comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
Honñes aut̃ neglecta iusticia cũ
sint omibus flagiciis a̾ stelibus
inquinati religiosos se putant
si templa et aras hostiarũ sang̃¬
ne cruentauerint. si focos od̾ati
ac ueteris uini ꝑfusione madefe¬
cerint. Quin etiã sacras dapes ap¬
parãt. et ex quisitas epulas: qͣsi
aliquid inde libaturi. Offerũt qͥcꝙͣ
aspectu rarũ. quicq̃s oꝑe aut odo¬
re p̃ciosũ: et hec grata esse diis sui
nõ ex aliqua diuinitatis racione
quã nestuit. sed ex suis cupiditati¬
bus uidicant. nec intelligut terre¬
nis oꝑibus deũo nõ indigere. Aich¬
il enĩ sapiut insi terrã: bona q
et mala solius corꝑis sensu ac uo¬
luptate ppendũt. Nuius arburio
ut religionẽ ponderãt. sic totius
uite sue acta disponũt. Et qͦmã
se semel a celi cõtẽplatiõe auer¬
terint. sensũq illũ celestẽ corꝑi
mancipauerũt. libidimbꝰ frena
ꝑmittũt. tanq̃m secũ ablaturi uo¬
luptatẽ. quã momẽtis om̃ibus

Expanded text:
Homines autem, neglecta justitia, cum Homines autem, neglecta justitia, cum sint omnibus flagitiis ac sceleribus inquinati, religiosos se putant, si templa et aras hostiarum sanguine cruentaverint, si focos odorati ac veteris vini profusione madefecerint. Quin etiam sacras dapes apparant, et exquisitas epulas, quasi aliquid inde libaturis offerunt. Quidquid aspectu rarum, quidquid opere aut odore pretiosum est, id gratum esse diis suis, non ex aliqua divinitatis ratione, quam nesciunt, sed ex suis cupiditatibus judicant; nec intelligunt terrenis opibus Deum non indigere. Nihil enim sapiunt, nisi terram; bonaque et mala solius corporis sensu et voluptate perpendunt. Hujus arbitrio, ut religionem ponderant, sic totius vitae suae acta disponunt. Et quoniam se semel a caeli contemplatione auerterunt sensumque illum caelestem corpori mancipauerunt, libidinibus frena permittunt tamquam secum ablaturi uoluptatem, quam momentis omnibus
Abbreviated transcription (Latin):
Bod erat officiũ
sustepti muneis di¬
uino spiritu instruẽte
ac suffragãte ipã
ueritate cõpleuimꝰ:
cuius asserende il
lustrandeq causã michi stiẽtiã
et fidẽ ip̃e dñs noster imposuit.
sme quo nec stiri quicꝙͣ ꝑocest
nec explicari. Benio nũc ad id
qd̾ est sũmũ oꝑis huiꝯ et max¬
iiũ: ut doceã quo ritu quo ue
sacrificio deũ coli oporteat. Id em
est homĩs officiũ. in eoq solo sũma
rerũ et omĩs beate ratio consistit.
quãdoquidẽ ꝓpte̾a ficti et inspirati
ab eo sumꝰ. nõ ut cełu uidemus et
sole qd̾ anaxagoas putauit. ẜut arti¬
ficẽ et te solis et celi deũ pura et
integra mente colemus. Quãuis ãt
p̃cedẽtibus libris ꝓ ingemi i edio¬
critate defendẽimus ueritatẽ: tamẽ
ex ritu quoq ip̃o elucere uł maxi¬
me potest. Nichil enĩ sancta et
singulaĩs illa maiestas aliud ab
honñe desiderat: qͣm solã innocẽ¬
tiã. Quã si quis obtulerit deo.
satis pie sacis religiose litauit.

Expanded text:
od erat officium suscepti muneris diuino spiritu instruente ac suffragante ipsa ueritate conpleuimus: cuius adserendae atque inlustrandae causam mihi et scientia et fides et ipse dsine quo nec sciri quidquam potest, nec explicari. Venio nunc ad id quod est summum operis hujus et maximum, ut doceam quo ritu, quove sacrificio Deum coli oporteat. Id enim est hominis officium, in eoque solo summa rerum, et omnis beatae vitae ratio consistit: quandoquidem propterea ficti et inspirati ab eo sumus, non ut coelum videremus et solem quod Anaxagoras putavit, sed ut artificem solis et coeli Deum pura et integra mente coleremus. Quamvis autem praecedentibus libris, pro ingenii mediocritate defenderim veritatem; tamen ex ritu quoque ipso elucere vel maxime potest. Nihil enim sancta et singularis illa majestas aliud ab homine desiderat, quam solam innocentiam: quam si quis obtulerit Deo, satis pie, satis religiose litavit.
Abbreviated transcription (Latin):
lorũ discrimen ignorãt. hec q̃¬
dẽ falsa nõ sũt̾ sed ad corpus
cuncta referũtur. Nã partũ ẽẽ
uit constantẽ. aut cautũ. ã quietũ
aͥ fortẽ aut seuerũ. u̾tutes q̃ dẽ¬
sun q sed huiꝯ tẽꝑarie uite. Aos
uutẽ qui hanc uitã cõtẽmino. ali¬
as nobis uirtutes ꝓpõitas habemꝰ.
de quibus philosophi ne fuspicari
quidẽ ulła ratione potuerũt. Ita¬
s et uirtutes quasdã ꝓ uitis. et
nta quedã ꝓ uirtutibꝰ habue

Expanded text:
lorum discrimen ignorant. Haec qulorum discrimen ignorant. Haec quidem falsa non sunt: sed ad corpus cuncta referuntur. Nam parcum esse, aut constantem, aut cautum, aut quietum, aut fortem, aut severum, virtutes quidem, sed huius temporariae uitae. nos autem, qui hanc uitam contemnimus, alias nobis uirtutes propositas habemus, de quibus philosophi ne suspicari quidem ulla ratione potuerunt. itaque et uirtutes quasdam pro uitiis et uitia quaedam
Abbreviated transcription (Latin):
semꝑ habuerũt, Libet hu
interpone unũ de philosophia
locũ: ut illorũ plemꝰ coargua¬
mus errores. qui misericordiã
cupiditatẽ. metũ morbos aĩm
appelłãt. Conãtur illi quidẽ ur¬
tutes a uiciis distingue. qd̾ ẽ
sane fatillimũ. Quis em̃ nõ pos¬
sit liberałe a ꝓdigo seꝑare ut
faciũt illi autꝰ partũ a sordido
aut quietũ ab merti. aut cautũ
a tundo. qd̾ hec q̃ sut̃ bona fiẽs
suos habeãt. quos si excessent
m uicia labũtur. ita ut cõstãtia
nisi ꝓ ueritate sustepta sit impͥ¬
dentia. Itẽ fortitudo si nlła ne¬
tatẽ cõuertitur. libertas qͦq
si alios insectetur potius ꝙͣ̃ insei¬
tãtibus resistat: cõtumatia est.
Seueritas etiã isi se intra cõgu¬
entes nocentiũ penas coh̾ceat.
fit seua crudelitas. Itaq dicũ
eos qui małi uideãtur nõ sua
sponie pectare. nec mala potiꝰ
eligẽ sed bonorũ spetie lapsol
made̾ in mala. dũ bonorũ at ma¬

