comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
blicis ꝓcdlidert̃. s ueraniꝰ pontificalis in eo libro quẽ fetͭ
de supplicationibꝰ ita ait pinariis qui nouislimi cõmeso
prandio uenissent cum iam manꝰ pransores lauarẽt
precepisse herculẽ nequid postea ip̃i aut ꝓgenies ip̃oꝵ
ex decima gustarẽt sibi sacranda. s ministrandi c̃atũm
causa nõ ad epulas conuenirẽt. quasi ministeos. gͦ sacei
custodes uocari. ut ip̃e uixgiliꝰ alibi. At triuie custos iã¬
dudũ in montibꝰ opis idẽ. miui stea. Nisi forte custodẽ
dixit eamqͤ se ꝓhibuerit & contiuuerit a saceis. ut ip̃e
alibi. Et custos fireũ atq auiũ cum falce saligna. helles¬
itiati seruet tutela priapi. hic utiq custodẽ ꝓhibito
auiũ furũq significat. Hec ubi dicta dapes iubet &s subla¬
ta repõi pocula. gramineoq uiros locat ip̃e sedili. Non
uacat q̃a dixit sedili. Nam ꝓpͥa obseruacio est in her¬

Expanded text:
blicis prodiderunt. Sed Veranius Pontificalium eo libro quem fecit blicis prodiderunt. Sed Veranius Pontificalium eo libro quem fecit de supplicationibus ita ait: Pinariis, qui novissimi comeso prandio venissent, cum iam manus pransores lavarent, praecepisse Herculem, ne quid postea ipsi aut progenies ipsorum ex decima gustarent sacranda sibi, sed ministrandi tantummodo causa, non ad epulas, convenirent: quasi ministros eorum sacri custodes vocari. Ut ipse Virgilius alibi: At Triviae custos iamdudum in montibus Opis id est ministra; nisi forte custodem dixit eam quae se prohibuerit et continuerit a sacris, ut ipse alibi: Et custos furum atque avium cum falce saligna Hellespontiaci servet tutela Priapi. Hic utique custodem prohibitorem avium furumque significat. Haec ubi dicta, dapes iubet et sublata reponi Pocula, gramineoque viros locat ipse sedili. Non vacat quod dixit sedili. Nam propria observatio est in Her
Abbreviated transcription (Latin):
memorabiliũ libro secũdo alit̾ exponit. Marcꝰ inqͥt octa¬
uius herrenꝰ pͥma adolestencia tibicen postꝗͣ arti sue dif¬
sus est instituit mercaturã & bene re gesta decimar
herculi ꝓfanauit postea cum nauigãs hoc idem ageret
a p̾donibꝰ circũuentꝰ fortissime repugnauit Qo uictor re-¬
cessit. Hũc in sõnis hercules docuit sua oꝑa feruatirrum.
ui octauiꝰ impetrato a magistratibꝰ loco edẽ sacrifi¬
uit. & signũ. uictorẽq incisis licteris appellauit. Dedit
gͦ epitheton deo quo a argum̃tũ ueteꝵ uictoriarũ her¬
culis. & cõmemoratio noue historie que recenti romano
sacro causam dedit contineret᷑. Nec frustra in eodẽ loco
dix̃. & domus hertulei custos pinaria sacei. Qdã enim
axã maximã cũ uicino flagares incendio liberatã a
pmaxiis fert̃. &s ideo sacci custodẽ domũ pinaxiã dixis
qui ab appio claudio premio corrupti. sacra se euis pu¬

Expanded text:
Memorabilium libro secundo aliter exponit. Marcus, inquit, OctaMemorabilium libro secundo aliter exponit. Marcus, inquit, Octavius Herrenus, prima adolescentia tibicen, postquam arti suae diffisus est, instituit mercaturam, et bene re gesta decimam Herculi profanavit. Postea, cum navigans hoc idem ageret, a praedonibus circumventus fortissime repugnavit et victor recessit. Hunc in somnis Hercules docuit sua opera servatum. Cui Octavius impetrato a magistratibus loco aedem sacravit et signum, Victoremque incisis litteris appellavit. Dedit ergo epitheton deo quo et argumentum veterum victoriarum Herculis et commemoratio novae historiae quae recenti Romano sacro causam dedit contineretur. Nec frustra in eodem loco dixit: Et domus Herculei custos Pinaria sacri Quidam enim aram Maximam, cum vicino conflagraret incendio, liberatam a Pinariis ferunt, et ideoqui ab Appio Claudio praemio corrupti sacra servis pu
Abbreviated transcription (Latin):
saxo uetusto dixerit extructũ templũ. uelius longꝰ inimu¬
tacio ẽ inquit epitheti. Uult enim dicere uecustatẽ templi.
hũc multi alii cõmẽtatores sũt secuti sed frigidũ est edificii
uiͦ.xͦ. ait. delphis quodã tpr̃e euenisse. ut tem plũ ueligiosũ
ntea exiii captum spoliatũ in censumq sit. & adicit m̃łta
çirca corinthum urbes insulasq ꝓximas t̾remotu haustaᷤᷤ.
delon neq antea neq postea hoc incõmodo uexatã. s sẽꝑ
eodẽ manere saxo. Tuchitideᷤᷤ historiaꝵ libro tercio icle
docet. Non miꝵ gͦ si presidio religioĩs tutam insulã semꝑ
uocando. Idẽ curauit herculẽ uocando uictorẽ. Hec in qͥt
limina uittor alcides subiit. Uarro diuinaꝵ libro .iiiͦi. uic
autẽ uictoris herculis edes due sũt una ad portã trigemi¬
nã Alta in foro boario. huiꝯ cõm̃ti causã Masuriꝰ albinꝰ

Expanded text:
saxo vetusto dixerit extructum templum. Velius Longus, "immusaxo vetusto dixerit extructum templum. Velius Longus, "immutatio est", inquit, "epitheti: vult enim dicere vetustatem templi." Hunc multi alii commentatores secuti sunt, sed frigidum est aedificii ro septimo decimo ait Delphis quodam tempore evenisse ut templum religiosum antea et intactum spoliatum incensumque sit et adicit multas circa Corinthum urbes insulasque proximas terrae motu haustas, Delon neque antea neque postea hoc incommodo vexatam sed semper eodem manere saxo. Thucydides etiam Historiarum libro tertio idem docet. Non mirum ergo si praesidio religionis tutam insulam semper vocando, idem curavit Herculem vocando victorem: Haec, inquit, limina victor Alcides subiit. Varro Divinarum libro quarto vicautem Victoris Herculis aedes duae sunt, una ad portam Trigeminam, altera in foro Boario. Huius commenti causam Masurius Sabinus
Abbreviated transcription (Latin):
luit raptas de eo notar& exiuias. Mirandũ ẽ huiꝰ poete
a cieca nr̃a & circa externa sacra cdoctrinã. Neq eni de ni¬
chilo ẽ qđ cum de longe uenit eneas nulla ab eo cessa ẽ hostia
nisi cum ꝓficisteret᷑ apollini & neptuno res facta diuina
prete uenerãt᷑. Uerba cloatii hec sũt deliara ẽ apollinis se nt¬
Tepoc inqua nullũ aĩal sacrificat᷑ quã pithagorã uelut in
poeta demõstrat. Si quidẽ templũ ingressꝰ ẽ pontifex
nullo acto sacrificio statim inchoat precẽ. & ut geniturã
exp̾ssius nominaret cla pat̾ auguriũ. At uͦ cum taireum
mox immolat apollini et neptuno apuel aliã utiq aram
& infra qđ cõmune est apollinẽ nominat. Meminit huiꝰ
are & cato de liberis educ̃adis in hec uerba. Nutrix hec
om̃ia faciebat in uerbenis ac tubis sine hostia ut deli ad
apollinis geniti uarũ. Codem usu nõ omittendũ puto. cur

