comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
temꝑetur necessitas: Dicam aꝑtius qd
dixi: Duo s̃ in homine. bonum & ma¬
lum: natura & uitium: Bonum qr
natura ẽ qr corruptum ẽ. quia minꝰ
ẽ. exertitio reparandum ẽ: malum qr
uitium ẽ. qr corruptio ẽ. qr natura nos
ẽ. excludendum ẽ: Quod si funditus
ext̾minari non potest: saltem adhibito
remedio temꝑandum ẽ: Hoc ẽ omĩio
quod agendum ẽ.: ut natura reparet᷑¬
& excludat᷑ uitium: Integritas uͦ ui¬
te humane duob ꝑficit᷑. scientia & tur¬
tute: quȩ nobis cum suꝑnis & diuiniᷤ
substantiis. similitudo sola ẽ Nam
homo cum simplex natura non sit.
s gemina compactus substantia. sd̃m
unam partem suã quę potior ẽ & ut aꝑtis
id qđ oportet dicam quȩ ipse ẽ. inmorti¬
lis ẽ: scđ̾m alterã uͦ partem quȩ caduca
ẽ. quȩ sola his qui nͥ sensib fidem p̾stare
nesciunt cognita ẽ. mortalitati & muta¬
bilitati obnoxius ẽ: ubi totiens mori

Expanded text:
temperetur necessitas. Dicam apertius quod temperetur necessitas. Dicam apertius quod dixi. Duo sunt in homine: bonum et malum, natura et vitium. Bonum quia natura est, quia corruptum est, quia minus est, exercitio reparandum est. Malum, quia vitium est, quia corruptio est, quia natura non est, excludendum est. Quod si funditus exterminari non potest, saltem adhibito remedio temperandum est. Hoc est omnino quod agendum est, ut natura reparetur, et excludatur vitium. Integritas vero vitae humanae duobus perficitur: scientia et virtute, quae nobis cum supernis et divinis substantiis similitudo sola est. Nam homo cum simplex natura non sit, sed gemina compactus substantia, secundum unam partem sui, quae potior est, et ut apertius id quod oportet, dicam quae ipse est, immortalis est: secundum alteram vero partem, quae caduca est, quae sola his, qui nisi sensibus fidem praestare nesciunt, cognita est, mortalitati et mutabilitati obnoxius est: ubi toties mori
Abbreviated transcription (Latin):
quod supra diximus philosophiã ẽẽ
amorem & studiũ sapientiȩ: ii huius
quȩ instrum̃tis explicat᷑. ut ẽ architecͥ¬
tura. agricultura. & cȩtera huiusmodi:
s eiꝰ sapientie quę sola rerum pͥmeua
ratio ẽ Potest namq idem actus &
ad philosophiã ꝑtin̾e scđ̾m rationẽ
suã. ce ab ea exeludi. scđ̾m amministͣ¬
tionem uerbi gr̃a: Ut de p̾senti loqͣ¬
mur. agriculturȩ ratio philosophi ẽ:
amministratio rustici Pret̾a oꝑa¬
artificum. & si natura non sint. imitais
tamen naturã: & sui exemplaris for¬
mam quȩ natura ẽ quã imitantur. ra¬
tione exprimunt: Uides iam qua rati¬
one cogim᷑ philosophiam in om̃s actus
hominum diffundere: ut iam necẽe
sit tot eẽ philosophie partes. quot s̃
rerum diuersitates. ad quas ipsam
orum quȩ sapientia moderat᷑. finis &
intentio ad hoc spectare debet: ut uel
naturȩ nr̃e reparetur integritas: uel
defectuum quib p̾sens subiacet uita

Expanded text:
quod supra diximus: Philosophiam esse quod supra diximus: Philosophiam esse amorem et studium sapientiae: non hujus, quae instrumentis explicatur, ut est architectura, agricultura, et caetera hujusmodi, sed ejus sapientiae, quae sola rerum primaeva ratio est. Potest namque idem actus et ad philosophiam pertinere secundum rationem suam, et ab ea excludi secundum administrationem. Verbi gratia, ut de praesenti loquamur, agriculturae ratio philosophi est, administratio rustici. Praeterea opeartificum, etsi natura non sint, imitantur tamen naturam, et sui exemplaris formam quae natura est, qua imitantur ratione exprimunt. Vides jam, qua ratione cogimur philosophiam in omnes actus hominum diffundere, ut jam necesse sit, tot esse philosophiae partes, quot sunt rerum diversitates, ad quas ipsam orum, quae sapientia moderantur, finis et intentio ad hoc spectare debet: ut vel naturae nostrae reparetur integritas, vel defectuum, quibus praesens subjacet vita,
Abbreviated transcription (Latin):
pimus: idq solis hominib quodam
nature priuilegio competere attestati
sumus: consequenter nunc omnium
humanor actuum moderatricẽ quas¬
dam sapientiam posuisse uidemur: Si
enim brutorum animalium natura
quȩ nullo regitur rationis iudicio.
motus suos scđm solas sensuum pas¬
siones diffundit. & in appetendo seu
fugiendo aliquid. non intelligentiȩ uti¬
tur discretione. s ceco quodam carnis
affectu impellitur: restat ut rationał
animȩ actus ceca cupiditas non rapi¬
at. s moderatrix semꝑ sapientia p̃cedat:
Quod si uerum ẽẽ constiterit. iam noti
solum ea studia in quib uel de reruo
natura. uel disciplina agitur morum:
uerum ȩtiam omnium humanorum
actuum seu studiorum rationes. nots
incongrue ad pbilosophiã ꝑtinere di¬
cemus: Scd̾m quã acceptionẽ. sic phi¬
losophiam diffinire possumus: Philo¬
sophia est. disciplina omnium reruo
humanarum atq diuinarũ rationes
plene iuestigans: Nec mouere debet

Expanded text:
pimus, idque solis hominibus quodam pimus, idque solis hominibus quodam naturae privilegio competere attestati sumus: consequenter nunc omnium humanorum actuum moderatricem quamdam sapientiam posuisse videmur. Si enim brutorum animalium natura, quae nullo regitur rationis judicio, motus suos secundum solas sensnum passiones diffundit, et in appetendo seu fugiendo aliquid, non intelligentiae utitur discretione, sed caeco quodam carnis affectu impellitur: restat ut rationalis animae actus caeca cupiditas non capiat, sed moderatrix semper sapientia praecedat. Quod si verum esse constiterit, jam non solum ea studia, in quibus vel de rerum natura vel disciplina agitur morum, verum etiam omnium humanorum actuum seu studiorum rationes non incongrue ad philosophiam pertinere dicemus. Secundum quam acceptionem sic philosophiam definire possumus. « Philosophia est disciplina omnium rerum humanarum atque divinarum rationes plene investigans. » Nec movere debet
Abbreviated transcription (Latin):
est hominum natura sortita est. Cuius
animȩ uis intelligentiȩ motib noi caret.
qua in his quatuor. ꝓpriȩ uim rationis ȩxer¬
cot Aut enĩ aliqͥd an sit inquirit. aut si ẽȩ
constiterit. quid sit addubitat: qd̃ si ȩtiam
utriusq scientiã ratione possidet. quale sit
unum quodq ratione uestigat: atq in eo
cetera accidentium momenta ꝑquirit: Qui¬
dus cognitis. cur ita sit querit. &̃ ratione
nichilominus uestigat: Cum gͥ hic actus
sit humani animi ut semꝑ in p̃sentium cõ¬
p̃hensione. aut in absentium intelligentia.
aut in ignotoꝵ inquisitione. atq inuenti¬
one uersetur: duo s̃ in quib om̃em oꝑam
uis animȩ ratiocinantis impendit: Unũ
quidem ut rerum naturas inquisitiõis
ratione cognoscat: alterum uͦ ut ad sci¬
entiam prius ueniat. quod post graui¬
incidimus: ubi nobis non ꝑplexus ser¬
mo. s res obscura difficultatem pariat:
Quia enĩ de studio sapientiȩ loqui susce¬

