comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
dutum enim coloris punicei ueste ac spinis coronatum quasi Re¬
gem salutauerunt. et dederunt ei cibum fellis: et miscuerunt
aceti potionem. Posthaec conspuerunt in faciem eius: et pal¬
mis ceciderunt. Cunq ipsi carnifices de uestimentis eius con¬
tenderent: sortiti sunt interse de tunica et pallio. Et cum haec
omnia fierent: nullam uocem ex ore suo tanꝗͣ si mutus esset:
emisit. tum suspenderunt eum inter duos noxios medium:
qui oblatrocinia damnati erant: cruciq affixerunt. Quid ego
in tanto facinore deplorem: Aut quibus uerbis tantum nefaᷤᷤ
conquerar: Non enim Gabinianam crucem describimus qua
M. Tullius uniuersae eloquentia e suae uerbis ac uiribus uelut
effusis totius ingenii fontibus prosecutus est: facinus indignũ
esse proclamans: ciuem Romanum contra omnes leges in cru¬
ce esse sublatum. Qui quanuis innocens fuerit: et illo supplicio
indignus: mortalis tamen et abhomine scelesto qui iusticiam igͦ¬

Expanded text:
dutum enim coloris punicei veste, ac spinis coronatum, quasi regem salutaverunt, et dederunt ei cibum fellis, et miscuerunt ei aceti potionem. Post haec, conspuerunt faciem ejus, et palmis ceciderunt. Cumque ipsi carnifices de vestimentis ejus contenderent, sortiti sunt inter se de tunica et pallio. Et cum haec omnia fierent, nullam vocem ex ore suo tamquam si mutus esset, emisit. Tum suspenderunt eum inter duos noxios medium, qui ob latrocinia damnati erant, crucique affixerunt. Quid ego hic in tanto facinore deplorem? aut quibus verbis tantum nefas conquerar? Non enim Gavianam crucem describimus, quam Marcus Tullius universis eloquentiae suae nervis ac viribus, velut effusis totius ingenii fontibus, prosecutus est, facinus indignum esse proclamans, civem Romanum contra omnes leges in crucem esse sublatum. Qui quamvis innocens fuerit, et illo supplicio indignus, mortalis tamen, et ab homine scelesto, qui justitiam ign
Abbreviated transcription (Latin):
tuerit: habebit eximiam in comparabilemq mercedem. Qͦd
continentiae genus quasi fastigium est: omniumq consuma¬
tio uirtutum. Ad quam siquis eniti atq eluctari potuerit.
hunc seruum dominus: hunc discipulum magister agnoscet.
hic terram triumphauit: hic erit consimilis deo qui uirtutẽ
dei caeperit. Haec quidem difficilia uidentur: sed de eo
Loquimur: cui calcatis omnibus terrenis iter in caelum pa¬
ratur. Nam quia uirtus in dei agnitione consistit: omĩa
grauia sunt : dum ignores. ubi cognoueris facilia. per ip̃as
difficultates nobis exeundum est: qui ad summum bonũ ten-

Expanded text:
tuerit, habebit eximiam incomparabilemque mercedem. Quod tuerit, habebit eximiam incomparabilemque mercedem. Quod continentiae genus quasi fastigium est, omniumque consummatio virtutum. At quam si quis eniti atque eluctari potuerit, hunc servum dominus, hunc discipulum magister agnoscet; hic terram triumphabit; hic erit consimilis Deo, qui virtutem Dei coepit. Haec quidem difficilia videntur: sed de eo loquimur, cui calcatis omnibus terrenis, iter in coelum paratur. Nam quia virtus in Dei agnitione consistit, omnia gravia sunt, dum ignores; ubi cognoveris, facilia. Per ipsas difficultates nobis exeundum est, qui ad summum bonum tendimus.
Abbreviated transcription (Latin):
concupiscat. Adulteram enim fieri mentem: si uel imaginẽ
uoluptatis ipsa sibi depinxerit. mens est enim profecto quae
peccat. quae immoderat&e libidinis fructum cogitatione
complectitur. In hac crimen est: in hac omne delictum. Nã
et si corpus nulla sit labe maculatum: non constat tamen
pudiciciae ratio: si animus incęstus est: nec illibata castitas
uideri potest: ubi conscientiam cupiditas inquinauit. Nec
uero aliquis existimet difficile esse imponere frenos uolu-¬
ptati: eamq uagam et errantem castitatis pudiciciaeq limiti-¬
bus incdudere: cum propositum sit hominibus omnibus etiam
uincere: ac plurimi beatam atq incorruptam corporis inte¬
gritatem retinuerunt. multiq sint qui hoc caelesti genere
Uitae felicissimae perfruantur. Quod quidem non ita deus¬
fieri praecepit: tanquam astringat: quia generari homines
oportet: sed tanquam sinat. Scit enim quantam his affe-¬
ctibus imposuerit necessitatem. si quis hoc inquit facere po-¬

Expanded text:
concupiscat: adulteram enim fieri mentem, si vel imaginem voluptatis sibi ipsa depinxerit. Mens est enim profecto quae peccat; quae immoderatae libidinis fructum cogitatione complectitur: in hac crimen est, in hac omne delictum. Nam etsi corpus nulla sit labe maculatum, non constat tamen pudicitiae ratio, si animus incestus est; nec illibata castitas videri potest, ubi conscientiam cupiditas inquinavit. Nec vero aliquis existimet, difficile esse fraenos imponere voluptati, eamque vagam et errantem castitatis pudicitiaeque limitibus includere; cum propositum sit hominibus etiam vincere, ac plurimi beatam atque incorruptam corporis integritatem retinuerint; multique sint qui hoc coelesti genere vitae felicissime perfruantur. Quod quidem Deus non ita fieri praecepit, tamquam astringat, quia generari homines oportet: sed tamquam sinat. Scit enim quantam his affectibus imposuerit necessitatem. Si quis hoc, inquit, facere po
Abbreviated transcription (Latin):
Sauendum igitur ne occasionem uitiĩs nostra intemperã¬
tia demus. sed assuescant inuicem mores duoꝵ: et iugũ
paribus animis inferant. Nosipsos in altero cogitemus.
Nam fere in hoc iusticiae summa consistit. Ut non facias
alteri: quicquid ipse ab altero pati nolis. Haec sunt quȩ
ad continentiam praecipiuntur a deo. sed tamen siquis
diuina praecepta circũscribere se putet posse: addantur
illa: ut omnis calumnia et occasio fraudis remoueatur.
adulterum esse qui a marito dimissam duxerit. et eum
qui praeter crimen adulterii uxorem dimiserit: ut alte¬
ram ducat. Dissociari enim corpus et distrahi Deus no-¬
luit. Er aeterea non tantum adulterium esse uitandũ:
sedetiam cogitationem. nequis aspiciat alienam: et aĩo

