comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
esse omnino largiendum: Sic enim dixit. Largitio quae
fit ex re familiari: fontem ipsum benignitatis exhaurit.
ita benignitas benignitate tollitur. Oua quo in plures usus
sis: eo minus in multos uti possis. Et idem paulopost. qͥd
autem est stultius: ꝗͣ quod libenter facias: curare ut id diu¬
tius facere non possis: Uidelicet professor sapientiae refre¬
nat homines abhumanitate. monetq ut rem familiarem
diligenter custodiant: malintq arcam ꝗͣ usticiam conser¬
uare. Ouod cum intelligeret inhumanum esse ac nefariũ.
ex alio capite quasi actus penitentia sic ait. Nonnunquã
tamen est largiendum: ne hoc benignitatis genus omni¬
no repudiandum: et saepe idoneis hominibus egentibus de
re familiari impertiendum. Ouid est idoneis: Nempe uis
qui restituere ac referre gratiam possint.Si nunc Cicero
uiueret : exclamarem profecto. Hic hio. M. Tulli aberra¬
sti a uera iusticia: eamq uno uerbo sustulisti: cum pieta¬

Expanded text:
esse omnino largiendum? sic enim dixit: largitioque quae esse omnino largiendum? sic enim dixit: largitioque quae fit ex re familiari, fontem ipsum benignitatis exhaurit. ita benignitate benignitas tollitur: qua quo in plures usus sis, eo minus in multos uti possis. et idem paulo post: quid autem est stultius quam quod libenter facias, curare ut id diutius facere non possis? uidelicet professor sapientiae refrenat homines ab humanitate monetque ut rem familiarem diligenter custodiant malintque arcam quam iustitiam conseruare. quod cum intellegeret inhumanum esse ac nefarium, mox alio capite quasi actus paenitentia sic ait: nonnumquam tamen est largiendum nec hoc benignitatis genus omnino repudiandum et saepe idoneis hominibus egentibus de re far miliari inpertiendum. quid est idoneis? nempe iis qui restituere ac referre gratiam possint. si nunc Cicero uiueret, exclamarem profecto: hic, hic, Marce Tulli, aberrasti a uera iustitia eamque uno uerbo sustulisti, cum pieta
Abbreviated transcription (Latin):
rapiatur: num putent hominis esse non auxiliari : Non sũt
ipsi homines si putent. Nemo enim potest eiusmodi pericu¬
lis non esse subiectus: immo uero et hominis et fortis uiri
esse dicent seruare periturum. Si ergo in eiusmodi casibꝰ
qui periculum uitae homini afferunt succurrere humanita¬
tis esse concedunt. Quid causae est cur si homo esuriat: siti¬
at: algeat: succurrendum esse non putent: Quae cum sĩt
paria natura cum illis casibus fortuitis: et unam eandem¬
q humanitatem desyderent: tamen illa discernunt: quia
non re illa ipsa uera: sed utilitate presenti omnia metiun
non sperant: perire arbitrantur quicquid hominibus im¬
partiant. Hinc est illa Lauti detestanda sententia. Ma¬
le meretur : qui mendico dat quod edat. Nam et illud qͦd
dat: perit. et illi producit uitam ad miseriam. At enim
poeta fortasse pro persona locutus est. Quid. M. Tullius.
in suis officialibus libris nonne hoc idem persuadet: non

Expanded text:
rapiatur, num putent hominis esse non auxiliari. non sint rapiatur, num putent hominis esse non auxiliari. non sint ipsi homines, si putent — nemo enim potest eiusmodi periculis non esse subiectus —, immo uero et hominis et fortis uiri esse dicent seruare periturum. si ergo in eiusmodi casibus, quia periculum uitae homini adferunt, succurrere humanitatis esse concedunt, quid causae est cur, si homo esuriat sitiat algeat, succurrendum esse non putent? quae cum sint paria natura cum illis casibus fortuitis et unam eandemque humanitatem desiderent, tamen illa discernunt, quia non re ipsa uera, sed utilitate praesenti omnia metiuntnon sperant, perire arbitrantur quidquid eiusmodi hominibus inpertiant. hinc est illa Plauti detestanda sententia: male meretur qui mendico dat quod edat: nam et illut quod dat perit et illi producit uitam ad miseriam. at enim poeta fortasse pro persona locutus est. quid? Marcus Tullius in suis officialibus libris nonne hoc idem suadet, non
Abbreviated transcription (Latin):
ONSERUA N DA. est igitur humanitas stantis
si homines recte uelimus dici. Id autem ipsum con¬
seruare humanitatem: quid aliud est ꝗͣ diligere hominem
quia homo sit: et id quod nos sumus. Discordia igitur atq
dissensio non est secundum hominis rationem. Uerumq ẽ
illud Ciceronis: quod ait. hominem naturae obedientem
homini nocere non posse. Ergo si nocere homini contra na¬
turam est: prodesse igitur homini secundum naturam sit.
necesse est. Quod qui non facit: hominis se appellatione
despoliat. quia humanitatis officium est: necessitati homi¬
nis ac periculo subuenire. Quaero igitur abhis qui flecti
ac misereri non putant esse sapientis: si homo ab aliqua be¬
stia compraehensus auxilium sibi armati hominis imploret:
Utrumne succurrendum putent an minime: Non sunt
tam imprudentes: ut negent fieri oportere quod flagi
tat: quod exposcit humanitas. Item si aliquis circũ ueni¬
atur igni ruina opprimatur: mergatur mari. flumine¬

Expanded text:
onservanda est igitur humanitas, si homines recte dici velimus. Id autem ipsum conservare humanitatem, quid aliud est, quam diligere hominem, quia homo sit, et idem quod nos sumus? Discordia igitur atque dissensio non est secundum hominis rationem. Verumque est illud Ciceronis, quod ait, hominem naturae obedientem homini nocere non posse. Ergo si nocere homini contra naturam est, prodesse igitur homini secundum naturam sit necesse est. Quod qui non facit, hominis se appellatione dispoliat; quia humanitatis officium est, necessitati hominis ac periculo subvenire. Quaero igitur ab iis, qui flecti ac misereri non putant esse sapientis: si homo ab aliqua bestia comprehensus, auxilium sibi armati hominis imploret, utrumne succurrendum putent, an minime? Non sunt tam impudentes, ut negent fieri opotat, quod exposcit humanitas. item, si aliquis circumueniatur igni, ruina opprimatur, mergatur mari, flumine
Abbreviated transcription (Latin):
autem recto statii: ore sublimi ad contemplationem mũ¬
di excitatus confert cum deo uultum: et rationem ra¬
tio cognoscit. propterea nullum est animal ut ait Cicero
praeter hominem : ꝙ habeat aliquam noticiam dei. solus
enim sapientia instructus est. et religionem solus intelli-¬
git. et haec est hominis atq mutorum uel praecipua uel
sola distantia. Nam caetera quae uidentur homini esse ꝓ¬¬
pria: et si non sint talia in mutis: tamen similia iuderi pos-¬
sunt. Proprius homini sermo est: tamen et in illis quae¬
sonum iurgio similem. et cum se ex interuallo uident
gratul andi officium uoce declarant. Nobis quidem
uoces eorum uidentur incognite. sicut illis fortasse