Expanded text:
est, hominum natura sor- tita est. cuius est, hominum natura sor- tita est. cuius animae uis intellegentiae motibus non caret, quia in his quattuor propriae uim rationis exercet, aut enim aliquid an sit inquirit aut si esse constiterit, quid sit addubitat, qutriusque scientiam ratione possidet, quale sit unumquodque, ratione investigat, atque in eo caetera accidentium momenta perquirit. Quibus cognitis, cur ita sit quaerit, et ratione nihilominus investigat. Cum igitur hic actus sit humani animi, ut semper in praesentium comprehensione, aut in absentium intelligentia, aut in ignotorum inquisitione atque inventione versetur: duo sunt in quibus omnem operam vis animae ratiocinantis impendit: unum quidem ut rerum naturas inquisitionis ratione cognoscat; alterum vero, ut ad scientiam prius veniat, quod post graviincidimus, ubi nobis non perplexus sermo, sed res obscura difficultatem pariat. Quia enim de studio sapientiae loqui susce
Abbreviated transcription (Latin):
tota in ratione ẽ constituta. eaq uel u
rerum p̃sentium firmissima conclusio¬
ne. uel in absentiũ intelligentia. uel us
ignotarũ inquisitione uersat᷑: Hec taz¬
tum humano generi presto ẽ: Quȩ ñ
solum sensus imagiationesq ꝑfectas.
& noꝵ inconditas capit. s ȩtiã pleno ac¬
tu intelligentiȩ qͦd imaginatio suggesit
explicat atq confirmat: Itaq ut dictũ
est. huic diuinȩ nature non ea tantuoo¬
in cognitione sufficiunt quȩ subiecta
sensib comp̃hendit: uerum ȩtiã ex sen¬
sibilib imaginatione concepta: & ab¬
sentib reb nomina indere potest: &
quod intelligentiȩ ratione cõmp̃hen¬
dit. uocabulorũ quoq positionibus
aꝑit. Iuud quoq ei naturȩ ꝓpͥum est.
ut ꝑ ea quę sibi nota s̃. ignota uesti¬
get. Et non solum unumquodq an
sit. s quid sit ȩtiã & quale sit. necnon¬
& cur sit. õptet agnoscere. Quam tri¬
plicem animȩ uim sola ut dictum

Expanded text:
tota in ratione constituta est eaque uel in tota in ratione constituta est eaque uel in rerum prae- sentium firmissima conceptione uel in absentium intellegentia uel in ignotarum inquisitione uersatur. haec tantum humano generi praesto est, quae non solum sensus iraaginationesque perfectas et non inconditas capit, sed etiam pleno actu intel- legentiae quod imaginatio suggessit, explicat atque confirmat, itaque, ut dictum est, huic diuinae naturae non ea tantum cognitione sufficiunt quae subiecta sensibus comprehendit, uerum etiam et insensibilibus imaginatione concepta et absen- tibus rebus nomina indere potest et quod intellegentiae ratione comprehendit, uocabulorura quoque positionibus aperit, illud quoque ei naturae proprium est, ut per ea quae sibi nota sunt ignota uestiget et non solum unum quodque an sit, sed quid sit etiam et quale sit nec non cur sit, optet agnoscere, quam triplicis animae uim sola, ut dictum
Abbreviated transcription (Latin):
capit: Om̃e enĩ animal qd̃ sensu ui¬
get: ĩdem &̾ nascit᷑. & nutrit᷑. & alitur
Sensus uͦ diuersi s̃: & usq ad quinari¬
um numerũ crescunt. Ita qͥcquit
tantũ alit᷑: ñ etiã sentit Quicqͥd uͦ
uis animȩ. nascendi scił atq nutri¬
endi ꝓbat᷑ eẽ subiecta. Ouib uͦ sen¬
sus adest. ñ tantũ eas rerũ capiuͭ
formas. quib sensibili corpore feri¬
untur p̃sente. s abscedente quoq
sensu sensibilibq sepositis. cognita¬
rum sensu formarũ imagines teneñ.
memoriãq conficiunt: & ꝓ ut qd̃q
animal ualet longiꝰ breuꝰq custo¬
dit. S eas imaginationes confu¬
sas atq ineiuidentes sumunt: ut
nichil ex earum coniunctione ac compo
sitione efficere possint: atq idcirco me¬
possunt. futuri uͦ. his nulla cogniti¬
o ẽ S uis aĩe tercia. quȩ secũ pͥores a¬
lendi ac sentiendi trahit. hisq uelut
famulis atq obedientib utitur. eadẽ

Expanded text:
m. omne enim animal quod sensu uim. omne enim animal quod sensu uiget, idem et nascitur et nutritur et alitur, sensus uero diuersi sunt et usque ad quinarium numerum crescunt, itaque quicquid tantum alitur, non etiam sentit, quicquid uero ue animae uis, nascendi scilicet atque nutriendi, probatur esse subiecta. quibus uero sensus adest, non tantum eas rerum capiunt formas quibus sensibili corpore feriuntur praesente, sed abscedente quoque sensu sensibili- busque sepositis cognitarum sensu formarum imagines tenent memoriamque conficiunt, et prout quodque animal ualet, lon- gius breuiusque custodit, sed eas imaginationes confusas atque ineuidentes sumunt, ut nihil ex earum coniunctione ac compo- sitione efficere possint, atque idcirco mepossunt, futuri uero his nulla cognitio est. sed uis animae tertia, quae secum priores alendi ac sen- tiendi trahit hisque uelut famulis atque oboedientibus utitur, eadem
Abbreviated transcription (Latin):
studium. diunitatis. & purȩ mentis
illiꝰ amicitia. hec gͥ sapientia cunc¬
to animarũ generi meritum suę
diuinitatis imponit: & ad ꝓpriam
naturȩ uim puritatẽq reducit.
hinc nascit᷑ speculationum cogita¬
tionumq ueritas: & scã puraq actu¬
um castimonia. Qm̃ uͦ humanis
animis hoc excellentissimũ bonũ
philosophiȩ cõparatum est: ut uię
filo quodam ꝓcetat or̃o ab ipsis
dep̾hendit᷑. Quarum una quideo:
uitam solum corpori subministrat: ut
nascendo crescat. alendoq subsistat:
Alia uͦ sentiendi iudicium p̃bet: Tercia
uimentis & ratione subnixa est
Quarum quidem pͥmȩ id officiũ ẽ. ut
creandis. nutriendis. alendisq cor-¬
sensus ue iudicium. hec aut̃ herbar̃
atq arborũ. & qͥcqͥd t̾rȩ radicitus af¬
fixum tenet᷑. Scõa uͦ cõposita atq
coniuncta ẽ: ac pͥmam sͥ sumens &
in partẽ constituens: uariũ de qͥb
potest caꝑe ac multiforme iudiciũ¬

