comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ñ eque sapiat ⁊ alius. Utrobiq una eademq
⁊ genita sũb̾a. Neꝙ enim aliud est euis sapĩa:
ta sapĩa: uixͣ eandem ꝯseq̾̃ntiã conced̾e oport
de genita ⁊ ingenita ⁊ ingenita sub̾a. Frustra
qd̃ alia sub̾a sit ingenit᷑ alia sit genit᷑. Sicut
enim suꝑuisiam diximꝰ ex eo qd̃ pat̃ est sub̾a. si

Expanded text:
non aeque sapiat et alius. Utrobique itaque una non aeque sapiat et alius. Utrobique itaque una et genita substantia. Neque enim aliud est ejus sapientia, ta sapientia, juxta eamdem consequentiam concedere oportet de genita et ingenita substantia. Frustra quod alia substantia sit ingenitus, alia sit genitus. Sicut enim superius jam diximus, ex eo quod Pat
Abbreviated transcription (Latin):
quid ht̃ a sem ip̃o ht̃. Credunt nobiscũ qd file̾
a patre accepit: quicquid ab et̃no hu̾it. Constat
itaq qd̃ plenitudĩem sapĩe filius accepit a pa¬
tre. Concedunt nob̾cum qd̾ ñ sit alia sapĩapa
tris. ⁊ alia sapĩa filii. s una eademq ꝑomĩatã
ꝑatris cmͣ filii. Nichilominꝰ tñ constat qd̾ sapia
filii sit accepta. sapiã patris: in accepta. Cõstat
eque qd̃ inaccepta: ñ sit accepta. nec accepta sit
un accepta. cum tñ tam in accepta qmͣ acceptasit
ꝓcul dubio eẽntialit̃ una.¶ Quisadeo sĩplex
uł hebes ut neget de sapia diuina qd̾ possibi¬
leuidet in scĩa hũana: ¶ S ut ad hucdiligẽ¬
nõ aliud est ei esse: aliud saꝑe. Uñ itaq est ei een¬
tia ide ⁊ sapĩa. Qd̃ aũt accipit eẽ ex gn̾atõe: ꝯ¬
stat. ⁊ ip̃m genitũ gesse. constat qd̾ fłm sapia. r
potiuis filus sapĩa. sit ex patregenita. Nec aliud
sapiã ingenita. Nicħ u̾o omĩo sapit unus. qd̾

Expanded text:
d Filius a Patre accepit quidquid ab aeterno habuit. Constat itaque quod plenitudinem sapientiae Filius accepit a Patre. Concedunt nobiscum, quod non sit alia sapientia Patris, et alia sapientia Filii, sed una eademque per omnia tam Patris quam Filii. Nihilominus tamen constat quod sapienti Filii sit accepta, sapientia Patris inaccepta. Constat aeque quod inaccepta non sit accepta, nec accepta sit inaccepta, cum tamen tam accepta quam inaccepta sit procul dubio essentialiter una. Quis adeo simplex vel hebes ut neget de sapientia divina quod possibile videt in scientia humana? Sed, ut adhuc diligenpere: nam non aliud est ei esse et aliud sapere. Unde itaque est ei essentia, inde et sapientia. Quod autem accepit esse ex generatione, constat potius Filius, sapientia sit ex Patre genita. Nec aliud sapientia ingenita. Nihil vero omnino sapit unus, quod
Abbreviated transcription (Latin):
suit int̾im ꝑ intelligentiam capere nequeamus
ed dicis ad ista fortassis. ubi ñ est pła¬
litas: sbi ñ pocest ẽẽ conformitas. In
uera aũt diuinitate: nulla est płalitas sba¬
narum. Quid gͦ est qd̾ filius d̾r sigura pa¬
terne sub̾e figura quasi ip̃am informans.
posse dici figura: pat̃ne sub̾e figuram rep̾
ceret᷑ figura ingenite ꝑsone. Si pẽem dicis.
si ingenitam sub̾am. si ingenitã ꝑsonã no¬
minas: eamd̾ ꝓculdubio ꝑsonam designas.
Ocul dubio nichil est aliud patris ꝑsona: ꝙͣ¬

Expanded text:
sint interim per intelligentiam capere nequeamus. Sed dicis ad ista fortassis: Ubi non est pluralitas, non potest esse conformitas. In vera autem Divinitate nulla est pluralitas substanarum. Quid ergo est, quod Filius dicitur ternae substantiae figura quasi ipsum informans,  videtur posse dici figura paternae substantiae figuram repraceretur figura ingenitae personae. Si Patrem dicis, si ingenitam substantiam, si ingenitam personam nominas, eamdem procul dubio personam designas. Procul dubio nihil aliud est Patris persona
Abbreviated transcription (Latin):
de amouenda a diuina natura qͣt̾nitatis
suspitde. Possumus ad huc altiori ⁊ euidentio¬
ri ratione confirmare. Nam si ueri amorisple¬
itudinem inconsid̾atõem adducimus ꝓpͥetatũ¬
q ad eam ꝯsid̾atõem ꝑtinentiũ distinctõem
diligent᷑ attendimus: qd̾ q̃rimus fortassis ciciꝰ
ĩuemimus. Uere aũt dilectionis plenitudo: ĩ
solo constat amore sũmo uniũsalit̃q ꝑfecto.
Sũmus u̾o amor solus ille uire nomĩat᷑. qui
tantus est quo nõ potest eẽ maior simł ⁊ talis:
quo ñ potest ẽẽ melior. Unde ⁊ aĩadũte licet.
quia ueri amoris plenitudo hr̃i non potest
ab aliqua ꝑsona quedeus nõ est. Alioqu sip̃t̃
deum aliquis ueri amoris plenttudĩem hĩe

Expanded text:
de amovenda a divina natura quaternitatis spicione, possumus adhuc altiori et evidentiori ratione confirmare. Nam, si veri amoris plenitudinem in considerationem adducimus, proprietatumque ad eam considerationem pertinentium distinctionem diligenter attendimus, quod quaerimus fortassis citius inveniemus. Verae autem dilectionis plenitudo in solo constat amore summo, universaliterque perfecto. Solus vero amor summus ille jure nominatur, qui tantus est, quo non potest esse major, simul et talis quo non potest esse melior. Unde et animadverte licet, quia veri amoris plenitudo haberi non potest ab aliqua persona quae Deus non est. Alioquin, si praeter Deum aliquis veri amoris plenitudinem habere
Abbreviated transcription (Latin):
Amoe gratuitꝰ est riñ quis ei a quo gratis accipit :¬
nicħ nisi ennorem rependit. amor ex utracs ꝑmĩr¬
tus est qñ alt̾natim amando ⁊̃ gratis accipi. ⁊
giatis impendit. Plenitudo autẽ amoris gcuiti
plenitudo amoru᷑ debiti quẽad̾m ⁊ plenitudo:
in utuꝙ ꝑfecti: a ꝑsona que deus nõ est: nlło mͦ
potest hr̃i. s qm̃ hoc satis ex suꝑiorib patet. ad