Expanded text:
cauendum igitur, ne occasionem uitiis nostra intemperancauendum igitur, ne occasionem uitiis nostra intemperantia demus, sed adsuescant inuicem mores duorum et iugum paribus animis ferant: nos ipsos in altero cogitemus. nam fere in hoc iustitiae summa consistit, ut non facias alteri quidquid ipse ab altero pati nolis. haec sunt quae ad continentiam praecipiuntur a deo. sed tamen ne quis diuina praecepta circumscribere se putet posse, adduntur illa, ut omnis calumnia et occasio fraudis remoueatur, adulterum esse qui a marito dimissam duxerit et eum qui praeter crimen adulterii uxorem dimiserit, ut alteram ducat: dissociari enim corpus et distrahi deus noluit; praeterea non tantum adulterium esse uitandum, uerum etiam cogitationem, ne quis aspiciat alienam et animo
Abbreviated transcription (Latin):
lum ueniat: si admiserit. Nulla igitur laus est non face¬
re: quod non possis facere. Ideo autem pudicicia in homine
Laudatur quia non naturalis est: sed uoluntaria. Seruanda
igitur fides ab utroq alteri est: immo exemplo continẽ¬
tiae docenda uxor ut se caste gerat. Iniquum est enim
ut id exigas: quod ipse praestare non possis. Quae iniqͥ¬
tas id effecit profecto ut essent adulteria feminis aegre
ferentibus praestare se fidem non exhibentibus mutuam
caritatem. Deniq nulla est tamperditi pudoris adul-¬
tera quae non banc causam uitiis suis praetendat: iniu¬
riam se peccando non facere: sed referre. Quod optime
Quintilianus expressit. Homo inquit neq alieni matri¬
monũ abstinens: neq sui custos quae inter se natura cõ¬
nexa sunt.Nam neq maritus circa corrumpendas ali-¬
orum coniuges occupatus potest uacare domesticae san-¬
ctitati. Et uxor cum in tale incidit matrimonium exẽ-¬
plo ipso concitata: aut imitari se putat: aut uindicari.

Expanded text:
lum ueniat, si admiserit. nulla igitur laus est non facere quod facere non possis. ideo autem pudicitia in homine laudatur, quia non naturalis est, sed uoluntaria. seruanda igitur fides ab utroque alteri est, immo exemplo continentiae docenda uxor ut se caste gerat. iniquum est enim ut id exigas quod praestare ipse non possis. quae iniquitas effecit profecto ut essent adulteria, feminis aegre ferentibus praestare se fidem non exhibentibus mutuam caritatem. denique nulla est tam perditi pudoris adultera quae non hanc causam uitiis suis praetendat, iniuriam se peccando non facere, sed referre. quod optime Quintilianus expressit. homo inquit neque alieni matrimonii abstinens neque sui custos — quae inter se natura conexa sunt. nam neque maritus circa corrumpendas aliorum coniuges occupatus potest uacare domesticae sanctitati et uxor cum in tale incidit matrimonium, exemplo ipso concitata aut imitari se putat aut uindicare.
Abbreviated transcription (Latin):
Quae si uera sunt: non potuit defendere Aristoteles: quo¬
minus habuerit et mundus ipse principium. Quod si Ari¬
stoteli Plato et Epicurus extorquent: et Platoni et Aei-¬
stoteli qui semper fore mundum putauerunt: licet sint
eloquentes: ingratis tamen idem Epicurus eripiet: quia se-¬
quitur : ut habeat et finem. Sed haec in ultimo libro pluri¬
bus. nunc ad hominis originem recurramus.

Expanded text:
quae si uera sunt, non poterit defendere Aristoteles quoquae si uera sunt, non poterit defendere Aristoteles quominus habuerit et mundus ipse principium. quod si Aristoteli Plato et Epicurus extorquent, et Platoni et Aristoteli qui semper fore mundum putauerunt, licet sint eloquentes, ingratis tamen idem Epicurus eripiet quia sequitur ut habeat et finem. sed haec in ultimo libro pluribus: nunc ad hominis originem recurramus.
Abbreviated transcription (Latin):
apparet quandoq desitura. Nec enim potest id totum esse im¬
mortale: quod ex mortalibus constat. Nam sicut uniuersi
per singulos interimus: fieri potest: ut aliquo casu omnes uel
sterilitate terrarum quae accidere particulatim solet: uel pe¬
stilentia ubiq diffusa: quae singulas urbes atq regiones ple¬
runq populatur: uel incendio in orbem misso quale iam fu¬
isse sub phetonte dicitur: uel diluuio aquarum quale sub
Deucalione traditur: cum praeter unum hominem genus om¬
ne deletum ẽ. Quod diluuium si casu accidit: profecto potu¬
it accidere: ut et unus ille qui superfuit interiret. Si autẽ
diuin &e prouidentiae nutu: quod negari non potest: ad repa
randos homines reseruatus ẽ: apparet in dei potestate ẽẽ: uł
uitam uel interitum generis humani. Quod si uult põt acci¬
dere in totum: quia per partes accidit. apparet aliquando
esse ortum et fragilitas ut initium: sic declarat et terminũ.

Expanded text:
apparet quandoque desiturum. Nec enim potest id totum esse imapparet quandoque desiturum. Nec enim potest id totum esse immortale, quod ex mortalibus constat. Nam sicut universi per singulos interimus, fieri potest, ut aliquo casu omnes simul; vel sterilitate terrarum, quae accidere particulatim solet; vel pestilentia ubique diffusa, quae singulas urbes atque regiones plerumque populatur; vel incendio in orbem misso, quale jam fuisse sub Phaetonte dicitur; vel diluvio aquarum, quale sub Deucalione traditur, cum praeter unum hominem genus omne deletum est. Quod diluvium si casu accidit, profecto potuit accidere, ut et unus ille, qui superfuit, interiret. Si autem divinae providentiae nutu, quod negari norandos homines reseruatus est, apparet in dei potestate esse uel uitam uel interitum generis humani. quod si potest occidere in totum, quia per partes occidit, apparet aliquando esse ortum, et fragilitas ut initium, sic declarat et terminum.
Abbreviated transcription (Latin):
molestia liberauit dicens semper fuisse mundum. Itaq et hu¬
manum genus et caetera quae in eo sunt: initium non habere:
sed fuisse semper: ac semper fore. Sed cum uideamus singu¬
La quaeq animalia quae ante non fuerant: incipere esse et
esse desinere: necesse est totum genus aliquando esse cepis-¬
se et aliquando desiturum esse quia caepit. Omnia enĩ tri¬
bus temporibus contineri necesse est. praeterito. praesenti. futu¬
ro. Praeteriti est origo. praesentis substantia. futuri dissolutio.
uae omnia in singulis hominibus apparent: et incipimus enim
cum nascimur. et sumus cum uiuimus. et desinimus cum interimꝰ.¬
tres parcas esse uoluerunt. unam quae uitam hominis ordiat᷑.
alteram quae contexat. tertiam quae rumpat ac finiat. Into¬
to autem genere hominum: quia solum presens tempus ap¬
paret: ex eo tamen et praeteritum idest origo colligitur. et
futurum idest dissolutio. Nam quoniam est apparet aliquãdo
cepisse. esse enim nulla res sine exordio potest. et quia cepit

