comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
poterat. Solicitabatur autem hiis rebus ꝙ nondum legiones
hostium cognouerat et quonam modo sustiere se posset ab coꝵ
equitatu leuiq armatura que erat mirifica si legiones quoq ac¬
cessissent. Accedebat eo etiam hec causa ꝙ elephantorum magni¬
tudo multitudoq animos militum detinebat in terrore cuiuni i
rei tamen inuenerat remedium. Namq elephantos in italiam
transportari uisserat quos et miles nosceret et speciem et untute
bestie cognosceret et cui parti corporis eius telum facile adigi pos¬
set oneratusq ac loricatus cum esset elephas que pars corporis
cius nuda sine tegmine relinqueretur ut eo tela coniicerentur.
Preterca ut iumenta bestiarum odorem stridorem et speciem cõ¬
suctudine captarum non reformidarent quibus ex rebus largi¬
ter erat consecutus. nam et milites bestias manibus pertracta¬
bant earumq rarditatem cognoscebant equitesq in eo pila prepi¬

Expanded text:
poterat. Sollicitabatur autem his rebus, quod nondum legiones poterat. Sollicitabatur autem his rebus, quod nondum legiones hostium cognoverat, et quonam modo sustinere se posset ab eorum equitatu levique armatura, quae erat mirifica, si legiones quoque accessissent. Accedebat etiam haec causa, quod elephantorum magnitudo multitudoque animos militum detinebat in terrore. Cui uni rei tamen invenerat remedium: namque elephantos ex Italia transportari iusserat, quos et miles nosset speciemque et virtutem bestiae cognosceret et cui parti corporis eius telum facile adigi posset, ornatusque ac loricatus cum esset elephas, quae pars corporis eius sine tegmine nuda relinqueretur, ut eo tela coicerentur; praeterea ut iumenta bestiarum odorem, stridorem, spiritum consuetudine capta non reformidarent. Quibus ex rebus largiter erat consecutus: nam et milites bestia manibus pertrectabant earumque tarditatem cognoscebant, equitesque in eos pila praepi
Abbreviated transcription (Latin):
rimis rebus gestis sed ut lanista tyrones gladiatoresq condocet¬
facere quo pede se reciperent ab hoste et quemadmodum obuersi
aduersarus et in quantulo spacio resisterent modo procurrerẽt
modo procederent cominarenturq impetum ac prope quo loco
et quemadmodum tela miterent precipit. Mirifice enim hos¬
tium leius armatura anxium exercitum nostrum atq solicitu
habebat quia et equites deterrebat prelium mnire propter equoꝵ
interitum ꝙ eos iaculis interficiebant et legionarium militem
defatigabant propter uelocitatem. Grauis enim armature mi¬
les simulatq ab hiis insectatus constiterat in eosq impetum fe¬
cerat illi ueloci cursu periculum facere uitabant. Quibus ex re¬
bus cesar uehementer commouebatur quia quodcumq preliũ¬
quotiens fuerat commissum equitatu suo sine legionario milite
hostium cquitatui leuiq armature eorum nullomodo paresse

Expanded text:
ximis rebus gestis, sed ut lanista tirones gladiatores condoceximis rebus gestis, sed ut lanista tirones gladiatores condocefacere; quot pedes se reciperent ab hoste et quem ad modum obversi adversariis et in quantulo spatio resisterent, modo procurrerent modo recederent comminarenturque impetum, ac prope quo loco et quem ad modum tela mitterent, praecipere. Mirifice enim hostium levis armatura anxium exercitum nostrum atque sollicitum habebat, quia et equites deterrebat proelium inire propter equorum interitum, quod eos iaculis interficiebat, et legionarium militem defatigabat propter velocitatem: gravis enim armaturae miles simul atque ab eis insectatus constiterat in eosque impetum fecerat, illi veloci cursu periculum facile vitabant. § 72 Quibus ex rebus Caesar vehementer commovebatur quod, quotienscunque proelium erat commissum, equitatu suo sine legionario milite hostium equitatui levique armaturae eorum nullo modo par esse
Abbreviated transcription (Latin):
rere coroneq in modum cingere multitudine sua cesaris copias
pars agnien extremum insequi cesaris. interim non amplius tres
aut quatuor milites ueterani cum se conuertissent et pila uirib
contorta in numidas infestos comecissent amplius duum miliu
numero ad unum terga uerterunt. ac rursus ad aciem passim cõ¬
uersis equis se colligebant atq in spatio consequebantur et iacula
in legionanios coniciebant. Ita cesar modo procedendo modo resi¬
stendo tardius itinere confecto noctis hora prima omnes suos ad
unum in castris incolumes saucus decem factis reduxit. Labienꝰ
circiter. ccc amissis multis uulneratis ac defessis instando om̃ib
ad suos se recepit. Scipio interim legiones productas cum clephã¬
tis quos ante castra in acic terroris gratia in conspectu cesaris collo¬
cauerat reducit in castra. Cesar contra huiusmodi hostium genera co¬
pias suas non ut imperator crercitum ueteranum uictoremq ma¬

Expanded text:
rere coronaeque in modum cingere multitudine sua Caesaris copias, rere coronaeque in modum cingere multitudine sua Caesaris copias, pars agmen extremum insequi. Caesaris interim non amplius III aut IIII milites veterani si se convertissent et pila viribus contorta in Numidas infestos coniecissent, amplius duum milium numero ad unum terga vertebant ac rursus ad aciem passim conversis equis se colligebant atque in spatio consequebantur et iacula in legionarios coiciebant. Ita Caesar modo procedendo modo resistendo tardius itinere confecto noctis hora prima omnis suos ad unum in castra incolumis sauciis X factis reduxit. Labienus circiter CCC amissis, multis vulneratis ac defessis instando omnibus ad suos se recepit. Scipio interim legiones productas cum elephantis, quos ante castra in acie terroris gratia in conspectu Caesaris collocaverat, reducit in castra. § 71 Caesar contra eiusmodi hostium genera copias suas non ut imperator exercitum veteranum victoremque ma
Abbreviated transcription (Latin):
citate prediti qui inter equites pugnabant et una pariterq cum
equitibus occurrere ac refugere consueuerant. Cum hoc sepius
facerent et proficiscentes uilianos inscquerentur et refugerent
stantes propius non accederent et singulari genere. pugne uterẽ¬
tur hocq iaculis cõnulnerare satis esse eristimarent. Cesar in-¬
telerit nichil aliud eos conari nisi ut se cogerent castra eoloco po¬
nere ubi omnino aque nichil esset ut exercitus eius ieuinus q
quarta uigilia usq ad horam decimam diei nichil gustasset ac
uimenta siti perirent cum iam adsolis occasum esset et non totos
.c. passus horis quatuor esset progressus equitatu suo propter e¬
quorum interitum extremo agmine remoto legiones inuicem
ad extremum agmen euocabat: ita iuim hostium placide leniter¬
q procedens per legionarios milites commodius sustinebat. Inte¬
rim equitum numidarum copie dextra sinistraq per colles percur¬