Expanded text:
Amor debitus est quando quis ei a quo gratis accipit nihil nisi amorem rependit. Amor ex utroque permistus est, qui alternatim amando et gratis accipit et gratis impendit. Plenitudo autem amoris gratuiti plenitudo amoris debiti, quemadmodum et plenitudo in utroque perfecti, a persona quae Deus non est nullo modo potest haberi. Sed quoniam hoc satis ex superioribus patet, ad
Abbreviated transcription (Latin):
unctio d̾r latine. ⁊ tam̃ cum
om̃e oleum ad tinctionem fa¬
ciendam sc̃ificet᷑: ñ om̃e oleũ
pͥncipat crismatis uocat᷑: nͥ
illud solum quo pͥncipat unctio ꝑficit᷑. Qud̃ ⁊̃
singłarit̃ crisma nominat᷑. Crisma enĩ est oleum
ctm balsamo mixtum. quo ungunt᷑ capita regũ ⁊
pontificium. quo etiam baptizatos sac̾dos ungit
in u̾tice. sio eodem pontifex ꝑ impositõem manus
confirmandos ungit in fronte. Hoc ttaq oleum
cum bal samo mixtum crisma uocat᷑. siue oleũ
pͥncipaiis unctionis. Hec enim unctio que cͥsma¬
te fit: pͥncipalis unctio d̾r. quia in ea pͥncipalit̾
ꝑaclitꝰ dat᷑. Uñ ⁊ pp̃ ab undantiã gr̃e duos liquores
balsamũ fame. oleum quo intus conscientia per¬
ungit᷑. balsamũ cuiꝰ odore foris ꝓximi resꝑgunt᷑.
Oleum uitꝰ ad pacem cum deo. balsamũ foris ad
exemplum cũ ꝓximo. Est aliud oleũ qd̾ d̾r ole¬
um nuctionis. quo cathecumini. ⁊ neophiti ũgũt

Expanded text:
 cum omne oleum ad unctionem faciendam sanctificetur; non omne oleum principalis chrismatis vocatur, nisi illud solum quo principalis unctio perficitur, quod etiam singulariter chrisma nominatur. Chrisma enim est oleum cum balsamo mistum, quo unguntur capita regum et pontificum: quo etiam baptizatos sacerdos ungit in vertice, sicut eodem pontifex per impositionem manus confirmandos ungit in fronte. Hoc itaque oleum cum balsamo mistum, chrisma vocatur, sive oleum principalis unctionis. Haec enim unctio quae chrismate fit principalis unctio dicitur, quia in ea principaliter Paracletus datur. Unde et propter abundantiam gratiae duos liquores balsamum famae; oleum quo intus conscientia perungitur, balsamum cujus odore foris proximi resperguntur. Oleum intus ad pacem cum Deo; balsamum foris ad exemplum cum proximo. Est aliud oleum quod dicitur oleum unctionis, quo catechumeni et neophyti unguntur
Abbreviated transcription (Latin):
mus ab om̃i scrupulo collig̾e: quid
de slliuis aue int̃ hasmedia est: debeamꝰ
ꝓprietate sentire. Nam si illi ñ nisi unus solus
esse potest qui nõ sit ab alio aliquo: consegñs est
ut hic de quo modo agimus ñ sit a sem ip̃o. Item si
ibi nõ nisi unus solus ẽẽ potest. qui de se ꝓcedentẽ
nõ ht̃. hunc de quomodo loquim᷑ qui de se ꝓcedat
hr̃e oporteret. Sic itaq ꝓcedit de alio: ut nicħominꝰ
tam̃ alius ꝓcedat ex ip̃o. Ecce gͦ ut diximus absq ã¬
biguitate habemus. quid de eius ꝓpuetate senti¬
re debeamꝰ. Hec ꝓcul dubio attestatio isli assertõi
accipit: alti utiq sine ulla integͥtatis diuinati¬
one impendit. t̃cia namq in dunitate ꝑsona
a nascibsli simul. ⁊ ĩnascibili ꝓcedit. Ecce quomͦ
ratio rõm occurrit. ⁊ attestatõi attestatio allu
dit. Ecce qd̾ constat luceiam clarius tres in trib
ꝓprietatib distinctõe inuenimꝰ᷑. Unuis est ab a¬

Expanded text:
mus absque omni scrupulo colligere quid de illius quae inter has media est debeamus proprietate sentire. Nam si ibi nonnisi unus solus esse potest, qui non sit ab alio aliquo, consequens est ut hic, de quo modo agimus, non sit a semetipso. Item, si ibi nonnisi unus solus esse potest qui de se procedentem non habet, hunc, de quo modo loquimur qui de se procedat, habere oportet. Sic itaque procedit de alio, ut nihilominus tamen alius procedat ex ipso. Ecce ergo, ut diximus, absque ambiguitate habemus, quid de ejus proprietate sentire debeamus. Haec procul dubio attestatio illi assertioniaccipit, alteri utique sine ulla integritatis diminutione impendit. Tertia namque in Trinitate persona a nascibili simul et innascibili procedit. Ecce quomodo ratio rationi occurrit, et attestatio dit. Ecce quod constat luce jam clarius, tres in tribus proprietatum distinctiones invenimus; unius est ab a
Abbreviated transcription (Latin):
p̃tendit qmͣ confutidit. ordinis pulchritudĩem
ĩ tam auget qmͣ minuit. Quił aũt dicat ĩ cila
sũma pulcbritudĩe aliquid eẽ uł eẽ potuisse ꝓ
pulchritudĩem minuat. ordĩem q ꝯfundat. In
nem medietas geometrica. iux̃ unitatis ⁊ tͥnita¬
tis collatõem medietas atmonica spẽtenus occur¬
runt. ⁊ muanda rõẽ inuicem sibi alludunt
Constat ĩꝙ ex hiis nnuis ꝑsone ꝓprie ꝓpriũ esse.¬
tam pleuitudiem daue qͥm̃ acciꝑpe. ⁊ hanc ꝓpͥetatẽ.:¬

Expanded text:
praetendit quam confundit, ordinis pulchritudinem praetendit quam confundit, ordinis pulchritudinem non tam auget quam minuit. Quis autem dicat in illa summa pulchritudine aliquid esse vel esse potuisse, quod pulchritudinem minuat ordinemque confundat? In aliam medietas geometrica, juxta Trinitatis et unitatis collectionem medietas harmonica specietenus occurrunt, et miranda ratione invicem sibi alludunt. Constat itaque ex his unius personae proprie proprium esse plenitudinem tam dare quam accipere, et hanc proprietate
Abbreviated transcription (Latin):
cohereat ex uno. ⁊ alt̾iearum cõnestat᷑ ex alt̾o. sit¬
q fiet ut exdatione concordet cum dante. ⁊ ex ac¬
diffĩa. ¶ Si aũt due medie int̾ duas altͥnsecas
ꝑsonas eẽ dicant᷑ uideamꝰ quid inꝯseq̃ntis hanc as¬
sertõem sequat᷑. Certe pͥma ex eis erit a nlła alta
ab una sola. t̃cia aduab. quarta ex trib sicut su¬
ꝑuis satis diligent̃ explanauim᷑. Et ħ quid̃ dipõ
iuxta hant consid̾atõem uidetur hr̃e aliquid cum
arismetica medictate. S modo uideamꝰ quom
iuxͣaliam ꝯsidatõem confundit. Eeite ꝑsonecã¬
lit̾ pͥme ꝓpriũ erit plenitudĩem solum mͣ dare
duar̃ mediar tam dare qmͣ acciꝑe. Quarte ui tm̃¬
modo acciꝑe nõ etiamdare. Ecce ex hiis pͥma in
in duob quidem. sm uno solo concordat cum
quarta. Uides certe quomͦ unuis ꝓprietatis geĩã¬
tio atq cõmunio ꝓportionalitatis roem nõtam

