comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
quͥd.ẽ. aut̃ quo ꝑuenire nondũ
potest uestre m̃tis intentio: pacẽ
int̾uos ⁊ caritatẽ seruantes. a
dño ut intelligatis orate. Et
donec uos ipse ꝑducat ad ea quȩ
nondũ intelligitis: ibi ãbulate
quo ꝑuenire potiustis. Hoc
ammonce̾ apłs paulus. Qui cũ
dixiss& nondũ se ẽẽ perfectũ.:
paulo post ait. Quot quot ergo
ꝑfecti hoc sapiamꝰ. Id. ẽ. ita nos
eẽ ꝑfectos: ut nondũ ad ꝑfec̾¬
tionẽ quȩ nob̾ sufficit uenerimꝰ.
Continrioq subiunxit. Et si
quid alit̾ sapitis : hoc quoq uo.¬
bis ds reuelabit. Uerũtam̃ u
quod ꝑuenimꝰ. in eo ãbulemꝰ.
Ambulando quippe in quod
nunus. ꝑ uenite poterimus.
Dõ Nob̃ reuelante si quid alit̃
sapimꝰ: si ea quȩ iã reualit ñ
in homine liberũ uoluntatis
arbitriũ. Quomͦ aut̃ reuelaue.¬
rit: cõmemoro uos ñ humano
eloquio sed diuino. Primũ qͥa
ipsa diuina p̃cepta homini ñ
ꝓdessent: nisi haberce liberũ

Expanded text:
quid est autem quo pervenire nondum quid est autem quo pervenire nondum potest vestrae mentis intentio, pacem inter vos et charitatem servantes, a Domino ut intelligatis orate; et donec vos ipse perducat ad ea quae nondum intelligitis, ibi ambulate quo pervenire potuistis. Hoc admonet apostolus Paulus, qui cum dixisset nondum se esse perfectum, paulo post ait, Quotquot ergo perfecti hoc sapiamus; id est, ita nos esse perfectos, ut nondum ad perfectionem quae nobis sufficit venerimus: continuoque subjunxit, Et si quid aliter sapitis, hoc quoque vobis Deus revelabit: verumtamen in quod pervenimus, in eo ambulemus. . Ambulando quippe in quod enimus pervenire poterimus, Deo nobis revelante si quid aliter sapimus, si ea quae jam revelavit non in homine liberum voluntatis arbitrium. Quomodo autem revelaverit, commemoro vos, non humano eloquio, sed divino. Primum, quia ipsa divina praecepta homini non prodessent, nisi haberet liberum
Abbreviated transcription (Latin):
ROPTER SOS QUI
hominis liberũ arbitri¬
um sic p̃dicant ⁊ defen¬
dunt. ut di grãm qua
uocam᷑ ad eũm.⁊ a nr̃is
malis meritis lbaniur. & ꝑ quã
bona merita cõparamꝰ quib ad
uitã ꝑueniamꝰ ȩt̾nã. negare au¬
deant ⁊ conent᷑ auferre. multa
iã disseruimꝰ litteris que manda¬
uimꝰ: quantũ nob̃ dũs donare
dignatꝰ. ẽ. Sed qm̃ sunt quidam
qui sic grãm di defendit. ut
negent hominis liberũ arbitriũ:
aut quando grã defendit᷑ negari
xistiment liberũ arbitriũ: hiic
aliquid scribere ad uram caritatẽ
ualentine fr̃. & ceteri qui simul
do seruitis. cõpellente mutua cari¬
tate curaui. Nuntiatũ ẽ enĩ michi
de uob̾ fis aliquib qui in ur̃a con¬
gregatione sunt. & ad nos inde
uenerunt. ꝑ quos ⁊ ista direximꝰ.
qđ de hac re dissensiones in uob̾
sint. Itaq dilectissimi ne uos ꝑ.¬
turb& huiꝰ questionis obscuritas:
moneo uos primũ. ut de his quȩ
intelligitis agatis do grãs. Quic¬

Expanded text:
Propter eos qui hominis liberum arbitrium sic praedicant et defendunt, ut Dei gratiam qua vocamur ad eum et a nostris malis meritis liberamur, et per quam bona merita comparamus quibus ad vitam perveniamus aeternam, negare audeant et conentur auferre, multa jam disseruimus, litterisque mandavimus, quantum nobis Dominus donare dignatus est. Sed quoniam sunt quidam, qui sic gratiam Dei defendunt, ut negent hominis liberum arbitrium; aut quando gratia defenditur, negari existiment liberum arbitrium; hinc aliquid scribere ad vestram Charitatem, Valentine frater, et caeteri qui simul Deo servitis, compellente mutua charitate curavi. Nuntiatum est enim mihi ab aliquibus qui in vestra congregatione sunt, et ad nos inde venerunt, per quos et ista direximus, quod de hac re dissensiones in vobis sint. Itaque, dilectissimi, ne vos perturbet hujus quaestionis obscuritas, moneo vos primum, ut de iis quae intelligitis, agatis Deo gratias: quid
Abbreviated transcription (Latin):
tis orate. Ꝙ ad hoc ipsũ enĩ idest
ut sapient̃ intelligamꝰ : est utiq
liberũ arbitriũ. Nisi enĩ lib̾o
arbitrio intelligeremꝰ: atq sa-¬
peremꝰ: ñ nob̾ preciperet᷑ dicen¬
te scriptura. Intelligite ergo qͥ
insipientes estis in popło: ⁊̃ stul-¬
ti aliqͣndo sapite. So ipso qͥppe
quod p̃ceptũ atq imꝑatũ ẽ. lit

Expanded text:
tis orate; et ad hoc ipsum enim, id est tis orate; et ad hoc ipsum enim, id est ut sapienter intelligamus, est utique liberum arbitrium. Nisi enim libero arbitrio intelligeremus atque saperemus, non nobis praeciperetur dicente Scriptura: Intelligite ergo qui insipientes estis in populo, et stulti aliquando sapite. Eo ipso quippe quo praeceptum atque imperatu
Abbreviated transcription (Latin):
mã questionẽ. ⁊ paucis intelligibi.¬
lem: soluere atq enodare conat᷑.
Ipsa.ẽ. enĩ questio de grã dei quȩ
fecit: ut homines ñ intelligentes
putarent apłm paulũ dicere. fa¬
ciamus mala: ut ueniant bona.
maculati apud eũ reperiri in pace
añi nr̃i patientiã salutẽ existina¬
te. Sicut & dilectissimꝰ frat̃ nr̃
paulus. scđm eã quȩ data ẽ ei sapi
entiã scripsit uob̾: ut ⁊ in om̃ib
epłis loquens in eis de his in quib
sunt quȩdã difficilia intellectu
quȩ indocti ⁊ instabiles homi¬
nes ꝑuertunt: sicut & ceteras
scripturas ad ꝓpriũ suũ interitũ.
Cauete ergo qđ tantꝰ apłs tam
terribiliterꝰ dic. & ubi sentitis
ñ uos intelligere: interi credite
diuinis eloquiis. Quia ⁊ liberũ
hominis ẽ arbitriũ : ⁊ grã dei
sine cuiꝰ adiutorio liberũ arbitri¬
um Nec conu̾ti potest ad deum
nec ꝓficere indm̃. Et qđ pie cre¬
ditis: ut etiã sapient̃ intelligaᷤ¬