Expanded text:
autem recto statu, ore sublimi ad contemplationem munautem recto statu, ore sublimi ad contemplationem mundi excitatus confert cum deo uultum et rationem ratio cogpraeter hominem, quod habeat aliquam notitiam Dei. Solus enim sapientia instructus est, ut religionem solus intelligat; et haec est hominis atque mutorum, vel praecipua, vel sola distantia. Nam caetera, quae videntur hominis esse propria, et si non sint talia in mutis, tamen similia videri possunt. Proprius homini sermo est: tamen et in illis quaesonum jurgio similem; et, cum se ex intervallo vident, gratulandi officium voce declarant. Nobis quidem voces eorum videntur inconditae, sicut illis fortasse
Abbreviated transcription (Latin):
UM. saepe philosophi per ignorantiam ueritatis.¬
a ratione desciuerint: atq in errores inciderint in extricabi¬
les. id enim solet hio euenire quod uiatori Uiam nescienti.
et non fatenti se ignorare: ut uagetur. dum percontari ob¬
Uios erubescit. Illud tamen nullus philosopbus asseruit un¬
ꝗͣ: nõnihil inter hominem ac pecudem interesse. nec omnino
cum mutis et irrationabilibus coequauit. quod faciunt
quidam imperiti: atq ipsis pecudibus similes: qui cum uẽ¬
tri ac uoluptati se uelint tradere: aiunt eadem ratione
se natos: ꝗͣ uniuersa quae spirant: quod dici ab homine
nefas est. Quis enim tam indoctus ut nesciat: Quis tam
imprudens: ut sentiat inesse aliquid in homine diuini
Nondum uenio ad uirtutes animi et ingenii quibus hominis
manifesta cognitio est. Nonne ipsius corporis status et oris
figura declarat non esse cum mutis pecudibus aequales:
Uarum natura in humum pabulumq prostrata est. nec ha¬
bet quicꝗͣ cõmune cum caelo: quod non intuentur. Homo

Expanded text:
um saepe philosophi per ignorantiam ueritatisa ratione desciuerint atque in errores inciderint inextricabiles — id enim solet his euenire quod uiatori uiam nescienti et non fatenti se ignorare, ut uagetur, dum percontari obuios erubescit —, illud tamen nullus philosophus adseruit umquam, nihil inter hominem ac pecudes interesse. nec omnino cum mutis et inrationabilibus coaequauit: quod faciunt M quidam inperiti atque ipsis pecudibus similes, qui cum uentri ac uoluptati se uelint tradere, aiunt eadem ratione se natos qua uniuersa quae spirant; quod dici ab homine fas non est. quis enim tam indoctus ut nesciat, quis tam inprudens ut non sentiat inesse aliquid in homine diuini? nondum uenio ad uirtutes animi et ingenii, quibus homini cum deo manifesta cognatio est: nonne ipsius corporis status et oris figura declarat non esse nos cum mutis pecudibus aequales? illarum natura in humum pabulumque prostrata est nec habet quicquam commune cum caelo, quod non intuetur. homo
Abbreviated transcription (Latin):
Regem dolens haec loquitur. O Romule Romule dic.
Qualem te patriae custodem dii genuerunt: Tu produ-¬
xisti nos intra luminis oras. O pater o genitor patriai
o sanguem diis oriundum. obhoc desiderium facilius
creditum est Iulio proculo mentienti qui subornatus a
patribus est: ut nuntiaret plebi suae uidisse se Regem
humano habitu augustiorem: eumq mandasse ad populũ
ut sibi delubrum fieret: se deum eẽ et ouirinum uocari
Quo facto et ipsi populo persuasit Romulum ad deos abi¬
issẽ: et Senatum suspicione caedis Regiae liberauit. Cap.
xUI. Qua rõne Dii esse non possunt quos sexus discernit. Et

Expanded text:
regem dolens, haec loquitur: O Romule, Romule dic, o, regem dolens, haec loquitur: O Romule, Romule dic, o, Qualem te patriae custodem dii genuerunt? Tu produxisti nos intra luminis oras. O pater, o genitor, o sanguen diis oriundum! Ob hoc desiderium facilius creditum est Julio Proculo mentienti, qui subornatus a patribus est, ut nuntiaret plebi vidisse se regem humano habitu augustiorem, eumque mandasse ad populum, ut sibi delubrum fieret, se deum esse, et Quirinum vocari. Quo facto, et ipsi populo persuasit Romulum ad deos abiisse, et senatum suspicione caedis regiae liberavit. CAPUT XVI. Qua ratione dii esse non possint, quos sexus differentia di
Abbreviated transcription (Latin):
Late hoc patet: ut idem de ioue caeterisq antiquioribus
diis intelligamus. quorum memoriam si eadem ratione
ueteres consecrauerunt: qua se imaginem nomenq filiae
consecraturum esse dicit: ignosci merentibus potest: cre¬
dentibus non potest.Quis enim tam demens qui consensu
et placito innumerabilium stultorum aperiri caelum mor¬
tuis arbitretur: aut aliquem quod ipse non habeat: dare
alteri posse : Apud Romanos deus iulius quia hoc scele
rato homini placuit Antonio. deus ouirinus: quia hoc pa¬
storibus uisum est: cum alter germani fratris extiterit:
alter patriae parricida. quod si consul non fuisset Antoniꝰ
.C. Caesar prosuis in rem.p. meritis et defuncti hominis
honore carusset. Et quidem consilio Pisonis Soceri et
.L. Caesaris propinqui qui uetabant funus fieri. Et do¬
Lobellȩ consulis qui colunnam in foro: idest titulum eiꝰ
euertit: ac forum expiauit. Nam Romulum desiderio
suis fuisse declarat Ennius: apud quem populus amissũ

