comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
mala ortasunt & nisi in aliquibus bonis non sunt: nec erat
unde orir&ur ulla mala natura. Namsi ess& in quantũ
natura ess& profectobona ess& & aut in corruptibilis
natura magnum ess& bonum. aut &iã natura corrupti¬
bilis nollo modo ess& nisi ali quodbonum. quodbonum
la exbonis orta eẽ dicimus Non put&urhoc dominicae
senitentia e refragari quadixit. Non potest arbor
bona fructus malos facere : Non potestenim sicut
ueritas ait colligiuua despinis. quia non potest nasci
isua despinis sed exbona terra & uites nasci posseuidem:
& spidias: Et eomodo tam quam arbormala fructus bonos
id est opera bona non potest facere uoluntas mala
Sed exbona hominis natura oriri uoluntas & bonapo¬
test & mala: Nec fuit prorsus unde primitus orir&ur uolun¬
tasmala nisi ex angeli& hominis natur abona quod & ipse
dñsin eodem loco ubi de arbore & fructibus loquebatur aꝑ¬

Expanded text:
mala orta sunt, et nisi in aliquibus bonis non sunt: nec erat alias mala orta sunt, et nisi in aliquibus bonis non sunt: nec erat alias unde oriretur ulla mali natura. Nam si esset, in quantum natura esset, profecto bona esset: et aut incorruptibilis natura magnum esset bonum, aut etiam natura corruptibilis nullo modo esset nisi aliquod bonum, quod bonum la ex bonis orta esse dicimus, non putetur hoc dominicae sententiae refragari, qua dixit, Non potest arbor bona fructus malos facere. Non potest enim, sicut Veritas ait, colligi uva de spinis , quia non potest nasci uva de spinis; sed ex bona terra et vites nasci posse videmus et spinas. Et eodem modo tanquam arbor mala fructus bonos, id est, opera bona non potest facere voluntas mala: sed ex bona hominis natura oriri voluntas et bona potest et mala; nec fuit prorsus unde primitus oriretur voluntas mala, nisi ex angeli et hominis natura bona. Quod et ipse Dominus eodem loco, ubi de arbore et fructibus loquebatur, ap
Abbreviated transcription (Latin):
est & tenebro sus&e lucidus : Nullus cibus uitpotus sinul dit¬
cis & amarus Nullum corpus simulubi album ibi & nigrunt :
nullum simul ubi deforme ibi formosum : & hoc in multis ac
pene in omnibus contrariis repperitur ut in unaresi mul
eẽ non possunt : fum aũbona & malanullus ambigat eẽ
contraria non solumsimul eẽpossunt sed mala omnino
si nebonis & nisi inbonis eẽ non possunt quã uisbona sine
otest enim homo ł angelus non eẽ miustus. in iustus aũ ñ po¬
test eẽ nisi homo ł angelus & bonũ quodhomobonũ qđ angelus
malum quo diniustus. Et haec duo contraria ita simulsunt
ut sibonum non ess& in quo ess&. prorsus nec malũ eẽ potu¬
iss& quia non modo ubi consister&. sedunde orir&ur cor¬
ruptio non haber& nisi ess& quod corrũ per&ur. Quod
nisibonum non ess& nec corrum per&ur. quianihil est
alsudcorruptio quã boni &x terminatio ex bonisigitur

Expanded text:
est et tenebrosus et lucidus; nullus cibus aut potus simul dulest et tenebrosus et lucidus; nullus cibus aut potus simul dulcis et amarus; nullum conullum simul ubi deforme, ibi et formosum. Et hoc in multis ac pene in omnibus contrariis reperitur, ut in una re simul esse non possint. Cum autem bona et mala nullus ambigat esse contraria, non solum simul esse possunt, sed mala omnino sine bonis et nisi in bonis esse non possunt: quamvis bona sine otest enim homo vel angelus non esse injustus; injustus autem non potest esse nisi homo vel angelus: et bonum quod homo, bonum quod angelus; malum quod injustus. Et haec duo contraria ita simul sunt, ut si bonum non esset in quo malum esset, prorsus nec malum esse potuisset: quia non modo ubi consisteret, sed unde oriretur corruptio non haberet, nisi esset quod corrumperetur; quod nisi bonum esset, nec corrumperetur; quoniam nihil est aliud corruptio, quam boni exterminatio. Ex bonis igitur
Abbreviated transcription (Latin):
t tamen dñsait. malus homo demalo thesauro cordissul
profertmila. quidẽ aũ malus homonisi mala natura.
qui ahomonatura est: Porrosi homo ali qđ bonio est qui
naturã est quid est malus homonisimalum bonm utamen
cum duo ista discernimus inuenimus nec ideo malum qui aho¬
mo est necideobonum qui ainiquus est : sed bonum quia ho¬
momalum quia iniquus : quisquis erdo dicit malum est homi¬
nem eẽ aut bonum est ini quum eẽ: ip̃semn cidit in proph&i cã
illam sententiam. Vaehis quidicunt qđ bonũ ẽmalum & qđ
malum ẽbonum : Opus enĩ dĩculpat qđ est homo &uitium ho¬
minis laudat quodẽ iniquitas. Omnisitaqunatura &iam¬
siuitiosa sit in quantum natura ẽ bona ẽe in quantum uitto
saẽ mala est. Qua propter in his contrariis quae mala &ebo¬
na uocantur silla dia lecticorum regula deficit qua dicunt
rullirei duo si molimn eẽ contraria : Nulu senim aersimul

Expanded text:
t tamen Dominus ait: Malus homo de malo thesauro cordis sui t tamen Dominus ait: Malus homo de malo thesauro cordis sui profert mala . Quid est autem malus homo, nisi mala natura; quia homo natura est? Porro si homo aliquod bonum est, quia natura est, quid est malus homo, nisi malum bonum? Tamen cum duo ista discernimus, invenimus nec ideo malum quia homo est, nec ideo bonum quia iniquus est; sed bonum quia homo, malum quia iniquus. Quisquis ergo dicit, Malum est hominem esse; aut, Bonum est iniquum esse: ipse incidit in propheticam illam sententiam, Vae iis qui dicunt quod bonum est malum, et quod malum est bonum. Opus enim Dei culpat, quod est homo: et vitium hominis laudat, quod est iniquitas. Omnis itaque natura, etiamsi vitiosa est, in quantum natura est, bona est; in quantum vitiosa est, mala est. Quapropter in his contrariis quae mala et bona vocantur, illa dialecticorum regula deficit, qua dicunt nulli rei duo simul inesse contraria. Nullus enim aer simul
Abbreviated transcription (Latin):
teruturara qp er hocnullum ẽ qđ dicitunr malum bonilẽ
setbonum: sedbonom omnimalo carensontegrũ bonũ ẽ
Cuiuero in est malumuitiatum ł uitiosum bonũ ẽ. Nec malum ũ quã
potest eẽ ullum ubi est bonum nullum. Vnde resmira conficitur
ut quia omnis natura in quantum naturã ẽ bonũ ẽ : Nihil aliud
dciuideatur cumuitiosa natura mala eẽ patura dicitur nis
malum eẽ qđ bonum est nec malum eẽ nis quod bonum est qm̃om¬
nis natura bonũ est necresaliqua mala oss& siresipsa quaema la
est natura non ess&: Nohigitur potest ẽẽ. malum nisi ali quod
bonum quod cum diciuideatur ab surde conexiotamenrationa¬
tionis huius uelut in eui tabiliter nos conpellit hocdicere . Et ca¬
uendum est ne incidamus in illam sententiam proph&i cam
ubilegitur. Vae eis qui dicunt qđ bonum est malum . & qđ ma¬
lum est bonum. qui dicunt tenebras lucem & lucẽ tenebras
Quidicunt dulce amarum. & a marum dulce.  .UI.¬