Expanded text:
mam quaestionem et paucis intellegibimam quaestionem et paucis intellegibilem soluere atque enodare conatur. ipsa est enim quaestio de gratia dei, quae fecit, ut homines non intellegentes putarent apostolum Paulum dicere: Faciamus mala, ut ueniant bona. maculati apud eum reperiri in pace omini nostri patientiam salutem existimate, sicut et dilectissimus frater noster Paulus secundum eam, qu in omnibus epistolis, loquens in eis de his in quibus sunt quaedam difficilia intellectu, quae indocti et instabiles homines pervertunt sicut et caeteras Scripturas, ad proprium suum interitum. Cavete ergo quod tantus apostolus tam terribiliter dicit; et ubi sentitis vos non intelligere, interim credite divinis eloquiis, quia et liberum est hominis arbitrium, et gratia Dei, sine cujus adjutorio liberum arbitrium nec converti potest ad Deum, nec proficere in Deo: et quod pie creditis, ut etiam sapienter intelliga
Abbreviated transcription (Latin):
ut iustificetur impius. boc. ẽ. ex
impiofiat iustꝰ.  incipiat hab̾e
meritũ bonũ. qđ dñs coronabit
qͣndo iudicabit᷑ mundꝰ. Multa
erant quȩ uob̃ mittere cupiebã.
quib lectis. totã ipsã causam quȩ
conciliis episcopalib acta ẽ. aduer¬
sus eosdẽ pelagianos hereticos. dili¬
gentius ⁊ plenius nosse possetis.
Sed festinauert̃ fr̃s. qui ex numero
ur̃o ad nos uenerant. ꝑ quos uob̾
ñ rescripsimꝰ ista : sed seripsimus.
Nullas enĩ ad nos ur̃ȩ caritatis lit¬
teras attulerant: tam̃ suscepimus
eos. qm̃ simplicitas eoꝵ satis indi¬
cabat : nichil illos nob̾ potiusse con.¬
fringere. Ideo aut̃ festin auerunt:
ut apud uos agerent pascha. quo
possit adiuuante dño. tã sc̃s dies
urãm pacẽ. quã dissensionẽ potiꝰ
inuenire. Melius aut̃ facietis
quod multũ rogo. si ipsum a quo
dicunt se fuisse turbatos. ad me
mittere ñ grauemini. Aut enim
ñ intelligit᷑ librũ meũ. aut forte
ipse ñ intelligit᷑. qͣndo difficilli¬

Expanded text:
est ex impio fiat iustus et incipiat habere meritum bonum, quod dominus coronabit, quando iudicabitur mundus. Multa erant, quae uobis mittere cupiebam, quibus lectis totam ipsam causam, quae conciliis episcopalibus acta est aduersus eosdem Pelagianos haereticos, diligentius et plenius nosse possetis, sed festinauerunt fratres, qui ex numero uestro ad nos nenerant, per quos uobis non rescripsimus ista, sed scripsimus, nullas enim ad nos uestrae caritatis litteras adtulerant; tamen suscepimus eos, quoniam simplicitas eorum satis indicabat nihil illos nobis potuisse confingere. ideo autem festinauerunt, ut apud uos agerent pascha, quo possit adiuuante domino tam sanctus dies uestram pacem quam dissensionem potius inuenire. Melius autem facietis, quod multum rogo, si ipsum, a quo dicunt se fuisse turbatos, ad me mittere non grauemini. aut enim non intellegit librum meum aut forte ipse non intellegitur. quando difficilli
Abbreviated transcription (Latin):
acreatura mundi ꝑ ea quȩ facta
st̃ intellecta conspiciunt᷑. Sẽpi¬
terna quoq uirtꝰ eiꝰ ac diuuntaᷤ
ut sint in excusabiles. quomodo
dicit in excusabiles. nisi de illa
excusatione qua sol& dicere
humana suꝑbia: Si scissem fe¬
cissem. Iđo ñ feci: quia nescuu.
aut si scirẽ. facerẽ. Id̾o ñ facio.
quia nescio. Hȩc eis excusatio
tollit᷑ qͣndo p̾ceptũ dat᷑. uel
scientia ñ peccandi manifestat᷑.
Sed ds̃ homines qui etiã de
ipso đo se excusare conantur:
quib dic̃ apłs iacob: Nemo
cũ tẽptatur dicat qm̃ a deo
temptor.: ds̃ enĩ intẽptator
maloꝵ ẽ. Ipse aut̃: neminem¬

Expanded text:
 ea quae facta sunt, intellecta conspiciuntur; sempiterna quoque virtus ejus ac divinitas, ut sint inexcusabiles . Quomodo dicit inexcusabiles, nisi de illa excusatione qua solet dicere humana superbia, Si scissem, fecissem; ideo non feci, quia nescivi? aut, Si scirem, facerem; ideo non facio, quia nescio? Haec eis excusatio tollitur, quando praeceptum datur, vel scientia non peccandi manifestatur. 3. Sed sunt homines qui etiam de ipso Deo se excusare conantur, quibus dicit apostolus Jacobus: Nemo cum tentatur, dicat, Quoniam a Deo tentor. Deus enim intentator malo
Abbreviated transcription (Latin):
scđm solũ originale peccatũ dãp¬
nabunt᷑. quib ꝑ lauachrũ rege.¬
nerationis. ñ subuenit grã sal¬
uatoris. Ceteri aut̃ om̃s qui iã
utentes lib̾o arbitrio sua ꝓpria
peccata originali peccato in suꝑ
ad diderunt᷑: si de potestate te¬
nebrarũ ꝑ grãm d̾i ñ eruuntur
nec tͣnsferunt᷑ ad regnũ xp̃i. ñ
solũ scdm originis. uẽrũ etiam
scđm ꝓpriȩ uoluntatis merita
iudiciũ reportabt̃. Boni uͦ etiã
ipsi qui dẽ scd̾m bonȩ uolunta¬
tis suȩ merita p̃miũ consequen¬
tur: sed etiã ipsam bonã uolun¬
tatem ꝑ d̾i grãm consecuti sunt.
Aosic impletur qđ scriptum ẽ.
Ira ⁊ indignatio. tribulatio. &

Expanded text:
secundum solum originale peccatum damsecundum solum originale peccatum damnabuntur, quibus per lauacrum regenerationis non subuenit gratia saluatoris. ceteri autem omnes, qui iam utentes libero arbitrio sua propria peccata originali peccato insuper addiderunt. si de potestate tenebrarum per gratiam dei non eruuntur nec transferuntur ad regnum Christi, non solum secundum originis uerum etiam secundum propriae uoluntatis merita iudicium reportabunt. boni uero etiam ipsi quidem secundum bonae uoluntatis suae merita praemium consequentur, sed etiam ipsam bonam uoluntatem per dei gratiam consecuti sunt. ac sic impletur, quod scriptum est: Ira et in
Abbreviated transcription (Latin):
ei. Potens.ẽ. autẽ dñs qui et
uob̾ donce & nob̃. ut de urã
pace & pia consensione. nuntiis
celerrimis gaudeamꝰ. Saluto
uos. ñ solum meo nomine. sed
etiã frm qui mecũ sunt. Et
rogo. ut pro nob̾ concorditer.
atq instant̃ oretis. Sit uob̾ aũ
Ño dilectissimo & in
xp̃i m̃bris honorando.
frĩ ualentino ⁊ fr̃ibus
q̃ui tecũ sunt: augustinꝰ it
dnõ salutẽ. Cresconiũ felicẽ
& aliũ felicẽ. đi seruos qui ex
urã congregatione ad nos ue-¬
nerunt: nõb̾cũ egisse pascha.
nouerit caritas ur̃a. Quos ido
teniuimꝰ aliqͣnto diutius: ut
instructiores ad uos redirent
ad uersus nouos hereticos pela¬
gianos. in quoꝵ errorẽ cadit
qui putat scđm aliqua merita
humana: dari grãm dei. quȩ
sola hominẽ liberat per dñm
putat qͣndo adiudiciũ Añs
uenerit. ñ iudicari hominem
itti potuit libo uoluntatis ar¬
bitrio: nichilominꝰ inerrore.ẽ.
Soli enĩ paruuli qui nondũ
habent oꝑa ꝓpria. uł bona uł mala