Expanded text:
molestia liberauit dicens semper fuisse mundum: itaque et humanum genus et cetera quae in eo sunt initium non sed fuisse semper, ac semper fore. Sed cum videamus singula quaeque animalia, quae ante non fuerant, incipere esse, et esse desinere, necesse est totum genus aliquando esse coepisse, et aliquando desiturum esse, quia coeperit. Omnia enim tribus temporibus contineri necesse est, praeterito, praesenti, futuro. Praeteriti est origo, praesentis substantia, futuri dissolutio. Quae omnia in singulis hominibus apparent, et incipimus enim, cum nascimur; et sumus, cum vivimus; et desinimus, cum interimtres Parcas esse voluerunt; unam, quae vitam hominibus ordiatur; alteram, quae contexat; tertiam, quae rumpat ac finiat. In toto autem genere hominum, quia solum praesens tempus apparet, ex eo tamen et praeteritum, id est, origo colligitur; et futurum, id est, dissolutio. Nam quoniam est, apparet aliquando coepisse esse enim nulla res sine exordio potest; et quia coepit,
Abbreviated transcription (Latin):
mum potentia e gradum c aperint. tum uero simulatione de¬
posita mores suos detegunt: rapiunt: omnia uiolant: et ue¬
xant. eosq ipsos bonos: quorum causam susceperant in¬
sequuntur. et gradus per quos ascenderunt: amputant.
nequis illos contra ipsos possit imitari. Ueruntamen pu¬
temus hoc officium non nisi boni esse: ut bonos defendãt.
at id suscipere facile est. implere difficile. quia cum te
certamini congressioniq commiseris: in arbitrio dei non
tuo posita uictoria est. Et plerunq improbi et numero
et conspiratione sunt potentiores ꝗͣ boni. ut ad eos supe¬
randos non tam uirtus sit ꝗͣ felicitas necessaria. An aliꝗs
ignorat quotiens melior iustiorq pars uicta sit: Hinc sem¬
per damnationes acerbae in ciues extiterunt. Plena est

Expanded text:
mum potentiae gradum ceperint, tum uero simulatione demum potentiae gradum ceperint, tum uero simulatione deposita mores suos detegunt, rapiunt omnia et uiolant et uexant eosque ipsos bonos quorum causam susceperant insequuntur et gradus per quos ascenderunt amputant, ne quis illos contra ipsos possit imitari. uerum tamen putemus hoc officium non nisi boni esse, ut bonos defendat. at id suscipere facile est, implere difficile, quia cum te certamini congressionique commiseris, in arbitrio dei, non tuo posita uictoria est, et plerumque inprobi et numero et conspiratione sunt potentiores quam boni, ut ad eos superandos non tam uirtus sit quam felicitas necessaria. an ahquis ignorat quotiens melior iustiorque pars uicta sit? hinc semper dominationes acerbae in ciues extiterunt. plena est
Abbreviated transcription (Latin):
tauerunt recte opibus uti. hoc est fruꝯi esse. non instrue¬
re conuiuia sumptuose. nec largiri temere. non effunde¬
re in reo superuacuas: aut turpes rem familiarem. Dicet
aliquis fortasse. Quid tu: Negas ne hanc esse ueritatem
Non equidem nego. contraria enim uideor probare si negem.
sed ueram nego: quia non sit illa caelestis: sed tota terre¬
na. quando quidem nihil efficit: nisi quod remaneat in
terra. Quid sit autem recte opibus uti: et qui sit ex
diuitiis fructus petendus declarabo apertius: cum de pie¬
tatis officio loqui caepero. Iam caetera quae sequuntur
nullo modo uera sunt.Nam improbis inimicicias indicere.
aut bonorum defensionem suscipere potest cum malis es-¬
se commune. Quidam enim probitate ficta uiam sibi ad po¬
tentiam muniunt. faciuntq multa quae boni solent. eo
quidem promptius: ꝙ fallendi gratia faciunt. Utrunq tã
facile esset praestare: ꝗͣ facile est simulare bonitatem. Sed
hi cum esse c aeperint propositi ac uoti sui compotes: et sũ-¬

Expanded text:
taverunt, recte opibus uti, hoc est, frugi esse; non instruere convivia sumptuose; nec largiri temere; non effundere in res supervacuas, aut turpes, rem familiarem. Dicet aliquis fortasse: Quid tu? negas ne hanc esse virtutem? Non equidem nego; contraria enim videar probare, si negem. Sed veram nego; quia non sit illa coelestis, sed tota terrena, quandoquidem nihil efficit, nisi quod remaneat in terra. Quid sit autem recte opibus uti, et qui sit ex divitiis fructus petendus, declarabo apertius, cum de pietatinullo modo uera sunt. nam inprobis inimicitias indicere, aut bonorum defensionem suscipere potest cum malis esse commune. quidam enim probitate ficta uiam sibi ad potentiam muniunt faciuntque multa quae boni solent, eo quidem promptius quod fallendi gratia faciunt. utinamque tam facile esset praestare quam facile est simulare bonitatem! sed hi cum esse coeperint propositi ac uoti sui conpotes et sum
Abbreviated transcription (Latin):
fallere potuerit: aut contemnere: Timor igitur dei solus
est : qui custodit hominum inter se societatem: per quẽ ui¬
ta ipsa sustinetur: munitur: gubernatur. Is autem timor
aufertur. si fuerit homini persuasum: ꝙ irae sit expers
unt cõmunis utilitas: sed etiam ratio ipsa et ueritas per¬
suadet. Rursus nobis ad superiora redeundum est: ut
quia docuimus a deo factum esse mundum: doceamus qͣ¬

Expanded text:
fallere pofallere poest, qui custodit hominum inter se societatem, per quem vita ipsa sustinetur, munitur, gubernatur. Is autem timor auferetur, si fuerit homini persuasum, quod irae sit expers modo communis utilitas, sed etiam ratio ipsa nobis et veritas persuadet. Rursus nobis ad superiora redeundum est, ut quia docuimus a Deo factum esse mundum, doceamus q
Abbreviated transcription (Latin):
cultu tamen et honoribus eius nemo unꝗͣ requisiuit. nemo dis¬
seruit: ea scilicet persuasione: qua semper beneficum in cor¬
ruptumq credentes. nec irasci eum cuiꝗͣ: nec ullo cultu indi¬
gere arbitrabantur. adeo religio esse non potest: ubi me-¬
tus nullus est.
UN C. quoniam respondimus impiȩ quorundã
detestabiliq prudentiae uel potius amentiae: re
deamus ad propositum. Diximus religione sublata: nec
ctus quo differimus abeluis: in homine solo reperiatur iusticia:
qua nisi cupiditates nostras deus qui falli non potest coercueit:
scelerate impieq uiuemus. Spectari ergo actus nostros adeo
non modo ad utilitatem cõmunis uitae attinet: sed etiam ad
ueritatem: quia religione iusticiaq detracta: uel ad stulti¬
ciam pecudum amissa ratione deuoluimur: uel ad bestiarũ
immanitatem: immo uero amplius. siquidem besti&e sui ge-¬
neris animalibus parcunt. Quid erit homine truculentius:
uid immitius: si dempto mȩtu superiore: uim legum aut

