comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ON GŨM. est uniuersas uirtutum species prome¬¬
re. ut de singulis doceam ꝗͣ necesse sit sapientem
ac iustum uirum longe ab illis bonis abhorrere. quibus qͥa
fruuntur iniusti: deorum cultus ueri et efficaces esse cre¬
duntur : quod ad praesentem pertinet quaestionem. satis ẽ
si ex una uirtute id probemus: quod intendimus. Nempe
magna et praecipua uirtus est patientia: quam pariter et
uulgi public & uoces: et philosophi et oratores summis lau¬
dibus concelebrant. Quod si negari non potest quin summa
sit uirtus: necesse est iustum et sapientem uirum in potesta¬
te esse hominis iniusti: ut capiat patientiam. Patientia
est enim maloꝵ quae aut inferuntur: aut accidunt: cũ
equanimitate perlatio. Ergo iustus ac sapiens quia uirtu¬
tem capit: habet in se patientiam: qua carebit omnino: si ni¬
hil patietur aduersi. Contra qui in rebus prosperis agit: im¬
patiens est: et uirtute maxima caret. impatientiam dico
quia nihil patitur. Innocentiam quoq seruare non pot:

Expanded text:
ongum est uniuersas uirtutis species promere, ut de singulis doceam, quam necesse sit sapientem ac iustum uirum longe ab illis bonis abhorrere: quibus quia fruuntur iniusti, deorum cultus ueri et efficaces esse creduntur. quod ad praesentem pertinet quaestionem, satis est si ex una uirtute id probemus quod intendimus. nempe magna et praecipua uirtus est patientia, quam pariter et uulgi publicae uoces et philosophi et oratores summis laudibus celebrant. quodsi negari non potest quin summa sit uirtus, necesse est iustum et sapientem uirum in potestate esse hominis iniusti, ut capiat patientiam. patientia est enim malorum quae aut inferuntur aut accidunt cum aequanimitate perlatio. ergo iustus ac sapiens quia uirtutem capit, habet in se patientiam: qua carebit omnino, si nihil patietur aduersi. contra qui in rebus prosperis agit, inpatiens est et uirtquia nihil patitur. Innocentiam quoque servare non potest,
Abbreviated transcription (Latin):
Quaero quid hic potuerit ars Magica moliri: cuius peritia ad¬
nihil aliud ꝗͣ ad circunscribendos oculos ualet: Item secessu¬
rus orandi gratia sicut solebat in montem. pracepit discipu¬
lis ut nauiculam sumerent. seq praecederent. At illi urgen¬
te iam uespere profecti contrario uento laborare caeperunt. Cũ
iam medium fretum tenerent: tum pedibus mare ingressus cõ-¬
secutus est eos: tanꝗͣ in solido gradiens. non ut poet& orio¬
nem mentiuntur in pelago incedentem. qui demersa corpois
parte: humero supereminet undas. Et rursus cum obdormiuis¬
set in naui: et uentus usq ad extremum periculum saeuire cȩ-¬
pisset: excitatus e somno: silere uentum protinus iussit: et flu-¬
ctus qui maximi ferebantur conquiescere. statimq sub uerbo
eius tranquillitas insecuta est. Mentiuntur fortasse litterae san¬
Ctae docentes tantam fuisse in eo potestatem: ut imperio suo co-¬
geret uentos obsequi: maria seruire: morbos cedere: inferos

Expanded text:
ur quid hic potuerit ars magica moliri, cuius peritia nihil aliut quam ad circumscribendos oculos ualet. idem secessurus orandi gratia, sicut solebat, in montem praecepit discipulis, ut nauiculam sumerent seque praecederent. atque illi urguente iam uespera profecti contrario uento laborare coeperunt. cumque iam medium fretum tenerent, tum pedibus mare ingressus consecutus est eos tamquam in solido gradiens, non ut poetae Orionem mentiuntur in pelago incedentem, qui demersa corporis parte umero supereminet undas. et rursus cum obdormisset in naui ac uentus usque ad extremum periculum saeuire coepisset, excitatus e somno silere uentum protinus iussit et fluctus qui maximi ferebantur conquiescere: statimque sub uerbo eius tranquillitas insecuta est. mentiuntur fortasse litterae sanctae docentes tantam fuisse in eo potestatem, ut imperio suo cogeret uentos obsequi, maria seruire, morbos cedere, inferos
Abbreviated transcription (Latin):
saties erit uiris. Nis testimoniis quidam reuicti. solent eo
confugere: ut aiant non illa esse carmina Sibyllae: sed a no¬
stris ficta atq composita. quod profecto non putabit qui ci
ceronem Uarronemq legerit: aliosq ueteres qui & rythream
sibyllam caeterasq commemorant: ex quaꝵ libris ista exẽ¬
pla proferimus: qui autores obierunt anteꝗͣ christus secũ¬
dum carnem nasceretur. Uerum non dubito quin illa car¬
mina prioribus temporibus pro delyramento sint habita:
cum ea nemo intelligeret. Denuntiabant enim monstrosa
quaedam miracula: quoꝵ nec ratio: nec tempus: nec autor
designabatur. Deniq a rythrea fore ait ut diceretur in¬
sana et mendax. Ait enim: ΦuΘΟΙΟ ΙΟΙΡΥΛΛΠΡACΙΡ¬

Expanded text:
 ἀνδρῶν. His testimoniis quidam revicti, solent eo confugere, ut aiant non esse illa carmina Sibyllina, sed a nostris ficta atque composita. Quod proceronem Varronemque legerit aliosque ueteres, qui Erythraeam Sibyllam ceterasque commemorant, quarum ex libris ista exempla proferimus: qui auctores ante obierunt quam Christus secundum carnem nasceretur. uerum non dubito quin illa carmina prioribus temporibus pro deliramentis habita sint, cum ea nemo intellegeret, denuntiabant enim monstruosa quaedam miracula, quorum nec ratio nec tempus nec auctor designabatur. denique Erythraea fore ait ut diceretur insana et mendax. ait enim: φήσουσι Σιβλλ
Abbreviated transcription (Latin):
igitur multis saeculis: postea uero animaduersa sunt. quã
christi natiuitas et passio patefecit arcana. sicut etiam vo¬
ces prophetarum: quae cum per annos mille quingentos
uel eo amplius lectae fuissent a populo iudeoꝵ: nec tamen
intellectae sunt: nisi post ꝗͣ christus et uerbo et operibus
interpretatus est. Illum enim prophetae annuntiauerũt:
nec ullo modo poterant: quae illi loquebantur intelligi: ni¬
si fuissent uniuersa completa. Capͫ. XUI. De passione chri