Expanded text:
ei. potens est autem dominus, qui et nobis donet et nobis, ut de uestra pace et pia consensione nuntiis celerrimis gaudeamus. saluto uos non solum meo nomine sed etiam fratrum. qui mecum sunt, et rogo, ut pro nobis concorditer atque instanter oretis. sit uobiscum NO DILECTISSIMO ET IN CHRISTI MEMBRIS HONORANDOENTINO ET FRATRIBUS, QVI TECUM SUNT, AUGUSTINUS IN DOMINO SALUTEM. Cresconium, Felicem et alium Felicem dei seruos, qui ei uestra congregatione ad nos uenerunt. nobiscum egisse pascha nouerit caritas uestra. quos ideo tenuimus aliquanto diutius, ut instructiores ad uos redirent aduersus nouos haereticos Pelagianos, in quorum errorem cadit, qui putat secundum aliqua merita humana dari gratiam dei, quae sola hominem liberat per dominputat, quando ad iudicium dominus uenerit, non iudicari hominem uti potuit libero uoluntatis arbitrio, nihilo minus in errore est. soli enim paruuli, qui nondum habent opera propria uel bona uel mala,
Abbreviated transcription (Latin):
orationũ suarũ. uł meritis fidei
suȩ. sibi traditã dĩ grãm: ⁊ pu-¬
tetur uerũ ẽẽ quod illi heretici
dicunt. grãm dĩ scđm merita
nrã darĩ: qđ omĩno falsissimũ
est. Non quia nullũ ẽ. meritũ.
uł bonũ pioꝵ. uł malũ ĩpioꝵ.
alioqum quomͦ iudicabit deus
mundũ. sed miscđia & gratia¬

Expanded text:
orationum suarum uel meritis fidei orationum suarum uel meritis fidei suae sibi traditam dei gratiam et putetur uerum esse, quod illi haeretici dicunt, gratiam dei secundum merita nostra dari, quod omnino falsissimum est, non quia nullum est meritum uel bonum piorum uel malum impiorum - alioquin quo modo iudicabit deus mundum? —, sed mis
Abbreviated transcription (Latin):
tumeliã: nisi ds̃. Sed qm̃ homo
carnalis ⁊ inanit̾ inflatꝰ. cum au.¬
diss&e. quis eni te disceruit: possoe
respondere uł uoce. uł cogitati.¬
one. ⁊dicere. Discernit me fides
mea. discernit me oratio mea
discerint me iustitia mea: mox
apłs occurrit cogitationib eiꝰ &
dixit. Quid enĩ habes qđ ñ acce¬
pisti: Si aut̃ accepisti. qͥd głaris
quasi ñ acceꝑis: Sic enĩ głant᷑:
quasi ñ acceꝑint qui se a se ipsis uis¬
tificari putant. ac ꝑ hoc inseipsis.
ñ in dño głantur. Propt̃ qđ ego
in hac epła quȩ ad uos ꝑuenit.
ꝓbaui ꝑ testimonia scripturarũ
sc̃aꝵ quȩ ibi potestis inspicere.
& bona oꝑa nrã. ⁊ pias orationes.
⁊ rectã fidẽ. nullo modo in nobis
ẽẽ potuisse : nisi hȩc acceꝑimꝰ ab
illo. de quo dicit apłs iacobus.
Omẽ datũ optimũ. & ome donũ
ꝑfectũ de sursũ ẽ: descendens
a patre lliminũ:. Ne quisquã dicat
meritis operũ suoꝵ : uł meritis

Expanded text:
tumeliam, nisi deus. sed quoniam homo tumeliam, nisi deus. sed quoniam homo carnalis et inaniter inflatus, cum audisset: Quis enim te discernit? posset respondere uel uoce uel cogitatione et dicere: Discernit me fides mea, discernit me oratio mea, discernit me iustitia mea\', mox apostolus occurrit cogitationibus eius et dixit: Quid enim habes, quod non accepisti? si autem et accepisti, quid gloriaris, quasi non acceperis? sic enim gloriantur, quasi non acceperint, qui se a se ipsis iustificari putant ac per hoc in se ipsis non in domino gloriantur. Propter quod ego in hac epistula, quae ad uos peruenit, probaui per testimonia scripturarum sanctarum, quae ibi potestis inspicere, et bona opera nostra et pias orationes et rectam fidem nullo modo in nobis esse potuisse, nisi baec acciperemus ab illo, de quo dicit apostolus Iacobus: Omne datum optimum et omne donum perfectum desursum est descendens a patre luminum, ne quisquam dicat meritis operum suorum uel meritis
Abbreviated transcription (Latin):
epłam meã. quã secũ ad nos supͣ
dicti attulert̃: sodm hanc fidem
intelligite. ut neq negetis dei
grãm. neq liberũ arbitriũ sic
defendatis: ut adi grã separetis.
tanꝗͣ sine illa uł cogitare aliquid.
uł agere scdm dm̃ ulla ratione
possimꝰ. qđ omĩno non possumꝰ.
Propt̃ hoc enĩ dñs cũ de fructu
iusticiȩ loqueretur: ait disciptis
sius. Sine me nicħ potestis facere.
cẽ conscriptã. qui dicunt grãm
di scđm merita nr̃a dari: ut qͥ
głatur. ñ in dño. sed inseipso głi
etur in homine. Et alio loco. Qui
głiatur inquit. in dño gloriet᷑.
Illi uero heretici se ipsos aseipsis
iustos fieri putantes: quasi hoc
eis ñ ds̃ dederit. sed sibi ipsi. ñ
utiq indño: sed iisen&e ipsis głi¬
antur. Talib dic̃ apłs. Quis enĩ
de discernit : Qđ id̾o dicit. quia
de massa illiꝰ ꝑditionis. quȩ facta
ẽ. ex adã. ñ disceruut hominẽ. ut
eũ faciat uas in honorẽ. ñ in con.¬

Expanded text:
epistulam meam, quam secum ad nos supra epistulam meam, quam secum ad nos supra dicti adtulerunt, secundum hanc fidem intgratiam, neque liberum arbitrium sic defendatis, ut a Dei gratia separetis, tanquam sine illa vel cogitare aliquid vel agere secundum Deum ulla ratione possimus, quod omnino non possumus. propter hoc enim dominus, cum de fructu iustitiae loqueretur, ait discipulis suis: Sine me nihil potestis facere. esse conscriptam, qui dicunt gratiam dei secundum merita nostra dari, ut, qui gloriatur, non in detur in homine . Et alio loco, Qui gloriatur, inquit, in Domino glorietur . Illi vero haeretici se ipsos a se ipsis justos fieri putanteis non deus dederit sed ipsi sibi, non utique in domino sed in semet ipsis gloriantur. talibus dicit apostolus: Quis enim te discernit? quod ideo dicit, quia de massa illius perditionis, quae facta est ex Adam, non discernit hominem, ut eum faciat uas in honorem non in con
Abbreviated transcription (Latin):
Uenert̃ ad nos duo iuuenes cres.¬
conius ⁊ felix: de ur̃a congrega.¬
tione se ẽẽ dicentes. Qui nobĩs
retulert̃ monasteriũ ur̃m: non¬
nulla dissensione turbatũ. eo qđ
quidã in uob̾ sio grãm p̃dicent.
ut negent hominĩs eẽ liberũ ar¬
bitriũ. Et qđ ÷ grauiꝰ : aicant qđ
indie iudicii. ñ sit redditurus ds
unicuiq scđm oꝑa eiꝰ. Etiam hoc
tam̃ indicauert: qđ plures ur̃m̃
ñ ita sentiant. sed liberũ arbitriũ
adiuuarifateant᷑ ꝑ di grãm : ut
recta sapiamꝰ atq faciamꝰ Et cũ ue-¬
nerit dñs redde uniciiq scđm oꝑa
eiꝰ. inueniat oꝑa nr̃abona. quȩ p̾¬
Obsecro itaq uos frs. sic̃ corinthioᷤ
dñs iħs sic̃ scriptũ. ẽ. in euangłio
paulus. iudicabit ds̃ mundum:
qͣndo uenturꝰ ẽ sicut tota ȩccła in¬
symbolo confitet᷑. iudicare uiuos
⁊ mortuos. Si gͦ non ẽ. di grã. quo
modo saluat mundũ: Q si ñ ẽ
liberũ arbitriũ. quomodo uidi¬
cat mundũ: Proinde librũ uł

