nõ tenueit uẽitas illi oĩs elabitur hoc ẽ deniq qđ effitiat
illis nõ quadrare xõnem ꝗ̃ illis si effulsissa si sacram̃tu
hõis om̃e cognouissent nũ ꝙͣ disputationes eoꝵ & omne
phiam detransuso achademia iugulass&. Sĩc gͦ inũdum
non ꝑꝑ se deus fecit qr cõmodiiꝰ eiꝰ nõ idiget. sa ꝓpter
hoĩem ꝗ eo utit ita ip̃m hoĩe ꝑꝑ se. quȩ utilitas deo ĩꝗe¬
ĩ hõie inꝗt epicurꝰ ut cum ꝑꝑ se fatera: scilicet ut eẽt ꝗ̃
oꝑa eiꝰ ĩtelliget᷑ qui ꝓuidentiam disponendi rõne faciẽdi
uirtutẽ cõsumãdi & sensu admirari & uoce ꝓloꝗ posset.
Quoꝵ oiũs suma hę̧c est ut deu colat. Is .n. colit qui hȩc
ĩtelligit. is artifitem xexũ om̃s. is uerũ prẽm suu cłbita

Expanded text:
cissent, aut defendissent illa quae uera inuenerant aut in maximos cissent, aut defendissent illa quae uera inuenerant aut in maximos errores non incidissent. haec enim summa, hic cardo rerum est, quem qui non tenuerit, ueritas illi omnis elabitur, hoc est denique, quod efficiat illis non quadrare rationem: quae illis si adfulsisset, si sacramentum hominis omne cognossent, numquam disputationephiam de transuerso Academia iugulasset. sicut ergo mundum non propter se deus fecit, quia commodis eius non indiget, sed propter hominem, qui eo utitur, ita ipsum hominem propter se. quae utilitas deo homine, inquit Epicurus, ut eum propter se faceret? Scilicet, ut esset, qui opera ejus intelligeret, qui providentiam disponendi, rationem faciendi, virtutem consummandi et sensu admirari, et voce proloqui posset. Quorum omnium summa haec est, ut Deum colat. Is enim colit, qui haec intelligit: is artificem rerum omnium, is verum patrem suum debita
Abbreviated transcription (Latin):
caueret. quȩ a bonis utilibusq distinguẽt. nõ eẽt ei sapientia
netessaria. Sciat gͦ.u. Tullius aut iõ hoĩ datam es̃ rõne
ut & pistes caꝑetꝰ usus sui gratia & natrices iuꝑasq uitaẽt
salutis suȩ cã: aut idcirco ei hona malaq ꝓpõita qr sapĩã
acceꝑat ciuiꝰ uis oĩs ĩ discernendis bonis malisq u̾satur. Mag¬
honõis hũit ut eũ p̾fice̾t uniu̾sis: qm̃ solus pot̾at opera
dei mirari. Optime ig̃ asclepiades nr̃ de ꝓuidentia sũmi
dei dise rens in eo libro q̃m scripsit ad me. Atq ideo
ĩꝗt m̾ito ꝗs arbitret ꝓximũ sibi locum diuinã ꝓiuden¬
tiam dedisse ei qui potuit ĩtelligẽ ordinationem suam.
Ham sol iste est quis cum iudet ita ut ĩtelligat qr sol
est a ꝙͣtu gr̃ę afferat cęteris istitutis hoc celum est
quis id suscipit. Terra hȩc quis eam tolit: hoc pelagus
quis nauigat : hic ignis est quis eo utit᷑: Instituit ergo
his cõgruenter uteretur. Capitulum .U.

