comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
tio debere ĩmergi ⁊ tamen si semel
tantum ĩmergantur u̾m bap̃m reci¬
piunt ⁊ qui semei ĩmergit tantum
one haptismi ad quod dicimꝰ
in xp̃i morte terminata esse legaua
omnia. Extunc igitur circum euio ꝑ¬
didit nim suam. ita quod post ea nõ
profecit s potius obfuit obseruato¬
tib suis. S uiq ad oblationem ue¬
re hostie potuit prodesse. Si enimañ¬

Expanded text:
tio debere immergi; et tamen si semel tio debere immergi; et tamen si semel tantum immergantur, verum Baptisma accipiunt. Et qui semel immergit tantum, ne Baptismi. Ad quod dicimus in Christi morte terminata esse legalia omnia. Ex tunc ergo circumcisio perdidit vim suam, ita quod postea non profecerit, sed potius obfuerit observatoribus suis. Sed usque ad oblationem verae hostiae potuit prodesse. Si enim an
Abbreviated transcription (Latin):
ter s ⁊̃ lemel merg̃e tantum. Ibi tam̃
diuntaxat m̃gere semei licet ubi ton¬
luetudo ecc̃e taus existirit. Si quil u̾o
id fatere incipiat ubi consuetudo tał
non est uel semel tantum megẽdũ
aslerat: rep̾hẽsibilem se constituit
uñ aimo. In luoͣ sensu habundat ꝙy¬
prianus cum semei mergebat in bap¬
tismo pariuilos qui quod intellige¬
bat studiose implebat. bonis operib
habundando. licet in hoc nescius de
bundauit alteriori sensu ter iulos m̃¬
hins quia delinquit qui semei mer¬
unam tantum faciendam mersionẽ
asserebat detrina mersione aug̃ ait.
nos credere promisimus teccio capitã
nr̃a in satro fonte dimerlimus quia
ordo bapaismi duputi misteruĩ signi¬
tatione celebratur. Recte enim ter¬
cio merli estis qui accepistis bap̃m ĩ
nomine trinitatis. Recte enim tertio
mersi estis qui accepistis bap̃m in no¬
mine xp̃i qui die tertia resurrexit a
mersio tẏpum dominice exprimit se¬
puiture. constat ergo baptirandost̃¬

Expanded text:
Ibi tamen duntaxat immergere semel licet, ubi consuetudo Ecclesiae talis existit. Si quis vero id facere incipiat ubi consuetudo talis non est, vel semel tantum mergendum asserat, reprehensibilem se constituit. Unde Haymo: In suo sensu abundabat Cyprianus, cum semel mergebat in Baptismo parvulos, quia quod intelligebat, studiose implebat bonis operibus abundando, licet in hoc nescius delbundavit altiori sensu, ter illos mmus, quia deliquit qui semel meruia unam tantum faciendam mersionem asserebat. De trina mersione Aug. ait, nos credere promisimus, tertio capita vestra in sacro fonte demersimus, qui ordo baptismi duplici mysterii significatione celebratur. Recte enim tertio mersi estis qui accepistis baptisma in nomine Trinitatis. Recte enim mersi estis, qui accepistis baptismum in nomine Christi, qui die tertia resurrexit a immersio, typum dominicae exprimit sepulturae. Constat ergo baptizandos ter
Abbreviated transcription (Latin):
ta lex pendet ⁊ ꝓpħe. Siergo non uacat
omnes sanccas paginas perscrutari oĩ¬
a inuolucca lermonum euoluere tene
caritatem ubipendent omnia. quia
perfectio est ⁊ finis omnium. Tune
enim ⁊ p̾cepta ⁊ conscua recte fiunt
cum referuntur ad diugendum de¬
um ⁊ proximum pp̃ deum. quod u̾o¬
fit timore pene uei auqua intenti¬
one carnau ut non referatur ad cari¬
tatem nondum fit licut fieri opor¬
tet qͣmuis fieri uideatur. Inimitus
enĩ iusticie est qui penetimore non
peccat. amitus uero iustitie qui eius
Omnium igtair ħ summa est ut in

Expanded text:
a lex pendet, et prophetae. Si ergo non vacat omnes paginas sanctas perscrutari, omnia involucra sermonum evolvere, tene charitatem ubi pendent omnia, quia perfectio est et finis omnium. Tunc enim et praecepta et consilia recte fiunt, cum referuntur ad diligendum Deum, et proximum propter Deum. Quod vero timore poenae vel aliqua intentione carnali fit, ut non referatur ad charitatem, nondum fit sicut fieri oportet, quamvis fieri videatur. Inimicus enim justitiae est, qui poenae timore non peccat. Amicus vero justitiae, qui ejus Omnium ergo haec summa est, ut in
Abbreviated transcription (Latin):
na ĩmersione bap̃i nich ũius Rederi
pot̃ ꝙͣ quod uosip̃i sensistis. quia in
una fide nich̾ officit etc̃e sancce con¬
suetudo diuersa. quia enim intrib
subsiste nitiis una sub̃a est. rep̾he̾¬
libue esse nusiatenus potest infã¬
tem in uaptismo ter uel seme mer¬
gere. quia ⁊ intrib mersionib per̾¬
sonaꝵ trinitas ⁊ in una potest di¬
uinitatis singitiaritas designari
Nos uero qui tertio ĩmergimus ⁊̃
triouane sepulture sacramentum

Expanded text:
na immersione baptismi nil verius responderi potest, quam quod ipsi sensistis, quia in una fide nihil officit Ecclesiae sanctae consuetudo diversa. Quia enim in tribus substantiis una substantia est, reprehensibile nullatenus esse potest infantem in baptismo vel ter vel semel mergere, quia et in tribus mersionibus Trinitas, et in una potest divinitatis singularitas denotari. Nos vero, qui tertio mergimus, triduanae sepulturae sacramentum
Abbreviated transcription (Latin):
facit caritas ĩstituta fu̾int s in figura
futuri ⁊ in honus impoita ioeo clares¬
tente u̾itate cessau̾nt ueld̃ umbra / ue¬
runtũ ⁊ ip̃a cerimonialia secundum s¬
piritualem intlłm quẽ continẽt ⁊ oĩa
moralia ad caritatem referluitur per¬
tinent enim omnia ad .x. mandata ĩ
tabulis scripta ubi omnium sũma ꝑ¬
na. Ex quib cet̾a emanant sicut in
sermone domini .uiii. uirtutes p̾mittũ¬
tur ad quas cetera referuntur ⁊ sicut
ad .x. mandata de calogi cetera reterũ¬
tur. ita ⁊ ip̃a .x. ad duo mandata tari
tatis. Omnia ergo ad duo mandata
caritatis pertinent. quia per caritate
implentur ⁊ ad carctatem tanqͣm fi
nem referri debent. Unde aug̃ aug̃ ĩ