Expanded text:
citate praediti, qui inter equites pugnabant et una pariterque cum citate praediti, qui inter equites pugnabant et una pariterque cum equitibus accurrere et refugere consueverant. Cum hoc saepius facerent et proficiscentis Iulianos insequerentur, refugerent instantis, propius non accederent et singulari genere pugnae uterentur equosque iaculis convulnerare satis esse existimarent, Caesar intellexit nihil aliud eos conari nisi ut se cogerent castra eo loco ponere ubi omnino aquae nihil esset, ut exercitus ieiunus, qui a quarta vigilia usque ad horam X. diei nihil gustasset, ac iumenta siti perirent. § 70 Cum iam ad solis occasum esset, et non totos C passus in horis IIII esset progressus, equitatu suo propter equorum interitum extremo agmine remoto legiones in vicem ad extremum agmen evocabat. Ita vim hostium placide leniterque procedens per legionarium militem commodius sustinebat. Interim equitum Numidarum copiae dextra sinistraque per collis praecur
Abbreviated transcription (Latin):
sidio ibi cum oppido legato relicto ipse se recipere cepit ad castra
Cum iam non longe a castris scipionis abesset que tum necesse
erat pretergredi labienus afraniusq cum omni cquitatu icuiq
armatura ex insidus adorti agmini cius extremo se offerunt atq
ex collibus primi existunt. Quod postꝙͣ cesar animaduertit eꝗti¬
bus sius hostium in oppositis sarcinas legionarios in accruum
iubet comportare atq celeriter signa hostibus inferre. Quod post¬
ꝙ̃ ceptum est fieri primo impetu legionum equitatus et leuis armia¬
tura hostium nullo negocio loco pulsa et deleta est de colle. Cum iaz
cesar extimasset hostes pulsos deterritorq finem lacessendi facturõs
et iter inceptum pergere cepisset iterum celeriter ex proximis col¬
libus crumpunt atq cadem ratione qua ante dixi in cesaris legio¬
narios impetum faciunt. Numide leuisq armatura mirabili uelo¬

Expanded text:
sidio ibi cum Oppio legato relicto ipse se recipere coepit ad castra. § 69 sidio ibi cum Oppio legato relicto ipse se recipere coepit ad castra. § 69 Cum iam non longe a castris Scipionis abesset, quae eum necesse erat praetergredi, Labienus Afraniusque cum omni equitatu levique armatura ex insidiis adorti agmini eius extremo se offerunt atque ex collibus proximis exsistunt. Quod postquam Caesar animum advertit, equitibus suis hostium vi oppositis sarcinas legionarios in acervum iubet comportare atque celeriter signa hostibus inferre. Quod postquam coeptum est fieri, primo impetu legionum equitatus et levis armatura hostium nullo negotio loco pulsa et deiecta est de colle. Cum iam Caesar existimasset hostis pulsos deterritosque finem lacessendi facturos et iter coeptum pergere coepisset, iterum celeriter ex proximis collibus erumpunt atque eadem ratione qua ante dixi in Caesaris legionarios impetum faciunt Numidae levisque armatura mirabili velo
Abbreviated transcription (Latin):
milibus.p. sex longe trinis castris disptitis copus consedit. Oppidỹ
erat çetha quod aberat ascipione milia. p. decem ad cius regionez
et partem castrorum collocatum: a cesare autem diuersum ac remo¬
tum quod erat abeo longe milia .p. xuiii. Huc scipio iegiones duas
frumentandi gratia miserat. Quod postquam cesar ex perfugis co¬
gnouit castris ex campo in collem ac tutiora loca collocatis atq t
ibi presidio relicto ipse quarta iugila egressus preter hostium cas¬
tra prosiciscitur cum copus et oppido potitur. Legiones scipionis
comperit longius in agris frumentari et cum contendere conare¬
tur animaduertit copias hostium huis legionibus occurrere suppe¬
tias. Que res eius impetum retardauit. Itaq capto. E. biocio.l.
scipionis familiarissimo qui ci oppido preerat et.p. atrio equite
romano de conuentu uticensi et camelis.xxii. Regis adductis p̃¬

Expanded text:
is milia passuum VI longe trinis castris dispertitis copiis consedit. § 68 Oppidum is milia passuum VI longe trinis castris dispertitis copiis consedit. § 68 Oppidum erat Zeta, quod aberat a Scipione milia passuum X, ad eius regionem et partem castrorum collocatum, a Caesare autem diversum ac remotum, quod erat ab eo longe milia passuum XIIII.1 Huc Scipio legiones duas frumentandi gratia misit. Quod postquam Caesar ex perfuga cognovit, castris ex campo in collem ac tutiora loca collatis atque ibi praesidio relicto ipse quarta vigilia egressus praeter hostium castra proficiscitur cum copiis et oppidum potitur. Legiones Scipionis comperit longius in agris frumentari et, cum eo contendere conaretur, animadvertit copias hostium his legionibus occurrere suppetias. Quae res eius impetum retardavit. Itaque capto C. Minucio Regino, equite Romano, Scipionis familiarissimo, qui ei oppido praeerat, et P. Atrio, equite Romano de conventu Uticensi, et camelis XXII regis abductis, prae
Abbreviated transcription (Latin):
perterrico labieno ac retardato suos equites recepit incolumes.
Postero dic iuba numidas cos qui loco amisso fuga se receperant
in castra in cruce omnes suffixit. Cesar interim quoniam inopia
frumenti premebatur copias omnes in castra concludit atq pre¬
sidio leptim ruspine et acille relicto cispio aquileq classe tradita
ut alter adrumentum alter tabsum mari obsideret ipse castris incen¬
sis quarta noctis uigilia acie instructa impedimentis insinistra par¬
te collocatis ex eo loco proficiscitur et peruenit ad oppidum aggar
quod agetulis sepe ante oppugnatum summaq ui peripsos oppida¬
nos erat defensum. Ibi in campo castris unis positis ipse frumenta¬
tum circum uillas cum parte exercitus profectus magno inuento
ordei. olei. uni ifici numero pauco tritici atq recreato exercitu re¬
dit in castra. Scipio interim cognito cesaris discessu cum uniuer