Expanded text:
luit raptas de eo notaret exuvias. Mirandum est huius poetae luit raptas de eo notaret exuvias. Mirandum est huius poetae et circa nostra et circa externa sacra doctrinam. Neque enim de nihilo est quod, cum Delon venit Aeneas, nulla ab eo caesa est hostia, nisi, cum proficisceretur, Apollini et Neptuno res facta divina prece venerantur. Verba Cloatii haec sunt: Deli ara est Apollinis Γενέτορος in qua nullum animal sacrificatur, quam Pythagoram velut inpoeta demonstrat, siquidem templum ingressus pontifex nullo acto sacrificio statim inchoat precem, et ut Γενέτορα expressus nominaret: Da, pater, augurium At vero cum taurum mox immolat Apollini et Neptuno, apud aliam utique aram et infra, quod commune est, Apollinem nominat. Meminit huius arae et Cato de liberis educandis in haec verba: "nutrix haec omnia faciebat in verbenis ac tubis sine hostia ut Deli ad Apollinis Genitivi aram." Eodem versu non omittendum puto cur
Abbreviated transcription (Latin):
nu stabit sacer hyrcꝰ ad arã &o alibi et statuã ante
aras aurata fronte iuuẽcũ adeo autẽ om̃em pietatem
in saccificiis que diis exhibenda sũt ponit. ut propter
contrariã causã mezentiũ uocauerit cõtep̃torẽ deoꝵ.
sine respectu deoꝵ in hoĩes impiꝯ fuerit. Alioqͥn multo
nacs debusiri dixisset quẽ longe ceucleliorẽ illandatu
uocasse contentꝰ ẽ. ẜ uerã huiꝰ contumacillimi nominis
causa in pͥmo libro originũ catonis diligens lector inue¬
niet. Ait enim mezentiũ xutulis imꝑalle ut sibi offerrẽt
quas dus primitias offerebãt. & latinos om̃s similis ĩꝑii
metu Ita uouille. Iupit̾ si tibi magis cordi est nos ea tibi dare
potiꝰ qͣ mezẽtio. uti nos uictores fatias. Eego qđ diuinos
honores sibi exegerat merito dictꝰ a uirgilio contẽptor
deoꝵ. huuc pia illa insultatio sacordotis. Hec sũt spolia
sde rege suꝑbo primitie ut noĩe contumacie cui pende

Expanded text:
nu stabit sacer hircus ad aras Et statuam ante nu stabit sacer hircus ad aras Et statuam ante aras aurata fronte iuvencum Adeo autem omnem pietatem in sacrificiis quae dis exhibenda sunt ponit, ut propter contrariam causam Mezentium vocaverit contemptorem deorum.  est, quod sine respectu deorum in homines inpius fuerit: alioquin multo magis hoc de Busiride dixisset, quem longe crudeliorem inlaudatum vocasse contentus est. Sed verum huius contumacissimi nominis causam in primo libro Originum Catonis diligens lector inveniet. Ait enim Mezentium Rutulis imperasse ut sibi offerrent quas dis primitias offerebant, et Latinos omnes similis imperii metu ita vovisse: IUPPITER, SI TIBI MAGIS CORDI EST NOS EA TIBI DARE POTIUS QUAM MEZENTIO, UTI NOS VICTORES FACIAS. Ergo quod divinos honores sibi exegerat, merito dictus est a Virgilio contemptor deorum. Hinc pia illa insultatio sacerdotis: Haec sunt spolia et de rege superbo Primitiae ut nomine contumaciae cui poenas
Abbreviated transcription (Latin):
qđ exim̃ãt᷑ eximios. qđ. eligãt᷑ p̾stanti corpore dicendi
mõstrauit. Ambarnal hostia ẽ ut ait põpeius festꝰ q̃ rei
causa diuine circũ arua ducit᷑ ab his qui feugibꝰ faciũt.
huiꝰ saccificii mẽcionẽ in bucolicis hẽt ubi de apotheosi
daphindis loqͥt᷑. hec tͥ semꝑ ecũt o̾ cũ soͥlẽnia uota reddemꝰ
ĩ phis cd cũ lustrabimꝰ agros ubi lustrare significat cir¬
cũ ree. hinc enim uidel & nom̃ hostie adqͥsitũ ẽ. ab ãbiẽdis
aruis. s in georgicoꝵ libro pͥmo. Tq nouas circũ felix eat
hostiã feugos. Obseruatũ ẽ a sacerficãtibꝰ ut si hostia que
ad aras duceret᷑ fuissa uehemẽtiꝰ reluctata ostẽ disse¬
q se inuitã altaribꝯ admoueri amoueret᷑ quia ĩuito
deo offerxi eã putabãt. Que autẽ stetissos oblata hat
uolẽti numini dari estimabant. hĩc nr̃ & ductꝰ cor¬

Expanded text:
quod eximuntur eximios, quod eliguntur praestanti corpore dicendo quod eximuntur eximios, quod eliguntur praestanti corpore dicendo monstravit. Ambcausa circum arva ducitur ab his qui pro frugibus faciunt. Huius sacrificii mentionem in Bucolicis habet ubi de apotheosi Daphnidis loquitur: Haec tibi semper erunt, et cum sollemnia vota Reddemus nymphis, et cum lustrabimus agros ubi lustrare significat circumire: hinc enim videlicet et nomen hostiae acquisitum est, ab ambiendis arvis; sed et in Georgicorum libro primo: Terque novas circum felix eat hostia fruges Observatum est a sacrificantibus ut, si hostia quae ad aras duceretur fuisset vehementius reluctata ostendissetque se invitam altaribus admoveri, amoveretur, quia invito deo offerri eam putabant. Quae autem stetisset oblata, hanc volenti numini dari aestimabant. Hinc noster: Et ductus cor
Abbreviated transcription (Latin):
sanguine placastis uentos &s uirgine cesa. cũ primũ ilia¬
is danai uenistis adhoras. sanguine querendi rediti
animaq litandũ axgolica. Nã &ꝰ animã idẽ. hostie nomẽ
posuit. & litare qđ significat sacͥficio fc̃o placasse numẽ
in his ip̃is hostus uł aĩalibꝰ uel consultatoriis quedam sũt
que iniuges uotat᷑ icdẽ. que nũꝙͣ domite Aut iugo subdite
sũt. harũ quoq nost̾ poeta sic meminit. Nẽ grege de
intacto septem mactare iuuẽcos p̾stiterit. totidẽ lectas
demore bidentes. W ut iniuges euicdentiꝰ ex pͥmerãs
adietit. & intacta totidẽ ceruite iuuẽtos. Eximii quoq
tale nonĩ ẽ. ueratiꝰ enim in ponti ficalibꝰ questionihꝰ docz
eximias dictas hostias que acl sacrificiũ destinate exi mãt᷑
e grege uel qđ eximia spetie quasi offerende niminibs elĩgũ¬
tur hinc ait kuatuor eximios prestanti corpore tauros