Expanded text:
late hocpatere, ut idem de Ioue ceterisque antiquioribus diis intellegamus, quorum memoriam si eadem ratione ueteres consecrauerunt, qua se imaginem nomenque filiae consecraturum esse dicit, ignosci maerentibus potest, credentibus non potest. quis enim tam demens, qui consensu et plaCitO innumerabilium stultorum aperiri caelum mortuis arbitretur aut aliquem quod ipse non habeat dare alteri posse? apud Romanos deus Iulius, quia hoc scele- rato homini placuit Antonio, deus Quirinus, quia hoc pastoribus uisum est, cum alter gemini fratris extiterit, alter patriae parricida. quodsi non consul fuisset Antonius, Gaius Caesar pro suis in rem publicam meritis etiam defuncti hominis honore caruisset, et quidem consilio Pisonis soceri, et L. Caesaris propinqui, qui vetabant funus fieri, et Dolabellae consulis, qui columnam in foro, id est, tumulum ejus evertit, ac forum expiavit. Nam Romulum desiderio suis fuisse declarat Ennius, apud quem populus amissum
Abbreviated transcription (Latin):
omnium uiuentium ratio demonstrat: quae hisdem
omnibus quatitur affectibus. Peripatetici ergo rectius: qui
haec omnia detrahi posse negant: quia nobiscum simul nata
sunt: et conantur ostendere. ꝗͣ prouidenter et ꝗͣ necessa¬
rie deus siue natura: sic enim dicunt: his nos armarit affe¬
ctibus. quos tamen quia plerunq uitiosi fiunt: si nimii sit̃:
posse ab homine adhibito modo salubriter temperari: ut tan¬

Expanded text:
omnium uiuentium ratio demonstrat, quae isdem omnibus quatitur adfectibus. Peripatetici ergo rectius, qui haec omnia detrahi negant posse, quia nobiscum simul nata sint, et conantur ostendere quam prouidenter et quam necessario deus siue natura — sic enim dicunt — his nos armarit adfectibus: quos tamen, quia uitiosi plerumque fiunt, si nimii sint, posse ab homine adhibito modo salubriter temperari, ut tan
Abbreviated transcription (Latin):
nere : uirtute careat necesse est: qui libidinem quam tem¬
peret: non habet. Si uirtus est: cupiditatem ab alieni ap¬
petitione frenare: nullam certe uirtutem potest habere:ꝗ
caret eo: ad quod cohibendum uirtutis usus adhibetur.
bi ergo uitia non sunt: ne uirtuti Cocus est quidem. Sicnt
ne uictorie quidem: ubi aduersarius nullus est. ita fit ut
bonum sine malo esse in hac uita non possit. Affectus igr̃
quasi ubertas animorum est naturalis. Nam sicut in sen¬
tes ager qui est natura fecundus exuberat. sic animus in¬
cultus uitiis sua sponte inualescentibus: uelut spinis obdu¬
citur. Sed cum uerus cultor accesserit: statim cadentibus
uitiis fruges uirtutis oriuntur. Deus itaq cum hominẽ
primum fingeret: mirabili prouidentia ingenerauit ei p

Expanded text:
nere, uirtute careat necesse est qui libidinem quam temnere, uirtute careat necesse est qui libidinem quam temperet non habet. si uirtus est cupiditatem ab alieni adpetitione frenare, nullam certe uirtutem potest habere qui caret eo ad quod cohibendum uirtutis usus adhibetur. ubi ergo uitia non sunt, ne uirtuti quidem locus est, sicut ne uictoriae quidem, ubi aduersarius nullus est. ita fit ut bonum sine malo esse in hac uita non possit. adfectus igitur quasi ubertas est naturalis animorum. nam sicut in senes ager qui est natura fecundus exuberat, sic animus incultus uitiis sua sponte inualescentibus uelut spinis obducitur. sed cum uerus cultor accesserit, statim cedentibus uitiis fruges uirtutis oriuntur. deus itaque cum hominem primum fingeret, mirabili prouidentia ingenerauit ei p
Abbreviated transcription (Latin):
tum homini: quantum naturae satis est: relinquatur. Non
insipiens disputatio: si ut dixi omnia non ad hanc uitam
referentur. Stoici ergo furiosi: qui ea non temperant sed
abscidunt: rebusq anatura insitis castrare hominem quo¬
dãmodo uolunt. Quod tale est: quale si uelint: aut me
tum detrahere ceruis: aut uenenum angiubus: aut iram
feris: aut placiditatem pecudibus. Nam quae singula
mutis animalibus data sunt : ea uero uniuersa homini si¬
mul. Quod si ut medici dicunt. Laeticiae affectus in sple¬
ne est: ire infelle: libidinis in iecore: timoris in corde.
facilius est interficere animal ipsum: ꝗͣ ex corpore aliꝗd
euellere: quod est animantis naturam uelle mutare. Sed
homines prudentes non intelligunt: cum uitia ex homine
tollunt: etiam uirtutem se tollere: cui soli locum faciunt
Nam si uirtus est in medio ir e impetu: seipsum cohibere et
reprimere: quod negare non possunt. Caret ergo uirtute
quisquis ira caret. Si uirtus est libidinem corporis conti-¬

Expanded text:
tum homini, quantum naturae satis est, relinquatur. Non insipiens disputatio, si ut dixi non ad hanc vitam omnia referrentur. Stoici ergo furiosi, qui ea non temperant, sed abscindunt, rebusque a natura insitis castrare hominem quodamtum detrahere ceruis aut uenenum anguibus aut iram feris aut placiditatem pecudibus. nam quae singula mutis animalibus data sunt, ea uero uniuersa homini simul. quodsi, ut medici adfirmant, laetitiae adfectus in splene est, irae in felle, libidinis in iecore, timoris in corde, facilius est interficere animal ipsum quam ex corpore aliquid euellere: quod est animantis naturam uelle mutare. sed homines prudentes non intellegunt, cum uitia ex homine tollunt, etiam uirtutem se tollere, cui soli locum faciunt. nam si uirtus est in medio irae inpetu se ipsum cohibere ac reprimere, quod negare non possunt, caret ergo uirtute quisque ira caret. si uirtus est libidinem corporis conti
Abbreviated transcription (Latin):
Quae ratio: Quod fundamentum: Quae substantia: Quo
fortiterq defendi : in qua nihil aliud uideo ꝗͣ ritum ad so-¬
los digitos pertinentem. Nostra uero religio eo firma est et
solida: et immutabilis: quia iusticiam docet: quia nobiscũ
semper est : qui a tota in animo colentis est. quia mentem
ipsam pro sacrificio habet. Illic nihil exigitur alud ꝗͣ sanguis
pecudum: et fumus: et inepta libatio. Hic bona mens: purũ
pectus: innocens uita. Illuc ueniunt sine delectu adulte¬
rae: impudicae: lene: procaces: obscen e: meretrices. Ueni¬
unt gladiatores: latrones: fures: uenefici. et precantur nihil
aliud ꝗͣ ut scelera impune cõmittant. Quid enim latro sacri¬
ficans: aut gladiator roget. nisi ut occidãt: Quid foenera¬
rius nisi ut fallat: Quid meretrix nisi ut plurimum pec¬
cet: Quid adultera nisi ut mortem uiri optet. aut ut sua

