comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
nonht̃. Ctulus uero rationis quamdin
lumen eins nubilunest. iudiciũ cͥtum
hibere non potest. quia quod clait nõ uid
discernit ambigue. Hinc est ꝙ corda ho¬
minum facilius sibi ꝯsentiũt inhusque
oculo carnis ꝑcipiunt. quã inhusque atie
m̃tis et sensu rationis attingũt. Quia u̾ ĩ
uidendo non caligant. inindicando non
discrepant. Homo ergo qui acculũ ca̾nis
habet: mundũ uidere põt. c⁊ ea que ĩmũ¬
do sunt. Item quia cculum rationis exꝑ
te babet : animum similit̾ exꝑte uidet. et
ca que manimo sunt. Quia uero oculũ
ꝯtemplationis non ht̃: deumn et quein
deo sunt: uidere non ualet. fices ergo ne¬
cessana est: qua credantur que nonudẽ¬
tur. ⁊ subsistant in nobis ꝑ fidem que ñ¬
dum presentia nobis fuint ꝑspeciem.
Sic itaq substantia illoꝵ est fidesczargr¬
mentũ. quia ꝑ solam fidem probantur
anobis. Noñ enim argum̃tum aliud
maiis de illis dubitãtib proferre possu

Expanded text:
non habet. Oculus vero rationis, quandiu non habet. Oculus vero rationis, quandiu lumen ejus nubilum est, judicium certum habere non potest; quia quod clare non videt discernit ambigue. Hinc est quod corda hominum facilius sibi consentiunt in his quae oculo carnis percipiunt, quam in his quae acie mentis et sensu ratiovidendo non caligant, in judicando non discrepant. Homo ergo qui oculum carnis habet mundum videre potest et ea quae in mundo sunt. Item quia oculum rationis ex parte habet, animum similiter ex parte videt et ea quae in animo sunt. Quia vero oculum contemplationis non habet, Deum et quae in Deo sunt videre non valet. Fides ergo necessaria est, qua credantur quae non videntur, et subsistant in nobis per fidem quae nondum praesentia nobis sunt per speciem. Sic itaque substantia illorum est fides, quia per solam fidem probantur a nobis. Non enim aliud argumentum majus de illis dubitantibus proferre possum
Abbreviated transcription (Latin):
nõ ꝑficitur. nec incor hominis ascendit: qr
cogitatioe nõ ꝯprehend᷑. Erant enĩ tria q̃¬
dam corpus. spt̃. cideus. ⁊ corpus quidẽ mũ¬
duserat. anima spc̃. ⁊ ipsa aĩa quasi ĩmedio
quedamerat. hñsextra se mundũ. intra se
deum. Et acceperat oculum quoextra se mũ¬
dũ inderet. ⁊ ea que in mundo erant. Et
hic erat oculus carnis. Aliũ oculum acce¬
perat quo se ipm uderet. et ea que impsa
erant. Hic ẽ. cculus ratioĩs. alium rursũ
oculũ acceperat. quo intra se deum uid̾et:
et eaque indeo erant. ⁊ hic est oculusꝯtem¬
plationis. Hos igitur oculos quam diu a¬
nima aꝑtos ⁊ reuelatos habebat clare ui¬
debat. ⁊ recte discernebat. Postꝙͣ aũt tene¬
bre peccati in illam intrauerãt oculus ꝗd̾
ꝯtẽplationis extinctus est: ut nichil inde¬
ret. Cculus u̾o rationis lippus effectus est.¬
ut dubie uideret. Solus ille oculus qui extĩ¬
ctus non flut: in sua claritate ꝑmãsit. qui
quãdiulumen clarũ habet. iudiciũ dubĩ

Expanded text:
r. Nec in cor hominis ascendit; quia cogitatione non comprehenditur. Erant enim tria quaedam: corpus et spiritus et Deus: corpus quidem mundus erat, anima spiritus. Et ipsa anima, quasi in medio quodam erat habens extra se mundum, intra se Deum, et acceperat oculum quo extra se mundum videret et ea quae in mundo erant: et hic erat oculus carnis. Alium oculum acceperat quo seipsam videret et ea quae in ipsa erant, hic est oculus rationis. Alium rursum oculum acceperat quo intra se Deum videret et ea quae in Deo erant, et hic est oculus contemplationis. Hos igitur oculos quandiu anima apertos et revelatos habebat, clare videbat et recte discernebat; postquam autem tenebrae peccati in illam intraverunt, oculus quidem contemplationis exstinctus est, ut nihil videret; oculus autem rationis lippus effectus ut dubie rius fuit, in sua claritate permansit; qui, quandiu lumen clarum habet, judicium dubium
Abbreviated transcription (Latin):
Duenim minat̾ia preiacente creata est
spũalis natura quemad̾m corpoream di¬
rimus ꝯditam fursse. quoniam non ita est.
aliud esso põt id quod est. et id de quo est. qui¬
a unũ et simplex ⁊ indiriduũ et inmat̾iale
ut massa. aut ꝯfusa mat̾ia. aut rudis moles.
ant ac̾nus. aut ꝯgregatio cumulata: aut ex
hus aliquid: quod illam non ꝯtingit. set ꝑ¬
sonalit̾ distincta. et expressa. ⁊⁊ ꝯsignata m¬
mero spũaliset intelligibił discretionis. ũ
multitudo ratioãlis et intelligibiles spẽ stib¬
sistentes habentes ingenitam rationem. et
formam sapientie. xreate. et qualitatem
spũalem intelligentie caꝑatis ẜ modũ. ⁊ m̃¬
suiram ꝯditionis profectus sublimoris et il¬
lustrationis suꝑuenture impõs. lib̾m quo¬
q arbitriũ impsomox exordio infitum. ĩ¬
natũq ꝑiter possidentes quopoterant sine
inolentia adutiumlibet propriauoluntate
defiecti. maltero adiuti sine coacticẽ.: ⁊⁊ in
altero derelicta sine oppressioẽ¬

Expanded text:
enim in materia praejacente creata est spiritualis natura, quemadmodum corpoream diximus conditam fuisse; quoniam non ita est, aliud esse potest id quod est, et id de quo est. Quia unum et simplex et individuum et immateriale ut massa aut confusa materia ut rudis moles, aut acervus, aut congregatio cumulata, aut ex his aliquid quod illam non contingit, sed personaliter distincta et expressa et consignata numero spiritualis et intelligibilis discretionis et multitudo rationalis et intelligibiles spiritus subsistentes, habentes ingenitam rationem et formam sapientiae concreatae et qualitatem spiritualem intelligentiae capacis secundum mditionis profectus sublimioris et illustrationis superventurae in ipsos. Liberum quoque arbitrium mox exordio insitum innatum pariter possidentes quo poterant sine violentia ad utrumlibet propria voluntate deflecti; in altero adjuti sine coactione, in altero derelicti sine oppressio
Abbreviated transcription (Latin):
sacram̃tis postqͣm baptizatus a fonte as¬
cendit sacro crisiate in uertice ungitur
xͥanus appelletur. coh̾es regni ⁊ głe sacra
unctõne effectus. Exinde traditur xp̃ĩano
uestis candida ut qui prime natiuitatis
decorem uerustatis pannis obfuscauerat.
hĩtu gen̾ationis głie p̃ferat indumentum
Tegitur ⁊̃ post sacram unctõnem eius capd̾.
sacro uelamine. ut intelligat se dyademate
regali ⁊ sacerdotali dignitate potii. Ad
ulcimũ datur cereus actensus in manu et̃.
qͣtimis implere doceatur illud ewangłic̃
qd̾ dicit᷑ Sic luceat lux ur̃a corã hoĩbus
ut uideant oꝑa ur̃a bona. ⁊ glorificent pa¬
trem ur̃m qui in ceł est. Hanc gͥlampadem
si inextinguibilem seruauĩt int̾ uirgines
sapientes cum sponso celesti ad nuptias.