Expanded text:
t. Ac per hoc nullum est quod dicitur malum, si nullum sit bonum. Sed bonum omni malo carens, integrum bonum est; cui verum inest malum, vitiatum vel vitiosum bonum est: nec malum unquam potest esse ullum, ubi bonum est nullum. Unde res mira conficitur, ut quia omnis natura, in quantum natura est, bonum est, nihil aliud dici videatur, cum vitiosa natura mala esse natura dicitur, nisi malum esse quod bonum est: nec malum esse, nisi quod bonum est; quoniam omnis natura bonum est, nec res aliqua mala esset, si res ipsa quae mala est, natura non esset. Non igitur potest esse malum, nisi aliquod bonum. Quod cum dici videatur absurde, connexio tamen ratiocinationis hujus velut inevitabiliter nos compellit hoc dicere. Et cavendum est, ne incidamus in illam propheticam sententiam, ubi legitur: Vae iis qui dicunt quod bonum est malum, et quod malum est bonum; qui dicunt tenebras lucem, et lucem tenebras; qui dicunt dulce amarum, et amarum dulce .
Abbreviated transcription (Latin):
Aamipse ꝑseipsum error aut magnum in remagna
dui paruum in reparua : tamen semper est malum:
quis enuntis errans malum neg& approbare falsa pro
uens acetmprobare uera profalsis authabereincer¬
to pocertis łcerta proincentis sed aliud est malum
hominem putare quibonus .ẽ qđ est erroris & ali¬
ud ẽ exhoc malo aliudmalum nom pati sinihil noceat homoma¬
lus qui ẽputatusbonus : Itemq: aliud ẽ ipsamuiam putare
quaenon ẽ ipsa & aliud ẽ e hoc erroris malo aliquid boni
consequi uelut ẽ ab insidis malorum hominum liberari
Nescio sane utrum &iam eius modi errorestcum homo de malo
homine benesentit . qualissit nesciens. XI.

Expanded text:
Nam ipse per se ipsum error aut magnum in re magna, Nam ipse per se ipsum error aut magnum in re magna, aut parvum in re parva, tamen semper est malum. Quis enim nisi errans malum neget, approbare falsa pro veris aut improbare vera pro falsis, aut habere incerta pro certis, vel certa pro incertis? Sed aliud est bonum hominem putare qui malus est, quod est erroris; et aliud est ex hoc malo aliud malum non pati, si nihil noceat homo malus, qui est putatus bonus. Itemque aliud est ipsam viam putare, quae non est ipsa; et aliud est ex hoc erroris malo aliquid boni consequi, velut est ab insidiis malorum hominum liberariNescio sane utrum etiam hujusmodi errores: cum homo de malo homine bene sentit, qualis sit nesciens; aut
Abbreviated transcription (Latin):
qd̃ malum est bonum: Deipsi senimreba quibus bomines
malisunt : Non de hominibus dictum intellegen diin .ẽ: un¬
de quiadul terium dicitbonum recte arguitur illauo ce
proph&ae : Quiuero ipsum hominem dicit bonum quem
putat castum nescit adul terum nonin doctrina rerumbona¬
run & malarum sed noccultis humanorum fallitur morũ
Vocans hominem bonum in quo putat eẽ qđ et̃ ñ dubitat᷑
bonum & dicens malum adulterum & bonum custum
sedhuncbonum dicens nesciendo adulterũ eẽ non castũ :
Pororosis errorem euadit quisque ꝓnitieni sicut superius
dixi nõ bisinitenere contgisse &iambonialiquid homi¬
nulioone confertur: sedcum dicoinquibusdam reb
pullomalo aliquem ł nullo &uiam bono falli : Non ipsum
erro iem diconullum malum ł non nollumbonum
Sed malum quo nonuenitur ł bonum quo uenitur erran¬
do uidiẽ & ipso errore quidñ eueniat ł quid proueniat

Expanded text:
quod malum est bonum. De ipsis enim rebus quibus homines quod malum est bonum. De ipsis enim rebus quibus homines mali sunt, non de hominibus dictum intelligendum est. Unde qui adulterium dicit bonum, recte arguitur illa voce prophetica. Qui vero ipsum hominem dicit bonum, quem putat castum, nescit adulterum, non in doctrina rerum bonarum et malarum, sed in occultis humanorum fallitur morum; vocans hominem bonum, in quo putat esse quod esse non dubitat bonum, et dicens malum adulterum et bonum castum: sed hunc bonum dicens, nesciendo adulterum esse, non castum. Porro si per errorem evadit quisque perniciem, sicut superius dixi nobis in itinere contigisse, etiam boni aliquid homini errore confertur. Sed cum dico in quibusdam rebus nullo malo aliquem, vel nonnullo etiam bono falli; non ipsum errorem dico nullum malum vel nonnullum bonum; sed malum quo non venitur, vel bonum quo venitur errando, id est, ex ipso errore quid non eveniat vel quid proveniat.
Abbreviated transcription (Latin):
uodut illustr&ur exemplis intuea mur qualesit siquispiã
dummentitur uiuere nunti& aliquem mortuum. Et
alius dum̃fallitur. credat iterum xpm post quam lib& longa
temporamoriturum Nonne illo modo mentiri. quam
istomodo fulli in comparubiliter praestat . Multoq mino¬
rismaliest in illumerrorem aliquem inducere quam inistũ
busdam paruo. In quibusdam nullomalo. in quibusdum
non nullo &iambono fullimur Nammagnomalo fallitur
homo cum hoc noncredit qđ aduitumducit a&eruum
lboc credit qđ ad mortem ducit acernam. Paruo iũ malo fal¬
Litur qui fal sum prouero approbando inadit in aliquas mo¬
lestias temporales quibus tamen adhibita fi delis patien¬
tia conuertit eo sinusum bonum uelut siquisqudno¬
num hominem putando quimalus ẽ aliquid ab eo pati¬
aturmali : Qui uero malum hominem i tabonum credt
utnibil ab eo malipatiatur nullomodo fallatur : uec in
eum cadit illa proph&ica d& estatio: Vachis quidicunt