Expanded text:
ra futuri, et in onus imposita, ideo clarescente veritate cessaverunt sicut umbra. Verumtamen et ipsa caeremonialia secundum spiritualem intellectum, quem continent, et omnia moralia ad charitatem referuntur. Pertinent enim omnia ad decem mandata in tabulis scripta, ubi omnium summa  ex quibus caetera emanant; sicut in sermone Domini octo virtutes praemittuntur, ad quas caetera referuntur. Et sicut ad decem mandata Decalogi caetera referuntur, ita et ipsa decem ad duo mandat. Omnia ergo ad duo mandata charitatis pertinent, quia per charitatem implentur, et ad charitatem tanquam ad finem referri debent. Unde Aug., in
Abbreviated transcription (Latin):
p̃uaticationem adã displicuerat¬
der magne fidei abrahe quicredid¬
dit se habiturum fanim in quo fi¬
eret benedictio omnium aug qua¬
signo a ceteris nationib discerne¬
retur ppłs itie In carne uero p̾puti¬
i ideo uissa est fieri circuntisio qͥa
in remedium insticuta est origina
mus per contupiscentiam quein
tem occaua die petrino cuttro qui¬
a ⁊ in resurrectione tõi occana eta¬
te futura per petram xp̃m omiis.
ab electis abscindetur corruptio. ⁊
per xp̃i resurrectionem .uiiͣi. die fac¬
tam circunciditur a peccatis ꝗnima
cuiusq in eum credentis. due tgn
tuiͤ res sunt itius satramentiꝰ¬
nutata sit est circũcisio per bap
tismum quia sacramentum bap¬
tismi ⁊ cõmunius est ⁊ perfectiᷤ
quia pieniori gratia accumtia¬
tum. Ibi enim pectata soium dim
possessio uei augmentum ibi p̾̃s
adiutghe confertur. ⁊ uirtutes au¬
gentur. unde aqͣ refectionis dicitur
que aridos fecundat. ⁊ iam fructifi¬
santes ampliori ubertate donat.

Expanded text:
aricationem Adam displicueratmagnae fidei Abrahae, qui credidit se habiturum filium in quo fieret benedictio omnium. signo a caeteris nationibus discerneretur populus ille. In carne vero praeputii ideo jussa est fieri circumcisio, quia in remedium instituta est originalmus per concupiscentiam carnistem octava die, petrino cultro, quia et in resurrectione communi et octava ate futura, per petram Christum omnis ab electis abscindetur corruptio; et per Christi resurrectionem octava die factam, circumciditur a peccatis anima cujusque in eum credentis; duae ergo res sunt illius sacramentimutata sit circumcistismum, quia sacramentum Baptismi communius est et perfectius, quia pleniori gratia accumulatum. Ibi enim peccata solum dimipossessio vel augmentum ibi praesadjutrix confertur, et virtutes augentur. Unde aqua refectionis dicitur, quia aridos fecundat, etiam fructificantes ampliori ubertate donat:
Abbreviated transcription (Latin):
ic dicendum est in quo institu¬
ta est fũit circuncisio. ⁊ qua¬
re ⁊ tur mutata per bap̃m. a¬
braham primus mandatum cirẽ¬
tisionis habuit ad probationem
obedientie nec ei sol p̾cepta fuit

Expanded text:
ic dicendum est in quo instituta fuerit circumcisio, et quare, et cur mutata per Baptismum. Abraham primus mandatum circumcisionis habuit, ad probationem obedientiae; nec ei soli praecepta fuit
Abbreviated transcription (Latin):
consideranda occur in libro¬
sacramentum. quare institu. di¬
tum in quib consistat ⁊ conficia¬
tur ⁊ que sit distantia inter satͣ¬
menta uet᷑eris ⁊ noue legis de sa¬

Expanded text:
consideranda occursacramentum, quare institutum, in quibus consistat et conficiatur, et quae sit distantia inter sacramenta veteris et novae legis.
Abbreviated transcription (Latin):
imposuit ea deus in seruitutem nõ
in iustificationem ⁊ ut figura fu¬
turi essent uolens sibi potius offer
ri qͣm ydolis. Illa ergo ugna erant
s tamen ⁊ sacramenta. ltet mi¬
nus ꝓprie in sccipturis sepe uocã¬
tur quia signa erãt rei sacre. ꝙͣ
legis dicit que tantum signifitan¬
di gratiatia uel monus instititta
sunt. de causa institutionis satra

Expanded text:
imposuit ea Deus in servitutem, non in justificationem, et ut figura futuri essent, volens sibi ipsi potius offerri ea, quam idolis. Illa ergo signa erant, sed tamen et sacramenta, licet minus proprie in Scripturis saepe vocantur, quia signa erant rei sacrae quam legis dicit, quae tantum significandi gratia, vel in onus instituta sunt. 3. De causa institutionis sacra
Abbreviated transcription (Latin):
uero qui fu̾nt ante circũcisionem ꝑ¬
uulos in fide ꝑentum.: parentes nero
ligebant sp̃aliter inillis sacrificũs
iustificatos. unde g̾g̾ imoraub
li .iii. quod apud nos uaret aqua
baptismi hoc egit apud neteres. itł
ꝑro pariuilis sola fides uel pro ma¬
iorib uirtus sacrificũ. uel peobiis
qui ex abrahe stirpe prodierunt
misterium cirtuncisionis de instim¬

Expanded text:
vero qui fuerunt ante circumcisionem, pvero qui fuerunt ante circumcisionem, parvulos in fide parentum; parentes vero am intelligebant spiritualiter in illis sacrificiis, justificatos; unde Greg., in 4 Moral., cap. 2: Quod apud nos valet aqua Baptismi, hpro parvulis sola fides, vel pro maioribus virtus sacrificii, vel pro his qui ex Abrahe stirpe prodierant misterium circumcisionis.
Abbreviated transcription (Latin):
Ex quio inftituta est circuntisio in põ¬
pitio dei que erat tunt signacitium
iusticie fidei ad purgationem uaie¬
bat magnis ⁊ paruius originaue
uet̾is q peccati. sicut hap̃s exitiona¬
lere cepit adinnouationem homi¬
nis ex quo instititus est. Itembeda
rationis auxtitum tircuncisio in ie¬
ge cõtra ortginalis peccati iuinus
agebat quod bap̃s agere reuelan¬
tẽ gratie tempore consueuit excep¬
to quod regni celestis ianuanuã nõ¬
dum intrare poterant. tñ insinu gpͣ¬
he post mortem requie bẽata conigͣ¬
lati superne pacis ingressum spe fe
ta fuit remissionem pectati origina¬
lis ⁊̃ actualis pariuius ⁊ maiorio a
deo prestitam sicut nunc per bap̾m
datur de uiris qui funt ante cutun¬
circuncisionem ⁊ de feminis quefu¬
erunt ante ⁊ post quod remedium
contͣ peccatum ħ̾uerint. quidam di¬
dierũt per circuncisionem iustifi¬
catos. mulieres uero pet̾ fidem ⁊̃ ope¬
rationem bonam uel suam siadiu¬
te erant. uel parentum. si ꝑiuile. Foᷤ

Expanded text:
Ex quo instituta est circumcisio in populo Dei, quae erat tunc signaculum justitiae fidei, ad purgationem valebat magnis et parvulis originalis veterisque peccati, sicut Baptismus ex illo valere coepit ad innovationem hominis, ex quo institutus est. Item rationis auxilium circumcisio in lege contra originalis peccati vulnus agebat, quod Baptismus agere revelatae gratiae tempore consuevit; excepto quod regni coelestis januam nondum intrare poterant; tamen in sinu Abrahae post mortem requie beata consolati, supernae pacis ingressum spe felta fuit, remissionem peccati originalis et actualis parvulis et majoribus a Deo praestitam, sicut nunc per Baptismum datur. 7. De viris qui fuerunt ante ccircumcisionem, et de feminis quae fuerunt ante et post, quod remedium contra peccatum habuerint. Quidam didierunt, per circumcisionem justificatos; mulieres vero per fidem et operationem bonam, vel suam, si adultae erant, vel parentum, si parvulae. Eos
Abbreviated transcription (Latin):
cretum sicut sacramentum ana¬
diuinitatis. ut sacramentum sit
saccum signans ⁊ saccum signatũ
l nunc agitur de sacramento scd̃
quod est signum. Item satramen¬
tum est inuisibius gratĩe iisibi¬