Expanded text:
perterrito Labieno ac retardato suos equites recepit incolumis. perterrito Labieno ac retardato suos equites recepit incolumis. Postero die Iuba Numidas eos qui loco amisso fuga se receperant in castra in cruce omnis suffixit. § 67 Caesar interim, quoniam inopia frumenti premebatur, copias omnis in castra conducit atque praesidio Lepti, Ruspinae, Acyllae relicto, Cispio Aquilaeque classe tradita ut alter Hadrumetum, alter Thapsum mari obsiderent, ipse castris incensis quarta noctis vigilia acie instructa impedimentis in sinistra parte collocatis ex eo loco proficiscitur et pervenit ad oppidum Aggar, quod a Gaetulis saepe antea oppugnatum summaque vi per ipsos oppidanos erat defensum. Ibi in campo castris unis positis ipse frumentatum circum villas cum parte exercitus profectus magno invento hordei, olei, vini, fici numero, pauco tritici, atque recreato exercitu redit in castra. Scipio interim cognito Caesaris discessu cum univer
Abbreviated transcription (Latin):
iuigum et collem per quem cesar pridie iter fecerat ibi castra dua¬
rum legionum facit atq ipse quotidic existimans cesarem cadẽ
sepe frumentandi gratia comincaturum cum magno equitatu le¬
uiq armatura insidiaturus locis idoneis consedit. Cesar interĩ
de insidus labieni ex perfugis certior factus paucos dies ibi cõ¬
moratus dum hostes quoridiano instituto sepe idem faciendo ĩ
negligentiam adducerentur. subito mane imperat porta decuma¬
na legiones se .xiii. ueteranas cum parte cquitatus sequi atq
equitibus premissis neq opinantes insidiatores subito in con¬
uallibus latentes leui armatura concidit circiter.S. reliquos
in fugam turpissimam coniccit. Interim labienus cum uniuer¬
so cquitatu fugientibus sius suppetias occurrit. cuius ium mul¬
titudinemq cum equites pauci cesariani iam sustinere non pos¬
sent cesar instructas legiones hostium copus ostendit. Quo facto

Expanded text:
iugum et collem, per quem Caesar pridie iter fecerat, ibi castra duaiugum et collem, per quem Caesar pridie iter fecerat, ibi castra duarum legionum facit atque ipse cotidie existimans Caesarem eadem saepe frumentandi gratia commeaturum cum magno equitatu levique armatura insidiaturus locis idoneis considit. § 66 Caesar interim de insidiis Labieni ex perfugis certior factus paucos dies ibi commoratus, dum hostes cotidiano instituto saepe idem faciendo in neglegentiam adducerentur, subito mane imperat porta decumana legiones se III21 veteranas cum parte equitatus sequi atque equitibus praemissis neque opinantis insidiatores subito in convallibus latentis ex levi armatura concidit circiter D, reliquos in fugam turpissimam coniecit. Interim Labienus cum universo equitatu fugientibus suis suppetias occurrit. Cuius vim multitudinis cum equites pauci Caesariani iam sustinere non possent, Caesar instructas legiones hostium copiis ostendit. Quo facto
Abbreviated transcription (Latin):
ue captus est.p. uestrius cques romanus et .p. ligarius afrania¬
nus quem cesar in hyspania cum reliquis dimiserat et postea se
ad pompcium contulerat: inde ex prelio transfugerat in africar¬
et ad uarum uenerat. Quem ob perurium persidiamq cesar
iussit necari. P. uestrio autem ꝙ eius frater rome pecuniam impara
sius classe captus cum ad necem duceretur beneficio uari esse serua¬
tum: postea sibi facultatem nullam datam transcundi ignouit. Et
in africa consuctudo incolarum ut in agris et in omnibus fere
iullis sub terra specus frumenti condendi gratia clam habeant
atq io propter bella maxime. hostiumq subitum aduentum pre¬
parent. Qua de re cesar per indicem certior factus tertia uigilia
legiones duas cum equitatu mutit ab castris siuis milia.p.x. atq
in de magno numero frumenti onustos recipit ui castra. Quibuc
rebus cognitis labienus progressus a sius castris milia.p.uii. p

Expanded text:
ve captus est P. Vestrius, eques Romanus, et P. Ligarius, Afraniave captus est P. Vestrius, eques Romanus, et P. Ligarius, Afranianus, quem Caesar in Hispania cum reliquis dimiserat, et postea se ad Pompeium contulerat, inde ex proeli effugerat in Africamque ad Varum venerat; quem ob periuri perfidiam Caesar iussit necari. P. Vestrio autem, quod eius frater Romae pecuniam imperat Nasidi classe captum, cum ad necem duceretur, beneficio Vari esse servatum, postea sibi facultatem nullam datam transeundi, ignovit. § 65 Est in Africa consuetudo incolarum ut in agris et in omnibus fere villis sub terra specus frumenti condendi gratia clam habeant atque id propter bella maxime hostiumque subitum adventum praeparent. Qua de re Caesar per indicem certior factus tertia vigilia legiones duas cum equitatu mittit a castris suis milia passuum X atque inde magno numero frumenti onustos recipit in castra. Quibus rebus cognitis Labienus progressus a suis castris milia passuum VII per
Abbreviated transcription (Latin):
tudinc. nauium perterritum atq treproantem nactus hostium
classem sequicepit. Interim uarus celeritate cesaris andaciaq
commotus cum uniuersa classe conuersis nauibus adrumen¬
tum uersus fugere contendit quem cesar in milibus.p. quatuor
consecutus recuperata quinqueremi cum suis omnibus epyba¬
tis atq etiam hostium custodibus.cxxx. in ea naue captis trire¬
mem hostium proximam que in repugnando erat commorata
onustam remigum epybatarumq cepit relique naues hostiu
promontorium superarunt atq adrumentum in cothonem se
uniuerse contulerunt. Cesar codem uento promuntorium supe¬
rare non potuit atq: insalo inanchoris eadem nocte commora¬
tus prima luce adrumentum accedit ibiq nauibus oncrarus
que erant extra cothonem incensis omnibusq relquis alus
aut subductis aut in cothonem compulsis paulisper commoratuc
si forte uellent classe dimicare rursus se recepit in castra. Inca na¬

