comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
dices qui scelere cõuictos pena ca¬
pitis afficiũt. Qd si et lex iusta
est. que et nocenti retribuit quod
meretur. et uidex inceger ac bo¬
nus dicit᷑ cũ malefcicta uindicat.
bonorũ enĩ salutẽ custodit qui
malos punit: igitur et deꝯ cũ
malis obest nocens nõ est. Ipe
est autẽ nocens q̃ aut innocenti
nocet. aut nocenti parcit. ut plu¬
ribus noceat/ Libet quere̾ ab
hiis qui deũ facuit immobiłe. Si
quis habeat rem. domũ familiã.
seruiq contenmẽtes patiẽtiã dm̃
omĩa eius inuaserint ip̃i bonis
eius fruãtur. ipõs familia eis
honoret. dñs aut̃ contẽnatur
ab omibus. Derideat᷑. relin qͣtur.
utrũ ne sapiẽs esse possit qͥ cõtu¬
melias nõ unidicet. suisq rbus
eos ꝑfrui patiatur in qͦs habeat
potestate: Que tanta in quoqͣm
pocest patiẽtia reꝑiri. si tamẽ pa¬
tientia nommãda est. et nõ stupor.
quidẽ insensibilis: Sed faciłe ẽ
ferre contemptũ. Quid si fiãt illa

Expanded text:
dices qui scelere conuictos poena cadices qui scelere conuictos poena capitis adficiunt. quod si et lex iusta est, quae etj nocenti retnbuit quod meretur, et iudex integer ac bonus dicitur, cum male facta uindicat — bonorum enim salutem custodit qui malos punit —, ergo et deus cum malis obest, nocens non est, is est autem nocens qui aut innocenti nocet aut nocenti parcit, ut pluribus noceat. libet quaerere ab iis qui deum faciunt inmobilem, si quis habeat rem domum familiam seruique eius contemnentes patientiam domini omnia eius inuaserint, ipsi bonis eius fruantur, ipsos familia eius honoret, dominus autem contemnatur ab omnibus, derideatur, relinquatur, utrumne sapiens esse possit qui contumelias non uindicet suisque rebus eos frui patiatur in quos habeat potestatem ? quae tanta in quoquam potest patientia reperiri? si tamen patientia nominanda est et non stupor quidam insensibilis. sed facile est ferre contemptum. quid si fiant illa
Abbreviated transcription (Latin):
irre quietus agitat᷑. ymaginies sibe
quas cernat effingit. ut naturãlẽ
suũ motũ exerceat uarietate. ui¬
sorũ. auocatq se falsis dũ mẽbra
saturẽtur ac uigorẽ capiãt de
quiete. Quies igit̾ sempiterna
solius mortis est. Si aut̃ mors
deũ nõ actingat. deus ig nũqͣm
quietus est. Dei aut̃ actio q̃ pt̃
esse nsi mũdi admĩstratio: Si uõ
mundi curã gerit. curat igit᷑ ho¬
minũ. uitã deus et sragulorũ ac¬
tus ammaduertit. eosq sapiẽter
et bonos esse de siderat. Hec est
uolũtas dei hec diuina lex. quã
qui seq̃tur qui obseruat deo carꝯẽ.
Necesse est igitur ut ira moueatur
aduersus eũ. qui hanc eternã diumã¬
ꝙ legẽ aut uiolaueit aut spreueĩt
est. Non exiguo fallũtur errore.
qui censurã siue humanã sũ diumã
nocentẽ dici oportẽ. qui nocentes
afficit pena. Qd̾ si est nocentes
igitur leges habemꝰ q̃ peccãtibꝰ
supplicia sanpperũt. nocẽtes ig̃ iu¬

Expanded text:
inrequietus agitatur; imagines sibi inrequietus agitatur; imagines sibi quas cernat adfingit, ut naturalem suum motum exerceat uarietate uisorum, auocatque se falsis, dum membra saturentur ac uigorem capiant de quiete. quies igitur sempiterna solius mortis est. si autem mors deum non attingit, deus igitur numquam quietus est. dei uero actio quae potest esse nisi mundi administratio ? si uero mundi curam gerit, curat igitur hominum uitam deus et singulorum actus animaduertit eosque sapientes ac bonos esse desiderat. haec est uoluntas dei, haec diuina lex: quam qui sequitur. qui obseruat, deo carus est. necesse est igitur ut ira moueatur deus aduersus eum qui hanc aeternam diuinamque legem aut uiolauerit aut spreuerit.est\'. non exiguo falluntur errore qui censuram siue humanam siue diuinanocentem dici oportere qui nocentes adficit poena. quod si est, nocentes igitur leges habemus quae peccantibus supplicia sanxerunt, nocentes iu
Abbreviated transcription (Latin):
bus p̃ualeat. Ita qiͣ cõmum latro¬
cimo terra omĩs depopulabitur.
Nũc uero qm̃ et mali penã. et
bom gratiã. et afflicti opẽ sꝑant.
et uirtutibus locus est et stelea
rariora sũt. Acem̃ plerũq et ste¬
lerati feliciores sunt. et boni
miserioẽs: et iusti ab ĩiustis impu¬
ne uexẽtur. Considabimꝰ postea
cur ista fiant. Interĩ de ira expłi¬
cemus. an sit aliqua in deo. utrũ
nichil curet omino: nec moueatur
ad ea que impie gerũtur. Deus
inquit epicurus nichil curat: nul¬
lã igit᷑ habet potestatẽ. Curare
Del si habet et nõ utitur. q̃ tãta
incorruptus est et beatus. quia
semꝑ quietus Cui igit᷑ admĩstͣ¬
tio tantarũ rerũ cessit. si hec a
deo negligãtur q̃ uidemꝰ rõne
sũma gubernari: dut qe̾tus qͦ
modo esse pocest qui uunt ac sẽ¬
tit: Nã quies aut somi res ẽ
aut mortis. Sed nec somnus ha¬
bet quietẽ. Nã cũ soporati sumꝰ
corpus quidẽ quiescit. aĩmus aut̃