Expanded text:
cohaereat ex uno, et alteri earum connectatur ex altero. Siccohaereat ex uno, et alteri earum connectatur ex altero. Sicque fiet ut ex datione concordet cum dante, et ex acdifferentia. Si autem duae mediae inter duas altrinsecas personas esse dicantur, videamus quid inconvenientis hanc assertionem sequatur. Certe prima ex eis erit a nulla, altera ab una sola, tertia a duabus, quarta ex tribus, sicut superius satis diligenter explanavimus. Et haec quidem dispositio juxta hanc considerationem videtur habere aliquid cum arithmetica medietate. Sed modo videamus quomodo juxta aliam considerationem confundit. Certe primaium erit plenitudinem solummodo dare, duarum mediarum tam dare quam accipere. Quartae vero tantummodo accipere, non etiam dare. Ecce ex his prima in in duobus quidem, sed in uno solum concordat cum quarta. Vides certe quomodo unius proprietatis geminatio atque communio proportionabilitatis rationem non tam
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓpuetatib rationisattestatõe ĩꝯmũicabi¬
les esse iam nouimus: eo ip̃o idem de t̾cia sentire
admonem᷑. S ne hec ratio ꝓbabilis potus mne¬
cessaua uideatur: hoc ip̃m qd̃ dicitur altius
inuestiget᷑. In pͥmis itaq notandũ. diligent̃ q
consid̾andum quomͦ gemina duarum ꝑsonarũ
ꝓprietas una alt̾am quasi ex oppostro respiciat ⁊
est plenitudĩem acciꝑe s dare. alt̃uis eꝯͣ: Non dare
s acciꝑe  ubi autem est sũma pulchritudo uͥ
est. ⁊ unde mens sana nullatenus dubitare põt:
qid̾ diuinarũ ꝑsonar płalitas omĩo sit congru¬
entissima uenustate conuncta. ⁊ ordinatisli¬
ma alt̾itate distincta. Oport itaq ut in d̾ina
illa ꝑsonar̃ płalitate sũme pulchea ⁊ oĩum or¬
dinatissima: sit mutuo hĩc inde in alt̾utrũ dixi¬
mus. ⁊ diffe̾ns contordia. ⁊ ꝯcors diffr̃a. Uidet᷑
sit sola una media ciuus sit ꝓprie ꝓpͥum tam daie
qͣm acciꝑe. Ut constituta in medio uni altͥnsecar

Expanded text:
etatibus rationis attestatione, incommunicabiles esse jam novimus, eo ipso idem de tertia sentire admonemur. Sed, ne haec ratio probabilis potius quam necessaria videatur, hoc ipsum quod dicitur altius investigetur. Inprimis itaque notandum diligenterque considerandum quomodo gemina duarum personarum proprietas, una alteram quasi ex opposito respiciat, eest plenitudinem non accipere, sed dare; alterius econtra non dare, sed accipere. Ubi autem est summa pulchritudo, ubi ns est, et unde mens sana nullatenus dubitare potest, quod divinarum personarum pluralitas omnino sit congruentissima venustate conjuncta, et ordinatissima alteritate distincta. Oportet itaque ut in divina illa personarum pluralitate summe pulchra et omnino ordinatissima, sit mutuo hinc inde in alterutrum differens concordia, et concors differentia. Videtur sit sola una media cujus sit proprie proprium tam dare quam accipere, ut constituta in medio, uni altrinsecarum
Abbreviated transcription (Latin):
simũ diuine dispositionis consiltũ
Quando om̃is recuꝑande spes salutis
ꝑierat. ꝙ. mors omĩa secũ deorsum ra¬
piebat. peccatum ad sũmũ uenerat.
tunc omp̃c sermo lib̾andis mittit᷑ ut
amplius diugne gr̃e mniinꝰ cõmendet᷑
Uenit inquit. Quis : Onde:: Quoꝰ
Sermo altissimi. uerbũ dĩ. unicꝰ pate
rex. filiꝰ regis. De conssessu pat̾s ad tole¬
randam passionẽ. de equalitate maiesta¬
tis. ad patibulum crucis: de sede re¬
gali. ad officinã peccati: de lumine
celi. usq ad tenebras inferni. S nũ¬
quit ido regnũ ꝑdidit: Immo eos
qͥ serui erant peccati liban̾s: ũsq ad
conregnandũ sibi sublimauit. E id̃o
fortassis a regalib sedib uenit. quia
in domo patͥs mei mansiones multe
sunt: &. regnabunt cũ eo in eternũ
cum acceꝑint regnũ quod paratũ

Expanded text:
simum divinae dispensationis consilium. simum divinae dispensationis consilium. Quando omnis recuperandae salutis spes perierat, et mors omnia secum deorsum rapiebat, peccatum ad summum venerat, tunc omnipotens Sermo liberandis mittitur, ut amplius divinae gratiae munus commendetur. Venit, inquit. Quis? Unde? Quo? Sermo Altissimi, Verbum Dei, unicus Patris rex filius regis. De consensu Patris ad tolerantiam passionis. De aequalitate majestatis, ad patibulum crucis. De sede regali, ad officinam peccati. De lumine coeli usque ad tenebras inferni. Sed nunquid ideo regnum perdidit? Imo eos qui servi erant peccati liberans, usque ad conregnandum sibi sublimavit. Et ideo fortassis a regalibus sedibus venit, quia in domo Patris ejus mansiones multae sunt , et regnabunt cum illo in aeternum, cum acceperint regnum quod paratum
Abbreviated transcription (Latin):
P mortalitatem currit in mortenr
ꝑmoriẽ currit indampnationẽ.
Igitur uita mortalis deorsũ cur¬
rit: sicut uita inmortalis currit¬
sursũ. It̃ sursũ ẽ inodis. it̃ deorsum est in
inferis. It mediũ est stadiũ uite p̃sentiᷤᷤ.
quod nascendo intͣmus uiuendo cur¬
presentis. secũ ad inseros traxit᷑ : i nemo
adhuc mortaliũ. ad uitam inmortalem
ascendẽ potuit. Cel ꝑ noctem acciꝑe po¬
sumꝰ pecc̃m:. que uideł nox aboriginali
peccato cepit. & ꝑ actualia cucurrit.
Qnͣdo ergo pꝰ originalem preuaricati¬
onẽ pͥmũ p̃uaricatione naturalis le¬
gis. ac deinde scͥpte legis p̾uaricatio¬
ne succedente. peccatũ ad sũmũ in¬
crementũ uen̾at: quasi uox iͥncur
su meditim iter habebat. S ista nox
uera luce apparescente. mor deorsum
uergere cepit: ꝙ nunc quasi quadã
alterna mutatione paulatim descen¬
sus elongat: quousq lux crescendo ad
plenã diem ꝑueniat. Uide gͦ ordinatiᷤ¬

Expanded text:
Per mortalitatem currit in mortem. Per mortalitatem currit in mortem. Per mortem currit in damnationem. Igitur vita mortalis deorsum currit, sicut vita immortalis sursum. Iter sursum est in coelis, iter deorsum est in inferis. Iter medium est stadium vitae praesentis, quod nascendo intramus, vivendo percurreperit, secum ad inferos traxit, et nemo adhuc mortalium ad vitam immortalem ascendere potuit? Vel per noctem accipere possumus peccatum: quae videlicet nox ab originali peccato coepit, et per actualia cucurrit. Quando ergo post originalem praevaricationem primum praevaricatione naturalis legis, ac deinde, scriptae legis praevaricatione succedente, peccatum ad summum incrementum venerat, quasi nox in suo cursu medium iter habebat; sed ista nox, vera luce apparente, mox deorsum vergere coepit; et nunc quasi quadam alterna mutuatione paulatim decrescens elongat quousque lux crescendo ad plenam diem perveniat. Vide ergo ordinatis
Abbreviated transcription (Latin):
inꝓmissione deficiendo siluert̃
Et tunc omp̃c sermo uenit. qui
adhuc loquitut. qͣmdu infidelib
suis ꝓmissĩones suas oꝑatur. s
cũ ꝓmissa impleuerit. tune qͣsi
loqͥni cessabit. Cum aut̃ ꝓmis¬
sa impleta fuerint. quia quot
petatur nichil deerit᷑. felix in
sempit̾enũ silenciũ crit Dum gͦ
medium silencium tenerent om¬
nia. Bñ omĩa dicit. Hoc est non
solum illi qui in peticione des¬
ꝑabant: s ulli qui in ꝓmissione
defecerant. & nox in suo cursu me¬
diũ it̃ haberet. Nox insacra scri
uite fluxus signatur. sicut ꝑdic
alibi claritas uite ꝑpetue Presenᷤ
gͦ uita nox. Uita uero futura:
dies. Nox ista habet uesꝑanr dieᷤᷤ
illa h̃t aurorã. Uesꝑa p̾sentis no¬
ctis. suit inclinatio uniꝰ diei. Au¬
rora illius diei: inclinatio p̃sentis
scłi Uesꝑa huniꝰ noctis suit ex quo
adam peccauit: donec accepta sẽ¬
tentia mortis de ꝑadiso expulsuᷤᷤ
intenebras huiꝰ mundi exut.
Aurora sequentis diei aresuerec