Expanded text:
igitur multis saeculis; postea vero animadversa sunt, quam Christi nativitas et passio patefecit arcana: sicut etiam voces prophetarum, quae cum per annos mille quingentos, vel eo amplius lectae fuissent a populo Judaeorum, nec tamen intellectae sunt, nisi postquam illas Christus, et verbo, et operibus interpretatus est. Illum enim prophetae annuntiaverunt; nec ullo modo poterant, quae illi loquebantur, intelligi, nisi fuissent universa completa. CAPUT XVI. De Jesu Chri
Abbreviated transcription (Latin):
tes et opera diuina cum magna illum multitudo seque¬
retur: uel debilium: uel aegrotoꝵ: uel eorum qui curã¬
dos suos offerre cupiebant: ascendit in montem quẽdã
desertum: ut ibi adoraret. ubi cum triduo moraretur:
ac fame populus laboraret: uocauit discipulos quaerens
quantos secum cibos gestarent. At illi quinq panes et
duos pisces in pera habere dixerunt. Afferri ea iussit.
ac multitudinem per quinquagenos distributam discũ-¬
bere. Quod cum discipuli faciunt: frangebat ipse panẽ
minutatim: carnemq piscium cõminuebat: et Utraq
in manibus eius augebantur. Et cum apponere illa popu¬¬
lo discipulis imperasset: saturati sunt quinq milia homi¬
num: et insuper duodecim cophini residuis fragmini¬
bꝰ impleti. Quid aut dici aut fieri potest mirabilius: At
id sibylla futurum cecinerat olim his uerbis. Epocptoio¬

Expanded text:
tes et opera diuina cum magna illum multitudo sequetes et opera diuina cum magna illum multitudo sequeretur uel debilium uel aegrorum uel eorum qui curados suos offerre cupiebant, ascendit in montem quemdam desertum, ut ibi adoraret. Ubi cum triduo moratus esset, ac fame populus laboraret, vocavit discipulos, quaerens quantos secum cibos gestarent. At illi quinque panes et duos pisces in pera se habere dixerunt. Afferri ea jussit, ac multitudinem per quinquagenos distributam discumbere. Quod cum discipuli facerent, frangebat ipse panem minutatim, carnemque piscium comminuebat, et utraque in manibus ejus augebantur. Et cum apponere illa populo discipulis imperasset, saturata sunt quinque hominum millia, et insuper duodecim cophini de residuis fragminibus impleti. Quid aut dici, aut fieri potest mirabilius? At id Sibylla futurum cecinerat olim, cujus versus t
Abbreviated transcription (Latin):
ꝙ uerbo faciebat mirabilia: cum ipse esset dei uerbum ce-¬
lesti uirtute ac potestate subnixum. Nec satis fuit ꝙ ui-
res imbecillibus redderet: ꝙ debilibus integritatem: ꝙ
egris et languentibus sanitatem. nisi etiam mortuos su-¬
scitaret: uelut e somno solutos ad uitamq reuocaret.
Quae uidentes tunc iudei demonica potentia fieri argue¬
bant: cum omnia sic futura ut facta sunt: arcanae illo¬
ꝵ litterae continerent. Legebant quippe tum aliorũ¬
prophetarum: tum Esaiae uerba dicentis. Confortaminĩ ma-¬
nus resolutae: et genua debilia consolamini. qui estis pusil¬
li animi nolite timere nolite metuere: dominus noster iu¬
dicium retribuet: ipse ueniet et saluos faciet nos. Tunc
aperientur oculi caecoꝵ: et aures surdoꝵ audient. Tunc
saliet claudus sicut ceruus: et plana erit lingua mutoꝵ:
quia rupta est in deserto aqua: et riuus in terra sitien¬
ti. Sed et sSibylla eadem cecinit his uersibus. Pe Rpcop¬
uidebunt: loquentur non loquentes. Obhas eius uirtu¬

Expanded text:
 uerbo faceret mirabilia, cum ipse esset dei uerbum caelesti uirtute ac potestate subnixum. nec satis fuit quod uires inbecillis redderet, quod debilibus integritatem, quod aegris et languentibus sanitatem, nisi etiam mortuos suscitaret uelut e somno solutos ad uitamque reuocaret. quae uidentes tunc Iudaei daemonica potentia fieri arguebant, cum omnia sic futura ut facta sunt arcanae illorum litterae continerent. legebant quippe cum alioruprophetarum tum Esaiae uerba dicentis: confortamini, manus resolutae, et genua debilia, consolamini. qui estis pusilli animi, nolite timere, nolite metuere. deus noster iudicium retribuet, ipse ueniet et saluos faciet nos. tunc aperientur oculi caecorum et aures surdorum audient: tunc saliet clodus sicut cernus et plana erit lingua mutorum, quia rupta est in deserto aqua et riuus in terra sitienti. sed et Sibylla eadem cecinit his uersibus: videbunt, et loquentur non loquentes
Abbreviated transcription (Latin):
sine ulla personarum ac locoꝵ designatione: ut ad expo¬
nendam passionis eius crucisq rationem possim perue¬
nire: quo iamdudum festinat oratio. Uirtutes eius fue¬
runt quas Apollo portentificas appellauit: ꝙ quacunq
iter faciebat aegros ac debiles et omni morboꝵ genere la¬¬
borantes uno uerbo: unoq momento reddebat in columes.
adeo ut membris omnibus capti receptis repente uiribꝰ
ipsi lectulos suos reportarent: in quibus fuerant paulo
ante delati. Claudis uero ac pedum uitio afflictis: non
modo gradiendi sed etiam currendi dabat facultatem.
Tum quoꝵ caeca lumina in altissimis tenebris erant: eorum
oculos in pristinum restituebat aspectum. Mutorum quo-¬
q linguas in eloquium sermonemq soluebat. Item surdo-
ꝵpatefactis auribus insinuabat auditum: pollutos ac a-¬
spersos maculis repurgabat. Et haec omnia non manibus
aut aliqua medela. sed uerbo ac iussione faciebat. Sicut