Expanded text:
bus praeualeat: ita quasi communi latrobus praeualeat: ita quasi communi latrocinio terra omnis depopulabitur. nunc uero quoniam et mali poenam et boni gratiam et adflicti opem sperant, et uirtutibus locus est et scelera rariora sunt. at enim plerumque et scelerati feliciores sunt et boni miseriores et iusti ab iniustis inpune uexantur. considerabimus postea cur ista fiant: interim de ira explicemus, an sit aliqua in deo, utrum nihil curet omnino nec moueatur ad ea quae inpie geruntur. \'Deus\' inquit Epicurus \'nihil curat\'. nullam igitur habet potestatem — curare el si habet et non utitur, quae tant\'incorruptus est ac beatus, quia semper quietus\'. cui ergo administratio tantarum rerum cessit, si haec a deo neglegantur quae uidemus ratione summa gubernari? aut quietus esse quomodo potest qui uiuit ac sentit? nam quies aut somni res est aut mortis. sed nec somnus habet quietem. nam cum soporati sumus, corpus quidem quiescit, animus tamen
Abbreviated transcription (Latin):
materiã. Nõ est enĩ fas eũ cũ
talia fieri uideat nõ moueri et
insurge̾ ad ultionẽ steleratorũ
et pestiferos nocẽtesq delere¬
ut bonis om̃ibus cõsulat. Sideo
et in ip̃ã ira inest gracificatio.
argumẽta. uel eorũ qui irasti
deum nolũt gratificari uolũt. q̃a
ne hoc quidẽ fieri sie ira potest.
uel eorũ qui nullũ amim motũ
esse in deo pucãt. et q̾a st̃ aliqͥ
affectus qui nõ cadut̃ in deũ in
deũ. ut libido. timor. auaritia me¬
affectu eũ uacare dixerũt. Niis
em̃ uacat quia uicioꝵ affectꝰ st̾
Eos aũt qui sũt uirtutis. id ẽ ira
in malos. caritas ĩ bonos. misatio
in afflictos. qm̃ diuina potestate
sũt digna ꝓprios et iustos et ue¬
ros habet. Que ꝓfecto ñ habeat
humana uita turbabit᷑ atq ad
tantã cõfusionẽ deuemet status
rerũ. ut contẽp̃tis suꝑatisq legi¬
bus sola regnet audacia. ut nemo
deiq tutus ee possit insi q̃ uiri¬

Expanded text:
materiam. Non est enim fas eum, cum materiam. Non est enim fas eum, cum talia fieri videat, non moveri, et insurgere ad ultionem sceleratorum, et pestiferos nocentesqut bonis omnibus consulat: adeo et in ipsa ira inest gratificatio. argumenta uel eorum qui cum irasci deum nolunt, gratificari uolunt, quia ne hoc quidem fieri sine ira potest, uel eorum qui nullum animi motum esse in deo putant. et quia sunt aliqui adfectus qui non cadunt in deum, ut libido timor auaritia madfectu eum uacare dixerunt. his enim uacat, quia uitiorum adfectus sunt, eos autem qui sunt uirtutis, id est ira in malos, caritas in bonos, miseratio in adflictos, quoniam diuina potestate sunt digna, proprios et iustos et ueros habet. quae profecto nisi habeat, humana uita turbabitur atque ad tantam confusionem deueniet status rerum, ut contemptis superatisque legibus sola regnet audacia, ut nemo denique tutus esse possit nisi qui uiri
Abbreviated transcription (Latin):
hus ĩuirais ꝓpulfare. Habet igił
causã miserendi. nec emĩ tã imitis
est homiq contẽptor: at auxiliũ
laborãtibus deneget. Itẽ plurimi
quibus ꝑsuasũ est deo place iusti¬
ciã. eũ q qui sit dominus ac parẽs
oĩ uenerãtur. et p̃cibus assidius
ac freq̃ntibus uotis dona et sacri¬
ficia offerũt. nomẽ eiuis laudibus
ꝓsequũtur. iustis ac bonis oꝑibus
demereri eũ laborãtes. Ergo ꝓpt̾
qd deus et possit et debeat graci¬
ficari. ⁊lã et si nichil est tã cõueni¬
ens deo qmͣ bene ficentia. nichil at
tã alienũ qͣm ut sit ingratus. ncce
est ut offiais optimorũ stẽq ui¬
uenciũ prestet aliquid ac uicẽ
reddat ne subeat ingrati culpã
que est etiã homĩ criminosa. Contͣ
autẽ sũt alii facinorosi et nefarn.
dibus uexent. Fraudẽt rapiãt ꝑ¬
iurẽt. nec cõsangneis nec ꝑntibꝰ
parcat. leges et ipm etiã deũ
negligat. Habet igit᷑ ira in deo

Expanded text:
his injurias propulsare. Habet igitur his injurias propulsare. Habet igitur causam miserandi; nec enim tam immitis est hominumque contemptor, ut auxilium laborantibus deneget. Item plurimi, quibus persuasum est Deo placere justitiam, eumque qui sit dominus ac parens omnium, venerantur, et precibus assiduis ac frequentibus votis, dona et sacrificia offerunt, nomen ejus laudibus prosequuntur, justis ac bonis operibus demereri eum laborantes. Ergo est, propter quod Deus et possit, et debeat gratificari. Nam si nihil est tam conveniens Deo, quam beneficentia, nihil autem tam alienum, quam ut sit ingratus: necesse est ut officiis optimorum sancteque viventium praestet aliquid, ac vicem reddat, ne subeat ingrati culpam, quae est etiam homini criminosa. Contra autem sunt alii facinorosi et nefarii, dibus vexent, fraudent, rapiant, perjurent; nec consanguineis, nec parentibus parcant; leges et ipsum etiam Deum negligant. Habet igitur ira in Deo
Abbreviated transcription (Latin):
aut̃ in quẽ nec egestus. nͨ ĩiuria.
nec dolor. nec mors cadit tun̾e ñl¬
lo modo potest. qͥa nichil est qd̾
ei uim possit afferre. Itẽ libidis
ratio et causa in hoĩe maĩfesta
est. Nã quia fragilis et mortalis
effectus est. necesse fuit altm̃ sex
diuersũq cõstitui cuiꝯ ꝑmmiptiore
soboles effici posset ad cõtinuãda
genĩs ꝑpetiutatẽ. Hec aut̃ libido
in deo locũ nõ habet. quia et fra¬
gilitas et interitus ab eo alienꝰ
nec ulla est apud eũ femĩa ciuꝰ
possit copulatiõe gaude̾. nec sut¬
cessione indiget quia semꝑ futum
est. Cadẽ de ĩuidia et cupiditate
dici possũt: que certis maĩfestis¬
q de causis in hoiẽm cadut. in
deũ nulło modo. Sit uero et grã
et ira et miseratio habẽt ĩ deo
materiã. recteq illis utitur sũma
illa et singularis potestas ad re
accidẽtibus malis apflicti homies
ad deũ plerũq cõfugiũt. iitgũt
obsecrãt credentes eũ posse ab