Expanded text:
cretum, sicut sacramentum divinitatis, ut sacramentum sit sacrum signans, et sacrum signatum; sed nunc agitur de sacramento secundum quod est signum. Item sacramentum est invisibilis gratiae visibi
Abbreviated transcription (Latin):
quod sine geatia impleri non po iestꝰ
gratia autem deerat ⁊ ideo litc̾a occi¬
distantia Distat autem enangui
litera alegis littera quia diuersa
sunt promissa. Ibrtercena hic celeᷤ¬
tia promittit. diu̾sa ⁊̃ sacramenta
quia illa tantũ significabant. ħ cõ¬
ferunt gratiam. precepta ⁊̃ diuer¬
sa. qͣntum ad cerimonialia. Nã
qͣntum ad moralia sunt eadem
h plenius in euargelio continen¬
tur audistis decem cͥordas ꝑsaltii
uttiq setu impositas q̃ caritat᷑e
tangende sunti ut uitioꝵ fere occi¬
danturꝰ Explicit dertuis liber. oco¬

Expanded text:
quod sine gratia impleri non potest. Gratia autem deerat, et ideo littera occidens erat. Distat autem Evangelii littera, a legis littera, quia diversa sunt promissa; ibi terrena, hic coelestia promittuntur. Diversa etiam sacramenta, quia illa tantum significabant, haec conferunt gratiam. Praecepta etiam diversa, quantum ad caeremonialia. Nam quantum ad moralia sunt eadem, sed plenius in Evangelio continentur. Audistis decem chordas Psalterii utrique sexui impositas, quae charitate tangendae sunt, ut vitiorum ferae occidantur
Abbreviated transcription (Latin):
uidetur dicete quod in fide mibaꝑ¬
st̾ium trinitatis tenetur ⁊ unatil¬
ꝑͣ tantũ nominetur plenum eẽ
lacram̃tum ⁊ ecom̾iso. si tres nomi
it enim sic. ubi non est pienum ba¬
ptismi sacramentum nec principi¬
um nec sp̃es auqua bap̃i estima¬
nec sp̃m lanccum abneges plenum
est fidei sacramentum Nota. ita ⁊̃
minuas potestatem uatuum est õe
misterium. Cum enim dr̃ in nomĩe
xp̃i per uircutem nominis impletũ
est misterium. nec a xp̃i bap̾ate spi¬
ritus separatur. quia xp̃c baptira¬
uit in spiritu. q̃stio ambrosii. oocco¬
unt consideremus utcum sit̃
in xp̃i nomine legimus bap
nuncupato nicħ desit ad mist̾ii pleni
tudinem. Bationem sequamur qui
unum dixertt trintratem significau̾
taium.⁊ spiritum sanctum a quo ut̃¬
tꝰ ẽ designasti. Scriptum est enim hc
iħ̾m a narareth q̃m uncẽ deus spiri¬
tu sancco. ⁊ si patrem dicas frtum eiꝰ
⁊ spiritum oris eius parit̃ inditas¬
litamenid ⁊̃ torde comprehendas. ⁊

Expanded text:
videtur dicere, quod si fide mysterium Trinitatis teneatur et una persona tantum nominetur, plenum esse sacramentum; et, e converso, si tres nominm Trinitatis. Ait enim sic: Ubi non est plenum Baptismi sacramentum, nec principium, nec species aliqua Baptismi aestimaum sanctum abneges, plenum est fidei sacramentum; ita etiam liiritus sancti minuas potestatem, vacuum est omne mysterium. Cum enim dicitur in nomine Christi, per unitatem nominis impletum est mysterium; nec a Christi Baptismate Spiritus separatur, quia Christus baptizavit in Spiritu. 4. Quaestio Ambrosii. Nunc consideremus utrum sicut in Christi nomine legimus Baptntudinem. Et rationem sequamur, quia qui unum dixerit Trinitatem signavit. SiFilium, et Spiritum sanctum quo unctus est designasti. Scriptum est enim: Hunc Jesum a Nazareth quem unxit Deus Spiritu sancto . Et si Patrem dicas, et Filium ejus, et Spiritum oris ejus pariter indicasti, cum id etiam corde comprehendas. Et
Abbreviated transcription (Latin):
iurationem muttum inter est siue¬
scit inum iuraturum falsum. ã scit
des ei sit. non es peccatum. tamen
humana temptatio est. Si uero scit
eum fecisse ⁊ cogit enm iurare hõi

Expanded text:
jurationem, multum interest si nescit illum juraturum falsum, an scit. des ei sit; non est peccatum, tamen humana tentatio est. Si vero scit eum fecisse et cogit eum jurare, homi
Abbreviated transcription (Latin):
tum accetant. Sextum preceptum
est. non desiderabis uxorem proximi
tui. Septimũ Non concupisces to¬
mum proximi tui. ñ lũ non ãcã¬
lam ⁊ e s uidetur p̾ceptum de nõ
concupiscendis reb proximi unũeᷤ¬
se cum eo qͦ dicitur⁊on furabis⁊
preceptũ de non concupiscendauxo¬
re unum este cum eo de quodire
Non mecab̾is. poterat enim p̾cep¬

Expanded text:
ULAE. 1. Sextum praeceptum est: Non desiderabis uxorem proximi tui. Septimum est: Non concupisces domum proximi tui, non servum, non ancillam, etc. Sed videtur praeceptum de non concupiscendis rebus proximi, unum esse cum eo quo dicitur: Non furaberis; et praeceptum de non concupiscenda uxore, unum esse cum eo quo dicitur: Non moechaberis. Poterat enim prae
Abbreviated transcription (Latin):
maior pieras fuit iurauit dautd̃ tem̾e
s non imꝑleuit uirationem maiori
pietate. Exhiis aluis ꝙ plurib oftẽ¬
ditur quedam iuramenta non esseob
cat. ⁊ quia iniuste iurauit ⁊ quia ta¬
beat diti: Solet queri rauit
beda lup mie iuiramentum uocauit
rientalium ledium dicts sermo patͥs
nr̃i lopbronũ ligniticat. quod meltꝰ
est iurantem periurare qͣm setuare
lacramentum infractione sanctax
ymaginum. S perurium diciturta¬
le iuramentum non obsenatum. ⁊
iurat. non quia in reus sit quod non
obseruat. s quia srͣat᷑ ininstum ex
quo peus est sicut tae qui peierat. de¬
cipit sicut ille cui iuratur intelligit
dupuciter̃ autem reus fit qui ⁊ no¬
men dei inuanum aslumuit. ⁊ proxi¬
mum indoiocapit. deio qui cogit