Expanded text:
sine ulla personarum ac locorum designatione, ut ad exposine ulla personarum ac locorum designatione, ut ad exponendam passionis eius crucisque rationem possim peruenire, quo iam dudum festinat oratio. uirtutes eius fuerunt quas Apollo portentificas appellauit, quod quacumque iter faciebat, aegros ac debiles et omni morborum genere laborantes uno uerbo unoque momento reddebat incolumes, adeo ut membris omnibus capti receptis repente uiribus roborati ipsi lectulos suos reportarent, in quibus fuerant paulo ante delati. claudis uero ac pedum uitio adflictis non modo gradiendi, sed etiam currendi dabat facultatem. tum quorum caeca lumina in altissimis tenebris erant, eorum oculos in pristinum restituebat aspectum. mutorum quoque linguas in eloquium sermonemque soluebat item surdorum patefactis auribus insinuabat auditum, pollutos et aspersos maculis repurgabat. et haec omnia non manibus aut aliqua medella, sed uerbo ac iussione faciebat, sicut
Abbreviated transcription (Latin):
UONIAM. de secunda natiuitate diximꝰ intelligi.
qua se hominibus in carne monstrauit: ueniamus ad
illa opera miranda: quae cum essent caelestis uirtutis indi¬
cia Magum iudei putauerunt. Cum primum caepit adole¬
scere: tinctus est a iobanne propheta in iordane flumine.
ut. lauacro spiritali peccata non sua quae utiq non habe¬
bat: sed carnis quam gerebat: aboleret. ut quẽ admodum
iudeos suscepta circuncisione: sic etiam gentes baptismo
idest purifici roris perfusione saluaret. tunc vox de caelo
audita est. filius meus es tu. ego hodie genui te. Quae vox
apud Dauid praedicta inuenitur. Et descendet super eum
spiritus dei formatus in speciem columbae candidae. Exin¬
de maximas uirtutes cȩpit operari: non praestigus magicis
quae nihil ueri ac solidi ostentant: sed ui ac potestate cae¬
lesti quae etiam pridem prophetis nuntiantibus canebat᷑.
Quae opera tam multa sunt ut unus liber adimplenda omĩa
satis non sit. Enumerabo igitur illa breuiter et generatĩ

Expanded text:
uoniam de secunda natiuitate diximus, qua se hominibus in carne monstrauit, ueniamus ad opera illa miranda, quae cum essent caelestis indicia uirtutis, magum Iudaei putauerunt. cum primum coepit adolescere, tinctus est ab Iohanne propheta in Iordane flumine, ut lauacro spiritali peccata non sua, quae utique non habebat, sed carnis quam gerebat aboleret, ut quemadmodum Iudaeos suscepta circumcisione, sic etiam gentes baptismo id est purifici roris perfusione saluaret. tum uox audita de caelo est: filius meus es tu, ego hodie genui te. quae uox aput Dauid praedicta inuenitur. et descendit super eum spiritus dei formatus in specie columbae candidae. exinde maximas uirtutes coepit operari, non praestrigiis magicis, quae nihil ueri ac solidi ostentant, sed ui ac potestate caelesti: quae iam pridem prophetis nuntiantibus canebantur. quae opera tam multa sunt, ut unus liber ad conplectenda omnia satis non sit. enumerabo igitur illa breuiter atque generatim
Abbreviated transcription (Latin):
eniq a doctis huius saculi quibus forte scripta eius inno-¬
tuerunt : derideri solet. Audiui ego quendam hominem
disertum sane: qui eum immutata una littera Coprianum
uocaret: quasi qui elegans ingenium: et melioribus rebus
aptum ad aniles fabulas contulisset. Quod si accidit hoc
ei cuius eloquentia non insuauis est: quid tandem pute¬
mus accidere illis quoꝵ sermo ieiunus est et ingratus: ꝗ
neq uim persuadendi: neq subtilitatem argumentandi:
neq ullam prorsus acerbitatem ad reuincendum habere po¬
tuerunt.
rariis hominibus audacia impugnandi ueritatem ignotam

Expanded text:
denique a doctis huius saeculi, quibus forte scripta eius innodenique a doctis huius saeculi, quibus forte scripta eius innotuerunt, derideri solet. audiui ego quendam hominem sane disertum, qui eum inmutata una littera Coprianum uocaret, quasi quod elegans ingenium et melioribus rebus aptum ad aniles fabulas contulisset. quodsi accidit hoc ei cuius eloquentia non insuauis est, quid tandem putemus accidere eis quorum sermo ieiunus est et ingratus? qui neque uim persuadendi neque subtilitatem argumentandi neque ullam prorsus acerbitatem ad reuincendum habere potuerunt. rariis hominibus audacia impugnandi ueritatem. Exem
Abbreviated transcription (Latin):
non suffecerunt. Ex iis qui mihi noti sunt: Minutius felix non
ignobilis inter causidicos loci fuit. huius liber cui octauioti¬
tulus est: declararat ꝗͣ idoneus ueritatis assertor esse potu-¬
isset: si se totum ad id studium contulisset. Septimius quo¬
q Tertullianus fuit omni genere litterarum peritus: sed in
eloquendo parum facilis et minus comptus: et multum ob¬
scurus fuit. Ergo ne hic quidem satis celebritatis inuenit.U¬
nus igitur praecipuus et clarus extitit Cyprianus: qui magnã
sibi gloriam ex artis oratoriae professione quaesierat: et ad¬
modum multa conscripsit in suo genere miranda. Erat enim
ingenio facili: copioso: suaui: et quae sermonis maxima est
uirtus aperto: ut discernere nequeas: Utrumne ornatior in
loquendo: an facilior in explicando: an potentior in persua¬¬
dendo quisꝗͣ fuerit. Hic tamen placere ultra uerba sacramẽ¬
tum ignorantibus non potest: quoniam mystica sunt quae
locutus est: et ad id praeparata ut solis fidelibus audiantur.

Expanded text:
non suffecerunt. ex iis qui mihi noti sunt Minucius Felix non ignobilis inter causidicos loci fuit. huius liber, cui Octauio titulus est, declarat quam idoneus ueritatis adsertor esse potuisset, si se totum ad id studium contulisset. Septimius quoque Tertullianus fuit omni genere litterarum peritus, sed in eloquendo parum facilis et minus comptus et multum obscurus fuit. ergo ne hic quidem satis celebritatis inuenit. unus igitur praecipuus et clarus extitit Cyprianus, quoniam et magnam sibi gloriam ex artis oratoriae professione quaesierat et admodum multa conscripsit in suo genere miranda. erat enim ingenio facili copioso suaui et, quae sermonis maxima est uirtus, aperto, ut discernere non queas, utrumne ornatior in eloquendo an felicior in explicando an potentior in persuadendo fuerit. hic tamen placere ultra uerba sacramentum ignorantibus non potest, quoniam mystica sunt quae locutus est et ad id praeparata, ut a solis fidelibus audiantur:
Abbreviated transcription (Latin):
nec solem. Expedita est igitur hominis ratio si sapiat: cuius ꝓ¬
pria est humanitas. Nam ipsa humanitas quid est nisi iusticia.
Quid est iusticia: nisi pietas. Pietas autem nihil aliud est: ꝗͣ dei
parentis agnitio.