Expanded text:
uod ut illustretur exemplis, intueamur quale sit, si quispiam dum mentitur, vivere nuntiet aliquem mortuum; et alius dum fallitur, credat iterum Christum post quamlibet longa tempora moriturum: nonne illo modo mentiri quam isto modo falli imcomparabiliter praestat, multoque minoris mali est in illum errorem aliquem inducere, quam in istumbusdam parvo, in quibusdam nullo malo, in quibusdam nonnullo etiam bono fallimur. Nam magno malo fallitur homo, cum hoc non credit quod ad vitam ducit aeternam, vel hoc credit quod ad mortem ducit aeternam. Parvo autem malo fallitur, qui falsum pro vero approbando incidit in aliquas molestias temporales, quibus tamen adhibita fidelis patientia convertit eas in usum bonum. Velut si quisquam bonum hominem putando qui malus est, aliquid ab eo patiatur mali. Qui vero malum hominem ita bonum credit, ut nihil ab eo patiatur mali, nullo malo fallitur: nec in eum cadit illa prophetica detestatio, Vae iis qui dicunt
Abbreviated transcription (Latin):
aliene sũt quia nõ st̃ extͣa cõ inutationẽ dũ illis sinis est.
ettẽporał institutio. ⁊ localis motio. etipa ĩ augm̃tum.
ternus uere solus deus omni creator.
uita inse uiuens permanet esse quod est.
Hocpater hoc uerbum patus. hoc spiritus almus.
E uorum natura est una eademq simul: muinn
I oncepͨam aut auctum. nõ hic mutabi le quic quam ẽ.:
Quod fũbeat leges temporis aut numeri.
Sirtus pre tertis prior. uiterior q futuris
Hil recipit ua ͥum nil habet ociduum.
Nam rerum quas ut uoluit sapientia fecit.
Multis uita qui dem est pre stita perpetua.
S eo quod cumq potest sese amplius aut minus ẽẽ.
Quo dam sine ip̃i quod fuerat moritur.
pͥ ic nichil eternum quod cõmutabile factum est
Et quod cuncta super semper idem est deus est. deptiẽtiade.
Acientia dei magna est qua ds̃ parcit cõtẽptus. parcit ne¬

Expanded text:
alienae sunt, quia non sunt extra commutationem; dum illis finis est, alienae sunt, quia non sunt extra commutationem; dum illis finis est, et temporalis institutio, et localis motio, et ipsa in augmentum ternus vere est solus Deus omnicreator, Vita in se vivens permanet esse quod est. Hoc Pater, hoc Verbum Patris, hoc est Spiritus almus, Quorum natura est una, eademque simul. Non coeptum, aut auctum, non hic mutabile quidquam est, Quod subeat leges temporis, aut numeri. Virtus, praeteritis prior ulteriorque futuris, Nil recipit varium, nil habet occiduum. Nam rerum, quas ut voluit sapientia fecit, Multis vita quidem est praestita perpetua. Sed quodcumque potest sese amplius aut minus esse Quodam fine ipsi quod fuerat moritur. Sic nihil aeternum quod commutabile factum est. Et quod cuncta super, semper idem Deus est. IV. De patientia Dei. Patientia Dei vera est, qua parcit conte
Abbreviated transcription (Latin):
er facte omo bonus est etuere dicitur insons.e
n ecsibi neccuiquam quod noceat.ħ fatiens.
n am qui cumq alium molitur ledere pri munri.¬
psum se iaculo percutiet ꝑro prio.
Et cum forte animum non sit secutura facultas.
Hondubium incordis uiscere uulnus habet.
Nec fugit in fecti sceleris mens praua reatum.
Cumimis hoc solum quod uoluit nocuit. deqm̃b diligẽ di
Quia aliut est amare ꝙ factisũt aluitẽ odisse ꝙ faciũt.
Ature quis quis proprie non spernis honorem.
Inquo cumq hominum que tuanoscis ama.
ẜ ictamen utpranos inter concor dia mores.
Nulla fint pacis federa dm uitiis.
I amq quod artificis sumini fecit manus unum est
Queq autore bono condita sunt bona sunt
Diuinum in nullo figm̃tum despitatur.
S ola malis stu diis ad dita non ꝑlaceant. Suom st urare.
cremento nõ indigens sic nullum finem ita nullam
reciyit mutabilitatem. Crea ture autẽ ille quib
ds̃ et̾̃nitatẽ de dit uł daturus ẽ ¶ñł nõ penitꝰ oĩs sinis

Expanded text:
erfecte bonus est, et vere dicitur insons. Nec sibi, nec cuiquam quod noceat faciens. Nam quicumque alium molitur laedere, primum Ipsum se jaculo percutiet proprio. 617 Et cum forte animum non sit subitura facultas, Non dubium in cordis viscere vulnus habet. Nec fugit infecti sceleris mens prava reatum, Cui nimis hoc solum quod voluit nocuit. II. De hominibus diquia aliud est amare quod facti sunt, et aliud est odisse quod faciunt. Naturae quisquis propriae non spernis honorem, In quocumque hominum quae tua noscis ama. Sic tamen, ut pravos vitet concordia mores, Nullaque sint pacis foedera cum vitiis. Namque quod artificis summi fecit manus, unum est: Quaeque auctore bono condita sunt, bona sunt. Divinum in nullo figmentum despiciatur, Sola malis studiis addita non placeant. III. De vera cremento non indigens, sicut nullum finem, ita nullam recipit mutabilitatem. Creaturae autem etiam illae quibus Deus aeternitatem dedit, vel daturus est, non penit
Abbreviated transcription (Latin):
Xpẽ cõrum decus angelorum. rector humani
ge ienis & altor nobis a& ernum tribue benignus
scundere rgnum
Uigelum pacis michahala distã cȩlitusmitier gi¬
tamus a al. nobi s ut crebro ueniente crescam ꝓsperacuutt
Angal sfortis gibiphel ut ostẽpellat antiquũ. ualt& ah

Expanded text:
orum decus angelorum, Rector humani generis et auctor, Nobis aeternum tribue benignus Scandere regnum. Angelum pacis Michael ad istam Coelitus mitti rogitamus aulam, Nobis ut crebro veniente crescant Prospera cuncta. Angelus fortis Gabriel ut hostem Pellat antiquum, volitet ab
Abbreviated transcription (Latin):
bami ius multa hoĩ post uulnera prima supersunt:
Que uitam hanc faciat lantis hr̃ decus.
Situm ingenio claro ⁊ probitas amor.
Fons desit fidei subdita cordarigans.
T unctaꝵ frugum marcessir inutile germen
ħ frutur uerolumine falsus honoe.
Ignoratus enĩ deus et non credita uirtus.
Queuera ad summum prouehit arte bonum.
Non sunt eniti mente ad celestiaregna.
Obstrictam uanis occiduusq grauem.
Perque gens callos erit sapientia mũdi.