Expanded text:
tudine navium perterritum atque trepidantem nactus hostium tudine navium perterritum atque trepidantem nactus hostium classem sequi coepit. Interim Varus celeritate Caesaris audaciaque commotus cum universa classe conversis navibus Hadrumetum versus fugere contendit. Quem Caesar in milibus passuum IIII consecutus reciperata quinqueremi cum suis omnibus epibatis atque etiam hostium custodibus CXXX in ea nave captis triremem hostium proximam, quae in repugnando erat commorata, onustam remigum epibatarumque cepit. Reliquae naves hostium promunturium superarunt atque Hadrumetum in cothonem se universae contulerunt. Caesar eodem vento promunturium superare non potuit atque in salo in ancoris ea nocte commoratus prima luce Hadrumetum accedit ibique navibus onerariis quae erant extra cothonem incensis omnibusque reliquis ab eis aut subductis aut in cothonem compulsis paulisper commoratus, si forte vellent classe dimicare, rursus se recepit in castra. § 64 In ea na
Abbreviated transcription (Latin):
aquilam cum tiii. nauibus longis adrumentum eadem de cau¬
sa premittit. Cispius quo erat missus celeriter peruenit. At aq¬
la tempestate uectus cum classe se longius a prospectu remouit.¬
Reliqua classis in salo ad leptim egressis remigibus passim in
littorc nauigantibus partim in oppidum uictus sui mercandi gra¬
tia progressis uacua a defensoribus stabat. Quibus rebus uarus
ex persugis cognitis occasionem nactus uigilia secunda adrumen¬
tum ex cothone egressus primo mane leptim cum uniuersa classe
uectus naues onerarias que longius aportu in salo stabant incẽ¬
cepit. Cesar interim celeriter pernuntios in castris cum opera cir¬
cumiret certior factus que aberãt a portu mille pass.ui. conscen¬
dit cquo admisso obmissis omnibus rebus celeriter peruenit le¬
ptim ibiq moratus omnes ut se naues consequerentur. primu¬
ipse paruulum nauigiolum conscendit incursu aquilam multi¬

Expanded text:
Aquilam cum XIII navibus longis Hadrumetum eadem de cauAquilam cum XIII navibus longis Hadrumetum eadem de causa praemittit. Cispius quo erat missus celeriter pervenit; Aquila tempestate Reliqua classis in salo ad Leptim egressis remigibus passimque in litore vagantibus, partim in oppidum victus sui mercandi gratia progressis, vacua a defensoribus stabat. Quibus rebus Varus ex perfuga cognitis occasionem nactus vigilia secunda Hadrumeto ex cothone egressus primo mane Leptim cum universa classe vectus navis onerarias, quae longius a portu in salo stabancepit. § 63 Caesar interim celeriter per nuntios in castris, cum opera circumiret, certior factus, quae aberant a portu milia passum VI, equo admisso omissis omnibus rebus celeriter pervenit Leptim ibique hortatur omnes ut se naves consequerentur; ipse parvulum navigiolum conscendit, in cursu Aquilam multi
Abbreviated transcription (Latin):
prouiso adorti circiter. C. partim occiderunt partim uiuorum⁊
potiti sunt. Cesar interim quotidic legiones in campum de duce̾
atq opus facere uauumq et fossam per medium campum du¬
cere aduersariorumq excursionibus iter officere non intermit¬
tit. Scipio item munitiones contra facere et ni c iugo acesare
excluderetur approperare. Ita duces utriq et in operibus occu¬
pati erant et nichilominus cquestribus prelus interse quoti¬
die dimicabant. Interim uans classem quam antea utice hye¬
mis gratia subduxerat cognitolegionis xii. et .xiii. ex sicilia
aduentu celeriter deducit. Ibiq getulis remigibus epybatisq
complet insidiandiq gratia ab utica progressus adrumentum
cum lx. nauibus peruenit. Cuius aduentus inscius cesar luciũ
cispium cum classe . xxxii. nauium ad tabsum uersus instatio¬
nem presidii gratia comieatusq sui mittit. Itemq quintiuz

Expanded text:
proviso adorti circiter C partim occiderunt, partim vivorum proviso adorti circiter C partim occiderunt, partim vivorum potiti sunt. Caesar interim cotidie legiones in campum deducere atque opus facere vallumque et fossam per medium campum ducere adversariorumque excursionibus ita officere non intermittit. Scipio item munitiones contra facere et, ne iugo a Caesare excluderetur, approperare. Ita duces utrique et in operibus occupati esse et nihilo minus equestribus proeliis inter se cotidie dimicabant. § 62 Interim Varus classem, quam antea Uticae hiemis gratia subduxerat, cognito legionis VII. et VIII.19 ex Sicilia adventu celeriter deducit ibique Gaetulis remigibus epibatisque complet insidiandique gratia ab Utica progressus Hadrumetum cum LV navibus pervenit. Cuius adventus inscius Caesar L. Cispium cum classe XXVII navium ad Thapsum versus in stationem praesidi gratia commeatus sui mittit itemque Q.
Abbreviated transcription (Latin):
derat nunꝙͣ quin dimicaretur a manc usq adhoram.x. diei persti¬
terunt. Itaq cesardum exercitum suum intra munitiones suas re¬
ducere cepisset subito uniuersus equitatus ulterior numidarumge¬
tulorumq sine. frenis ad dexteram partem se mouere propiusq ce¬
sari castris que erant in colle se conferre cepit. frenati autem labi¬
eni cquires in loco permanere legionesq distinere cum subito parc
equitatus cesaris cum leui armatura contragetulos inuissu ac
temere longius progressi paludemq transgressi multitudinem
hostium pauci sustinere non potuerunt leui armatura deserti⁊¬
ac pulsi conuulneratiq uno equite amisso multis equis saucuˢ
leius armature.xxuii. occisis ad suos refugerunt. Quo secundo eq̃¬
stri prelio facto scipio letus in castra nocte copias redurit. quod pro¬
prium gaudium fortuna bellantibus tribuere noidecreuit. Nã¬