Expanded text:
autem, in quem nec egestas, nec injuria, autem, in quem nec egestas, nec injuria, nec dolor, nec mors cadit, timere nullo pacto potest; quia nihil est, quod ei vim possit inferre. Item libidinis ratio et causa in homine manifesta est. Nam quia fragilis et mortalis effectus est, necesse fuit alterum sexum diversumque constitui, cujus permistione soboles effici posset ad continuandam generis perpetuitatem. Haec autem libido in Deo locum non habet; quia et fragilitas et interitus ab eo alienus est, nec ulla est apud eum foemina, cujus possit copulatione gaudere, nec successione indiget, qui semper futurus est. Eadem de invidia et cupiditate dici possunt; quae certis manifestisque de causis in hominem cadunt, in Deum nullo modo. At vero, et gratia, et ira, et miseratio habent in Deo materiam; recteque illis utitur summa illa et singularis potestas ad reraccidentibus malis afflicti homines ad Deum plerumque confugiunt, mitigant, obsecrant, credentes eum posse ab
Abbreviated transcription (Latin):
officia imꝑari. Cũ igit᷑ sunt in re¬
ẜus humanis bona et mala qͦrũ
rationẽ declaraui. necesse est in
utrãq partẽ moueri deũ. et ad
gratiã cũ iusta fieri uidet. et as
irã cũ cerint iniusta. Sed oc¬
currit nobis epicurus ac dicit:
Si est in deo leticie affectus ad
gratiã. et odn adirã: necesse ẽ
habeat timorẽ et libidinẽ et cu-¬
piditatẽ ceterosq affectus qͥ st̃
imbecillicatis humane. ⁊tõ est
necesse ut tuneat qui irastitur.
aut mereat qui gaudet. Demqz
iracundi minus trndi sũt: et
natura le ti minius merẽt. Quid
opus est de humanis affectibus
dic̾e q̾bus fragilitas nr̃a succũbit.
necessitatẽ: nolo enĩ naturã dit̾e
quia deus nũ qͣm creditur natus.
Tioris affectus habet in hoĩo
materiã in deo nõ habet Homo:
quia multis ꝑ casibus ꝑiculis q
subiectus est metuit. ne qͣs maior
existat uis que illũ uerbẽt spo¬
liet. lacẽt. affligat. int̾nnat. Deꝯ

Expanded text:
officia imperari. cum igitur sint in reofficia imperari. cum igitur sint in rebus humanis bona et mala, quorum rationem declaraui, necesse est in utramque partem moueri deum, et ad gratiam, cum iusta fieri uidet, et ad iram, cum cernit iniusta. sed occurrit nobis Epicurus ac dicit: \'si est in deo laetitiae adfectus ad gratiam et odii. ad iram, necesse est habeat et timorem et 5 libidinem et cupiditatem ceterosque adfectus, qui sunt inbecillitatis humanae\'. non est necesse ut timeat qui irascitur aut maereat qui gaudet: denique iracundi minus timidi sunt et natura laeti minus maerent. quid opus est de humanis adfectibus dicere, quibus fragilitas nostra succumbit? necessitatem, nolo enim naturam dquia Deus noster nunquam creditur natus. Timoris affectus habet in homine materiam, in Deo non habet. Homo, quia multis casibus periculisque subjectus est, metuit, ne qua vis major existat, quae illum verberet, spoliet, laceret, affligat, interimat. Deus
Abbreviated transcription (Latin):
tamen efficiat ĩiusta: Iã suꝑiꝰ
explanaui simul deũ ꝓposuss e.
malũ ꝑmisisse. ut et bonĩ eii¬
caret qd alterũ sine altero sicut
sepe dociu intelliginiꝰ cõstare
nõ posse. Demq ipm mũdũ ex
duobus elemẽtis repugntibus
et ĩuicẽ esse copulatis esse cõfe¬
nec potuisse lucẽ fieri insi et te¬
nebre fuissent. quia nec superũ
potest esse sine infero. n ͨ oriẽs
sine occidente. nec calidũ sine
frigido. nec molle sme duro.
Sit et nos ex duobus eque re¬
pugnãtibus cõpacti sumꝰ. aima
et corꝑe quorũ alterũ celo as¬
scribit᷑ quia tenue est mcͣctabile.
alterũ terre qͥa cõp̃hẽsibile ẽ
alterũ sołidũ et eternũ est altm̃
fragile atq mortale. Ergo alteri¬
bonũ adheret. asteri malũ alteri
lux uita iusticia: alteri tenebre
mors ĩiusticia. Hinc extitit in ho¬
mĩbus nature sue deprauatia ut
erfet necesse cõstitui legẽ qͣ pos¬
sent et uicia ꝓhiberi et u̾tutis