Expanded text:
sacramentis, postquam baptizatus a fonte assacramentis, postquam baptizatus a fonte ascendit, sacro chrismate in vertice ungitur,Christianus appelletur, cohaeres regni et gloriae sacra unctione effectus. Exinde traditur Christiano vestis candida, ut qui primae nativitatis decorem vetustatis pannis obfuscaverat, habitu regenerationis, gloriae praeferat indumentum. Tegitur etiam post sacram unctionem ejus caput sacro velamine, ut intelligat se diademate regni et sacerdotali dignitate potiri. Ad ultimum datur cereus accensus in manum ejus, quatenus implere doceatur illud evangelicum quo dicitur: Sic luceat lux vestra coram hominibus ut videant vestra bona opera, et glorificen. Patrem vestrum qui in coelis est . Hanc igitur lampadem si inexstinguibilem servaverit, inter virgines sapientes cum sponso coelesti ad nuptia
Abbreviated transcription (Latin):
doctrine forma consistit. Postremo oblat
ad baptismũ ꝑmilus ⁊ interrogatus a sa
iniqͥtate obligatus ẽ: aliena fide ⁊ confes¬
sione soluatur. Post abrenũtiatõnẽ fr̃am
ungitur oleo sacro in pectore: tamqͣm mu¬
niatur aduersus hostem. ne ei deinceps
ĩmũda ⁊ noxia persuadere possit. Ungit᷑
⁊int̾ scapulas ubi uigor portandi hon̾is
ẽ. ut fortitudinem accipiat ad portand̾ doͥ
licam. remissionem pcc̃oꝵ. ⁊ uitã eternã
Sub hac igit᷑ fidei responsione trina mer¬
sione a sordib uetustatis abluitur. ⁊ no¬
uũ hoĩem indutus triduane morti xp̃i:
consepelitur. Sicut aic apłs. Quicũq in
xp̃o baptizati sumus. ĩ mortẽ ip̃ius bapti¬
zatisumus. Consepulti enĩ sumus cũ xp̃o
ꝑ baptisiũ in mortem. ut quõ xp̃c resur¬
in nouitate uite ambulemus. Trina enim
ĩmersio: trina est cogitationis. loquutõis.
oꝑacõis emundatõ. Completis autẽ bapt̃ĩ

Expanded text:
doctrinae forma consistit. Postremo oblatus doctrinae forma consistit. Postremo oblatus ad baptismum parvulus, et interrogatus a saciniquitate obligatus est, aliena fide et confessione salvatur. Post abrenuntiationem factam, ungitur oleo sacro in pectore tanquam muniatur adversus hostem, ne ei deinceps immunda et noxia persuadere possit. Ungitur et inter scapulas, ubi vigor portandi oneris est, ut fortitudinem accipiat ad portandum onulicam, remissionem peccatorum et vitam aeternam. Sub hac igitur fidei responsione, trina mersione a sordibus vetustatis abluitur, et novum hominem indutus triduanae morti Christi consepelitur, sicut ait Apostolus: Quicunque in Christo baptizati sumus, in morte ipsius baptizati sumus. Consepulti enim suaptismum in mortem, ut quomodo Christus resurin novitate vitae ambulemus . Trina enim immersio, trina est cogitationis, locutionis et operationis emundatio. Completis autem baptismi
Abbreviated transcription (Latin):
signacło. in frõte. in pectore. in ocłis ĩnari¬
bus. in aurib. in ore. ut cocius corporis sen¬
sus ħ signacło muniantur. cuius u̾cute oĩa
nr̃a sacramenta complentur ⁊ omĩa drã
figm̃ta frustrantur. Postea datur sal bene¬
dictum in os eius. ut sapĩa condicus fecore
iniqͥtatis careat ⁊ ultra nõ putrescat a uer¬
mib uicioꝵ. Deinde exsufflatur malignꝰ
ei aures. ⁊ nares cũ saliua. ut tactu suꝑne
uerbũ dei. ⁊̃ nares siłr ad discernendũ odorẽ
uite ⁊ mortis. hoc est sacram̃tũ aꝑtionis
qd̾ dñs in ewangłio sigͣnauit qñ aures ⁊¬
os tecigit surdi ⁊̃ muti dicens. esfeta qd̾ ẽ¬
Aa daperire ⁊ e hiis q̃ post exorcizatõnem se
sacerdos ad fontem. consecratur fons
cat constare sciatur. sicut scriptum ẽ. Hic ẽ
qui baptizat. Sic enĩ nec a bono meliꝰ dat᷑
nec a malo peius accipitur. qr scĩtas sacra
auditorib sẏmbolũ fidei. in quo apostolice

Expanded text:
signaculo in fronte, in pectore, in oculis, in narisignaculo in fronte, in pectore, in oculis, in naribus, in auribus, in ore, ut totius corporis sensus hoc signaculo muniantur, cujus virtute omnia nostra sacramenta complentur, et omnia diaboli figmenta frustrantur. Postea datur sal benedictum in os ejus, ut sapientia conditus fetore careat iniquitatis, et ultra non putrescat a vermibus vitiorum. Deinde exsufflatur malignusei aures et nares saliva, ut tactu supernverbum Dei, et nares similiter ad discernendum odorem vitae et mortis. Hoc est sacramentum apertionis quod Dominus in Evangelio significavit, quando aures os tetigit surdi et muti, dicens; Ephpheta, q. CAP. XI. De his quae post exorcizationem seqt sacerdos ad fontem: consecratur fons cat constare sciatur, sicut scriptum est: Hic est qui baptizat . Sic enim nec a bono melius datur, nec a malo pejus accipitur, quia sanctitas saauditoribus symbolum fidei, in quo apostolicae
Abbreviated transcription (Latin):
xorcisius de greco in lacinũ adiura¬
tio dicitur. Exorciste .n. sunt qui suꝑ
cathecuminos. sine suꝑ eñguminos. idest̃
eos qui hñt sp̃m inm̃dũ inuocant nomen
doͥ iħu. diuina uͥtute obiecta adiurantes eũ
ut egrediatur ab ilł. Recte gͦ pꝰ cachezizacõ¬
nem exorcisinus sequitur ut ab eo qui iam
fide instructus est adũsaria uirtus pellat᷑
tria quippe sunt usq ad susceptionem no¬
uitatis ꝑficienda. quib baptizandꝰ quasi
concipitur ⁊ nutritur. ⁊ usq ad integ̾tatẽ
noue uite ꝓmouetur. ħ autẽ sunt cathe¬
cismi. exorcisii. orõnes. primũ itaq cathe¬
zizatur baptizandus. ut ad fidem ꝓprio mo¬
ueatur uoluntatis arbitrio. Deinde exor¬
cizatur ut ab eo dỹaboli potestas iniqua
pellatur. Addit᷑ eciam orõ ut gr̃a p̃ueniat
⁊ subsequatur que uires prebeat lib̾o arbi¬
trio.⁊ qua ꝓcul fiat uniuersa maligni sp̃c
illusio. Forma igit᷑ exorcisini in hũc modũ
ꝑficitur. Signatur primo baptizandꝰ cͣcis