Expanded text:
derit numquam quin dimicaretur, a mane usque ad horam X. diei perstiderit numquam quin dimicaretur, a mane usque ad horam X. diei perstiterunt. Iamque Caesar dum exercitum intra munitiones suas reducere coepisset, subito universus equitatus ulterior Numidarum Gaetulorumque sine frenis ad dextram partem se movere propiusque Caesaris castra quae erant in colle se conferre coepit, frenatus autem Labieni eques in loco permanere legionesque distinere: cum subito pars equitatus Caesaris cum levi armatura contra Gaetulos iniussu ac temere longius progressi paludemque transgressi multitudinem hostium pauci sustinere non potuerunt levique armatura deserta pulsi convulneratique uno equite amisso, multis equis sauciis, levis armaturae XXVII occisis ad suos refugerunt. Quo secundo equestri proelio facto Scipio laetus in castra nocte copias reduxit. Quod proprium gaudium bellantibus fortuna tribuere non decrevit: nam
Abbreviated transcription (Latin):
configeret. Hec fuit ratio scipionis co dic preliandi. Cesaris antez
acies hoc modo fuit collocata ut asinistro cornu cius ordiar ad de¬
cornu secundam aciem fere in carum legionum parte cohortium
collocanerat. Preterea ex trronum abiecerat paucas. Tertiam au¬
tem aciem in sinistrum suum cornu contulerat et usq ad aciei sue
mediam regionem porrexerat et ita collocauerat ut sinistrum su¬
um cornu triplex. Id co consilio fecerat ut suum dextrum latus
municionibus adiuuaretur sinistrum autem equitatus hostium
multitudini uti resisti posset laborabat. Eodemq suum omnem
cquitatum contulerat et quod ei parum confrdebat presidio his
equitibus legionem.x. premiserat leuemq armaturam inter eq¬
tes interposuerat. Sagitarios uarie. passimq locis certis maxĩe¬
q in cornibus collocauerat. Sic utrorumq exercitus instructi non
plus passuum. cce. interiecto spacio quod forsan ante io tempus acci¬

Expanded text:
configeret. Haec fuit ratio Scipionis eo die proeliandi. § 60 Caesaris autem configeret. Haec fuit ratio Scipionis eo die proeliandi. § 60 Caesaris autem acies hoc modo fuit collocata, ut ab sinistro eius cornu ordiar et ad decornu veteranarum legionum partem cohortium collocaverat, praeterea ex tironum adiecerat paucas. Tertiam autem aciem in sinistrum suum cornu contulerat et usque ad aciei suae mediam legionem porrexerat et ita collocaverat uti sinistrum suum cornu esset triplex. Id eo consilio fecerat quod suum dextrum latus munitionibus adiuvabatur, sinistrum autem equitatus hostium multitudini uti resistere posset laborabat, eodemque suum omnem equitatum contulerat et, quod ei parum confidebat, praesidio his equitibus legionem V. praemiserat levemque armaturam inter equites interposuerat. Sagittarios varie passimque locis certis maximeque in cornibus collocaverat. § 61 Sic utrorumque exercitus instructi non plus passuum CCC interiecto spatio, quod forsitan ante id tempus acci
Abbreviated transcription (Latin):
acie ita extenuatos et in longitudinem directos ut procul simplce
esse acies media alegionarus militibus uiderctur. In cornibus¬
collocauerat equalibus inter cos interuallis interiectis. Post antez
clephantos armaturas leues numidasq auxiliarios substituerat.e¬
quitatum frenatum uniuersumq in suo dextro cornu disposuerat. ⁊¬
Sinistrum enim cornu oppidum ucitta claudebatur. Neq erat spaciu
cquitatus explicandi. Preterea numidas leiusq armature infinitã
multitudinem ad dextram partem sue acici opposuerat. fere interie¬
cto non minus mile passuum spacio et ad collis radices magis ap¬
pulerat longiusq ab aduersariorum siusq copus promouebatur
Iohoc consilio ut cum acies due inter se concurrissent initio certami¬
nis paulo longius cius equitatus circumuectus ex improuiso clau¬
deret multitudine sua exercitum cesaris atq perturbatum iaculis

Expanded text:
acie ita extenuatos et in longitudinem derectos ut procul simplex acie ita extenuatos et in longitudinem derectos ut procul simplex esse acies media ab legionariis militibus videretur.collocaverat aequalibus inter eos intervallis interiectis, post autem elephantos armaturas levis Numidasque auxiliaris substituerat. Equitatum frenatum universum in suo dextro cornu disposuerat: sinistrum enim cornu oppido Uzitta claudebatur neque erat spatium equitatus explicandi. Praeterea Numidas levisque armaturae infinitam multitudinem ad dextram partem suae aciei opposuerat fere interiecto non minus mille passuum spatio et ad collis radices magis appulerat longiusque ab adversariorum suisque copiis promovebat, id hoc consilio ut, cum acies duae inter se concurrissent, initio certaminis paulo longius eius equitatus circumvectus ex improviso clauderet multitudine sua exercitum Caesaris atque perturbatum iaculis
Abbreviated transcription (Latin):
gis essent prediti promptiusq prosiluissent ante concursuros ꝓ¬
piusq se accessuros et cquo circumuectus legionesq cohortans
signo dato accessum hostium occupabat. Ipse enim asius munici¬
onibus longe non sinc ratione procedebat ꝙ in oppido ucitte quod
scipio tenebat hostium erant cohortes armate. Eidem autem oppi¬
do ad dertrum latus cius cornu erat oppositum uerebaturq ne si
pretergressus esset ex oppido eruptione facta a latere cum adorti
concrcerent. Preterea hec quoq cum causa tardauit quod erat
locus quidam perimpeditus ante aciem scipionis quem suis im¬
pedimento ad ultro occurrendum fore existimabat. Non arbitror
esse pretermittendum quemadmodum exercitus utriusq fucrĩt
in aciem instructi. Scipio hoc modo aciem direxit. Collocabat in
fronte suas et iube legiones. Postea autem numidas in subsidiana

Expanded text:
gis essent praediti promptiusque prosiluissent ante, secum concursuros pgis essent praediti promptiusque prosiluissent ante, secum concursuros propiusque se accessuros. Equo circumvectus legionesque cohortatus signo dato accessum hostium aucupabatur. Ipse enim a suis munitionibus longius non sine ratione non procedebat, quod in oppido Uzittae, quod Scipio tenebat, hostium erant cohortes armatae; eidem autem oppido ad dextrum latus eius cornu erat oppositum, verebaturque ne, si praetergressus esset, ex oppido eruptione facta ab latere eum adorti conciderent. Praeterea haec quoque eum causa tardavit, quod erat locus quidam perimpeditus ante aciem Scipionis, quem suis impedimento ad ultro occurrendum fore existimabat. § 59 Non arbitror esse praetermittendum, quem ad modum exercitum utriusque fuerint in aciem instructi. Scipio hoc modo aciem derexit. Collocabat in fronte suas et Iubae legiones, post eas autem Numidas in subsidiaria
Abbreviated transcription (Latin):
partis ciuibus incolumen reuerti malle. Atq ctiam superbius iu¬
be factum nonin.m. aquinium hominem nouum paruumq sena¬
torem sed inscipionem hominem illa familia dignitate honorib¬
q prestantem. Namq cum scipio sagulo purpurco ante regis. Aduẽ¬
tum uti solitus esset dicitur uiba cum coegisse non oportere illum
codem uestitu atq ipse uterctur. Itaq factum est ulico ut scipioi
ad album sese uestitum transferret et iube homini superbissimo in¬
ertissimoq obtemperaret. Postero dic uniuersas hominum copias
de castris omnibus deoueunt et supercilumi quiddam excelsum
nacti non longe acesaris castris aciem constituunt atq ibi con¬
sistunt. Cesaritem producit copias celeriterq hiis instructis ante
suas munitiones que erant in campo constituunt sinc dubio exi¬
stimans ultro aduersarios cum tam magnis copus auxilusq re¬