Expanded text:
quae ratio? quod fundamentum? quae substantia? quo quae ratio? quod fundamentum? quae substantia? quo fortiterque defendi? In qua nihil aliud video, quam ritum ad solos digitos pertinentem. Nostra vero religio eo firma est, et solida, et immutabilis, quia justitiam docet, quia nobiscum semper est, quia tota in animo colentis est, quia mentem ipsam pro sacrificio habet. Illic nihil exigitur aliud, quam sanguis pecudum, et fumus, et inepta libatio: hic, bona mens, purum pectus, innocens vita. Illuc veniunt sine delectu adulterae impudicae, lenae procaces, obscoenae meretrices; veniunt gladiatores, latrones, fures, venefici, et precantur nihil aliud, quam ut scelera impune committant. Quid enim latro sacrificans, aut gladiator roget, nisi ut occidant? Quid venenarius, nisi ut fallat? Quid meretrix, nisi ut plurimum peccet? Quid adultera, nisi ut mortem viri optet, aut ut sua
Abbreviated transcription (Latin):
mium potest uirtutis exoluere. Igitur dei cultus quoniam mi¬
litiae caelestis est: deuotionem maximam fidemq desyderat.
Quomodo enim deus aut amabit colentem: si ipse non amet᷑
ab eo: Aut praestabit praecanti quicquid orauerit: cum ad
praecandum neq ex animo: neq obseruanter accedat. Isti au¬
tem cum ad sacrificandum ueniunt: nihil intimum: nihil pro¬
prium diis suis offerunt. non integritatem mentis: non re¬
uerentiam: non timorem. Peractis itaq sacrificiis inanibus:
omnem religionem in templo et cum templo sicut uenerant.
relinquunt. Nihilq secum ex ea neq afferunt: neq referũt.
nde est ꝙ euismodi religiones nec bonos facere possunt: ne¬
q firmae atq immutabiles esse. Traducuntur itaq abhis
homines facile : quia nihil ibi aduitam: nihil ad sapien¬
tiam: nihil ad fidem discitur. Quae est enim superstitio
illorum deorum: Quae vis: Quae disciplina: Quae origo:

Expanded text:
mium potest uirtutis exsoluere? igitur dei cultus, quoniam - mimium potest uirtutis exsoluere? igitur dei cultus, quoniam - militiae caelestis est, deuotionem maximam fidemque desiderat. quomodo enim deus aut amabit colentem, si ipse non ametur ab eo, aut praestabit precanti quidquid orauerit, cum ad precandum neque ex animo neque obseruanter accedat? isti autem cum ad sacrificandum ueniunt, nihil intimum, nihil proprium diis suis offerunt, non integritatem mentis, non reuereomnem religionem in templo, et cum templo, sicut invenerant, relinquunt; nihilque secum ex ea neque afferunt, neque referunt. Inde est, quod ejusmodi religiones neque bonos facere possunt, neque firmae atque immutabiles esse. Traducuntur itaque ab his homines facile, quia nihil ibi ad vitam, nihil ad sapientiam, nihil ad fidem discitur. Quae est enim superstitio illorum deorum? quae vis? quae disciplina? quae origo?
Abbreviated transcription (Latin):
fendenda enim religio est: non occidendo: sed monendo: nõ
saeuitia: sed patientia: non scelere: sed fide. Illa enim malo¬
rum sunt: haec bonorum. Et necesse est bonum in religione
uersari: non malum. Nam si sanguine: si tormentis: si ma¬
lo religionem defendere uelis: iam non defendetur illa: sed
polluetur: et uiolabitur. Nihil est enim tam uoluntarium
ꝗͣ religio: in qua si animus sacrificantis auersus est: iam subla¬
ta iam nulla est. Recta igitur ratio est: ut religionem pati¬
entia uel morte defendas. in qua fides consecrata et ipsi deo
grata est: et religioni addit autoritatem. Nam si is qui in
hac terrestri militia Regi suo fidem seruat in aliquo egregio
facinore: si postea uixerit acceptior fit: et carior. Si perie¬
rit summam consequitur gloriam: quod pro duce suo morte
o ccubuerit. quanto magis imperatori omnium deo fides ser-¬
uanda est: qui non tantum uiuentibus. sed et mortus prae¬

Expanded text:
fendenda enim religio est non occidendo sed moriendo, non fendenda enim religio est non occidendo sed moriendo, non saeuitia sed patientia, non scelere sed fide: illa enim malorum sunt, haec bonorum, et necesse est bonum in religione uersari, non malum. nam si sanguine, si tormentis, si malo religionem defendere uelis, iam non defendetur illa, sed polluetur atque uiolabitur. nihil est enim tam uoluntarium quam religio, in qua si animus sacrificantis auersus est, iam sublata, iam nulla est. recta igitur ratio est ut religionem patientia uel morte defendas; in quo fides conseruata et ipsi deo grata est et religioni addit auctoritatem. nam si is qui m hac terrestri militia regi suo fidem seruat in aliquo egregio facinore, si post uixerit, et acceptior fit et carior, si perierit, summam consequitur gloriam, quod pro duce suo morte occubuerit, quanto magis imperatori omnium deo fides seruanda est, qui non tantum uiuentibus, sed etiam mortuis prae
Abbreviated transcription (Latin):
diuersa sunt carnificina et pietas. Non potest pietas cum ui.
aut iusticia cum crudelitate coniungi. Sed merito non au-¬
dent de rebus quicꝗͣ docere diuinis: ne et a nostris deride¬
antur: et a suis deserantur. Nam forte uulgus eui simplex
incorruptumq iudicium est: si mysteria illa cognoscat. in
memoria mortuorum constituta damnabit : aliudq: uerius
quod colat quaeret. Nunc fida silentia sacris constituta sũt
ab hominibus callidis: ut nesciat populus quid colat. Cum
autem nos in eorum doctrinis uersemur: cur nobis aut no-¬
stris non credunt: qui utrunq nouimus: aut inuident
quia falsis uera praetulimus: Sed defendenda sunt inqui¬
unt publice suscepta sacra. O ꝗͣ in honesta uoluntate mise¬
ri errant. Sentiunt enim nihil esse in rebus humanis reli-¬
gione praestantius: eamq summa ui oportere defendi. Sed
ut in ipsa religione: sic in defensionis genere falluntur. De¬