Expanded text:
unt ad nos duo iuuenes, Cresconius et Felix, de uestra congregatione se esse dicentes, qui nobis rettulerunt monasterium uestrum nonnulla dissensione turbatum eo, quod quidam in uobis sic gratiam praedicent, ut negent hominis esse liberum arbitrium et, quod est grauius, dicant, quod in die iudicii non sit redditurus deus unicuique secundum opera eius.. etiam hoc tamen indicauerunt, quod plures uestrum non ita sentiant, sed liberum arbitrium adiuuari fateantur per dei gratiam, ut recta sapiamus atque faciamus et, cum uenerit dominus reddere unicuique secundum opera eius, inueniat opera nostra bona, quae pObsecro uos, fratres, sicut Corinthios dominus Iesus, sicut scriptum est in euangelio Paulus, iudicabit deus mundum, quando uenturus est, sicut tota eccsymbolo confitetur, \'iudicare uiuos et mortuos\'. si ergo non est dei gratia, quo modo saluat mundum? et si non est liberum arbitrium, quo modo iudicat mundum? proinde librum uel
Abbreviated transcription (Latin):
ostendimꝰ aduersus eos ẽẽ conscri¬
pta: qui dicunt grãm d̾i scđm
merita nr̃a dari. hoc ẽ aduersus
eosdem pelagianos. Quantum
ca ꝑseuerent. quȩ neq liberũ ar-¬
bitriũ negat: siue in uitã malã
siue in bonã. neq tantũ ei tribu¬
it. ut sine di grã ualeat aliquid.
siue ut exmalo conuertatur i
bonũ: siue ut inbonũ ꝑseuerant
ꝓficiat. siue ut ad bonũ sẽpit̾nũ
pueniat: ubi iã ñ timeat ne defi¬
ciat. Uos quoq Rm̃i etiã in hac
epła exhortor qđ nos om̃s exhor¬
tatur apłs. Non plus sape quam
oportae saꝑe. sed saꝑe ad tẽꝑantiã.
sicut unicuiq d̾s̃ partitꝰ ẽ mensu¬
ram fidei. Attendite qͥd salomonẽ
moneat sp̃s sõs. Rectos cursu
inquit fac pedib tius ⁊ uias tuas
dirige: ne declines in dexteram
neq in sinistrã. Auerte aut̃ pedẽ
tuũ: auia mala. Uias aut̃ quȩ a
dextris sunt: nouit ds̃. Peruersȩ
uero sunt: quȩ asinistris sunt. Ipse
aut̃ rectos faciet cursus tuos.

Expanded text:
aduersus eos esse conscriptam, qui dicunt gratiam dei secundum merita nostra dari, hoc est aduersus eosdem Pelagianos Quantum pca perseuerent, quae neque liberum arbitrium negat siue in uitam malam siue in bonam neque tantum ei tribuit, ut sine dei gratia ualeat aliquid, siue ut ex malo conuertatur in bonum siue ut in bonum perseueranter proficiat sine ut ad bonum sempiternum perueniat. ubi iam non timeat, ne deficiat. uos quoque, carissimi, etiam in hac epistula exhortor, quod nos omnes exhortatur apostolus. non plus sapere, quam oportet sapere, sed sapere ad temperantiam, sicut unicuique deus partitus est mensuram fidei. Adtendite, quid per Salomonem moneat spiritus sanctus: Rectos cursus, inquit. fac pedibus tuis et uias tuas dirige, ne declines in dexteram neque in sinistram. auerte autem pedem tuum a uia mala. uias enim, quae a dextris sunt, nouit deus; peruersae uero sun t, quae a sinistris sunt. ipse autem rectos faciet cursus tuos.
Abbreviated transcription (Latin):
data fuisse inparadiso corporis
alim̃ta. anteꝗͣ istã mortis penam
peccandomeruissent. Sic enim
erant in mortales incorpore ñdũ
spiritalis: animali. ut tam̃ in eiꝰ.
modi inmortalitate alim̃tis corpo¬
ralib uterent᷑. Itẽ qđ dixi quã
sibi elegit ds̃ głosam ȩccłam ñ
habentẽ maculã neq rugã. non
ido dixi quia nc̃ exomĩ parte iã
talis ẽ quãuis ad hoc electa ñ
dubitetur ut talis sit. qͣndo xp̃s
apparuerit uita eiꝰ. tc̃ enĩ ⁊ ipsa
cũ illo apparebit ingła. Propter
quã głam dicta ẽ ȩccła gloriosa.
Itẽ quod dñs ait petite ⁊ accipi¬
etis. querite ⁊ inuenietis. pulsa¬
te ⁊ aꝑietur uob̃. Oꝑose quidẽ
tria ista quid int̾se differant ex¬
ponendũ putaui. s longe meliꝰ
ad instantissimã petitionem
oĩa referunt᷑. Hoc qͥppe ostendit.
ubi eodẽ u̾bo cuncta c̃clusit dicris.

Expanded text:
data fuisse in paradiso corporis data fuisse in paradiso corporis alimenta, antequam istam mortis poenam peccando meruissent. sic enim erant inmortales in corpore nondum spiritali, sed animali, ut tamen in huius modi inmortalitate alimentis corporalibus uterentur. item quod dixi: quam sibi elegit deus gloriosam ecclesiam non habentem maculam neque rugam, non ideo dixi, quia nunc ex omni parte iam talis est, quamuis ad hoc electa non dubitetur, ut talis sit, quando Christus apparuerit, uita eius; tunc enim et ipsa cum illo apparebit in gloria; propter quam gloriam dicta est ecclesia gloriosa. item quod dominus ait: petite et accipietis, quaerite et inuenietis, pulsate et aperietur uobis, operose quidem, tria ista quid inter se differant, exponendum putaui; sed longe melius ad instantissimam petitionem omnia referentur. hoc quippe ostendit, ubi eodem uerbo cuncta conclusit dicens:
Abbreviated transcription (Latin):
inquã licebit᷑ ignorare dĩ regnum.
cũ eiꝰ unigenitꝰ ñ solũ intelligibilit̃
s etiã uisibilit̾ in homine dñico de
cę̧lo uenerit iudicaturꝰ uiuos ⁊ mor¬
tuos. S ñ uideo utrũ recte dicat᷑
hõmo dñicꝰ. qͥ ẽ mediator dĩ ⁊ hõiũ
aut̃ homo quis in eiꝰ iure sca familia
ñ pot̃ dici : Q hoc quidẽ ut dicerẽ
apud quosdã legi tractatores catho¬
licos diuinoꝵ ẽloqͥoꝵ. s ubicũq
hoc dixi dixisse me nollem. Postea
quippe uidi ñ ẽẽ dicendũi. quã uis
ñ nulla possit ratione defendi. Itẽ
qd̃ dixi nullius enĩ fere conscientia
dm̃ pot̃ odisse. ñ uideo fuisse dicendõ.
Multi enĩ st̃ de quib scriptũ est.
suꝑbia eoꝵ qͥ odert̃ te. Alio loco in
eo qđ dixi obhoc dixisse dñm suffi-¬
cit diei malitia sua. quia cibos su-¬
mere urgebat ipsa necessitas. quã
ꝓpt̾ea malitiã nominatã arbitror
hanc fragilitatẽ quã peccando me¬
ruimꝰ. n attendi etiã pͥmis hõib