Expanded text:
promissione deficiendo siluerunt. Et tunc omnipotens Sermo venit, qui adhuc loquitur, quandiu in fidelibus suis promissiones operatur. Sed cum promissa impleverit, loqui cessabit. Cum autem promissa impleta fuerint, quia amplius quod petatur nihil deerit, felix in sempiternum silentium erit. Dum ergo medium silentium tenerent omnia. Bene omnia, hoc est non solum illi qui in petitione desperabant, sed et illa quae in promissione defecerant, et nox in suo cursu medium iter haberet. Nox in sacra Scrivitae fluxus signatur, sicut per diem alibi claritas vitae perpetuae. Praesens ergo vita nox est, vita vero futura dies. Nox ista habet vesperam, dies illa habet auroram. Vespera praesentis noctis fuit inclinatio unius diei, aurora illius diei inclinatio praesentis saeculi. Vespera hujus noctis fuit ex quo Adam peccavit, donec accepta sententia mortis a paradiso pulsus in tenebras hujus mundi exiit. Aurora sequentis diei est a resu
Abbreviated transcription (Latin):
cramento sumitis. non hoc uobis suf¬
ficere credatis. nisi etiam me quem ad¬
modum uerbum uitȩ sum illuminars
animas. interficiens peccatores. et mor¬
tuos uiuificans. sp̃ialit̃ ed̃e dtoic̾̃tis.
Doc est gͥ uere
lignum uite. uerbum patris in ex¬
celsis. sapiencia uidelicet dei. quȩ in cor¬
dibus sc̃orum tanquam in paradyso in¬
iusibili. ꝑ timorem seminatur. ꝑ gr̃am
rigatur. ꝑ dolorem moritur. ꝑ fidem ra¬
punctionem oritur. ꝑ desiderium cres¬
cit. ꝑ caritatem roboratur. ꝑ spem uiret. ꝑ
circumspectionem frondet. expandit ra¬
mos. ꝑ disciplinam floret. ꝑ uirtutem fruc¬
tificat. ꝑ patientiam maturescit. ꝑ mortem
carpitur: ꝑ contemplationem cybat. Sed
quia longius sermo processit. paululum
respiremus: simul orantes ipsam dei sa¬
pientiam. ut nos gustu dulcedinis suȩ dig¬
netur saciare. quȩ nos ꝑgustum amarȩ
mortis non dedignata est redimere. Cui¬
sit honor et imperium in ecerna secula se

Expanded text:
cramento sumitis, non hoc vobis sufcramento sumitis, non hoc vobis sufficere credatis, nisi etiam me quemadmodum verbum vitae sum illuminans animas, justificans peccatores, et mortuos vivificans, spiritualiter edere dediceretis.Hoc est igitur vere lignum vitae verbum Patris, in excelsis sapientia Dei, quae in cordibus sanctorum tanquam in paradiso invisibili per timorem seminatur, per gratiam rigatur, per dolorem moritur, per fidem rapunctionem oritur, per desiderium crescit, per charitatem roboratur, per spem viret; per circumspectionem frondet, et expandit ramos, per disciplinam floret, per virtutem fructificat, per patientiam maturescit, per mortem carpitur, per contemplationem cibat. Sed quia longius sermo processit paululum respiremus, simul orantes ipsam Dei sapientiam, ut nos gustu dulcedinis suae dignetur satiare, quae nos per gustum amarae mortis non dedignata est redimere. Cui honor, et imperium in aeterna saecula s
Abbreviated transcription (Latin):
sunt paradysi. Nnus terrestͥs:¬
cuius incola fuit adam: primus terre¬
nus. Secundus fidelis. quod est ȩccła
scõrum. quam fundauit et in habitat
secundus adam cęlestis: id est.xpistꝰ.
Tercius etiam cęlestis. qui est regnũ
dei et uita ȩterna. et terra uiuentiũ.
uel potius terra uiuens in qua habi¬
tat deus. In primo paradyso lignum
uite est: arbor materialis. In secundo.
lignum uitȩ est: humanitas saluatoriᷤ.
In tercio lignum uitȩ est: sapientia di.
uerbum patris. fons uitȩ. et origo bo¬
ni. & hȩc est uera uita ȩterna. Nunc
ueniamus uere ad comparationem.
Certe lignum uitȩ quod erat in para
ne defectu uegetare potuit. Lignum
autem uitȩ fidelis paradysi. to est xp̃c
ihc. manducantibus carnem suam. et
bibentibus sanguinem suum. uitam
ȩternam repromitit᷑. et tamen idem ip¬
se exprimere uolens quantum distaros
sacramentum a uirtute: sic ait. Corpus
nichil prodest: sp̃c est qui uiuificat.
Iuasi diceret. Si me corporaliter in sa¬

Expanded text:
sunt paradisi. Unus terrestrcujus incola fuit primus Adam terrenus. Secundus fidelis, quod est Ecclesia sanctorum, quam fundavit et inhabitat secundus Adam coelestis, id est Christus. Tertius coelestis, qui est regnum Dei, et vita aeterna, et terra viventium, vel potius terra vivens, in qua habitat Deus. In primo paradiso lignum vitae est arbor materialis. In secundum lignum vitae est humanitas Salvatoris. In tertio lignum vitae est sapientia Dei, verbum Patris, fons vitae, et origo boni, et haec est vere vita aeterna. Nunc veniamus ad comparationem. Certe lignum vitae, quod erat in paradne defectu vegetare potuit. Lignum autem vitae fidelis paradisi, id est Jesus Christus manducantibus carnem suam, et bibentibus sanguinem suum vitam aeternam repromittit, et tamen idem ipse exprimere volens quantum distaret sacramentum a virtute, ait: Corpus nihil prodest, spiritus est qui vivificat . Quasi diceretur: Si me corporaliter in sa
Abbreviated transcription (Latin):
om̃s iniqui: sicq cum membris suis unꝰ
est.ut sepe quod corpori eius dr̃ ad eum
potius referat᷑. rursum qͦd illi ad mem¬
bta ipsius iterum diriuet᷑ sic̃ in ysaia.
ubi dum contra babiloniam. id ÷ contͣ
diaboli corpus multa dixisset sermo
ꝓpħicus: rursus ad caput .i. ad diabo.¬
lum oraculi sententiã deriuat dicens.
Quomo do cecidisti de celo lucifer qui