Expanded text:
diversa sunt carnificina et pietas; nec potest aut veritas cum vi, diversa sunt carnificina et pietas; nec potest aut veritas cum vi, aut justitia cum crudelitate conjungi. Sed merito non audent de rebus quidquam docere divinis, ne et a nostris derideantur, et a suis deserantur. Nam fere vulgus, cui simplex incorruptumque judicium est, si mysteria illa cognoscat in memoriam mortuorum constituta, damnabit; aliudque verius, quod colat, quaeret. Hinc fida silentia sacris instituta sunt ab hominibus callidis, ut nesciat populus quid colat. Cum autem nos in eorum doctrinis versemur, cur nobis auis aut non credunt, qui utrumque nouimus, aut inuident, quia falsis uera praetulimus? \'sed defendenda sunt\' inquiunt \'suscepta publice sacra: o quam honesta uoluntate miseri errant! sentiunt enim nihil esse in rebus humanis religione praestantius eamque summa ui oportere defendi, sed ut in ipsa religione sic in defensionis genere falluntur. de
Abbreviated transcription (Latin):
est: loquantur: discant. Audeant inquam disputare nobis cum
aliquid eiusmodi. iam profecto ab aniculis quas contemnunt: et
a pueris nostratibus error illoꝵ: ac stulticia ridebitur. Cum enĩ
sint peritissimi deorumq progeniem et res gestas: et imperia et
interitus: et sepulchra de libris nouerint. ipsosq ritus quibus sũt
initiati ex rebus gestis hominum: uel ex casibus uel etiam ex mo¬
ribus natos sciant: incredibilis dementia est: deos putare quos
fuisse mortales negare non audeant. uel si tam imprudentes
fuerint ut negent suae illos ac illorum litter e coarguent. ip¬
sa deniq illos sacrorum initia conuincent. Sciant igitur ex
hoc ipso quantum intersit inter uerum et falsum: quando ipsi
qui sunt eloquentes persuadere non possunt: imperiti ac rudes
possunt: quia res ipsa et ueritas loquitur. Quid ergo. Serii¬
unt: ut stulticiam suam dum minuere uolunt augant. Lõge

Expanded text:
est, loquantur: hiscant, audeant inquam disputare nobiscum est, loquantur: hiscant, audeant inquam disputare nobiscum aliquid ejusmodi; jam profecto ab aniculis quas contemnunt, et a pueris nostratibus error illorum ac stultitia ridebitur. Cum enim sint peritisssimi, deorumque progeniem, et res gestas, et imperia, et interitus et sepulchra de libris noverint; ipsosque ritus, quibus sunt initiati, vel ex rebus gestis hominum, vel ex casibus, vel etiam ex mortibus natos sciant: incredibilis dementia est, deos putare, quos fuisse mortales negare non audeant; vel si tam impudentes fuerint ut negent, suae illos ac suorum litterae coarguant, ipsa denique illos sacrorum initia convincant. Sciant igitur vel ex hoc ipso, quantum intersit inter verum et falsum, quando ipsi, cum sint eloquentes, persuadere non possunt; imperiti ac rudes possunt, quia res ipsa et veritas loquitur. Quid ergo saeviunt? ut stultitiam suam, dum minuere volunt, augeant. Longe
Abbreviated transcription (Latin):
modo sint mortalibus tradita: qui fons: quae ratio sit: explicẽt
proferant quae merces in cultu: quae pena in contemptu ma¬
neat: quare abhominibus se coli uelint. quid illis si beati sunt:
humana pietas conferat. Quae omnia non asseueratione propria.
nec enim ualet quicquam mortalis hominis autoritas: sed diui¬
nis aliquibus testimoniis confirment: sicuti nos facimus. non
est opus ui et iniuria: quia religio cogi non potest: uerbis potiꝰ
ꝗͣ uerberibus res agenda est: ut sit uoluntas. distringant aci¬
em ingeniorum suoꝵ: si ratio eorum uera est: asseratur. parati
tentur nos: ut rationem totius rei exponant. Nos enim nõ
illicimus: ut ipsi obiectant: sed docemus: probamus: ostendimꝰ.
taq nemo a nobis retinetur inuitus. Inutilis est enim deo qui
fide ac deuotione caret. et tamen nemo discedit. ipsa ueritate
retinente. Doceant isti hoc modo: siqua illis fiducia ueritatis

Expanded text:
modo sint mortalibus tradita; qui fons, quae ratio sit, explicent; modo sint mortalibus tradita; qui fons, quae ratio sit, explicent; proferant, quae merces in cultu, quae poena in contemptu maneat, quare ab hominibus coli se velint, quid illis, si beati sunt, humana pietas conferat. Quae omnia non asseveratione propria nec enim valet quidquam mortalis hominis auctoritas, sed divinis aliquibus testimoniis confirment; sicuti nos facimus. Non est opus vi et injuria, quia religio cogi non potest: verbis potius quam verberibus res agenda est, ut sit voluntas. Distringant aciem ingeniorum suorum: si ratio eorum vera est, afferatur. Parati tentur nos, et rationem rei totius exponant. Nos enim non illicimus, ut ipsi objectant: sed docemus, probamus, ostendimus. Itaque nemo a nobis retinetur invitus; inutilis est enim Deo, qui devotione ac fide caret. Et tamen nemo discedit, ipsa veritate retinente. Doceant isti hoc modo, si qua illis fiducia veritatis
Abbreviated transcription (Latin):
tia est bonis maloꝵ nomen imponere: sapientibus stultoꝵ:
iustis impiorum. quinimmo siqua illis fiducia est: uel in
philosophia: uel in eloquentia: arment se ac refellant haec
nostra: si possunt: congrediantur cominus: et singula q̃¬
que discutiant. decet eos suscipere defensionem deorum
suorum: ne si nostra inualuerint: ut quotidie inualescunt.
cum delubris suis ac ludibriis deserantur. Et quoniam ni
hil possunt: augetur enim illis religio dei: quanto magis
premitur: ratione potius et hortamentis agant. Proce¬
dant in medium pontifices seu minores: seu maximi. fla-¬
mines: augures: item Reges sacrificoli quiq sunt sacerdo¬
tes et antistites religionum conuocent nos ad contionem:
cohortentur nos ad suscipiendos cultus deorum. persua
deant multos esse. quorum munere ac prouidentia regãt᷑
omnia: ostendant. origines et initia sacrorum ac deorum: qͦ¬