Expanded text:
studium divinitatis et purae mentis studium divinitatis et purae mentis illius amicitia. Haec igitur sapientia cuncto animarum generi meritum suae divinitatis imponit: et ad propriam naturae vim puritatemque reducit. Hinc nascitur speculationum cogitationumque veritas, et sancta puraque actuum castimonia. Quoniam vero humanis animis hoc excellentissimum bonum philosophiae comparatum est, ut viae filo quodam procedat oratio, ab ipsis deprehenditur: quarum una quidem vitam solum corporis subministrat, ut nascealia uero sentiendi iudicium praebet, tertia ui mentis et ratione subnixa est. quarum quidem primae id officium est, ut creandis, nutriendis alendisque corstet sensusue iudicium. haec autem est herbarum atque arborum et quicquid terrae radicitus adfixum tenetur, secunda uero composita atque coniuncta est ac primam sibi sumens et in partem constituens uarium de rebus capere potest ac multiforme iudiciu
Abbreviated transcription (Latin):
rimus omnium pitagoras a sit.¬
studium sapientiȩ philosophi
sophos dici. Nam antra sopbos. id
est sapientes dicebantur. Pulchre
quidem inquisitores ueritatis ñ
sapientes. s: amatores sapientiȩ uo¬
cat: quia minirum adeo latet omne
uerum. ut eiꝰ amore qͣntumlibet menͦ
ardeat. qͣntumlibet ad eiꝰ inquisionẽ
assurgat᷑. difficile tam̃ ipsam ut
est ueritatem comp̃hendere que¬
at. Ihilosophiam aut̃ earum rerum
quȩ uere eẽnt. suiq innutabilem sub¬
stantiam sortirentur. disciplinã consti¬
tuit. E st aũt philosophia amor & studi¬
um & amicitia quodammn sapientiȩ. Sa¬
pientie uͦ non huiꝰ quȩ in ferramentis
quibustũ & in aliqua fabrili scientia
notitiaq uersatur: s illiꝰ sapientiȩ que
nulliꝰ indigens uiuax mens. & sola
rerum primeua ratio est. Est aut̃ hic
amor sapientiȩ. intelligentis animi
ab illa pura sapientia illuminatio
& quodammꝰ ad seipsam retractio
atq aduocatio: ut uideat᷑ sapientiȩ

Expanded text:
rimus omnium Pythagoras « studium sapientiae philosophiaosophus quam sophos dici. Nam antea sophi, id est sapientes vocabantur. Pulchre equidem inquisitores veritatis non sapientes sed amatores sapientiae vocat; quia nimirum adeo latet omne verum, ut ejus amore quantumlibet mens ardeat, quantumlibet ad ejus inquisitionem surgat, difficile tamen ipsam, ut est, veritatem comprehendere queat. Philosophiam autem earum rerum, quae vere essent, suique immutabilem substantiam sortirentur, disciplinam constituit. « Est » autem « philosophia amor et studium et amicitia quodammodo sapientiae, » sapientiae vero non hujus, quae in ferramentis quibusdam, et in aliqua fabrili scientia notitiaque versatur, sed illius sapientiae, quae nullius indigens, vivax mens, et sola rerum primaeva ratio est. Est autem hic amor sapientiae, intelligentis animi ab illa pura sapientia illuminatio, et quodammodo ad seipsam retractatio atque advocatio, ut videatur sapientiae
Abbreviated transcription (Latin):
ad sequentia: Quatuor tantum dixi¬
mus ẽẽ scientias. quȩ reliquas om̃s
continent: id ẽ theoricam quȩ in spe¬
culatione uergtatis laborał. & prach¬
cam quȩ morum disciplinam considat.¬
&r mechanicam quȩ huius uitȩ actiones
ille quatnarius animȩ intelligi potest.
quem ob reuerentiã sui. antiqui in ius¬
iurandum asciuerant: Unde &e illito di
ille quat̾num: he qualiter sub philoso¬
phia contineant᷑. & rursum quas sub
se contineant: repetita breuiter diffi¬
nitione philosophiȩ ostendemus:

Expanded text:
ad sequentia. Quatuor tantum dixiad sequentia. Quatuor tantum diximus esse scientias, quae reliquas omnes continent, id est theoricam, quae in speculatione veritatis laborat; practicam, quae morum disciplinam considerat; mechanicam, quae hujus vitae actiones ille quaternarius animae intelligi potest, quem ob reverentiam sui antiqui in jusjurandum asciverant. Unde et illud dictilli quaternum. Hae qualiter sub philosophia contineantur, et rursum quas sub se contineant, repetita breviter diffinitione philosophiae, ostendamus
Abbreviated transcription (Latin):
certas regulas & p̃cepta p̾scribentes: Hu¬
iusmodi fuit origo om̃ium artium: hoc
ꝑ singula currentes uerum inuenimus:
Priusquã eẽt gramatica: & scribebant. &
loquebantur homines: Priꝰquã ẽẽt di¬
alectica: ratiocinando uerum a falso
discernebant: Priꝰ quã ẽẽt rethorica:
iura ciuilia tractabant: Prius quã ẽet
armmetica: scientiam numerandi ha¬
bebant: Prius quã ẽẽt musica: cane¬
bant: Prius quã ẽẽt geometri a agroᷤ
mensurabant: Prius quã eẽt astrono¬
mia: ꝑ cursus stellarum discretiones
temporum capiebant: S uenerunt
artes: quȩ licet ab usu pͥncipiũ sump¬
serint. usu tam̃ meliores sunt: Hic
locus ẽẽt exponere. qui fuerint sin¬
gularum artium inuentores. qͣndo
extiterint. aut ubi. aut quomͦ ꝑ cos
disciplinȩ exordium sumserit: S uo¬
lo quadam prius philosophiȩ diuisi¬
one. singulas a se mincem discernere:
dicta sunt: ut facilior fiat transitus

Expanded text:
certas regulas et praecepta praescribentes. Hucertas regulas et praecepta praescribentes. Hujusmodi fuit origo omnium artium: hoc per singula currentes, verum invenimus. Priusquam esset grammatica, et scribebant et loquebantur homines; priusquam esset dialectica, ratiocinando verum a falso discernebant; priusquam esset rhetorica, jura civilia tractabant; priusquam esset arithmetica, usum numerandi habebant; priusquam esset musica, canebant; priusquam esset geometria, agros mensurabant; priusquam esset astronomia, per cursus stellarum discretiones temporum capiebant. Sed venerunt artes, quae licet ab usu principium sumpserunt, usu tamen meliores sunt. Hic locus esset exponendi, qui fuerint singularum artium inventores, quando exstiterint, aut ubi, aut quomodo per eos disciplinae exordium sumpserint; sed volo quadam prius philosophiae divisione singulas a se invicem discernere. cta sunt, ut facilior fiat transitus
Abbreviated transcription (Latin):
ricam: & continet sub se disertiuam.
Et hȩc ẽ logica sermocinał: quã quar¬
tani post theoricam. practicam. ine¬
chanicam annumeramus: Nec pu¬
tandum ẽ ideo logicam to ẽ sermocina¬
lem dici. quod ante eiꝰ inuentionẽ null
fueruit sermones: & quasi bomines niu¬
tuas locutiones priꝰ non habueruit. Trãs
prius & sermones cõmunes & littere. s
nondum ratio sermonum & litterarũ
in artem redacta fuerat: nulla adhuc
recte loquendi uel disputanti p̃cepta
data erant: Om̃s eñĩ scientię prius
erant in usu: quã in arte: S conside¬
rantes deinde homines usum in ar¬
tem posse conuerti. & qđ uagum fue¬
rat & licentiosũ priꝰ. certis regulis &
preceptis posse restringi: ceperunt ut
dictum ẽ consuetudinẽ quȩ partim ca¬
su. partim natura exorta fuerat. ad
artem reducere: id quod prauum u¬
sus habebat emendantes. qđ minus
habebat supplentes. qt̃ suꝑfluuo
habebat resecantes: & de cetero singulis