Expanded text:
semper habuerunt. Libet hic semper habuerunt. Libet hic interponere unum de philosophia locum, ut illorum plenius coarguamus errores, qui misericordiam, cupiditatem, metum, morbos animi appellant. Conantur illi quidem virtutes a vitiis distinsane facillimum. Quis enim non possit liberalem a prodigo separare ut illi faciunt aut parcum a sordido, aut quietum ab inerti, aut cautum a timido? quod haec, quae sunt bona, fines suos habeant; quos si excesserint, in vitia labuntur: ita ut constantia, nisi pro veritate suscepta sit, fit impudentia; item fortitudo, si nulla netatem convertitur. Libertas quoque, si alios insectetur, potius quam insectantibus resistat, contumacia est. Severitas etiam, nisi se intra congruentes nocentium poenas coerceat, fit saeva crudelitas. Itaque dicunt, eos, qui mali videantur, non sua sponte peccare, nec mala potius eligere: sed bonorum specie lapsos, incidere in mala, dum bonorum ac ma
Abbreviated transcription (Latin):
hic pauꝑ. hic medus. hic mẽ di¬
cus putandus est. Danda igit᷑
opera ut indumẽto iusticie pieta¬
tisq uelemur. quo nos exuat
nemo: qd̾ nobis sempit̾nũ p̃bet
ornatũ. Nã si deorũ cultores
simulachra msẽ sibilia excolũt.
et quicq̃d p̃ciosi habet̃ in ea cõ¬
ferũt. quibus nec uti possur̃. nec
gratias agẽ qd̾ acceperũt qͣnto
iustius est et uerius uiuẽtia dei
simulachra excolere. ut ꝓme̾are¬
ĩuenire uirtutẽ: Que sicut u¬
sui habent quicq̃d acceperĩt et
gratias agũt:ita dous ĩ ciuꝰ cõ¬
spectu bonũ feceris et ꝓbabit
et merce dẽ pietatis exsoluet.
Si igit᷑ in honñe p̃clarũ et excel¬
lẽs bonũ miseicordia. idq diuims
testimomiis et bonorũ et malorũ
cõsensu optimũq iudicatur: ꝙ¬
paret philosophos longe absi¬
se ab humano bono qͦ neq p̃ce¬
perũt huiusmodi quitqm̃ neq
fecerũt. sed uirtutẽ q̃ in hoĩe
ꝓpe modũ singulai̾s ẽ ꝓ uitio

Expanded text:
hic pauper, hic nudus, hic mendihic pauper, hic nudus, hic mendicus putandus est. danda igitur opera ut indumento iustitiae pietatisque uelemur, quo nos exuat nemo, quod nobis sempiternum praebeat ornatum. nam si deorum cultores simulacra insensibilia excolunt et quidquid pretiosi habent in ea conferunt, quibus nec uti possunt nec gratias agere, quod acceperint, quanto iustius est et uerius uiuentia dei simulacra excolere, ut promereare uiuentem ? quae sicut usui habent quidquid acceperint et gratias agunt, ita deus, in cuius conspectu bonum feceris, et probabit et mercedem pietatis exsoluet. Si ergo in homine praeclarum et excellens est bonum misericordia idque diuinis testimoniis et bonorum malorumque consensu optimum iudicatur, adparet philosophos longe afuisse ab humano bono, qui neque praeceperunt eiusmodi quicquam neque fecerunt, sed uirtutem quae in homine propemodum singularis
Abbreviated transcription (Latin):
scdũs etiã malis uerbis: t̾tius
etiã cogitatioe rerũ malarũ. Q̾
pͥmũ gradũ astendit: sacis iustꝯ
est. Qui scdm̃: iã ꝑfecte u̾tutis.
si quidẽ neq factis neq smone
deresiquat. Qui tertiũ: is ue̾o
silĩtudinẽ dei assecutus uidetur.
Est enĩ pene supra humanũ mo¬
dũ: ne in cogitatiõe quid admitte.
qd̾ sit uel facto mãłu uł impbũ
dictu. Itaq etiã iusti homĩes q
frenare se possũt ab om̃i oꝑe
ĩuisto. nõ nũ qͣm tamẽ ip̃a fra¬
gilitate unicũtur: ut uel ĩ ira
małũ dicãt uel in appectu rerũ
delectabiliũ cogitatioe tacita cõ¬
cupistãt. Quod si mortalis cõ¬
dicio nõ ꝑtitur esse homiẽm ab
oñni macula purũ: debent igit᷑
largitiõe ꝑꝑetua peccata crͣns
aboleri. Unũ est enĩ sapiẽtis
et iusti et uitalis uiri opus diui¬
tias suas in sola iusticia collotãe.
qua ꝓfecto qui eget licet ille tro¬
esũ aut crassũ diuiciis superet.

Expanded text:
secundus etiam malis uerbis, tertius secundus etiam malis uerbis, tertius etiam cogitatione rerum malarum. qui primum gradum ascenderit, satis iustus est, qui secundum, iam perfectae uirtutis, siquidem neque factis neque sermone delinquat, qui tertium, is uero similitudinem dei adsecutus uidetur. est enim paene supra humanum modum ne in cogitationem quidem admittere quod sit uel factu malum uel inprobum dictu. itaque etiam iusti homines, qui frenare se possunt ab omni opere iniusto, nonnumquam tamen ipsa fragilitate uincuntur, ut uel in ira malum dicant uel in aspectu rerum delectabilium cogitatione tacita concupiscant. quodsi mortalis condicio non patitur esse hominem ab omni macula purum, debent ergo largitione perpetua peccata carnis aboleri. unum est enim sapientis et iusti et uitalis uiri opus diuitias suas in sola iustitia conlocare: qua profecto qui eget, licet ille Croesum aut Crassum diuitiis superet,
Abbreviated transcription (Latin):
quia peccata largitione tollutur.
dari tibi licentiã peccuãdi putes
dbolẽtur emĩ si deo largiare q̃a
peccaueras. Nã si fidama largiẽdi
pecces: nõ aboletur. Deus em̃ p̃¬
gari honnẽ a peccatis maxĩe cupit.
ideoq penitẽtiã agi iubet. Agere
aut̃ penitẽtiã nnchil aliud est. qͣm
ꝓfiteri et affirmare se ult̾ius non
peccaturũ. Ignostitur itaq hiis q̃
ad pectatũ imprudẽter intauteq
labũtur. ueniã nõ habet qͦ stiens
peccat. Nec tamẽ si aliquis purgi¬
catus fuerit ab om̃i labe peccati
temꝑandũ sibi ab oꝑe largitiõĩs
existimet. quia nõ habeat pcta
que deleat: ĩmo uero cũ magis
iusticiã debet operari. cũ factus
est iustus: ut quod añ in medela
uolnerũ fecerat postinodũ faciat
in gloriã laudẽq uirtutis. Eo
accedit: qd̾ nemo esse sñ delicto
potest. qmͣ du indumẽto carnis
oneratus est. Cuius infirmitas
triplici modo subiacet domimo
gradus malis oꝑibus abstinere.