Expanded text:
tia est bonis malorum nomen imponere, sapientibus stultorum, tia est bonis malorum nomen imponere, sapientibus stultorum, iustis inpiorum: quin immo si qua illis fiducia est uel in philosophia uel in eloquentia, arment se ac refellant haec nostra, si possunt, congrediantur comminus et singula quaeque discutiant. decet eos suscipere defensionem deorum suorum, ne si nostra inualuerint, ut cottidie inualescunt, cum delubris ac ludibriis suis deserantur. et quoniam ui nihil possunt — augetur enim religio dei quanto magis premitur —, oratione potius et hortamentis agant. procedant in medium pontifices seu minores seu maximi, flamines augures, item reges sacrificuli quique sunt sacerdotes et antistites religionum, conuocent nos ad contionem, cohortentur ad suscideant multos esse quorum numine ac providentia regantur omnia: ostendant origines et initia sacrorum ac deorum, quo
Abbreviated transcription (Latin):
desipere uellent. Alios etiam in consortium mali sui rapiunt.
quasi habituri solatium de perditione multorum. Sed haec igno¬
rantia efficit ut in persequendis sapientibus tam mali sint: fin-¬
gunt se illis consulere: illos ad bonam mentem uelle reuoca¬
re. Num igitur hoc sermone: aut aliqua ratione reddita
facere nituntur : Minime. Sed ui atq tormentis. O mira
et caeca dementia: in iis putatur mala mens esse: qui fidẽ
seruare conantur: in carnificibus autem bona. In iis ne ma-¬
La mens est: qui contra ius humanitatis contra fas omne
Lacerantur: An potius in iis qui ea faciunt in corporibus
innocentium: quae nec saeuissimi latrones: nec iratissimi ho
stes: nec immanissimi barbari aliquando fecerunt.Adeo¬
ne etiam sibi mentiuntur: ut uicissim boni ac mali nomi¬
na transferant et immutentur: Quid ergo: Non diem no¬
ctem uocant. solem tenebras: Alioquin eadem imprudẽ¬

Expanded text:
desipere vellent! Alios etiam in consortium mali sui rapiunt, desipere vellent! Alios etiam in consortium mali sui rapiunt, quasi habituri solatium de perditione multorum. Sed haec ipsa ignoratio efficit, ut in persequendis sapientibus tam mali sint, fingantque se illis consulere, illos ad bonam mentem velle revocare. Num igitur hoc sermone, aut aliqua ratione reddita facere nituntur? Minime; sed vi atque tormentis. O mira, et caeca dementia! In iis putatur mala mens esse, qui fidem servare conantur; in carnificibus autem bona. In iisne mala mens est, qui contra jus humanitatis, contra fas omne lacerantur? an potius in iis qui ea faciunt in corporibus innocestes nec immanissimi barbari aliquando fecerunt? adeone etiam sibi mentiuntur, ut uicissim boni ac mali nomina transferant et inmutent? quid ergo non diem noctem uocant, solem tenebras? alioquin eadem inpuden
Abbreviated transcription (Latin):
alienarum interfectores animarum: ꝗͣ in expiabile fa¬
cinus admittant. Erimum ꝙ seipsos iugulant perditissimis
demonibus seruiendo: quos deus in aeterna supplicia dam¬
nauit. deinde quod nec ab aliis deum coli patiuntur: sed a¬
uertere homines ad mortifera sacra contendunt. nitunturq
summa diligentia: nequa sit anima incolumis in terra: qua
saluo statu suo speetet incaelum. Quid aliud dicam ꝗͣ misero:
qui praedonum suorum instigationibus parent: quos deos
esse opinantur. quorum neq conditionem: neq originem.
neq nomina: neq rationem sciunt. sed inherentes persuasio¬
ni uulgari libenter errant: et stulticiae suae fauent: a qui¬
bus si persuasionis eius rationem requiras nullam possunt red¬
dere: sed ad maiorum iudicia confugiunt: ꝙ illi sapientes
fuerint: illi probauerint: illi scierint quid esset optimum.
erroribus credunt: Sic implicati rerum omnium ignorãtia
nec se nec deos suos norunt. Atq utinam soli errare. soli

Expanded text:
alienarum interfectores animarum quam inexpiabile facinus admittant, primum quod se. ipsos iugulant perditissimis daemonibus seruiendo, quos deus in aeterna supplicia damnauit, deinde quod nec ab aliis deum coli patiuntur, sed auertere homines ad mortifera sacra contendunt nitunturque summa diligentia ne qua sit anima incolumis in terra quae saluo statu suo spectet in caelum. quid aliut dicam quam miseros qui praedonum suorum instigationibus parent, quos deos esse opinantur? quorum neque condicionem neque originem neque nomina neque rationem sciunt, sed inhaerente persuasione uulgari libenter errant et stultitiae suae fauent. a quibus si persuasionis eius rationem requiras, nullam possint reddere, sed ad maiorum iudicia confugiant, quod illi sapientes fuerint, illi probauerint, illi scierint quid esset optimum, erroribus credunt. Sic impliciti rerum omnium ignorantia, nec se, nec deos suos norunt. Atque utinam soli errare, soli
Abbreviated transcription (Latin):
ad eandem tamen et ad unum omnes exitum sub ipso fi¬
ne referuntur. Ibi enim dux ille coniungit omnes: ubi opꝰ
fuerat bonos a malis: fortes ab inertibus: sapientes a stul¬
tis separari: in deorum scilicet cultu. in quo ille uniuer¬
sos quia sine ullo discrimine stulti fuerunt: uno mucrone
iugulat et praecipitat in mortem. Haec autem uia quae
est ueritatis: et sapientiae: et uirtutis: et iusticiae. quorũ
omnium fons unus est: una uis: una sedes: et simplex ẽ.
quod paribus animis summaq concordia unum sequamur:
et colamus deum. et angusta: quoniam paucioribus uir-¬
tus data est: et ardua. quoniam ad bonum: quod summũ
et sublime est: nisi cum summa difficultate et labore non po¬
test perueniri.
Capͫ. uIII. Quare a philosophis ueritas in
ueniri non poterat. neo ab iis qui terrenis dediti sunt. sed ab¬

Expanded text:
ad eamdem tamen, et ad unum omnes exitum sub ipso fine referuntur. Ibi enim dux, ille conjungit omnes, ubi opus fuerat, bonos a malis, fortes ab inertibus, sapientes a stultis separari; in deorum scilicet cultu, in quo ille universos, quia sine ullo discrimine stulti fuerunt, uno mucrone jugulat, et praecipitat in mortem. Haec autem via, quae est veritatis, et sapientiae, et virtutis, et justitiae, quorum omnium fons unus est, una vis, una sedes; et simplex est, quod paribus animis, summaque concordia unum sequamur, et colamus Deum; et angusta, quoniam paucioribus virtus data est; et ardua, quoniam ad bonum, quod summum atque sublime est, nisi cum summa difficulate ac labore non potest perveniri. CAPUT VIII. ueniri non potuit nec ab iis qui terrenis dediti sunt
Abbreviated transcription (Latin):
et ineptus et nihil est. et quem ne odor quidem uirtutis atti¬
gerit. Fortasse quispiam dixerit. Cur ergo illa facta sũt:
nisi ut illis fruamur: At enim iam saepe dictum est: uir-¬
tutem fuisse futuram nullam: nisi haberet quae opprime-¬
ret. Itaq fecit omnia deus ad instruendum certamen
rerum duarum. ergo illecebrae ist e uoluptatum: arma sũt
illius cuius opus unum est expugnare uirtutem: iustici¬
amq ab omnibus excludere. His blandimentis titillat ani-¬
ma et suauitatibus. Scit enim quia mortis est fabricat x
uoluptas. nam sicut deus hominem ad uitam non nisi ꝑ
uirtutem ac laborem uocat: ita ille ad mortem per deli¬
cias ac uoluptates: et sicut aduerum bonum per falla¬
cia mala: sic aduerum malum perbona fallacia perueni¬
tur. Cauenda sunt igitur oblectamenta ista tanquam la-¬
quei et plagae: ne suauitudinum mollicie capti: subdi-¬
tione mortis cum ipso corpore redigamur: cui nos man-¬
cipauimus.