Expanded text:
d temere, sed non implevit jurationem majori pietate. Ex his aliisque pluribus ostenditur quaedam juramenta non esse secat, et quia injuste juravit, et quia fabeat dici, solet quaeri. Beda, supra, tale juramentum vocavit rientalium sedium dixit: Sermo Patris nostri Sophronii significat quod melius est jurantem pejerare, quam servare sacramentum in fractione sanctarum imaginum. Sed perjurium dicitur tale juramentum non observatum; ejurat, non quia inde reus sit quod non observat, sed quia juravit injustum, ex quo reus est, sicut ille qui pejerat. cipit, sicut ille cui juratur intelligit. Dupliciter autem reus fit, qui et nomen Dei in vanum assumit, et proximum dolo capit. 11. De illo qui cogit
Abbreviated transcription (Latin):
sapientie. ⁊ ex alia inttialis. Serulł
enim iõ dicctur initium sapientie qͥ¬
a p̃parat locum sapientie ⁊ ducitad
sapientiam s tamen non remanet
tum ea ĩmo foras exit. Intriaus dr̃
sapientia. quem cum quis habere ĩ
intrialis quod inuenire poterit per
diuersa scripture loca. uteq ⁊̃ timor
interdum dicitur serutus. quia et
ip̃e inttiaus qui est incacitate incho¬
acta aliquid ħt de serutu .i. angore¬

Expanded text:
sapientiae, et ex alia initialis. Servilis enim ideo dicitur initium sapientiae, quia praeparat locum sapientiae, et ducit ad sapientiam; sed tamen non remanet cum ea, imo foras exit. Initialis versapientia, quem cum quis habere incimor dicitur initialis; quod invenire poteris per diversa Scripturae loca. Uterque etiam timor interdum dicitur servilis, quia et ipse initialis, qui est in charitate inchoata, aliquid habet de servili,
Abbreviated transcription (Latin):
iurauit. dei iuditium mẽo uenera¬
tus quo positus erat in infirmis
xp̃c uero ira per creaturas iurare
prohibuit. ne uel auquid diuinũ
in eis crederetur pro quo reuerentia
eis deb̾etur. ne per eas iurantes fai¬
sum homines se iuramento teñi¬
creaturas uirat dicimus qui per
deum quia per eum hecͣ factã sunt
la fuerit modicum uidetur facere
qui lurat per deum qui uero pere¬
uangelium maius auquid fecisse
uidetur quib dicendum est. stulti¬
hĩre deum. iurauit enimapis
deum ita est. unde aug̾ aug̃ in sec¬
est putare h słdicas pet deum iuras¬
sidicas testis est deus non iuras. qͥd¬
est enim per deum nisi testis est deu
aut quid est restis deus est nisi per
deum. quid est aitem iurare nisi

Expanded text:
juravit, Dei judicium in eo venerajuravit, Dei judicium in eo veneratus, quo positus erat in infimis. Christus vero ita per creaturas jurare prohibuit, ne vel aliquid divinum in eis crederetur, pro quo reverentia eis deberetur; vel ne per eas jurantes falsum, homines se juramento tencreaturas jurat, dicimus, qui per Deum, quia per Deum haec sancta facta sunt. sa fuerit, modicum videtur facere qui jurat per Deum; qui vero per Evangelium, majus aliquid fecisse videtur. Quibus dicendum est: Stultiibere Deum. Juravit enim AposDeum ita est. Unde Augusest putare hoc: si dicas, per Deumsi dicas: Testis est Deus, non juras. Quid enim, Per Deum, nisi Testis est Deus? Aut quid, Testis est Deus, nisi Per Deum? Quid autem est jurare, nisi
Abbreviated transcription (Latin):
re cog̃is scias de necc̃ttate uenire in¬
firmitatis e oꝵ quib auquid su¬
ades. que infirmitas utiq maliĩ ẽ
unde nos cotdie uberari precamur
tu enim non facis malum qui bñ
uteris iuratione. s amaio est tuiiᷤ
qui aliter non credit .i. ab inftrmni¬
tate q̃ aliqͣndo pena est. aliqñ pe¬
na ⁊ cucipa. Ibi ergo dominus pro¬
hibuit maium. suasit bonum in
quod non uidetur cum intie¬
ge icciptum sit. Reddes autem domi¬
no iuramenta tua. ⁊̃ ap̾in euãgłio¬
predicat. non iurare omnino nec ꝑ¬
celum nec pertercam. nec pet iero¬
solimam nec per capud tum ieꝵ
conceslum est iurare per cceatorem
⁊ preceptum liuirare contingeret
nonnis per creatorẽ lurarent non
per creaturã quia iurantes per an¬
gelos ⁊ elementa creaturas uene¬
rabantur honore ⁊ meiiis erat ħ
exhib̾e deo quam creaturis. Infir¬
mis ergo slud prohibuit. Sanctis
uero qui increaturis creatorem ue¬
nerabantur tantum non prohibu¬
it. unde ioseph pet sau̾ctem ꝑhoni

Expanded text:
re cogeris, scias de necessitate venire infirmitatis eorum quibus aliquid suades; quae infirmitas utique malum est. Unde nos quotidie liberari precamur Tu enim non facis malum, qui bene uteris juratione; sed a malo est illius qui aliter non credit, id est, ab infirmitate, quae aliquando poena est, aliquando poena et culpa. Ibi ergo Dominus prohibuit malum, suasit bonum, inQuod non videtur, cum in lege scriptum sit, Deut. 9: Reddes autem Domino juramenta tua, et Christupiat non jurare omnino, nec elum, nec per terram, nec per Hierosolymam, nec per caput tuum. concessum jurare per Creatorem, et praeceptum ut si jurare contingeret, non nisi per Creatorem jurarent, non per creaturam, quia jurantes per angelos et elementa, creaturas venerabantur honore; et melius erat hoc exhiberi Deo, quam creaturis. Infirmis ergo illud prohibuit; sanctis vero, qui in creaturis Creatorem venerabantur tantum, non prohibuit. Unde Joseph per salutem Pharaonis
Abbreviated transcription (Latin):
stituta Pos hominis lapsũtit in¬
cũ ĩ hus sit institia ⁊ saiiis fitu
dicimus non ante aduentum ͭͣ¬
xp̃i quigratiam attitiit. gratie¬
latram̃ta fuisse danda q̃ ex ip̃ius morte¬
⁊ passione uirtittem sortita sunt. xp̃c
autem uenire noluit anteqͣm homo de
lege naturalie scripta cõmeree conuĩce¬
retur quod nentra iuuire posset quod

Expanded text:
stituta mox post hominis lapsum, cum in his sit justitia et salus, dicimus non ante adventum Christi, qui gratiam attulit, gratienta fuisse danda; quae ex ipsius morte passione virtutem sortita sunt. Christus autem venire noluit, antequam homo de lege naturali et scripta convinceretur, quod neutra juvari posset. 3. Quod
Abbreviated transcription (Latin):
te prius considerare nolo uteu m si
quispiam per deos fallos iurau̾it
non debuit. Ideoq qui uttuir fide a¬
lus q̃m constat uirasse perdeos fai¬
sos ⁊ uttur fide aaius non adma¬
lum s ad bonum. non peccato sed¬
lllius se sociat qͦ per demonia iui¬
rauit s bono pacco elus qͦ fidem seo¬
uauit ⁊ sine dubitatione minusma¬
lum est per deol falsos iurare narct᷑¬
urare quam per deum nerum uati¬
tet fallaciter. qͣnto enim per quod
iuratur magis sc̃m est tanto magis¬