Expanded text:
caveret, quae a bonis utilibusque distingueret, non esset ei sapientia necessaria. Sciat ergo Marcus Tullius, aut ideo homini datam esse rationem, ut et pisces caperet usus sui gratia, et natrices viperasque vitaret salutis suae causa: aut idcirco ei bona malaque proposita, quia sapientiam acceperat, cujus vis omnis in discernendis bonis malisque versatur. Mahabuit, ut eum praeficeret universis, quoniam solus poterat Dei opera mirari. Optime igitur Asclepiades noster de providentia summi Dei disserens, in eo libro quem scripsit ad me: « Atque ideo, inquit, merito quis arbitretur, proximum sibi locum divinam providentiam dedisse ei, qui poterat intelligere ordinationem suam. Nam sol iste est; quis eum videt ita, ut intelligat quia sol est, et quantum gratiae afferat caeteris institutis? hoc coelum est; quis id suspicit? terra haec; quis eam colit? hoc pelagus; quis in eo navigat? hic ignis est; quis eo utitur? » Instituit ergo his cong
Abbreviated transcription (Latin):
ĩuoluit ÷ ut cõpactus ex duisis xebus ac repugnantib bonũ
aio malũ capet & sic̃ terra ip̃a fecinda ẽ ad frages pati¬
endas sic & corpus hõis qđ assummptum est eterra gna¬
nai  copiam facultatemq ꝓcreande sobolis accepit. ut qdm̃
ĩ fragili materia format̾ꝰ ĩ et̾nu man̾e nõ poterat pacto
temporał iutȩ spatio cedẽt & ilud qđ fragile atq ibeai¬
llum gerebat ꝑpetua suctessione renouaret. Cur ig̃ eum mor¬
talem finxit & fragilem cũ illiꝰ cã mũdu edificass&: pͥm̃
ut ĩfinita uis aĩaꝵ gigneretur om̃q t̾ram multitudine os¬
plera dem̃ ut ꝓponeret hõi uĩtutem .i. tolerãtiam maloꝵ ac

Expanded text:
bonum ac malum caperet. et sicut terra ipsa fecunda est ad fruges pariendas, ita corpus hominis, quod adsumptum est e terra, generandi copiam facultatemque prodendae subolis accepit, ut quoniam e fragili materia formatus in aeternum manere non poterat, peracto temporalis uitae spatio cederet et illut, quod fragile atque inbecillum gerebat, perpetua successione renouaret. cur igitur eum mortalem finxit et fragilem, cum illius causa mundum aedificasset? primum, ut infinita uis animarum gigneretur omnemque terram multitudine obpleret, deinde, ut proponeret homini uirtutem id est tolerantiam malorum ac
Abbreviated transcription (Latin):
hõi ẜuiunt & tutele eiꝰ atq usib data st̃: qm̃ siue ter¬
rene st̾ siue aquatiles nõ sentiĩt mũdi rõne sic̃ hõ
ꝑserit. Ingens ad disputandum locus. s& ut ĩtrãscur¬
atq terra tenui & comphensibili eterno de temporali
sensibili atq hruto luce p̃dito atq tenebroso ip̃a rõ
atq necessitas exigebat & bona hoĩ ꝓponi ce mala
hona ql utatur mala que uitet & caueat. Idcirco .n.
data est illi sapĩa ut cognita bonoꝵ maloꝵq natura
& ĩ appetendis bonis & in malis declinandis uiz sue
rõis ex̾ceat. nam cęte̾is aĩalib qr sapia nõ data est &
Imunita ĩdum̃tis nalibus & armata st̾. hõi aũt pro
his oĩb qł erat pͥncipiu rõnem solam dedit. Itaq
& tegeret munimenta & ornatũ eiꝰ nõ foris s& intus
nõ in corꝑe s& in corde cõstituit nͥ egͦ eent mala q̃¬