Expanded text:
Sanguine placastis ventos et virgine caesa, Cum primum IliaSanguine placastis ventos et virgine caesa, Cum primum Iliacas Danai venistis ad oras: Sanguine quaerendi reditus, animaque litandum Argolica. Nam et animam, id est hostiae nomen, posuit, et litare, quod significat sacrificio facto placasse numen. In his ipsis hostiis, vel animalibus vel consultatoriis, quaedam sunt quae iniuges vocantur, id est quae numquam domitae aut iugo subditae sunt. Harum quoque noster poeta sic meminit: Nunc grege de intacto septem mactare iuvencos Praestiterit, totidem lectas de more bidentes et ut iniuges evidentius exprimeret, adiecit: Et intacta totidem cervice iuvencos Eximii quoque tale nomen est. Veranius enim in Pontificalibus quaestionibus docet eximias dictas hostias quae ad sacrificium destinatae eximantur e grege, vel quod eximia specie quasi offerendae numinibus eligantur. Hinc ait: Quattuor eximios praestanti corpore tauros ubi
Abbreviated transcription (Latin):
libi patriiq penates.Net minꝰ de saccificioꝵ usu quã de
deoꝵ sciencia daligentiã pandit. Cũ enim trebatiꝰ libro pͦ
de religiõibꝰ doceat historiaꝵ gñra ẽẽ duo unũ in quo
uoluntas dei ꝑ exta disqͥrit᷑. Altum in quo sola aĩa deo
satrat᷑. Unde etiam auruspices ammales has hostias uo¬
cant uteũq hostiaꝵ genꝰ in carmine suo uixgiliꝰ oscẽdit
&s pͥmo quidẽ illuol quo uolũtas numinũ ꝑ exta mõstrat᷑.
Mactat lectas de more bidentes. & mox petudũq redu¬
sis peccoribꝰ inhians spirantia consulit exta. Alterũ illd
facit entellũ uictorẽ eryti mactare tauxũ. Nãut explera.
animalis hostie causas. ip̃o usꝰ ẽ nõie hãc tͥ erix melioẽs
aĩam ꝓ morte cdaretis. Et ut nuncupata uota signar&s ait
signaũ dicens. Sternit᷑ exanimisq teemẽs ꝓcũbit humi
bos. uidendũ &iã ue &s illam hostiam ostendat. Animalẽ

Expanded text:
libi, patriique Penates. Nec minus de sacrificiorum usu quam de libi, patriique Penates. Nec minus de sacrificiorum usu quam de deorum scientia diligentiam suam pandit. Cum enim Trebatius libro primo de religionibus doceat hostiarum genera esse duo, unum in quo voluntas dei per exta disquiritur, alterum in quo sola anima deo sacratur, unde etiam haruspices animales has hostias vocant, utrumque hostiarum genus in carmine suo Vergilius ostendit. Et primo quidem illud quo voluntas numinum per exta monstratur: mactat lectas de more bidentes, et mox: pecudumque reclusis pectoribus inhians spirantia consulit exta. Alterum illud tendit, cum facit Entellum victorem Eryci mactare taurum. Nam ut expleret animalis hostiae causas, ipso usus est nomine: hanc tibi, Eryx, meliorem animam pro morte Daretis. Et ut nuncupata vota signaret, aitsignavit dicens: Sternitur, exanimisque tremens procumbit humi bos Videndum etiam ne et illam hostiam ostendat animalem:
Abbreviated transcription (Latin):
unonẽ uͦ imũ aera cũ terra &s mineruã sũmum etheris
cacumẽ & argum̃to utũt᷑ qđ tarquiniꝰ demarathi coritithii
filiꝰ samotracius religionis mystice imbutꝰ uno templo
ac sub eodẽ tecto numina memorata coniunx̃. Cassius
uͦ hemina clic̃ samothracos deos eosdẽq romanoꝵ pena
suã de om̃i hac opinione c̃fremat. Cũ enim ait Iunonis ma¬
gne primũ prece num̃ adora TN METAANN. Assit
bachꝰ dator & bona iuno Tun xptcłun. dominãq potẽte
TIN AUNATTIN Eodem nomĩe appellauit & uestã quã
de nuro penatiũ aut certe comitẽ eoꝵ ẽẽ manifestũ est
Adeo ut con sules & p̾tores seu dictatores cum acleunt
magistratũ lauinii xem diuinã faciant penatibꝯ parit᷑
arueste. S & uirgiliꝯ ubi ex ꝑsona hectoris dix sacra
suosq tibi comẽdat troia penates mox adiecit. Sic ait. &o ma¬
nibꝰ uittasue stãq potentẽ. Eternũq aditis effert penetra

Expanded text:
Iunonem vero imum aera cum terra, et Minervam summum aetheris Iunonem vero imum aera cum terra, et Minervam summum aetheris cacumen: et argumento utuntur quod Tarquinius, Demarati Corinthii filius Samothracicis religionibus mystice imbutus, uno templo ac sub eodem tecto numina memorata coniunxit. Cassius vero Hemina dicit Samothracas deos eosdemque Romanorum Penatsuam de omni hac opinione confirmat. Cum enim ait: Iunonis magnae primum prece numen adora Adsit laetitiae Bacchus dator et bona Iuno τὴν χρηστήν; dominamque potenteτὴν δυνατήν. Eodem nomine appellavit et Vestam, quam de numero Penatium aut certe comitem eorum esse manifestum est, adeo ut et consules et praetores seu dictatores, cum adeunt magistratum, Lavinii rem divinam faciant Penatibus pariter et Vestae. Sed et Vergilius ubi ex persona Hectoris dixit, sacra suosque tibi commendat Troia Penates, mox adiecit: sic ait et manibus vittas Vestamque potentem aeternumque adytis effert penetral
Abbreviated transcription (Latin):
enim spaciat᷑: qm̃ spacio lati itineris obambulat. qđ adi¬
tiendo ante aras ostendit ar eã assup̃tam deoꝵ causa. Ita
suo more uelut aliud agendo implet archanade dus qͦq
riosa subtilitas. Nigidiꝰ eium de diis libro uiiii.xͦ. re¬
quirit. nũ dii penateᷤ sint troianoꝵ apollo &s neptunꝰ
qui muros eis fecisse dicũt᷑ & nũ eos in italiã eneas
aduxerit. Cor neliꝰ quoq labeo libro de diis penatibꝰ
eadem existimat. hanc opinionẽ sequit᷑ maro cum dicit
Sic fatꝰ merito saceis mactabat honores. Taurũ neptũo
Taurũ tibi pulcher apollo Uarro humanarũ scđo dar¬
antc refert deos penates ex samothrace in frigiam
& encã ex frigia in italiã detulisse. Qui sint autẽ dii
penates in libro qͥdẽ memorato uarro nõ exprimit.
S qui diligentius eruunt ueritatẽ penates ẽẽ dix̃ ũt
ꝑ quos penitꝰ spiramꝰ per quos habemꝰ corpꝰi ꝑ quos¬

Expanded text:
enim est "spatiatur" quam "spatio lati itineris obambulat"? Quod adienim est "spatiatur" quam "spatio lati itineris obambulat"? Quod adiciendo ante aras ostendit aream adsumptam deorum causa. Ita suo more velut aliud agendo implet arcana. De dis quoqriosa subtilitas. Nigidius enim De dis libro nono decimo requirit num di Penates sint Troianorum Apollo et Neptunus, qui muros eis fecisse dicuntur, et num eos in Italiam Aeneas advexerit. Cornelius quoque Labeo libro de dis Penatibus eadem existimat. Hanc opinionem sequitur Maro cum dicit, sic fatus meritos aris mactabat honores, taurum Neptuno, taurum tibi, pulcher Apollo. Varro Humanarum secundo Dardanum refert deos Penates ex Samothrace in Phrygiam, et Aeneam ex Phrygia in Italiam detulisse. Qui sint autem di Penates in libro quidem memorato Varro non exprimit. Sed qui diligentius eruunt veritatem Penates esse dixerunt per quos penitus spiramus, per quos habemus corpus, per quos
Abbreviated transcription (Latin):
gerent candelam caude labrũ appellatũ ita in quo dm̃
ponerent nominatũ delubrũ. His auarrone prestͥptis
intellig̾e possumꝰ id potissimũ ab eo ꝓbatũ qđ ex sua cõ
tudine in ultimo posuit ut a dĩ dicato simulachro delubrũ
ceperit nũcupari. Uregiliꝰ tñ utrãq racionẽ diligenter
ẽ secutꝰ. Ut enim apostrema incipiamꝰ ob seruaũ delubrũ
nõaturꝰ aut ꝓpͥe deoꝵ nõa aut ea que diis accõmodarẽt᷑
in serere. At gemini lapsu delubra ad sũma dratones ef¬
fugiũt.& ut mox simu lacheũ nton nominaras subtexuit
seueq petunt triconidis arcẽ. sub pedibꝰq dee clipeiq
sab orbe tegũt᷑. Itẽ nos delubra deũ miseri quibꝰ ultimꝰ
ẽt ille dies. Illã uͦ opinionẽ de area quã uarro p̾dix̃a
nõ omisit.principio delubra adeũt pacẽq ꝑ aras exqͥr̃t.
Et moxaut ante ora dm̃ pingues spaciat᷑ aclaras. Qa ẽ