Expanded text:
nec solem. Expedita est igitur hominis ratio, si sapiat: cujus pronec solem. Expedita est igitur hominis ratio, si sapiat: cujus propria est humanitas. Nam ipsa humanitas quid est, nisi justitia? quid est justitia, nisi pietas? pietas autem nihil aliud est, quam Dei parentis agnitio.
Abbreviated transcription (Latin):
intrepidus ac paratus: colendi se dei gratia natum: qui nosi¬
deo generauit: ut ei seruiamus. Seruire autem deo nihil aliud
est: ꝗͣ bonis operibus tueri et conseruate iusticiam. Sed ille
ut homo diuinarum rerum imperitus rem maximam redegit
adminimum: duo sola deligendo quae sibi diceret intuẽda.
Quod si natum se esse dixisset: ut mundum intueretur: quan¬
ꝗͣ omnia comprehenderet: ac maiori uteretur sono: tamen nõ
implesset hominis officium: quia quanto pluris ẽ anima ꝗͣ cor¬
pus: tanto pluris ẽ deus ꝗͣ mundus: quia mundum deus fe¬
cit: et regit. Non ergo mundus oculis: quia utrunq ẽ cor¬
pus: sed deus anima contemplandus ẽ: quia deus ut est ipse
immortalis: sic animum uoluit esse sempiternum. Dei autẽ
contemplatio est uenerari et colere cõmunem parentem ge¬
neris humani. Quod si aphysicis abfuit: proiectiq in terram
fuerunt diuina ignorando: existimandus est Anaxagoras
ad ea quae uidenda natum esse se dixit: nec caelum uidisse

Expanded text:
intrepidus ac paratus, colendi se Dei gratia natum, qui nos ideo generavit, ut ei serviamus. Servire autem Deo, nihil aliud est, quam bonis operibus tueri et conservare justitiam. Sed ille, ut homo divinarum rerum imperitus, rem maximam redegit ad minimum, duo sola deligendo, quae sibi diceret intuenda. Quod si natum se esse dixisset, ut mundum intueretur, quanquam omnia comprehenderet, ac majori uteretur sono, tamen non implesset hominis officium: quia quanto pluris est anima quam corpus, tanto pluris est Deus, quam mundus, quia mundum Deus fecit et regit. Non ergo mundus oculis, quia utrumque est corpus, sed Deus animo contemplandus est: quia Deus, ut est ipse immortalis, sic animum voluit esse sempiternum. Dei autem contemplatio est, venerari et colere communem parentem generis humani. Quod si a philosophis abfuit, projectique in terram fuerunt divina ignorando, existimandus est Anaxagoras, ad quae videnda natum se esse dixit, nec coelum vidisse,
Abbreviated transcription (Latin):
si fuerunt admirantes elementa mundi: caelum solem terram
mare sine ullis imaginibus ac templis uenerabantur. Et his
sacrificia in aperto celebrabant: donec processu tempoꝵ poten¬
tissimis Regibus templa et simulacra fecerunt. Eaq uictimis
et odoribus colere instituerunt: sic aberrantes a noticia dei gen¬
tes esse ceperunt. Errant igitur qui deoꝵ cultus ab exordio
rerum fuisse contendunt: et priorem esse gentilitatem quam
dei religionem quam putant posterius inuentam: quia fontẽ
atq originem ueritatis ignorant. Nunc ad principium mun-¬
di reuertamur.
Capitulum .XU. De inquinatione angeloꝵ
et duobus generibus demonum: qui se persuaserunt ut deos¬

Expanded text:
si fuerunt, admirantes elementa mundi, coelum, solem, terram, si fuerunt, admirantes elementa mundi, coelum, solem, terram, male, sine ullis imaginibus ac templis venerabantur, et his sacrificia in aperto celebrabant; donec processu temporum, potentissimis regibus templa et simulacra fecerunt; eaque victimis et odoribus colere instituerunt; sic aberrantes a notitia dei gentes esse coeperunt. Errant igitur, qui deorum cultus ab exordio rerum fuisse contendunt, et priorem esse gentilitatem, quam Dei religionem: quam putant posterius inventam, quia fontem atque originem veritatis ignorant. Nunc ad principium mundi revertamur. CAPUT XV. De inquinatione angelorum, et duobus generibus daemonum. Cum ergo numerus ho
Abbreviated transcription (Latin):
ligio dei resedit. Sed et abhis postea multiplicato in immensũ
numero: cum eos angusti ae locoꝵ suoꝵ capere non possent. tũ
a dolescentes uel missi a parentibus uel sua sponte cum rerum¬
penuria cogeret: profugi ad quaerendas sibi nouas sedes: huc atq
illuc dispersi: omnes insulas et orbem totum impleuerunt: et a
stirpe sancta&e radicis auulsi: nouos sibi mores atq instituta pro
arbitrio condiderunt. Sed omnium primi qui agyptum occu
pauerunt caelestia suscipere atq adorare caeperunt. Ea quia ne¬
q domiciliis tegebantur propter aeris qualitatem. nec ullis ĩ
ea regione nubibus subtexitur caelum: cursus syderum et de¬
fectus notauerunt. dum ea saepe uenerantes curiosius atq liberi
intuerentur. Postea deinde portentificas animalium figuras qͦs
colerent commenti sunt: quibusdam prodigiis inducti. Quoꝵ
mox autores aperiemus. Caeteri autem qui per terram disper¬

Expanded text:
ligio dei resedit. sed et ab his postea multiplicato in inmensum ligio dei resedit. sed et ab his postea multiplicato in inmensum numero cum eos angustiae locorum suorum capere non possent, tum adulescentes uel missi a parentibus uel sua sponte, cum rerumpenuria cogeret, profugi ad quaerendas sibi nouas sedes huc atque illuc dispersi omnes insulas et orbem totum repleuerunt et a stirpe sanctae radicis auulsi nouos sibi mores atque instituta pro arbipaverunt, coelestia suspicere atque adorare coeperunt. Et quia neque domiciliis tegebantur propter aeris qualitatem, nec ullis in ea regione nubibus subtexitur coelum, cursus siderum, et defectus notaverunt, dum ea saepe venerantes, curiosius atque liberius intuerentur. Postea deinde potentificas animalium figuras, quas colerent, commenti sunt, quibusdam prodigiis inducti: quorum mox auctores aperiemus. Caeteri autem, qui per terram disper
Abbreviated transcription (Latin):
Uranum multis antecessit aetatibus. Qua ex uinea cum primum
fructum cepisset: Laetus factus bibit usq ad ebrietatem: ia¬
cuitq nudus: quod cum uidisset unus ex filiis: cui nomen fu¬
it cham: non texit patris nuditatem: sed egressus etiam fra¬
tribus indicauit. At illi sumpto pallio ĩtrauerunt auersis uul¬
tibus patremq texerunt. Quae cum facta recognouisset pa¬
ter abdicauit atq expulit filium. At ille profugus in eius ter¬
rae parte consedit: quae nunc Arabia nominatur. Eaq terra
de nomine suo chanaan dicta est: et posteri eius chananei. haȩc
fuit prima gens quae deum ignorauit: quoniam princeps eius
et conditor cultum dei apatre non accepit: maledictus abeo.
taq ignorantiam diuinitatis minoribus suis reliquit. Ab hac
gente proximi quiq populi multitudine increscente fluxe¬
runt. Ipsius autem patris posteri hebrei dicti: penes quos re¬