Expanded text:
 prius considerare, utrum, si quispiam per deos falsos iuraueritnon debuit. Ideoque qui utitur fide illius quem constat jurasse per deos falsos, et utitur fide illius non ad malum, sed ad bonum, non peccato illius se sociat qui per daemonia juravit, sed bono pacto ejus, quo fidem servavit. Et sine dubitatione minus malum est per deos falsos jurare veriter, quam per deum verum fallaciter. Quanto enim per quod iuratur magis sanctum est, tanto magi
Abbreviated transcription (Latin):
numetum. post petcatum uero fuit
ad remedium. contra carnalis contu¬
piscentie corruptelam. de quo suolo¬
co tractabimus. de baptismo. doccao¬
unc uero de baptismi satramen

Expanded text:
fficium; post peccatum vero fuit ad remedium contra carnalis concupiscentiae corruptelam, de quo suo loco tractabimus. 4. De Baptismo. unc vero de Baptismi sacramen
Abbreviated transcription (Latin):
sensib auud auquid ex se
tatiens in cognitione uenire qd ꝑ¬
a ut fumus significans tg¬
nem. auadata. ⁊ eoꝵ que data st̃
quedam sunt sacramenta q̃dam
s non econuerso. lacramentum eiꝰ
rei similitudinem g̾it cuius sigñ
est Si enim sacramenta nõ herent
limtictudinẽ retum qͣtum sacra¬
menta sunt ꝓprie sacramenta non
dicerentur./ Sacramentum enim ꝓpͥ¬
edicttur quod tra signum est gra¬
tie dei ⁊ inuisibilis gratie forma
ut ip̃ius ymaginem gerat ⁊ cau¬
sa gxistat. non igitur significandi
di gratia tantũ instituta sunt so¬
lum sunt ⁊ non sacramenta sieut
fu̾nt sacrificia carnͣalia. ⁊ obserua̾
tes. quia ut ait apostolus. sangut¬
hyrcoꝵ ⁊ tauroꝵ. ⁊ cinis iuitiie as
persus inquinatos sanctificabat ad
emundationem carnis non anime¬
Nam inquinatio tua erat cõtac¬
mundat nisi contraccum mortui
hominis quem qui tetigerat ĩmũ¬
dus erat .uii. dieb s purificabatur
secundum legem die tertio. ⁊ .uuͦ.

Expanded text:
d aliud ex se faciens in cogitationem venire. Sa, ut fumus significans ignem, alia data. Et eorum quae data sunt quaedam sunt sacramenta, quaedam sed non e converso. Sacramentum ejus rei similitudinem gerit, cujus signum est. Si enim sacramenta non haberent similitudinem rerum quarum sacraunt, proprie sacramenta non dicerentur. Sacramentum enim proprie dicitur quod ita signum est graae Dei, et invisibilis gratiae forma, ut ipsius imaginem gerat et causa existat. Non ergo significandi ignificandi gratia tantum instituta sunt, solum signa sunt, et non sacramenta; sicut runt sacrificia carnalia, et observant offerentes, quia, ut ait Apostolus, hircorum et taurorum et cinis vitulae persus, inquinatos sanctificabat ad emundationem carnis, non animNam inquinatio illa erat contacmundat, nisi contactum mortui hominis, quem qui tetigerat immundus erat septem diebus, sed purificabatur secundum legem die tertio et septimo,
Abbreviated transcription (Latin):
tentio fallendi pldetur esse peciuriũ
quia de est u̾itasͫ quibdam placet ñ
ẽẽ periutium ubi non est mendatiũ
⁊ sicut dr̃ aliqñ falsum sine menda¬
tio ita iuratur falsum sine periurio.
falsum forte dixit apostolus cum se¬
uenturũ ad corinthios promisit quo
sicut ei imponebatur culꝑã mendati¬
um cõtraxit. quod sic animo sentie-¬
bat ⁊ si iuramento illud confirinass
non perurium incarciss quia qͣntum
in ip̃o fuit u̾m dixit. ⁊̃ si iurationem
addidiss qͣntum in se foret u̾m iuraᷤᷤ¬
s ⁊ si auter euen̾it quam dixit. sñia¬
uior. Ideo licut quis non est mendax
nisi auter sentiat animo: quamdit̃¬

Expanded text:
tentio fallendi, videtur esse perjurium, quia deest veritas. Quibusdam placet non esse perjurium, ubi non est mendacium; et sicut dicitur aliquando falsum sine mendacio, ita juratur falsum sine perjurio. Falsum forte dixit Apostolus, cum seventurum ad Corinthios promisit, sicut ei imponebatur, culpam mendacii contraxit, quia sic animo sentiebat; etiamsi juramento illud firmasset, non perjurium incurrisset, quia quantum in ipso fuit, verum dixit, et si jurationem addidisset, quantum in se foret, verum jurasset, etsi aliter evenerit quam dixit. Ideo sicut quis non est mendax, nisi a
Abbreviated transcription (Latin):
quod usiurandum ħt tres comit¬
tes. u̾itatem ⁊̃ iusticiam ⁊ iuditi¬
um. Si ista defuerint non erit in¬
ramentumꝰ s periurium. ubiã
faisum iuratur u̾itas deest. Sigͦ
faisum lurecur ⁊ si nonsit ibi in

Expanded text:
quod jusjurandum tres habet comites, veritatem, judicium et justitiam, si ista defuerint, non erit juramentum, sed perjurium. Ubi autem falsum juratur, veritas deest. Si ergo falsum juretur, etsi non sit ibi in
Abbreviated transcription (Latin):
cum pigͥ sunt homines cred̾e quod
tenda. sicut hona. non tam̾ fitgienda
tanqͣm maia cum est necͣcͣcia. non
est enim contra p̾ceptum dei iura¬
tio.s ita intetugitur dominus pro¬
hibuisse a iuramento ut qͣntum ĩ
ip̃o est quisq non iuret. quod mui¬
ti faciunt inore ħ̾ntes iurationem
tanqͣm magnum. atq suaue auqͥd¬
Ego dico nob̾ non iurare omnino ⁊̃ ĩ¬
tesugitur precepisle uͥ nec quisqͣm
sicut bonum appetat iuramentum
⁊ assiduitatem iurandi nelabatur
inperiurium. quod ⁊ uero addidit si¬

Expanded text:
d tenda sicut bona, nec tamen fugienda tanquam mala, cum est necessaria. Non est enim contra praeceptum. Dei juratio. Sed ita intelligitur Dominus prohibuisse a juramento, ut quantum in ipso est quisque non juret. Quod multi faciunt, in ore habentes jurationem tanquam magnum atque suave aEgo dico vobis, non jurare omnino, ita intelligitur praecepisse ne quisquam sicut bonum appetat juramentum, et assiduitate jurandi labatur in perjurium. Quod vero addidit
Abbreviated transcription (Latin):
ftunt ioto. uel ꝓ salute alicuius. in ꝑ¬
fectis eẽ ueniaua peccata. perfectis ue¬
ro illud quod pro comodo alt̾ius dr̃
ẽẽ dampnabile. quod ⁊̃ demendatio
iocoso putari potest p̾cipne li iteret᷑¬
aug̃ meucł. Demendatio autem
obstetͥtum ⁊ raab quod fu̾it ueniale ag̃
nõ remuñate sunt quia m̃tite sunt
s quia infantes lib̾auerunt pp̃ hanc