Expanded text:
Exorcismus de Graeco in Latinum adjuratio dicitur. Exorcistae enim sunt qui super catechumenos sive super energumenos; id est eos qui habent spiritum immundum, invocant nomen Domini Jesu divina virtute objecta; adjurantes eum ut egrediatur ab illis. Recte ergo post catechizationem exorcismus sequitur, ut ab eo qui jam fide instructus est, adversaria virtus pellatur. Tria quippe sunt usque ad susceptionem novitatis perficienda, quibus baptizandus quasi concipitur et nutritur, et usque ad integritatem novae vitae promovetur. Haec autem sunt catechismi, exorcismi, orationes. Primum itaque catechizatur baptizandus, ut ad fidem proprio moveatur voluntatis arbitrio. Deinde exorcizatur ut ab eo diaboli potestas iniqua pellatur. Additur etiam oratio ut gratia praeveniat et subsequatur, quae vires praebeat libero arbitrio, et qua procul fiat universa maligni spiritus illusio. Forma igitur exorcismi in hunc modum perficitur. Signatur primo baptizandus crucis
Abbreviated transcription (Latin):
fcm est. s citatum non est. quia de nchilo
scm̃ non est. fecit ergo d̾ scelum. et t̾ram. ne¬
c solum fecit. s creauit. hoc ẽ de nichilo fecit
Pħi gentiliũ triaquedam reꝵ principia si¬
ne pͥncipio posueit. Opificẽ. mat̾iam. ⁊ for¬
factorẽ solum non creatorẽ professi sunt. fi¬
des aũt uera unũ solũmodo primũ pͥncipiũ
ut ess qd̾ aliquãdo nonerat. Cuius ineffa¬
bilisonĩpotentie uutus ficut non potuit
aliud preter se hr̃e coeternũ quo inficiendo
iuiuarct᷑: ita sibi cũ uoluit suberat. ut qd̾
uoluit. et quando ⁊ quantũ uoluuit: de nich¬
ilo crearetur. Sĩa ergo que fcã sũt. non solũ
exinat̾ia fecit. s matenã omĩum ip̃e de nich¬
ilo creauit. Si prius stã est mattna: quã
Et non parua questio est. forma. oco.¬
utrũ ca que fca sũt simul inmateria ⁊
forͣ ad eẽ prodier̃t. in prius ꝑ mat̾iam ꝗdẽ
eẽntialit ꝯdita sint. post modũ forta. Scio
quosdam scõrumpatrũ: qui ante nos u̾bi

Expanded text:
dem est sed creatum non est; quia de nihilo factum non est. Fecit ergo Deus coelum et terram; nec solum fecit sed creavit, hoc est de nihilo fecit. Philosophi gentilium tria quaedam rerum principia sine principio posuerunt: opificem, materiam et forfactorem solum non creatorem Deum professi sunt. Fides autem vera unum solummodum primum principium ut esset quod aliquando non erat. Cujus ineffabilis omnipotentiae virtus, sicut non potuit aliud praeter se habere coaeternum, quo in faciendo juvaretur; ita ipsi cum voluit suberat, ut quod voluit et quando et quantum voluit de nihilo crearetur. Omnia ergo quae facta sunt, Deus non solum ex materia fecit, sed materiam omnium ipse de nihilo creavit. ed non parva quaestio est utrum ea quae facta sunt, simul in materia et forma adesse prodierint, an prius per materiam quidem essentialiter condita sint, postmodum formata. Scio quosdam sanctorum Patrum, qui ante vos verbi
Abbreviated transcription (Latin):
lux illa nequaquam alt̾na uicissitudine di¬
em ac noctẽ distinguere. noc tp̃is spatium
mus lucẽ illam inprincipio stãm ad illumi¬
nanda corpta sine dubio corpoream fuisse.
quale fortasse esse potuiss aliqd̾ corpus luci
cuius presentia cũcta illustrarent᷑. Quemad̾
nũc in sole uideri potest. ip̃am ꝙ uite ⁊loco
solisin ft̃am. ut intcrim motu suo cutũagi¬
taretur. ⁊ diem noctẽ qr discerñet. Cum qua
qr dies primaexorta ẽ: ego crediderim mag̾
illam quando stã est. ibidem primũ aꝑꝑuisse:
uͥ sol cotidiano cursu cutũuectus: oriens cm̃¬
git. ut eodẽ tramite cutũ cuirens ac pͥmo ad
occasum descende̾s uesperam fac̾et. De inde
reuocata ad ortum. auidram. Hoc est manc
ante ortũ sequentis dici illustraret. ⁊ pp̃ea
quia primus dies auroram procedentẽ non la¬
buit. qm̃ auce quam lux crtaretur plene te¬
nebre fuerũt. Q ox aũt luce appente suꝑ t̾rã

Expanded text:
lux illa, nequaquam alterna vicissitudine dilux illa, nequaquam alterna vicissitudine diem ac noctem distinguere, nec temporis spatium mus lucem illam in principio factam ad illuminanda corporea sine dubio corpoream fuisse, quale fortasse esse potuisset corpus alicuncta illustrarentur, quemadmodum nunc in sole videri potest, ipsamque vice et loco solis factam, ut interim motu suo circumagitaretur, et noctem diemque discerneret. Cum qua quia dies prima exorta est ego crediderim magis illam quando facta est, ibidem primum apparuisse ubi sol quotidiano cursu circumvectus oriens emergit, ut eodem tramite circumcurrens, ac primo ad occasum descendens vesperam faceret, et deinde revocata ad ortum auroram, hoc est mane ante ortum sequentis diei illustraret. Et propterea quia primus dies auroram praecedentem non habuit, quoniam antequam lux crearetur plenae tenebrae fuerunt, mox autem luce apparente super terram
Abbreviated transcription (Latin):
Et nũc suꝑest ut ieigeste est. ⁊ ubi.¬
uentatẽ diligentius prosequamur.
Principiũ cigo diuinoꝵ operum fuit cre¬
atio lucis. quando ipsa lux non mat̾ialiter
de nichilo creata est. s de p̃iacenti illa inuũ¬
sitatis mat̾ia formalit̾ ftcã est ut lux esset.
⁊ iñ. ⁊ ꝓͥpͥetatẽ lucendi haberet. Hec opus pͥma
die ftm̃ est. s huius opis mat̾ia ante primã
diem treata est. Os ox ꝙ cum ipsa luce dies
cepit. quia ante lucẽ. nec nox fuit. nec dies.
etiam si tp̃ẽ fuit. Si aũt queritur qualis ħ¬
lux fint corporea aut incorporca. ⁊ si corpea
ciuus mõi corpus habuit. ⁊ utñi uno loco
cutũscripta. an ubiꝙ diffusa. Utrũ in mo¬
tu uel ĩ mobilis. Quantũ ego arbitidr rec¬
tissime respondet᷑ corporalibreb ⁊ uisibili¬
b illuminandis non nisi lucẽ corpoream
ꝯgruere potuisse. Om̃e aũt corpus quãlibet
subtile. ⁊ spũali nature approrimans loco cir¬
cũscribi ncc̃e est. Rursũ q nisi mobił fuissi