Expanded text:
Uranum multis antecessit aetatibus. qua ei uinea cum primum Uranum multis antecessit aetatibus. qua ei uinea cum primum fructum cepisset, laetus factas bibit usque ad ebrietatem iacuitque nudus. quod cum uidisset unus ei filiis, cui nomen fuit Cham, non texit patris nuditatem, sed egressus etiam fratribus indicauit. at illi sumpto pallio intrauerunt auersis uultibus patremque texerunt. quae facta cum pater recognosset, abdicauit atque expulit filium. at ille profugus in eius terrae parte consedit quae nunc Arabia, nominatur, eaque terra de nomine eius Chanaan dicta est et posteri eius Chananaei. haec fuit prima gens quae deum ignoranit, quoniam princeps eius et conditor cultum dei a patre non accepit maledictus ab eo: itaque ignorantiam diuinitatis minoribus suis reliquit. ab hac gente proximi quique populi multitudine increscente fluxerunt. ipsius autem patris posteri Hebraei dicti: penes quos re
Abbreviated transcription (Latin):
E US. autem postea cum uideret orbem terrae dei.¬
malicia et sceleribus oppletum: statuit humanum ge¬
nus diluuo perdere: sed tamen ad multitudinem repa-¬
randam: delegit unum. quod corruptis omnibus singulare
iusticiae superat exemplum. Hic cum sexcentorum esset an¬
noꝵ fabricauit arcam sicut praeceperat ei deus. in qua ip̃e
cum coniuge ac tribus filiis totidemq nuribus reseruatus
ẽ. cum aqua uniuersos montes altissimos operuisset. Deinde
orbe siccato execratus in iusticiam prioris saeculi deus: ne rur¬
sus longitudo uitae causa esset excogitandoꝵ maloꝵ paula¬
tim per singulas progenies diminuit hominis aetatem: atq
in centum et .xx. annis metam collocauit: quam transgre¬
di non liceret. Ille uero cum egressus esset ex arca: ut san¬
ct &e litterae docent. terram studiose coluit: atq uineam sua
manu seuit. Unde arguuntur qui autorem uini liberum pu¬
tant. Ille enim non modo liberum sed etiam Saturnum atq

Expanded text:
eus autem postea cum uideret orbem terrae malitia et sceleribus obpletum, statuit humanum genus diluuio perdere. sed tamen ad multitudinem reparandam delegit unum, quod corruptis omnibus singulare iustitia supererat exemplum. hic cum sescentorum esset annorum, fabrica-uit arcam, sicut ei praeceperat deus, in qua ipse cum coniuge ac tribus filiis totidemque nuribus reseruatus est, cum aqua uniuersos montes altissimos operuisset. deinde orbe siccato exsecratus iniustitiam prioris saeculi deus, ne rursus longitudo uitae causa esset excogitandorum malorum, paulatim per singulas progenies deminuit hominis aetatem atque in centum et uiginti annis metam conlocauit, quam transgredi non liceret. ille uero cum egressus esset ex arca, sicuti sanctae litterae docent, terram studiose coluit ac uineam sua manu seuit. unde arguuntur qui auctorem uini Liberum putant. ille enim non modo Liberum, sed etiam Saturnum atque
Abbreviated transcription (Latin):
septum tenetur: quominus soluto ac libero sensu cernat om¬
nia. Sciat igitur ꝗͣinepte faciat: qui res inenarrabiles quae¬
rit. hoc est enim mõdum conditionis suae transgredi: nec in¬
telligere quousque homini liceat accedere. Deniq cum ape¬
riret homini ueritatem deus ea sola scire nos uoluit: quae in¬
ter fuit hominem scire aduitam consequendam. Quae uero
ad curiosam et profanam cupiditatem pertinebant reticuit:
ut arcana essent. Quid ergo quaeris: quae nec potes scire:
Lec si scias: beatior fias. Perfecta est in homine sapientia: si
et deum esse unum: et abipso esse facta uniuersa cogͦscat.

Expanded text:
septum tenetur, quominus soluto ac libero sensu cernat omseptum tenetur, quominus soluto ac libero sensu cernat omnia. Sciat igitur quam inepte faciat, qui res inenarrabiles quaerit. Hoc est enim modum conditionis suae transgredi, nec intelligere, quousque homini liceat accedere. Denique cum aperiret homini veritatem Deus, ea sola scire nos voluit, quae interfuit hominem scire ad vitam consequendam: quae vero ad curiosam et profanam cupiditatem pertinebant, reticuit, ut arcana essent. Quid ergo quaeris, quae nec potes scire, nec si scias, beatior fias? Perfecta est in homine sapientia, si et Deum esse unum, et ab ipso esse facta universa cognoscat.
Abbreviated transcription (Latin):
mentis homo tanta esset opera molitus: maxime si saxa ingẽ¬
tia: immensa cementa: uastas columnas: opus totum sub¬
lime et exccelsum uideres. Non ne haec tibi humanaꝵ uiriũ
modum uiderentur excedere: quia illa non tam uiribus
ꝗͣ ratione atq artificio facta esse nescires. ꝙ si homo in quo
nihil perfectum ẽ: tamen plus efficit ratione ꝗͣ uires euis exi¬
gue patiantur. quid est cur incredibile tibi esse uideatur
cum mundus dicitur factus a deo in quo quia perfectus est:
nec sapientia potest habere terminum: nec fortitudo mensu¬
ram. Opera ipsius uidentur oculis: quomodo autem ille fe¬
cerit: ne mente quidem uidentur. quia ut Nermes ait. moͣ¬
tale immortali: temporale perpetuo: corruptibile incorrup¬
to propinquare non potest: idest propius accedere et intelli¬
gentia subsequi. Et ideo terrenum adhuc animal rerum cae¬
lestium perfectionem non capit: quia corpore quasi custodia