Expanded text:
partis civibus incolumem reverti malle! Atque etiam et superbius Iupartis civibus incolumem reverti malle! Atque etiam et superbius Iubae factum non in M. Aquinum, hominem novum parvumque senatorem, sed in Scipionem, hominem illa familia, dignitate, honoribus praestantem. Namque cum Scipio sagulo purpureo atque regis adventum uti solitus esset, dicitur Iuba cum eo egisse non oportere illum eodem vestitu atque ipse uteretur. Itaque factum est ut Scipio ad album sese vestitum transferret et Iubae homini superbissimo inertissimoque obtemperaret. § 58 Postero die universas omnium copias de castris omnibus educunt et supercilium quoddam excelsum nacti non longe a Caesaris castris aciem constituunt atque ibi consistunt. Caesar item producit copias celeriterque eis instructis ante suas munitiones quae erant in campo consistit,12 sine dubio existimans ultro adversarios, cum tam magnis copiis auxiliisque re
Abbreviated transcription (Latin):
te meruerant ciusq beneficio agris finibusq donati post syue
uictoriam subhyempsalis erant dati potestate occasione capta noc¬
te iam luminibus accensis cum equis calonibusq: sius circiter
M. perfuguant in cesaris castra que erant in campo proxime lo¬
cum uȩite locata. Quos postꝙͣ scipio quiq cum eo erant cogno¬
uerunt cum commoti ex tali incommodo essent. fere per idtempꝰ
M. aquinium cum .C. saserna colloquentem uiderunt. Scipiomit¬
tit adaquinium nichil attinere eum cum aduersariis colloqui:
ut reliqua que ipse ueuet perageret. iuator preterea a uiba adeu
est missus quidiceret audiente saserna uetat te rex colloqui. Quo
nuntio perterritus discessit et dicto audiens fuit regi. Usu uenisse
hoc ciii romano miror et ei qui a re publica honores accepisset in¬
columi patria fortunisq omnibus lube barbaro potius obbediẽ¬
tem fuissc ꝙͣ aut scipionis obtemperasse nuncio aut cesans eiusdez

Expanded text:
te meruerant eiusque beneficio agris finibusque donati post Sullae te meruerant eiusque beneficio agris finibusque donati post Sullae victoriam sub Hiempsalis regis erant dati potestatem, occasione capta nocte iam luminibus accensis cum equis calonibusque suis circiter mille perfugiunt in Caesaris castra quae erant in campo proxime Uzittae locata. § 57 Quod postquam Scipio quique cum eo erant cognoverunt, cum commoti ex tali incommodo essent, fere per id tempus M. Aquinum cum C. Saserna colloquentem viderunt. Scipio mittit ad Aquinum, nihil attinere eum cum adversariis colloqui. ut reliqua quae sibi vellet perageret, viator praeterea ab Iuba ad eum est missus qui diceret audiente Saserna: 'Vetat te rex colloqui.' Quo nuntio perterritus discessit et dicto audiens fuit regi. Usu venisse hoc civi Romano et ei qui ab populo Romano honores accepisset, incolumi patria fortunisque omnibus Iubae barbaro potius oboedientem fuisse quam aut Scipionis obtemperasse nuntio aut caesis eiusdem
Abbreviated transcription (Latin):
sarisq nomine persuasi a rege iuiba desciscunt celeriterq cuncti ar¬
ma capuint contraq regem facere. non dubitant. Quibus rebus
cognitis uiba districtus triplicibello necessicateq coactus de suis
copus quas contra cesarem adduxerat sex cohortes in fines regni
sui mittit que essent presidio contra getulos. Cesar brachuis perfec¬
tis promotisq usq eo quo telum ex oppido abuci non posset cas¬
tra muit balistis scorpionibus telisq ante frontem castrorum
contraq oppidum collocatis defensores muri deterrerc non inter¬
mittit easq legiones ex superioribus castris deducit qua faculta¬
te oblata illustriores notissimiq conspectum amicorum propinqͣ¬
rumq efflagitabant atq inter se colloquebantur: que res quid uti¬
utatis haberet cesarem non fallebat. Namq getuli ex equitatu re¬
gio nobiliores equitumq prefecti quorum patres cum mario an¬

Expanded text:
sarisque nomine persuasi a rege Iuba desciscunt celeriterque cuncti arsarisque nomine persuasi a rege Iuba desciscunt celeriterque cuncti arma capiunt contraque regem facere non dubitant. Quibus rebus cognitis Iuba, distentus triplici bello necessitateque coactus, de suis copiis quas contra Caesarem adduxerat sex cohortis in finis regni sui mittit quae essent praesidio contra Gaetulos. § 56 Caesar bracchiis perfectis promotisque usque eo quo telum ex oppido adigi non posset castra munit, ballistis scorpionibusque crebris ante frontem castrorum contra oppidum collocatis defensores muri deterrere non intermittit eoque quinque legiones ex superioribus castris deducit. Qua facultate oblata inlustriores notissimique conspectum amicorum propinquorumque efflagitabant atque inter se colloquebantur. Quae res quid utilitatis haberet Caesarem non fallebat: namque Gaetuli ex equitatu regio nobiliores equitumque praefecti, quorum patres cum Mario an
Abbreviated transcription (Latin):
sa ab exercitu meo te remoueo hodicq ex africa abesse et quan¬
tum potes proficisci iubeo. Itemq te aule fontei ꝙ tribunus
militum seditiosus malusq cuus fiusti ab exercitu dimitto.⁊
Tusci saliene. tite alliene.m. tiro. C. dussiane cum ordines in
meo exercitu beneficio non uirtute sitis consecuti itaq uos ges¬
seritis ut neq bello fortes neq pace boni aut utiles fueritis et
magis in seditione concitandisq militibus aduersariorum
nostrorum imperatoris ꝙͣ pudoris modestieq fueritis studio¬
siores indignos uos esse arbitror qui in meo exercitu ordines du¬
catis missosq facio et quantum potestis abesse ex africa iubeo.
itaq tradidit cos centurionibus et singulis non amplius sin¬
perfuge quos cum litteris mandatisq acesare missos supra docui¬
mus ad suos ciues perueniunt quorum autoritate facile adducti ce¬