Expanded text:
ed nunc superest ut rei gestae veritatem diligentius prosequamur. Principium ergo divinorum operum fuit creatio lucis, quando ipsa lux non materialiter de nihilo creata est; sed de praejacenti illa universitatis materia formaliter facta est ut lux esset, et vim ac proprietatem lucendi haberet. Hoc opus prima die factum est; sed hujus operis materia ante primam diem creata est. Moxque cum ipsa luce dies coepit; quia ante lucem nec nox fuit nec dies, etiamsi tempus fuit. Si autem quaeritur qualis hlux fuit, corporea an incorporea, et si corporea cujusmodi corpus habuit, et utrum uno loco circumscripta an ubique diffusa, utrum in motu an immobilis; quantum ego arbitror rectissime respondetur, corporalibus rebus et visibilibus illuminandis, non nisi lucem corpoream congruere potuisse. Omne autem corpus quantumlibet subtile et spirituali naturae approximans, loco circumscribi necesse est. Rursumque nisi mobilis fuisset
Abbreviated transcription (Latin):
ordinc ustitie formamꝙ oisponi. iusullum¬
inctur primũ utere mali sua. ⁊ distem̾e lace
atenebris. hoc est iurtutẽ auitiis. ut se disso¬
nat adordinemn. et ꝯformet iutati. Hec igif
anima in ofusice̾ iacens sine luce facere non
scat horrorẽ et turpitudinẽ ꝯfuouis fuc. ⁊
explicet se atq coaptet. ad illam rationabłi
dispositionẽ et ordinẽ u̾itatis. Postqͣ. aũt

Expanded text:
ordinem justitiae formamque disponi, nisi illuminetur primum videre mala sua, et discernere lucem a tenebris, hoc est virtutes a vitiis, ut se disponat ad ordinem et conformet veritati. Hoc igitur anima in confusione jacens sine luce facere non scat horrorem et turpitudinem confusionis suae, et explicet se atque coaptet ad illam rationabilem dispositionem et ordinem veritatis. Postquam
Abbreviated transcription (Latin):
prorssis tp̃is moĩto quo uisibiit es
corporaut diuisi e uri atenebrisimuisibłr
quoq bom. ingeli discreti sunt amalis I¬
lis intenebris peceati cadentib. et istis adlu¬
cem istitie ꝯuersis. illuminatis quaq ali¬
ce. ut lux c̃ent. ⁊ non tenebre. Sic cnĩꝯ sont
debucrũt exẽplana oꝑũ dei. ut que uisibłia
erant opera sapia. inunsibiliũ prouentus
batur sapĩa ibiudiciũ crertiit. hic forma¬
uit exemplum. Oiuisa est est ergo lur atene¬
bris. et erat lux iusibilis. ⁊ insibiles tene¬

Expanded text:
prorsus temporis momento quo visibiliter et corporaliter divisa est lux a tenebris; invisibiliter quoque boni angeli discreti sunt a malis illis in tenebras peccati cadentibus: et istis ad lucem justitiae conversis illuminatisque a luce, ut lux essent et non tenebrae. Sic enim consonare debuerunt exemplaria operum Dei, ut quae visibilia erant opera sapientiae, invisibilium proventus batur sapientia, ibi judicium exercuit, hic formavit exemplum. Divisa est lux ergo a tenebris; et erat lux visibilis et visibiles tene
Abbreviated transcription (Latin):
ambigne de oꝑatiõe .ui. dierũ loquitur. ũ
sepe nũo omnia potius simul fc̃a fuisse ꝓ¬
bure uigeat᷑. ꝑpt᷑ has igit᷑ et huiuscemodi
roẽs anunt credend̾ eẽ in isticam illã ingene¬
si .ui. dieꝵ distributionẽ. rei aũt u̾itate añ¬
om̃em creatur̃. ab ipõ tp̃is exordio quo eẽ
cepit talem esse cepisse: tali q for: qualẽ
nunc indetur habere quantũ ad uninersi¬
tatis dispositionẽ ꝑtinet. Ratio quare¬

Expanded text:
ambigue de operatione sex dierum loquitur, ut saepenumero omnia potius simul facta fuisse probare videatur. Propter has igitur et hujusmodi rationes aiunt credendum esse mysticam illam in Genesi sex dierum distributionem, rei autem veritate omnem creaturam ab ipso temporis exordio quo esse coepit, talem coepisse talique forma, qualem nunc videtur habere, quantum id ad universitatis dispositionem pertinet. CAP.
Abbreviated transcription (Latin):
facit u̾itatem uenit ad lucem ut manife¬
stentur opera cius: quia in deo stã st. Ipẽ er¬
go qui u̾itatẽ factunis fint: intenebris o
festaret plucẽ. Non enim ideo fecit lucem
ut ip̃e uideret ꝑlucem. s ut opera sua maĩ¬
festaret plucẽ. quia in deo fta st̃. ⁊ ideo uso
deus cũcta que fecerat. ⁊ erant.i .b. Hoc mͥ

Expanded text:
ucem, ut manifestentur opera sua, quia in Deo facta sunt . Ipse ergo qui veritatem facturus fuit, in tenebris opfestaret per lucem. Non enim ideo fecit lucem ut ipse videret per lucem; sed ut opera sua manifestaret per lucem, quia in Deo facta sunt. Et ideo vidit Deus cuncta quae fecerat et erant valde bona
Abbreviated transcription (Latin):
inratioali mũdo cordis humanicitat᷑ lur.
et illuminat᷑ ꝯfusio ut in ordinẽ redigat᷑
Dost hec cum fu̾int purificata int̾ioricius
uenit lumen solis clarum et illustrat cam.
Nonenimdigna est ꝯtemplani lum̃ ct̾nita¬
tis tonec mũda et purificata fui̾t. hibens
dispositionem. Sic lex precessit gratiam.
luc̾na solem. et ip̃e xp̃c prius humanitatẽ
suam demostrauit. ut post manfestaret di¬
uinitatẽ. c⁊ ubiq lux lucẽ precedit. lux que
peccatores ad iustitiam illuminet: illam
lucẽ que iustificatos ad beatitudinẽ illustrͣt.
Ego facta est lur prius ꝙͣ solis claritas ma¬
nifestaret᷑. ⁊ dics erit. ⁊ tres dies erant. quĩ¬

Expanded text:
i illo mundo cordis humani creatur lux, et illuminatur confusio ut in ordinem redigatur. Post haec cum fuerint purificata interiora ejus, venit lumen solis clarum et illustrat eam. Non enim digna est contemplari lumen aeternitatis, donec munda et purificata fuerit; habensstitiam dispositionem. Sic lex praecessit gratiam, lucerna solem; et ipse Christus humanitatem suam prius demonstravit, ut post manifestaret divinitatem, et ubique lux lucem praecedit. Lux quae peccatores ad justitiam illuminat, illam lucem quae justificatos ad beatitudinem illustrat. Ergo facta est lux priusquam solis claritas manifestaretur; et dies erat: et tres dies erant quan
Abbreviated transcription (Latin):
Quarta die facta siuit luminana. Quinta
die pisces et uolucres. Sexta die: bestie.
umenta. reptilia. Nouissume eadem tñ di¬
e hõ. Hoc primũ in hoc loco lectorem am¬
monere uolumus: ut quotiens in hiiso¬
pib udelicet sex dierũ aliquid fieri audi¬
erit ut u̾bigratia. cum dicitur prima die
facta estlux. scd̾̃a die fcm est firmamentũ¬
Quarta dic st̃a sunt luminaria. non mo¬
do primũ cum stã duͣr hec de nichilo cre¬
ata fuisse existimet. s potius que de ip̃a priꝰ
creata crat de nichilo mat̾ia formataerat
intelligat.etiam si aliquãdo uerbũ creatio¬
nis positum reppererit. Ut estibi. C reauit
teus cete gͣndia. et oẽmanimam uiuentẽ