Expanded text:
amvis multa homini post vulnera prima supersint, Quae vitam hanc faciant laudis habere decus: Si tamen ingenio claro et probitatis amori Fons desit fidei, subdita corda rigans; Cunctarum frugum marcescit inutile germen, Nec fruitur vero lumine falsus honor. Ignoratus enim Deus, et non credita virtus, Quae vera ad summum provehit arte bonum, Non sinit eniti regna ad coelestia mentem, Obstructam vanis, occiduisque gravem. Perque omnes calles errat sa
Abbreviated transcription (Latin):
quaerequiris. proculdubio scies diligenter sciendo quid
credi quidsperaridebeat quidamari Huec enim mnax¬
ime immouero sola inreligione sequenda sunt : isqui con¬
tra dicit aut omnino & xp̃i nomine alienus ẽ aut here¬
ticus. Haec sunt defendenda ratione uel sensibus cor¬
poris inchoata uelabintellegentia mentis inuenta quȩ
autem neccor porto sensu expertisumus nec mente ad sequi
ualui mus asualemus cis sinculla dubitatione credenda
sunt tustibus aquibus eaquȩ diune uocari iam merut
simptura cousecta ẽ qui casi ue percorpussiuc peraniũ
d uinitus adiuti uel uidere ueletiam prucuidet ꝑ potuern
uns auteorinicio sideiquae ꝑdilectio nem opeato etuit
mens fuerit tendit beneuiuendo etiam ad spetiem pdtue
eritudo cuius plena uisio ẽ sumino fclicta: Hecsi

Expanded text:
quae requiris procul dubio scies, diligenter sciendo quid quae requiris procul dubio scies, diligenter sciendo quid credi, quid sperari debeat, quid amari. Haec enim maxime, imo vero sola in religione sequenda sunt. His qui contradicit, aut omnino a Christi nomine alienus est, aut haereticus. Haec sunt defendenda ratione, vel a sensibus corporis inchoata, vel ab intelligentia mentis inventa. Quae autem nec corporeo sensu experti sumus, nec mente assequi valuimus aut valemus, eis sine ulla dubitatione credenda sunt testibus, a quibus ea quae divina vocari jam meruit, Scriptura confecta est: qui ea sive per corpus, sive per animum, divinitusum autem initio fidei quae per dilectionem operatur, imbuta mens fuerit, tendit bene vivendo etiam ad speciem pervenchritudo, cujus plena visio est summa felicitas. Hoc
Abbreviated transcription (Latin):
magna dicantur an hoc ipsum tibi fortasse desideras breuiter
Dicii respondero fide spe. caritate. colendum dm̃: profecto dictu¬
ruses breuius hoc dictumes sequam uelle: acde inde p&iturus
eatibi breuiter explicari quae ad singula tria istaꝑtineant.
quid credendum scilic& quidsperindum quidamandũ sit
Q uod cumfecero ibierunt omnia illa quae in epistola tua quae¬
rendo posuisti: Cuius exemplum siẽ peneste. facile ẽ ea reuol¬
uas & relegas: si autem non ẽ cominemorante me recolẽs
ut dicunt habeas & detuis manibus non recedat
Continens postulata id ẽ quid sequendum maxime quid ꝓp̃¬
ter diuersas principaliter hereses fugiendum. Inquantũ
ratio prorelegione contendat uel quid in ratione cum fides
sit sola honueniat. quid primum quidultimum teneatur
quaetotius diffinicionis summa sit quod certum propri¬
umque fidei catholicae fundamentum Hae comnia

Expanded text:
magna dicantur? An hoc ipsum tibi fortasse desideras breviter magna dicantur? An hoc ipsum tibi fortasse desideras breviter e. Hic si respondero, fide, spe, charitate colendum Deum; profecto dicturus es, brevius hoc dictum esse quam velles: ac deinde petiturus ea tibi breviter explicari, quae ad singula tria ista pertineant; quid credendum scilicet, quid sperandum, quid amandum sit. Quod cum fecero, ibi erunt omnia illa quae in epistola tua quaerendo posuisti: cujus exemplum si est penes te, facile est ut ea revolvas et relegas; si autem non est, commemorante me recolas. ut dicunt habeas, et de tuis manibus non recedat: continens postulata, id est, quid sequendum maxime, quid propter diversas principaliter haereses sit fugiendum; in quantum ratio pro religione contendat, vel quid in ratione, cum fides sit sola, non conveniat; quid primum, quid ultimum teneatur, quae totius definitionis summa sit; quod certum propriumque fidei catholicae fundamentum. Haec omnia
Abbreviated transcription (Latin):
icioꝵ potest dilectissime fililcurenti quaxetumtua enu¬
ditione delecter. quan que tecupiam esse scpientem. Non
ex eorum umero de quibus dicitur ubiscipiens. Vbi scriba. uibicox¬
quisitor huius sieculi Nonne stultam fecitdr̃ sapientiam huius
mundi sed ẽorum de quibus scri ptumest multitudo sapient¬
um sanitas es orbu terrarum Et quales uulta postolis fieri quibus
dicit Volo aũtuos sapientes quidem eẽ in bono. simplices autẽ
sc̃i iob: Namibi legitur quod ipsa sapientia dixerit homini ecce
pictas c̃ sapientia Si autem quaeras quam dixerit coloco pi&a¬
tem distinctius ingreco repperies. ł heo lebian. quiẽ dicultus: dici¬
turenim grecepi&as & aliteridẽ eusebia: quo nomine signi¬
ficatur bonuscultus quicinuis & hoc praecipue referatur ad co¬
lendum dm̃: sed nihil ẽ. commodius illo nomine : quo e uident̃
dĩ cultus ex prerur est. Cum quidess& hominis sapienti dict¬
r&ur: quaeris nealiquid dicibreuius quip&is ã me ut breuit̃

Expanded text:
i non potest, dilectissime fili Laurenti, quantum tua eruditione delecter, quamque te cupiam esse sapientem: non ex eorum numero de quibus dicitur, Ubi sapiens? ubi scriba? ubi conquisitor hujus saeculi? Nonne stultam fecit Deus sapientiam hujus mundi ! sed ex eorum de quibus scriptum est, Multitudo sapientium sanitas est orbis terrarum ; et quales vult Apostolus fieri, quibus dicit, Volo autem vos sapientes quidem esse in bono, simplices autem sancti Job: nam ibi legitur, quod ipsa Sapientia dixerit homini, Ecce pietas est sapientia . Si autem quaeras quam dixerit eo loco pietatem, distinctius in graeco reperies θεοσέβειαν, qui est Dei cultus. Dicitur enim graece pietas et aliter, id est εὑσέβεια quo nomine significatur bonus cultus, quamvis et hoc praecipue referatur ad colendum Deum. Sed nihil est commodius illo nomine, quo evidenter Dei cultus expressus est, cum quid esset homini sapientia diceretur. Quaerisne aliquid dici brevius, qui petis a me ut breviter
Abbreviated transcription (Latin):
simul uero uni uersa ualdebona quia ex omnibus consis
dt oniuersi tatis ammirabilis pulchritudo VN DESITAALT¬
iqua &am illud qđ malum dicitur beneor dinatum &
docosuo positum eminentius commendatbona utmagĩs
placeant & laud abiliora sint dum conparantidrimaas
Meque enimomm potensđ & qđ & iam in fideles facentisr
torunr cansumina potestas cum sum mebonus sit ullomo
quiod ẽ tuẽ abidqdmalim dcturt nispriuatioboni