Expanded text:
fiunt joco vel pro salute alicujus, imperfectis esse venialia peccata, perfectis vero illud quod pro commodo alterius dicitur esse damnabile, quod etiam de mendacio jocoso putari potest, praecipue si iteretur. De mendacio autem obstetricum et Raab, quod fuerit veniale August. non sunt remuneratae quia mentitae sunt, sed quia infantes liberaverunt, propter
Abbreviated transcription (Latin):
Hic q̃rt ꝑ ittrum solet siudeus di¬
tiat animo utcum ioqͣtur mendatiũ
Non est mendatium quod dicit qͥa
licer alit̾ teneat animo um est tamen
quod dicit ⁊ ideo non est mendatium
tium sit peccatum. aug̃ insinuat. mͥ
inquit uidetur omne mendatium eẽ
peccatũ. s muttum interesse quo aĩo
⁊ de quib quisq mentiatur. None¬
nim sic peccat qui consuiendi ut qui
nocendi uoluntate mentitur nec tm̃
nocet qui uiatorem mentiendo in di¬
uerso iinere mitcit qͣntum qui uiam
mendatium ideo dicendum est ẽẽ pec¬
catum quia hoc debet ioqui homo ꝙ
animo gerit. siue ilud uerum sit. si¬
ue putetur ⁊ non sit. U̾ba enim iõ st̃
instituta nõ ut per ea homines inuitẽ¬
le fallant set per eain att̾ius noticiã
suas cogitationes ferant. u̾bis ergo
uti ad faliatiam non ad quod lunt
desse mentiendo. possumus enimu
predictum est ⁊ furando ⁊ aduct̃ã¬
do prodesse. mendatima quoq nõ
a sciente dicitur falsum mendatiũ
est. siue quis siue nemo ⁊edatur Ee¬

Expanded text:
Hic quaeri solet, si Judaeus ditiat animo, utrum loquatur mendacium. Non est mendacium quod dicit, quia, licet aliter teneat animo, verum tamen est quod dicit, et ideo non est mendacium; cium sit peccatum August. insinuat. Mihi, inquitpeccatum: sed multum interest quo animo et de quibus rebus quisque mentiatur. Non enim sic peccat qui consulendi, ut qui nocendi voluntate mentitur; nec tantum nocet qui viatorem mentiendo in diverso itinere mittit, quantum qui viam mendacium ideo dicendum est esse peccatum, quia hoc debet loqui homo quod animo gerit, sive illud verum sit, sive putetur et non sit. Verba enim ideo sunt instituta, non ut per ea homines invicem fallant, sed per ea in alterius notitiam suas cogitationes ferant. Verbis ergo uti ad fallaciam, non ad quod sunt aliquando prodesse mentiendo; possumus enim, ut praedictum est, et furando et adulterando prodesse. Mendacium quoque non a sciente dicitur falsum, mendacium est sive quis, sive nemo laedatur. Ec
Abbreviated transcription (Latin):
ne auoꝵ hominum qr uł humili¬
tatis ħitum maxime p̾st̃̾ uei opu
tidei nei aucuius ceteraꝵ uirtu¬
tum p̾cipue exequitur. unde ⁊ eã
ais pposlere ⁊ inter auos homineᷤ
singłarit̾ excellere dicitur lecun¬
dum hunc modum .s. secundum
rationem accuum ext̾ioꝵ alibi¬
am magi esse uirgutem. aliã mi¬
nus ⁊ unam esse uirtutem ⁊̃ non
alteram. ait enim lic clarissima
ritati omnia paria esse peccata. ⁊ si
eum qui unam ħt omnes h̾ere nir¬
tutes ⁊ eum qui unam non habet
nullam ħere. nec sic peccata sunt ꝑ¬
rectum est non tamen ideo non est
prauo puius distorto q distortius¬
Si autem quod puto esse u̾ius la¬
cris q licceris congruentius ira sũt
corporis menbra non quod uidean
alius minus auiis omnino caret
umine profecto ut quisq itius¬
tratitone pie caritatis affectus ĩ
auo actui magis in alio minus ĩ
auqͦ nicha: Sic dici pot̾ h̾ere aliam¬
⁊ stuam non here. ⁊ aliam magis

Expanded text:
um hominum, quia vel humilitatis habitum maxime praefert, vel opus fidei, vel alicujus caeterarum virtutum praecipue exequitur. Unde et ea prae aliis pollere, vel inter alios homines singulariter excellere dicitur, secundum hunc modum, scilicet, secundum rationem actuum exteriorumam magis esse virtutem, aliam minus, et unam inesse virtutem, et non alteram. Ait enim sic, in epist. ipsi, omnia paria esse peccata, etieum, qui habet unam, omnes habere uirtutes, eum, qui unam non habet, nullam habere, nec sic peccata sunt parhil quidem rectum est nec tamen ideo non est prauo prauius distortoqSi autem quod puto esse verius sacrisque Litteris congruentius ita sunt corporis membra, non quod videantalius minus, alius omnino caret lumine; profecto ut quisque illustratione piae charitatis affectus est, in alio actu magis, in alio minus, in aliquo nihil; sic dici potest habere aliam, aliam non habere, aliam magis
Abbreviated transcription (Latin):
fallit ip̃e s fallitur. non igitur m̃¬
datii arguendus est qui faisa in¬
cautus credit. ac ꝑro ueris ħt. potiꝰ¬
q econtrario ille mentitur quidi¬
cit uerum quod putat falsum. qͣn¬
tum enim ad animum eius attin
non ũ̾m dicit quia non quod sen¬
tit dicit qͣmuis uerum inueniat᷑
esle quod dicit. Nec iue uper esta
mendatio qui ore nescieni loqui¬
tur uerum: sciẽns aĩtem uolstta¬
te mentitur in .li. cõtca mendatium¬

Expanded text:
fallit ipse, sed fallitur. Non ergo mefallit ipse, sed fallitur. Non ergo mendacii arguendus est qui falsa incautus credit ac pro veris habet. Potiusque, e contrario, ille mentitur qui dicit verum quod putat falsum. Quantum enim ad animum ejus attinet, non verum dicit; quia non quod sentit dicit, quamvis verum inveniatur esse quod dicit. Nec ille liber est a mendacio, qui ore nesciens loquitur verum, sciens autem voluntate mentitur
Abbreviated transcription (Latin):
peccat quisq cummentitur qnͣto ma¬
gil a primorecedit. quiequis uero
auquod genus mendatil esse quos
peccatum non sit putau̾it decepit
le ip̃m turpiter. t̾ honestum ẽẽ de¬
ceptorem alioꝵ arbitretur omne
ꝯergo genus mendatii sũmoꝑe fu¬
ge quia omne mendatium non est a
deo quid sit mendatium. cexcecrgo¬
ic uidendum est quid sit m̃¬
dactium ⁊ quid sit mentiri
tium sit peccatum. ⁊ qͣre mendatiũ
est ut ait aug̾̃ falsa significatio no¬
cum cũ intentione fauendi. Ut ergo
mendatium sit necce est ut faisum
proferatur ⁊ cum intentione fauiẽ¬
di ħ enim matum est ꝓprium men¬
tentis aliud h̾ere clausum in corde
mo sentit quis siue tilud
u̾m sit liue non. omnis ergo qui
loquitur m̃datiũ mentitur quia
loquitur contra ħ quod animo sẽ¬
tit .i. uoluntate fallendi. s non om¬
gustinus. Nemo sane mentiens iudi¬
candus est quidicit falsum quod pu¬
tat ẽẽ u̾m. quia qͣntum in ip̃o est ñ