Expanded text:
 ineptus, et nihili est, et quem ne odor quidem virtutis attigerit. Fortasse quispiam dixerit: Cur ergo illa facta sunt, nisi ut iis fruamur? Atenim jam saepe dictum est, virtutem nullam futuram fuisse, nisi haberet quae opprimeret. Itaque fecit omnia Deus ad instruendum certamen rerum duarum. Ergo illecebrae istae voluptatum arma sunt illius, cujus opus unum est, expugnare virtutem, justitiamque ab hominibus excludere. His blandimentis et suavitatibus titillat anilat animas: scit enim quia mortis est fabricatrix uoluptas. nam sicut deus hominem ad uitam non nisi per uirtutem ac laborem uocat, ita ille ad mortem per delicias ac uoluptates, et sicut ad uerum bonum per fallacia mala, sic ad uerum malum per fallacia bona peruenitur. cauenda sunt igitur oblectamenta ista tamquam laquei et plagae, ne suauitudinum mollitie capti sub dicionem mortis cum ipso corpore redigamur, cui nos manciparimus.
Abbreviated transcription (Latin):
sapientes habiti et nominati. M. Cato. Catulus. Laelius sa¬
pientes fuerunt. Ne illi quidem septem: sed ex mediorum
officiorum frequentia similitudinem quandam gerebant spe-¬
ciemq sapientiam. Si ergo et philosophis ipsorum confessione.
adempta sapientia est: et iis qui iusti habiti sunt: adempta u¬
sticia est. omnis igitur illȩ uirtutis descriptiones false sint.
necesse est. quia quae sit uera uirtus scire non potest nisi iu¬
stus ac sapiens. Iustus autem ac sapiens nemo est: nisi quem
dominus praeceptis caelestibus erudiuit.

Expanded text:
sapientes habiti et nominati, Ma.rcus Cato et Gaius Laelius, sasapientes habiti et nominati, Ma.rcus Cato et Gaius Laelius, sapientes fuerunt, ne illi quidem septem, sed ex mediorum officiorum frequentia similitudinem quandam gerebant speciemque sapientium. si ergo et philosophis ipsorum confessione adempta sapientia est et iis qui iusti habiti sunt adempta iustitia est, omnes igitur illae uirtutis descriptiones falsae sint necesse est, quia quae sit uera uirtus scire non potest nisi iustus ac sapiens. iustus autem ac sapiens nemo est nisi quem deus praeceptis caelestibus erudiuit.
Abbreviated transcription (Latin):
ui error non modo populi et imperitorum. sed etiam philosopho¬
rum est. qui praecepta quoq dant ad iusticiam: ne stulticia e
ac maliciae disciplinaeq autoritas desit. Itaq cum de offici¬
is ad rem militarem pertinentibus disputent: neq ad iusticiam
neq ad ueram uirtutem commodatur illa omnis oratio. sed
ad hanc uitam moremq cuilem: quem non esse iusticiam: et
res indicat: et ipse Cicero testatus est. Sed nos inquit ue¬
ri uiris german&eq iusticiae solidam et expressam effigiẽ
nullam tenemus. Umbra et imaginibus utimur: easq ipsas
utinam sequeremur. feruntur enim ab optimis naturae ac
uirtutis exemplis. Umbra est igitur et imago iusticiae: quã
illi iusticiam putauerunt. Quid sapientiam: Nonne idem cõ¬
fitetur in philosophis esse nullam. Aut cum fabricius inquit
aut Aristides iustus nominatur: aut ab illis fortitudinis: aut
abhoc iusticiae: tanꝗͣ a sapiente petitur exemplum. Nemo enĩ
horum sic sapiens: ut sapientem uolumus intelligi. Nec iiꝗ

Expanded text:
ui error non modo populi et imperitorum, sed etiam philosophorum est; qui praecepta quoque dant ad injustitiam, ne stultitiae ac malitiae disciplinae auctoritas desit. Itaque cum de officiis ad rem militarem pertinentibus disputant, neque ad justitiam, neque ad veram virtutem accommodatur illa omnis oratio, sed ad hanc vitam moremque civilem, quem non esse justitiam, et res indicat, et ipse Cicero testatus est. « Sed nos, inquit, veri juris, germanaequae justitiae, solidam et expressam effigiem nullam tenemus. Umbra et imaginibus utimur; easque ipsas utinam sequeremur! Feruntur enim ab optimis naturae ac veritatis exemplis. » Umbra est igitur et imago justitiae, quam illi justitiam putaverunt. Quid sapientiam? nonne idem cofitetur in philosophis esse nullam? aut cum Fabricius inquit aut Aristides iustus nominatur, aut ab illis fortitudinis aut ab hoc iustitiae tamquam a sapiente petitur exemplum. nemo enim horum sic sapiens, ut sapientem uolumus in- tellegi, nec ii qui
Abbreviated transcription (Latin):
E sunt de deo philosophoꝵ sententiae. aliud
praeterea nihil quisquam dixit. Quod si haec quae
dicta sunt falsa esse deprȩhendimus: unum illud extremũ
superest: in quo solo possit ueritas inueniri. quod aphilo-¬
sophis nec susceptum est unquam: nec aliquando defensũ:
consequens esse: ut irascatur deus: quoniam gratia cõmoue¬
tur. Haec tuenda nobis et asserenda sententia ẽ. In eo
enim summa omnis et cardo religionis pietatisq uersat᷑.
Neq honos ullus deberi potest deo: si nihil praestat colenti.
nec ullus mȩtus: si non irascitur non colenti.

Expanded text:
e sunt de Deo philosophorum sententiae. Aliud praeterea nihil quisquam dixit. Quod si haec, quae dicta sunt, falsa esse deprehendimus, unum illud extremum superest, in quo solo possit veritas inveniri, quod a philosophis nec susceptum est unquam, nec aliquando defensum; consequens esse, ut irascatur Deus, quoniam gratia commovetur. Haec tuenda nobis et asserenda sententia est. In eo enim summa omnis, et cardo religionis pietatisque versatur. Nam neque honos ullus deberi potest Deo, si nihil praestat colenti, nec ullus metus, si non irascitur non colenti.
Abbreviated transcription (Latin):
sapiens studet: quia bona haec terrena contemnit. nec quẽ
quam falli patitur. quia boni uiri officium est errores ho-¬
minum corrigere: eosq in viam reducere. siquidem soci-¬
alis hominis est ac benefica natura: qua sola cognitionem
cum deo habet.