Expanded text:
tamen efficiat iniusta. iam superius tamen efficiat iniusta. iam superius explicaui simul deum proposuissemalum permisisse, ut et bonum emicaret, quod alterum sine altero, sicut saepe docui, intellegimus constare non posse: denique ipsum mundum ex duobus elementis repugnantibus et inuicem copulatis essenec potuisse lucem fieri, nisi et tenebrae fuissent; quia nec superum potest esse sine infero, nec oriens sine occidente, nec calidum sine frigido, nec molle sine duro. Sic et nos ex duobus aeque repugnantibus compacti sumus, anima et corpore: quorum alterum coelo ascribitur, quia tenue est et intractabile; alterum terrae, quia comprehensibile est: alterum solidum et aeternum est, alterum fragile atqbonum adhaeret, alteri malum, alteri lux uita iustitia. alteri tenebrae mors iniustitia. hinc extitit in hominibus naturae suae deprauatio, ut esset necesse constitui legem qua possent et uitia prohiberi et uirtutis
Abbreviated transcription (Latin):
qui tanta p̃stiterit amare: et ho¬
minẽ qui sit nobistũ diuim uiris
sonetate cõiunctus. Nec enĩ fas
est culcorẽ dei a dei cultore uio¬
lari. Uinde intelligit᷑ religionis
ac iusticie causa esse hommẽ figu¬
ratũ. Quus rei cestis marcꝰ tussiꝰ
in libris de legibus ita dicens.
Sed oim que in doctorũ hominũ
disputatiõe uersãtur nichil ꝓstõ
nos ad iusticiã esse nacos. Quod
si est uerissimũ. deus igit᷑ uolt
omẽs honnes esse iustos id ẽ deu
et hominẽ caros habere. deũ stil
honorare tanqͣm patrẽ. hominẽ
dilige̾ uelut fratrẽ. In hiis enm
duobus tota iusticia cõsistit. E igit᷑ aͥ
deũ nõ agnoscit aut hom̃i nocet ĩ¬
iuste et contra naturã sucõ uiuit.
et hoc modo irrũpit institutũ legẽ¬
q diuinã. Hic fortasse q̃rat ałiq̃s
unde ad hominẽ pcta ꝑuenerint.
aut. ie q̃ prauitas duum instituti
regu . łã ad peiora detorserit
ut cũ sit ad iusticiã gentus oꝑa

Expanded text:
qui tanta praestiterit, amare et hoqui tanta praestiterit, amare et hominem, qui sit nobiscum divini juris societate conjunctus. Nec enim fas est cultorem Dei a Dei cultore violari. Unde intelligitur religionis ac justitiae causa esse hominem figuratum. Cujus rei testis est Marcus Tullius in libris de Legibus, ita dicens: « Sed omnium, quae in doctorum hominum disputatione versantur, nihil est prnos ad justitiam esse natos. » Quod si est verissimum, Deus ergo vult omnes homines esse justos, id est, Deum et hominem caros habere: Deum scilicet honorare tamquam patrem, hominem diligere velut fratrem; in his enim duobus tota justitia consistit. Qui ergo aut Deum non agnoscit, aut homini nocet, injuste et contra naturam suam et hoc modo inrumpit institutum legemque diuinam. Hic fortasse quaerat aliquis unde ad hominem peccata peruenerint aut quae prauitas diuini instituti regulam ad peiora detorserit, ut cum sit ad iustitiam genitus, opera
Abbreviated transcription (Latin):
cureremus/ Constat ig᷑ oĩa
qͣm etiã bona. Seq̃tur ut ⁊ͦ ostẽ¬
dam cur feterit honnem ipm̃ d̃s
Sicut mũdũ ꝓpter honniẽ machi¬
natus est. ita ipm ꝓpter se tanꝙͣ
diuini templi antistitẽ spectatorẽ
oꝑm rerũq celestiũ. Solus ẽ em̃
qui sentiẽs capaxq rõmis intelli¬
ge̾ possit deũ. qui oꝑa eius admi¬
rari. uirtutẽ potestatẽq ꝑspic̾e.
Idcirto enĩ consilio mente prudẽ¬
tia instructus est. ideo sołꝯ p̃ter
ceteras ammãtes recto corꝑe ac
statu factus est. ut ad cõtempla¬
tionẽ parẽtis sui excitatus esse
uideatur. ideo sermonẽ nullus ac¬
cepit solus. ac linguã cogitatois
interpretẽ. ut en arrare maiestatẽ
dñi sui possit. Postremo idcirco
ei cuncta subiecta sũt:. ut factori
atq artifici deo esset ip̃e subiectus.
Si igit᷑ deus honnẽz suĩ uoluit
esse cultorẽ ideoq illi tantũ hono¬
ris actribuit ut rex om̃i dñaret᷑

Expanded text:
careremus. constat igitur omnia careremus. constat igitur omnia quam etiam bona. Sequitur ut ostendam cur fecerit hominem ipsum deus. sicut mundum propter hominem machinatus est, ita ipsum propter se tamquam diuini templi antistitem. spectatorem operum rerumque caelestium. solus est enim qui sentiens capaxque rationis intellegere possit deum, qui opera eius admirari, uirtutem potestatemque perspicere: idcirco enim consilio mente prudentia instructus est, ideo solus praeter ceteras animantes recto corpore ac statu fictus est, ut ad contemplationem parentis sui excitatus esse uideatur, ideo sermonem solus accepit ac linguam cogitationis interpretem, ut enarrare maiestatem domini sui possit, pei cuncta subjecta sunt, ut factori atque artifici Deo esset ipse subjectus. Si ergo Deus hominem suum voluit esse cultorem, ideoque illi tantum honoris attribuit, ut rerum omnium dominaretur;
Abbreviated transcription (Latin):
mento ꝑturbari solere et ĩuitos
pene adigi ut deũ nchil curare
fateãtur. qd̾ maxime querit epi¬
curus:. sed nos ratione ꝑspecta
formdolosũ hoc argumentũ
facile dissoliumꝰ. Deus enĩ potest
quitqd uelit. et mmibecillitas et in¬
uidia in deo nulla est. pocest igͣ
muidus. Idcirco emĩ nõ tollit: qͥa
sapiẽtiã sicut edocui simul tribuit.
et plus est bom ac iocũditatis in
sapientia qmͣ in malis molestie
Sapientia enĩ facit ut eciã deum
cognostamus: et ꝑ eã cog̃tionẽ ĩ¬
mortalitatẽ assequam᷑ qd̾ ẽ sum¬
mũ bonũ. Itaq insi p̾us mału ag¬
nouermiq: nec bonũ potẽnnus
agnoste. Sed hoc non uidit
epicurus. nec alius quisqͣm si tol¬
lãtur mala: tolli parit sapiẽtiã.
nec ulla in hommne uirtutis r̾ma¬
nere uestigia. cuiꝰ racio in susti¬
nenda et suꝑanda malorũ acer¬
bitate cõsistit. Ita ꝓpter exiguũ
compendiũ sublatorũ maloꝵs in qui¬
mo et uero et ꝓprio nobis bono