Expanded text:
omnes iniqui; sicque cum membris suis unus omnes iniqui; sicque cum membris suis unus est, ut saepe quod corpori ejus dicitur, ad eum potius referatur. Rursum quod illi ad membra ipsius iterum deriventur, sicut in Isaia, ubi dum contra Babyloniam, id est dum contra diaboli corpus multa dixisset sermo propheticus, rursus ad caput, id est diabolum oraculi sententiam derivat, dicens: Quomodo cecidisti de coelo, Lucifer, qui
Abbreviated transcription (Latin):
redit ad illud cuius narratio iã tͣnsie¬
rat. Sicut cum filios filiorũ noe scrip¬
tura cõmemorasset. dixit illos fuisse in
linguis & gentib siuis: & tamen postea
quasi hoc etiam in hoc ordine temporũ
requirit᷑: erat in qͥt omĩs t̾ra labium u
erant. si una lingua erat omĩb: nͥ qr
ad illud quod iam transierat recapitu¬
lando ẽ reuersa narratio. Septima
regula est de diabolo &e eiꝰ corpore. q̃ua
sepe dicunt᷑ ipsius capitis quȩ suo ma¬
gis conueniunt corpori. Sepe uͦ ui¬
dentur eius dicta membrorũ: & ñ nͥ
capiti congruunt. Ex nomine quippe
corporis. incelligit᷑ caput. Ut est illud¬
ineugłio dezizaniis tritico admixtis.
dicente dño. inumicus homo hoc fec̃:
hominẽ ipsũ diabolum uocans. ⁊ ex
nomine corporis caput designans. Itẽ
ex nomine capitis significat᷑ corpus:
indicans. quia diaboli corpus fuit. Apo¬
stata quippe angłs omĩum caput ẽ uu¬
quorum: ce. huius capitis corpus sunt

Expanded text:
tendit ad illud, cujus narratio jam transietendit ad illud, cujus narratio jam transierat, sicut cum filios filiorum Noe Scriptura commemorasset , dicit illos fuisse in linguis et gentibus suis, et tamen postea quasi hoc etiam in hoc ordine temporum requiritur: Erat, inquit, omnis terra labium unerant, si una lingua erat omnibus, nisi quia ad illud quod jam transierat recapitulando est reversa narratio? Septima regula est de diabolo et ejus corpore, quod saepe dicuntur ipsius capitis, quae suo magis conveniunt corpori. Saepe vero videntur esse dicta membrorum, et non nisi capiti congruunt. Ex nomine quippe corporis intelligitur caput, ut est in Evangelio de zizaniis tritico admistis, dicente Domino: Inimicus homo hoc fecit ; hominem ipsum diabolum vocans, et ex nomine corporis caput designans; item ex nomine capitis significatur corpus  Judam utique indicans, quia diaboli corpus fuit. Apostata quippe angelus omnium caput est iniquorum, et hujus capitis corpus sunt
Abbreviated transcription (Latin):
minima temporis. ꝑ partẽ maiorẽ uitel¬
ligitur. Sic ẽ de triduo adnĩce sepulture:
dum nec tribus plenis dieb ac noctib
iacuerit in sepulchro: sed tamen a parce
totum triduum accipitur. Uel sicut il¬
lud quod quadringentis annis p̃dix̾at
inde egressuros. Qui tamen dnãnte io¬
seph egipto dnãci funt: nec statim post
quadringencos annos egressi sunt ut su
de temporib figura ꝑ quam quedam
quȩ futura st̃ quasi iam gesta narrant᷑
ut ẽ illud. Foderunt manus meas . x.p.¬
mea. ce his similia: in quib futura canꝗͣ
si iam facta sint ita dicuntur. Sed cur
quȩ adhuc facienda erant iam facta nar¬
rancur. Quia ea quȩ nobis futura funt:
apud dei eternicatẽ iã facta sunt. Q ua¬
ꝓpter quando aliquid faciendum eẽ pro.
scđm di eternitatẽ accipienda sunt. apd̃
quem iam omĩa facta sunt quȩ futu¬
niͨ ra sunt. Sexta regula ẽ de recapitula¬
tione. Recapitulatio enim ẽ. dũ script᷑a

Expanded text:
minima temporis per partem majorem intelminima temporis per partem majorem intelligitur. Sic est de triduo Dominicae sepulturae, dum nec tribus plenis diebus ac noctibus jacuerit in sepulcro, sed tamen a parte totum triduum accipitur. Vel sicut illud quod quadringentis annis praedixerinde egressuros. Qui tamen dominante Joseph Aegypto, damnati sunt; nec statim post quadringentos annos egressi sunt, ut fude temporibus figura, per quam quaedam quae futura sunt, quasi jam gesta narrantur, ut est illud: Foderunt manus meas et pemea ; et his similia, in quibus futura, ac si jam facta sint, ita dicuntur. Sed cur quae adhuc facienda erant, jam facta narrantur? Quia ea quae nobis futura sunt, apud Dei aeternitatem jam facta sunt. Quapropter quando aliquid faciendum esse pronsecundum Dei aeternitatem accipienda sunt, apud quem jam omnia facta sunt, quae futura sunt. Sexta regula est de recapitulatione. Recapitulatio est enim, dum Scriptura
Abbreviated transcription (Latin):
totum mnundum sermonẽ. Certe si
non dicẽt aduersus uniu̾sum orbẽ.
non adderet infra geueraliter. &. disꝑclam
omnẽ t̾ram .&. iusitabo suꝑ orbis mala:
&. cet̾a quȩ secunt᷑ ad incentionem mundi
ꝑtinentia. Unde & adiecit. Hoc est consili¬
um quod cogitaui suꝑ omnẽ t̾ram: & hȩc
manus extensa suꝑ om̃s gences. Item post¬
quam sub ꝑsona babilonie arguit uniu̾¬
sum mundũ: tursus ad eandem quasi de
genere ad speciem reuercit᷑. dicens que ei¬
aem ciuitati specialit̃ contigert̃. Ecce ego
suscitabo suꝑ eos medos. Nam regnante
balchasar. a medis obtenta ẽ babilonia.
Sic ex ꝑsona unius egipti. totum uult
incelligere mundũ. dicendo &e concur¬
rere faciã egiptios aduersus egiptios.
regnũ aduersus regnũ: cum egiptus n̾
multa regna. s unũ habuisse describit᷑
regnum. Qunta regula ẽ de tempori¬
bus: ꝑ quã aut pars maxima temporis
ꝑ partem minorem inducit᷑: aut pars

Expanded text:
totum mundum sermonem. Certe si totum mundum sermonem. Certe si non diceret adversus universum orbem, non adderet infra generaliter, ut disperdat omnem, terram et visitabo super orbis mala , et caetera quae sequuntur ad intentionem mundi pertinentia, unde et adjecit: Hoc est consilium quod cogitavi super omnem terram, et haec manus extensa super omnes gentes . Item postquam sub persona Babyloniae arguit universum mundum, rursus ad eamdem quasi de genere ad speciem revertitur, dicens quae eidem civitati specialiter contigerunt. Ecce ego suscitabo super eos Medos . Nam regnante Balthassar, a Medis obtenta est Babylonia. Sic ex persona unius Aegypti totum vult intelligere mundum dicendo: Et concurrere faciam Aegyptios adversus Aegyptios, regnum adversus regnum . Cum Aegyptus non multa regna, sed unum habuisse describatur regnum. Quinta regula est de temporibus, per quam aut pars maxima temporis per partem minorem inducitur, aut pars
Abbreviated transcription (Latin):
to. Nam uident᷑ quedam conuenire uni
ꝑsone. quod tamen non ẽ unius. ut est
mam te hoc ad unum non congruit.
Nam altera pars ẽ cui peccata deleuit¬
& cui dicit m̃s es cu: &e altera cui dicit
conuertere ad me &e redimam ce. qui
si conuertant᷑ peccata eorum delent᷑.
ꝑ hanc enĩ regulam sic ad om̃s loquit᷑
scriptura: ut &e boni redarguantur cũ
malis: &. mali laudent᷑ ꝓ bonis. Sed
quid ad quẽ ꝑtineat: qui prudenter
quod lex ñ tantum hystorice. sed etiã
spiritalit̾ sencienda sit. Namq &. hy¬
storice oportet fidem tenere: & spirita¬
liter legem intelligere. Quarta regła
est de specie & genere: ꝑ quẽ pars pro
toto. & totum ꝓ parte accipitur ue¬
lutisi uno ppło uel ciuicati loquatur
d̾s: & tamen incelligat᷑ omnẽ contin¬
gere mundũ. Na licet aduersus unã
ciuitatem babiloniam ꝑ ysaiam pro¬
phetam dñs comminetur: tamen
dum contra eam loquit᷑. transit ad
genus de specie: ce conuercit contra