Expanded text:
ricam: et continet sub se disertivam. ricam: et continet sub se disertivam. Et haec est logica sermotionalis, quam quartam post theoricam, practicam et mechanicam annumeramus. Nec putandum est ideo, logicam, id est, sermotionalem dici, quod ante ejus inventionem nulli fuerint sermones: et quasi homines mutuas locutiones prius non habuerint. Erant prius et sermones communes et litterae; sed nondum ratio sermonum et litterarum in usum redacta fuerat, nulla adhuc recte loquendi vel disputandi praecepta data erant. Omnes enim scientiae prius erant in usu quam in arte. Sed considerantes deinde homines usum in artem posse converti, et quod vagum fuerat et licentiosum prius, certis regulis et praeceptis posse restringi, coeperunt, ut dictum est, consuetudinem, quae partim casu, partim natura exorta fuerat, ad artem reducere: id quod pravum usus habebat emendantes, quod minus habebat supplentes, quod superfluum habebat resecantes: et de caetero singulis
Abbreviated transcription (Latin):
ria in disputatione colligerent: atq id
fieri impossibile uideret᷑. ut de eadem
re contraria conclusiõe facta. utraq
c̾ẽnt uera. quȩ sibi discutiens rõtina¬
tio conclusisset. cuiue rõtinationi credi
oporteret ẽẽt ambiguuo: uisum est
prius dispitationis ipsius uerã atꝙ
in tegram consit̾are naturam: qua cog¬
nita. tum illud quoq quod ꝑ disputa¬
tionem inueniret᷑ an uere comp̃hensuo
dos atq ipsas rõtinationes internos¬
cindi uias parat: ut quȩ ratiotinatio
ma ẽ: s ordine prima hȩc enim
inchoantib philosophiã pͥma legenda
est: ipterea qđ in ea docetur uociun
& intellectuum natura. sine quib
nullus philosophiȩ tractatꝰ rationa¬
bilit̾ explicari pot̾: Logica dicitur
cinalis suie rationalis scientia dici
potest: Logica rõnalis. quȩ disertiua
dicitur c̃ontinet dialecticã. & rethori¬
cam: Logica sermocinał. genus est
ad gramaticã. dialecꝰticã. atq retho¬

Expanded text:
ria in disputatione collria in disputatione collfieri inpossibile uideretur, ut de eadem re contraria conclusione facta utraque essent uera quae sibi dissentiens ratiocinatio conclusisset, cuique ratiocinationi credi oporteret, esset ambiguum, uisum est prius disputationis ipsius ueram atque integram considerare naturam, qua cognita tum illud quoque quod per disputationem inueniretur, an uere comprehensumdos atque ipsas ratiocinationes internoscendi uias parat, ut quae ratiocinatio ma est, sed ordine prima: haec enim inchoantibus philosophiam prima legenda est, proptereaque in eo docetur vocum et intellectuum natura, sine quibus nullus philosophiae tractatus rationabiliter explicari potest. Logica dicitur tionalis sive rationalis scientia dici potest, Logica rationalis, quae discretiva dicitur, continet dialecticam et rhetoricam. Logica sermotionalis genus est ad grammaticam, dialecticam atque rheto
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑ imꝑitiam disputandi quicqͥd ratio¬
cinatione comp̃henderant: hoc in res
uͦ magnus ẽ error: neq enĩ sese res ut
in nunieris. ita etiam in ratiocinatiõib
habent: In numeris enĩ quicqͥd in digi¬
tis recte computantis euen̾it. to sine
dubio in res quoq ipsas euenire necẽt
ẽ: ut si ex calculo.eͣ. contigerit.cͣ. quoq
res illi numero subiectas ẽẽ necẽe est:
hoc uͦ non equȩ in disputatione seritat᷑:
Neq enĩ quicqͥd sermonum decursus
inuen̾it. id in natura fixum tenetur:
Qure. necẽe est falli qui abiecta scientus
disputandi: de rerũ nat᷑a ꝑqͥrerent: Hisi
enĩ priꝰ ad scientiã uen̾it quȩ ratiocinis¬
no ueram teneat sennitam dispitanti.
quę ueri similem. & agnouerit quȩ fida
que possit c̃ẽ suspecta: rerum meorrup¬
ti ueritas ex ratiotinatione non potest
mueniri: Cum gͥ ueteres sepe multis
lapsi errorib falsa quȩdam & sibi contͣ¬

Expanded text:
, quoniam disputandi quidquid ratio, quoniam disputandi quidquid ratiocinatione comprehenderant, haec in res vero magnus est error: neque enim sese res ut in numeris, ita etiam in ratiocinationibus habent. In numeris enim quidquid in digitis recte computantis evenerit, id sine dubio in res quoque ipsas evenire necesse est, ut si ex calculo centum contigerit, centum quoque res illi numero subjectas esse necesse est. Hoc vero non aeque in disputatione servatur. Neque enim quidquid sermonum decursus invenerit, id in natura fixum tenetur. Quare necesse est falli, qui abjecta scientia disputandi, de rerum natura perquirerent. Nisi enim prius ad scientiam venerit, quae ratiocinatio veram teneat semitam disputandi, quae verisimilem agnoverit, et quae fida, et quae possit esse suspecta, rerum incorrupta veritas ex ratiocinatione non potest inveniri. Cum igitur veteres saepe multis lapsi erroribus falsa quaedam et sibi contra
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓcedens in res sensibiles ꝓcreandas: Phi¬
sici namq dicunt om̃ia ex calore & hu¬
more ꝓcreari: Unde uirgilius occeanum
patrem appellat: & ualeriꝰ soranus in quodã
uersude ioue in significatione ignis ethe¬
rei dicit: Iupit̃ omip̃s rerum regumq
suꝑest logice quoq originem inuestiga¬
re: quam id circo ultimam annumero.
quia postremo inuenta ẽ: Ceterȩ prius
reꝑte fuerantꝰ. s necẽẽ fuit logicã quoq
mueniri: q̃m nemo de reb contienienter
disserere pot. nͥ prius recte & ueraciter lo¬
quendi rationem agnouerit: Nam sicut
dicit boetius cum primitus antiquicis¬
ca naturas rerum & morum qualitates
inuestigandas oꝑam impenderent: necd̃
fuit sepe falli eos. quia uocum & intelles¬
luum discretionẽ non habebant: ut ni
multis euenit epicuro. qui athonus
mundum consistere putat. & honestũ
uoluptatẽ mentit᷑ Hoc aut̃ idcircohuie
atq aliis accidisse manifestum ẽ. qͣ̃m¬