Expanded text:
gerent candelam candelabrum appellatum, ita in quo deum gerent candelam candelabrum appellatum, ita in quo deum ponerent nominatum delubrum. His a Varrone praescriptis intelltudine in ultimo posuit, ut a dei dedicato simulacro delubrum coeperit nuncupari. Vergilius tamen utramque rationem diligenter est exsecutus. Vt enim a postrema incipiamus, observavit delubrum nominaturus aut propria deorum nomina aut ea quae dis accommodarentur inserere: at gemini lapsu delubra ad summa dracones effugiunt, et ut mox simulacrum nominaret subtexuit, saevaeque petunt Tritonidis arcem, sub pedibusque deae clipeique sub orbe teguntur, item, nos delubra deum miseri, quibus ultimus esset ille dies. Illam vero opinionem de area, quam Varro praedixerat, non omisit: principio delubra adeunt, pacemque per aras exquirunt et mox, aut ante ora deum pingues spatiatur ad aras. Quid
Abbreviated transcription (Latin):
qđ & ip̃e p̾t̾iens subumus u̾bi significatione ꝓiec̃. Cauet᷑ enĩ
inique pontificio ut qm̃ oues duabꝰ ex causis lauari solent
aut ut curet᷑ scabies. Aut ut lana purget᷑. festis diebꝰ purgã¬
de laue gracia oues lauari nõ liceat. liceat autẽ si curacione
scabies abluenda sit. Ideo hoc quoq int̾ concessa num̾auit. ba¬
lantũq gregẽ fluuio mersare. Quod si huc usq dixisset lici¬
ta et uetita cõfunderas. s adiciendo salubri causa cõcesse
bluciõĩs exp̃ssit. Nõa &ĩa saceoꝵ locoꝵ sub congrua ꝓpͥ¬
tate ꝓferre pontifical obseruatio ẽ. Ergo delubrũ quid
usus sit requiramꝰ. Uarro libro .Uiiͦi. rerũ diuinarũ
delubrũ ait alios estimare in quo pret̾ edẽ area assũpta
dm̃ causa. ut ẽ marcoflamino iouis statoris. alios in qͦ loco
dĩ simulacͥcũ dedicatum sit. & adiecit sicut locũ in quo fi¬

Expanded text:
 praeteriens sub unius verbi significatione proiecit. Cavetur enim  praeteriens sub unius verbi significatione proiecit. Cavetur enim in iure pontificio ut, quoniam oves duabus ex causis lavari solent, aut ut curetur scabies aut ut lana purgetur, festis diebus purgandae lanae gratia oves lavare non liceat, liceat autem, si curatione scabies abluenda sit. Ideo hoc quoque inter concessa numeravit: Balantumque gregem fluvio mersare quod si hucusque dixisset, licita et vetita confunderet: sed adiciendo salubri causam concessae ablutionis expressit. Nomina etiam sacrorum locorum sub congrua proprietate proferre pontificalis observatio est. Ergo delubrum quid lius usus sit, requiramus. Varro libro octavo Rerum divinarum: Delubrum ait alios aestimare in quo praeter aedem sit area adsumpta deum causa, ut est in Circo Flaminio Iovis Statoris: alios in quo loco dei simulachrum dedicatum sit, et adiecit: sicut locum in quo fi
Abbreviated transcription (Latin):
ligiosum cumi uirgilio comunicemꝰ. Seruiꝰ sulpitiꝯ religionẽ
dictam ẽẽ tradidit que propt̾ sc̃ĩtatẽ aliquã remota ac seposita
a nob̃ sit. quasi a reliquẽdo dicta ut acarendo cerimonia. Hoc
irgiliꝰ seruãs ait. Est ingens gelidum lucꝰ ꝓpe ceretis ãne
religione patrũ late sacer. Et adiecit quo ꝓpͥetatẽ religionis
expͥmeret Undiq colles inclusere caui &s ingra nemꝰ abiete
cingit que res utiq faciebat lucũ a populi cõmunions secee¬
tum. Et ut relictũ locũ oscenderet nõ sola adeundi clifficulta¬
te. acdiet̃ & sãtatẽ. siluano fama ẽ uet̾es sacrasse pelagos a¬
gro ꝵ pecorisq d̃o. Scdm̃ pompeiũ festũ religiosi st̃ qui fatiẽ¬
da ob uitãda discerñt. Hinc maro ait Riuos deducere nulla
religio uetuit. Qđ aũt ait deducere nichil aliud ẽ qua deter¬
gere. Nam fescis diebus riuos uet̾es sordidatos det̾gere
licae. Nouos fodere nõ licet intrãscursu. Et hoc notandũ ẽ¬

Expanded text:
Virgilio communicemus. Servius Sulpicius religionem esse dictam tradidit quae propter sanctitatem aliquam remota ac seposita a nobis sit, quasi a relinquendo dicta ut a carendo cerimonia. Hoc Virgilius servans ait: Est ingens gelidum lucus prope Caeretis amnem Religione patrum late sacer et adiecit, quo proprietatem religionis exprimeret: undique colles Inclusere cavi, et nigra nemus abiete cingit quae res utique faciebat lucum a populi communione secretum. Et ut relictum locum ostenderet non sola adeundi difficultate, adiecit et sanctitatem: Silvano fama est veteres sacrasse Pelasgos Agrorum pecorisque deo Secundum Pompeium Festum religiosi sunt qui facienda et vitanda discernunt. Hinc Maro ait: Rivos deducere nulla Religio vetuit. Quod autem ait deducere, nihil aliud est quam detergere. Nam festis diebus rivos veteres sordidatos detergere licet, novos fodere non licet. In transcursu et hoc notandum e
Abbreviated transcription (Latin):
ꝙͣ ne tibi p̾textate uenit in mẽtẽ toto ut aiunt celo er¬
rasse uirgilium tum dido sua. rem diuinã ꝓnuptiis fac̾et
Mactat in quit enim lectas de more biclentes. legifere cere¬
ri pheboq patriq ayaco. & quasi exꝑge stũs adietit iunõi
ante om̃s cui uincla iugalia cure accipite &s marti uarro
uerba de agricultura libro .iii. Qui cum de pauon¬
bus in uilla nutrienclis loqueret᷑ sic ait. Primꝰ hos qͥntꝰ
hortensiꝰ augurali cena posuisse dicit᷑. Qđ pociꝰ factũ
tũ luxuriose ꝙͣ seuere boni uiri laudabãt. Qũe cito secuti
nquagenis. Ecte res nõ ãmirancla solũ sed &s iã pudẽd
ut oua pauonũ quinis denariis ueneãt q̃ hodie nõ dicã uiliꝰ