Expanded text:
peccat quisque dum mentitur, quanto mapeccat quisque dum mentitur, quanto magis a primo recedit. Quisquis vero aliquod genus esse mendacii quod peccatum non sit putaverit, decipit seipsum turpiter, cum honestum esse deceptorem aliorum arbitretur. Omne ergo genus mendacii summopere fuge, quia omne mendacium non est a Deo. 2. Quid sit mendacium. Hic videndum est quid sit mendacium et quid sit mium sit peccatum et quare. Mendacium est, ut ait August., falsa significatio vocis cum intentione fallendi; ut ergo mendacium sit, necesse est ut falsum proferatur et cum intentione fallendi. Hoc enim malum est proprium mentientis, aliud habere clausum in corde, mo sentit quis, sive illud verum sit, sive non. Omnis ergo qui loquitur mendacium mentitur, quia loquitur contra quod animo sentit, id est, voluntate fallendi; sed non omp. 18: Nemo sane mentiens judicandus est, qui dicit falsum quod putat verum; quia quantum in ipso est, non
Abbreviated transcription (Latin):
tum.¶ Sed ne putet quisq in ceteris
cõ possumus enim ⁊ furando autui
ꝓdesse si pauper cuidatur sentit tõ
sentiatur appareat amando mori¬
tura. ⁊ siuixerio penitendo pitrgan¬
da. nec ideo peccatum graue negabi¬
tur taie adutterium de uiii gnibus
bile. primũ capitaie est mendatiũ
longe q furgiendum quod fit ĩdoc¬
trina religionis ad qd̾ nulia cã qͥ¬
qͣm deb adduci. Secundum quod
tale est. ut nulli prosit s obsit au¬
cui. t̃cium quod tra prodest alicui
ut oblit alt̃i. qͣitum sola mentiendi
fatiendi q libidine quod mirum
m̃datium est. Quintum quod fit
placendi cupiditate de suauiio¬
quio hiis omnib euitatis sequit᷑
lextum genus quod ⁊ niui obest
⁊ prodea autui. ut siquis pectuni¬
am alicuius ĩiuste tollendam sei¬
ens ubi sit se nestire mentiatur.
Septimum quod ⁊ nuiui obest ⁊
prodest alicui. Ut li quis noiens
hominem ad mortẽ q̃situm prodere
ut ab ĩmundctĩa torporali aliquem
tueatur. In hiis autem tanto minreᷤᷤ

Expanded text:
tum. Sed ne putet quisque in caeteris Possumus enim et furando alicui prodesse, si pauper cui datur sentit commsentiatur, appareat amando moritura, et si vixerit poenitendo purganda; nec ideo peccatum grave negabitur tale adulterium. Sciendum bile. Primum capitale est mendacium longeque fugiendum, quod fit in doctrina religionis, ad quod nulla causa quisquam debet adduci; secundum, quod tale est ut nulli prosit, sed obsit alicui; tertium, quod ita prodest alteri ut alteri obsit; quartum, sola mentiendi fallendique libidine, quod maximum mendacium est; quintum, quod fit placendi cupiditate de suaviloquio. His omnibus evitatis, sequitur sextum genus, quod et nihil obest, et prodest alicui: ut si quis pecuniam alicujus injuste esse tollendam sciens, ubi sit nescire se mentiatur; septimum, quod et nulli obest, et prodest alicui: ut si quis nolens hominem ad mortem quaesitum prodere,ut ab immunditia corporis aliquem tueatur. In his autem tanto minus
Abbreviated transcription (Latin):
sis uarie soluttur. quidam enim dñt
omnem formam ⁊ quiequid est a do
ẽẽ in qͣntũ est. ⁊ formã ydoli in qͣntum
dum. In ħ enim non est creatura᷑ s ꝑ¬
ũsio creature sicut illud quod pecca¬
tum est in qͣntum peccatum est nich̾ ẽ.
⁊ homines cum peccant nichil fiunt
quia ab illo qui uere est separantur¬
quod ex deo est non est qui solus uere
est non esse dicitur. Ideoq peccatum

Expanded text:
nim dicunt omnem formam, et quidquid est, a Deo esse in quantum est, et formam idoli in quantum dum. In hoc enim non est creatura, sed perversio creaturae. Sicut illud quod peccatum est, in quantum peccatum est, nihil est; et homines cum peccant, nihil fiunt, quia ab illo qui vere est, separanturQuod ex Deo non est, qui solus vere est, non esse dicitur.
Abbreviated transcription (Latin):
bente ab egiptiis nuntiau̾nt mutua¬
i̾unt uasa aurea ⁊ argentea ⁊ uestes
p̾ciosas ⁊ asportau̾nt utrum furtum
ꝯmiserint dicimus eos qui ut parerẽ
deo iubenti ssuid fecerunt non fecis¬
se furtum nec omnino peccasse. unde
quilegem dedit: sicut minister iu¬
dicis sine pecc̃o occidit q̃m iex pre¬
cipit. Set si io sponte faciat homiti¬
da est. ⁊̃ sieum occidat q̃m scit a iu¬
Infirmi autem qui ex cupiditate e
s ibi sub intelligendum est ĩius
uid dñi u̾bum. Omnia quetumq

Expanded text:
bente ab Aegyptiis mutuaverunt vasa aurea et argentea et vestes pretiosas, et asportaverunt, utrum furtum commiserint, dicimus eos qui ut parerent, Deo jubente, illud fecerunt, non fecisse furtum, nec omnino peccasse. Unde qui legem dedit. Sicut minister judicis sine peccato occidit quem lex praecipit occidi; sed si id sponte facit, homicida est, etiamsi eum occidat quem scit a juInfirmi autem qui ex cupiditate Aei. Sed ibi intelligendum est injustgyptios deceperunt, magis permissi
Abbreviated transcription (Latin):
temporaliter exortis per eam enim
⁊ natura sũma que fecit omnes na¬
turas .i. diuina consideratur ⁊ q̃ pꝰ
ip̃am sunt sp̃iteuaies ⁊ ĩuiscbnes
nature ut angłi ⁊ omnes anime bo

Expanded text:
temporaliter exortis. Per eam enim et natura summa quae fecit omnes naturas, id est, divina, consideratur, et quae post ipsam sunt spirituales et invisibiles naturae, ut angeli et omnes
Abbreviated transcription (Latin):
teccio. Tercium est. Non mechab̾is
.i. ne cutub miscearis eccepto federe
matrimonii. apecte enim totum in¬
teuigitur ysidorꝰ. Nomine tgitur
mechie omnis concuritus itucitus il¬
loꝵ q menbroꝵ non legiitimus us
prohibitul debet intelligi de quar¬
est. Non furtum facies ubi sacetiegi¬
um ⁊ rapina omnis prohibetur nõ
ligi uoluit omnem iulicitam ulur¬

Expanded text:
endi. Tertium est: Non moechaberis , id est ne cuiquam miscearis, excepto foedere matrimonii. A parte enim intelligitur totum. Nomine igitur moechiae, omnis concubitus illicitus, illorumque membrorum non legitimus usus, prohibitus debet intelligi. Quarest: Non furtum facies, ubi sacrilegium et rapina omnis prohibetur. Nonligi voluit omnem illicitam usur
Abbreviated transcription (Latin):
do. Nonenim aliqua in reb constã¬
tib assiuitur sp̃es. s quod mensoe¬
tiosa ⁊ curiosa reperit. Simtictudo
uero est cum aliquid exhus que st̃
uel in celo uel in terra uel in aquiᷤᷤ
ita exponit ituuid ydolum nicħ est
inmundo .i. int̾ ceteras toeaturas
mundi. non est forma. Mat̾iam e¬
nim formauit dens. s sturitna ho¬
minum formam dedit. Quetumq
facta sunt naturaitter facta sũt
per uerbum. s forma hominit ⁊̃
ydolo non facta per uerbum. sic̃