Expanded text:
quarta die, facta sunt luminaria; quinta quarta die, facta sunt luminaria; quinta die, pisces et volucres; sexta die, bestiae, jumenta, reptilia; novissime eadem tamen die homo. Hoc primum in hoc loco lectorem admonere volumus, ut quoties in his operibus, videlicet sex dierum aliquid fieri audierit, ut verbi gratia, cum dicitur, prima die facta est lux; secunda die, factum est firmamentuquarta die, facta sunt luminaria, non modo primum cum facta dicuntur, haec de nihilo creata fuisse existimet; sed potius de ipsa quae prius creata erat de nihilo materia formata intelligat. Etiam si aliquando verbum creationis positum reperit, ut est ibi: Creavit Deus cete grandia, et omnem animam viventem
Abbreviated transcription (Latin):
incorpea ꝑcẽntiam simul ad cẽ ꝓdiit. qr
simplex sic eiq id̾ sit. omĩno esse qd̾ est.
materialit̾ priusꝙͣ ꝑ sõaliter fierinonht̃
sicut corporea natura. Et pp̃ea illa dum
crearet᷑ prius quidẽ ꝑ materiam ex qua ft̃a
est ad eẽ ꝓdut. Hec u̾o statim in ip̃a qua
subsistit uita simplici. c⁊ẽentia in morta¬
li: indissolubiliq primũ esse accepit. U¬
traꝙ tñ simul stã est. altera. i dest corpor ea
anes i. ex quo ipsa est. alt̾a u̾o .i. incorporea in
co ꝙ ip̃a est. Utraq forta. ⁊ utraꝙ in formis
Oquam informam natura dispositionẽ
ucniret. Hec dcã sufficert uolumus. De mñ
scquit᷑ ut dispositionẽ ip̃mm qualit̾ ꝑfecta
sit: ordine prosequani᷑. Sex dieb disposuit
cordinauit. atq informã redegit deus cũc¬
ta que fecerat. ꝑfecit q opus suũ die serto.
et sic d̾mĩ die septimo requienit .i.cessau̾.
rinam̃tum. Tertia die ꝯgregate sũt aque.

Expanded text:
incorporea per essentiam simul ad esse prodiit; quia incorporea per essentiam simul ad esse prodiit; quia simplex sit eique idem sit omnino esse quod est materialiter prius quam personaliter fieri non habet, sicut corporea natura; et propterea illa dum crearetur prius quidem per materiam ex qua facta est ad esse prodiit: haec vero statim in ipsa qua subsistit vita simplici et essentia immortali indissolubilique primum accepit. Utraque tamen simul facta est; altera, id est corporea in eo ex quo ipsa est; altera vero, id est incorporea in eo quod ipsa est. Utraque formata, et utraque informis,squam in formam natura dispositionemque veniret, haec dicta sufficere volumus. Deinde sequitur ut dispositionem ipsam qualiter perfecta sit ordine prosequamur. Sex diebus disposuit et ordinavit atque in formam redegit Deus cuncta quae fecerat: Perfecitque opus suum die sexta. Et sic demum die septima requievit , id est rmamentum; tertia die, congregatae sunt aquae;
Abbreviated transcription (Latin):
fc̃m et illud. nullam oĩo dilationem inter¬
uenisse. Et ut breuit̾ quicquid inde mic¬
hi sentiend̾ iudetur ab soluam. Ego ar¬
bitror in primo principio tp̃is. hoc quãdo¬
ip̃m tp̃c cepit. si mul cepisse. ⁊ rerũ uisibili¬
um omnium matcriam. codemq prorsꝯ
mom̃to in uisibilium in angelica natuã
ẽcutiam. utramq quodãmodo informa. ⁊
ad modũ illa forͣndoꝵ corpoꝵ mat̾ia quã¬
do primũ creata est. ⁊ quandã formam ha¬
buit inqua subsistere cepit. ⁊ tamen in for¬
inis erat. qr nec dũ disposica ⁊ ordinata fu¬
it. ita prorsus illa ratiõalis natura quãdo
primũ inspiritib angelicis creata est. mor
quidem ꝑ sapientiam. ⁊ discretionẽ for¬
mata est. s quia illi sũimo ⁊ ũo bouo in qͦ
beatificanda erit. non dum semꝑ ꝑ ꝯuersi¬
onem amoris impresẜat. quodam modo
adhuc in formis ꝑmancbat. Utraq eigo
natura et corporea silicet ꝑ matenam. ⁊

Expanded text:
factum et illud nullam omnino dilationem interfactum et illud nullam omnino dilationem intervenisse. Et ut breviter quidquid mihi inde sentiendum videtur absolvam, ego arbitror in primo principio temporis, se et rerum visibilium omnium materiam, eodemque prorsus momento invisibilium in angelica natura essentiam; utramque quodammodo in forma, et admodum illa formandorum corporum materia quando primum creata est, et quamdam formam habuit in qua subsistere coepit, et tamen informis erat, quia necdum disposita et ordinata fuit; ita prorsus illa rationalis natura quando primum in spiritibus angelicis creata est, mox quidem per sapientiam et discretionem formata est; sed, quia illi summo et vero bono in quo beatificanda erat nondum se per conversionem amoris impresserat, quodammodo adhuc informis permanebat. Utraque ergo natura et corporea scilicet per materiam, et
Abbreviated transcription (Latin):
noc subcelo. s supra terram. nichilꝙ erat
int̾ celumet tram. qr nichilerat pret̾ celũ ⁊
tenram. ⁊ tñ aque crant. ⁊ tenebre erant.
et abifsus erat. abyssus int̾ra. tenebre. ⁊ aq̃
in celo. Et tenebre erant suꝑ. f. a. ⁊ spe dei.
dei. fortassis iam satis est. quantũ ad ꝓposit̃
breuitatis ptinet de hus hactenus dispu¬
tasise. si hec solumadietermus. quanto tẽ¬
porc mundus in hac ꝯfusicc̃ prius quãeiꝰ
dispõ inchoaretur ꝑstitit. Nam qd̾ illa pri¬
marerũ oñium mat̾ia inprincipio tp̃is.ł
potius cummip̃o tẽpore exorta sit: ꝯstat exeoꝙ
tc̃m est. In principio creauit deus celũ et
t᷑. Quamdir aũt inhac informitate finc
ꝯfusiõe ꝑmanẜit scriptura manifeste non
ostendit. ꝙ ichi aũt uidetur quantũ ego
conicert ualeo. int̾ cre. aitionẽ et dispositiõe
rerũ. ordinem quidẽ tp̃is. s nullam fuis¬
se moram interiectã. ita ut uere quid ẽ di¬
ci possit. hoc post illud stm fuisse. s uit̾ hor

Expanded text:
rram; nihilque erat inter coelum et terram; quia nihil erat praeter coelum et terram. Et tamen aquae erant, et tenebrae erant, et abyssus erat. Abyssus in terra; tenebrae et aquae in coelo. Et tenebrae erant super faciem Dei. Fortassis jam satis est quantum ad propositum brevitatis pertinet de his hactenus disputasse, si hoc solum adjecerimus quanto tempore mundus in hac confusione priusquam ejus dispositio inchoaretur perstiterit. Nam quod illa prima rerum omnium materia, in principio temporis, vel potius cum ipso tempore exorta sit, constat ex eo quod dictum est: In principio creavit Deus coelum et terram. Quamdiu autem in hac informitate sive confusione permanserit, Scriptura manifeste non ostendit. Mihi autem videtur quantum ego conjicere valeo inter creationem et dispositionem rerum, ordinem quidem temporis sed nullam fuisse moram interjectam; ita ut vere quidem dici possit, hoc post illud factum fuisse; sed inter hoc
Abbreviated transcription (Latin):
quas ut ego arbitror tencbras striptura cum
celum. ⁊ terra citarent᷑ suꝑ facicin abissi fui¬
fic testat᷑. G̃alis mũdi facies in principio prius¬
quam formam reciperet aut dispositionem.ꝑ
scripturam significat᷑ cum d̾r. In principio c̃¬