Expanded text:
«numquamne tibi, Praetextate, venit in mentem toto, ut aiunt, caelo er«numquamne tibi, Praetextate, venit in mentem toto, ut aiunt, caelo errasse Vergilium cum Dido sua rem divinam pro nuptiis faceret? "Mactat" enim inquit lectas de more bidentes legiferae Cereri Phoeboque patrique Lyaeo; et quasi expergefactus adiecit, Iunoni ante omnes, cui vincla iugalia curae «Accipite et M. Varronis verba de agri cultura libro tertio, qui cum de pavonibus in villa nutriendis loqueretur, sic ait: "primus hos Q. Hortensius augurali cena posuisse dicitur, quod potius factum tum luxuriose quam severe boni viri laudabant. Quem cito secuti s, ipsi facile quinquagenis." Ecce res non admiranda solum sed etiam pudenda, ut ova pavonum quinis denariis veneant, quae hodie non
Abbreviated transcription (Latin):
utiq alcide gratillima. salios aute herculi libertatẽ doctͥne
altioris assignat. quia is deꝰ & apudl pontifices idẽ qͥ &
hercule loqueretire eundem ẽẽ ac martẽ ꝓbauit. chaldei
quoq stellã herculis uocant quã reliqui om̃s martis ap-¬
pellant. ẽ p̾̃t̾ea octauii hersennii liber qui instribit᷑ de sa¬
s saliaribꝰ tibiretiũ in quo salios herculi institutos op¬
rari diebus certis & auspicato docet. Itẽ antoniꝰ empho
uir doctꝰ cuiꝰ stolã cicero post laborẽ fori frequẽtabat
salios herculi datos ꝓbat. in eo uolumine quo clisputat
qͥd sit feste qđ est hostiũ munu stulũ in sacrario. Qͦ u̾bo
S iam enmis usꝰ ẽ. idoneis ut credo auctoribꝰ c̾tisi
rationibꝰ error qui putabat᷑ ut̃q defensꝰ est. Si qua st̃
alia q̃ nos cõmonent inmedium ꝓferamꝰ ut ip̃a collatio
nr̃m non maronis absoluat errorem. Tũc euangelus.

Expanded text:
utique Alcidae gratissima. Salios autem Herculi ubertate doctrinae utique Alcidae gratissima. Salios autem Herculi ubertate doctrinae altioris adisgnat, quia is deus et apud pontifices idem qui Hercule loqueretur, eundem esse ac Martem probavit. Chaldaei quoque stellam Herculis vocant quam reliqui omnes Martis appellant. Est praeterea Octavii Hersennii liber qui inscribitur de sacris Saliaribus Tiburtium, in quo Salios Herculi institutos operari diebus certis et auspicato docet. Item Antonius Gnipho, vir doctus cuius scholam Cicero post laborem fori frequentabat, Salios Herculi datos probat in eo volumine quo disputat quid sit festra, quod est ostium minusculum in sacrario, quo verbo etiam Ennius usus est. Idoneis, ut credo, auctoribus certisque rationibus error qui putabatur uterque defensus est. Si qua sunt alia quae nos commovent, in medium nostrum, non Maronis, absolvat errorem.» Tunc Euangelus:
Abbreviated transcription (Latin):
te p̾toris urbani laureãcoronã cum rem diuinã herculi fatͭ.
Testat᷑ ẽs terẽtiꝰ uarro in ea saty ra q̃ insteibit᷑ Ne pilre
pay noy maiores solitos decimã herculi uouere necͥ
dies int̾mittere quin polluerẽt populũ acy n boao N. cũ
corona laurea demitterẽt cubitũ. Hiccine e uettius ait er¬
ror gemmꝰ. At ego in neutro dico errasse uirgiliũ. nã ut
primũ de frondis genere ditamꝰ. Constat quicdẽ nũc
lauro sacrificantes apuelarã maximã coronari.
multopost romã conditã hec consuetudo sũpsit exordium
postꝗͣ in auẽtino lauretũ cepit uiu̾e. Quã rem docet uar¬
ro humanaꝵ libro scło. Emonte gͦ ꝓximo decerpta laurꝰ
sumebat᷑ oꝑantibꝰ quã uicina offerebat octasio. Unde recte
maro/ noster ad ea tpra respexit. quibꝰ euander ante
conditã apue aram maximã facta celebrabat. et utebat᷑ ppło

Expanded text:
te praetoris urbani lauream coronam, cum rem divinam Herculi facit. te praetoris urbani lauream coronam, cum rem divinam Herculi facit. Testatur enim Terentius Varro in ea satura quae inscribitur περὶ κεραυνοῦ maiores solitos decimam Herculi vovere, nec decem dies intermittere quin pollucerent, populum ἀσύμβολον cum corona laurea dimitterent cubitum. Hiccine est, Vettius ait, error geminus? At ego in neutro dico errasse Virgilium. Nam, ut primum de frondis genere dicamus, constat quidem nunc lauro sacrificantes apud aram Maximam coronari, sed multo post Romam conditam haec consuetudo sumpsit exordium, postquam in Aventino Lauretum coepit virere, quam rem docet Varro Humanarum libro secundo. E monte ergo proximo decerpta laurus sumebatur operantibus, quam vicina offerebat occasio. Unde recte Maro noster ad ea tempora respexit quibus Evander ante urbem conditam apud aram Maximam sacra celebrabat et utebatur populo
Abbreviated transcription (Latin):
mẽse fcũm ẽẽ memorauit. De illo autẽ u̾ su cuitu lacte fauos
& miti dilue bacho. pautis qđ male acusat᷑. ab soluã. poeta
im eque in rebꝰ doctrine as in uerbis sectator elegancie
sciens cereri mulso libari. adiecit Miti bacho fauos dilue
scilica mitestere uinũ dicens cumimulsũ ceꝑit fieri nam
ita hic mite uinũ dixit. ut alibi ait domitũ.& durũ bachi do¬
mitura saporẽ. Notũ autẽ eẽ nõ diffitebere qđ ad diẽ .xii.
ianuarias herculi et cereri faciũt sus pregnante paĩ
mulso. O portune me her c le pretextate fecisti herculis mẽ¬
cionez. in cuiꝯ sacea hic nr̃ genũo err ore cõmisit. Tñ salii ad can¬
tum incensa altariã circũ populeis allũt p̾cincti tempora ra¬
mis. Nam& salios herculi dedit̃. quos tantũ marti dicauit
antiquitas. & populeas coronas noĩat cum ad arã max imã
sola lauro capita && alia fronde nõ uinciant. Uidemꝰ &s ĩ capi¬

Expanded text:
mensae factum esse memoravit. De illo autem versu: Cui tu lacte favos mensae factum esse memoravit. De illo autem versu: Cui tu lacte favos et miti dilue Baccho paucis, quod male accusatur, absolvam. Poeta enim aeque in rebus doctrinae et in verbis sectator elegantiae, sciens Cereri mulso libari, adiecit: miti Baccho favos dilue, scilicet mitescere vinum dicens, cum mulsum coeperit fieri. Nam ita hic mite vinum dixit, ut alibi ait domitum: Et durum Bacchi domitura saporem Notum autem esse non diffitebere, quod a. d. duodecimum Kalendas Ianuarias Herculi et Cereri faciunt sue praegnate panibus mulso. Oportune mehercle, Praetextate, fecisti Herculis mentionem, in cuius sacra hic vester gemino errore commisit: Tum Salii ad cantus incensa altaria circum Populeis adsunt evincti tempora ramis. Nam et Salios Herculi dedit, quos tantum Marti dicavit antiquitas, et populeas coronas nominat, cum ad aram Maximam sola lauro capita et alia fronde non vinciant. Videmus et in capi
Abbreviated transcription (Latin):
sũt dipei corone & huiꝰ cemodi Donaria. neq enim dedicãt᷑
eo tp̃re quo delubra sacẽat᷑. At uͦ mẽsa aruleq eodẽ die
uoedes ip̃e dedicari solẽt. undem̃sa hoc ritu dedicata
templo are usum o religionẽ obtinet puluinaris. ergo
apud euandrũ qͥdo fit iusta libacio quipe apud eãmen¬
sam que cum ara maxima. more utiq religiõis fuerat de¬
dicata et in luco sacrato cs int̾ ip̃a sacra in quibꝰ epula¬
baut̾. In conuiuio u̾o didonis qđ cantũ regiũ ẽstat nõ &siã
saccum fuisse. a pud huma nã iñ sam intriclinio. ñ intemplo.
quia nõ erat religiosa.sed usiro pata libatio.solã fecit li¬
basse reginã ĩ cuiꝰ ꝑsona nulla obseruaciõis necessitas.
& multa ad usurpandũ in potestate ꝑmissio. At uͦ hic om̃s in
mẽsam leti libãt diuosq precant᷑ quia q̃đ recte nou̾at fieri
ab om̃ibꝰ simul intemplo epulãtibꝰ & uni sacre assidentibꝰ