Expanded text:
uiunt et tutelae eius atque usibus datae sunt, quoniam, siue terrenae sunt siue aquatiles, non sentiunt mundi rationem, sicut homo. perserit? ingens ad disputandum locus, sed ut in transcur est caelo atque terra, tenui et conprehensibili, aeterno ac temporali, sensibili atque bruto, luce praedito atque tenebroso, ipsa ratio ac necessitas exigebat et bona homini proponi et mala, bona, quibus utatur, mala, quae uitet et caueat. idcirco enim data est illi sapientia, ut cognita bonorum malorumque natura et in adpetendis bonis et in malis declinandis uim suae rationis exerceat. nam ceteris animalibus quia sapientia non data est, et munita indumentis naturalibus et armata sunt, homini autem pro his o tegeret. Munimenta et ornatum ejus non foris, sed intus, non in corpore, sed in corde constituit. Nisi ergo essent mala q
Abbreviated transcription (Latin):
ip̃o nõ mediocriter petent qd̃ nõ hõis cã dicunt sed
hoĩu. Uniꝰ .n. singulais appellatio totũ cõphendit hũa¬
nu genꝰ. sed hocꝰ ideo qm ignorant unu hoĩe ades
ẽẽ formatu. putantq e hoĩes ĩ oĩb terris & agris
tanꝙͣ fungos eẽ gn̾ãtos at hermes nõ ignorau̾it.
hoĩe & adeo & ad dei similitudinẽ fictum. Sed re¬
deo ad ꝓpõĩtu nihil est ut opinor qł sit ꝑꝑ se ip̃m
fcm̃. sed quicꝗd oĩo fit ad usum aliquẽ fieri necesse

Expanded text:
ipso non mediocriter peccent, quod non hominis causa dicunt, sed ipso non mediocriter peccent, quod non hominis causa dicunt, sed hominum. Unius enim singularis appellatio totum comprehendit humanum genus. Sed hoc ideo, quia ignorant unum hominem a Deo esse formatum putantque homines in omnibus terris et agris tamquam fungos esse generatos. at Hermes non ignorauit hominem et a deo et ad dei similitudinem fictum. sed redeo ad propositum. nihil est, ut opinor, quod sit propter se ipsum factum, sed quidquid omnino fit, ad usum aliquem fieri necesse
Abbreviated transcription (Latin):
luberima eruptio fluminũ oꝓpõtuna undatio. maris opui¬
lentia & copiosa ĩterfusio uentoꝵ duisa & utilis aspiratio
existimet sine causa ẽẽ fetã ĩ quib mira dispositio pro¬
uidentissimȩ rõis elut& : Si gͦ sine cã nec est nec fiue
oĩo quitꝙͣ si & ꝓuidentia sumĩ dei ae edispositione reꝵ &
uirtus ex magni tudine & potestas ex gub̾natione ma¬
nifesta est. hebetes gͦ & ĩsani ꝗ prouidentiã nõ ẽe dĩ¬
xerũt nõ ĩꝓbarem si deos ulcirto nõ ẽẽ dit̾ent ut uniã
dicẽnt. Cum aũt ideo Aͭ nullu qui eosꝰ delirasse nõ
putet ipse delirat. Capitulum .iii.
ut appara ex mirabilitate oꝑum suoꝵ necesse est etiam
hoie cȩterasq aĩantes eadem ꝓuidentia treau̾it. Uideamiꝰ
gͦ que rõ fuit fingendi gn̾is hũani qm̃ cõstat id quod
storci auit honi causa mũdũ eẽ fabricatu ꝙͣꝙͣ ĩ hoc