Expanded text:
sapiens studet, quia bona haec terrena csapiens studet, quia bona haec terrena cquam falli patitur, quia boni viri officium est, errores hominum corrigere, eosque in viam reducere. Siquidem socialis est hominis ac benefica natura, quo solo cognationem cum Deo habet.
Abbreviated transcription (Latin):
ni ac mali habet: abstinet se a nocendo etiam cum incõmo¬
do suo: quod animal irrationale facere non potest. Et ideo
inter summas hominum uirtutes innocentia numeratur. Q¬
bus rebus apparet sapientissimum esse qui maluit perire
ne noceat: ut id officium quo a muris discernitur: seruet.
N am qui uendentis errorem non redarguit: ut aurum par¬
uo emat: aut qui non profitetur seruum fugitiuum: uel pe¬
stilentem se domum uendere: lucro et cõmodo suo consulẽs:
non est ille sapiens ut Carneades uideri uolebat: sed calli-¬
dus et astutus. Calliditas et astutia in multis quoq anima¬
libus sunt. uel cum insidiantur aliis et dolo capiunt ut de¬
uorent. Uel cum insidias aliorum uario genere deludunt.
apientia uero in hominem solum cadit. Sapientia enim est
intelligentia uel ad bonum rectumq faciendum: uel abstinẽ¬
tia delictorum: factorumq improboꝵ. Lucro autem nunꝗͣ

Expanded text:
ni ac mali habet, abstinet se a nocendo, etiam cum incommoni ac mali habet, abstinet se a nocendo, etiam cum incommodo suo, quod animal irrationale facere non potest; et ideo inter summas hominis virtutes innocentia numeratur. Quibus rebus apparet sapientissimum esse, qui mavult perire ne noceat; ut id officium, quo a mutis discernitur, servet. Nam qui vendentis errorem non redarguit, ut aurum parvo emat, aut qui non profitetur fugitivum servum, vel pestilentem se domum vendere, lucro et commodo suo consulens, non est ille sapiens, ut Carneades videri volebat, sed callidus et astutus. Calliditas libus sunt, uel cum insidiantur aliis et dolo capiunt, ut deuorent, uel cum insidias aliorum uario genere deludunt, sapientia uero in hominem solum cadit. sapientia est enim intellegentia uel ad bonum rectumque faciendum uel ad abstinentiam dictorum factorumque inproborum. lucro autem numquam
Abbreviated transcription (Latin):
nisi sapiens: Ita fit: ut nunꝗͣ possit iustus esse: qui stultus
est: neq sapiens qui fuerit iniustus. Quod si est uerissimũ:¬
manifestum est eum: manifestum est eum qui aut naufrago
tabulam: aut equum saucio non ademerit: stultum non eẽ
quia hoc facere peccatum est: a quo se sapiens abstinet. U¬
deri tamen et ipse profiteor per hominum errorem ignoran¬
tium cuiusq rei proprietatem. Itaq omnis haec quaestio
non tam argumentis ꝗͣ definitione dissoluitur. Stulticia
igitur est in factis dictisq per ignorantiam recti ac boni
erratio. Ergo stultus non est: qui ne sibi quidem parcit: dũ
modo alteri non noceat. quod est malum. Quod quidem no¬
bis et ratio et ueritas ipsa praescribit. In omnibus enim ui¬
demus animalibus quia sapientia carent: concili atricem
esse naturam. Nocent igitur aliis ut sibi prosint. Nesciunt
enim quia malum est nocere. Homo uero qui scientiam bo¬

Expanded text:
nisi sapiens? Ita fit, ut numquam possit esse justus, qui stultus nisi sapiens? Ita fit, ut numquam possit esse justus, qui stultus est, neque sapiens, qui fuerit injustus. Quod si est verissimum, manifestum est eum, qui aut naufrago tabulam, aut equum saucio non ademerit, stultum non esse; quia haec facere peccatum est, a quo se sapiens abstinet. Videri tamen et ipse confiteor, per hominum errorem ignorantium cujusque rei proprietatem. Itaque omnis haec quaestio non tam argumentis, quam definitione dissolvitur. Stultitia igitur est in factis dictisque, per ignorantiam recti ac boni, erratio. Ergo stultus non est, qui ne sibi quidem parcit, dum alteri, quod est malum. Quod quidem nobis et ratio, et veritas ipsa praescribit. In omnibus enim videmus animalibus, quia sapientia carent, conciliatricem sui esse naturam. Nocent igitur aliis, ut sibi prosint; nesciunt enim quia malum est, nocere. Homo vero, qui scientiam bo
Abbreviated transcription (Latin):
dicitur: ut se tertium in amiciciam reciperent. non utiq tan-¬
quam stultos: sed tanquam bonos et sapientes uiros. Itaq nõ
uideo quare cum pro amicicia et fide mori summa gloria com¬
putetur. non etiam pro innocentia perire sit homini gloriosũ.
Ergo stultissimi sunt: qui nobis crimini dant: mori uelle pro deo:
cum ipsi eum qui prohomine uoluit mori : in caelum summis
Laudibus tollant. Deniq ut concludam disputationem nõ
posse eundem stultum esse ac iustum: et eundem sapientem.
et in iustum: docet ipsa ratio. Iui enim stultus est: quid sit
bonum ac iustum nescit: et ideo semper peccat. Ducitur enĩ
quasi captiuus a uitiis: nec resistere ullo modo potest: quia ca¬
ret uirtute quam nescit. Iustus autem ab omni peccato se ab-¬
stinet. ꝙ aliter facere non potest: ꝗͣ si habeat recti prauiq
noticiam. Rectum autem discernere a prauo quis potest:

Expanded text:
dicitur, ut se tertium in amicitiam reciperent, non utique tandicitur, ut se tertium in amicitiam reciperent, non utique tanquam stultos, sed tanquam bonos et sapientes viros. Itaque non video, quare cum pro amicitia et fide mori, summa gloria computetur, non etiam pro innocentia perire, sit homini gloriosum. Ergo stultissimi sunt, qui nobis crimini dant, mori velle pro Deo, cum ipsi eum, qui pro homine mori voluit, in coelum summis laudibus tollant. Denique ut concludam disputationem, non posse eumdem justum esse, ac stultum, eumdem sapientem, et injustum, docet ipsa ratio. Qui enim stultus est, quid sit justum ac bonum nescit; et ideo semper peccat. Ducitur enim quasi captivus a vitiis; nec resistere ullo modo potest, quia caret virtute, quam nescit. Justus autem ab omni peccato se abstinet, quod aliter facere non potest, quam si habeat recti pravique notitiam. Rectum autem discernere a pravo quis potest,