Expanded text:
quia peccata largitione tolluntur, quia peccata largitione tolluntur, dari tibi licentiam peccandi putes: abolentur enim, si ideo largiare, quia peccaueris. nam si fiducia largiendi pecces, non abolentur. deus enim purgari hominem a peccatis maxime cupit ideoque agi paenitentiam iubet: agere autem paenitentiam nihil aliut est quam profiteri et adfirmare se ulterius non peccaturum. ignoscitur itaque iis qui ad peccatum inprudenter incauteque labuntur, ueniam non habet qui sciens peccat. nec tamen si aliquis purificatus fuerit ab omni labe peccati, temperandum sibi ab opere largitionis existimet, quia non habeat peccata quae deleat. immo uero tum magis iustitiam debet operari, cum factus est iustus, ut quod ante in medellam uulnerum fecerat, postmodum faciat in laudem gloriamque uirtutis. eo accedit quod nemo esse sine delicto potest, quamdiu indumento carnis oneratus est. cuius infirmitas triplici modo subiacet dominiogradus malis operibus abstinere,
Abbreviated transcription (Latin):
ut rẽ familiarẽ tuã minuas uł ex¬
haurias. sed que in suꝑuacua fue¬
ras impẽsurus ad mellora cõu̾tas¬
Unde bestias emis huic captiuos
redime. unde feras pastis inde pau¬
peres ale. unde honẽs ad gladi¬
ũ cõparas huic innocẽtes mortuos
sepeli. Quid ꝓdest ꝑ dice neq̃tie
besciarios facere locupletes. et ĩ¬
struere ad flagicia. Tranffer ad
magnũ sacrificiũ male pe̾itura ut
ꝓ hiis ueris muneribus habeas
a deo munus eternũ. magna ẽ mi¬
sẽicordie merces: cui deus pollicet᷑
peccata se omia remassurũ. Si au¬
dieĩs inquit preces supplicis tui. et
ego audiã tuas: si misertus laborã¬
tiũ fueris. et ego in iuo labore mi¬
serebor. Si aut̃ nõ respexeĩs nec
adiuueris: et ego ammũ cõtra te
gerã. tiuisq te legibus uidicabo.
Quotiẽs igit᷑ rogaris: temptari
te a deo crede. an sis dignus audiri.
Circũspice cõstientiã tuã: et qͣntũ
potes medere uolneribus. Nec tñ

Expanded text:
ut rem familiarem tuam minuas, vel exut rem familiarem tuam minuas, vel exhaurias: sed quae in supervacua fueras impeunde bestias emis, hinc captos redime, unde feras pascis, hinc pauperes ale, unde homines ad gladium comparas, hinc innocentes mortuos sepeli. quid prodest perditae nequitiae bestiarios facere locupletes et instruere ad flagitia? transfer ad magnum sacrificium male peritura, ut pro his ueris muneribus habeas a deo munus aeternum. magna est misericordiae merces, cui deus pollicetur peccata se omnia remissurum. si audieris inquit preces supplicis tui, et ego audiam tuas: si misertus laborantium fueris, et ego in tuo labore miserebor. si autem non respexeris nec adiuueris, et ego animum tuum contra te geram tuisque te legibus iudicabo. Quotiens igitur rogaris, temptari te a deo crede an sis dignus audiri. circumspice conscientiam tuam et quantum potes, medere uulneribus. nec tamen
Abbreviated transcription (Latin):
et aut unũ latrocimũ. a existes
repente ꝓstriptio. aut hostilis ali¬
qua direptio : Quid uerere flux¬
ũ ac fragile bonũ face̾ sẽpitm̃.
aut thesauros tuos custodi deo
crede̾: ubi nõ furẽ p̃donẽq time¬
as. nõ rubigiẽ nõ tyramiũ: Q̾
apud deũ diues est. pauꝑ esse
nũqmͣ potest. Si iusticiã tanti
putes. seque abiectis om̃bus q̃
te p̃mũt. libera te ipẽ cõpedibꝰ¬
et cathenis ut expeditꝰ ad deũ
curras. magmi et excelsi ammni
est despitẽ et calcare mortalia. S
si hanc uirtutẽ nõ capis. ut diuiti¬
as tuas in archã dei conferas: ut
fragilibus tibi cõpares firmora:
liberabo te metu. Omĩa ista p̃cepta
non tibi soli dantur: sed oñi popło
qui mente cõiunctus est et coheret
sicut unus homo. Si solus magnis
oꝑ ibus nõ sufficis ꝓ iurili ꝑte ope¬
rare iusticiã: sic tamẽ ut qnͣtũ di¬
uiciis inter ceteros tantũ oꝑe p̃cel¬
las. Neq nũc suadere tibi putes

Expanded text:
et aut unum latrocinium aut existens et aut unum latrocinium aut existens repente proscriptio aut hostilis aliqua direptio? quid uerere fluxum et fragile bonum facere sempiternum aut thesauros tuos custodi deo credere, ubi non furem praedonemque timeas, non rubiginem, non tyrannum? qui aput deum diues est, pauper esse numquam potest. si iustitiam tanti putas, sequere abiectis oneribus quae te premuet catenis, ut expeditus ad Deum curras. Magni et excelsi animi est despicere et calcare mortalia. Sed si hanc virtutem non capis, ut divitias tuas in aram Dei conferas, ut fragilibus tibi compares firmiora, liberabo te metu. Omnia ista praecepta non tibi soli dantur, sed omni populo, qui mente conjunctus est, et cohaeret sicut homo unus. Si solus magnis operibus non sufficis, pro virili parte operare justitiam, sic tamen, ut quantum divitiis inter caeteros, tantum opere praecellas. Neque nunc suaderi tibi putes,
Abbreviated transcription (Latin):
qmͣ in eo qͣd̾ prestamus nostris
ꝑ affectũ. pstemus aliems ꝑ hu¬
mantatẽ: que est multo certior ius
nuĩ sacrificiũ est opus iustũ: Di¬
cet aliquis fortasse. Si hec omnia
fecero ichil habebo. Quid em̃
si magnus hõm numerus egebit.¬
algebit capietur. morietur. ut hec
facientẽ uł uno die pat̾momio ex¬
iu sit necesse ꝑdã ne rẽ familiarẽ
meo aut maiorũ labore quesitã
ut icĩ ip̃i michi aliena misei̾cordic
uiuendũ sit: Quid tu tã pusillo
ammo pauꝑtatẽ times quã eti ã
philosophi laudãt: ichilq hac
tutiuis nnchilq trãquillius esse tes¬
tãtur: Noc qd̾ times sollicitudinũ
portus est. An ignoras qtͦ peri¬
culis. quot casibus cũ hiis malis
opibus subiaceas: Que tecũ bñ
agent si sine tuo cruore tnͣsierint.
Tu uero preda onustus icedis:
et spolla geris que ieritẽt aĩmos
etia tuorũ. Quid igit᷑ dubitas bñ
collocare. id quod tibi forsan eripi¬

Expanded text:
quam in eo, ut quod praestamus nostris quam in eo, ut quod praestamus nostris per affectum, praestemus alienis per humanitatem; quae est multo certior justmum sacrificium est opus justum. Dicet aliquis fortasse: Si haec omnia fecero, nihil habebo. Quid enim, si magnus hoalgebit capietur morietur, ut haec facientem uel uno die patrimonio exui sit necesse, perdamne rem familiarem meo aut maiorum labore quaesitam, ut iam ipsi mihi aliena misericordia uiuendum animo paupertatem times? quam etiam vestri philosophi laudant: nihil hac tutius, nihilque tranquillius esse testantur. Hoc quod times, sollicitudinum portus est. An ignoras, quot periculis, quot casibus cum his malis opibus subjaceas? Quae tecum bene agent, si sine tuo cruore ttu uero praeda onustus incedis et spolia geris, quae inritent animos etiam tuorum. quid ergo dubitas bene collocare id quod tibi forsan eripi
Abbreviated transcription (Latin):
atq abiectũ. Quorũ impiã sap¬
puit: tũ diuine uoces q̃ id fien
iubent. Uerũ illi non audent
dicẽ id nõ esse faciendũ. sed si
forte non fiat nichil ẽẽ ĩ cõmodi
Itaq in ea re nõ tã p̃cipientiũ
qm̃ consolantiũ sungũt᷑ officio.
ut si forte id sapienti euenerit
ne se ob hoc miserũ putet. Nos
aut nũqd sapiẽti ferendĩ esse
dicimus: sed quid face ip̃e debe¬
at. Itaq nõ quermiꝰ nũt utrũ¬
ne tota sepeliendi ratio sit utilis
nec ne: sed hec etiã si sit mainis
ut illi existimãt tamẽ faciẽda ẽ.
uł ob hoc solũ qd̾ apud honnies bñ
et humane fieri uidetur. Ammꝰ
emĩ queritur et ꝓpositũ põdatu
Nõ igit᷑ patiemur figurã et
figmẽtũ dei feris ac uolucriliꝰ
m predã iacere: sed reddemil
is terre unde ortũ est. Et ꝙuis
bius. in quorũ locũ qͥa desunt
succedet humanitas: et ubicũq
homo de siderabitur ibi exigi of¬
ficiũ nostrũ putabimus. In quo
aũt magis iusticie ratio cõsistit.