Expanded text:
are dei regnum, quum eius unigenitus non solum intellegibiliter sed etiam uisibiliter in homine dominico de caelo uenerit iudicaturus uiuos et mortuos. sed non uideo, utrum recte dicatur homo dominicus, qui est mediator dei et hominum, autem homo quis in eius sancta familia non potest dici? et hoc quidem ut dicerem, apud quosdam legi tractatores catholicos diuinorum eloquiorum. sed ubicumque hoc dixi, dixisse me nollem. postea quippe uidi non esse dicendum, quamuis nonnulla possit ratione defendi. item quod dixi: nullius enim 15 fere conscientia deum potest odisse, non uideo fuisse dicendum. multi enim sunt, de quibus dictum est: superbia eorum, qui oderunt te. Alio loco in eo, quod dixi: ob hoc dixisse dominum: sufficit diei malitia sua, quia cibos sumere urgebat ipsa necessitas, quam propterea malitiam nominatam arbitror, hanc fragilitatem, quam peccando meruimus, non adtendi etiam primis hominibus
Abbreviated transcription (Latin):
Nec ego te condẽpnabo. uade iam de¬
inceps noli peccare. si hoc obȩdenter
audiuit. Alio loco peccatũ fris ad
cerẽ peccatũ fr̃is ad mortẽ puto esse.
nitatẽ. ⁊ adu̾sus ipsam gr̃ãm qua
reconciliatꝰ ẽ do inuidentiȩ facib
agitatur. Qđ quidẽ ñ confirmaui.
quoniã hoc putare me dixi. s tamen
ad dendũ fuit si in hac tã scelerata
m̃tis ꝑuersitate finierit hanc uitã.
Qm̃ de quocũq pessimo in hac uita
constituto ñ ẽ utiq desꝑandũ. nec

Expanded text:
nec ego te damnabo; uade, denec ego te damnabo; uade, deinc-eps iam noli peccare, si hoc oboedienter audiuit. Alio loco peccatum fratris cerem: peccatum fratris ad mortem puto esse, rnitatem et aduersus ipsam gratiam, qua reconciliatus est deo, inuidentiae facibus agitatur. quod quidem non confirmaui, quoniam hoc putare me dixi, sed tamen addendum fuit: si in hac tam scelerata mentis peruersitate finierit hanc uitam, quoniam de quocumque pessimo in hac uita constituto non est utique desperandum nec
Abbreviated transcription (Latin):
istam sibi disputationẽ deb̾e sufficere.
S legat ⁊ alia siue nrã quȩ postea
script̃a st̃. siue alioꝵ meliꝰ considata
atq tractata. uł ipse si pot̾ ea quȩ
hic merito mouere possunt uigilanti.¬
ore atq intelligentiore m̃te discutiat.
Non quia om̃e peccatũ fornicatio.ẽ.
neq enĩ omnẽ peccantẽ ds̃ ꝑdit. qui
cotidie scõs suos exaudit dicentes
dimitte nob̾ debita nr̃a. cũ ꝑdat om¬
nẽ qui fornicat᷑ ab eo. S quatinꝰ in¬
telligenda atq elimanda sit hȩc formi.
catiõ. ⁊ utrũ etiã ꝓpt̾ hanc liceat di.¬
nuttere uxorẽ latebrosissima questio
est. Licere tam̃ ꝓpt̾ istã quȩ in stu¬
pris cõmittitur. nulla questio est.
& ubi dixi hoc ꝑmissũ eẽ ñ iussũ. non
attendi aliã scripturã dicentẽ. Qui
ten&e ad ult̾am: stultꝰ ⁊ ĩpiꝰ ẽ. Nec sane
dixerĩ ad ult̾am fuisse deputandam
illa mulierẽ. etiã pꝰea ꝗͣ audiuit adño.

Expanded text:
istam sibi nostram disputationem debere sufficere, istam sibi nostram disputationem debere sufficere, sed legat et ea siue nostra, quae postea scripta sunt, siue aliorum melius considerata atque tractata, uel ipse, si potest, ea, quae hic merito mouere possunt, uigilantiore atque intellegentiore mente discutiat, non quia omne peccatum fornicatio est — neque enim omnem peccantem deus perdit, qui cotidie sanctos suos exaudit dicentes: dimitte nobis debita nostra, quum perdat omnem, qui fornicatur ab eo — sed quatenus intellegenda atquecatio, et utrum etiam propter hanc liceat dimittere uxorem, latebrosissima quaestio est. Licere tamen propter istam quae in stupris committitur, nulla quaestio est.  ubi dixi hoc permissum esse, non jussum, non attendi aliam Scripturam dicentem: Qui tenet adulteram, stultus et impius est . Nec sane adulteram dixerim fuisse deputandam illam mulierem, etiam posteaquam audiuit a domino:
Abbreviated transcription (Latin):
existente peccato sine morte cresceret
⁊ multiplicaret᷑ genꝰ humanũ. ac per
hoc alit̾ soluenda questio ẽ. cur dñs p̃¬
cepit diligendos inimicos. cũ alioloco
pcipiat odio habendos ⁊ parentes ⁊ filios
Non sic̃ hic soluta ẽ.s sic eã posterius
sepe soluimꝰ. id ẽ. ut diligamꝰ inimicos
lucrandos regno dĩ. ⁊ oderimꝰ in pro¬
pinquis si impediunt a regno dĩ. Itẽ
de p̃cepto qđ ꝓhibet᷑ uxor dimitai nͤ
ꝓpt̃ fornicationẽ. hic quidẽ scrupulo.¬
sissime disputaui. s quã uelit dñs
intelligi fornicationẽ ꝓpt̃ quã liceat
dimittere uxorẽ. utrũ eã quȩ dãpnat᷑
instupris. an illã de qua dr̃ ꝑdidisti
ominẽ qui fornicat᷑ abste. in qua utiq
⁊ ista ẽ. neq enĩ ñ fornicat᷑ a dño. qui
tollens m̃bra xp̃i facit ea m̃bra mere.¬
tricis. etiã atq etiã cogitandũ ẽ. atq
reqͥrendũ. Nec uolo in re tanta tãq
addigerendũ difficili. putare lectorẽ

Expanded text:
existente peccato, sine morte cresceret et multiplicaretur genus humanum. Ac per hoc aliter solvenda est quaestio, cur Dominus praeceperit diligendos inimicos , cum alio loco praecipiat odio habendos et parentes et filios , non sicut hic soluta est, sed sicut eam posterius saepe solvimus: id est, ut diligamus inimicos lucrandos regno Dei, et oderimus in propinquis, si impediunt a regno Dei. 6. Item de praecepto, quo prohibetur uxor dimitti nisi propter fornicationem, hic quidem scrupulosissime disputaui, sed quam uelit dominus intellegi fornicationem, propter quam liceat dimittere uxorem, utrum eam, quae damnatur in stupris, an illam, de qua dicitur: perdidisti omnem, qui fornicatur abs te, in qua utique et ista est — neque enim non fornicatur a domino, qui tollens membra Christi facit ea membra meretricis — etiam atque etiam cogitandum est atque requirendum, nec uolo in re tanta tamque ad digerendum difficili putare lectorem
Abbreviated transcription (Latin):
tẽporalitatẽ. aut turpitudinẽ.
aut malitiã. Ergo etĩã quȩ par-¬
ticipatione similia sunt: recipi¬
unt dissimilitudinẽ. At ipsa
similitudo. nullo modo ex aliqͣ
parte potest ẽẽ dissimilis. Unde
fit ut consimilitudo patris filiꝰ¬
dr̃. quia eiꝰ participatione similia
sunt. quȩq sunt uł int̾ se. uł in
dõ similia. Ipsa ẽ. enĩ species pͥma
qua sunt ut itadic̃a speciata. & for.¬
ma qua formata st̃ om̃ia: ex nul.¬
la parte patri potest esse. similis.
Idem igit᷑ qđ pat̃. ita ut iste filius
sit: ille pat᷑. id ẽ. iste similitudo.
substantia. Nã si non una recipit
dissimilitudinẽ similitudo. Quod
fieri posse om̃is uerissuna negat