Expanded text:
mento perturbari solere et inuitos mento perturbari solere et inuitos paene adigi ut deum nihil curare fateantur, quod maxime quaerit Epicurus, sed nos ratione perspecta formidolosum hoc argumentum facile dissoluimus. deus enim potest quidquid uelit et inbecillitas uel inuiddus est. idcirco enim non tollit, quia sapientiam, sicut edocui, simul tribuit et plus est boni ac iucunditatis in sapientia quam in malis molestiae. sapientia enim facit ut etiam deum cognoscamus et per eam cognitionem inmortalitatem adsequamur, quod est summum bonum. itaque nisi prius malum agnouerimus, nec bonum poterimus agnoscere. sed hoc non uidit Epicurus nec alius quisquam, si tollantur mala, tolli pariter sapientiam nec ulla in homine uirtutis remanere uestigia: cuius ratio in sustinenda et superanda malorum acerbitate consistit. ita propter exiguum conpendium sublatorum malorum maximo et uero et proprio nobis bono
Abbreviated transcription (Latin):
salubre. Quid igit᷑ nocebit eos sicut
suẽ ꝑmanere. et semꝑ infãtes ac
nestios esse rerũ: Si aũt admmiste¬
as uel amara uel mutilia uł eciã
uenenata: decipĩtur utiq ꝑ ig¬
norantiã bom ac mali isi accedat
hus sapientia ꝑ quã habeat ma¬
lorũ rationẽ bonorũq delectũ.
Uides igit᷑ magis ꝓpter mala o¬
pus bomis esse sapiẽtia. que insi
fiuisrent ꝓpoĩta rõuale ammal
non essemus. Quod si hec rõ
curi. Deus inquit aut uolt tollere
mala et nõ potest. aut potest et
non uolt. aut neqz uolt neq potest.
aut et uolt et potest. Si uolt et
nõ potest: nbetillis est qd̾ in deũ
non tadit. Si potest et nõ uolt:
inuidus. quod eque alienũ ẽ a deo.
Si neq uolt neq potest: et ĩui¬
dus et nbetillis est. ideoq nec
deus. Si et uolt et potest: quos
solũ deo cõuenit. unde igit᷑ suc̃
mala. aut cur illa non tollit.
Scio plerosq philosophorũ qui
ꝓudenciã defendũt hoc argu¬

Expanded text:
salubre. quid igitur nocebit eos sicuti salubre. quid igitur nocebit eos sicuti sunt permanere et semper infantes ac nescios esse rerum? si autem admisceas uel amara uel inutilia uel etiam uenenata, decipientur utique per ignorantiam boni ac mali, nisi accedat his sapientia per quam habeant malorum reiectionem bonorumque dilectum. uides ergo magis propter mala opus nobis esse sapientia: quae nisi fuissent proposita, rationale animal non essemus. quod si haec ratio ucuri. \'deus\' inquit \'aut uult tollere mala et non potest, aut potest et non uult, aut neque uult neque potest, aut et uult et potest. si uult et non potest, inbecillus est, quod in deum non cadit; si potest et non uult, inuidus, quod aeque alienum est a deo; si neque uult neque potest, et inuidus et inbecillus est ideoque nec deus; si et uult et potest, quod solum deo conuenit, unde ergo sunt mala aut cur illa non tollit Y scio plerosque philosophorum qui prouidentiam defendunt, hoc argu
Abbreviated transcription (Latin):
et stire q̃d bonũ sit. nisi stiat si¬
mul reitere ac uitare q̃ suĩ
mala. Inuicẽ sibi alterutra cõ¬
nexa sũt: ut sublato alterutio
utrũq sit tolli necesse. ꝓpõiti
igitur bonis malisq cũ demuĩ
opus suũ ꝑagit sapiẽtia. eł
quidẽ bonũ appetit ad utilita¬
tẽ. malũ reicit ad salutẽ. Ig
sicut bona ĩnũabilia data sũĩ
quibus frui posset. sic etiã ma¬
sa q̃ taueret. Nã si masũ nul¬
qd̾ ledere honnẽz possit.tollit᷑
omĩs materia sapientie nec
erit homĩ necessaria. Põĩtis
emĩ tantũmõ in cõspectu bonis
quid opus est cogitatiõe intel¬
lectu sopientia ratione: Quo
cũq porrexerit manũ id natẽ
aptũ et cõmodũ sit. ut si qͥs
uelit apparatissimã cenã infal¬
bus qui nũdũ sapiãt aꝑponẽ
utiq id appetet singuli qͦ unũ
quẽq aut impetus aut fames
aut etiã casus attraxeit. et qͥ ld
sumpserint id illis erit utile et