Expanded text:
t abiectum. quorum inpiam sappuit, tum diuinae uoces, quae id fieri iubent. uerum illi non audent dicere id non esse faciendum, sed si forte non fiat, nihil esse incommodi. itaque in ea re non tam praecipientium quam consolantium funguntur officio, ut si forte id sapienti euenerit, ne se ob hoc miserum autem non quid sapienti ferendum sit dicimus: sed quid facere ipse debeat. Itaque non quaerimus nunc utrumne tota sepeliendi ratio sit utilis, necne: sed haec, etiamsi sit inanis ut illi existimant, tamen facienda est, vel ob hoc solum, quod apud homines bene et humane fieri videtur. Animus enim quaeritur, et propositum ponderatur. Non ergo patiemur, figuram et figmentum Dei feris ac volucribus in praedam jacere: sed reddemus id terrae, unde ortum est; et quamvis bimus, in quorum locum, quia de sunt, succedat humanitas, et ubicumque homo desiderabitur, ibi exigi officium nostrum putabimus. In quo autem magis justitiae ratio consistit,
Abbreviated transcription (Latin):
omĩbus ille idẽ pater est. Ergo
ꝓ beluis ĩmanbus sut habendi
q̃ homĩ nocet qui cõtra ius humãi¬
tatis et fas ome spoliãt cruciãt
occidũt. exterminãt. Ob hanc
necessitudinẽ germanitatis docet
nos deus malũ nũqͣm face̾ sꝑ
bonũ. Is aut̃ ipm bñface quis
sit: idẽ ipse p̃stribit. p̃stare aux¬
iliũ depressis et laborãtibus. ĩ
ꝑtiri uictũ nõ habẽtibus. Deus
enĩ quomã pius est. animal nos
uoluit esse sociale. Itaq ĩ aliis
homibus nos ip̃os cogitare de¬
bemꝰ. Nõ merem᷑ in ꝑiculo li¬
Berari si nõ succurrimiꝰ. nõ mẽm

Expanded text:
omnibus ille idem pater est. ergo omnibus ille idem pater est. ergo pro beluis inmanibus sunt habendi qui homini nocent, qui contra IUS humanitatis et fas omne spoliant cruciant occidunt exterminant. ob hanc necessitudinem germanitatis docet nos deus malum numquam facere, semper bonum. id autem ipsum bene facere quid sit, idem ipse praescribit: praestare auxilium pertiri victum non habentibus. Deus enim, quoniam pius est, animal nos voluit esse sociale. Itaque in aliis hominibus nos ipsos cogitare debemus. Non meremur in periculo liberari si non succurrimus:
Abbreviated transcription (Latin):
qd̾ ea sola uite cõmunis cõtinet
rationẽ. Deus em̃ q̃ cetis aĩalibꝰ
sapientiã nõ de dit natu̾alibus
ea mumimẽtis ab incur su et pe¬
riculo tutiora gene̾auit. Hoiem̃
uero quia nudũ fragiłeq fõruit.
ut eũ sapiẽtia potius instrueret
dedit ei p̃ter cetea pietatis af¬
fectũ ut hõ hoiem̃ tueat᷑. diligat.
foueat. cõtra omnia ꝑicula et
accipiat et p̃stat auxiliũ. Sũmũ
igit᷑ homi inter se uniculũ est
humanitas: qd qui disrũpit. ne¬
farius et parricida existimãdus
est. Nã si ab uno hoĩe quẽ deus
finxit omẽs oriiͬ. certe cõsãg̾ne
sumus. Et ideo maxiniũ putãdũ
scelus est odisse hoie uł nocentẽ
lendas: scilicet ut eos qui fint no¬
bis inimici necessitudinis admoĩtos
mitigemius. Item si ab uno deo
inspirati omes omẽs et animati
sumus. quid aliud quã fratres
sumus: et quidẽ cõũctiores qd
ammis qͣm q̃ corꝑibus. Itaq nõ
errat lucretius cũ dicit. Demq
celesti sumus omẽs semĩe orĩdi

Expanded text:
d ea sola uitae communis continet rationem. deus enim qui ceteris animalibus sapientiam non dedit, naturalibus ea munimentis ab incursu et periculo tutiora generauit, hominem uero quia nudum fragilemque formauit, ut eum sapientia potius instrueret, dedit ei praeter cetera hunc pietatis adfectum, ut homo hominem tueatur diligat foueat contraque omnia pericula et accipiat et praestet auxilium. summum igitur inter se hominum uinculum est humanitas: quod qui diruperit, nefarius et parricida existimandus est. nam si ab uno homine quem deus finxit omnes orimur, certe consanguinei sumus et ideo maximum scelus putandum est odisse hominem uel nocentem. lendas, scilicet ut eos qui sint nobis inimici necessitudinis admonitos mitigemus. item si ab uno deo mspirati omnes et animati sumus, quid aliut quam fratres sumus, et quidem coniunctiores, quod animis, quam qui corporibus ? itaque non errat Lucretius, cum dicit: denique caelesti sumus omnes semine oriundi,
Abbreviated transcription (Latin):
uaria iura sũt cõdita. insi qd una
queq gens id sibi sauxit qd̾ puta¬
uit rebus suis utile: Quãtũ aut̃
a iusticia recedat utilitas populꝰ
ip̃e romanus docet. qui ꝑfectiales
bella rdicendo et legitime ĩuirias
faciendo. semꝑ q aliena cupiẽdo a̾
rapiendo. possessionẽ sibi totius
orbis cõꝑauit. Uerũ hu iustos
re putãt. si contra leges nichil
faciãt. Qd̾ etiã tinoi astribi pt̃.

Expanded text:
uana iura sunt condita, nisi quod una uana iura sunt condita, nisi quod una quaeque gens id sibi sanxit quod putauit rebus suis utile? quantum autem ab iustitia recedat utilitas, populus ipse Romanus docet, qui per fetiales bella indicendo et legitime iniurias faciendo semperque aliena capiendo atque rapiendo possessionem sibi totius orbis comparauit. uerum hi iustos se putant, si contra leges suas nihil faciant: quod etiam timori adscribi p
Abbreviated transcription (Latin):
uim rationẽq ꝑuidit. itci illud qͦq
scisset aut explicarset in quibus
p̃ceptis lex ipã cõsisteret: nõ pbi¬
losophi functus fuisset officio ses
ꝓphete. Quod quia face̾ illa nõ po¬
terat: nobis faciẽdũ est qͥbus lex
ipã tradita est ab illo uno ingr̃o
et imꝑatore oĩi deo. Huiꝰ legis ca¬
put p̾ͥmũ est. ip̃m deũ nosse: soli ob¬
tẽꝑare. solũ colere. Nõ potest enĩ
rationẽ homĩs obtinere qͥ parentẽ
anime sue nestit: qd ẽ sũmũ ne¬
fas. Que ignõatio facit ut diis aliei
seruiat. quo nichil scelẽatius cõmitti
potest. Hunc iã ꝓcliuis est ad ma¬
liciã gradus ꝑ ignorãtiã ueri ac
singularis bom: quia deus quẽ nos¬
se refugit fos ẽ ip̃e bonitatis. Uel
si iusticiã sequi uolet dei diuini
tamẽ iuris ignarus. gẽtis sue le¬
ges tanꝙͣ uerũ ius amplectit᷑: qͣs
nõ utiq iusticia sed utilitas ẽpꝑit.
Cur enĩ ꝑ omẽs ppłos diuersa et