Expanded text:
mentis homo tanta esset opera molitus; maxime si saxa ingenmentis homo tanta esset opera molitus; maxime si saxa ingentia, immensa caementa, vastas columnas, opus totum sublime et excelsum videres, nonne haec tibi humanarum virium modum viderentur excedere, quia illa non tam viribus quam ratione atque artificio facta esse nescires? Quod si homo, in quo nihil perfectum est, tamen plus efficit ratione, quam vires ejus exiguae patiantur, quid est cur incredibile tibi esse videatur, cum mundus dicitur factus a Deo, in quo, quia perfectus est, nec sapientia potest habere terminum, nec fortitudo mensuram? Opera ipsius videntur oculis. Quomodo autem illa fecerit, ne mente quidem videtur: quia, ut Hermes ait, mortale immortali, temporale perpetuo, corruptibile incorrupto propinquare non potest, id est propius accedere et intelligentia subsequi. Et ideo terrenum adhuc animal rerum coelestium perspectionem non capit, quia corpore quasi custodia
Abbreviated transcription (Latin):
et sic inductum fuisse in hunc mundum: quasi in domum iam para¬
tam et instructam. Illius enim causa facta sunt omnia. Idem etiã
poetae fatentur. Ouidius perfecto iam mundo et uniuersis anima¬
libus figuratis hoc addidit. Sanctius his animal mentisq capaciꝰ
altae Deerat adhuc: et quod dominari in caetera posset:Natus
homo est. Adeo nefas extimandum ẽ: ea scrutari quae deus uo¬
luit esse celata. Uerum ille non audiendi aut discendi studio
requirebat: sed fallendi: quia confidebat neminem id posse dice¬
re. Quasi uero ex hoc putandum sit non esse haec diuinitus fa¬
cta: quia quomodo facta sint: non potest prouideri. An tu si edu¬
catus in domo fabrefacta et ornata nullam unquam fabricam ui¬
disses: domum illam putasses non abhomine esse edificatam: qͥa
quomodo aedificetur ignorares. Idem profecto de domo quaereres:
quod nunc de mundo requiris: quibus manibus: quibus ferra¬

Expanded text:
et sic inductum fuisse in hunc mundum, quasi in domum jam paraet sic inductum fuisse in hunc mundum, quasi in domum jam paratam et instructam: illius enim causa facta sunt omnia. Idem etiam poetae fatentur. Ovidius perfecto jam mundo, et universis animalibus figuratis, hoc addidit: Sanctius his animal, mentisque capacius altae Deerat adhuc, et quod dominari in caetera posset; Natus homo est. Adeo nefas existimandum est ea scrutari, quae Deus voluit esse celata! Verum ille non audiendi aut discendi studio requirebat, sed refellendi; quia confidebat neminem id posse dicere. Quasi vero ex hoc putandum sit, non esse haec divinitus facta, quia quomodo facta sint, non potest pervideri. An tu, si educatus in domo fabrefacta et ornata, nullam umquam fabricam vidisses, domum illam putasses non ab homine esse aedificatam; quia, quomodo aedificetur, ignorares? Idem profecto de domo quaereres, quod nunc de mundo requiris; quibus manibus, quibus ferra
Abbreviated transcription (Latin):
sit omnino: quod non originem a deo traxerit. At idem quoti¬
ens Epicureus ẽ: et non uult a deo factum esse mundum: qua¬
rere solet quibus manibus: quibus machinis: quibus uectibus:
qua molitione hoc tantum opus fecerit. Uideret fortasse: si eo
tempore potuisset esse quo deus fecit. Sed ne perspiceret homo
dei opera: noluit eum inducere in hunc mundum: nisi perfec¬
tis omnibus: sed ne induci quidem poterat. Quomodo enim sub¬
sisteret: cum fabrificaretur desuper caelum. terra subtus fun¬
daretur. cum fortasse humida uel nimiis rigoribus corporata
concrescerent: uel igneis caloribus incocta et solidata duresce¬
rent. Aut quomodo uiueret sole nondum instituto: nec frugi¬
bus ac animalibus natis: Itaq necesse fuit hominem postremo
fieri: cum iam mundo caeterisq rebus manus summa esset imposi¬
ta. Deniq sanctae litterae docent hominem fuisse ultimum dei opꝰ.

Expanded text:
sit omnino, quod non originem a Deo traxerit. At idem quotisit omnino, quod non originem a Deo traxerit. At idem quoties Epicureus est, et non vult a Deo factum esse mundum, quaerere solet quibus manibus, quibus machinis, quibus vectibus, qua molitione hoc tantum opus fecerit. Videret fortasse, si eo tempore potuisset esse, quo fecit. Sed ne perspiceret homo Dei opera, noluit eum inducere in hunc mundum, nisi perfectis omnibus. Sed ne induci quidem poterat: quomodo enim subsisteret, cum fabricaretur desuper coelum, terraque subter fundaretur; cum fortasse humida, vel nimiis rigoribus torporata concrescerent, vel igneis caloribus incocta et solidata durescerent? Aut quomodo viveret, sole nondum instituto, nec frugibus, nec animalibus natis? Itaque necesse fuit hominem postremo fieri, cum jam mundo caeterisque rebus manus summa esset imposita. Denique sanctae litterae docent hominem fuisse ultimum Dei opus,
Abbreviated transcription (Latin):
fixum: quia lucilius qui contra disserebat obmutuit. Hic
est ergo cardo rerum: hic uertuntur omnia. Explicet se
Cotta si potest: ex hac uoragine proferat argumenta: quibus
doceat semper fuisse materiam: quam nulla prouidentia effe¬
cerit. Ostendat quomodo quicquam ponderosum et graue
aut esse potuerit sine autore: aut immutari ualuerit: ac de¬
sierit eẽ: quod semper fuit: ut inciperet esse quod nunꝗͣ fuit.
Quae si docuerit: tum demum assentiar: ne mundum quidẽ di¬
uina prouidentia constitutum. et tamen sic assentiar: ut aluis
illum laqueis teneam. Fodem enim quo nolit: reuoluetur ut
dicat. et materiam dequa mundus est: et mundum qui de ma¬
teria est: natura extitisse. cum ego ipsam naturam deum esse
contendam. Nec enim potest facere mirabilia: id est maxima
ratione constantia: nisi qui habet mentem: prouidentiam. pote¬
statem. Ita fiet ut deus fecerit omnia. nec quicquam esse pos¬

Expanded text:
fixum, quo Lucilius, qui contra disserebat, obmutuit. Hic fixum, quo Lucilius, qui contra disserebat, obmutuit. Hic est ergo cardo rerum; hic vertuntur omnia. Explicet se Cotta, si potest, ex hac voragine; proferat argumenta, quibus doceat semper fuisse materiam, quam nulla providentia effecerit. Ostendat, quomodo quidquam ponderosum et grave, aut esse potuerit sine auctore, aut immutari valuerit, ac desierit esse, quod semper fuit, ut inciperet esse, quod numquam fuit. Quae si docuerit, tum demum assentiar, ne mundum quidem divina providentia constitutum; et tamen sic assentiar, ut aliis illum laqueis teneam. Eodem enim, quo nolet revolvetur, ut dicat, et materiam de qua mundus est, et mundum qui de materia est, natura extitisse: cum ego ipsam naturam Deum esse contendam. Nec enim potest facere mirabilia, id est maxima ratione constantia, nisi qui habet mentem, providentiam, potestatem. Ita fiet, ut Deus fecerit omnia, nec quidquam esse pos
Abbreviated transcription (Latin):
mundum prouidentia instructum: qͣ materiam prouidentia
conglobatam. Quare non oportuit putare idcirco mundum
non esse diuina prouidentia factum: quia materia eius diuina
prouidentia facta non sit: sed quia mundus diuina prouidẽ¬
tia sit effectus: et materiam esse factam diuinitus. Credibi¬
lius est enim materiam potius a deo factam: quia deus om¬
nia potest: ꝗͣ mundum a deo non esse factum: quia sine mẽ¬
te ratione consilio nihil fieri potest. Uerum haec non Cicero¬
nis est culpa: sed sectae. Cum enim suscepisset disputatio¬
nem: qua deorum naturam tolleret: de qua philosophi gãri¬
ebant: omnem diuinitatem ignorantia ueri putauit esse tol¬
lendam. Itaq deos potuit tollere: quia non erant. Cũ au¬
tem prouidentiam diuinam quae est in uno deo: conaretur
euertere: quia contra ueritatem niti ceperat: deficientibus
argumentis in hanc foueam necessario decidit: unde se ex¬
tricare non posset. Hic ergo illum teneo herentem: teneo de¬