Expanded text:
procedens in res sensibiles procreandas. » Phyprocedens in res sensibiles procreandas. » Physici namque dicunt, omnia ex calore et humore procreari. Unde Virgilius Oceanum patrem appellat: et Valerius Soranus in quodam versu de Jove, in significatione ignis aetherei dicit: Juppiter omnipotens rerum regumquesuperest logicae quoque originem investigare: quam idcirco ultimam annumero, quia postremo inventa est. Caeterae prius repertae fuerant; sed necesse fuit logicam quoque inveniri; quoniam nemo de rebus convenienter disserere potest, nisi prius recte loquendi rationem agnoverit. Nam sicut dicit Boetius: Cum primitus antiqui circa naturas rerum et morum qualitates investigandas operum impenderent necesse fuit, saepe falli eos; quia vocum et intellectuum discretionem non habebant: ut in multis evenit Epicuro, qui atomis mundum consistere putat, et honestum voluptate metitur. Hoc autem idcirco huic atque aliis accidisse manifestum est
Abbreviated transcription (Latin):
deatur: Quantũ tñ ego ex eor dicti
conicere possum: trib maxime mo¬
dis huris uocabuli significatiõe
uti solebant. singulis suam dif¬
finitionem assignando: Primo modo ꝑ
hoc nomer significare uoluerunt illud
archetipum exemplar rerum omnium quod
in mente diuina ẽ. cuiꝰ ratione omnia forma¬
ta sunt: & dicebant naturam ẽẽ uniuscuiusq
rei pͥmordialem causam suanra qua non so¬
lum eẽ. s ȩtiam talis ẽẽ habeat: Huic sig¬
nificationi talis diffinitio assignat᷑ Natu¬
ra ẽ: quȩ unicuiq rei suum cẽ attribuit.
Scđ̃o modo naturam ẽẽ dicebant ꝓprium c̃ẽ
unicuiusq rei: cui significationi talis diffi¬
nitio assignat᷑: Natura unamquamq
rem informans ꝓpria differentia dicitur.
scđm quã significationẽ dicere solemus:
Natura est omĩa pondera ad t̾ram uerg̾e.
leuia alta petere. ignem urere: aquam
humectare: Tercia diffinitio talis est
Natura ẽ. ignis artifex. ẽx quadam ui

Expanded text:
deatur. Quantum tamen ego ex eorum dictis deatur. Quantum tamen ego ex eorum dictis conjicere possum, tribus maxime modis hujus vocabuli significatione uti solebant, singulis suam diffinitionem assignando. Primo modo per hoc nomen significare voluerunt illud archetypum exemplar rerum omnium, quod in mente divina est: cujus ratione omnia formata sunt: et dicebant naturam esse unius cujusque rei primordialem causam suam: a qua non solum esse, sed etiam tale esse habeat. Huic significationi talis diffinitio assignatur: « Natura est, quae unicuique rei suum esse tribuit. » Secundo modo naturam esse dicebant, proprium esse uniuscujusque rei cui significationi diffinitio assignatur: « Natura unamquamque rem informans, propria differentia dicitur; » Secundum quam significationem dicere solemus: Natura est omnia ponderosa ad terram vergere, levia alta petere, ignem urere, aquam humectare. Tertia diffinitio talis est: « Natura est ignis artifex, ex quadam ut
Abbreviated transcription (Latin):
a nudus: Oportuit enim ut ilis qui
sibi ꝓuidere nesciunt natura consule¬
ret. homini aut̃ ex hoc ȩtiam maior
exꝑiendi occasio p̾staretur: cum illa
quȩ cȩteris naturalit̾ data sunt. ꝓpͥa
ratione sibi inueniret: Multo enim
nunc magis enitet ratio hominis hȩc
eadem inueniendo: quã habento cla¬
ruisset: Nec sine causa ꝓuerbium
sonat: qđ ingeniosa fames om̃s exc u¬
derit artes: hac equidẽ ratione. illa
quȩ nunc excellentissima in studiis
hominum uides reꝑta sunt: hac ea¬
dem pingendi. texendi. sculpendi.
fundendi. infinita genera exorta s̃.
ut iam cum natura ipsum mirem᷑n
minauimus. licet ut ait tul¬
lius naturam diffinire difficile sit:
non tam̃ huius uocabuli significa¬
tio. omnino silentio p̃tereunta ui¬
detur: Neq quia non omnia quȩ
uolumus dicere possumus: io qđ
possumus tacere debemus: Plura
ueteres de natura dixisse muenunͭ
s nichil ita ut non aliqͥo restare ui¬

Expanded text:
et nudus. Oportuit enim, ut illis, quae et nudus. Oportuit enim, ut illis, quae sibi providere nesciunt, natura consuleret: homini autem ex hoc etiam major reperiendi occasio praestaretur, cum illa, quae caeteris naturaliter data sunt, propria ratione sibi inveniret. Multo enim nunc magis enitet ratio hominis haec eadem inveniendo, quam habendo claruissset. Nec sine causa proverbium sonat, quod Ingeniosa fames omnes excuderit artes. Hac equidem ratione illa, quae nunc excellentissima in studiis hominum vides, reperta sunt. Hac eadem pingendi, texendi, sculpendi, fundendi, infinita genera exorta sunt, ut jam cum natura ipsum miremur minavimus: licet, ut ait Tullius, « naturam diffinire difficile sit, » non tamen hujus vocabuli significatio omnino silentio praetereunda videtur. Neque, quia non omnia quae volumus dicere, possumus, id quod possumus, tacere debemus. Plura veteres de natura dixisse inveniuntur, sed nihil ita, ut non aliquid restare vi
Abbreviated transcription (Latin):
ram:. longum ẽ &e onerosum ꝓsequi ꝑ
singula: Possumus tam̃ exempli cau¬
si in paucis it demonstrare: Qui sta¬
tuam fudit. hominẽ inturtus ẽ: Qui
domum fecit. montẽ respexit: Quia enĩ
ut ait ꝓpła. qui emittis fontes in conual¬
libus. int̾ medium montium ꝑtransibt̃
aque. eminentia montium aquas non re¬
tinet: ita domus in altum quoddam ca¬
cumen leuanda fuit: ut irruentium tẽ¬
pestatum molestias tuto excipere posset.
Qui usum uestim̃toꝵ primus adinuenit:
considerauit quod singula quȩq nascer¬
tium ꝓpria quędam habeant munim̃ta:
quib naturam suam ab incommnodis de-¬
fnount: Cortex ambit arborem. penna
tigit uoluerem. piscem squama oꝑit. lana
ouem induit. pilus iumenta & feras ues¬
tit. conca testudinem excipit: ẽbur ele¬
fantem iacula non timere facit: Nec tñ
sine causa factum ẽ qđ cum singula ani¬
mantium naturȩ suȩ arma secum na¬
ta habeant: solus homo mermis nascit᷑