Expanded text:
cultu tamen et honoribus eius nemo umquam requisiuit, nemo disseruit, ea scilicet persuasione qua semper beneficum incorruptumque credentes nec irasci eum cuiquam nec ullo cultu indigere arbitratus nullus est. Nunc quoniam respondimus impiae quorumdam detestabilique prdeamus ad propositum. diximus religione sublata nec tis intellectus quo differimus a beluis in homine solo reperiatur, iustitiam, quia nisi cupiditates nostras deus qui falli non potest coercuerit, scelerate inpieque uiuemus. spectari ergo actus nostros a deo non modo ad utilitatem communis uitae attinet, sed etiam ad ueritatem, quia religione iustitiaque detractis uel ad stultitiam pecudum amissa ratione deuoluimur uel ad bestiarum inmanitatem, immo uero amplius, siquidem bestiae sui generis animalibus parcunt. quid erit homine truculentius, quid inmitius, si dempto metu superiore uim legum aut
Abbreviated transcription (Latin):
utroq una: merito unus deus uterq appellatur: quia quic¬
quid est in patre ad filium transfluit: et quicquid est in fi¬
lio: a patre descendit. Non potest igitur ille summus ac singu
laris deus nisi per filium coli: qui solum patrem se colere putat.
sicut filium non colit: ita ne patrem quidem colit. Qui autem
filium suscipit: et nomen eius gerit: is uere cum filio simul et
patrem colit. quoniam legatus et nuntius et sacerdos summi
patris est filius. Hic templi maximi ianua est. hic lucis uia. hic

Expanded text:
utroque, merito unus Deus uterque appellatur, quia quidutroque, merito unus Deus uterque appellatur, quia quidquid est in Patre, ad Filium transfluit, et quidquid in Filio, a Patre descendit. Non potest igitur ille summus, ac sinlaris deus nisi per filium coli. qui solum patrem se colere putat, sicut filium non colit ita ne patrem quidem. qui autem filium suscipit et nomen eius gerit, is uero cum filio simul et patrem colit, quoniam legatus et nuntius et sacerdos summi patris est filius. hic templi maximi ianua est, hic lucis uia, hic
Abbreviated transcription (Latin):
trem qͣ filium. Esaias in illo exemplo quod suꝑius posui-¬
mus: ostendit. cum diceret. Adorabunt te et precabuntur.¬
quoniam in te deus est: et non est alius deus praeter te. Et
alio loco similiter ait. Sic dicit dominus deus Rex israel:
et qui eruĩt eum deus aternus. ego primus: et ego nouissimꝰ
et praeter me nemo est deus. Cum duas personas proposuis¬
set: dei Regis idest christi: et dei patris qui eum post passi¬
onem ab inferis excitauit. sicut ostendisse diximus oseam
prophetam: qui ait. Et de manu inferoꝵ eruam eum. tamen
ad utranq personam referens intulit: et praeter me non est
deus: cum posset dicere praeter nos. sed fas non erat plurali
numero separationem tantae necessitudinis fieri. Unus ẽ enĩ
solus liber deus summus carens origine quia ipse est origo
rerum: et in eo simul et filius et omnia continentur. Ouapro¬
pter cum mens et uoluntas alterius in altero sit: uel potius in

Expanded text:
trem quam filium Esaias in illo exemplo quod superius posuitrem quam filium Esaias in illo exemplo quod superius posuimus ostendit, cum diceret: adorabunt te et quoniam in te Deus est, et non est alius Deus praeter te: talio loco similiter ait: Sic dicit Deus rex Israel; et qui eruit eum Deus aeternus: Ego primus, et ego novissimus; et praeter me non est Deus. Cum duas Personas proposuisset, Dei regis, id est, Christi; et Dei Patris, qui eum post passionem ab inferis excitavit, sicut ostendisse diximus Oseam prophetam, qui ait: Et de manu inferorum eruam eum: tamen ad utramque Personam referens, intulit, Et praeter me non est Deus, cum posset dicere praeter nos: sed fas non erat plurali numero separationem tantae necessitudinis fieri. Unus est enim solus, liber, Deus summus, carens origine, quia ipse est origo rerum; et in eo simul et Filius, et omnia continentur. Quapropter cum mens et voluntas alterius in altero sit, vel potius una in
Abbreviated transcription (Latin):
est: et solio lumen in radio. eque neq uox ab ore seiungi
nec uirtus aut manus a corpore diuelli potest.Cur igitur
a prophetis idem manus dei et uirtus et sermo dicatur: uti¬
q nulla discretio est: quia et lingua sermonis ministra et
manus in qua est uirtus: indiuidue sunt corporis portio¬
nes. Propiore exemplo utilibet. Cum quis habet filium quẽ
Unice diligit qui tamen sit in domo et manu patris: licet ei
nomen domini potestatemq concedit: ciuili tamen iure: et
domus una et unus dominus nominatur. Sic hic mundus
una dei domus et filius et pater: qui unanimes incolunt
mundum: deus unus: quia et unus est: tanꝗͣ duo. et duo
tanꝗͣ unus. Neq id mirum cum et filius sit in patre: qͥa
pater diligit filium: et pater in filio: qui uoluntati patris
fideliter paret: nec unꝗͣ faciat: aut fecerit. nisi quod pa¬
ter aut uoluit aut iussit. Deniq unum deum esse tam pa¬