Expanded text:
luberrima eruptio, fluminum opportuna inundatio, maris opuluberrima eruptio, fluminum opportuna inundatio, maris opulenta et copiosa interfusio, ventorum diversa et utilis aspiratio,existimet sine causa esse facta, in quibus mira dispositio providentissimae rationis elucet? Si ergo sine causa nec est, nec fit omnino quidquam: si et providentia summi Dei ex dispositione rerum, et virtus ex magnitudine, et potestas ex gubernatione manifesta est: hebetes ergo et insani, qui providentiam non esse dixerunt. Non improbarem; si deos idcirco non esse dicerent, ut unum dicerent: cum autem ideo ut nullum, qui eos delirasse non putat, ipse delirat. CAPUT IV. ut apparet ex mirabilitate operum suorum, necesse est etiam hominem, caeterasque animantes, eadem providentia creaverit. Videamus ergo, quae ratio fuerit fingendi generis humani; quoniam constat, id quod Stoici dicunt, hominum causa mundum esse fabricatum: quanquam in hoc
Abbreviated transcription (Latin):
At qui mũdus ht̃ xõne. qua & constat & regitur. Ergo
factus est & si factus est & resoluetur. Reddant gͦ isti rõẽ
si post̾: cur aut factus ĩ pͥncipio sit aut postea resoluatur
Qđ qr doc̾ẽ nõ poterat Epicurꝰ siue democ̾tus sua spõte
natũ eẽ dixit seminib inter se passim coeuntib: ꝗb ic̾u
resolutis discidiũ atq ĩteritũ secutuꝵ. Cõrupit gͦ qđ recte
uiđ̃rat & totam rõne penitꝰ ignorantia roĩs eutit rede¬
gitq mũdũ & oĩa quę ĩ eo gerunt᷑. ad similitudinem
cuiꝰꝙͣ uanissimi soñi siꝗđ xebus hũanis rõ nulla subsistit
Cum uõ mũdu om̃sq ꝑtes eius ut uidemꝰ mirabilis r̃o
gub̾net. Cum cęli temꝑatio a ęqualis ĩ ip̃a uarietate cũ¬
sus astroꝵ luminũq celestiũ. tempoꝵ cõstans ac mira de¬
scriptio. t̾raꝵ uaria fecunditas. plana tampoꝵ munim̃ta
& aggeres mõtiu uiriditas ub̾tasq siluaꝵ fontĩu sa¬

Expanded text:
Atqui mundus rationem habet, qua et constat, et regitur; ergo et factus est: si factus est, et resolvetur. Reddant ergo isti rationem, si possunt, cur aut factus in principio sit, aut quod quia docere non poterat Epicurus siue Democritus, sua sponte natum esse dixit seminibus inter se passim coeuntibus: quibus iterum resolutis discidium atque interitum secuturum. corrupit ergo quod recte uiderat et totam rationem penitus ignorantia rationis euertit redegitque mundum et omnia quae in eo geruntur ad similitudinem cuiusdam uanissimi somnii, siquidem rebus humanis ratio nulla subsistet. cum uero mundum omnesque partes eius ut uidemus mirabilis ratio gubernet, cum caeli temperatio et aequalis in ipsa uarietate cursus astrorum luminumqscriptio, terrarum varia foecunditas, plana camporum munimenta, et aggeres montium, viriditas ubertasque silvarum, fontium sa
Abbreviated transcription (Latin):
ĩet̾nu. dãnabitur .n. sententia dei ad xt̾nã poenã qr cę¬
lesti honis t̾rena p̃posuit. ꝑpea ig̾ coli se deus expetita
honorai ab hõĩe tanꝙͣ p̃r ut uirtutem ac sapiãm teneat
ꝗ̃ sola ĩmõtalitatem parit. Nam qr nillꝰ alius p̾ter ipsu
donãe eam põt qr solus possidet. pietatẽ hõis ꝗ deum
honorauẽit hoc afficit p̾mio ut sit ĩ ȩternu beatus sitq¬

Expanded text:
ernum; damnabitur enim sententia Dei ad aeternam poenam, quia coelestibus bonis terrena praeposuit. Propterea igitur coli se Deus expetit, et honorari ab homine tanquam pater, ut virtutem ac sapientiam teneat, quae sola immortalitatem parit. Nam quia nullus alius praeter ipsum donare eam potest, quia solus possidet, pietatem hominis, qua Deum honoraverit, hoc afficiet praemio, ut sit in aeternum beatus, sitq
Abbreviated transcription (Latin):
cõfirmatis iũb erigit᷑. & lingua eiꝰ ĩ eloꝗum soluitur
& mutũ aĩal eẽ desinit. Que̾ rõ docet mõtalem nasci
hoiẽz. Postea uo̾ ĩmõtalem fieri cum coepit ex deo uiuẽ
hoiẽm deus ad aspectum celi ac sui qđ tũc fit cũ homo
çęlesti lauatro purificatꝰ exponit ĩfantiã cũ oĩ labe uitȩ
priõis ce ĩcrem̃to diuini uigoris accepto fit hõ ꝑfectus ac
plenus. Ergo qr uirtutem ꝓposuit hõi deus lica aĩa &
corpus cõsociata sint tñ contraria st̾ & ĩpugnãt ĩuitem.
Animi bona/ mala st corpis .⁊. opũ fuga uoluptatũ ĩtdictio¬
doloris mõtisq cõtemptus. Itẽ corꝑis bona mala st̾ ãi hoc est
cupiditas & libido. quib & opes appetunt᷑ & suauitates ua¬
riaꝵ uoluptatum ꝗb en̾uatus animꝰ extinguit᷑ iõ necesi
ẽ iustu & sapientem ĩ oĩb malis ẽẽ quĩ maloꝵ uictrix