Expanded text:
simul vero universa valsimul vero universa valtit universitatis admirabilis pulchritudo, in qua etiam illud quod malum dicitur, bene ordinatum, et loco suo positum, eminentius commendat bona, ut magis placeant et laudabiliora sint dum comparantur malis. Neque enim Deus omnipotens, quod etiam infideles fatentur, rerum cui summa potestas , cum summe bonus sit, ullo moQuid est autem aliud quod malum dicitur, nisi privatio boni?
Abbreviated transcription (Latin):
defigura caeli degeneribus & naturis animalium fru¬
ticum lapidum fontium fluminum montium de
spatiis loccrum & temporum. designis inminentiũ
tempestatum & alia sexcenta de hisrebus quas illi
ł in uenerunt ł in uenisse se existimant xp̃i anus
ignor& : quia nec ipsi omnia reppererunt. tanto
excellentes ingenio. flagrantes studio. habundantesotio
& quaedam humanaconiectura inuestigantes. quaedam uerosto¬
rica experientia ꝑscrutantes & in eis quae sein uenisse glo¬
riantur plura opinantes potius quam scientes : satis. ẽ xp̃ĩ¬
anorerum creaturarum causam. siue caelestium siue terres¬
trium si ue uisibilium siue in uisibilium nonnisi bonitatem
credere creatoris quiẽ dsunus &uerus nullãq ẽẽ naturã
quae non aut ipsesit. aut ab ipso: eumq: eẽ trinitatem patrẽ
trinitate creata sunt omnia. nec summe nec aequaliter
ecininutabiliterbona sed ta menbona &iam singula

Expanded text:
de figura coeli, de generibus et naturis animalium, frude figura coeli, de generibus et naturis animalium, fruticum, lapidum, fontium, fluminum, montium, de spatiis locorum et temporum, de signis imminentium tempestatum, et alia sexcenta de iis rebus quas illi vel invenerunt vel invenisse se existimant, christianus ignoret; quia nec ipsi omnia repererunt tanto excellentes ingenio, flagrantes studio, abundantes otio, et quaedam humana conjectura investigantes, quaedam vero historica experientia perscrutantes, et in eis quae se invenisse gloriantur, plura opinantes potius quam scientes. Satis est christiano rerum creatarum causam, sive coelestium sive terrestrium, sive visibilium sive invisibilium, non nisi bonitatem credere Creatoris, qui est Deus unus et verus; nullamque esse naturam quae non aut ipse sit, aut ab ipso: eumque esse Trinitatem, PatrTrinitate creata sunt omnia, et nec summe, nec aequaliter, nec immutabiliter bona, sed tamen bona etiam singula:
Abbreviated transcription (Latin):
nonuidentur: Despe quoque a postolus ait. Spesouad
uid&ur non ẽ spes. quodenĩ uid& quis quid sperat ssaũ
quod non uidemus speramus ꝑ patientiam ex pectamus :
Cumergobona nobis futura ẽẽ creduntur nihilalud
quã sperantur .: Iam de amore quiddicam sine quo fides
nihil prodest spesuero sine amore eẽ non potest De¬
niq: utuit a postolus a cobus & daemones credunt &
contre mescunt:. Nec ta men sperant ł amant sed po¬
tius quod speramus & amamus credendo uenturum eẽ
formidant: Propter qđ a postolus paulus fidem quae
perdilectionem operatur approbat atq: commendat.
quaeutiq: sinespenon potest. eẽ Proinde nec amor
sinespe est nec sine amore sp̃es. necutrumq si¬
gionem ꝑtineat non rerum natura itarimanda . ẽ
quem admodum ab eis quos physi cosgreciuocant
Nec m&uendum ẽ ne aliquid deui& denumero ele¬
mentorum demotu atq: ordine & defectibus siderũ

Expanded text:
non videntur. De spe quoque ait Apostolus: Spes quae non videntur. De spe quoque ait Apostolus: Spes quae videtur, non est spes: quod enim videt quis, quid sperat? Si autem quod non videmus speramus, per patientiam exspectamus . Cum ergo bona nobis futura esse creduntur, nihil aliud quam sperantur. Jam de amore quid dicam, sine quo fides nihil prodest? Spes vero esse sine amore non potest. Denique, ut ait Apostolus Jacobus, Et daemones credunt, et contremiscunt : nec tamen sperant vel amant; sed potius quod speramus et amamus credendo venturum esse formidant. Propter quod apostolus Paulus fidem quae per dilectionem operatur, approbat atque commendat , quae utique sine spe non potest esse. Proinde nec amor sine spe est, nec sine amore spes, nec utrumque sigionem pertineat, non rerum natura ita rimanda est, quemadmodum ab eis quos physicos Graeci vocant: nec metuendum est, ne aliquid de vi et numero elementorum, de motu atque ordine et defectibus siderum,
Abbreviated transcription (Latin):
minibus multa quae a dreligionem pertinent uerũ &iã
de angelis credimus : Spes aut̃ non nisi bonarum rerum ẽ
nec aliudnisi futurarum & adeum ꝑtinentium quiearum
spemgerere ꝓhib&ur. Quae cumita sint propterhas cau¬
sas distinguenda eratfides abspe. sicutuo cabulo i taratio¬
nabili differentia. Nam quod attin& ad nonuidere siue
quae creduntur siue quaes perantur fidei sp̃eiq communeẽ :
Inepistola quippe adhebreos quateste us sunt in lustres
catholi caeregulae defensores fides ẽẽ dicta ẽ conuictio
perum quae non uidentur . quãuis quando sequisq nonuer¬
bis non testibus nondeniq ullis argumentis sed p̃sendun
rerum euidentiae credidisse. hoc ẽ fidem ad commodassẽ
uerbo etqidicatur Vidstiero non credidisti  nde pu¬
ram po test uon. cẽ consequens ut non uide atur res qeue¬
cumeu creditur sedinelius hanc appellamus sidem quã
diuina eloquia docuerunt. earum scilic& rerum qiaiuã

Expanded text:
minibus multa, quae ad religionem pertinent, verum etiam minibus multa, quae ad religionem pertinent, verum etiam de angelis credimus. Spes autem non nisi bonarum rerum est, nec nisi futurarum, et ad eum pertinentium qui earum spem gerere perhibetur. Quae cum ita sint, propter has causas distinguenda erit fides ab spe, sicut vocabulo, ita et rationabili differentia. Nam quod attinet ad non videre, sive quae creduntur, sive quae sperantur, fidei speique commune est. In Epistola quippe ad Hebraeos, qua teste usi sunt illustres catholicae Regulae defensores, fides esse dicta est Convictio rerum quae non videntur . Quamvis quando se quisque non verbis, non testibus, non denique ullis argumentis, sed praesentium rerum evidentiae credidisse, hoc est, fidem accommodasse verbo, eique dicatur, Vidisti; ergo non credidisti: unde putari potest non esse consequens ut non videatur res quaecumque creditur. Sed melius hanc appellamus fidem, quam divina eloquia docuerunt, earum scilicet rerum quae
Abbreviated transcription (Latin):
Suidasperam potest qđ nongredtur Poidaliquid quod &ian
nonsperatur gredi potest: Quis nãq fi delium poenas noncredit
mspiorum nec sperattamen: & quis quis eas in minere sibi credit
acfueacimotu animiexhorr& : Rectiustimere dcitur quã sperare
quae duo quidam distinģuensait. Liceat sperare timenti. Non
aut᷑ ab alio po&a quamuis meliore propriae dictũ ẽ. hunc ego si
potui cantũ sperare dolorem. Deniq non nulliinarte gramma¬
tica uerbihuiu sutuntur xxemplo adostendendam in propriã
dictionem & aiunt. Sperare dixit protimere. Estitaq fi¬
des & bonarum rerum & malarum quia & bona creduntur
& mala. & hocfidebona non mala: Est &iam fides & p̃teri¬
tarum rerum & praesentium & futurarum. Credimus enĩ
patris quod nunc est. Credimus uenturum adiudicandum
qđ futurũ ẽ: Item fides & suarum rerum est & alienarum.
Nam & sequis que credit aliquando eẽ. coepisse nec fuisse
utiq: sempiternum. Et aliosatq alia nec solum de aliis ho¬