Expanded text:
sa ab exercitu meo te removeo hodieque ex Africa abesse et quansa ab exercitu meo te removeo hodieque ex Africa abesse et quantum pote proficisci iubeo. Itemque te, A. Fontei, quod tribunus militum seditiosus malusque civis fuisti, te ab exercitu dimitto. T. Saliene, M. Tiro, C. Clusinas, cum ordines in meo exercitu beneficio non virtute consecuti ita vos gesseritis ut neque bello fortes neque pace boni aut utiles fueritis et magis in seditione concitandisque militibus adversum vestrum imperatorem quam pudoris modestiaeque fueritis studiosiores, indignos vos esse arbitror qui in meo exercitu ordines ducatis, missosque facio et quantum pote abesse ex Africa iubeo.' Itaque tradit eos centurionibus et singulis non amplius sinperfugae, quos cum litteris mandatisque a Caesare missos supra docuimus, ad suos civis perveniunt. Quorum auctoritate facile adducti Cae
Abbreviated transcription (Latin):
dem mulcis post diebus siti inopia confectiq ad cesarem perueni¬
unt. Quibus legionibus expositis memor in italia pristine ucen¬
tie militaris ac rapinarum ceterorum hominum paruulam mo¬
nauem commeatu familiaq sua atq umentis occupauisset neq
militem unum a sicilia sustulisset. postero die de suggestu conuo¬
catis omnium legionum tribunis centurionibusq maxime uel¬
biussent. Sed quoniam ipsi sibi neq modum neq terminum cõ¬
sticuunt quo ceteri dissimiliter se gerant egomet ipse documentu¬
constituam more militari. Quapropter .C. abiane ꝙ in italia mi
lites. p.r. contra rem publicam instigasti rapinasq per municipia
fecisti: ꝙq michi reiq publice inutilis fiusti et promilitibus tuã
familiam iumentaq in naues imposuisti tuaq opera militib¬
q tempore necessario resp. caret: ob eas res ignominie cau¬

Expanded text:
dem multis post diebus siti inopiaque confecti ad Caesarem pervenidem multis post diebus siti inopiaque confecti ad Caesarem perveniunt. § 54 Quibus legionibus expositis memor in Italia pristinae licentiae militaris ac rapinarum certorum hominum parvulam monavem ex commeatu familia sua atque iumentis occupavisset neque militem unum ab Sicilia sustulisset, postero die de suggestu convocatis omnium legionum tribunis centurionibusque, 'Maxime velbuissent. Sed quoniam ipsi sibi neque modum neque terminum constituunt, quo ceteri dissimiliter se gerant egomet ipse documentum more militari constituam. C. Aviene, quod in Italia milites populi Romani contra rem publicam instigasti rapinasque per municipia fecisti quodque mihi reique publicae inutilis fuisti et pro militibus tuam familiam iumentamque in navis imposuisti tuaque opera militibus tempore necessario res publica caret, ob eas res ignominiae cau
Abbreviated transcription (Latin):
adlito conuersis equis in numidas cupide in sequentes disper¬
soeq impetum fecerunt atq eo conuulneratos usq in castrare¬
tum offendisset iuba cum labieno capti in potestatem cesans ue¬
nissent equitatusq cum icui armatura funditus ad interuiti¬
onem deletus esset. Interim incredibiliter ex legionibus .iiii.et
xi. scipionis milices diffugere partim in castra cesaris partim
in quas quisq poterat regiones peruenire. Ĩtemq equites curi¬
ani diffisi scipioni eiusq copus complures se eodem confereba
Dum hec cirtum uçitani ab utrisq ducibus administrantur le¬
giones due .xiiii. et .x. ex sicilia nauibus onerarus profecte cu
iam nonlonge ⁊ portu ruspine abessent conspicate naues cesa¬
rianas que instatione apud tapsum stabant ueritine in aduersa¬
riorum ut insidiandi gratia ibi cominorantium classem inciderẽt
imprudentes uela in altum dederunt: ac dui multumq iactati tã¬

Expanded text:
addito conversis equis in Numidas cupide insequentis disperaddito conversis equis in Numidas cupide insequentis dispersosque impetum fecerunt atque eos convulneratos usque in castra retui offecisset, Iuba cum Labieno capti in potestatem Caesaris venissent, equitatusque cum levi armatura funditus ad internecionem deletus esset. Interim incredibiliter ex legione IIII. et VI. Scipionis milites diffugere partim in castra Caesaris, partim in quas quisque poterat regiones pervenire; itemque equites Curioniani diffisi Scipioni eiusque copiis complures se eodem conferebant. § 53 Dum haec circum Uzittam ab utrisque ducibus administrantur, legiones duae, X. et VIIII., ex Sicilia navibus onerariis profectae, cum iam non longe a portu Ruspinae abessent, conspicati navis Caesarianas quae in statione apud Thapsum stabant, veriti ne in adversariorum ut insidiandi gratia ibi commorantium classem inciderent imprudentes, vela in altum dederunt ac diu multumque iactati tan
Abbreviated transcription (Latin):
antea sepe acciderat magno cum eorum periculo tum facile et sine pe¬
riculo fieret. Uoluit etiam experiri cum propius hostem accessisset
haberet ne in animo dimicare. Accedebat etiam ad reliquas causas
ꝙ is locus depressus erat puteiq ibi nonnulli fieri ꝙͣ plures potera¬
lquatione longa etenim et angusta utebatur. Sum hec opera que
ante dixi fiebant a legionibus interim pars aciei ante opus instru¬
cta sub hoste stabat equites barbari leuisq armature prelus mi
rum copias in castra reduceret magno incursu cum omni equita¬
tu icuiq armatura iuba scipio labienusq in legionarios impetu
fecerunt. Equites cesariani ex ui uniuerse subiteq hostium mul¬
tituoinis pulsi parumper cesserunt. Que res aliter aduersarus
cecidit. Namq cesar ex medio itinere copiis reductis equitibus
sius auxilium tulit. Equites autem aduentu legionum animo.i