Expanded text:
irmatis uiribus erigitur et lingua eius in eloquium soluitur et mutum animal esse desinit. quae ratio docet mortalem nasci hominem, postea uero inmortalem fieri, cum coeperit ex deo uiuerehominem deus ad aspectum caeli ac sui. quod tum fit, cum homo caelesti lauacro purificatus exponit infantiam cum omni labe uitae prioris et incremento diuini uigoris accepto fit homo perfectus ac plenus. ergo quia uirtutem proposuit homini deus, licet anima et corpus consociata sint, tamen contraria sunt et inpugnant inuicem. animi bona mala sunt corporis, id est opum fuga, uoluptatum interdictiodoloris mortisque contemptus. item corporis bona mala sunt animi, hoc est cupiditas et libido, quibus et opes adpetuntur et suauitates uariarum uoluptatum, quibus eneruatus animus extinguitur. ideo necesse est ius
Abbreviated transcription (Latin):
est alteꝵ cȩleste. Duȩ̨ uię hõi attributę st̾. una temporał
quȩ corꝑi assignatur. altera sempiterna q̃ aĩe sb̾iacet.
Illam nascendo accipimꝰ hanc asseꝗm̃ laborando ne ĩ mor¬
talitas hõi ut añ diximꝰ sine ulla difficultate cõstar&. Illa
terrena est sicut corpꝰ & iõ finitur. hȩc uõ celestis sic̃
aiã & iõ t̾minu non ht̃ illam pͥmam nescientes accepimꝰ
hanc ẜam scientes. Uirtuti .n. nõ nẽ dat᷑. Quia uoluit
nos deus uita nõb ĩ uita comꝑare. Idcirco hanc p̃ntẽ
dedit & illam uerã & ꝓpetũa aut uitiis amitamꝰ aue
uĩtute meream᷑. In hac corporali nõ est sũmu bonum
q̃m sic̃ netessitate diuina nobis data ẽ: ita rurs diui¬
na necessitate soluet᷑. Ita qđ finẽ ht̃ sũmũ bonũ nõ ht̃
ĩ illa uõ spiritali quã ꝑ nos ip̃i acꝗrimꝰ sũmu honum
tõtinetur qr nec malum põt hr̃e nec finem. Cui rei
humu u̾gunt qr t̾rena st nec capiũt ĩmõtalitatẽ q̃

Expanded text:
est, alterum caeleste, duae uitae homini adtributae sunt, una temporalis, quae corpori adsignatur, altera sempiterna, quae animae subiacet. illam nascendo accipimus, hanc adsequimur laborando ne immortalitas homini, ut ante diximus, sine ulla difficultate constaret; illa terrena est sicut corpus et ideo finitur, haec uero caelestis sicut anima et ideo terminum non habet; illam primam nescientes accipimus, hanc secundam scientes: uirtuti enim, non naturae datur, quia uoluit nos deus uitam nobis in uita conparare. idcirco hanc praesentem dedit, ut illam ueram et perpetuam aut uitiis amittamus aut uirtute mereamur. in hac corporali non est summum bonum, quoniam sicut necessitate diuina nobis data est, ita rursus diuina necessitate soluetur: ita quod finem habet, summum bonum non habet. in illa uero spiritali, quam per nos ipsi adquirimus. summum bonum continetur, quia nec malum potest habere nec finem. cui rei humum uergunt, quia terrena sunt, nec capiunt immortalitatem, quae