Expanded text:
mundum providentia instructum, quam materia providentiam conglobatam. Quare non oportuit putare, idcirco mundum non esse divina providentia factum, quia materia ejus divina providentia facta non sit: sed quia mundus divina providentia sit effectus, et materiam esse factam divinitus. Credibilius est enim materiam potius a Deo factam, quia Deus omnia potest, quam mundum a Deo non esse factum, quia sine mente, ratione, consilio nihil fieri potest. Verum haec non Ciceronis est culpa, sed sectae. Cum enim suscepisset disputationem, qua deorum naturam tolleret, de qua philosophi garriebant, omnem divinitatem ignorantia veri putavit esse tollendam. Itaque deos potuit tollere, quia non erant. Cum autem providentiam divinam, quae est in uno Deo, conaretur evertere, quia contra veritatem niti coeperat, deficientibus argumentis, in hanc foveam necessario decidit, unde se extricare non posset. Hic ergo illum teneo haerentem, teneo de
Abbreviated transcription (Latin):
mantes: adquod est quaeq generata: Sed uidelicet
qui summam ueritatis amisit: semper erret necesse ẽ
i enim non prouidentia: sed fortuitis atomoꝵ concursio¬
nibus nascuntur omnia: cur nunꝗͣ sic coire illa pͥncipia
ut efficerent animal eiusmodi: quod naribus potus au-¬
diret: aut odoraretur oculis: auribus cerneret. Si enĩ
primordia nullum genus positionis excpertum relinquũt
oportuit eiusmodi quotidie monstra generari. in quibꝰ
et membroꝵ ordo praeposterus: et usus longe diuersus
edcisteret. Cum uero uniuersa genera et uniuersa qͦq
membra: leges suas et ordines et usus sibi attributos
tueantur: manifestum est nihil fortuito eẽ factum: quo¬
niam diuinae rationis dispositio seruatur. Uerum alias
refellemus Epicurum. Nunc de prouidentia ut caepimꝰ
disseramus.

Expanded text:
mantes, ad quod est quaeque generata? Sed videlicet mantes, ad quod est quaeque generata? Sed videlicet qui summam ipsam veritatis amisit, semper erret necesse est. Si enim non providentia, sed fortuitis atomorum concursionibus nascuntur omnia, cur nunquam fortuito accidit, sic coire illa principia, ut efficerent animal ejusmodi, quod naribus potius audiret, odoraretur oculis, auribus cerneret? Si enim primordia nullum genus positionis inexpertum relinquunt, oportuit ejusmodi quotidie monstra generari, in quibus et membrorum ordo praeposterus, et usus longe diversus existeret. Cum vero universa genera, et universa quoque membra leges suas, et ordines, et usus sibi attributos tueantur, manifestum est nihil fortuito esse factum, quoniam divinae rationis dispositio perpetua servatur. Verum alias refellemus Epicurum; nunc de providentia ut coepimus disseramus.
Abbreviated transcription (Latin):
tos: neq aures ad audiendum: neq pedes ad ambulandũ
quoniam membra haec prius nata sunt: ꝗͣ esset usus ui¬
dendi: et audiendi: et ambulandi. sed horum omnia offi¬
cia ex natis extitisse. Uereor ne huiusmodi portenta
et ridicula refutare: non minus ineptum ẽẽ uideatur.
ed libet ineptire quoniam cum inepto agimus: ne se ille
nimis argutum putet. Quid ais Epicure: Non sunt ad
uidendum oculi nati : Cur igitur uident: Postea in qͥt
usus eoꝵ apparuit. Uidendi ergo causa nati sunt. siqͥdẽ
nihil possunt aluid ꝗͣ uidere. Item membra cȩtera cuiuo rei
causa nata sunt ipse usus ostendit. oui utiq nullo modo
posset existere: nisi essent membra omnia tam ordinata.
tam prouidenter effecta: ut usum possent habere. Quid eĩ
si dicas aues non ad uolandum esse natas: neq ferao ad
saeuiendum: neq pisces ad natandum. neq homines ad
sapiendum. cum appareat ei naturae officioq seruire ani¬

Expanded text:
tos, neque aures ad audiendum, neque pedes ad ambulandum, tos, neque aures ad audiendum, neque pedes ad ambulandum, quoniam membra haec prius nata sunt quam esset usus videndi, et audiendi, et ambulandi: sed horum omnia officia ex natis extitisse. Vereor ne hujusmodi portenta et ridicula refutare non minus ineptum esse videatur. Sed libet ineptire, quoniam cum inepto agimus, ne se ille nimis argutum putet. Quid ais, Epicure? Non sunt ad videndum oculi nati? Cur igitur vident? Postea, inquit, usus eorum apparuit. Videndi ergo causa nati sunt; siquidem nihil possunt aliud quam videre. Item membra caetera, cujus rei causa nata sunt, ipse usus ostendit: qui utique nullo modo posset existere, nisi essent membra omnia tam ordinate, tam providenter effecta, ut usum possent habere. Quid enim, si dicas aves non ad volandum esse natas, neque feras ad saeviendum, neque pisces ad natandum, neque homines ad sapiendum; cum appareat ei naturae, officioque servire ani
Abbreviated transcription (Latin):
uaret animantes. Nam si peritus Architectus cum magͫ
aliquod edificium facere constituit: primo omnium cogi¬
tat: quae summa perfecti aedificii futura sit: et ante e¬
metatur quem Locum leue pondus expectet. ubi magni
operis statura sit moles: quae columnaꝵ interualla: ꝗ
aut ubi aquaꝵ cadentium decursus. et exitus et rece¬
pracula. Haec inꝗͣ prius prouidet: ut quaecunq sunt
perfecto operi iam necessaria cum ipsis fundamentis pa¬
riter ordiatur. Cur deum quisquam putet in machinã¬
dis animalibus non ante prouidisse: quae ad uiuendum
necessaria essent: ꝗͣ ipsam uitam daret : Quae utiq con
stare non posset: nisi prius effecta essent: quibus constat.
idebat igitur Epicurus in corporibus animalium diuinae
rationis solertiam. sed ut efficeret quod ante impruden¬
ter assumpserat: adiecit aliud delyramentum superiori
congruens. Diocit enim neq oculos ad uidendum esse na¬