Expanded text:
sunt clipei, coronae et cuiuscemodi donaria. Neque enim dedicantur sunt clipei, coronae et cuiuscemodi donaria. Neque enim dedicantur eo tempore quo delubra sacrantur, at vero mensa arulaeque eodem die quo aedes ipsa dedicari solent, unde mensa hoc ritu dedicata in templo arae usum et religionem obtinet pulvinaris. Ergo apud Euandrum quidem fit iusta libatio, quippe apud eam mensam quae cum ara Maxima more utique religionis fuerat dedicata et in luco sacrato et inter ipsa sacra in quibus epulabantur; in convivio vero Didonis, quod tantum regium constat, non etiam sacrum fuisse, apud humanam mensam in triclinio, non in templo, quia non erat religiosa sed usurpata libatio, solam fecit libasse reginam, in cuius persona nulla observationis necessitas t multa ad usurpandum in potestate permissio. At vero hic, omnes in mensam laeti libant, divosque precantur quia quod recte fieri noverat ab omnibus simul in templo epulantibus et uni sacratae adsidentibus
Abbreviated transcription (Latin):
Inm̃sã letilibant diuosq p̾cant᷑.cum nõ in mẽ sam sed ĩ axã
sccł̃m morẽ libare debuerĩt. Ut priꝰ tͥ pretextatꝰ inquit
de posteriore questioue respondẽa. fateor te nõ inmeri-¬
to de usurpata in niẽ sã libatione que silse: ampliꝯq speciẽ
difficultatis auxeras si magis didonẽ in mẽsam similit̾
libantẽ uotasses. Dixit. Qs in mensam laticũ libauit honorẽ.
Nã & terentiꝰ cum de ritu saceo ꝵ multa dillereret. ait sibi
hũc locũ in questionẽ uenire. nec tam̃e hesitationẽ suam
quisita ratione dissoluit. Ego aũt qđ mͥ magistꝰ lectio
comꝑtum ẽ publicabo. in papiriano enim iure euidenter¬
inquit iunonis populone. augusta m̃sa est.Nãq in fanis
alia uasoꝵ sũt & sacre suppellectilis. Alia ornam̃torum.
Que uasoꝵ sũt instrum̃ti instar hñt᷑. Quibꝰ semper i¬
ficia conficiũt᷑. Quaꝵ reꝵ prmcipł locũ obtinet Mensa in
qua epule libationesq as stipes reponũt᷑. Ornam̃ta u̾o

Expanded text:
nsam laeti libant divosque precantur; cum non in mensam sed in aram secundum morem libare debuerint.» «Vt prius tibi», Praetextatus inquit, «de posteriore quaestione respondeam, fateor te non immerito de usurpata in mensam libatione quaesisse; ampliusque speciem difficultatis auxeras si magis Didonem in mensam similiter libantem notasses: Dixit, et in mensam laticum libavit honorem Nam et Tertius, cum de ritu sacrorum multa dissereret, ait sibi hunc locum in quaestionem venire, nec tamen haesitationem suam requisita ratione dissolvit. Ego autem quod mihi magistra lectione compertum einquit, "Iunonis Populoniae augusta mensa est." Namque in fanis alia vasorum sunt et sacrae supellectilis, alia ornamentorum. Quae vasorum sunt instrumenti instar habent, quibus semper sacrificia conficiuntur, quarum rerum principem locum obtinet mensa in qua epulae libationesque et stipes reponuntur. Ornamenta vero
Abbreviated transcription (Latin):
dic q̃so qđ erat mõsteũ seniturũ. & cũ tereri lib ari uino
iuberet. qđ om̃ibꝰ sacris uetat᷑. cui tu lacte fauos & miti di¬
lue bacho. uinũ autẽ cereri nõ libari debuit illũ uel plautꝰ
dotere qui in ambularia ait. Cererin strobile hi st̃ facturi
nupcias quia temeti nichil allatũ uideo. At hic cier flam̃
a pontifex sit et om̃ia tã qͥd ĩmolet᷑ qͣm qͥd libet᷑ ignorat.

Expanded text:
dic, quaeso, quod erat monstrum secuturum et cum Cereri libari vino dic, quaeso, quod erat monstrum secuturum et cum Cereri libari vino iuberet, quod omnibus sacris vetatur? Cui tu lacte favos et miti dilue Baccho Vinum autem Cereri non libari debuit illum vel Plautus docere, qui in Aulularia ait: Cererin', Strobile, hi sunt facturi nuptias? Qui? Quia temeti nihil adlatum video. At hic vester, flamen et pontifex et omnia, tam quid immoletur quam quid libetur igno
Abbreviated transcription (Latin):
rti taurũ nõ ĩmolari. Ecte pontifex tuus qͥd apud qͣs aras
iactetur ignorat.cum uł editui ᷤᷤ hec nota sint. ̾ uete.
non tacuerit industria. Ad hec pretextatꝰ renidens. qͥbꝰ
deoꝵ tauꝵ immolet᷑. siuis cum uirgilio cõmunicare ip̃e te
docebit. Taurũ noptuno. Taurũ tibi pulcher apollo. uides
in oꝑe poete uerba labeonis. Igit᷑ ut hoc docte ita illud ar¬
ute. Nã ostendit ideo non litatũ. Ideo secutũ. horrendu
dictu et uisu mirabile monstrũ. Ergo respiciẽs ad futura
hostiã cõtrariã fetit. S & nouerat hũc errorẽ nõ ẽẽ mex¬
piabilẽ. Atteiꝰ enim capito. quẽ inacie contra maxonẽ
locasti. adiecit hec uerba. siquis forte taurro ioui fecerit
piaculũ dato. Cõmitit᷑ gͦ res nõ quidẽ impianda insolita
tamẽ. & cõmittit᷑ nõ ignorãcia. s ut locũ monst eo facer a
secuturo. subiecit euangelꝰ. Si euentu excusant᷑ illicita.

Expanded text:
rti taurum non immolari. Ecce pontifex tuus quid apud quas aras rti taurum non immolari. Ecce pontifex tuus quid apud quas aras mactetur ignorat, cum vel aedituis haec nota sint et veterum non tacuerit industria. Ad haec Praetextatus renidens: Quibus deorum tauro immoletur, si vis cum Virgilio communicare, ipse te docebit: Taurum Neptuno, taurum tibi, pulcher Apollo Vides in opere poetae verba Labeonis? Igitur ut hoc docte ita illud argute. Nam ostendit deo non litatum ideo secutum Horrendum dictu et visu mirabile monstrum Ergo respiciens ad futura hostium contrariam fecit. Sed et noverat hunc errorem non esse inexpiabilem. Atteius enim Capito, quem in acie contra Maronem locasti, adiecit haec verba: Si quis forte tauro Iovi fecerit, piaculum dato. Committitur ergo res non quidem inpianda, insolita tamen: et committitur non ignorantia, sed ut locum monstro faceret secuturo. Subiecit Evangelus: Si eventu excusantur inlicita,
Abbreviated transcription (Latin):
hoc steterat. Utq p̾ter euocationẽ uĩ & iã deuotiõĩs
ostenderet in qua p̾cipue płpit̾ ut diximꝰ inuocat᷑
ait ferꝰ om̃ia iupit̃ argos trãstulit  uidet᷑ ne uobis ꝓba¬
m.sine diuini a humani urris sciencia non posse ꝓfui¬
ditatẽ maronis intelligi.Nam cũ om̃s concora̾i testimonio
doctrinã et poete & euarrantis eqͣrent. exclamat euãgelus
diu se succubuisse paciẽtie.nec ultra dissimulãdus qͥn in me¬
duo detegat in scientie uirgiliane uulnera. Ec nos inquit
anum ferule aliquãdo subduximꝰ & nos cepimꝰ põtifi
iuris aditũ. & ex his que nõb nota sut. maxonẽ disciplinam
iuris nescisse constabit. Quãdo enim dic̾et celicolũ regima¬
ctabam in licore taurũ.si sciret taurũ ĩmolari huit deo
etitum. aut si didicisset qđ atteiꝰ capito qͣndo diceret co¬
prehendit. Cuiꝯ uerba ex libro primo de iure saccificioꝵ