Expanded text:
temporalitatem, aut turpitudinem, temporalitatem, aut turpitudinem, aut malitiam. Ergo etiam illa quae participatione similia sunt, recipiunt dissimilitudinem: at ipsa similitudo nullo modo ex aliqua parte potest esse dissimilis. Unde fit ut cum similitudo Patris Filiudicitur, quia ejus participatione similia sunt quaecumque sunt vel inter se vel Deo similia ipsa est enim species prima, qua sunt, ut ita dicam, speciata, et forma qua formata sunt omnia; ex nulla parte Patri potest esse dissimilis. Idem igitur quod Pater, ita ut iste Filius sit, ille Pater, id est, iste similitudo, substantia. Nam si non una est, recipit similitudinem similitudo; quod fieri posse omnis verissima negat
Abbreviated transcription (Latin):
exat Re & filio. Om̃e castũ:
tate. Ergo & om̃e sapiens: sapien¬
tia. Et om̃e simile: Similitudua ᷤ
Sed duob modis castũ castitate
tum castitatẽ quã gignit. Et
cui principiũ atq causa. ẽ. ut sit:
alit̃ aut̃ cum participatione
castitatis quidq castũ ẽ. qđ potest
aliqͣndo ẽẽ ñcastũ. Atq ita de cę-¬
teris intelligendũ. Nã & anima
ȩt̃nitatẽ uł intelligitur. uł cre-¬
ditur consequi. Sed ȩt̾na ȩt̾nita.¬
tis participatione fit. Non autẽ
ita ȩt̾̃nus ds̃ : sed qđ ipsius ȩt̃ni-¬
tatis ẽ. actor. Hoc & de pulchri¬
tudine & bonitate licet intelligi.
quȩ &e. eẽ. & ñ. ẽẽ. sapiens potest.
sed qđ eã ipse genuerit qua sapi.¬
ens dicit᷑ sapientiã. Itẽ illa quȩ
participatione sunt uł casta. uł
entia. recipiunt ut dictũ ẽ. ut
possint nec casta ẽẽ. nec ȩt̾na. nec
pulchra. nec bona. nec sapientia.
At ipsa castitas. ȩt̾nitas. pulchri.¬
tudo. bonitas. sapientia.: nullomͦ

Expanded text:
atre et Filio. Omne castum tate. Ergo et omne sapiens sapientia, et omne simile similitudine. Sed duobus modis castum castitate tum castitate quam gignit, et cui principium atque causa est ut sit; aliter autem cum participatione castitatis quidque castum est, quod potest aliquando esse non castum; atque ita de caeteris intelligendum est. Nam et anima aeternitatem vel intelligitur vel creditur consequi, sed aeterna aeternitatis participatione fit. Non autem ita aeternus Deus, sed quod ipsius aeternitatis est auctor. Hoc et de pulchritudine et de bonitate licet intelligi. quae et esse et non esse sapiens potest: sed quod ipse eam genuerit, qua sapiens dicitur, sapientiam. Item illa quae participatione sunt vel casta, vel entia, recipiunt, ut dictum est, ut possint nec casta esse, nec aeterna, nec pulchra, nec bona, nec sapientia: at ipsa castitas, aeternitas, pulchritudo, bonitas, sapientia, nullo mod
Abbreviated transcription (Latin):
igitur natus.
Cũ aliud sit natura. aliud
disciplina. aliud usus. & hȩc
in una anima intelligantur
nulla diuersitate substantiȩ.
Itẽ aliud sit ingeniũ. aludiurtꝰ.
aliud tranquillitas similiter
unius eiꝰdẽq substantiȩ. & cũ
anima sit alterius substantiȩ
ꝗͣ ds̃ quãꝗͣ abillo facta. ipse
aut̃ ds̃ sit sacratissima illa
& multis uerbo. re paucis cog.¬
nita trinitas : diligentissime

Expanded text:
igitur natus.  animae. Cum aliud sit natura, aliud disciplina, aliud usus, et haec in una anima intelligantur nulla diversitate substantiae: item cum aliud sit ingenium, aliud virtus, aliud tranquillitas, similiter unius ejusdemque substantiae: et cum anima sit alterius substantiae, quam Deus, quanquam ab illo facta; ipse autem Deus sit sacratissima illa, et multis verbo, re paucis cognita Trinitas: diligentissime
Abbreviated transcription (Latin):
luntate. quos necesse ẽ eandẽ con-¬
stellationẽ conceptionalẽ hab̾e.
& amboꝵ unã constellationem
dare mathematico. tamꝗͣ unuis
hominis : Si autẽ ad genitales
constellationes se tenere uolue¬
rint: ipsis geminis excludunt᷑.
qui plerũq ita post inuicẽ fun-¬
duntur exutero. ut hoc tẽporis
int̃uallũ rursus adminutas mi-¬
nutarũ reuertatur. quas tractan¬
das in constellationib nunquã
accipiunt nec possunt tractare.
Cum autẽ multa uera eos p̃dixis¬
se dicatur. ido fit: quia ñ denent
homines memoria falsitates
erroresq illoꝵ. Sed ñ intenti
nisi in ea quȩ illoꝵ responsis
ꝓuenerint: ea quȩ ñ ꝓuenerint
obliuscunt᷑. & ea cõmemorant
quȩ ñ arte illa quȩ nulla ẽ. sed
quadã obscura rerũ sorte contin¬
gunt. Quodsi peritiȩ illoꝵ uolt̃
tribuere: dicant artificiose diui.¬
nare etiã mortuas mẽbranas
scriptas quaslibet. de quib ple.¬

Expanded text:
voluntatum, quos necesse est eamdem convoluntatum, quos necesse est eamdem constellationem conceptionalem habere, et amborum unam constellationem dari mathematico, tanquam unius hominis? Si autem ad genitales constellationes se tenere voluerint, ipsis geminis excluduntur, qui plerumque ita post invicem funduntur ex utero, ut hoc temporis intervallum rursus ad minutas minutarum revertatur, quas tractandas in constellationibus nunquam accipiunt, nec possunt tractare. Cum autem multa vera eos praedixisse dicatur, ideo fit, quia non tenent hominerroresque illorum, sed non intenti nisi in ea quae illorum responsis prouenerint ea quae non prouenerint obliuiscuntur et ea commemorant quae non arte illa, quae nulla est, sed quadam obscura rerum sorte contiflgunt.I quod si peritiae illorum uolunt tribuere, dicant artificiose; diuinare etiam mortuas membranas scriptas quaslibet, de quibus ple
Abbreviated transcription (Latin):
dines oꝑatur. Aduersus eos autẽ
qui nunc appellant᷑ mathematici
uolentes actus nr̃os corporib cęle¬
stib subdere & nos uendere stel¬
lis ipsũq p̃cium quo uendimur
a nobis acciꝑe: nichil breuius &
uerius dici potest. quã eos ñ respon¬
dere acceptis constellationibus.
Inconstellationib aut̃ notari par.¬
tes: quales trecentas sexaginta
dicunt habere signiferuĩ circulũ.
Motũ aut̃ cęli ꝑ unã horamfieri
inquinqͥecim partib ut tanta
mora quindecĩ partes oriantur:
quantã tenet una hora. Quȩ
dicuntur. Minutas aut̃ minu.¬
tar ũ iam in constellationib de
quib futura p̃dicere se dicunt
non inueniunt. Conceptus aut̃
geminoꝵ qm uno concubitu ef¬
ficitur at testantib medicis. quoꝵ
disciplina multo est certior atq
manifestior. tã paruo puncto
temporis contingit: ut induas
minutas minutarum ñ tendat᷑.
Unde ergo geminis tanta diuer.¬
sitas actionum ex euentu & uo