Expanded text:
ram, longum esset et onerosum prosequi per ram, longum esset et onerosum prosequi per singula. Possumus tamen exempli causa in paucis id demonstrare. Qui statuam fudit, hominem intuitus est. Qui domum fecit, montem respexit. Quia enim, ut ait Propheta, Qui emittis fontes in convallibus, intra medium montium pertransibunt aquae : eminentia montium aquas non retinet: ita domus in altum quoddam cacumen levanda fuit, ut irruentium tempestatum molestias tuto excipere posset. Qui usum vestimentorum primus adinvenit, consideravit, quod singula quaeque nascentium propria quaedam habeant munimenta, quibus naturam suam ab incommodis defendunt. Cortex ambit arborem, penna tegit volucrem, piscem squama operit, lana ovem induit, pilus jumenta et feras vestit, concha testam excipit: ebur elephantem jacula non timere facit. Nec tamen sine causa factum est, quod cum singula animantium naturae suae arma secum nata habeant, solus homo inermis nascitur
Abbreviated transcription (Latin):
laborat: eam in duas sp̃ẽs diuidimꝰ.
in theoricã id ẽ speculatuã. & practi¬
cam id ẽ actiuã: quȩ ȩtiam ethica iaͥ
ẽ moralis appellatur: Scientia uͦ quia
oꝑa humana ꝓseqͥtur. congrue me¬
chanica id ẽ adulterina uocatur:
tria oꝑa: id ẽ opꝰ dei. opꝰ nature. opͥ
artificis imitantis naturam Opus
dei ẽ: qd̾ non erat creare: Unde illud
In pͥncipio creauit as cęlum & t̾ram
Opus nature. quod latuit ad actum ꝓdu¬
cere: Unde illud Producat t̾ra herbam
uirentem. ⁊ c. Opus artificis est dis¬
gregata coniungere: uel coniunc ta segr¬
gare: Unde illud Consuerunt sibi prro
creare. uel homo herbam ꝓduceri: qͥ nec
palmum ad staturam suam acdert pot
Inbis trib oꝑib conuementer opus hu¬
manum quod natura noti est s imitat᷑
naturam. mechanicum id ẽ adulterinũ
nominatur: quemadmodum & lauis
subintroducta mechanica dicit᷑ Qua¬
litii aut̃ opus artificis imitetur natu¬

Expanded text:
laborat, eam in duas species dividimus; laborat, eam in duas species dividimus; in theoricam, id est speculativam; et practicam, id est activam: quae etiam ethica, id est moralis appellatur. Scientia vero, quia opera humana prosequitur, congrue mechanica, id est adulterina vocatur. icia opera, id est, opus Dei, opus naturae, opus artificis imitantis naturam. Opus Dei est, quod non erat creare: unde illud: In principio creavit Deus coelum et terram . Opus naturae, quod latuit ad actum producere: unde illud: Producat terra herbam virentem , etc. Opus artificis est disgregata conjungere, vel conjuncta segregare: unde illud: Consuerunt folia ficucreare, vel homo herbam producere; quia nec palmum ad staturam suam adjicere potest. In his tribus operibus convenienter opus humanum, quod natura non est, sed imitatur naturam, mechanicum, id est, adulterinum nominatur: quemadmodum et clavis subintroducta mechanica dicitur. Qualiter autem opus artificis imitetur natu
Abbreviated transcription (Latin):
biliter. ille inmutabilit̃ & sapiens
& iustus ẽ: Ilarum uͦ actionũ quȩ
huius uite necessitati deseruiunt tri¬
modum genus ẽ: Primum quod
nature nutrim̃tum amministrat.
scãm qđ contra molesta quę extͥnse¬
cus accidere possunt munit. t̾cium
quod contra iam illata p̃stat remedi¬
um: Cum gͥ ad reparandam natu¬
ram nr̃am intendimus: diuina actio
est: Cum uͦ illi gõ infirmũ in nobis
est necessaria ꝓuidemꝰ. humana Om¬
nis gͥ actio. uel diuina ẽ uel huma¬
na: Possumus aut̃ non incongrue¬
illam eo quod de suꝑiorib habeatur.
intelligentiam appellare: hanc uͦ quia
de inferiorib habetur. & quasi quodã
consilio indiget. scientiam uocare: Si
gͥ sapientia ut supͣdictum ẽ cunc tas
quȩ ratione fiunt moderatur actiões.
consequens ẽ iam. ut sapientiam has
duas partes contin̾e id ẽ intelligenti¬
am &e scientiã dicamus: R ursus in¬
telligentia qm̃ & ni inuestigatione
ueritatis. & in morum consid̾atiõe

Expanded text:
iter, ille immutabiliter et sapiens et justus est. Illarum vero actionum, quae hujus vitae necessitudini deserviunt, trimodum genus est. Primum, quod naturae instrumentum administrat; secundum, quod contra molesta, quae extrinsecus accidere possunt, munit; tertium, quod contra jam illata praestat remedium. Cum igitur ad reparandam naturam nostram intendimus, divina actio est: cum vero illi quod infirmum in nobis est, necessaria providemus, humana. Omnis ergo actio vel divina est, vel humana. Possumus autem non incongrueillam eo quod de superioribus habeatur intelligentiam appellare: hanc vero quia de inferioribus habetur, et quasi quodam consilio indiget scientiam vocare. Si igitur sapientia, ut supra dictum est, cunctas, quae ratione fiunt, moderatur actiones: consequens est jam ut, sapientiam has duas partes continere, id est, intelligentiam et scientiam dicamus. Rursus intelligentia, quoniam et in investigatione veritatis, et in morum consideratione
Abbreviated transcription (Latin):
quietis tranquillitatẽ. elisium: hunc
aut̃. ꝓpt̾ in constantiam &e confusionem
rerum fluctuantium. infernum nun¬
cupabant: Hec paulo latius ꝓsecuti
sumus: ut ostendamus hominem
qua in parte mutabilitatis particeps¬
est. in ea quoq necessitati ẽẽ obnoxiũ:
in ea uͦ qua imortalis ẽ. diumitati ẽẽ
cognatum: Ex quo colligi potest id
quod supra dictum ẽ. qđ uidelicet
omnium humanarũ actionum ad
hunc finem concurrit intentio: ut
nobis restauret᷑. uel huius uitȩ ne¬
cessitudini consulat᷑. quȩ quo faciliꝰ
ledi potest aduersis. eo magis foueri

Expanded text:
quietis tranquillitatem elysium. Hunc quietis tranquillitatem elysium. Hunc autem propter inconstantiam et confusionem rerum fluctuantium, infernum nuncupabant. Haec paulo latius prosecuti sumus, ut ostendamus hominem, qua in parte mutabilitatis particepest, in ea quoque necessitati esse obnoxium: in ea vero, qua immortalis est, divinitati esse cognatum. Ex quo colligi potest id, quod supra dictum est; quod videlicet omnium humanarum actionum ad hunc finem concurrit intentio, ut nobis restauretur, vel hujus vitae necessitudini consulatur, quae quo facilius laedi potest adversis, eo magis foveri
Abbreviated transcription (Latin):
natura & pͥmordialem habet causam.
& subsistentiam ꝑpętuam: De his dictum ẽ.
& redit ad nichilum qđ fuit ante nichil:
eo qđ om̃e opus naturȩ. sic̃ temporaliter
ex occulta causa in actum ꝓfluit.: ita eodẽ
actu temporaliter destructo. es unde uene¬
mundum in duas partes diuiserunt.
in eam uidelicet partem quȩ ẽ a circło
lime sursum: & in eam quȩ deorsum ẽ:
Et suꝑlunarem mundum eo quod ibi
omnia pͥmordiali lege consistant. na¬
turam appellabant: sublunarem opus
naturȩ id ẽ suꝑioris: qr omnium gn̾a
animantium quȩ in eo uitalis sp̃c infu¬
sione uegetant᷑. a suꝑiorib ꝑ miusibi¬
les meatus infusum nutrimentum ac¬
cipiunt: non solum ut nascendo cres-
cant. s ȩtiam ut alendo subsistant
E undem ȩtiã suꝑiorem mundũ tempꝰ
uocabant. ꝓp̃t̾ cursum & motum syde¬
rum quȩ in eo sunt: inferiorem tempo¬
ralem. quia scđ̃m motus suꝑiores agit᷑:
I tem suꝑlunarem ꝓpt̾ ꝑpetuã lucis &