Expanded text:
do. Non enim aliqua ex rebus constantibus assumitur species, sed quod mens otiosa et curiosa reperit. Similitudo vero est, cum aliquid ex his quae sunt vel in coelo, vel in terra, vel aquis ita exponit illud: Idolum nihil est in mundo, id est, inter creaturas mundi non est forma idoli, menim formavit Deus, sed stultitia hominum formam dedit. Quaecumque facta sunt, naturaliter facta sunt per Verbum, sed forma hominis in idolo non est facta p
Abbreviated transcription (Latin):
s omnis mentiendo iurãs peierat ⁊ oĩs
qui faisum uurat᷑ suie mentiens siue
dp̃a enim significatio uocis u̾a est qͥ
a sim nescient̃ loquitur. Non igitur
ip̃a signiticatio nel falsum uei menda
dicimus loqui. sic . s. contra mentẽ
sub atcestatione iuramenti esse per¬
lurium. Mentiri ergo adhibita iu¬
ratione peririũ s̾ periurium ergo
intẽtione fallendi. uel iurãdo loqui
positio Hic opponitur. Si omnis qͥ
talsum uirat peierat. tunc qui au¬
eni ꝓmiitrit dare sub certo termino
aliquid quod tñ non faciet ex quo
iurauit peierauit. quod falsum iuca¬
uit. Non enim ita futurũ erat ut iu¬
quod non omnis qui iurat quod fal¬
lum est exquo᷑ uirat periurus est. sic̃
iste de quo agimus s ex quo ꝓpositũ
mutauit ur terminum transgredit᷑
auqͣnoo malum esse. aliqñ nõ
Sponte enim ⁊ sine nec̾titate uel fal
sum iutare pettatum gcande est. Ee
necc̃itate autem iurare .s. nel ad asse

Expanded text:
sed omnis mentiendo jurans pejerat, et omnis sed omnis mentiendo jurans pejerat, et omnis qui falsum jurat, sive mentiens sive Ipsa enim significatio vocis vera est, quia verum nescienter loquitur. Non ergo ipsa signifidicimus loqui sic, scilicet contra mentem, sub attestatione juramenti, esse perjurium. Mentiri ergo adhibita juratione perjurium est. Perjurium ergo intentione fallendi, vel jurando loquii. Hic opponitur: Si omnis qui falsum jurat, pejerat, tunc qui alicui promittit dare sub certo termino aliquid quod tamen non facit, ex quo juravit, pejeravit, quia falsum juravit. Non enim ita futurum erat ut juquia non omnis qui jurat quod falsum est, ex quo jurat perjurus est, sicut iste de quo agimus; sed ex quo propositum mutat vel terminum transgredituraliquando malum esse, aliquando non. Sponte enim et sine necessitate jurare, vel falsum jurare, peccatum grande est. Ex necessitate autem
Abbreviated transcription (Latin):
ũm esse ⁊ iurat tanqͣm ĩm sit quos
lcit faisum esse. uideris qͣm ista sit¬
derestanda beuia facauum qui pu¬
tat faisum esse ⁊ iurat canqͣm uer̃
lit. ⁊ forte u̾mest. u̾bi gratia ut in¬
telligas. pluit milio loco. Int̾togaᷤᷤ
hominem ⁊ dicit puuille ⁊ t̃c cum
pluit ibi s putat non pluisse per¬
lurus est. Interẽ q̃madinodum uer¬
bum procedat ex animo peam lurguam
non facit nisi mens req. Hiis euidenter
traditur quod tripliciter peierat homo
supͣdiximus. dum uel sciens falsum in¬
rat uel putãs falsum quod u̾m est
iurat. uel existimans u̾m quod fal¬
sum est uirat. S ħ extoemum ñ uide¬
tur ẽẽ periuriũ. uel si peruiriũ nomĩe¬
tur eo quod falsum uiratur nõ uidet᷑
esse reus perturii qui sic iurat quia
ñ est mens eius rea. ⁊ ideo nec lingua
net eius mens rea est dum iurare pre¬
sunit quod perspicue u̾m nõ dep̾hend̾
Non rgitur omne periurium mendati¬
um est nec omnis qui peierat menttt

Expanded text:
um esse, et jurat tanquam verum sit quod scit falsum esse. Videtis quam ista detestanda sit bellua. Fac alium qui putat falsum esse, et jurat tanquam verum sit, et forte verum est. Verbi gratia, ut intelligatis: Pluit in illo loco; interrogas hominem, et dicit pluisse; et tunc pluit ibi, sed putat non pluisse, perjurus est. Interest quemadmodum verbum procedat ex animo, ream linguam non facit, nisi rea mens sit. His evidenter traditur quod tripliciter pejerat homo, ut supra diximus: dum vel sciens falsum jurat, vel putans falsum quod verum est jurat, vel aestimans verum quod falsum est jurat. Sed hoc extremum non videtur esse perjurium, etiamsi perjurium nominetur; eo quod falsum juratur, non videtur res esse perjurii qui sic jurat, quia non est mens ejus rea, et ideo nec lingua. Imo ejus mens rea est, dum jurare praesumit quod perspicue verum non deprehendit. Non ergo omne perjurium mendacium est, nec omnis qui pejerat mentitur;
Abbreviated transcription (Latin):
reb nichil int̾ est ad capescendum dei
regnum utrum credantur annoit ꝑ
utrum uera putanturꝰ an fecila siue
sint siue non. in hiis ecrare .i. au
ud pro alio putare: non arbitrad̃
est ẽẽ peccatum. uel li est minimũ
ad uitam et̾nam non pot̃ perueniri
Tucet etror maxima cura cauendꝰ¬
sit nec modo inmaiorib led ⁊̃ ĩ mt¬
nortb reb nec nisi rerum ĩgnoran¬
tia possit errarinon est tamen con¬
seq̃ns ut continuo erret quisquil a¬
liquid nescit. s quisquis se extimet
scire quod nescit. pro uero enim ap
probat falsum quod est erroris ꝓpͥri
re quisq erret int̾ est płimum. sunt
iet queri de iacob qui se dix̃ eẽ elau
aliter animo semiens utrum men¬
si diugenter actendatur uidetur nõ
esse mendatium. s misterium aug̃
intendebat enim matri obedire q̃ ꝑ¬

Expanded text:
rebus nihil interest ad capessendum Dei regnum, utrum credantur an non, vel utrum vera putentur an falsa, sive sint, sive non; in his errare, id est, aliud pro alio putare, non arbitrandum est esse peccatum; vel si est, minimumad vitam aeternam non potest perveniri. Et licet error maxima cura cavendsit nec modo in maioribus, sed eciam in minoribus rebus, nec sine rerum ignorancia possit errari, non est tamen consequens, ut continuo erret, quisquis aliquid nescit, sed quisquis se existimat scire, qprobat falsum, quod erroris est re quisquis erret interest plurimum. Sunt iam quaeri de Jacob qui se dixit esse Esau, aliter animo sentiens, utrum mensi diligenter attendatur, videtur non esse mendacium, sed mysterium. Intendebat enim matri obedire,