Expanded text:
hoc steterat. Vtque praeter evocationem etiam vim devotionis hoc steterat. Vtque praeter evocationem etiam vim devotionis ostenderet, in qua praecipue Iuppiter ut diximus invocatur, ait: ferus omnia Iuppiter Argos transtulit. Videturne vobis tum sine divini et humani iuris scientia non posse profunditatem Maronis intellegi? Hic cum omnes concordi testimonio doctrinam et poetae et enarrantis aequarent, exclamavit Evangelus diu se succubuisse patientiae, nec ultra dissimulandum, quin in medium detegat inscientiae Virgilianae vulnera. Et nos, inquit, manum ferulae aliquando subduximus, et nos cepimus pontificii iuris auditum: et ex his quae nobis nota sunt Maronem huius disciplinam iuris nescisse constabit. Quando enim diceret, Caelicolum regi mactabam in litore taurum si sciret taurum immolari huic deo vetitum, aut si didicisset quod Atteius Capito conprehendit? Cuius verba ex libro primo de iure sacrificiorum
Abbreviated transcription (Latin):
opulo romano exercitibꝰ legionibꝰq ur̃i do deuoue
ut me mẽaq fidẽ imꝑiumq legiones exercitũq nr̃em
qui in his rebꝰ gerũdi sunt bene saluos sinatis elle. Si
hec ita faxitis ut ego stiam sencia in telligãq. Tc̃ qͥsqͥs uotũ
hoc fax̃. ubi fax̃ rectum factũ esto. Ouibꝰ atristibꝰ tellus
mat̾. Teq iupit̾ obtestor. Cũ tellurẽ dic̃ manibꝰ t̾rã tang̃
Cum iouẽ dit̃ manꝰ ad celũ tollit. Cũ uotũ reciꝑe dic̃ ma¬
nibꝰ pectus tangit. In antiquitatibꝰ autẽ hec opida ĩuẽi
deuota stronios. fregellas. stauios. ueios. fidenas. Hec intͣ.
taliã ꝓret̾ea Cartaginẽ & chorinthũ. S & multos
roꝵ. aliaꝵq gentium quo sprisci loquũt᷑ amiales. Hĩc
est gͦ quod ꝓpt̾ huiꝰmodi euocationẽ numinũ discesliõe
ait uirgilius Excessere om̃s aditis arisq relictis dii.
& ut tutelares designaret adiecit quibꝰ imperiũ

Expanded text:
POPULO ROMANO EXERCITIBUS LEGIONIBUSQUE NOSTRIS DO DEVOVEO, POPULO ROMANO EXERCITIBUS LEGIONIBUSQUE NOSTRIS DO DEVOVEO, UT ME MEAMQUE FIDEM IMPERIUMQUE LEGIONES EXERCITUMQUE NOSTRUM QUI IN HIS REBUS GERUNDIS SUNT BENE SALVOS SIRITIS ESSE. SI HAEC ITA FAXITIS UT EGO SCIAM SENTIAM INTELLEGAMQUE, TUNC QUISQUIS HOC VOTUM FAXIT UBI FAXIT RECTE FACTUM ESTO OVIBUS ATRIS TRIBTellurem dicit, manibus terram tangit; cum Iovem dicit, manus ad caelum tollit; cum votum recipere dicit, manibus pectus tangit. In antiquitatibus autem haec oppida inveni devota: Stonios, Fregellas, Gabios, Veios, Fidenas; haec intra Italiam, praeterea Carthaginem et Corinthum, sed et multos rorum aliarumque gentium quas prisci loquuntur annales. Hinc est ergo quod propter huiusmodi evocationem numinum discessionemque ait Vergilius, excessere omnes adytis arisque relictis di; et ut tutelares designaret, adiecit: quibus imperium
Abbreviated transcription (Latin):
Michi quoq populoq romano mlitibꝰq meis p̃positi sitis ut
stiamꝰ intelligamꝰq si ita feceritis uoueo uob templa ludosq
tuꝵ. in eadẽ u̾ba hostias fieri oportas auctoritatẽq uide
extoꝵ ut ea promitãt futura urbes uero exercitꝰq sic deuouẽt᷑
iam numinibꝰ euocatis. s dictatores imꝑato resq soli posst̃
de uouere his uerbis. dus pat̾ue iouis manes siue qͦ alio
noĩe fas est nomiuare ut om̃s illam urbẽ cartaginẽ exec¬
titũq quẽ ego sentio me dicere fuga formidĩe t̾roꝵ cõ¬
atis quiq adu̾sũ legiones exercitũq nr̃m arma telaq
ferent uti uos eũ exatũ eosq hostes eosq hoĩes.irrbes a¬
grosq eoꝵ ce quibꝰ in his locis regionibꝰq agris urbibꝰ¬
q habitãt ablucatis. lumine suꝑo priuetis exercitũq
hostium irrbes agrosq eoꝵ quos me sentio dit̾e uti uos
eas urbes agrosq capita etatesq eoꝵ deuotas cõ secratasq

Expanded text:
MIHIQUE POPULOQUE ROMANO MILITIBUSQUE MEIS PRAEPOSITI SITIS UT SCIAMUS INTELLIGAMUSQUE. SI ITA FECERITIS, VOVEO VOBIS TEMPLA LUDOSQUE FACTURUM. In eadem verba hostias fieri oportet auctoritatemque videri extorum, ut ea promittant futura. Urbes vero exercitusque sic devoventur iam numinibus evocatis, sed dictatores imperatoresque soli possunt devovere his verbis: DIS PATER VEIOVIS MANES, SIVE QUO ALIO NOMINE FAS EST NOMINARE, UT OMNES ILLAM URBEM CARTHAGINEM EXERCITUMQUE QUEM EGO ME SENTIO DICERE FUGA FORMIDINE TERRORE CONPLEATIS, QUIQUE ADVERSUM LEGIONES EXERCITUMQUE NOSTRUM ARMA TELAQUE FERENT, UTI VOS EUM EXERCITUM EOS HOSTES EOSQUE HOMINES URBES AGROSQUE EORUM ET QUI IN HIS LOCIS REGIONIBUSQUE AGRIS URBIBUSVE HABITANT ABDUCATIS LUMINE SUPERO PRIVETIS EXERCITUMQUE HOSTIUM URBES AGROSQUE EORUM QUOS ME, SENTIO DICERE, UTI VOS EAS URBES AGROSQUE CAPITA AETATESQUE EORUM DEVOTAS CONSECRATASQUE
Abbreviated transcription (Latin):
dixert᷑. ip̃iꝰ uͦ urbis nom̃ &ia doctissimis ignoratũ est
Cauentibꝰ romanis neqđ sepe adu̾sꝰ urbes hostiũ se¬
fecisse nouerãt idẽ ip̃i quoq hostilẽ euocacionẽ pat̾ent᷑.
si tutele sue nom̃ diuulgaret᷑. S iudendũ ne qđ nõ nłłi
male estimauer̃t nos quoq confundat opinantes une
carmine a euocari ex urbe aliq̃ deos et ip̃am deuota
fieri ciuitatẽ. Nã repperi in libro uͦ. reꝵ conditaꝵ sã¬
monici serini uteũq carmẽ qđ ille se in cuiꝯcdã fuerii
uetustissimo libro repperisse professꝰ. Eaũt carmẽ
huiꝰ modi. Quo die uocant᷑. cũ oppugnatione ciuitas
cingit᷑. sid̾s si dã ẽ cui populꝰ ciuitasq cartaginẽsis
est in tutela teq maxime ille qui urbis huiꝰ populiq
tutelã recepisti p̃cor ueneror q ueniã q a uob̃ lit uos po¬
pulũ ciuitatẽq deseratis cartaginẽsem. loca templa sac̃