Expanded text:
to. Nam videndum quaedam unius to. Nam videndum quaedam unius rsonae, quae tamen non sunt unius, ut est mam te . Hoc ad unum non congruit. Nam altera pars est cui peccata delevit, et cui dicit meus es tu; et altera cui dicit, convertere ad me, et redimam te; qui si convertantur, peccata eorum delentur. Per hanc enim regulam sic ad omnes loquitur Scriptura, ut et boni redarguantur cum malis, et mali laudentur propter bonos; sed quid ad quem pertineat qui prudenter quod lex non tantum historice, sed etiam spiritualiter sentienda sit. Namque et historice oportet fidem tenere, et spiritualiter legem intelligere. Quarta regula est de specie et genere, per quam pars pro toto, et totum pro parte accipitur, veluti si uni populo vel civitati loquatur Deus, et tamen intelligatur omnem contingere mundum. Nam licet adversus unam civitatem Babyloniam per Isaiam prophetam Dominus comminetur; tamen dum contra eam loquitur, transit ad genus de specie, et convertit contra
Abbreviated transcription (Latin):
cet̾a omĩa ad hunc modũ accipien¬
da sunt: ut cum dicimus uermem.
uitulum. lapidem. serpentẽ ⁊ alia
huiꝰ modi xp̃m significare. De .uii.
llud quoq diligenter accen regłis¬
dendum ẽ. qd̃ septẽ ẽẽ inter cȩteras
regulas locutionũ sc̃ãrum scriptura¬
rum quidam sapientes dixerunt.
Prima regula est de dño ⁊ eiꝰ corꝑe.
quȩ de uno ad unũ loquit᷑ ãtq in
una ꝑsona modo capud. modo corpꝰ
ostendit: sic̃ ysaias ait. Induit me
dñs uestimento salutari: quasi spon¬
sum decoratum corona. ce quasi spos¬
sam ornatam monilib suis. In una
enim ꝑsona duplici uocabulo no¬
id ⁊ sponsam manifestauit. Proinde
notandum ẽ inscripturis quando
specialit̾ capud scribit᷑ quando &
caput ÷ corpus. aut quando ex utroq
transeat ad utrumq: aut ab altero
ad alterun: sicq quid capiti. quid cor¬
pori conueniat prudens lector incelligat.
Sccła regula ẽ de dnĩ corpore uero. ⁊ ꝑmix¬

Expanded text:
caetera omnia ad hunc modum accipiencaetera omnia ad hunc modum accipienda sunt, ut cum dicimus vermem, vitulum, lapidem serpentem, et alia hujusmodi, Christum significare. CAP. IV.llud quoque diligenter attendendum est, quod septem esse inter caeteras regulas locutionum sanctarum Scripturarum, quidam sapientes dixerunt. Prima regula est de Domino et ejus corpore, quae de uno ad unum loquitur, atque in una persona modo caput, modo corpus ostendit, sicut Isaias ait: Induit me  vestimento salutari, quasi sponsum decoratum corona, et quasi sponsam ornatam monilibus suis. In una enim persona duplici vocabulo noid est, sponsam, manifestavit. 3. Proinde notandum in Scripturis quando specialiter caput describitur, quando et caput, et corpus; aut quando ex utroque transeat ad utrumque, aut ab altero ad alterum, sicque quid capiti, quid corpori conveniat, prudens lector intelligat. 4. Secunda regula est de Domini corpore vero et permis
Abbreviated transcription (Latin):
uͥ ꝑ uocem ad intellectum. ꝑ incellectũ
ad rem. ꝑ rem ad racionẽ. ꝑ iationẽ ꝑue¬
nitur ad ueritatẽ. Qͦd dum quidam
minus docti ñ considant. nullam in
eis ẽẽ subtilicatem estimant. ubi exer¬
ceri possint ingenia: & obhoc ad phi-¬
losophorũ scripturas se transferunt: qr
ꝓfecto nil aliud ibi concipiunt. nisi
solam litcerȩ suꝑficiem: uirtutẽ u̾itatis
ignorantes. Quod autẽ rerum significa.¬
tione sacra utantur eloquia: breui quo¬
dam & aꝑto exemplo demonstrabimꝰ.
Dicit scriptura. Uigilate. quia aduer¬
sarius ur̃ diabolus tanquã leo rugiens
circuit. Hic si dixerimus leonẽ signifi¬
care diabolum: ñ uocem. s rem incelli¬
gere debemus. Si enim duȩ hȩ uoces
id ÷ diabolus ce leo. unam & eandem
rem significant: in competens ẽ simili¬
tudo eiusdem rei ad s ipsam. Restat
gͦ ut hec uox leo. animal ipsũ signifi.¬
cet: animal uͦ diabolum designet. Ꝙꝑ.

Expanded text:
ubi per vocem ad intellectum, per intellectum ubi per vocem ad intellectum, per intellectum ad rem, per rem ad rationem, per rationem pervenitur ad veritatem. Quod dum quidam minus docti non considerant, nullam in eis esse subtilitatem existimant, ubi exerceri possint ingenia, et ob hoc ad apostolorum scripturas se transferunt, quia profecto nil aliud ibi concipiunt, nisi solam litterae superficiem, virtutem veritatis ignorantes. Quod autem rerum significatione sacra utantur eloquia, brevi quodam et aperto exemplo demonstrabimus. Dicit Scriptura: Vigilate, quia adversarius vester diabolus tanquam leo rugiens circuit . Hic si dixerimus leonem significare diabolum, non vocem, sed rem intelligere debemus. Si enim duae hae voces, id est diabolus et leo, unam et eamdem rem significant, incompetens est similitudo ejusdem rei ad seipsam. Restat ergo, ut haec vox leo animal ipsum significet, animal vero diabolum designet; et
Abbreviated transcription (Latin):
Uetiã signisicent in diuina scͥpt᷑a.
ciendum est etiam quod in diuino
eloquio non tantũ uerba. sed etiã
res significare hñt: qui modus ñ ad eo
in aliis scripturis inueniri solet. Philo¬
sofus solam uocum nouit significatio¬
nemͥ sed excellentior ualde ẽ rerũ sig¬
nificatio quam uocum: quia hanc usus
insticuit. illam natura diccauit. Hlec ho¬
minum uox ẽ. illa uox dei ad homines.
Hec ꝓlata ꝑit. illa creata subsistit. Uex.
tenius est nota sensuum: res diuinȩ ra-¬
cionis est simulachrum. Q uod gͦ sonꝰ
oris qui simul subsistere incipit & desi-¬
nit. ad rationẽ mentis est. hoc omne spa¬
cium temporis ad ęt̾nitatẽ. Ratio men-¬
tis incrinsecum uerbũ ẽ. quod sono uo¬
cis .i. uerbo extrinseco manifestatur.
t diuina sapientia quã de corde suo
pater eructauit. in se inuisibilis. ꝑ crea¬
turas & increaturis agnoscitur. Ex quo
nimirum colligitur. quã ꝓfunda in sa¬
cris litt̃is requirenda sit incelligentia:

Expanded text:
etiam significent in divina Scriptura. Sciendum est etiam, quod in divino eloquio non tantum verba, sed etiam res significare habent, qui modus non adeo in aliis scripturis inveniri solet. Philosophus solam vocum novit significationem, sed excellentior valde est rerum significatio, quam vocum; quia hanc usus instituit, illam natura dictavit. Haec hominum vox est, illa vox Dei ad homines. Haec prolata perit, illa creata subsistit: « Vox tenuis est nota sensuum; res divinae rationis est simulacrum. » Quod ergo sonus oris, qui simul subsistere incipit et desinit, ad rationem mentis est; hoc omne spatium temporis ad aeternitatem. Ratio mentis intrinsecum verbum est, quod sono vocis, id est verbo extrinseco manifestatur, et divina sapientia, quam de corde suo pater eructavit, in se invisibilis per creaturas, et in creaturis, agnoscitur. Ex quo nimirum colligitur, quam profunda in sacris litteris requirenda sit intelligentia,
Abbreviated transcription (Latin):
ẽ. Magnã rem cõmendare uolumꝰ si
qm̃ in pso ĩmutabilit̾ consistunt uni¬
u̾saͥ ipse rationalẽ sp̃m creauit sola ca¬
ricate. nulla necessicate: ut eũ suȩ bĩtu¬
dinis participẽ fac̾e̾t. Porto ut idẽ cẽt

Expanded text:
. Magnam rem commendare volumus, si quoniam in ipso immutabiliter consistunt universa, ipse rationalem spiritum creavit sola charitate, nulla necessitate, ut eum suae beatitudinis participem faceret. Porro ut idem aptus
Abbreviated transcription (Latin):
sapiunt᷑. nec cñ uno modo sapiunc: qr par.¬
ticipando sapiunt. Q uod si õs hac sapĩa
sapiunt. quicũq sapiunt: multomag̃ hac
sapĩa sapuit illa aĩa quȩ ipsi sapĩȩ unica
fuit. Quȩ ñ sorte participationis ex illa ui¬
guit: s pͥuilegio unitatis. plenitudinem
possedit. Quid enim de sap̃ia minꝰ hab̾e
potãt᷑. cui ipsa plenicudo sapĩȩ incorpora¬
ta erat. In quo ait habitat omĩs plenicu¬
do diuinicatis corp oralit̃. De quo ħ dixit:
Nͥ onne de. xp̃o. Quomͦ gͦ in xpo habitat

Expanded text:
sapiunt, nec tamen uno modo sapiunt, quia participando sapiunt. Quod si omnes hac sapientia sapiunt quicunque sapiunt, multo magis hac sapientia sapit illa anima, quae ipsi sapientiae unita fuit. Quae non sorte participationis ex illa viguit, sed privilegio unitatis plenitudinem possedit. Quid enim de sapientia minus habere poterat, cui ipsa plenitudo sapientiae incorporata erat? In quo, ait, inhabitat omnis plenitudo divinitatis corporaliter . De quo hoc dixit, nonne de Christo? Quo
Abbreviated transcription (Latin):
aliquid ⁊ certũ colligere: q in artula me¬
moriȩ recondatur: unde pꝰmodũ cũ res
erigit aliqua diriuent᷑. Hoc etiã sepe
replicare. ⁊ de uentre memorie ad pa¬
latũ reuocare necessẽ ẽ. ne longa int¬
missione obsoleat. Uñ rogo te o lector
ne nimiũ leteris si multa legeris. s si
multa intellex̾is. nͥec tantũ intellex̾is.
s retinere potueris. Alioqͥn nec legere
multũ ꝓdest. nec intellig̾e. Quare suꝑiꝰ
me dixisse recolo eos qͥ doetͥnȩ oꝑam
dant. ingenio ⁊ memoria indigere.

Expanded text:
aliquid et certum colligere, quod in arcula mealiquid et certum colligere, quod in arcula memoriae recondatur, unde postmodum cum res exigit aliqua deriventur. Hoc etiam saepe replicare, et de ventre memoriae ad palatum revocare necesse est, ne longa intermissione obsolescat. Unde rogo te, o lector, ne nimium laeteris, si multa legeris, sed si multa intellexeris, nec tantum intellexeris, sed etiam retinere potueris. Alio qui nec legere multum prodest, nec intelligere. Quare superius me dixisse recolo, eos qui doctrinae operam dant, ingenio et memoria indigere.
Abbreviated transcription (Latin):
⁊qͥ cooꝑatur gr̃a. Q oĩa quanta sint ad¬
miratione digna. tantomagis quisqs
nouit: quanto attenciꝰ dĩ mirabilia me¬
ti p̃termitendũ ñ eę existimo:
qd̃ sic̃ ingeniũ diuidendo inuestigat
⁊ inuenit. ita memoria colligendo cus¬
todit. Oportet gͦ uͥ q̃ discendo diuisimꝰ.
m̃danda memorię colligamus. Colli¬
gert ẽ. ea de quib ꝓlixius uł scͥptum
ł disputatũ ÷ ad breuẽ quandã ⁊ ꝯpen-¬
diosam sũmam redigere. ꝗͣ a maiorib
epilogiis .i. breuis recapitulatio supͣdic¬
toꝵ appellata ẽ. Ht̃ namq oĩs tͣetatio
aliqd pͥncipiũ. cui tota rei ueritas ⁊ uis
sententiȩ mnititur. ⁊ ad ip̃m cuncta
alia referuntur ħ querere ⁊ c̃siderare:¬
collig̾e ẽ. Uniis fons ÷. ⁊ multi riuuli.
Qͥ anfractus flumuniũ sequeris. tene fon¬
tẽ ÷ totũ habes. ħoc iccuto dico. qm̃ me¬
moria hoĩs hebes ẽ. ⁊ breuitate gaudet:¬
⁊ si in multa diuidit᷑. fit minor in sin¬
gulis. Debemius gͦ in oĩ doctͥna. breue

Expanded text:
 cooperatur gratia. Quae omnia quanta sint admiratione digna, tanto magis quisque novit, quanto attentius Dei mirabilia meti praetermittendum non esse existimo, quod sicut ingenium dividendo investigat et invenit, ita memoria colligendo custodit. Oportet ergo ut quae discendo divisimus. commendando memoriae ea colligamus. Colligere est ea de quibus prolixius vel scriptum vel disputatum est ad brevem quamdam et compendiosam summam redigere, quae a majoribus epilogus, id est, brevis recapitulatio supradictorum appellata est. Habet namque omnis tractatio aliquod principium cui tota rei veritas et vis sententiae innititur, et ad ipsum cuncta alia referuntur: hoc quaerere et ccolligere est. Unus fons est et rivuli multi. Qui anfractus fluminum sequeris, tene fontem et totum habes. Hoc idcirco dico, quia memoria hominis hebes est et brevitate gaudet et si in multa dividitgulis. Debemus ergo in omni doctrina breve
Abbreviated transcription (Latin):
ad exercieiũ spectat. Uidet᷑ aut̃ scruti¬
niũ sub studio querendi c̃tineri. Nd̃ si
uerũ ÷. suꝑfluo repetit᷑ cũ in suꝑiori
parte annum̾atum sit. Set sciendũ est
hanc int̾ ħ duo eę differentiã. q̃ studiũ
querendi instantiã significat oꝑis. seru¬
tinũ uͦ diligentiã meditationis. Opus ꝑa¬
gunt. labor ⁊ amor. Consiliũ pariunt.
cura ⁊ iugilia. In labore ẽ uͥ agas. in
amore ũ ꝑficias. In cura ẽ u ꝓuideas.
in uigilia uͥ attendas. Isti sunt .iiiͬi.
pedisseqͥ. qͥ portant lecticã philologiȩ
qr m̃tem exercent cui sapientia p̃sidet.
Cathedia quippe pbilologiȩ sedes ẽ sapi¬
entiȩ. q̃ his suppositis gestari dr̃. qm̃ in
his se exercendo ꝓmouetur. Unde pul¬
chre uiuenes ꝓpter robur a fronte lecticã
in secͥto consiliũ pariunt. Sunt quidã
qͥ putant ꝑ cathedrã filologiȩ. huimianũ
⁊ aer. actu ⁊ noĩe masculina sunt: duo
uͦ inferiora .i. t̾ra ⁊ aqua feminiina.