Expanded text:
natura et primordialem habet causam, natura et primordialem habet causam, et subsistentiam perpetuam. De iis dictum est: Et redit in nihilum, quod fuit ante nihil: eo quod omne opus naturae sicut temporaliter ex occulta causa in actum profluit: item eodem actu temporaliter destructo eo, unde venemundum in duas partes diviserunt: in eam scilicet partem, quae est a circulo lunae sursum, et in eam, quae deorsum est. Et superlunarem mundum, eo quod ibi omnia turam appellaverunt. Sublunarem autem opus nature, id est superioris, quia omnium genera animantium, que in eo vitalis spiritus infusione vegetantur, a superioribus per invisibiles meatus infusum nutrimentum accicant, sed etiam ut alendo subsistant. Eumdem etiam superiorem mundum tempus vocabant, propter cursum et motum siderum, quae in eo sunt: inferiorem temporalem, quia secundum motus superiores agitur. Item superlunarem, propter perpetuam lucis et
Abbreviated transcription (Latin):
pars rerum ẽ quȩ pͥncipium & finem
hubent. & ꝑ se ad ẽẽ non ueniunt: s sunt
oꝑa naturȩ que oriuntur suꝑ t̾rã sub
iunari globo mouente igne artifice.
qui ui quadã descendit in res sensibi¬
les ꝓcreandas: De illis gͦ dictum ẽ nicb̾
in mundo morit᷑: eo qđ nulla ẽentia ꝑe¬
at Non enĩ ẽẽntiȩ terum transeunt: s
forme Cum uͦ forma transire dicit᷑: non
sic intelligendũ ẽ ut aliqua res existens
ꝑire omnino. & ẽẽ suum amitt̾e credat᷑. ⁊
si uariari potius: uel sic fortassis ut quȩ
uincta fuerant ab inuicem separentur.
uel quȩ separata erant comungantur.
uel que hic erant illuc transeant: uel
que nunc erant tunc subsistant: in qui¬
bus ommib ẽẽ rerum nichil detrim̃ti
patitur: De his dictum ẽ. omma orta
occidunt. & aucta senescunt. ẽo qđ cunc̾¬
ta naturȩ oꝑa ficut pͥncipiũ habent.
ita etiã finis aliena nons̃: De illis
dictum ẽ. de nichilo mehil in nebi¬
lum nil posse reuerti: eo qd̃ omnis

Expanded text:
a rerum est, quae principium et finem habent, et per se ad esse non veniunt, sed sunt opera naturae quae oriuntur super terram, sub lunari globo, movente igne artifice, qui vi quadam descendit in res sensibiles procreandas. De illis ergo dictum est: « Nihil in mundo moritur, eo quod nulla essentia pereat. » Non enim essentiae rerum transeunt, sed formae. Cum vero forma transire dicitur, non sic intelligendum est, ut aliqua res existens perire omnino, et esse suum amittere credatur, sed variari potius; vel sic fortassis, ut quae juncta fuerant, ab invicem separantur; vel quae separata erant, conjungantur; vel quae hic erant, illuc transeant; vel quae nunc erant tunc subsistant, in quibus omnibus esse rerum nihil detrimenti patitur. De iis dictum est: « Omnia orta decidunt, et aucta senescunt; » eo quod cuncta naturae opera, sicut principium habent, ita etiam a fine aliena non sunt. De illis dictum: De nihilo nihil, in nihilum nil posse reverti. Et eo quod omnis
Abbreviated transcription (Latin):
riuntur aliquando: et neno suꝑuiuers
muenitur. Hi gͦ quia et mortius ex a
mortalibus morituriᷤꝰ fiunt. et siuis lec¬
toribus. suis amatoribus uitam semꝑ
ꝑmanentem dare non possunt: nequaꝗͣ.
libri uitȩ. sed potius mortis. uel mortuoꝵ
uel morientium appellari digni suis. Id̾
siego talem librum inuenire possim. t¬
cui origo ȩterna. cuius incorruptibi¬
us ẽẽntia. cuius cognitio sit uita. ciuꝰ
scriptura indelebilis. cuius inspectus
desiderabilis. cuius doctrina facilis.
cuius scientia duleis. cuius profun¬
ditas inꝑscrutabilis. ciuus uerba innu¬
merabilia. et unum tantum uerbum õta:

Expanded text:
riuntur aliquando, et nemo semper vivens riuntur aliquando, et nemo semper vivens invenitur. Ii ergo, quia ex mortuis a mortalibus morituti fiunt, et suis lectoribus, suis amatoribus vitam semper permanentem dare non possunt, nequaquam libri vitae, sed mortis potius, vel mortuorum, vel morientium appellari digni sunt. Quod si ego talem librum invenire possim, cujus origo aeterna, cujus incorruptibilis essentia, cujus cognitio sit vita, cujus scriptura indelebilis, cujus inspectus desiderabilis, cujus doctrina facilis, cujus scientia dulcis, cujus profunditas imperscrutabilis, cujus verba innumerabilia, et unum tamen verbum o
Abbreviated transcription (Latin):
tatis illuminatarum mentium refecto
est et infirmantium obumbratio. li¬
ber uitȩ ad aquilonem respicit: quia
ꝑ humanitatem saluatoris exortum
est lumen habitantibus in regione
umbrȩ mortis. Et lignum uitȩ ad
austrum uertitur. ut robustos gustu
suȩ dulcedinis pascat. et prouehat. et
infirmos adhuc ne deficiant in estu
temptationum. sub ali s ꝓtectionis
suȩ quasi in umbraculo mertoiani
abscondat. hȩc ipsi si paululum ad huc¬
prosequamur: non sit onerosum. Holu¬
mus enim nunc more exponentis pla¬
nis et paucis uerbis sensum aperire:
non more meditantis. nunc quasi du¬
bitantes. nunc quasi inuenientes. hue
illucq acie mentis discurrere. A lii sũt¬
pellibus mortuorum animalium. siue
ex alia quacumq corruptibili materia
sunt: et cum pusillum durauerint. ip¬
si quoq ueterascunt. et quadam sua
morte resoluuntur in nichilum. nullũ
de se deinceps relinquentes uestigium.
Et istos libros omnes qui legunt mo¬