Expanded text:
dixerunt. Ipsius vero urbis nomen etiam doctissimis ignoratum est, dixerunt. Ipsius vero urbis nomen etiam doctissimis ignoratum est, caventibus Romanis ne quod saepe adversus urbes hostium fecisse se noverant idem ipsi quoque hostili evocatione paterentur, si tutelae suae nomen divulgaretur. Sed videndum ne quod nonnulli male aestimaverunt nos quoque confundat, opinantes uno carmine et evocari ex urbe aliqua deos et ipse devotam fieri civitatem. Nam repperi in libro quinto Rerum reconditarum Sammonici Sereni utrumque carmen, quod ille se in cuiusdam Furii vetustissimo libro repperisse professus est. Est autem carmen huiusmodi quo di evocantur, cum oppugnatione civitas cingitur: SI DEUS SI DEA EST CUI POPULUS CIVITASQUE CARTHAGINIENSIS EST IN TUTELA, TEQUE MAXIME, ILLE QUI URBIS HUIUS POPULIQUE TUTELAM RECEPISTI, PRECOR VENERORQUE VENIAMQUE A VOBIS PETO UT VOS POPULUM CIVITATEMQUE CA
Abbreviated transcription (Latin):
Nũc maxima roꝵ roma colit. Excessere om̃s aclitis arisq
lictis. Dii quibꝰ imꝑium hoc sceterat. o de uetustiss
romanor more & de ocultissimis saceis uox ista prolata
ẽ. Constat onim om̃s urbes in alicuiꝰ dei ẽe tutelã morẽ¬
q romanors dorchanũ. &s multis ignotũ fuille. ut cũ obsi¬
derẽt irebẽ hostiũ eamq iam capi posse cõfiderẽt. Certo
carmine euocarẽt tutelares deos. qđ aut alit̾ uebẽ capi pos¬
se nõ crederẽt. Aut wiam si possẽt ne fas estimarẽt deos
habere captiuos. Nam ꝓpt̾ea ip̃i romani et clm̃ ui cuiꝰ tutela
irrbs roma ẽ & ip̃iꝯ urbis latiuũ nomẽ ignotũ ẽẽ uolueẽt.
S dei quidẽ nom̃ non nullis anciquoꝵ lic& int̾re dissidẽ¬
cium libris insitum. Et ideo uetustas ꝑsequẽnbꝰ qͥc qͥd de
hoc putat᷑ innotuit. Alii enim iouẽ credider̃. Alii liña. St̃
qui angeronã q̃ digito ad os admoto silentiũ denunciat.
ii aut̃e quoꝵ fides mͥ uidetur firmior opẽ c̃sciuiã esse

Expanded text:
arisque relictis Di quibus imperium hoc steterat. Et de vetustissimo Romanorum more et de occultissimis sacris vox ista prolata est. Constat enim omnes urbes in alicuius dei esse tutela, moremque Romanorum archanum et multis ignotum fuisse ut, cum obsiderent urbem hostium eamque iam capi posse confiderent, certo carmine evocarent tutelares deos: quod aut aliter urbem capi posse non crederent, aut etiam, si posset, nefas aestimarent deos habere captivos. Nam propterea ipsi Romani et deum in cuius tutela urbs Roma Sed dei quidem nomen nonnullis antiquorum, licet inter se dissidentium, libris insitum: et ideo vetusta persequentibus quicquid de hoc putatur innotuit. Alii enim Iovem crediderunt, alii Lunam: sunt qui Angeronam, quae digito ad os admoto silentium denuntiat: alii autem, quorum fides mihi videtur firmior, Opem Consiviam esse
Abbreviated transcription (Latin):
ferẽs. ꝓ fanũ om̃s pene consentiũt id ẽẽ qđ extͣ fanaticã
causã sit. qͣsi porro a fano & areligiõe seceetũ. Cuiꝰ si¬
gnifitacionis exemplũ ex ecutꝰ ẽ cũ de luco &s aditu i
feroꝵ sacco utroq loq̃ret᷑ ꝓcul . o. ꝓcul este  fani. cõclam̃t
uates totoq absistite luco. Eo accedit qđ trebatiꝰ ꝓfanu
il ꝓp̾e dici ait qđ ex religioso uel sateo in hominum
lo fecere ꝓfanos. Dixerat enim. s strrpẽ teucri nullo di¬
scrmime sacr̃ũ sustulerãt. unde ostendit ꝓpͥe ꝓfanatu¬

Expanded text:
ferens. Profanum omnes paene consentiunt id esse quod extra fanaticam ferens. Profanum omnes paene consentiunt id esse quod extra fanaticam causam sit, quasi porro a fano et a religione secretum. Cuius significatus exemplum executus est, cum de luco et aditu irorum sacro utroque loqueretur: "procul, o procul este profani," conclamat vates, "totoque absistite luco." Eo accedit quod Trebatius profanum id proprie dici ait quod ex religioso vel sacro in hominum lo fecere profanos." Dixerat enim, sed stirpem Teucri nullo discrimine sacrum sustulerant unde ostendit proprie profanatu
Abbreviated transcription (Latin):
am rem diuinã ñ oue ñ capͣ sed uitula tanꝗͣ dicat. Cũ
uitulã pro frugibꝰ saccificau̾o. Qđ est cum uitula xẽ diuinã
fecero. pontificẽ eneã uel ex ordine referendoꝵ ei ꝯ laboꝵ
ostendit. pontificibꝰ enĩ ꝑmissa ẽ potestas memoriã reꝵ
gestaꝵ in tabulas conferencli. &s hoc annales appellãt
equiddẽ maximos. quasi a pontificibꝰ maximis factos.
Unde ex ꝑsona enee ait. Et uacat annales tantoꝵ au¬
dire laboꝵ. Et quia inter decreta pontificũ hoc maxĩe
cundum diffinicionẽ suã urrgłs usus sit et singulis uo¬
cabuli sui ꝓpͥetatẽ more suo seruauerit. saceũ ut treba¬
tius libro pͥmo de religio nibꝰ refert. quicqͥd ẽ qđ deoꝵ
habet᷑. huiꝯ̃ diffinicionis poeta memor ubi sacoũ nomi¬
naũ ad monitionẽ deoꝵ pene semꝑ adiecit. Satra dio¬
ies matri diuisq ferebã. Itẽ sacra iouistigio que ri
incepta parabã. Itẽtͥ enĩ tͥ maxima iuno mactat sacra

Expanded text:
n capra, sed vitula, tamquam dicat: cum vitulam pro frugibus sacrificavero, quod est: cum vitula rem divinam fecero. Pontificem Aeneam vel ex nomine referendorum laborum eius ostendit. Pontificibus enim permissa est potestas memoriam rerum gestarum in tabulas conferendi, et hos annales appellant equidem maximos, quasi a pontificibus maximis factos. Unde ex persona Aeneae ait: Et vacet annales tantorum audire laborum. Et quia inter decreta pontificum hoc maximecundum definitionem suam Virgilius usus sit, et singulis vocabuli sui proprietatem more suo servarit. Sacrum est, ut Trebatius libro primo de religionibus refert, quicquid est quod deorum habetur. Huius definitionis poeta memor, ubi sacrum nominavit, ammonitionem deorum paene semper adiecit: Sacra Dionaeae matri divisque ferebam Sacra Iovi Stygio quae rite incepta parabam. Tibi enim, tibi, maxima Iuno, Mactat sacra