Expanded text:
antea saepe accidebat magno cum eorum periculo, tum facile et sine peantea saepe accidebat magno cum eorum periculo, tum facile et sine periculo fieret. Voluit etiam experiri, cum propius hostem accessisset, haberetne in animo dimicare. Accedebat etiam ad reliquas causas quod is locus depressus erat puteique ibi non nulli fieri poterant: aquatione enim longa et angusta utebatur. Dum haec opera quae ante dixi fiebant a legione, interim pars acie ante opus instructa sub hoste stabat; equites barbari levisque armatura proeliis rum copias in castra reduceret, magno incursu cum omni equitatu levique armatura Iuba, Scipio, Labienus in legionarios impetum fecerunt. Equites Caesariani vi universae subitaeque hostium multitudinis pulsi parumper cesserunt. Quae res aliter adversariis cecidit: namque Caesar ex medio itinere copiis reductis equitibus suis auxilium tulit; equites autem adventu legionum animo
Abbreviated transcription (Latin):
cerunt partim uiuis sunt potiti. Ueinde protinus collem petere cõ¬
tendunt atq eum decusso labieni presidio celeriter occupauerunt
Labienus cum parte equitum uix fuga sibi peperit salutem. Hac
re per equites gesta. cesar legionibus opera distribuit atq in co
colle quo erat potitus castra munit. Deurde a suis maximis cas¬
tris per medium campum e regione oppidi uȩute quod inter sua
castra et scipionis in planitie positum erat tenebaturq a scipiõe
duo brachia instituit duci et ita erigere ut ad angulum dextru
sinistrumq eius oppidi conuenirent. hoc hac ratione opus in¬
struebat ut cum propius oppidum copias ad mouisset oppugna¬
req cepisset tecta latera suis munitionibus haberet ne abequitatꝰ
multitudine circumuentus ab oppugnatione deterreretur. Pretẽa
quofacilius colloquia fieri possent et si qui perfugere uellent id quod

Expanded text:
cerunt, partim vivorum sunt potiti; deinde protinus collem petere concerunt, partim vivorum sunt potiti; deinde protinus collem petere contenderunt atque eum decusso Labieni praesidio celeriter occupaverunt. Labienus cum parte equitum vix fuga sibi peperit salutem. § 51 Hac re per equites gesta Caesar legionibus opera distribuit atque in eo colle quo erat potitus castra munivit. Deinde ab suis maximis castris per medium campum e regione oppidi Uzittae, quod inter sua castra et Scipionis in planitie positum erat tenebaturque a Scipione, duo bracchia instituit ducere et ita dirigere ut ad angulum dextrum sinistrumque eius oppidi convenirent. Id hac ratione opus instruebat ut, cum propius oppidum copias admovisset oppugnareque coepisset, tecta latera suis munitionibus haberet, ne ab equitatus multitudine circumventus ab oppugnatione deterreretur, praeterea quo facilius colloquia fieri possent et, si qui perfugere vellent, id quod
Abbreviated transcription (Latin):
bris locis spelunce in modum surrutis que erant transcunda cesaĩ
ante ꝙͣ eum collem quem capere uolebat perucniretur ultraq
cum conualem oliuetum uetus crebris arboribus condensum.
Hic cum labienus animaduerteret cesarem si uellet eum locum
occupare prius oportere conuallem oliuetumq transgredi coꝵ
locorum peritus insidus cum parte equitatus leuiq armatura
consedit ut preterea post montem collesq subito se cesari osten¬
derant et equites in occulto collocauerat ut cum ipse ex improui¬
so legionarios adortus esset ex cole equitatus se ostenderet ut re
duplici perturbatus cesar eiusq erercitus neq retro regrediendi
neq ultra procedendi ablata facultate circumuentus concidere
cum uenisset abusi suic obliti preceptorum labieni siue xeriti ne in
fossa ab equitibus opprimerentur rari ac singuli de rupe prodire et
summa petere collis quos cesans equites consecuti partim interfe¬

Expanded text:
bris locis speluncae in modum subrutis, quae erat transgredienda Caesari, bris locis speluncae in modum subrutis, quae erat transgredienda Caesari, ante quam ad eum collem quem capere volebat perveniretur; ultraque eam convallem olivetum vetus crebris arboribus condensum. Hic cum Labienus animadvertisset Caesarem, si vellet eum locum occupare, prius necesse esse convallem olivetumque transgredi, eorum locorum peritus in insidiis cum parte equitatus levique armatura consedit et praeterea post montem collesque equites in occulto collocaverat ut, cum ipse ex improviso legionarios adortus esset, ex colle se equitatus ostenderet, ut re duplici perturbatus Caesar eiusque exercitus neque retro regrediendi neque ultra procedendi oblata facultate circumventus concideretcum venisset, abusi sive obliti praeceptorum Labieni sive veriti ne in fossa ab equitibus opprimerentur rari ac singuli de rupe prodire et summa petere collis. Quos Caesaris equites consecuti partim interfe
Abbreviated transcription (Latin):
Ita quam antea absens habuerat autoritatem cam omnem p̾sẽs
dimiserat. Quo facto cui ius facile fuit ulatum scipioni additũ
sas suas regisq copias cum elephantis. ix. productas in aciem
ꝙͣ speciosissime potuit instruxit ac paulo longius progressus a su¬
is munitionibus haud ita diu commoratus se recipit in castra.
Cesar postꝙͣ animaduertit scipiomi auxilia fere que erpectasset o¬
nina conuenisse neq moram pugnandi ullam fore peruigum
summum cum copus progredi cepit et brachia protinus deducẽ
et castella munire propiusq scipionem capiendo loca excelsa
occupare contendit. Aduersa:ii magnititoinc copiarum confisi proxi¬
mum collem occupauerunt atq ita longius sibi progrediendi eripu¬
erunt facultatem. Eiusdem collis occupandi gratia labienus consi¬
lium ceperat et quo propiore loco fuerat eo celerius occurrerat.⁊
Erat conuallis satis magna latitudine. altitudine prerupta cre¬

Expanded text:
Ita quam antea absens habuerat auctoritatem, eam omnem praesens Ita quam antea absens habuerat auctoritatem, eam omnem praesens dimiserat. — Quo facto cuivis facile fuit intellectu Scipioni additum sas suas regisque copias cum elephantis LX productas in aciem quam speciosissime potuit instruxit ac paulo longius progressus ab suis munitionibus haud ita diu commoratus se recipit in castra. § 49 Caesar postquam animadvertit Scipioni auxilia fere quae exspectasset omnia convenisse neque moram pugnandi ullam fore, per iugum summum cum copiis progredi coepit et bracchia protinus ducere et castella munire propiusque Scipionem capiendo loca excelsa occupare contendit, ne adversarii magnitudine copiarum confisi proximum collem occuparent atque ita longius sibi progrediendi eriperent facultatem.7 Eiusdem collis occupandi Labienus consilium ceperat et quo propiore loco fuerat eo celerius occurrerat. § 50 Erat convallis satis magna latitudine, altitudine praerupta, cre