Expanded text:
est et solis lumen in radio; aeque nec uox ab ore seiungi est et solis lumen in radio; aeque nec uox ab ore seiungi nec uirtus aut manus a corpore diuelli potest. cum igitur a prophetis idem manus dei et uirtus et sermo dicatur, utique nulla discretio est, quia et lingua, sermonis ministra, et manus, in qua est uirtus, indiuiduae sunt corporis portiones. propiore uti exemplo libet. cum quis habet filium quem unice diligat, qui tamen sit in domo et in manu patris, licet ei nomen domini potestatemque concedat, ciuili tamen iure et domus una et unus dominus nominatur. sic hic mundus una dei domus est et filius ac pater, qui unanimes incolunt mundum, deus unus, quia et unus est tamquam duo et duo tamquam unus. neque id mirum, cum et filius sit in patre, quia pater diligit filium, et pater in filio, quia uoluntati patris fideliter paret, nec umquam faciat aut fecerit nisi quod pater aut uoluit aut iussit. denique unum deum esse tam pa
Abbreviated transcription (Latin):
deum nos unum colere dicamus: duos tamen asse
ueremus deum patrem: et deum filium: quae asseueratio
plerosq in maximum impegit errorem. Quibus cum proba¬
bilia uideantur esse quae dicimus: in hoc uno laborare nos
arbitrantur: quod et alterum et mortalem deum fatemur.
De mortalitate lam diximus. nunc de unitate doceamus. Cũ
dicimus deum patrem: et deum filium: non diuersum di¬
cimus: nec utrunq secernimus: quia nec pater sine filio esse
potest: nec filius a patre secerni. siquidem nec pater sine
filio nuncupari: nec filius potest sine patre generari. Cum
igitur et pater filium faciat: et filius patrem. Una Utriq
mens: Unus spiritus: una substantia est. sed ille quasi ex¬
uberans fons est: hic tanꝗͣ defluens ex eo riuus. ille tanꝗͣ
sol. bic tanꝗͣ radius ex sole porrectus: qui quoniam sum¬
mo patri et fidelis et carus est: non separatur. sicut nec ri¬
uus a fonte: nec radius a solȩ. quia et aqua fontis in riuo

Expanded text:
Deum nos unum colere dicamus, duos tamen esse asseveremus, Deum Patrem et Deum Filium: quae asseveratio plerosque in maximum impegit errorem. Quibus cum probabilia videantur esse, quae dicimus, in hoc uno labare nos arbitrantur, quod et alterum, et mortalem Deum fateamur. De mortalitate jam diximus: nunc de unitate doceamus. Cum dicimus Deum Patrem, et Deum Filium, non diversum dicimus, nec utrumque secernimus; quia nec Pater sine Filio esse potest, nec Filius a Patre secerni, si quidem nec Pater sine Filio nuncupari, nec Filius poigitur et pater filium faciat et filius patrem, una utrique mens, unus spiritus, una substantia est: sed ille quasi exuberans fons est, hic tamquam defluens ex eo riuus, ille tamquam sol, hic quasi radius ex sole porrectus. qui quoniam summo patri et fidelis et carus est, non separatur, sicut nec riuus a fonte nec radius a sole, quia et aqua fontis in riuo
Abbreviated transcription (Latin):
.iiͦ. hoc idem latius exequi conatus. Sed quoniam nec
ibi quidem satis expressit: aggrediar hoc munus et su¬
mam mihi audacter explicandum: ꝙ homo disertissimꝰ
pene omisit intactum. Forsitan reprehendas: ꝙ in rebꝰ
obscuris coner aliquid disputare: cum uideas tanta te¬
meritate homines extitisse qui uulgo philosophi nominã¬
tur: ut ea quae abstrusa prorsus atq abdita deus esse
uoluit: scrutarentur. ac naturam reꝵ caelestium terre¬
naꝵq conquirerent: quae a nobis longe remotae neq o¬
culis contrectari: neq tangi manu: neq percipi sensibꝰ
possunt. Et tamen de illarum omnium ratione sic dispu¬
tant: ut ea quae afferunt probata et cognita uideri ue-¬
lint. Quid est tandem cur nobis inuidiosum quisꝗͣ pu¬
tet: si rationem corporis nostri inspicere et contem¬
plari uelimus: Quae plane obscura non est: quia ex
ipsis membroꝵ officiis et usibus partium singulaꝵ qͣn¬
ta ui prouidentiae quisq factus sit intelligere nobis
licet.

Expanded text:
 hoc idem latius exequi conatus est. Sed quoniam ne ibi quidem satis expressit, aggrediar hoc munus et sumam mihi audacter explicandum, quod homo disertissimus pene omisit intactum. Forsitan reprehendas, quod in rebus obscuris coner aliquid disputare; cum videas tanta temeritate homines extitisse, qui vulgo philosophi nominantur, ut ea, quae abstrusa prorsus atque abdita Deus esse voluit, scrutarentur, ac naturam rerum coelestium terrenarumque conquirerent, quae a nobis longe remotae, neque oculis contrectari, neque tangi manu, neque percipi sensibus possunt: et tamen de illarum omnium ratione sic disputant, ut ea, quae afferunt, probata et cognita videri velint. Quid est tandem, cur nobis invidiosum quisquam putet, si rationem corporis nostri dispicere et contemplari velimus? Quae plane obscura non est; quia ex ipsis membrorum officiis, et usibus partium singularum, quanta vi providentiae quidque factum sit, intelligere nobis licet.
Abbreviated transcription (Latin):
clamoribus conditionem pristinam flagitent. quia non ẽ
tanti robur ac firmitas corporis ut officio linguae care.¬
as: aut auium per aerem libera discursatio: ut manibꝰ
indigeas. Plus enim manus praestant ꝗͣ leuitas ususq
pennaꝵ. plus lingua ꝗͣ totius corporis fortitudo. Quae
igitur amentia est ea praeferre: quae si data sint accipẽ¬
re detrectes.
morti eẽ subiectum. Indignantur uidelicet non deoᷤ
se esse natos. Minime inquiunt: sed ex hoc ostendimus
hominem nulla prouidentia esse factum: quod aliter fie¬
ri debuit. Quid si ostendero id ipsum magna ratione pro¬
uisum esse: ut morbis uexari posset: et uita sua in medio
cursus sui spatio rumperetur: Cum enim deus animal
quod fecerat: sua sponte ad mortem transire cognouis¬
set: ut mortem ipsam quae est dissolutio natur& cape¬
re possit. dedit ei fragilitatem quae morti aditum ad
dissoluendum animal inueniret. Nam si eus roboris

Expanded text:
clamoribus conditionem pristinam flagitent; quia non est clamoribus conditionem pristinam flagitent; quia non est tanti robur ac firmitas corporis, ut officio linguae careas, aut avium per aerem libera discursatio, ut manibus indigeas: plus enim manus praestant, quam levitas ususque pennarum, plus lingua, quam totius corporis fortitudo. Quae igitur amentia est, ea praeferre, quae, si data sint, accipere detrectes? morti esse subjectum. Indignantur videlicet, non deos se esse natos. Minime, inquiunt: sed ex hoc ostendimus, hominem nulla providentia esse factum, quod aliter fieri debuit. Quid si ostendero, id ipsum magna ratione provisum esse, ut morbis vexari posset, et vita saepe in medio cursus sui spatio rumperetur? Cum enim Deus animal, quod fecerat, sua sponte ad mortem transire cognovisset, ut mortem ipsam, quae est dissolutio naturae, capere posset, dedit ei fragilitatem, quae morti aditum ad dissolvendum animal inveniret. Nam si ejus roboris
Abbreviated transcription (Latin):
nascatur: tamen et a mutis omnibus tutus est. et ea omnia q̃
firmiora nascuntur: etiam si uim caeli fortiter patiuntur: ab
homine tamen tuta eẽ non possunt. Ita fit ut plus homini
conferat ratio: ꝗͣ natura mutis. quoniam in illis nec magni-¬
tudo uirium: neq firmitas corporis efficere potest. quomi¬
nus aut opprimantur a nobis: aut nostrae subiecta sint
potestati. Potest ne igitur aliquis cum uideat etiam boues:
Uaccas: cum immanissimis corporibꝰ seruire homini. quae¬
ri de opifice rerum deo: ꝙ modicas uiresꝙ paruum
corpus acceperit : nec beneficia in se diuina pro meri
to aestimat: quod est ingrati: aut ut uerius loquan¬
tur insani: FLato ut hos credo ingratos refelleret
lius et sanius qui sensit conditionem hominis esse melio¬
rem: ꝗͣ isti qui se pecudes natos esse maluerunt: Quos
si deus in ea forte conuerterit animalia quoꝵ sortem pre¬
ferunt suae: iam profecto cupiant remigrare: magnisq