Expanded text:
uaret animantes. nam si peritus architectus cum magnum uaret animantes. nam si peritus architectus cum magnum aliquod aedificium facere constituit, primo omnium cogitat quae summa perfecti aedificii futura sit, et ante emetitur quem locum leue pondus expectet, ubi magni oneris statura sit moles, quae columnarum interualla, qui aut ubi aquarum cadentium decursus et exitus et recepta- cula, haec, inquam, prius prouidet, ut quaecumque sunt ? perfecto iam operi necessaria, cum ipsis fundamentis pariter ordiatur, cur deum quisquam putet in machinandis animalibus non ante prouidisse quae ad uiuendum necesstare non posset, nisi prius effecta essent quibus constat. Videbat igitur Epicurus in corporibus animalium divinae rationis solertiam: sed ut efficeret, quod ante imprudenter assumpserat, adjecit aliud deliramentum superiori congruens. Dixit enim, neque oculos ad videndum esse na
Abbreviated transcription (Latin):
neri quominus Epicuri stulticiam coarguam. Mius
enim sunt omnia quae delyrat Lucretius. qui ut ostende¬
ret animalia non artificio aliquo diuinae mentis: sed ut solet
fortuito esse nata: dixit in principio mundi alias quasdlam
innumerabiles animantes miranda specie et magnitudine
fuisse natas: sed eas permanere non potuisse: ꝙ illas aut
sumendi cibi facultas: aut coeundi generandiq ratio defe¬
cisset. Uidelicet ut et atomis suis locum faceret. diuinam
nibus quae spirant mirabilem prouidentiae in esse ratio¬
nem: quod malum uanitatis erat dicere fuisse animalia
prodigiosa in quibus ratio cessasset: Quoniam igitur
omnia quae uidemus cum ratione nata sunt. id enim ip̃m¬
nasci efficere nisi ratio non potest. manifestum est nhil om¬
nino rationis expers potuisse generari. At enim prouisum
est in singulis quibusq fingendis: quatenus et ministeiͬa
membroꝵ ad necessaria uit&e uteretur: et quatenus adiuga¬
tis corporibus elata soboles: uniuersas generatim conser¬

Expanded text:
neri, quominus Epicuri stultitiam rursum coarguam; illius enim sunt omnia quae delirat Lucretius: qui, ut ostenderet animalia non artificio aliquo divinae mentis, sed, ut solet, fortuito esse nata; dixit, in principio mundi alias quasdam innumerabiles animantes miranda specie et magnitudine fuisse natas, sed eas permanere non potuisse, quod illas aut sumendi cibi facultas, aut coeundi generandique ratio defecisset. Videlicet ut et atomis suis locum faceret per infinnibus quae spirant mirabilem prouidentiae inesse rationem, quae, malum, uanitas erat dicere fuisse animalia prodigiosa in quibus ratio cessaret? quoniam igitur omnia quae uidemus cum ratione nata sunt - id enim ipnasci, efficere nisi ratio non potest —, manifestum est nihil omnino rationis expers potuisse generari. ante enim prouisum est in singulis quibusque tingendis quatenus et ministerio membrorum ad necessaria uitae uterentur et quatenus adiugatis corporibus elata suboles uniuersas generatim conser
Abbreviated transcription (Latin):
emus ne uirtutem: quia flagitiosa et turpis ab insipienti¬
bus iudicetur: Quae quoniam inuidia premi ac uexari
põt: ut sit ipsum proprium ac perpetuum: nullo extrĩ¬
secus adiumento indigere debet: quin suis perse uirtuti¬
bus nitatur et constet. Itaq nec ullum ei ab homine bo-¬
num sperandum est: nec ullum malum recusandum. Cap¬
Ix. Quid sit uere sapientis summum bonum. Et ꝗͣuitiosa¬

Expanded text:
emusne uirtutem, quia flagitiosa et turpis ab insipientiemusne uirtutem, quia flagitiosa et turpis ab insipientibus iudicetur? quae quoniam inuidia premi ac uexari potest, ut sit ipsa proprium ac perpetuum bonum, nullo extrinsecus adiumento indigere debet, quin suis . per se uiribus nitatur et constet. itaque nec ullum ei ab homine bonum sperandum est nec ullum malum recusandum. Venio nunc ad uerae sapientiae summum bonum. cuius na
Abbreviated transcription (Latin):
num non potest esse id: propter quod necesse est ad aliud ꝑ-¬
ueniri. Sed illi cum ignorarẽt quid efficeret uirtus: aut quo
tenderet: honestius autem nihil reperirent: substiterunt in ip¬
suis uirtutis nomine quam nullo proposito emolumento appe¬
tendam esse dixerunt: ne bonum sibi constitueret: qđ bono
indigeret. Aristoteles abhis non longe recessit: qui uirtutẽ
cum honestate summum bonum putauit: quasi ulla uirtus pos
sit esse in honesta. ac non siquid habuerit turpitudinis uirtus¬
esse desinat. sed uidit fieri posse: ut de uirtute prauo iudicio
sentiatur male: et ideo aestimationi hominum serui endum
putauit. Quod qui facit a recto bonoq discedit: quia non
est in nostra potestate: ut uirtus pro suis meritis honestet᷑.
Nam quid est honestas: nisi honor perpetuus ad aliquẽ se¬
cundo populi rumore delatus. Quid ergo fiet si errore ac
prauitate hominum mala aestimatio subsequatur: Abiici¬

Expanded text:
num non potest esse id per quod necesse est ad aliut pernum non potest esse id per quod necesse est ad aliut perueniri. sed illi cum ignorarent quid -efficeret uirtus aut quo tenderet, honestius autem nihil reperirent, substiterunt in ipsius uirtutis nomine, quam nullo proposito emolumento adpetendam esse dixerunt, ut bonum sibi constituerent quod bono indigeret. Aristoteles ab his non longe recessit, qui uirtutem cum honestate summum bonum putauit: quasi possit ulla esse uirtus inhonesta ac non, si quid habuerit turpitudinisesse desinat. sed uidit fieri posse ut de uirtute prauo iudicio male sentiatur, et ideo existimationi hominum seruiendum putauit: quod qui faciat, a recto bonoque discedet, quia non est in nostra potestate ut uirtus pro suis meritis honestetur. nam quid est honestas nisi honor perpetuus ad aliquem secundo populi rumore delatus? quid ergo fiet, si errore ac prauitate hominum mala existimatio subsequatur? abici