Expanded text:
uim rationemque peruidit, ita illut quoque uim rationemque peruidit, ita illut quoque scisset aut explicasset, in quibus praeceptis lex ipsa consisteret, non philosophi functus fuisset officio, sed prophetae. quod quia facere ille non poterat, nobis faciendum est, quibus ipsa lex tradita est ab illo uno magistro et imperatore omnium deo. Huius legis caput primum est ipsum deum nosse, soli obtemperare, solum colere. non potest enim rationem hominis obtinere qui parentem animae suae deum nescit; quod est summum nefas. quae ignoratio facit ut diis aliis seruiat, quo nihil sceleratius committi potest. hinc iam procliuis est ad malitiam gradus per ignorantiam ueri ac singularis boni, quia deus, quem nosse refugit, fons est ipse bonitatis: uel si iustitiam sequi uolet, diuini tamen iuris ignarus gentis suae leges, tamquam uerum ius amplectetur, quas non utique iustitia, sed utilitas repperit. cur enim per omnes populos diuersa et
Abbreviated transcription (Latin):
bos iubendo aut uetando mouet.
huit legi nec abrogari fas est
neq de rogari aliquid ex hac licet
neq tota abrogari potest. A ͨ uo̾
aut ꝑ senatũ aut ꝑ populu hac
solui ai lege possumꝰ. neq est q̃¬
rendus explanator aut interpres
eius. Nec erit alia lex rome. alia
athenis. alia nũc. alia posthac
Sed et omẽs gẽtes et om̃i tpre
una lex et sempiterna et ĩmuitabi¬
lis contmebit: unusq erit coĩs
quasi magister et imꝑator om̃iũ
deus. Ille legis huiꝯ ĩuentor. dis¬
ceptator. sator. au q̃ nõ pareb ͭ ip̃e
se fugiet et naturã homĩs asꝑ¬
natus hoc ip̃o luet maximas pe¬
nas. etiã si cetera supplicia q̃ pu¬
tatur euaserit. Quis sacͣmẽtũ dei
stiẽs tam significãter enarrare
legẽ dei pogret quã illã homo
longe a ueritatis noticia r̾motꝰ
expressit. eg̃o uero eos q̃ uera
imprudẽtes loquũtur sit habẽdos
puto. tanqͣm diuinẽt spiritu aĩq ͭ
instincti. Quos si ut legis sancte

Expanded text:
bos iubendo aut uetando mouet. bos iubendo aut uetando mouet. huic legi nec obrogari fas est neque derogari aliquid ex hac licet neque tota abrogari potest, nec uero aut per senatum aut per populum solui hac lege possumus, neque est quaerendus explanator aut inter- pres Sextus Aelius, nec erit alia lex Romae alia Athenis, alia nunc alia posthac, sed et omnes gentes et omni tempore una lex et sempiterna et inmutabilis continebit unusque erit communis quasi magister et imperator omnium deus: ille legis huius inuentor disceptator lator, cui qui non parebit, ipse se fugiet ac naturam hominis aspernatus hoc ipso luet maximas  poenas, etiamsi cetera supplicia quae putantur effugerit. quis sacramentum dei sciens tam significanter eDarrare legem dei posset quam illam homo longe a ueritatis notitia remotus expressit? ego uero eos qui uera inprudentes loquuntur sic habendos puto, tamquam diuinent spiritu aliquo instincti. quodsi ut legis sanctae
Abbreviated transcription (Latin):
nõ terrã debet appite sed celũ
Et ut aꝑtius loquar nõ hoiẽm
requi debent sed deũ. nõ hiis t̾rest̾bꝰ
silãchris sed deo seruire celesti: nõ
ad corpus referre omĩa. sed ad mẽ¬
tem: non huit uite dare oper ã
sed eterne. Itaq si oculos in celũ
semꝑ intendas. et sołe q̃ orit᷑ ob¬
rues. eũq habeas uite quasi
sucẽ nauigni. sua sponte in uiã pe¬
des dirigẽtur. et illud celeste lumẽ
quod sanis mẽtibus młto clarior
sole est ꝙͣ hic ꝙͣ tarne morͣli uidemꝰ.
si reget sic gubernabit ut ad
sũmũ sapiẽtie uirtutisq portũ
me ullo errore ꝑducat. Sustipi¬
enda igitur dei lex est que nos ad
hoc iter dirigat. illa sancta illa cele¬
stis: quã marcus tullius in libro de
re publica tertio pene diuina uoce
depupoit. Cuiꝯ ego ne plura dicem
uerba subieti. Est quidẽ uera lex
recta ratio nature congruens. diffu
siciũ iubendo. uetando a fraude
deterreat. Que tamẽ neq ꝓbos
frustra iubet aut uetat: nec imꝑ¬

Expanded text:
et aspicere, sed caelum et, ut apertius loquar, non hominem sequi debet, sed deum, non his terrestribus simulacris, sed deo seruire caelesti, non ad corpus referre omnia, sed ad mentem, non huic uitae dare operam, sed aeternae. itaque si oculos in caelum semper intendas et solem qua oritur observes eumque habeas uitae quasi nauigii ducem, sua sponte in uiam pedes dirigentur et illut caeleste lumen, quod sanis mentibus multo clarior sol est quam hic quem carne mortali uidemus, sic reget, sic gubernabit, ut ad summum sapientiae uirtutisque portum sine ullo errore perducat. suscipienda igitur dei lei est, quae nos ad hoc iter dirigat, illa sancta, illa caelestis, quam Marcus Tullius in libro de re publica tertio paene diuina uoce depinxit: cuius ego, ne plura dicerem, uerba subieci. est quidem uera lei recta ratio, naturae congruens, diffuscet ad officium iubendo, uetando a fraude deterreat, quae tamen neque probos frustra iubet aut uetat nec inpro
Abbreviated transcription (Latin):
om̃n fons unus est. una uis. una
sedes et simplex est. qd̾ paĩbus
ammis sũmaq concor dia unũ
sequamur et colamus deũ: et
angusta qd̾ paucioĩbus uirtus
data est. et ardua qm̃ ad bonũ
qd̾ sũmũ atq sublime est insi cu
sũma difficultate et labore ꝑue
nire nõ potest. Hec est uia quã
philosophi querũt: sed ideo nõ
ĩueniũt. quia in terra potius ubi
appare̾ nõ potest querũt. errãt
igit᷑ uelut in mari magno. nec
quo ferãtur intelligũt: q̃a nec
uiã cernũt. nec ducẽ sequũtur
ullũ. Eadẽ nãq ratione hans

Expanded text:
omnium fons unus est, una uis, una omnium fons unus est, una uis, una sedes, et simplex est, quo paribus animis summaque concordia unum sequamur et colamus deum, et angusta, quoniam paucioribus uirtus data est, et ardua, quoniam ad bonum quod est summum atque sublime nisi cum summa difficultate ac labore non potest perueniri. Haec est uia quam philosophi quaerunt, sed ideo non inueniunt, quia in terra potius ubi apparere non potest quaerunt. errant ergo uelut in mari magno nec quo ferantur intellegunt, quia nec uiam cernunt nec ducem sequuntur ullum. eadem namque ratione h
Abbreviated transcription (Latin):
appellãtur. alia imꝑitos alia doc¬
tos. alia ĩertes. alia strẽnuos. alia
stultos. alia philolosophos. et eos
quidẽ nõ uno tramite. Issos enĩ q̃
fugiũt. ab hac publica et celebri
uia modice segregat. Eos aũt qͥ
aut uirtutẽ sequi uolũt aut cõtẽp¬
tũ rerũ confitẽtur: ꝑ confragosa
quedã p̃cipicia trahit. Sed tamẽ
illa omĩa itinera que spetiẽ bono¬
rũ ostentant nõ sũt alie uie. sed
diuerticula et semite que uidẽtur
quidẽ ab illa cõmum dext᷑uersũ
seꝑari: ad eandẽ tamẽ et ad unũ
omẽs exitũ sub ip̃o fine rͦferũtu
Ibi enĩ duo ille cõungit omẽs.
ubi opus fueat bonos a malis
fortes ab mertibus. sapiẽtes a
stultis seꝑari. in deorũ scilic cultu
in quo ille uniuersos quia sñ ullo¬
str distrimĩe stulti fuerũt uno nu¬
crone iugulat et p̃cipitat ĩ mortẽ
Hec aut̃ uia que ẽ ueritatis et
sapiẽtie et u̾tutis et iusticie. qͦrĩ