Expanded text:
nascatur, tamen et a mutis omnibus tutus est et ea omnia quae nascatur, tamen et a mutis omnibus tutus est et ea omnia quae firmiora nascuntur, etiamsi uim caeli fortiter patiuntur, ab homine tamen tuta esse non possunt. ita fit ut plus homini conferat ratio quam natura mutis, quoniam in illis neque magnitudo uirium neque firmitas corporis efficere potest quominus aut opprimantur a nobis aut nostrae subiecta sint potestati. potestne igitur aliquis cum uideat etiam boues lucas cum inmanissimis corporibus ac uiribus seruire homini, queri de opifice rerum deo, quod modicas uires, quod paruum corpus acceperit, nec bento aestimat, quod est ingrati, aut ut verius loquamur insani. Plato, ut hos, credo, ingratos refelleret, lius, et sanius, qui sentit conditionem hominis esse meliorem, quam isti, qui se pecudes natos esse maluerunt. Quos si Deus in ea forte converterit animalia, quorum sortem praeferunt suae, jam profecto cupiant remigrare, magnisque
Abbreviated transcription (Latin):
uidelicet prudentes uiri neq hominis rationem uolunt cum
fragilitate: neq mutoꝵ firmitatem sine ratione. Quod nihil
est tam repugnans: tamq contrarium ꝗͣ ꝙ unum quodq ani¬
mal aut ratio instruat necesse est: aut conditio nature. Si
naturalibꝰ munimentis instruatur: superuacua ratio ẽ. Quid
enum ex cogitabit: quid faciet: aut quid molietur : Aut in
quo Lumen illud ingenii ostendet: cum ea quae possunt eẽ
rationis: ultro natura concedat: Si autem ratione sit prae¬
ditum: quid opus erit sepimentis corporis: cum semel cõ-
cessa ratio naturae munus possit implere: Quae quidem tã¬
tum ualet ad ornandum tuendumq hominem: ut nihil potue¬
rit maius ac melius a deo dari. Deniq cum et corporis non ma¬
gni homo: et exiguaꝵ uirium: et ualitudinis sit infirmae: ta¬
men quoniam id quod est maius accepit: et instruetior est ce¬
teris animalibus et ornatioꝵ. Nam cum fragilis imbecillusq

Expanded text:
videlicet prudentes viri, neque hominis rationem volunt cum videlicet prudentes viri, neque hominis rationem volunt cum fragilitate, neque mutorum firmitatem sine ratione. Quod nihil est tam repugnans, tamque contrarium, quod unumquodque animal, aut ratio instruat necesse est, aut conditio naturae. Si naturalibus munimentis instruatur, supervacua ratio est. Quid enim excogitabit? quid faciet? aut quid molietur? aut in quo lumen illud ingenii ostendet, cum ea, quae possunt esse rationis, ultro natura concedat? Si autem ratione sit praeditum, quid opus erit sepimentis corcessa ratio naturae munus possit inplere? quae quidem tantum ualet ad ornandum tuendumque hominem, ut nihil potuerit maius ac melius a deo dari. denique cum et corporis non magni homo et exiguarum uirium et ualitudinis sit infirmae, tamen quoniam id quod est maius accepit, et instructior est ceteris animalibus et ornatior. nam cum fragilis inbecillusque
Abbreviated transcription (Latin):
ctos habent : Quid ꝙ auium faetus multo fragilior est ꝗͣ ho¬
minis: Quia non materno corpore ipsum animal edunt.:
sed id quod materni corporis foetu et calore tepefactum
animal efficiat. quod tamen cum spiritu fuerit animatum. Id
uero implume ac tenerum nõmodo uolandi sed ambulandi
quoq usu caret. Non ergo ineptissimus: siquis putet ma¬¬
le cum uolucribus egisse naturam. primum ꝙ bis nascunt᷑.
deinde ꝙ tam infirme. ut sint quaȩsitis per laborem cibis
a parentibus nutriendaȩ. Sed illi fortiora eligunt: imbecilli¬
ora praetereunt. Quaero igitur abhis qui conditionem pecu¬
dum suae praeferunt. quid eligant si deus his deferat opti¬
onem. Utrum malint humanam sapientiam cum imbecillitate:
an pecudum firmitatem cum illoꝵ natura. Scilicet non tã
pecudes sunt: ut non malint uel fragiliorem multo ꝗͣ nunc ẽ:
dum modo humanam : ꝗͣ illam irrationabilem firmitatem. Sed

Expanded text:
ctos habent. Quid, quod avium foetus multo fragilior est, quam hoctos habent. Quid, quod avium foetus multo fragilior est, quam hominis: quia non materno corpore ipsum animal edunt; sed quod materni corporis fotu et calore tepefactum, animal efficiat, quod tamen cum spiritu fuerit animatum, id vero implume ac tenerum, non modo volandi, sed ambulandi quoque usu caret. Non ergo ineptissimus sit, si quis putet male cum volucribus egisse naturam, primum quod bis nascuntur; deinde, quod tam infirmae, ut sint quaesitis per laborem cibis a parentibus nutriendae. Sed illi fortiora eligunt, imbecilliora praetereunt. Quaero igitur ab iis, qui conditionem pecudum suae praeferunt, quid eligant, si Deus his deferat optionem; utrum malint humanam sapientiam cum imbecillitate, an pecudum firmitatem cum illarum natura? Scilicet non tam pecudes sunt, ut non malint vel fragiliorem multo, quam nunc est, dummodo humanam, quam illam irrationabilem firmitatem. Sed
Abbreviated transcription (Latin):
quae desunt ratio dependit : At hominis inquiunt educatio ma-¬
ximis laboribus constat: pecudum scilic& conditio melior: ꝙ
hae omnes cum faetum aediderint: non nisi pastus sui curam
gerunt: ex quo efficituꝵ: ut uberibus sua sponte distentis ali¬
mentum Lactis foetibus ministretur. et id cogente natura
sine solicitudine appetant. Quid aues quaꝵ ratio diuersa ẽ:
non ne maximos suscipiunt in educando labores: ut interdũ
aliquid humanae intelligentiae habere uideantur: Nidos .N.
aut luto aedificant: aut uirgultis et frondibus construunt:
et ciborum expertes incubant ouis. Et quoniam faetus de
suis corporibus alere non datum est: cibos conuehunt: et
totos dies in huiusmodi discursatione consumunt. noctibus
uero defendunt: fouent: protegunt. Quid amplius facere ho-¬
mines possunt. nisi hoc solum fortasse: ꝙ non expellunt ad¬
ultos: sed perpetua necessitudine ac uinculo caritatis adiun-¬