Expanded text:
sperari potest quod non creditur? Porro aliquid etiam quod non speratur, credi potest. Quis namque fidelium poenas non credit impiorum? nec sperat tamen, et quisquis eas imminere sibi credit ac fugaci motu animi exhorret, rectius timere dicitur quam sperare. Quae duo quidam distinguens ait: Liceat sperare timenti. Non autem ab alio poeta, quamvis meliore, proprie dictum est: Hunc ego si potui tantum sperare dolorem. Denique nonnulli in arte grammatica verbi hujus utuntur exemplo ad ostendendam impropriam dictionem, et aiunt, Sperare dixit pro timere. Est itaque fides et malarum rerum, et bonarum: quia et bona creduntur, et mala; et hoc fide bona, non mala. Est etiam fides et praeteritarum rerum, et praesentium, et futurarum. Credimus enim Patris; quod nunc est: credimus venturum ad judicandum ; quod futurum est. Item fides et suarum rerum est, et alienarum. Nam et se quisque credit aliquando esse coepisse, nec fuisse utique sempiternum; et alios, atque alia: nec solum de aliis ho
Abbreviated transcription (Latin):
Acphoo sinaturae aliquid remanebit quodium corrumpine que at
ꝓfecto natura incorruptibilis erit : Et ad hoc tam m agium
bopum corruptio nonperueni& At si corrumpi non desin&
necbonum habere utique desin& quo eam possit priuitre clli¬
ruptio quumi sipaenituis totum que corisum pserit: Udcopullũ
bopum herit quiu patura nullaerit: quo cir ea bonum co¬
sumier e corruptio ponpotest pisi consumerdo nuutnponecem¬
nisciego natura bonimẽ maenũ sicorrum pinon potest¬

Expanded text:
ac per hoc si naturae aliquid remanebit quod jam corrumpi nequeat, ac per hoc si naturae aliquid remanebit quod jam corrumpi nequeat, profecto natura incorruptibilis erit, et ad hoc tam magnum bonum corruptione perveniet. At si corrumpi non desinet, nec bonum habere utique desinet, quo eam possit privare corruptio. Quam si penitus totamque consumpserit, ideo nullum bonum inerit, quia natura nulla erit. Quocirca bonum consumere corruptio non potest, nisi consumendo naturam. Omnis ergo natura bonum
Abbreviated transcription (Latin):
citursanitas ita&animarum quaecum que sunt uitia natura¬
lium sunt priuationes bonorũ : quae cum sanantur non aliquo
trans feruntur sed ea qua eibi erant Nusquam erunt. qucexdo iu
illa sanitate ponerunt Natu raeigitur omnes qm̃ naturarum prorsus¬
omnium conditor sumime bonus est bonae sunt Sed quia non sicut
edrum conditor summe atq in commutabiliter bonae sunt. Ideo
incis & minuibonum & augeri potest: Sedbo nõminuimadũ est :
quamuis quantum cumq: minuatus remaneat aliquid necesse
ẽ si adhuc natura ẽ undenatura sit. Neque enim si qualiscumq: &
quantula cumq natura ẽ. consumibonum qđ naturaẽ nis &ipsa
consumatur Dotestmeri toquippenatura in corrupta laudatur
Porro &siin corruptibilis sit quae corrumpi omnino nompossit : multo ẽ
proculdibio laudabilior : Cumuero corrum pitur ideomalum ei
est corruptio quia eam qualicumque priuatbono Nam sinul¬
lobono priuat Non noc& Noc& autem adimendo bonum Quẽ¬
diu ltaq: naturacorrumpitur. in est eibonum quo priu&ur

Expanded text:
i ; ita et animorum quaecumque sunt vitia, naturalium sunt privationes bonorum: quae cum sanantur, non aliquo transferuntur; sed ea quae ibi erant, nusquam erunt, quando in illa sanitate non eruntomnium Conditor summe bonus est, bonae sunt: sed quia non sicut earum Conditor summe atque incommutabiliter bonae sunt, ideo in eis et minui bonum et augeri potest. Sed bonum minui malum est; quamvis, quantumcumque minuatur, remaneat aliquid necesse est si adhuc natura est unde natura sit. Neque enim, si qualiscumque et quantulacumque natura est, consumi bonum quo natura est, nisi et ipsa consumatur, potest. Merito quippe natura incorrupta laudatur: porro si et incorruptibilis sit, quae corrumpi omnino non possit, multo est procul dubio laudabilior. Cum vero corrumpitur, ideo malum est ejus corruptio, quia eam qualicumque privat bono; nam si nullo bono privat, non nocet: nocet autem; adimit igitur bonum. Quamdiu itaque natura corrumpitur, inest ei bonum quo privetur:
Abbreviated transcription (Latin):
hocideo negandum est proprium fundamentũ eẽ fiden catholicae
qui aputari potest ali quibus herdicis hoc nobiscum cẽ commune. Se
nimdiligenter quae ad xp̃m̃ ꝑtinent cogitentur nominecenus inueni¬
tur xp̃s apud quos lib& her&i cosqui sexp̃i a nosuo cari uoluntt Reipsa
uero non est apudeos quodostenderenimis longum est qm̃ comne¬
moran dae sunt om̃s hereses siue quae fuerunt. sue quae sunt sue
quae potuerunt eẽ subuocabuloxpiano & quã st hocuerũ e sol¬
sulas quas que monstran dom̃ qua e disputatio tammibto ane bob¬
minimut &iam in finitauideatur Tuaut̃ endhiridon a nobispos
fidem soem caritatem: facile est ut dicatur quidere deu uni
quid sperandum quid amandum sit: sedquem ad iedomdat¬
oer sisseorum quemnduersasenti unt calumnasddefendacũ
oprs omisubeciorisq doctrinae õ quaeuthabeatur non
brem en cisri don inanus deb&impleri seder aumistud
tio qua breuius auditur autlegitur. quid facilius pierora