Expanded text:
appellantur, alia inperitos alia docappellantur, alia inperitos alia doctos, alia inertes alia strenuos, alia stultos alia philosophos, et eos quidem non uno tramite. illos enim qui fugiunt, ab hac publica et celebri uia modice segregat, eos autem qui aut uirtutem sequi uolunt aut contemptum rerum profitentur, per confragosa quaedam praecipitia trahit. sed tamen illa omnia itinera quae speciem bonorum ostentant non sunt aliae uiae, sed deuerticula et semitae, quae uidentur quidem ab illa communi dextrouersum separari, ad eandem tamen et ad unum omnes exitum sub ipso fine referuntur. ibi enim dux ille coniungit omnes ubi opus fuerat bonos a malis, fortes ab inertibus, sapientes a stultis separari, in deorum scilicet cultu, in quo ille uniuersos, quia sine ullo discrimine stulti fuerunt, uno mucrone iugulat et praecipitat in mortem. haec autem uia, quae est ueritatis et sapientiae et uirtutis et usae, quorum
Abbreviated transcription (Latin):
mõstrauimꝰ: ita hec cũ sit t ot c
stulticia habet aliq̃d simule sapiẽti¬
e. qd̾ arripiãt hii stulticiã p̃blicã
intelligũt. Et ut habet uitia maĩ¬
festa: sic habet aliquid qd̾ sile
uidetur esse uirtuti. Ut hab aꝑtũ
stelus sit ymaginẽ quãdã spẽm¬
q iusticie. Quomõ enĩ precursor
eius uie cuiꝰ uis et potestas in
fallendo est. umũsos ĩ fraude pos¬
set induc̾e insi uei similia hoĩbus
ostentaret Deus enĩ ut ĩmorta¬
le illud archanũ eius in oꝑto es¬
set posait in uia sua q̃ hom̃es
ꝓ malis et turpibus asꝑnarẽtur.
ut auersi a sapiẽtia et u̾itate quã
sme ulło duce requirebat. in id
ipm̃ inciderũt quod uitare ac
fug̾e̾ cupiebãt. Itaq illã ꝑditio¬
nis ac mortis uia m̃łtiplitẽ ostẽ¬
dit: uł qd̾ multa sũt genẽa uite
uel qd̾ dn multi qui cołutur huiꝯ
dux p̃uaritator ac subdolus. ut
uideatur esse distrimen aliqd fal¬
si et ueri. mali et bom. alia ducit
luxuriosos. alia eos qui frugi

Expanded text:
it tota stultitiae, habet aliquid simile sapientiae, quod adripiant ii qui stultitiam publicam intellegunt: et ut habet uitia manifesta, sic habet aliquid quod simile uideatur esse uirtuti, ut habet apertum scelus, sic imaginem quandam speciemque iustitiae. quomodo enim praecursor eius uiae cuius uis et potestas omnis in fallendo est, uniuersos in fraudem posset inducere, nisi ueri similia hominibus ostentaret? deus enim, ut immortale illud arcanum eius in operto esset, posuit in uia sua quae homines pro malis et turpibus aspernarentur, ut auersi a sapientia et ueritate, quam sine ullo duce requirebant, in id ipsum inciderent quod uitare ac fugere cupiebant. itaque illam perditionis ac mortis uiaui multiplicem ostendit, uel quod multa sunt genera uitae uel quod dii multi qui coluntur. huius dux praeuaricator ac subdolus, ut uideatur esse discrimen aliquod falsi et ueri, mali et boni, alia ducit luxuriosos alia eos qui frugi
Abbreviated transcription (Latin):
herert nutabũdus. ac nestiat ĩ
quã se partẽ potius iclmet. si
ducẽ nactus fuerit qͥ dirigat ad¬
ad meliora titubantẽ. hoc est si aut
philosophiã didicerit ã eloqñtiã
aut aliqd honeste artis qͦ euadat
ad bonã frugẽ. quod fieri sñ max¬
mio labore nõ potest. honestã et
copiosã uitã disputãt ꝑacturũ.

Expanded text:
eat nutabundus, ac nesciat in quam se partem potius inclinet. Si ducem nactus fuerit, qui dirigat ad meliora titubantem, hoc est, si aut philosophiam didicerit, aut eloquentiam, aut aliquid honestae artis, quo evadat ad bonam frugem, quod fieri sine labore maximo non potest, honestam ac copiosam vitam disputant peracturum.
Abbreviated transcription (Latin):
laborũ quos ꝑferre uirtutis est
magnũ offerat p̃cłarũq solacud.
Nlec aliter uirtus cũ ꝑ se dura
sit haberi ꝓ bono potest. qͣm si ac̾¬
bitatẽ suã maximo bono penset.
que nõ aliter hiis bonis pñtibꝰ
ꝓstinẽdũ est. qͣm si sint alia
naiora ꝓpter q tanti sit et uo¬
liptates omitte et mala omĩa
sustme. Ea uero nulla sut alia
ut in tertio docui nnsi ꝑpetue uite.
hanc aut̃ prestare quis potest
insi deus qui uirtutẽ ipã ꝓposuit
Ergo in dei agaitiõe et cultu: re¬
rũ sũma uersatur. In hoc ẽ spes
omĩs ac salus homĩs. Hic est sa¬
pientie gradus p̃mus ut stiamꝰ
qui sit nobis uerus pater. eũq
solũ pietate debita ꝓse quamur.
huic pareamꝰ. huic deuotissime
seruiamꝰ. in eo ꝓmerẽdo actus
omĩs et cura et oꝑa collocetur.
Dixi quid debeatur deo: ditã
nũc quid hom̃i tribuẽdũ est: qmͣ¬
qmͣ idipm̃ qd̾ hom̃i tribueis deo
tribuitur. quia homo dei silachrũ