Expanded text:
quas, ut ergo arbitror, tenebras, Scriptura cum quas, ut ergo arbitror, tenebras, Scriptura cum coelum et terra crearentur super faciem abyssi fuisse testatur. Talis mundi facies in principio priusquam formam reciperet aut dispositionem, per Scripturam significatur cum dicitur: In principio cr
Abbreviated transcription (Latin):
husdemcͥutũqͣ in modũ cuiusdam nebu¬
le opansis. ita in uolutũ: ut apparere non
poss ꝗd̾ fuit. Illa uerotria muna sicut dc̃in ẽ
adhuc ꝯfusice̾ ꝑmirta sinc potius in una per¬
muticẽ ꝯfusa cirtũꝙͣ suspensa. co usq in altũ
porrigebant᷑. quo usq nunc sũmum corporee
creaturt ꝑtingit. Totum ꝙ hoc spatium qd̾.a
suꝑficie t̾re medio iacentis loco usq ad extre¬
mum suppremũq ambitus celi limitem pa¬
tet illa nebula. ⁊ caligine replebat᷑. Et qui ñc
nunt sũt aluci siuc tracones aquarũ iam
tunt in p̃o nascentis mũdi exordio interre
corpore futura aquis receptatula parata crãt.
Inquibr etiam magna illa abissus de qua õiũ
fiuenta aquaꝵ ꝓducenda siue dniuanda fuc¬
rant. patulo adhuc hiatu uacuoq horiend
in p̃cepsinanc preferebat. Cin quidẽ de super
tenebrose illius caliginis qua tota tunc tre
suꝑficies obuolutacrat. nebulatendebatur.

Expanded text:
iisdem circumquaque in modum cujusdam nebuiisdem circumquaque in modum cujusdam nebulae oppansis ita involutum ut apparere non posset quod fuit. Illa vero tria in una, sicut dictum est, adhuc confusione permista sive potius in una permistione confusa, circumquaque suspensa, eousque in altum porrigebantur quousque nunc summum corporeae creaturae pertingit. Totumque hoc spatium quod a superficie terrae medio jacentis loco usque ad extremum supremumque ambitus coeli limitem patet, illa nebula et caligine replebatur. Et quod nunc sunt alvei sive trachones aquarum, jam tunc in ipso nascentis mundi exordio in terrae corpore futura aquis receptacula parata erant. In quibus etiam magna illa abyssus de qua omnium fluenta aquarum producenda sive derivanda fuerant patulo adhuc hiatu vacuoque horrendum in praeceps inane praeferebat. Cui quidem desuper tenebrosae illius caliginis qua tota tunc terrae superficies obvoluta erat nebula tendebatur;
Abbreviated transcription (Latin):
sibłm̾ mat̾ia ce̾ntialit̾ creata est. et inuisi¬
biliũ natura. Nichilq postea fcm cuius in
ip̃o primordio aut mat̾ia ut incorporib.
aut siłitudo ut in sp̃ib non p̾cesẜit. Nam
et si nonue ad huc cotidie creant᷑ anime.
nonatũ creatura non fit. qr inangelicis
sp̃ib iamtunc quãdo creabant᷑ eius siłitu¬
to p̾cefsit. Suo aũt nunc nobis discutien¬
da eccurrũt. Primũ. illa pͥme ꝯdicionis
forma informis: quał fuerit. Scd̾m qua¬
lit̾ ex illa in formitate: ad hanc quam nunc
habet formam producta sit. De prima in¬
formitate rerum omĩum qualis fui̾t
et quã diu mundus in illa ꝑmansit
Uantũ conicere potu ex husque inscͥp
reꝑi: ẜ reigeste ũitatẽ ex p̾ssa. Primailla ir̃
om̃ium molesquando creata est: ibidem
tunc ad cẽ ꝓdiit ubi nũc for̾ta subsistit.
Erat qr t̾itum hoc elementum medio cod̾¬
ꝙ uno loco subsidens ceteris inuna ꝯfus¬
ione ꝑmirtis forma meliore p̾dicum. set

Expanded text:
lium materia essentialiter creata est et invisibilium natura; nihilque postea factum cujus in ipso primordio aut materia ut in corporibus aut similitudo ut in spiritibus non praecesserit. Nam etsi novae adhuc quotidie creantur animae, nova tamen creatura non fit; quia in angelicis spiritibus jam tunc quando creabantur ejus similitudo praecessit. Duo autem nunc nobis discutienda occurrunt: primum, illa primae conditionis forma informis qualis fuerit; secundum, qualiter ex illa informitate ad hanc quam nunc habet formam producta sit. CAP. VI. De prima informitate rerum omnium qualis fuit, et quandiu mundus in illa permansit. Quantum corei gestae veritatem expressa, prima illa rerum omnium moles quando creata est, ibidem tunc adesse prodiit, ubi nunc formata subsistit. Eratque terrenum hoc elementum medio eodemque imo loco subsidens caeteris in una confusione permistis forma meliore praeditum; sed
Abbreviated transcription (Latin):
se oĩo ꝙ aliqd̾ esse habeat. et non aliquã formã
crcdiderim. Ita qd̾ non absde infornĩẽ cam ap¬
pellan posse: qd̾ inofusic̃e et ꝑmixticẽ quadar
subsistens. nondum hanc inqua nũccernit᷑
piuchiã aptamꝙ dispositionẽ ⁊ formã rece¬
pit.Ergo ante formam facta ẽ matena. tũ
in forma. Info̾r ꝯfusionis ante formam dis¬
positiomis. In pͥa forma ꝯfusionis. pͥus ma¬
tenalit̾ omnia corporalia simul i semel crea¬
ta sunt. In scda forma dispositionis postino¬
dũ pser dieꝵ interualla ordinata. Simul fu
T sicredimus imum et idẽ prorsus mom̃¬
tum tp̃is fuisse: quo in principio simulcie¬
ata susit et rerũ insibiliũ corporaliũ q mã.

Expanded text:
se, omnino quod aliquid esse habeat et non aliquam formam se, omnino quod aliquid esse habeat et non aliquam formam crediderim. Ita tamen non absurde informem eam appellari posse, quod in confusione et permistione quadam subsistens, nondum hanc in qua nunc cernitur, pulchram aptamque dispositionem et formam coeperit. Ergo ante formam facta est materia, tamen in forma. In forma confusionis, ante formam dispositionis. In prima forma confusionis prius materialiter omnia corporalia simul et semel creata sunt; in secunda forma dispositionis postmodum per sex dierum intervalla ordinata. CAP. V. St, si credimus unum et idem prorsus momentum temporis fuisse quo in principio simul creata sit et rerum visibili
Abbreviated transcription (Latin):
titatos fuisse angelos. qui hoc st̃o ammõe¬
rentur se ip̃os ip̃os agnoscere. et usq infi¬
uẽ homines futuros. qui licet hoc quãdo
stm̃ est non icerĩt: tñ ꝑ scͥpturas edocti:
scm̃ eẽ oĩo iam nescut non possuit. Si cu¬
i hec quã ꝓposuinius ratio minus suffici¬
ens indebiturad ꝯꝓbandã nostrã existima¬
tionẽ de nr̃creatione: ꝯcedimus s. alua pa¬
ce. ut ł. aliam ad idem cuidentras oꝓband
meliorẽ atq sb̃tiliorẽ ex quitat. aut si huiꝰ
ptis asstio ei non placet: alteram prout
u formẽ creatam fuisse asscrim᷑. utrũ
ne aliquid sine forma eristere potuerit.
qualem ue ẽentiam aut formã inglitam
hũisse credendũ ut ostendamꝰ. Et breuit᷑ in
quid suplec sentiendum michi uidet᷑. apia.
ccite non puto primam illam om̃ium itrũ
mat̾ram talit̾ informẽ fuisse ut nullam omĩo
formã hui̾t. quia nec aliquid tale existere pos¬