Expanded text:
et scire quid bonum sit, nisi sciat siet scire quid bonum sit, nisi sciat simul rejicere ac vitare quae mala sunt. Invicem sibi alterutra connexa sunt; ut sublato alterutro, utrumque sit tolli necesse. propositis igitur bonis malisque tum demum opus suum peragit sapientia et quidem bonum adpetit ad utilitatem, malum reicit ad salutem. ergo sicut bona innumerabilia data sunt quibus frui posset, sic etiam mala quae caueret. nam si malum nulquod laedere hominem possit, tolletur omnia materia sapientiae nec erit homini necessaria. positis enim tantummodo in conspectu bonis quid opus est cogitatione intellectu scientia ratione, cum quocumque porrexerit manum, id naturae aptum et adcommodatum sit? ut si quis uelit apparatissimam cenam infantibus qui nondum sapiant adponere, utique id adpetent singuli quo unum quemque aut impetus aut fames aut etiam casus attraxerit, et quidquid sumpserint, id illis erit uitale ac
Abbreviated transcription (Latin):
nõ respitiẽtes meptissime reppu¬
serũt. luit̃ enĩ multa in gignẽ¬
tibus et in numẽo ãnnaliũ qͦrũ
tẽporũ inueniri. sicut ia multa
prioribus seculis incognita ne
cessitas et usus ĩuenerit Que
tandẽ utilitas pocest ĩ mumibus¬
in blactis in serpẽtibus iuemri¬
uł reꝑiri que hom̃i molesta et
ꝑniciosa sunt: dn medicina in
cũ id illi querãtur esse om̃ino
małũ. Uiperã ferut exustã in
cinerẽq delapsã mederi eiusdẽ
bestie morsui. Quãto melius fu¬
erat eã pesus nõ esse qmͣ re¬
mediũ contra se ab eaipã desi¬
derari. Berius iggit᷑ ac breuus
responde̾ potuerut in hũc modũ
Deus cũ formasset hoĩez ad si
ut omia imꝑio ac ditiomi sue
subiugaret om̃ibusq mũdi cõ¬
modis utẽtur. ꝓposuit tñ ei et
mala et bona. quia sapientiã
dedit cuiꝰ om̃is ratio ĩ dist̾nẽdis
malis ac bomis sita est. ⁊ lõ po¬
test enĩ quisqͣm elig̾e meliora

Expanded text:
non perspicientes ineptissime reppunon perspicientes ineptissime reppulerunt. aiunt enim multa esse in gignentibus et in numero animalium quorum temporum inuentu<i>ri, sicut iam multa prioribus scessitas et usus invenerit. Quae tandem utilitas potest in muribusin blattis, in serpentibus reperiri, quae homini molesta et perniciosa sunt? An medicina in cum id illi querantur esse omnino malum. Viperam ferunt exustam in cineremque dilapsam, mederi ejusdem bestiae morsui. Quanto melius fuerat eam prorsus non esse, quam remedium contra se ab ea ipsa desiderari? Brevius igitur, ac verius respondere potuerunt in hunc modum. Deus cum formasset hominem velutut omnia imperio ac ditioni suae subjugaret omnibusque mundi commodis uteretur. Proposuit tamen ei et bona et mala; quia sapientiam dedit; cujus omnis ratio in discernendis malis ac bonis sita est. Non potest enim quisquam eligere meliora
Abbreviated transcription (Latin):
ad portũ destinati or lictoris ꝑ¬
uehatur. Uentorũ spiritu attra¬
hũtur nubes: ut sata ymbribus
irrigẽtur. ut uites fetibus. arbus¬
ta pomis exuberẽt. Et hec ꝑ
orbẽ uicibus exhibẽtur: ne de¬
sit aliqñ quo uita homĩs sustine¬
atur. Sit enĩ ceteras ammãtes
eadẽ terra nutrit: et eiusdẽ fetu
etiã muta pastũtur. ⁊ in etiã
mutorũ causa deus laborauit.
mmimee quia sũt rõnis exꝑtia.
Sed intelligimus et ip̃a eodẽ
partim ad uestitũ. ꝑtĩ ad oꝑis
auxiłia. ut clarũ sit diuinã ꝓui¬
dentiã rerũ et copiarũ abũdãtia
hoii uitã instrue̾ atq ornãe uo¬
liurse ob eãq causã et aerẽ uo¬
lucribus et mare pistibꝰ et terrã
quadrupedibus impleuit S acha¬
demnci cont̃ stoicos disseñtes io¬
lent quere cur si omiã deus ho¬
minũ causa fecerit. etiã multa
cont̾ria et inimica et pestifera
nob̾is reꝑiantur tam in mari ꝙͣ
in terra: Quod stoiti ueritatẽ

Expanded text:
ad portum destinati litoris perad portum destinati litoris peruehatur. uentorum spiritu attrahuntur nubes, ut sata imbribus inrigentur, ut uites fetibus, arbusta pomis exuberent. et haec per orbem uicibus exhibentur, ne desit aliquando quo uita hominum sustineatur. at enim ceteras animantes eadem terra nutrit et eiusdem fetu etiam muta pascuntur. num etiam mutorum causa deus laborauit? minime, quia sunt rationis expertia. sed intellegimus et ipsa eodem partim ad uestitum partim ad operis auxilia, ut clarum sit diuinam prouidentiam rerum et copiarum abundantia hominum uitam instruere atque ornare uoluisse, ob eamque causam et aerem uolucribus et mare piscibus et terram quadrupedibus inpleuit. sed Academici contra Stoicos disserentes solent quaerere cur, si omnia deus hominum causa fecerit, etiam multa contraria et inimica et pestifera nobis reperiantur tam in mari quam in terra. quod Stoici ueritatem
Abbreviated transcription (Latin):
aut oriens diẽ ꝓut ad laborẽ a
occidẽs noctẽ suꝑducit ad requiẽ
et tũ abscessu longius ad meri¬
diẽ. tũ accessu ꝓpius ad septẽt onẽ
hiemis et estatis uicssitudies facit
et ut hiberins humoribus et pru¬
mis in ubertatẽ t̾ra piguestat
et estiuis caloribus ul herbide cu¬
ges maturitate durẽtur. uł q̃ sũt
in humidis incocta et ferue facta
mitestat. luna quoq nocturm
teris gubernatrix amissi ac r̾cep¬
ti lumis uicibus mẽstrua spacia
moderat᷑ et cetas tenebs horretiba
noctes fulgore sue claritatis illus¬
trat. ut estua itinẽa et expectati¬
ones et oꝑa sine labore ac moles¬
tia cõfici possint. Si quidẽ nocte
leues melius scipule. nocte arida
prata condẽtur. Astra etiã cetera
uel ortu uel occasu suo certis sati¬
ombus oportuntates tꝑrm sub¬
ministrãt. Sed et nauigiis quo¬
minus errabũdo cuisu ꝑ immẽ¬
sũ uagẽtur regimẽ prebẽt. cũ
ea rite gubernator obseruans