Expanded text:
quae desunt, ratio dependit. At hominis, inquiunt, educatio maquae desunt, ratio dependit. At hominis, inquiunt, educatio maximis laboribus constat: pecudum scilicet conditio melior, quod hae omnes, cum foetum ediderint, non nisi pastus sui curam gerunt; ex quo efficitur, ut uberibus sua sponte distentis, alimentum lactis foetibus ministretur, et id cogente natura, sine matrum sollicitudine appetant. Quid aves, quarum ratio diversa est, nonne maximos suscipiunt in educando labores? ut interdum aliquid humanae intelligentiae habere videantur: nidos enim, aut luto aedificant, aut virgultis et frondibus construunt; et ciborum expertes incubant ovis; et quoniam foetus de suis corporibus alere datum non est, cibos convehunt, et totos dies in hujusmodi discursatione consumunt, noctibus vero defendunt, fovent, protegunt. Quid amplius facere homines possunt? nisi hoc solum fortasse, quod non expellunt adultos, sed perpetua necessitudine ac vinculo charitatis adjun
Abbreviated transcription (Latin):
ops et infirmus: et omni auxilio indigens: nihil aliud possit
ꝗͣ fragilitatis suae conditionem: ploratu ac fletibus nomina¬
ri. scilicet cui tantum in uita restet transire maloꝵ. Quae
cum dicunt: uehementer sapere creduntur. propterea ꝙ unus¬
quisq in consyderatae suae conditioni ingratus ẽ. Ego ue¬
ro illos nunquam magis desipere contendo: ꝗͣ cum hoc lo¬
quuntur. Consyderans enim conditionem reꝵ intelligo
nihil fieri aliter debuisse: ut non dicam potuisse. quia deus põt
omnia. sed necesse est: ꝙ illa prouidentissima Maiestas id effece¬
rit: quod erat melius et rectius. Libet igitur interrogare istos
diuinoꝵ operum reprehensores: quid in homine deesse: quia im¬
becillior nascitur: credant. Num idcirco minus educentur ho¬
mines: num minus ad summum robur etatis prouehantur. num
imbecillitas: aut incrementum impediat: aut salutem. quoĩam

Expanded text:
ops, et infirmus, et omni auxilio indigens, nihil aliud possit, ops, et infirmus, et omni auxilio indigens, nihil aliud possit, quam fragilitatis suae conditionem ploratu ac fletibus suis ominari: scilicet, Cui tantum in vita restet transire malorum. Quae cum dicunt, vehementer sapere creduntur, propterea quod unusquisque inconsiderate suae conditioni ingratus est: ego vero illos nunquam tam desipere contendo, quam cum haec loquuntur. Considerans enim conditionem rerum, intelligo nihil fieri aliter debuisse, ut non dicam, potuisse, quia Deus potest omnia; sed necesse est, ut providentissima illa majestas id effecerit, quod erat melius et rectius. Libet igitur interrogare istos divinorum operum reprehensores, quid in homine deesse, quia imbecillior nascitur, credant? Num idcirco minus educentur homines? num minus ad summum robur aetatis provehantur; num imbecillitas aut incrementum impediat, aut salutem? quoniam
Abbreviated transcription (Latin):
curum sequuntur: amentiam soleo mirari. qui natu-¬
rae opera reprȩhendunt. Ut ostendant nulla prouidentia instru¬
ctum esse: ac regi mundum. sed originem reꝵ insecabilibꝰ
ac solidis corporibus assignant. quorum fortuitis concursio¬
nibus uniuersa nascantur: et nata sint. Praeterea que ad ip̃
sum mundum uitio dant: in quo ridicule insaniunt: id sumo:
minem nimis imbecillum et fragilem nasci: ꝗͣ caetera anima¬
lia nascuntur. quae ut sunt aedita ex utero: protinus in pe¬
des suos erigi: et gestire discursibus. statimq aeri tolerã¬
do idonea esse: ꝗͣ in lucem naturalibus indumentis munita ꝓ¬
cesserint. hominem contra nudum et inermem tanꝗͣ ex nau¬
fragio in huius uitae miserias proiici et expelli: qui neq mo¬
uere se Loco ubi effusus est: possit. nec alimentum lactis
appetere. nec iniuriam temporis ferre. Itaq naturam non
matrem esse humani generis: sed nouercam. quae cum mutis
tam liberaliter gesserit. hominem uero sic effuderit: ut in¬

Expanded text:
curum sequuntur, amentiam soleo mirari, qui naturae opera reprehendunt, ut ostendant, nulla providentia instructum esse ac regi mundum; sed originem rerum insecabilibus ac solidis corporibus assignant, quorum fortuitis concursionibus universa nascantur, et nata sint. Praetereo quae ad ipsum mundum pertinentia vitio dant, in quo ridicule insaniunt; id sumo, minem nimis imbecillum et fragilem nasci, quam caetera animalia nascuntur; quae ut sunt edita ex utero, protinus in pedes suos erigi, et gestire discursibus, statimque aeri tolerando idonea esse, quod in lucem naturalibus indumentis munita processerint: hominem contra, nudum, et inermem tanquam ex naufragio in hujus vitae miserias projici et expelli; qui neque movere se loco, ubi effusus est, possit, nec alimentum lactis appetere, nec injuriam temporis ferre; itaque naturam, non matrem esse humani generis, sed novercam, quae cum mutis tam liberaliter se gesserit, hominem vero sic effuderit, ut in
Abbreviated transcription (Latin):
et factus est. nec sit quisꝗͣ qui Diagorae Theodoriq
sententiam: uel Leucippi inane cõmentum: uel Democriti
Epicuriq Leuitatem praeferre audeat autoritati uel illorũ
septem priorum qui sunt appellati sapientes. uUel pythago¬
esse prouidentiam iudicauerunt. Falsa igitur est et illa
sententia qua putant terroris ac mȩtus gratia religionem a
sapientibus institutam: quo se homines imperiti a peccatis ab-¬
stinerent. Quod si uerum sit: ergo derisi ab antiquis sapien¬
tibus sumus. Quod si fallendi nostri atq adeo totius gene¬
rio humani causa commentati sunt religionem. sapientes
igitur non fuerunt. quia in sapiente non cadit mendaciũ.