Expanded text:
dines operatur. 2. Adversus eos autem dines operatur. 2. Adversus eos autem qui nunc appellantur mathematici, volentes actus nostros corporibus coelestibus subdere, et nos vendere stellis, ipsumque pretium, quo vendimur, a nobis accipere, nihil verius et brevius dici potest, quam eos non respondere, nisi acceptis constellationibus. In constellationibus autem notari partes, quales trecentas sexaginta dicunt habere signiferum circulum: motum autem coeli per unam horam fieri in quindecim partibus, ut tanta mora quindecim partes oriantur, quantam tenet una hora. Quae dicuntur. Minutas autem minutarum jam in constellationibus, de quibus futura praedicere se dicunt, non inveniunt; conceptus autem geminorum quoniam uno concubitu efficitur, attestantibus medicis, quorum disciplina multo est certior atque manifestior, tam parvo puncto temporis contingit, ut in duas minutas minutarum non tendatur. Unde ergo in geminis tanta diversitas actionum, et eventuum, et
Abbreviated transcription (Latin):
mathematicos. Non eos appel¬
larunt mathematicos ueteres qui
nunc appellant᷑. sed illos qͥ tempoꝵ
numeros motu cȩli ac siderum ꝑ¬
uestigauert̃. De quib rectissime
dr̃ in scripturis sc̃ĩs. Iterũ nec his
debet ignosci. Si enĩ tantũ potu-¬
erunt scire ut possent estunare
scłm. quomodo huiꝰ dñm ñ faciliꝰ
inuenerunt: Mens enĩ humana
de uisibilib iudicans. potest ag.¬
noscere om̃ib uisibilib se ipsam
eẽ meliorẽ. Quȩ tam̃ cũ etiã se
propter defectũ profectũq it
sapientia fatetur ẽe mutabilem
inuenit supra eẽ. in cõmutabilem
ueritatẽ. Atq ita adherens post
ipsam sicut dictum. ẽ. ad hesit
anima mea post te : beata efficit᷑
intrinsetꝰ. In ueniens etiã omĩum
uisibiliũ creatorẽ atq dñm: non
quȩrens extrinsecus uisibilia ꝗͣuis
cȩlestia quȩ aut non inueniuntur:.
aut cũ magno labore frustra in
& prius in anima suꝑiores. deinde
incorpore inferiores. pulchritu.¬

Expanded text:
TO. Non eos appellarunt mathematicos ueteres qui nunc appellantur, sed illos qui temporum numeros motu caeli ac siderum peruestigarunt: de quibus rectissime dicitur in scripturis sanctis: iterum nec his debet ignosci. si enim tantum potuerunt scire, ut possint aestimare saeculum, quomodo huius dominum non facilius inuenerunt? mens enim humana de uisibilibus iudicans potest agnoscere omnibus uisibilibus se ipsam esse meliorem. quae tamen cum etiam se propter defectum profectsapientia fatetur esse, mutabilem, invenit supra se esse incommutabilem veritatem: atque ita adhaerens post ipsam, sicut dictum est, Adhaesit anima mea post te ; beata efficitur, intrinsecus inveniens etiam omnium visibilium Creatorem atque Dominum; non quaerens extrinsecus visibilia, quamvis coelestia: quae aut non inveniuntur, aut cum magno labore frustra invet prius in anima superiores, deinde in corpore inferiores pulchritu
Abbreviated transcription (Latin):
cet̾is iudicat: nec eo utitur sed
fruit᷑. Neq enĩ ad aliquid aliud
ds̃ referendus. ẽ: qm̃ om̃e qđ ad
aliud referendũ ẽ. inferius ẽ. ꝗͣ
id ad qđ referendũ ẽ. Nec ẽ aliqͥd
deo suꝑuis: ñ loco. sed excellentia
naturȩ. Omia ergo quȩ facta st̃
inusũ hominis facta st̃: qͥa om̃ib̾
utit᷑ iudicando ratio quȩ homini
data ẽ. & ante lapsũ quidẽ not
utebat᷑ tolerandis: nec pꝰ lapsum
utit᷑ nisi conuersꝰ. & quãꝗͣ ante
mortẽ corporis: iã tam̃ quantũ
potest di amicꝰ qͥa libent̃ seruus.¬
ullã alius alio mag̃ intelligat.
atq ita eius dẽ rei ꝑ infinitũ eat
incelligentia. Quisquis ullã rẽ
alit̾ quã ea res.ẽ. incelligit. fallit̾.
Ec omis quifallitur: idinqͥ fallit̃
ñ intelligit. Quisquis igit᷑ ullã rẽ
alit̾ quã. ẽ intelligit: ñ eã intelligit.
Non gͦ potest quicꝗͣ intelligi nͥ ut. ẽ.

Expanded text:
caeteris judicat; nec eo utitur, sed caeteris judicat; nec eo utitur, sed fruitur. Neque enim ad aliquid aliud Deus referendus est. Quoniam omne quod ad aliud referendum est, inferius est quam id ad quod referendum est. Nec est aliquid Deo superius, non loco, sed excellentia suae naturae. Omnia ergo quae facta sunt, in usum hominis facta sunt, quia omnibus utitur judicando ratio, quae homini data est. Et ante lapsum quidem non utebatur tolerandis, nec post lapsum utitur nisi conversus, et quanquam ante mortem corporis, jam tamen quantum potest Dei amicullam alius alio magis intelligat, atque ita ejusdem rei per infinitum eat intelligentia. Quisquis ullam rem aliter quam ea res est intelligit, fallitur: et omnis qui fallitur, id in quo fallitur non intelligit. Quisquis igitur ullam rem aliter quam est intelligit, non eam intelligit. No
Abbreviated transcription (Latin):
igit᷑ hominis ratio quȩ uirtꝰ uocat᷑.
utitur primo se ipsa ad intelligen.¬
dũ dm̃. ut eo fruatur a quo etiã
facta ẽ: utitur etiã ceteris ratio.¬
nalib animantib ad societatem.
irrationalib ademinentiã. Uitã
etiã suã ad id refert. ut fruat᷑ dõ.
Ita eñi beata ẽ. Ergo & seipsa utit᷑.
Que ꝓfecto inchoat miserã suꝑ.¬
biam: si ad seipsam ñ addm̃ refe.¬
rat᷑. Utitur etiã corporib qͥb dã
uiuificandis ad beneficientiam.
Sic enĩ utit᷑ suo corpore. quib dã
assum̃dis uł respuendis ad ualitu.¬
dinẽ. quib dã tolerandis ad paci.¬
entiã. quib dã ordinandis ad iꝰti¬
tiã: quibdã considandis ad aliqđ
ueritatis docum̃tũ. Utit᷑ etiã his
quib se abstin& ad tẽperantiã.
lta om̃ib & sensis seu non seusis
utit᷑: nec aliquid tertiũ ẽ. Iudicat
aut̃ de om̃ib quib utit᷑. De solo
đo ñ uidicat. quia scđm dm̃ de

Expanded text:
igitur hominis ratio, quae virtus vocatur, igitur hominis ratio, quae virtus vocatur, utitur primo se ipsa ad intelligendum Deum, ut eo fruatur a quo etiam facta est. Utitur autem caeteris rationalibus animantibus ad societatem, irrationalibus ad eminentiam. Vitam etiam suam ad id refert, ut fruatur Deo: ita enim beata est. Ergo et se ipsa utitur; quae profecto inchoat miseriam per superbiam, si ad se ipsam, non ad Deum referatur. Utitur etiam corporibus quibusdam vivificandis ad beneficentiam; sic enim utitur suo corpore: quibusdam assumendis vel respuendis ad valetudinem, quibusdam tolerandis ad patientiam, quibusdam ordinandis ad justitiam, quibusdam considerandis ad aliquod veritatis documentum: utitur etiam iis a quibus se abstinet, ad temperantiam. Ita omnibus et sensis et nuid tertium est. Judicat autem de omnibus quibus utitur: de solo Deo non judicat, quia secundum Deum de
Abbreviated transcription (Latin):
lia. sed ipsa utilitas exqua nobis
ꝓsunt quȩcũq ꝓsunt. quã diuinã
ꝓuidentiã dicimus: usibilis ñ ẽ.
Notũ sit sane: uisibilui nomine
om̃ia corpora contineri. Oportae
ergo frui pulchris inuisibilib
id est honestis. Utrũ aut̃ om̃ib
alia questio. ẽ. quãꝗͣ fortasse hone¬
sta ñ nisi quib fruendũ ẽ. dici de¬
ceat. Ytilib aut̃ utendũ. ẽ. om̃ib.
ut quoquo eoꝵ opꝰ est. Et frui quidẽ
cibo & qualibae corporali uoluptate
ñ adeo absurde existimantur &
bestiȩ. Uti aut̃ aliqua re ñ potest.
nisi animal qđ rationis. ẽ. particeps.
Scire nãq quo quidq referendũ
potest ea re: quȩ quo referenda sit
nescit. Nec quisq potest scire: nisi
sapiens. Quare abuti rectius dici
solent : qui ñ bene utunt᷑. Non eñi
cuiquã ꝓdest id quod male utit᷑.
Et qđ non ꝓdest: ñ utiq utile est.
lta nemo utit᷑: nisi utili. Non ergo
utit᷑: quisquis male utit᷑. Perfecta