Expanded text:
aut oriens diem promit ad laborem aut aut oriens diem promit ad laborem aut occidens noctem superducit ad requiem, et tum abscessu longius ad meridiem tum accessu propius ad septentrionem hiemis et aestatis uicissitudines facit, ut et hibernis umoribus ac pruinis in ubertatem terra pinguescat et aestiuis caloribus uel herbidae fruges maturitate durentur uel quae sunt in umidis, incocta et feruefacta mitescant. luna quoque nocturni temporis gubernatrix amissi ac recepti luminis uicibus menstrua spatia moderatur et caecas tenebris horrentibus noctes fulgore suae claritatis inlustrat, ut aestiua itinera et expeditiones et opera sine labore ac molestia confici possint, siquidem nocte leues melius stipulae, nocte arida prata tondentur. astra etiam cetera uel ortu uel occasu suo certis stationibus opportunitates temporum subministrant. sed et nauigiis, quominus errabundo cursu per inmensum uagentur, regimen praebent, cum ea rite gubernator obseruans
Abbreviated transcription (Latin):
effectus si cõsidãt aliq̾s umiu̾sã
mũdi admĩstrationẽ incelliget ꝓ¬
fecto qͣm uera sit sentẽtia stoicoꝵ
qui auit nostra causa mũdũ ẽẽ
constructũ. Onnã enĩ quibus
constat. queq genat ex se mũdꝰ
ad utilitatẽ homĩs accõmodata st̃
Homo igni utitur ad usũ calefacie¬
di et lumĩs et coquẽ dorũ ciborũ
ferriq fabricandi. Utit fõtibus
ad potũ et ad lauachra. flm̃bus¬
ad agros irrigandos t̾mĩandasq
regiones. Dtitur terra ad ꝑcipiẽ¬
dã frugũ uarietatẽ. collibus ad
mari nõ solũ ad cõmercia et co¬
pias ex lõgniq̃s regioĩbus ferẽ¬
das: uerid etiã ad ubtate om̃ĩs
generis pistiũ Quod si huis ele¬
mentis utitur qͥbus ẽ ꝓumiꝰ nõ ẽ
dubiu qñ et celo quomã et celestũ
rerũ officia ad fertilitatẽ terre
ex qua uiuimus tẽperata st̃. Sol
irrequietis cursibus et spaciis me¬
qualibus orbes amnuos conficit et¬

Expanded text:
effectus. Si consideret aliquis uniuersam effectus. Si consideret aliquis uniuersam mundi administrationem, intelleget profecto quam uera sit sententia Stoicorum, qui aiunt nostra causa mundum esse constructum. omnia enim quibus constat quaeque generat ex se mundus, ad utilitatem hominis adcommodata sunt. homo igni utitur ad usum calefaciendi et luminis et molliendorum ciborum ferrique fabricandi, utitur fontibus ad potus et ad lauacra, flad agros irrigandos terminandasque regiones: utitur terra ad percipiendam frugum varietatem; collibus ad mari, non solum ad commercia et copias ex longinquis regionibus ferendas, verum etiam ad ubertatem omnis generis piscium. Quod si his elementis utitur, quibus est proximus, non est dubium, quin et coelo, quoniam et coelestium rerum officia ad fertilitatem terrae, ex qua vivimus, temperata sunt. Sol irrequietis cursibus et spatiis inaequalibus orbes a
Abbreviated transcription (Latin):
ligione sublata nec sapientiã
teneri posse nec iusticiã dũ¬
diuinitatis intellectus qͦ diffei¬
mur a belius in homĩe solo reꝑiat
Iusticiã qua insi cupiditates nr̃ãs
deus qui falli nõ potest coercũt
scelerate impieq uiuenius. Spͭ¬
tari igit᷑ actus nrõs a deo nõ
actinet. sed etiã ad ueritatẽ.
quia religione iusticiaq de tracta
ũł ad stulticiã pecudũ amissa rõe
deuolutm᷑ uł ad bestiarũ ĩmani¬
tatẽ ĩmo uero amplius. Siq̃ dẽ
bestie sui gnis ammalibꝰ ꝑcũt
Quid erit hoĩs truculẽtius. q̃d
ĩmicius. si dempto metu suꝑiore
uimi legũ aut falle potueit aut
contenine̾. Timor igit᷑ dei solus
est qui custodit homi inter se
societatẽ ꝑ ꝙ̃ uita ip̃a sustinet᷑
munitur. gub̾natur. Is autẽ ti¬
mor aufertur. si fuerit homi ꝑ sua¬
sũ. qd ire sit expers deus. quẽ mo¬
ratio ip̃a et ueritas ꝑsuadet
Rursus nobis ad suꝑiora rede¬
undũ est. ut qͥa dociumꝰ a deo eẽ¬

Expanded text:
ligione sublata nec sapientiam ligione sublata nec sapientiam teneri posse nec iustitiaiuinitatis intellectus quo differimus a beluis in homine solo reperiatur, iustitiam, quia nisi cupiditates nostras deus qui falli non potest coercuerit, scelerate inpieque uiuemus. spectari ergo actus nostros a deo non attinet, sed etiam ad ueritatem, quia religione iustitiaque detractis uel ad stultitiam pecudum amissa ratione deuoluimur uel ad bestiarum inmanitatem, immo uero amplius, siquidem bestiae sui generis animalibus parcunt. quid erit homine truculentius, quid inmitius, si dempto metu superiore uim legum aut fallere potuerit aut contemnere ? timor igitur dei solus est qui custodit hominum inter se societatem, per quem uita ipsa sustinetur munitur gubernatur. is autem timor aufertur, si fuerit homini persuasum quod irae sit expers deus, quem moratio ipsa nobis et ueritas persuadet. rursum nobis ad superiora redeundum est, ut quia docuimus a deo fac
Abbreviated transcription (Latin):
iuemri posset nec enarrari. p¬
tagoras q unũ deũ cõfitetui
dicens incorꝑale esse mente q̃
ꝑ omẽ rerũ naturã diffusa et
intenta uitałe sensũ cuctis ani¬
mãtibus tribuit. Antisthenes aũt
in phisico unũ esse naturałe deuõ
dixit qͣmiuis gentes et urbes suos
habeãt populares deos. Eadem
fere aristotiles cũ suis peipateti¬
cis. et zeno cũ suis stoicis. longũ
est eni singulorũ sentẽtias exeq̃
qui licet diu̾sis nomĩbꝰ sit abusi
et ip̃i demq qͥ deos colũt sepe fa¬
teãtur. de cultu tamẽ et honoibꝰ
eius nemo uinqͣm reqͥsuut nemo
disseruit. ea stilic ꝑsuasione qͥ
semꝑ beneficũ incorruptũq cre¬
dentes nec irasti eũ cuiqͣm nͨ ullo
cultu indige̾ arbitrãtur. Adeo re¬
ligio esse nõ potest. ubi metus
nullus est. ⁊lunc qm̃ resp̃odi¬
mus impie quorũdã de testabili¬
q prudẽtie uł potius amẽtie redea¬
mus ad ꝓpositũ Diximus re¬