Expanded text:
hoc ideo negandum est proprium fundamentum esse fidei catholicae, quia putari potest aliquibus haereticis hoc nobiscum esse commune. Si enim diligenter quae ad Christum pertinent cogitentur, nomine tenus invenitur Christus apud quoslibet haereticos, qui se christianos vocari volunt; re ipsa vero non est apud eos. Quod ostendere nimis longum est; quoniam commemorandae sunt omnes haereses, sive quae fuerunt, sive quae sunt, sive quae potuerunt esse sub vocabulo christiano, et quam sit hoc verum per singulas quasque monstrandum. Quae disputatio tam multorum est voluminum, ut etiam infinita videatur. CAPUT VI. Quodfidem, spem, charitatem; facile est ut dicatur quid credendum, quid sperandum, quid amandum sit: sed quemadmodum adversus eorum qui diversa sentiunt calumnias defendatur, operosioris uberiorisque doctrinae est; quae ut habeatur, non brevi enchiridio manus debet impleri, sed grandi studio  quid brevius auditur aut legitur? quid facilius memoriae
Abbreviated transcription (Latin):
accernam ut & humana superbia ꝑ humilita¬
tem đi arguer&ur ac sanar&uir & de monstra¬
reur hominiquam longe adõ recesserat: cuni
perincarnatum dm̃ reuocar&ur & eemplũ
oboedientiae ꝑ hominem dm̃ contumacihomi¬
ni preber&ur ł tunigenito suscipiente formã
serui qua enihilante mȩruerat fonsgratiae
pander&ur & carnisre surrectioredemptis
promissa in ipsoredep̃tore praemonstrar&ur
Et pereandem naturam quam se decepisse lae¬
tabatur diabolus uincer&ur. nec tamenho¬
mogloriar&ur . neiterum suꝑbia nascer&ur
Etsiquid aliud d&anto mediatoris sacramento
aproficientibus uideri & dicipotest. Aut tan¬
tum uideri &iam sidici non potest. Ixiiii.

Expanded text:
aeternam: ut humana superbia per humilitaaeternam: ut humana superbia per humilitatem Dei argueretur ac sanaretur, et demonstraretur homini quam longe a Deo recesserat, cum per incarnatum Deum revocaretur, et exemplum obedientiae per hominem Deum contumaci homini praeberetur; et Unigenito suscipiente formam servi, quae nihil ante meruerat, fons gratiae panderetur; et carnis etiam resurrectio redemptis promissa in ipso Redemptore praemonstraretur; et per eamdem naturam quam se decepisse laetabatur, diabolus vinceretur; nec tamen homo gloriaretur, ne iterum superbia nasceretur: et si quid aliud de tanto Mediatoris sacramento a proficientibus videri et dici potest, aut tantum videri, etiamsi dici non potest. CAPUT CIX.
Abbreviated transcription (Latin):
igitur &iam ipsa hominis bonamerita eẽdi
munera : qui buscumuita a&ernaredditur
qui dnisi gratia progratia redditur : EXIII¬
Iic ergo factus ẽ homo rectus ut & manere in ea
rectitudine poss& non sine diuino adiutorio¬
& suo fieriperuersus arbitrio utrũ lib&ehorum
elegiss& dĩ uoluntas fier& aut &iam ab illo aut
certe deillo: Pro inde quia suã maldit facere
quamdĩ De illo facta est uoluntasđi. quiexea¬
demmassa perditionis quae de illius strippe
profluxit facit aliuduas in honorem aliud
incontumeliam : In honorem ꝑ miseri cordiã
in contumeliam periudicium. Vt ne moglori¬
peripsum libera remur unum mediatorem
ess& & ds̃ Sed cum factus estadam homo scilie&
rectus mediatorenon opus erat : Cum ueroge¬
nus humanum peccata longe separauerunt
adõ permediatorem qui solussi nepeccato natus
est uixit occisus est : Reconciliari noso porte¬
bat dõ usq: ad carnis resurrectionem inuitam

Expanded text:
igitur etiam ipsa hominis bona merita esse Dei igitur etiam ipsa hominis bona merita esse Dei munera; quibus cum vita aeterna redditur, quid nisi gratia pro gratia redditur ? c ergo factus est homo rectus, ut et manere in ea rectitudine posset non sine adjutorio divino, et suo fieri perversus arbitrio. Utrumlibet horum elegisset, Dei voluntas fieret, aut etiam ab illo, aut certe de illo. Proinde quia suam maluit facere quam Dei, de illo facta est voluntas Dei, qui ex eadem massa perditionis, quae de illius stirpe profluxit, facit aliud vas in honorem, aliud in contumeliam : in honorem, per misericordiam; in contumeliam, per judicium: ut nemo gloriper ipsum liberaremur unum Mediatorem esset et Deus. Sed cum factus est Adam, homo scilicet rectus, mediatore non opus erat. Cum vero genus humanum peccata longe separaverunt a Deo, per Mediatorem, qui solus sine peccato natus est, vixit, occisus est, reconciliari nos oportebat Deo usque ad carnis resurrectionem in vitam
Abbreviated transcription (Latin):
satest si adiutorio siue alimentorũ siue quorũ¬
cumq: tutaminumde sint. Sic homo in paradiso
adseocciden dum relin quendo iustitiamidone¬
userat peruo luntatem: Vt aũ abeolenerduur
uitaiustitiae parumerat uelle nisulle quieũ
fecerat adiuuar&. Sed postillamr aoama
maior est miseri cordia dĩ quando & ipsuma¬
bitrium liberandum ẽ a serui tute cuidominod
cum morte peccatum. Nec omnino pepsopsit
sed persolam di gratiam quae in fide xpĩ posita
est liberatur. utuoluntasipsa sieit scriptũ ea
ad nõ prae par&ur quac&era dimunera cau¬
piantur perquaeueniatur ad munus a&ernũ:
ces e operum bonorum gratiam dĩ apellatapos¬
tolus: Stipendium inquit peccatimors grata
dium pro opere miliae debitum redditunor
donatur: Ideo dixit stipendium peccatimors
Vt mortem peccato non in merito in latami
sed debitam de monstrar& : gratia uero nisi
gratis est gracia non est: Intellegendum est

Expanded text:
satis est, si adjutoria sive alimentorum sive quorumsatis est, si adjutoria sive alimentorum sive quorumcumque tutaminum desint: sic homo in paradiso ad se occidendum relinquendo justitiam idoneus erat per voluntatem, ut autem ab eo teneretur vita justitiae, parum erat velle, nisi ille qui eum fecerat adjuvaret. Sed post illam ruinam major est misericordia Dei, quando et ipsum arbitrium liberandum est a servitute, cui dominatur cum morte peccatum. Nec omnino per seipsum, sed per solam Dei gratiam, quae in fide Christi posita est, liberatur; ut voluntas ipsa, sicut scriptum est, a Domino praeparetur , qua caetera Dei munera capiantur, per quae veniatur ad munus aeternum. ces est operum bonorum, gratiam Dei appellat Apostolus: Stipendium enim, inquit, peccati mors; gratdium pro opere militiae debitum redditur, non donatur: ideo dixit, Stipendium peccati mors; ut mortem peccato non immerito illatam, sed debitam demonstraret. Gratia vero nisi gratis est, gratia non est. Intelligendum est
Abbreviated transcription (Latin):
arbitrio Multo qui ppeliberius erit arbidrã
quod omnino non poterit serure peccato nO est
enocul pandda est uoluntas autuolunta s noouest
udiberadicendanon est quabeatieẽ sicuolia¬
mus uteẽmiseri ston solum nolumus sednequa¬
quã prorsus uelle possimus: Si cutee canoua
nã patiam nunc nollem felicitatem it apollent¬
quitatem semper habituraẽ. sedordo p̃terma¬
tendus non fuit in quo dẽ uoluit ostendene pa
nonpossit: Si cutminor fuit in mortalotas sed
natur ahumana ꝑdidit perliberum arbitaium
hancestacceptura ꝑgratiam quam fuuam si ñ
pencas s& acceptura permeridtum &e potu
senegratia nec tunc ullum meritum ee potus¬
nende sufsi ciebat liberum arbitrium nisi par¬
ticipatione in mutabilis boni diuinum adiutoriũ
praeber&ur : Sicut enim moriest in hominis po¬
testate cumuelit. Nemoenim est qui non seipsũ
utnihil aliud dicam uel non uescendo possitocci¬
dere ad tenendam uero uitam uoluntas non