Expanded text:
laborum, quos perferre uirtutis est, laborum, quos perferre uirtutis est, magnum adferat praeclarumque solacium. nec aliter uirtus cum per se dura sit, haberi pro bono potest, quam si acerbitatem suam maximo bono penset. aeque non aliter his bonis praesentibus abstinendum est, quam si sint alia maiora, propter quae tanti sit et uoluptates omittere et mala omnia sustinere. ea uero nulla sunt alia, ut in tertio docui, nisi perpetuae uitae. hanc autem praestare quis potest nisi deus, qui uirtutem ipsam proposuit ? ergo in dei agnitione et cultu rerum summa uersatur: in hoc est spes omnis ac salus hominis, hic est sapientiae gradus primus, ut sciamus qui sit nobis uerus pater eumque solum pietate debita prosequamur, huic pareamus, huic deuotissime seruiamus, in eo promerendo actus omnis et cura et opera collocetur. Dixi, quid debeatur Deo: dicam nunc, quid homini tribuendum sit; quanquam id ipsum quod homini tribueris, Deo tribuitur, quia homo Dei simulacrum
Abbreviated transcription (Latin):
quã deus pollicet᷑ in sua uͦligione
uersantibus. cuiꝰ assequẽ de gratia
uirtus appetẽda est. et qtquid ma¬
lorũ acciderit ꝑferẽdũ: inauima
erit ꝓfecto uanitas obseq̃ uelle
uirtutibus que frustra homi cala¬
mitates afferũt et labores. Nõ
si uirtus est egestatẽ exiliũ dolo¬
rẽ mortẽ q̃ timẽtur a cet̾is pan
fortiter ac subire. quid tandẽ in
Si eiu mortales sũt amme. si
uirtus dissoluco corꝑe inchil fu¬
tura est: quid fugiiiꝰ actributa
nobis bona quasi aut ingrati a̾
in digmi qui diuims muneribus ꝑ¬
fruamur: Que bona ut habecis
stelerate impieq uiuẽdũ est: qͥ
uirtutẽ. id est iusticiã pauꝑtas
se quitur. Sanꝯig᷑ nõ ẽ qͥ null
spe maiore ꝓposita. hus bomils
ceteri utũtur in uita. labores et
cuciatus et miserias anteponat
Si auẽ uirtus ut ab hiis rectissi¬
me dicitur capestẽda est constat
ad eã nasti homiem subesse debet
spes asiqua maior q̃ malorũ et

Expanded text:
quam Deus pollicetur in sua Religione quam Deus pollicetur in sua Religione versantibus, cujus assequendae gratia virtus appetenda est, et quidquid malorum acciderit perferendum, maxima erit profecto vanitas, obsequi velle virtutibus, quae frustra homini calamitates afferunt et labores. Nam si virtus est, egestatem, exilium, dolorem, mortem, quae timentur a caeteris, pati fortiter ac subire; quid tandem in Si enim mortales sunt animae, si virtus dissoluto corpore nihil futura est, quid fugimus attributa nobis bona, quasi aut ingrati, aut indigni qui divinis muneribus perfruamur? Quae bona ut habeamus, scelerate impieque vivendum est; quia uirtutem id est iustitiam paupertas sequitur. sanus igitur non est qui nulla spe maiore proposita iis bonis quibus ceteri utuntur in uita, labores et cruciatus et miserias anteponat. si autem uirtus, ut ab ns rectissime dicitur, capessenda est, quia constet ad eam nasci hominem, subesse debet spes aliqua maior, quae malorum et
Abbreviated transcription (Latin):
deũ nestiĩt. qui est doctrine ac u̾¬
tutis caput: quẽ qui nõ agnostit
licet uideat cecus est. licet audiat
sur dus. licet loquatur elingus.
Cũ uero conditorẽ rerũ parentẽ¬
q cognouerit. tũc et uidebit et
audiet et loquetur. habẽ enĩ ca¬
put cepit. in quo sũt sensus omẽs
collocati. hoc est oculus aures et
lingua. Nã ꝓfecto is uidet. qui
ueritatẽ in qua deus est. uł deũ
in quo ueritas est. oculis cordis
aspexerit . is au dit qui diuinas
uoces ac p̃cepta uitalia pectori
suo affigit. is loquitur qui cele¬
stia dissẽns u̾tutẽ ac maiestatẽ de
singulai̾s enarrat. Quare nõ est
dubiũ quin impuis e sit q̃squis dẽũ
nõ agnouerit. omẽsq uirtutes
eus aut habere aut tene̾ se putat
in illa mortifera uia reperiũtur
que est tota tenebrarũ. Quaꝓpti
stultus sit necesse est qui la bores
i uita sua maxnnos sustipiat ĩ co¬
sũ.Nã dempta spe ĩmortalitatie

Expanded text:
Deum nesciunt, qui est virtutis ac doDeum nesciunt, qui est virtutis ac doctrinae caput: quem qui non agnoscit, licet videat, caecus est; licet audiat surdus; licet loquatur, elinguis est. Cum vero conditorem rerum parentemque cognoverit, tunc et videbit, et audiet, et loquetur. Habere enim caput coepit, in quo sunt sensus omnes collocati, hoc est oculi, aures, et lingua. Nam profecto is videt, qui veritatem in qua Deus est, vel Deum in quo veritas est, oculis cordis aspexerit: is audit, qui divinas voces ac praecepta vitalia pectori suo affigit: is loquitur, qui coelestia disserens, virtutem ac majestatem Dei singularis enarrat. Quare non est dubium, quin impius sit, quisquis Deum non agnoverit; omnesque virtutes ejus, quas habere aut tenere se putat, in illa mortifera via reperiuntur, quae est tota tenebrarum. Quaproptareat, sed etiam stultus sit necesse est, qui labores in vita sua maximos suscipiat incassum. Nam dempta spe immortalitatis,
Abbreviated transcription (Latin):
et uita et om̃i sensu caret. Itaq
membra illa formã tantũmodo
mẽbrorũ habẽt. usũ nõ habent.
tã stilicet qͣm caput sine corꝑe: cui
similis est qͥ cũ deũ nõ ignoret ui¬
uit ĩuiste. Id enĩ sołu hab qd̾ est
sũmũ sed frustra. qm̃ uirtutibus
tanꝙͣ mẽbris egent. Itaq ut si
uiuũ ac sensibile corpus: et agni¬
cio dei necessaria est qiͣ caput. et
uirtutes omẽs qͣsi corpus. Ita fiet
homo ꝑfectus at uiuus. Sed tñ
sũma omĩs in capite est. qd̾ ꝙͣuis
constare nõ possit sñ om̃ibus. sine
quibusdã tamẽ potest. et erit
quidẽ amimal uiciosũ ac debile
sed tamẽ uiuet: sicut et is qui
deũ nouit et in aliqua re peccat.
dat enĩ ueniã peccatis deus.
Itaq sine mẽbris aliq̃bus uiui
potest: sine capite nlło mõ. Hec
res efficit ut philosophi etiã si
natura sint boni tamẽ nichil sciãt
nichil sapiãt. Omĩs doctrina et
uirtus eorũ sine capite est: quia

Expanded text:
et uita et omni sensu caret. itaque et uita et omni sensu caret. itaque membra illa formam tantummodo membrorum habent, usum non habent, tam scilicet quam caput sine corpore. cui similis est qui cum deum non ignoret, uiuit iniuste: id enim solum habet quod est summum, sed frustra, quoniam uirtutibus tamquam membris eget. itaque ut sit uiuum ac sensibile corpus, et agnitio dei necessaria est quasi caput et uirtutes omnes quasi corpus. ita fiet homo perfectus ac uiuus, sed tamen summa omnis in capite est, quod quamuis constare non possit sine omnibus, squibusdam tamen potest. Et erit quidem animal vitiosum ac debile; sed tamen vivet, sicut is qui et Deum novit, et in aliqua re peccat. Dat enim veniam peccatis Deus. Itaque sine membris aliquibus vivi potest, sine capite nullo modo. Haec res efficit, ut philosophi, etiamsi natura sint boni, tamen nihil sciant, nihil sapiant. Omnis doctrina et virtus eorum sine capite est; quia
Abbreviated transcription (Latin):
sophus sua spõte faciãt qd legiba
facere cogãtur cogũt᷑. Nñ idc̾co iu¬
sti uq erũt quia paret instituns
hom̃: qui isti aut errare aͥ ĩiusti
esse potuerũt sicut illi duodecum
tabularũ cõditores: aut certe pub¬
lice utilitati ꝓ condicione tẽpors
seruierũt: Aliud est igit᷑ ciuile
ius qd ꝓ moribus ubiq uariatur
aliud est uera iusticia qͣm uniformẽ
ac simplicẽ ꝓposuit omibus deus:
quẽ qui ignorat et ipam iusticiã
ignoret necesse est. Sz putemus
fieri posse ut aliquis naturali et in¬
genco bono ueras u̾tutes capiat.
pimꝰ. qui et egẽtibus scipẽ dedit
et pauꝑes ĩuitauit. et nudos ĩduit.
Tamen cũ illud unũ qd̾ ẽ maximũ
deest agnitio dei. iã bona illa oĩa
suꝑuacua sũt et mania: ut frustra
in hiis assequẽ dis laboauerit. Sĩs
enĩ iusticia eius similis ẽ humano
corꝑi caput nõ habenti. ĩ qͦ tam¬
et si et mẽbra omĩa et locis suis
de est id quod est om̃iũ prĩcipale