Expanded text:
tatis illuminatarum mentium refectio tatis illuminatarum mentium refectio est, et infirmantium obumbratio. Liber vitae ad aquilonem respicit, quia per humanitatem Salvatoris exortum est lumen habitantibus in regione umbrae mortis. Et lignum vitae ad austrum vertitur, ut robustos gustu suae dulcedinis pascat et provehat, et infirmos adhuc, ne deficiant in aestu tentationum, sub alis protectionis suae quasi in umbraculo meridiano abscondat. Haec ipsa si paululum prosequamur non sit onerosum. Volumus enim nunc more exponentis planis, et paucis verbis sensum aperire, nunc meditantis, nunc quasi dubitationes, nunc quasi invenientes huc illucque acie mentis discurrere. CAP. pellibus mortuorum animalium, sive ex alia qualicunque corruptibili materia fiunt, et cum pusillum duraverint, ipsi quoque veterascunt, et quadam sua more resolvuntur in nihilum, nullum de se deinceps relinquentes vestigium. Et istos libros omnes qui legunt, mo
Abbreviated transcription (Latin):
De libro uitȩ et ligno uite in co
gitur ut melius pateant lumpna.¬
quȩ dicimus. ipsam
supͣdic¬
stam columpnam in
medio
archȩ depinximus.
eidemq
in latere australi lignum uitȩ. In la¬
tere uero aquilonari. lib̾ uitȩ nom̃
asscripsimus. Unde et in codem lat̾e
triguita uolumina diuinȩ paginȩ se¬
cunrdum ordinem. ab imo sursum. hoc
est in singulis mansionibus decem dis¬
posiumus: quia sicut diximus. om̃is
diuina scriptura unus liber est ille.
qui liber uite est. Et sciendum quod
xp̃c cum ingemina natura uita ȩt̾na
constaet. qm̃ secundum utramq natu¬
ram et liber uite. et lignum uitȩ con¬
grue dici potest᷑ at tanien spetialiter
nobis secundum formam humanitatis
assumptȩ. liber uitȩ factus est. quia in
homine prebuit exemplum. secundũ
formam diuinitatis lignum uite fact᷑
est: quia ex uirtute diuinitatis pres¬
trat remedium. Lignum in se duo ha
bet. fructum et folia. Fructu pascit. &¬
foliis obumbrat. Sic uirtus diuini¬

Expanded text:
De ligno vitae, et libro vitae in columna. Igitur ut melius pateant quae diximus, ipsam supradictam columnam in medio arcae depinximus, eidemque in latere australi lignum vitae, in latere vero aquilonari liber vitae nomen ascripsimus. Unde et in eodem latere triginta volumina divinae paginae secundum ordinem ab uno sursum, hoc est in singulis mansionibus decem disposuimus, quia sicut diximus, omnis divina Scriptura unus ille liber est, qui liber vitae est. Et sciendum quod Christus cum in gemina natura una aeterna constet persona, secundum utramque naturam et liber vitae, et lignum dici potest, attamen specialiter nobis secundum formam humanitatis assumptae liber vitae factus est, quia in homine praebuit exemplum. Secundum formam divinitatis lignum vitae factus est, quia ex virtute divinitatis praestare remedium. bet, fructum et folia, fructu pascit et foliis obumbrat. Sic virtus divini
Abbreviated transcription (Latin):
cupabor: Benedicis. Multa siquidẽ
sunt inscripturis quȩ inse consid̾ata
nichil expetendũ hab̾e uident᷑ quȩ
tamen si aliis quib coherent cõpa-¬
raueris. & in toto suo trutinare ceꝑis:
necessaria pariter ⁊ cõpetentia ẽẽ iu¬
debis. Alia ꝓpt̾ se scienda sunt: alia
labore digna. qr tam̃ sine ipsis illi
enucleate sciri non possunt: nullacenus
debent negligenter pret̾ĩri. Omĩa disce.
uidebis postea nichil eẽ suꝑfluum. Cor¬
artata sciencia iocunda ñ ẽ. De libris
autẽ qui ad hanc lectionẽ utiles sunt.
si quid mͥ uideat᷑ queris: hos magis sre¬
quentandos existimo. G enesim. exodũ.
iosue. librum udicũ. & regũ. ⁊ parali¬
pomenon. Noui testamenti pͥmũ .uiͦuͦ.
euangłia: de hinc actus apłorum. hi
.xͥi. magis ad historiã mͥ ꝑtinere uid̾nr.
exceptis his quos historio graphos ꝓprie
appellamus. Si camen huiꝰ uocabuli si¬
gnificatione largius utim. nullũ est

Expanded text:
cupabor? Bene dicis. Multa siquidem cupabor? Bene dicis. Multa siquidem sunt in Scripturis, quae in se considerata nihil expetendum habere videntur, quae tamen si aliis quibus cohaerent, comparaveris, et in toto suo trutinare coeperis, necessaria pariter, et competentia esse videbis. Alia propter se scienda sunt, alia labore digna, quia tamen sine ipsis illa enucleate sciri non possunt, nullatenus debent negligenter praeteriri. Omnia disce, videbis postea nihil esse superfluum. Coarctata scientia jucunda non est. De libris autem qui ad hanc lectionem utiles sunt, si quid mihi videatur, quaeris; hos magis frequentandos existimo: Genesim, Exodum, Josue, librum Judicum, et Regum, et Paralipomenon. Novi vero Testamenti primum, quatuor Evangelia, dehinc Actus apostolorum. Hi undecim magis ad historiam pertinere mihi videntur, exceptis his quos historiographos proprie appellamus. Si tamen hujus vocabuli significatione largius utimur, nullum est
Abbreviated transcription (Latin):
ligenter. Calculos in numerũ posui. ꝙ
nigris pauimentum carbonib depin¬
ai: & ipso exemplo oculis subiecto. quę
ampligonii. quȩ ortogonii. quȩ origo¬
nii differentia eẽt. patenter demonstra-¬
ui: utrum ne quadiatum. equilateru
duob inse lat̾ibus multiplicatis emba-¬
dum impleret᷑ utrobiq ꝓcurrente po¬
dismo didici. Sepe noc̾turnus horos¬
copus ad hib̾na ꝑuigilia excubaui.
Sepe ad numer̾u ꝓtensum in ligno
magadã ducere solebam: ut ⁊ uocũ
differentiã aure ꝑciꝑem: & animũ
parit̾ melli dulcedine oblectarem.
Hec puerilia quidẽ fuerant: s t̾n ñ
inutilia. Neq ea nc̃ scire stomachum
lum incede aptissime. qui incedit or¬
dinate: neq ut quidã dũ magnũ sal¬
cum facere uolunt. p̃cipitium incidt̃.
Sic̃ inuirtutib ita inscientiis quidã
gradus sunt. S dicis. Multa inue¬
nio in historiis quȩ nulliꝰ uidentur
ẽẽ utilitatis. Quare in huiꝰ modi oc¬

Expanded text:
tinxi. Calculos in numerum posui, et tinxi. Calculos in numerum posui, et nigris pavimentum carbonibus depinxi; et ipso exemplo oculis subjecto, quae ampligonii, quae ortogonii, quae oxigonii differentia esset, patenter demonstravi; utrumne quadratum, aequilaterum duobus in se lateribus multiplicatis embadum impleret, utrobique procurrente podismo didici. Saepe nocturnus horoscopus ad hiberna pervigilia excubavi. Saepe ad numerum protensum in ligno Magadan ducere solebam, ut et vocum differentiam aure perciperem, et animum pariter meli dulcedine oblectarem. Haec puerilia quidam fuerant, sed tamen non inutilia. Neque ea nunc scire stomachum lum incedere aptissime, qui incedit ordinate, neque ut quidam, qui dum magnum saltum facere volunt, in praecipitium incidunt. Sicut in virtutibus ita in scientiis quidam gradus sunt, sed dicis: Multa invenio in historiis, quae nullius videntur esse utilitatis, quare in hujusmodi oc