Expanded text:
lia; sed ipsa utilitas, ex qua nobis lia; sed ipsa utilitas, ex qua nobis prosunt quaecumque prosunt, quam divinam providentiam dicimus, visibilis non est. Notum sane sit visibilium nomine omnia corporalia contineri. Oportet ergo frui pulchris invisibilibus, id est, honestis: utrum autem omnibus, alia quaestio est; quanquam fortasse honesta non nisi quibus fruendum est, dici deceat. Utilibus autem utendum est omnibus, ut quoquo eorum opus est. Et frui quidem cibo et qualibet corporali voluptate non adeo absurde existimantur et bestiae: uti autem aliqua re non potest nisi animal quod rationis est particeps. Scire namque quo quidque referendum potest ea re quae quo referenda sit nescit; nec quisquam potest scire nisi sapiens. Quare abuti rectius dici solent, qui non bene utuntur. Non enim cuiquam prodest id quo male utitur; et quod non prodest, non utique utile est. ita nemo utitur nisi utili. Non ergo utitur, quisquis male utitur. Perfecta
Abbreviated transcription (Latin):
dũ ẽ. utile aut̃ qđ ad aliud aliqͥd
referendũ ẽ. scđm hanc differentiã
nc̃ loquim᷑. illud sane custodienteᷤ.
ut honestũ & utile nullo modo ad
uersent᷑. Aduersari enĩ hȩc sibi ali.¬
quando imꝑite ac uulgariter exi¬
stimamꝰ. Frui ergo dicimur ea re:
de qua capimꝰ uoluptatẽ. Utimur
ea: quã referimꝰ adid unde capi¬
mana ꝑuersio ẽ. quod etiã uitiũ
uocatur : fruendis uti uelle. atq
utendis frui. & rursus om̃is ordi-¬
natio quȩ uirtꝰ etiã nominatur.
fruendis frui & utendis uti. Eruen¬
dũ. ẽ. aut̃ honestis: utendũ uero
utilib. Honestatẽ uoco intelligi.¬
bilem pulchritudinẽ: quã spiri.¬
tualẽ nos ꝓprie dicimus. Ytilita.¬
tẽ aut̃. diuinã ꝓuidentiã. Qua¬
ꝓpt̃ quã ꝗͣ sint multa pulchra
uisibilia quȩ minꝰ ꝓprie honesta
appellant᷑: ipsa tam̃ pulchritu.¬
do ex qua pulchra sunt quȩcũq
pulchra sunt. nullo modo est
uisibilis. Idẽ multa uisibilia uti¬

Expanded text:
dum est, utile autem quod ad aliud aliquid referendum est: secundum hanc differentiam nunc loquimur, illud sane custodientes, ut honestum et utile nullo modo sibimet adversentur. Adversari enim haec sibi aliquando imperite ac vulgariter existimantur. Frui ergo dicimur ea re de qua capimus voluptatem. Utimur ea quam referimus ad id unde volumana perversio est, quod etiam vitium vocatur, fruendis uti velle, atque utendis frui. Et rursus omnis ordinatio, quae virtus etiam nominatur, fruendis frui, et utendis uti. Fruendum est autem honestis, utendum vero utilibus. Honestatem voco intelligibilem pulchritudinem, quam spiritualem nos proprie dicimus; utilitatem autem, divinam providentiam. Quapropter quanquam sint multa pulchra visibilia, quae minus proprie honesta appellantur; ipsa tamen pulchritudo, ex qua pulchra sunt quaecumque pulchra sunt, nullo modo est visibilis. Item multa utilia visibi
Abbreviated transcription (Latin):
dubitandũ eẽ ꝑfectã intelligentiã.
qua p̃stantior ẽẽ non possit. Et ido
ñ ꝑ infinitũ ire qđ quęq res incelli¬
gitur : nec eã posse aliũ alio plus
intelligere.

Expanded text:
tam intelligentiam, qua praestantior esse non possit; et ideo non per infinitum ire quod quaeque res intelligitur, nec eam posse alium alio plus intelligere.
Abbreviated transcription (Latin):
pascha dũ insimilitudinib exer¬
cerent᷑ solis discipłis xp̃i uerũ
pascha facturis. Non hi qͥ pecudũ
ꝑtractant corq iecurq sed quoꝵ
emundat prudens p̃cordia untꝰ.
excludens positã subter labẽ uicioꝵ
remigio poterunt cȩlũ penetrare

Expanded text:
pascha, dum in similitudinibus exerpascha, dum in similitudinibus exercerentur, solis discipulis Christi verum pascha facturis. Non ii qui pecudum pertractant corque jecurque, Sed quorum emundat prudens praecordia virtus, Excludens positam subter labem vitiorum, Remigio poterunt coelum penetrare
Abbreviated transcription (Latin):
lubis. euangłicȩ signũ continentie¬
ẽ. dũ locus seminũ cohercetur &
constringit᷑. additis baculis: spũ
sc̃o quo quis nitit᷑. Pedib calciatis.
id ẽ. lubrico erroris eiecto. dũ pro¬
uectione ad fidẽ cȩlestiũ quasi
ferratis psidus in euangłio cuncta
sunt fixa. firmissima ueritate soli¬
data. stantes etiã feruentes en im
infide ꝓbant᷑ tepidi & negligentes.
respuunt᷑ ⁊ euomunt᷑. Cumꝰ ari¬
mis sumunt᷑. xp̃s enĩ cũ om̃is
simplicis animi pura simplicitate
sumit᷑. Cũ pigridis & enĩ hoc pas¬
cha uideoꝵ dampnationẽ. acer¬
bissimas a maritudines cessit. Non
nͥ circũcisis dat᷑ purgatis eñĩ solis
⁊ lauachro indulgentiȩ cȩlesti
expiatis: ꝑcipiendi xp̃i corporis
sacrati cibi facultas porrigit᷑. Ita
quȩ figurata in israhelitis fuerañ.
in nob corroborata st̃. Et quȩ in¬
illis imagines: in nob̾ ipse sunt
ueritates. Imitabant᷑ illi facere

Expanded text:
lumbis, evangelicae signum est continentialumbis, evangelicae signum est continentiae, dum locus seminum coercetur et constringitur: additis baculis, Spiritu sancto, quo quis nititur: pedibus calceatis, id est, lubrico erroris ejecto, dum provectione ad fidem coelestium quasi ferratis praesidiis in Evangelio cuncta sunt fixa, firmissima veritate solidata. Festinantes etiam: ferventes enim fide probantur, tepidi et negligentes respuuntur et evomuntur. Cum azymis sumuntur: Christus enim cum omni simplicis animi pura simplicitate sumitur. Cum picridiis: etenim hoc pascha in Judaeorum damnationem acerbissimas amaritudines cessit. Non nisi circumcisis dabatur : purgatis enim solis et lavacro indulgentiae coelestis expiatis percipiendi Christi corporis sacrati cibi facultas porrigitur. Ita quae figurata in Israelitis fuerant, in nobis corroborata sunt; et quae illis imagines, in nobis ipsae sunt veritates. Imitabantur illi facere