Expanded text:
ad exercitium, spectat. Videtur autem scrutinium sub studio quaerendi contineri. Quod si verum est superfluo repetitur, cum in superiori parte annumeratum sit. Sed sciendum est hanc inter haec duo esse differentiam, quod studium quaerendi instantiam significat operis, scrutinium vero diligentiam meditationis. Opus peragunt labor et amor, consilium pariunt cura et vigilia. In labore est ut agas; in amore ut perficias; in cura est, ut provideas; in vigilia, ut attendas. Isti sunt quatuor pedissequi qui portant lecticam philologiae, quia mentem exercent, cui sapientia praesidet. Cathedra quippe philologiae sedes est sapientiae, quae his suppositis gestari dicitur, quoniam in his se exercendo promovetur. Unde pulchre juvenes propter robur a fronte lecticam in secreto consilium pariunt. Sunt quidam qui putant per cathedram philologiae humanum et aer, actu et nomine masculina sunt. Duo vero inferiora, id est terra et aqua, feminina.
Abbreviated transcription (Latin):
disciplinarũ studia ⁊ arciũ acumina.
ad opus figuli descendit: ⁊ alterus cuiꝰ¬
dã discipuli. cũ laudib magistrũ suũ
efferr̾&: int̾ cet̾a nec sutoriȩ ꝑicia eũ
carere głati sunt. Hanc gͥ diligentiã
in nr̃is lectorib ee̾ uellẽ. uͥ nũquam in
eis senescera. sapientia. Sola abisae su¬
namitis senẽ dauid calefec̃. qr amor
sapientiȩ etiã in arescente corꝑe dilec¬
torẽ suũ ũ deserit. Om̃s pene iurtutes

Expanded text:
disciplinarum studia et artium acumina disciplinarum studia et artium acumina ad opus figuli descenderit et alterius cujusdam discipuli cum laudibus magistrum suum efferrent, inter caetera nec sutoriae peritia eum carere gloriati sunt. Hanc igitur diligentiam in nostris lectoribus esse vellem, ut nunquam in eis senesceret sapientia. Sola Abisag Sunamitis senem David calefecit , quia amor sapientiae etiam marcescente corpore dilectorem sui non deserit. Omnes pen
Abbreviated transcription (Latin):
tub̃nia hominũ deserentes. intunos itres¬
sus ⁊ sec̾ta heremi penetrantes. soli se phi
impedire solent cupiditatib animũ subie¬
cifsent. Parmenides philosophis .vx. annis
in rupe egyptia c̃sedisse legitur. Et ꝓme¬
theus ob inmodicã meditandi curã. in
monte caucaso uulturi expositus memo¬
ritur. Ꝙ enĩ scielunt uerũ bonũ ñ in
estimatione hominũ s in pura c̃seientia
eẽ absconditũ. ⁊ cos iam ñ homines ee qͥ
reb ꝑituris inherentes. bonũ suũ ñ ag¬
noscerent᷑. ideo quantũ m̃te ÷ intelligen¬
tia a cȩt̾is differrent. ipsa locoꝵ distan¬
cia demonstrabant: ne una teneret hua¬
bitatio. quos ñ eadem sociabant inten¬
tio. Quidã philosopho referebat dicens.
hũquid ñ nosti qr te irrident hoĩes:
Et ille. Ipsi inquit me derident: ⁊ eos a¬
sini. Cogita si potes. quanti estunauerit
laudari ab his. a quib nec uituꝑari ti¬
muit. De alio rursũ legitur. qͥ post oĩa

Expanded text:
tubernia hominum deserentes et intimos recestubernia hominum deserentes et intimos recessus et secreta eremi penetrantes, soli se philimpedire solent cupiditatibus, animum subjecissent. Parmenides philosophus quindecim annis in rupe Aegyptia consedisse legitur. Et Prometheus ob immodicam meditandi curam in monte Caucaso vulturi expositus memoratur. Quia enim sciebant verum bonum non in aestimatione hominum sed in pura conscientia esse absconditum; et eos jam non homines esse, qui rebus perituris inhaerentes bonum suum non agnoscerent, ideo quantum mente et intelligentia a caeteris differrent, ipsa locorum distantia demonstrabant, ne una teneret habitatio, quos non eadem sociabat intentio. Quidam philosopho cuidam referebat dicens: « Nunquid non vides quod te derident homines. » Et ille: « Ipsi me, » inquit, « derident, et eos asini. » Cogita si potes quanti aestimaverit laudari ab eis a quibus nec vituperari timuit. De alio rursum legitur, quod post omnia
Abbreviated transcription (Latin):
enĩ lector humił debet eę ⁊ mansuetus.
a curis manib ⁊ uoluptatũ illecebris
prorsus alienus. diligens ⁊ sedulus. ut
ab omnib libent̃ discat. nunquã de
scĩa sua presunat. ꝑuersi doginatis auc¬
tores quasi uenena fugiat. dui rem per¬
tctare ante ꝗͣ iudicet discat. ñ uideri
tellecta diligat. ⁊ ea semꝑ corã sculis
qͣsi speculũ uultꝰ sui tenere studeat.
Et si qͣ forte obscuriora intellectũ eiꝰ
ñ admiserint. ñ statim in uituꝑiũ ꝓ¬
rumpat. uͥ nichil bonũ ee̾ credat. nͥ qd̃
net: in qͦ exortatione magis quã
doctͥna lector indiget. O .n. diligenter
inspic̾e uoluerit quid antiqͥ ꝓpter amorẽ
sapientiȩ ꝑtulerint. ꝗͣ memoranda pos¬
teris uututis suȩ monuñta reliquerint.
quamlibet suã diligentiã inferiorẽ eeᷤ
uidebit. Alii calcalunt honores. alii pro¬
iecerunt diuicias. alii acceptis inuiriis
gaudebunt. alii penas spreuert̃. alii con¬

Expanded text:
enim lector humilis debet esse et mansuetus, enim lector humilis debet esse et mansuetus, a curis inanibus et voluptatum illecebris prorsus alienus, diligens et sedulus, ut ob omnibus libenter discat, nunquam de scientia sua praesumat, perversi dogmatis auctores quasi venena fugiat, diu rem pertrectare antequam judicet discat, non videri tellecta diligat, et ea semper coram oculis quasi speculum vultus sui tenere studeat. Et si qua forte obscuriora intellectum ejus non admiserint, non statim in vituperium prorumpat, ut nihil bonum esse credat nisi quod inet, in quo exhortatione magis quam doctrina lector indiget. Qui enim diligenter inspicere voluerit, quid antiqui propter amorem sapientiae pertulerint, quam memoranda posteris virtutis suae monimenta reliquerint, quamlibet suam diligentiam inferiorem esse videbit. Alii calcaverunt honores, alii projecerunt divitias, alii acceptis injuriis gaudebant, alii poenas spreverunt, alii con