Expanded text:
arbitrio. Multo quippe liberius erit arbitrium, arbitrio. Multo quippe liberius erit arbitrium, quod omnino non poterit servire peccato. Neque enim culpanda est voluntas, aut voluntas non est, aut libera dicenda non est, qua beati esse sic volumus, ut esse miseri non solum nolimus, sed nequaquam prorsus velle possimus. Sicut ergo anima nostra etiam nunc nolle infelicitatem, ita nolle iniquitatem semper habitura est. Sed ordo praetermittendus non fuit, in quo Deus voluit ostendere quam non possit: sicut minor fuit immortalitas, sed natura humana perdidit per liberum arbitrium, et hanc est acceptura perpeccasset, acceptura per meritum: quamvis sine gratia nec tunc ullum meritum esse potuitinendae sufficiebat liberum arbitrium, nisi participatione immutabilis boni divinum adjutorium praeberetur. Sicut enim mori est in hominis potestate cum velit, nemo est enim qui non seipsum, ut nihil aliud dicam, vel non vescendo possit occidere; ad vitam vero tenendam voluntas non
Abbreviated transcription (Latin):
ñ cogamur aliquidomnipotentem uoluis se fieri
factũqu ñ eẽ : qui si neullis ambiguitatibusssa ciu
caelo & in terra sicut eum ueritas cantat omnia quae¬
cmq uoluit fecit profecto facere noluit quod cũ¬
ua propter &iam primum hominem ds̃inea salie¬
te in qua conditus erat custo direuo luns sapeu¬
q oportuno tempore postgenitos filios sineinter¬
positionemorts ad meliora perducere ubiiã
non solum peccatum conmittere sed nec uolun¬
tatem poss& habere peccandi si ad permanen¬
dumsine peccato sicut factus erat ꝑpauam uo¬
luntatem habiturum eẽ prȩsciss& quia ue¬
ro eum maleusurum libero arbitriohoc est
peccaturum eẽ p̃sciebat: Adhoc potius pparabit
poluntatem suam ut beipse facer& &uiam dema
tentisbona. Sic enimo portebat prius hominem
fier ut & beneuelle poss& male Necgratis
sibene nec in punesimale. Postȩ auero carebi
ut male uelle non possit Nec deo libero carebit

Expanded text:
non cogamur aliquid omnipotentem Deum voluisse fieri, non cogamur aliquid omnipotentem Deum voluisse fieri, factumque non esse; qui sine ullis ambiguitatibus, si in coelo et in terra, sicut eum veritas cantat, omnia quaecumque voluit, fecit, , profecto facere noluit quodcumuapropter etiam primum hominem Deus in ea salute in qua conditus erat, custodire voluisset, eumque opportuno tempore post genitos filios sine interpositione mortis ad meliora perducere, ubi jam non solum peccatum non committere, sed nec voluntatem posset habere peccandi, si ad permanendum sine peccato, sicut factus erat, perpetuam voluntatem habiturum esse praescisset. Quia vero eum male usurum libero arbitrio, hoc est peccaturum esse praesciebat, ad hoc potius praeparavit voluntatem suam, ut btentis bona. Sic enim oportebat prius hominem fieri, ut et bene velle posset et male; nec gratis, si bene; nec impune, si male: postea vero sic erit, ut male velle non possit, nec ideo libero carebit
Abbreviated transcription (Latin):
aluon nomines ficriuelit Etideo fadiao ꝗuu
omni potens uelle maniter non potest quo d cum¬
raeceperat enima postolesutoranedidesat
omnsbus hominibus & specialitera d ehide tat
prorbribus a hisquim sublimitatesunt qbipi
proregibusde atu & supbia saecularia ficde
ay anaehumilitatis ab horrere prom de
ut &i amprotalibus or&ur : statimut desperationem
tollere addidit. qui om̃s homines uults aluosfieri &
in agnitionem ueritatis uenire : hoc qui ppeds̃ bonũ
sudicauit ut orationibus humilium dignareeur salu¬
tem prestare sublimium qđ utiq iam uidemusim¬
plcdm istolocutionis modo & dñsẽ usus ineuange¬
io ubiait pharisaeis Decimatis mentã & rutam
&omneolus: Neq enimpharisaei & quaecũ qi alie¬
na &omnium ꝑom̃s terras alienigenarum omnia
olera decimãbant: Si cut ergo hic omne olus om¬
neolerumgenus : Ita &illic om̃s homines omneho¬
minum genus intellegere possumus & quo cã er
alio modo intellegi potest dumtamen credere

Expanded text:
 homines velit, et ideo faciat, quia omnipotens velle inaniter non potest quodcuraeceperat enim Apostolus ut oraretur pro omnibus hominibus, et specialiter addiderat pro regibus et iis qui in sublimitapoterant, fastu et superbia saeculari a fidei christianae humilitate abhorrere. Proinde id est, ut etiam pro talibus oretur; statim ut desperationem tolleret, addidit, Qui omnes homines vult salvos fieri, et in agnitionem veritatis venire . Hoc quippe Deus bonum judicavit, ut orationibus humilium dignaretur salutem praestare sublimium: quod utique jam videmus impletum. Isto locutionis modo et Dominus est usus in Evangelio, ubi ait Pharisaeis, Decimatis mentam, et rutam, et omne olus . Neque enim Pharisaei et quaecumque aliena et omnium per omnes terras alienigenarum omnia olera decimabant. Sicut ergo hic omne olus, omne olerum genus; ita et illic omnes homines, omne hominum genus intelligere possumus: et quocumque alio modo intelligi potest, dum tamen credere
Abbreviated transcription (Latin):
qaquianisi ab ipsonullus in luminaturo Auecer¬
tesodictũ .ẽ. qui om̃s homines uultsaluos fier
non quod nullus hominum ess& quemi salcure
feri nolla qui uirtutes mira culorum focene
noluit apud eos quos dicit acturosrus se paeni¬
tentiam si feciss&& . Sedutom̃s hemuses orqr diffe¬
nus huma num intellegamus ꝑquascom ꝙ aitfe¬
rentus dis tributum. reges primatdo osiles i¬
mareibus omnibur in professiombuamnibus

Expanded text:
sed quia nisi ab ipso nullus illuminatur. Aut cersed quia nisi ab ipso nullus illuminatur. Aut certe sic dictum est, Qui omnes homines vult salvos fieri; non quod nullus hominumfieri nollet, qui virtutes miraculorum facere noluit apud eos, quos dicit acturos tuisse poenitentiam, si fecisset , sed ut omnes homines, omne genus hominum intelligamus, per quascunque differentias distributum, reges, privatos, nobiles, iin artibus omnibus, in professionibus omnibus,