Expanded text:
creatos fuisse angelos qui hoc facto admonecreatos fuisse angelos qui hoc facto admonerentur seipsos agnoscere, et usque in finem homines futuros, quod licet hoc quando factum est non viderint, tamen per Scripturas edocti, factum esse omnino jam nescire non possint. Si cui haec quam proposuimus ratio minus sufficiens videbitur ad comprobandam nostram existimationem de rerum creatione, concedimus salva pace, ut vel aliam ad idem evidentius comprobandum meliorem atque subtiliorem exquirat; aut si hujus partis assertio illi non placet, alteram prout informem creatam fuisse asserimus, utrum ne aliquid sine forma existere potuerit, qualemve essentiam ante formam inditam habuisse credendum sit, ostendamus. Et ut breviter quod super hoc sentiendum mihi videtur aperiam, certe non puto primam illam rerum omnium materiam taliter informem fuisse, ut nullam omnino formam habuerit; quia nec aliquid tale existere pos
Abbreviated transcription (Latin):
ipsa rationalis creatura ꝑ id qd̾ foris fic¬
bat in se agnosteret. et. ab illo eẽ qd̾ erat.
atq ab illo ex petendũ esse qd̾ futura erat.
quatenus. ⁊ proeo qd̾ accepat ingratiaꝵ
accionẽ exuigeret: et in id qd̃ acceptura
erat optinendum: ip̃m affectũ dilectoĩs
dilataret. Nam et ip̃a iõalis cieatura quo¬
dam suo modo prius in formis fc̃a est. post¬
modũ ꝑꝯu̾sionẽ adcicatorem suũ for mã¬
da. et id cuto foris prius eidemõ strata est
in formis mat̾ia. postea formata. ut quã¬
ta eẽt int̾ esse ⁊ pulchrũ esse distatia dscer¬
neret. ac phoc armonita est: ne otenta es¬
set co ꝙ poditionẽ acrcatore ẽẽ accepat.
tonet et pulcrum ẽẽ. atq beatum esse a¬
dipisceret᷑. quod ꝑamoris ꝯuersionem a
citatore acceptura erat. Quod siquis que¬
rat que raticũlis creatura iamtunc imp̃o
mũdi primordio ex tit̾it cuihoc exemplum
ꝓponi debiuss: facile respondetur iam tc̃

Expanded text:
ipsa rationalis creatura per id quod foris fieipsa rationalis creatura per id quod foris fiebat, in se cognosceret, et ab illo esse quod erat, atque ab illo expetendum esse quod futura erat, quatenus et pro eo quod acceperat in gratiarum actionem exsurgeret et in id quod acceptura erat obtinendum in ipsum affectum dilectionis dilataret. Nam et ipsa rationalis creatura quodam suo modo prius informis facta est, postmodum per conversionem ad Creatorem suum formanda; et idcirco foris prius ei demonstrata est informis materia, postea formata, ut quanta foret inter esse et pulchrum esse distantia discerneret. Ac per hoc admonita est ne contenta esset eo quod per conditionem a Creatore esse acceperat, donec et pulchrum esse atque beatum esse adipisceretur, quod per amoris conversionem a Creatore acceptura erat. Quod si quis quaerat quae rationalis creatura jam tunc in ipso mundi primordio exstiterit cui hoc exemplum proponi debuisset, facile respondetur jam tunc
Abbreviated transcription (Latin):
eo qd̾ nichil inhac re temere diffimre
uolumus: om̃i potentic creatoris ĩ millo
de rogari si ꝑ int̾ualla tp̃mopus suũad ꝯsu¬
mationẽ ꝑduxisse dr̃. ita ut tñ indubitã¬
s̾ etiam aliter facere potuisse credat᷑ si ratõ
nitate nũquam priuari potest: sic̃ ꝑꝑ ra¬
tionalẽ creaturam cetera õĩa fecit: ita q̃
meis om̃ib faciendis illũ p̾cipuc modũ
ẜuare debuit. qui ip̃ius rationał cieatu¬
re comoditati ac cause magis ꝯgruus fu¬
it. hoc au̾t ille erat: in quo eidẽ creature ra¬
tionalis. silicet non solum obsequiũ. s et
eremplũ pararct᷑ .i. inquo illa accipet non so¬
lũ id quo ad obsequiũ indiguit. s ꝑ illud ẽ
quod accepit agnosctret id qd̾ fuit. ꝓptea
incetens itb prius informis mat̾ies fc̃a est
ac de inde for̾ta. ut eo ip̃o demostraret᷑. qd̾
ab illo prius non existentia accepissent e¬
ssentiam sinc quo modo formã ⁊ ordinez
non poterant habere ꝯ fusa. Eo qr modo

Expanded text:
od nihil in hac re temere diffinire volumus omnipotentiae Creatoris in nullo derogari, si per intervalla temporis opus suum ad consummationem perduxisse dicitur; ita ut tamen indubitanter etiam aliter facernitate nunquam privari potest sicut propter rationalem creaturam caetera omnia fecit, ita etiam in eis omnibus faciendis illum praecipue modum servare debuit, qui ipsius rationalis creaturae commoditati ac causae magis congruus fuit. Hic autem ille erat in quo eidem creaturae rationali, scilicet non solum obsequium, sed etiam exemplum pararetur, id est in quo illa acciperet non solum id quo ad obsequium indiguit, sed per illud etiam quod accipit agnosceret id quod fuit. Propterea in caeteris rebus prius informis materies facta est ac deinde formata, ut eo ipso demonstraretur quod ab illo prius non existentia accepissent essentiam, sine quo modo formam et ordinem non poterant habere confusa. Eodem modo
Abbreviated transcription (Latin):
suꝑ.f.a. ꝑ celum nãq ⁊ terrã materiam illam
om̃ium celestiũ te̾restrium q hec loco signifi¬
can puto. de quapostea succedent̃ in formi fa¬
cta sũt. Que ip̃i prius ꝑ eẽntiam simulcita¬
ta fuerũt. sbinãq t̾ra erat ip̃m tent elementũ
et celum erat mobilis illa .⁊ leuis ꝯfusio reli¬
quoꝵ trũ. que incutuitu medio iacentist̾re
suspensa fr̾ebat᷑. Et hus duob om̃ium corpo¬
nũ siue celestium suic t̾restriũ forͣndoꝵ mat̾ias
tinebatur. De inde sequitur scriptura. ⁊ dicit.
et tenebre erant suꝑ faciem. a. Duo suꝑius ꝓ¬
posuerat indelicet celum ⁊ t̾. Modo quedam
nocan̾at significans intelligend̾. ꝓptercanã
suꝑ faciẽ abissr tenebre erunt. qr abifsus sb̾tuᷤᷤ
erat. cide suꝑ caligo tenebrosaerat. Neq abis¬
sus tenebre erat. qr lumen futuri nonerat. s
desuꝑ faciem abissi tenebrarĩ locus fuit. in eo
silicet elem̃to unde. lumen postea uenire de¬
buit. Neꝙ enu nisimnlucis loco tenebre cẽ