Expanded text:
ant quod legibus facere coguntur. num idcirco iusti erunt, quia parent institutis hominum, qui ipsi aut errare aut iniusti esse potuerunt, sicut illi duodecim tabularum conditores, aut certe publicae utilitati pro condicione temporum seruierunt? aliut est igitur ciuile ius, quod pro moribus ubique uariatur, aliut uera iustitia, quam uniformem ac simplicem proposuit omnibus deus: quem qui ignorat, et ipsam iustitiam ignoret necesse est. sed putemus fieri posse ut aliquis naturali et ingenito bono ueras uirtutes capiat, pimus, qui et egentibus stipem dedit et pauperes inuitauit et nudos induit, tamen cum illud unum quod est maximum deest, agnitio dei, iam bona illa omnia superuacua sunt et inania, ut frustra in iis adsequendis laborauerit. omnis enim iustitia eius similis erit humano corpori caput non habenti: in quo tametsi membra omnia et locis suis deest id quod est omnium principale,
Abbreviated transcription (Latin):
ueritatis exẽplis. Tmbra ẽ igit᷑
et ymago iusticie: quã illi iusticiã
putauerũt. Quid sapiẽtiã: nõne
idẽ confitetur in philosophis eẽ
nullã.: Aut cũ fabritius inquit
aut ariscides iustus nomĩatur. a
ab illis fortitudimis. aut ab hoc
iusticie tanꝙͣ a sapiẽte petitur
exemplũ. Nemo enĩ horũ sit sa¬
piens. ut sapientẽ uolumꝰ intelli¬
gi. nec hn qui sapiẽtes et habiti
et nomĩãti marcus cato. et catulꝰ.
lelius sapiẽtes fuerũt ne illi quidẽ
septẽ. sed ex mediorũ officioꝵ sĩa¬
silitudmẽ quãdã gerebãt spetiẽq
sapiẽtiũ. Si igͣ et philosophis et ip¬
sorũ cõfessione adempta sapiẽtia¬
sic est. et hiis qui iusti habiti a
sapiẽs nemo ẽ ñ quẽ deus cele¬
omẽs qui ꝑ aliorũ cõfessã stultitĩa
sapiẽtes existimãtur sp̃e uirtutis
inducti umbras et ymagines appre¬
hendũt. nchil ueru. Qd̾ ea fit rati¬
one. quomã uia illa mendax q̃
fert ad occasũ ñltos tͣmites h ꝓpt̾

Expanded text:
 umbra est igitur et imago iustitiae quam illi iustitiam putauerunt. quid? sapientiam nonne idem confitetur in philosophis esse nullam? aut cum Fabricius inquit aut Aristides iustus nominatur, aut ab illis fortitudinis aut ab hoc iustitiae tamquam a sapiente petitur exemplum. nemo enim horum sic sapiens, ut sapientem uolumus in- tellegi, nec ii qui sapientes habiti et nominati, Ma.rcus Cato et Gaius Laelius, sapientes fuerunt, ne illi quidem septem, sed ex mediorum officiomilitudinem quamdam gerebant speciemque sapientium. » Si ergo et philosophis ipsorum confessione adempta sapientia est, et iis qui justi habiti susapiens nemo est, nisi quem Deus praeceomnes, qui per aliorum confessam stultitiam sapientes existimantur, specie virtutis inducti umbras et imagines apprehendunt, nihil verum. Quod ea fit ratione, quoniam via illa mendax, quae fert ad occasum, multos tramites habet, propter
Abbreviated transcription (Latin):
pocest. Sana igit᷑ ꝑsuasio est
eorũ. qui nomẽ iouis sũmo deo
tribuũt. Solent emĩ quidã erro¬
res suos hac excusatiõe de fẽdẽ.
qui cõuicti de uno deo cũ is ne¬
gare nõ possũt ip̃m se colẽ af¬
firmãt: uerũ hoc sibi placere
ut iupiter nomĩetur. Quo quis
absurdius: Iupiter emĩ sine
contubermo cõiugis filieq coli
nõ solet. Unde qͥs sit apparet.
nec fas est id nomẽ eo trant¬
ferri. ubi nec mmnerua ẽ ulla

Expanded text:
potest. uana igitur persuasio est potest. uana igitur persuasio est eorum qui nomen Iouis summo deo tribuunt. solent enim quidam errores suos hac excusatione defendere: qui conuicti de uno deo cum id negare non possunt, ipsum se colere adfirmant, uerum hoc sibi placere ut Iuppiter nominetur. quo quid absurdius? Iuppiter enim sine contubernio coniugis filiaeque coli non solet. unde qui sit apparet, nec fas est id nomen eo transferri ubi nec Minerua est ulla
Abbreviated transcription (Latin):
tͦuersia erãt. Itẽ si quis q̃d nomi
ĩuenerat qd̾ ad uitã humanã
utile esset: eo uemebãt atq ioui
ostendebãt. Multa in hũt modã¬
modũ poete trãfferũt. non ut
in deos mentiãtur qͦs colũt. sed
ut figuris uersi colõibus ue¬
nustatẽ ac leporẽ carmĩbꝰ suis
addãt. Qui aut̃ nõ intelligut
quomõ aut quãe quidꝙ figuẽt᷑
poetas uelut mẽdates et sat̾¬
legos ise quũtur. hoc errort
decepti etiã philosophi. qd̾ ea
q̃ de ioue ferũtur mĩme cõuenie
in deũ uidebãtur. duos ioues
fecerũt: unũ naturałe alterũ
fabulosũ. Uidebãt ex ꝑte q̾
erat uerũ. eũ stilit de qͦ poete
loquũtur honnez fuisse. In illo
aut̃ naturali ioue uolgtĩ cõ¬
suetudine religioĩs inducti ei¬
rauerũt. qd̾ in deũ nomẽ hoĩs
trãstulerut. qui ut sup̃ diximꝰ
quia solus est non indiget nõie
Iouẽ autẽ illũ esse qui sit ex o¬
pe saturnoq natus: negari nõ

Expanded text:
trouersia erant. item si quis quid noui trouersia erant. item si quis quid noui inuenerat quod ad uitam humanam utile esset, eo ueniebant atque loui ostendebant. multa in hunc modum poetae transferunt, non ut in deos mentiantur, quos colunt, sed ut figuris uersicoloribus uenustatem ac leporem carminibus suis addant. qui autem non intellegunt quomodo ant quare quidque figuretur, poetas uelut mendaces et sacrilegos insecuntur. hoc errore decepti etiam philosophi, quod ea quae de Ioue feruntur minime conuenire in deum uidebantur, duos Ioues fecerunt, unum naturalem alterum fabulosum. uiderunt ex parte quod erat uerum, eum scilicet de quo poetae loquantur hominem fuisse, in illo autem naturali Ioue uulgari consuetudine religionis inducti errauerunt, quod in deum nomen hominis transtulerunt, qui ut supra diximus quia solus est, non indiget nomine. Iouem autem illum esse qui sit ex Ope Saturnoque natus, negari non