Expanded text:
et factus est, nec sit quisquam qui Diagorae Theodorique et factus est, nec sit quisquam qui Diagorae Theodorique sententiam uel Leucippi inane commentum uel Democriti Epicurique leuitatem praeferre audeat auctoritati uel illorum septem priorum qui appellati sunt sapientes uel Pythagoesse prouidentiam iudicauerunt, falsa igitur est et illa sententia qua putant terroris ac metus gratia religionem a sapientibus institutam, quo se homines inperiti a peccatis abstinerent. quod si uerum sit, derisi ergo ab antiquis sapientibus sumus. quod si fallendi nostri atque adeo totius generis humani causa commenti sunt religionem, sapientes igitur non fuerunt, quia in sapientem non cadit mendacium.
Abbreviated transcription (Latin):
quuntur tanꝗͣ Regi et Imperatori. qui nec aspici: nec
comprȩhendi potest: non potuit ad hominem nisi a sapiẽte
natura peruenire. sed sicut omne corpus mens et animus
gubernat: ita et mundum deus. Nec enim uerisimile ẽ:
ut minora et humilia regimen habeant: maiora et summa
non habeant. Deniq. M. Cicero in tusculanis: et in consola¬
tione. animorum inquit nulla in terris origo inueniri po¬
test. nihil est inquit in animis mixtum atq concretum. aut
quod ex terra natum atq factum esse uideatur. nihilue hu-¬
midum quidem aut flabile aut igneum. His enim natu¬
ris nihil inest: quod uim memoriae: mentis: cogitatioĩs
habeat : quo et praeterita teneat: et futura prouideat. et
complecti possit praesentia: quae sola diuina sunt. nec enim
inueniuntur unꝗͣ unde ad hominem uenire possint nisi a
deo. Exceptis igitur duobus tribusue calumniatoribus U¬
nis cum constet diuina prouidentia mundum regi sicut

Expanded text:
quuntur tanquam regi et imperatori, qui nec aspici, nec quuntur tanquam regi et imperatori, qui nec aspici, nec comprehendi potest, non potuit ad hominem nisi a sapiente natura pervenire. Sed sicut omne corpus mens et animus gubernat: ita et mundum Deus. Nec enim verisimile est, ut minora et humilia regimen habeant, majora et summa non habeant. Denique M. Cicero in Tusculanis, et in Consolatione: « Animorum inquit nulla in terris origo inveniri potest. Nihil est enim, inquit, in animis mistum atque concretum, aut quod ex terra natum atque fictum esse videatur; nihilne aut humidum quidem, aut flabile, aut igneum. His enim naturis nihil inest, quod vim memoriae, mentis, cogitationis habeat, quod et praeterita teneat, et futura praevideat, et compleinuenietur umquam unde ad hominem uenire possint nisi a deo. eiceptis igitur duobus tribusue calumniatoribus uanis cum constet diuina prouidentia mundum regi, sicut
Abbreviated transcription (Latin):
experiantur. Nam de natura quae mentem non habeat: nõ
est mirandum: ꝙ haec facere oblita sit. Quid ergo est: utiq
deus cum inchoaret hoc opus mundi: quo niħil potest esse nec
dispositius ad ordinem: nec aptius ad utilitatem: nec orna¬
tius ad pulchritudinem: nec maius ad molem: quae fieri
ab homine non poterant: fecit ipse. in quibus etiam hominẽ
ipsum: cui particulam de sua sapientia dedit: et instruxit
eum ratione: quantum fragilitas terrena capiebat: ut ipse
sibi efficeret : quae in usus suos essent necessaria. Si uero ĩ
huius mundi ũt ita dixerim re .p. nulla prouidentia ẽ quae
regat: nullus deus qui ãministret: nec omnino sensus ullꝰ
in hac rerum natura pollet. Unde igitur mens humana tam
solers tam intelligens orta esse credetur: Si enim corpus
hominis ex humo fictum est: unde homo nomen accepit: Ani¬
mus ergo qui sapit: rector est corporis: cui membra obse¬

Expanded text:
experiantur? nam de natura quae mentem non habeat non experiantur? nam de natura quae mentem non habeat non est mirandum quod haec facere oblita sit. quid ergo est? utique deus cum inchoaret hoc opus mundi, quo nihil potest esse nec dispositius ad ordinem nec aptius ad utilitatem nec ornatius ad pulchritudinem nec maius ad molem, quae fieri ab homine non poterant fecit ipse, in quibus etiam hominem ipsum: cui particulam de sua sapieeum ratione, quantum fragilitas terrena capiebat, ut ipse sibi efficeret, quae ad usus suos essent necessaria. Si vero in hujus mundi ut ita dixerim republica nulla providentia est, quae regat, nullus Deus, qui administret, nec omnino sensus ullus in hac rerum natura pollet; unde igitur mens humana tam solers, tam intelligens orta esse credetur? Si enim corpus hominis ex humo fictum est, unde homo nomen accepit; animus ergo qui sapit, qui rector est corporis, cui membra obse
Abbreviated transcription (Latin):
et fortius et sapientius homine. homo autem non potest fa¬
cere c aelestia. ergo illud quod haec effecerit. superat homi¬
nem arte: consilio: prudentia. potestate. Quis igitur potest
esse nisi deus: Natura uero quam ueluti matrem esse rerum
putant: si mentem non habet: nihil efficiet unꝗͣ. nihil molie¬
tur. Ubi enim non est cogitatio: nec motus est ullus: nec
efficacia. Si autem consilio utitur ad incipiendum aliquid: ra-¬
tione ad disponendum: arte ad efficiendum: uirtute ad con-¬
sumandum: potestate ad regendum et continendum: cur natu¬
ra potius ꝗͣ deus nominetur: Aut si concursus athomoꝵ uel ca¬
rens mente natura ea quae uidemus: effecit. quaero cur face¬
re caelum potuerit: et urbem aut domum non potuerit: cur
montes marmoris fecerit. columnas et simulaera non fecerit:
Atqui non potuerant atomi etiam ad haec efficienda concurre¬
re : Siquidem nullam positionem relinquunt: quam non

Expanded text:
et fortius et sapientius homine. homo autem non potest faet fortius et sapientius homine. homo autem non potest facere caelestia: ergo illud quod haec efficiat uel effecerit, superat hominem arte consilio prudentia potestate. quis igitur potest esse nisi deus? natura uero, quam ueluti matrem esse rerum putant, si mentem non habet, nihil efficiet umquam, nihil molietur. ubi enim non est cogitatio, nec motus est ullus nec efficacia. si autem consilio utitur ad incipiendum aliquid, ratione ad disponendum, arte ad efficiendum, uirtute ad consummandum, potestate ad regendum et continendum, cur natura potius quam deus nominetur? aut si concursus atomorum uel carens mente natura ea quae uidemus effecit, quaero cur facere caelum potuerit, urbem aut domum non potuerit, cur montes marmoris fecerit, columnas et simulacra non fecerit. atquin non debuerant atomi etiam ad haec efficienda concurrere, siquidem nullam positionem relinquunt / quam non