Expanded text:
si . Per coelum namque et terram, materiam illam omnium coelestium terrestriumque, hoc loco significari puto, de qua postea succedenter in forma facta sunt quae in ipsa prius per essentiam simul creata fuerunt. Ibi namque terra erat ipsum terrae elementum, et coelum mobile erat illa et levis confusio reliquorum trium quae in circuitu medio jacentis terrae suspensa ferebatur; et his duobus omnium corporum coelestium sive terrestrium formandorum materia continebatur. Deinde sequitur Scriptura et dicit: Et tenebrae erant super faciem abyssi. Duo superius proposuerat; videlicet coelum et terram. Modo quaedam vocaverat, significans intelligendum. Propterea namque super faciem abyssi tenebrae erant; quia abyssus subtus erat, et desuper caligo tenebrosa erat. Neque abyssus tenebrae erat, quia lumen futura non erat; sed desuper faciem abyssi tenebrarum locus fuit. in eo scilicet elemento unde lumen postea venire debuit. Neque enim nisi in lucis loco, tenebrae esse
Abbreviated transcription (Latin):
est celum celuni supra celum. ⁊ subcelo celũ
⁊ totum exuno celũ cunum celum. D añ¬
ꝙͣ ficret de illo celo hoc celũ quod ẽ uocatũ
firmamentum. nonerat illud celũ celum
⁊ celum s tm̃ celum. nec illeaque aque ⁊

Expanded text:
 coelum est supra coelum et sub coelo coelum, et totum ex uno coelo et unum coelum. Sed antequam fieret de illo coelo hoc coelum quod est vocatum firmamentum, non erat illud coelum coelum et coelum, sed tantum coelum. Nec illae aquae
Abbreviated transcription (Latin):
se.Alus quidẽ asserentib oĩa sunul in mat̾ia.
tib ut corporea quidẽ omĩa quidẽ que ft̃a
st̃. prius simulet semel mat̾ialit̾ ꝯdita. post¬
modũ u̾o ꝑuit̾ualla sex dieꝵ in forͣ dispositi
fuisse credant᷑. Ego puto uiros sap̃ie in reb
tam obscuns et dubus aut.ascusu nostro re¬
motis: nec temeit asseruisse que nescierũt.
neq inhus que asseruerũt. p̾stim tanta dili¬
gentia prolatis: errare potuisse. Illud mna¬
gis crediderim sub asẜtionis for. in qui sici¬
sc̃oꝵ pie int̾pretan uoluerĩt. nec falsa credẽ
do errorẽ incident: nec uera reprehendendo e¬
lationem. Nos ergo in nullam ꝑtẽ precipi¬
ti asỹtioẽ declinantes. id cini noster sensus
interim magis accedit: quantũ capert pos¬
sumus aꝑimus. Qui deum oĩa simul in
mat̾ia et for fecisse ꝯtendũt. ꝓpterca fortas¬
sis suã asẜtionẽ iustam ẽẽ arbitrant᷑: quod
omĩpotentie creatoris in dignũ uideatur
adhumane imbetillitatis siłitudinẽ: suũ

Expanded text:
quidem asserentibus omnia simul in materia tibus, ut corporea quidem omnia quae facta sunt, prius simul et semel materialiter condita: postmodum vero per intervalla sex dierum in formam disposita ur. Ego puto viros sapientiae in rebus tam obscuris et dubiis atque a sensu nostro remotis, nec temere asseruisse quod nescierint; neque in his quae asseruerunt praesertim tanta diligentia prolatis, errare potuisse. Illud magis crediderim, sub assertionis forma inquisitisanctorum pie interpretari voluerint, nec falsa credendo in errorem incidunt, nec vera reprehendendo elationem. Nos ergo in neutram partem praecipiti assertione declinantes, id cui noster sensus interim magis accedit quantum capere possumus aperimus. Qui Deum omnia simul in materia et forma fecisse contendunt, propterea fortassis suam assertionem justam esse arbitrantur, quod omnipotentiae Creatoris indignum videatur ad humanae imbecillitatis similitudinem suum
Abbreviated transcription (Latin):
testĩ .xxx. oplent. In quib corpus diuine pagi¬
ne o sũmatur. Scripta patrũ incorpe textus ñ
ꝯputant᷑. quia non aliud adiciũt. s id ip̃mꝙ
insupradc̃is otinct᷑. ex planãdo. ⁊ latius mani¬
Rduũ profecto et laboriosũ opus crebra
nestra precatioẽ flexus aggredior uniũsa
diuinarũ scripturaꝵ scriem non solũ restrĩ¬
gendo ad ꝯpendiũ redigere: s ex poẽndo qͦ ꝙ ꝓ
funditatis eius arthana in lucẽ euocare. Cu

Expanded text:
ta complent, in quibus corpus divinae paginae consummatur. Scriptura Patrum in corpore textus non computantur; quia non aliud adjiciunt, sed idipsum quod in supradictis continetur explanando et latius maniArduum profecto opus et laboriosum crebra vestra praecatione flexus aggredior; universam divinarum Scripturarum seriem non solum restringendo ad compendium redigere, sed exponendo quoque profunditatis ejus arcana in lucem evoca
Abbreviated transcription (Latin):
erint sup. s a. ergo tenebre crant suꝑ terram.
s et quando erant suꝑt̾ram: Suo in princi¬
pio posita sũt. celum et t̾ra. Q uid hoꝵ putas
subtus. Aut quid supra fuisse dicemus: aut
t̾ra supra et celũ subtus. aut t̾ra subtus et
celum supra. S nũquid credendũ est in pͥa
illa ꝯditioẽ rer celũ sbt̾ius creatũ fuisse. ⁊ po¬
stea in fortioẽ supra dispositũ: fortassis qr
scriptura prius nõĩ auit celũquam terram
ppeacelum qua si fundamentũ subtustrea¬
tũ fuisse quisdicat. Ego aũt non ordinis
ẜ moscquens de elemento terre quasi de ꝓ¬
rimo. et obhoc postius nominato habend̾
fuit. ideo et priuscelum ⁊ postea terra noĩa¬
ri debuit. S neq ipsa ꝯditoꝵ natura aliũ
positionis aut locationis ordinẽ pateretur
quam ut pondero sa deorsum. ⁊ sursum le¬
uia dispoereut᷑. Eigo terra deorsũ crat. ⁊ ce¬
lum sursum. ⁊⁊ qd̾ supra terram erat celum
erat. Eigo celum supra terram erat.⁊ aq̃

Expanded text:
faciem abyssi; ergo tenebrae erant super terram. Sed quid erat super terram? Duo in principio posita sunt coelum et terra. Quid horum putas subtus, aut quod supra fuisse dicemus? Aut terra supra et coelum subtus; aut terra subtus et coelum supra? Sed nunquid credendum est prima illa conditione rerum coelum subter creatum fuisse; et postea in formatione supra dispositum? Fortassis quia prius Scriptura nominavit coelum quam terram, propterea coelum quasi fundamentum subtus creatum fuisse quis dicat. Ego aut non ordinis am sermo sequens de elemento terrae quasi de proximo et ob hoc posterius nominato habendus fuit, ideo et prius coelum et postea terra nominari debuit. Sed neque ipsa conditorum natura alium positionis aut locationis ordinem pateretur, quam ut ponderosa deorsum, et sursum levia disponerentur. Ergo terra deorsum erat et coelum sursum, et quod supra terram erat coelum erat. Ergo coelum supra terram erat. Et aquae