Expanded text:
inueniri possit nec enarrari. Pinueniri possit nec enarrari. Pythagoras quoque unum deum conStetur dicens incorporalem esse mentem quae per omnem rerum naturam diffusa et intenta uitalem sensum cunctis animantibus tribuat. Antisthenes autem in Physico unum esse naturalem deum dixit, quamuis gentes et urbes suos habeant populares deos. eadem fere Aristoteles cum suis Peripate io ticis et Zeno cum suis Stoicis. longum est enim singulorum sententias exsequi: qui licet diuersis nominibus sint abusi.et ipsi denique qui deos colunt saepe fateantur, de cultu tamen et honoribus eius nemo umquam requisiuit, nemo disseruit, ea scilicet persuasione qua semper beneficum incorruptumque credentes nec irasci eum cuiquam nec ullo cultu indigere arbitrantur. adeo religio esse non potest ubi metus nullus est. Nunc, quoniam respondimus inpiae quorundam detestabilique prudentiae uel potius amentiae, redeamus ad propositum. diximus re
Abbreviated transcription (Latin):
mre possem qͣm falsa cõuncere
Quod q̃dẽ nõ dissmilãter ut acha¬
demicus. sed uere atq ex aniim
sentẽtia ꝓclamauit. qͥa uei̾tas
humanis sensibus erui nõ potest
qd asse qui uoluit humana pu¬
dentia id assecutꝰ est ut falsa
detegeret. Quicq̃d em̃ fictũ esti
mẽticiũ qͥa nulla rõne sbmxũ es
facile dissoluit᷑. Unus est igit
princeps et origo rerũ deus sicu
plato in thimeo et sensit et do¬
cuit cuiꝯ maiestatẽ tantã esse
declarat ut nec mente cõp̃hen¬
di nec lingua expru possit. Idẽ
testatur hermes quẽ cicẽo ai n
numero deorũ apd̾ egiptios habi
eũ stilicet qui ob uirtutẽ młtarũ¬
q artiũ scientiã ter maxinꝰ no¬
mĩatus. et erat nõ mõ platone.
uerũ pythagora septẽq illis sa¬
piẽtibus m̃łto antiqor. Apd̾ xe¬
nofentẽ socrates disputas au
formã dei nõ oportẽ conquiri.
et plato in legũ libris. quid õmo
deus sit nõ esse queñdũ quia nͥ

Expanded text:
nire possem quam falsa conuincere! nire possem quam falsa conuincere! quod quidem non dissimulanter ut Academicus, sed uere atque ex animi sententia proclamauit, quia ueritas humanis sensibus erui numquam potest: quod adsequi ualuit humana prouidentia, id adsecutus est, ut falsa detegeret. quidquid est enim fictum et commenticium, quia nulla ratione subnixum est, facile dissoluitur. unus est igitur princeps et origo rerum deus, sicut Plato in Timaeo et sensit et docuit: cuius maiestatem tantam esse declarat, ut nec mente conprehendi nec lingua exprimi possit. idem testatur Hermes, quem Cicero ait in numero deorum apud Aegyptios haberi, eum scilicet qui ob uirtutem multarumque artium scientiam Termaximus nominatus est, et erat non modo Platone, uerum etiam Pythagora septemque illis sapientibus longe antiquior. apud Xenophontem Socrates disputans ait formam dei non oportere conquiri, et Plato in Legum libris, quid omnino sit deus. non esse quaerendum, quia nec
Abbreviated transcription (Latin):
multorũ deorũ ꝑ suasioẽ ꝑuenit.
Nmirũ hn om̃es qui cołutur ut
dn honnẽs fuerũt et idẽ p̾mi ac
maxnu reges: sed eos aut ob
uirtutẽ q̃ ꝓfuerãt hom generi
diuinis honoribus affectos ẽẽ post
mortẽ. aut ob bñficia et iuẽta
quibus humanã uitã excoluant
ĩmortałe memoriã cõsecutos qͥs
ignorat: Nec tantũ mares s et
fennas. Quod cũ uetustissimi gͦtie
scriptores qͦs illi theologos nũcu¬
pant. tũ etiã romam grecos secu¬
ti et iuitati docent. qͦrũ p̃cipue
euhemerus ac noster eniꝰ. qͥ eoꝵ
om̃i natales cõuigia. ꝓgemes. im¬
peria. res gestas. obitus. sila̾thra.
demõstrãt. et secutus eos cullius
tercio de natura deorũ libro dis¬
soluit publicas religioẽs. sed tñ
uerã quã ignorabat nec ip̃e nec
alius quisqͣm potuit induce. A¬
deo et ip̃e testatus est falsũ qͥdẽ
appare. ueritatẽ tamen latere.
Utmã inquit tã facile uera ĩue¬

Expanded text:
multorum deorum persuasione peruenit? multorum deorum persuasione peruenit? nimirum ii omnes qui coluntur ut dii, homines fuerunt et idem primi ac maximi reges, sed eos aut ob uirtutem qua profuerant hominum generi diuinis honoribus adfectos esse post mortem aut ob beneficia et inuenta quibus humanam uitam excoluerant inmortalem memoriam consecutos quis ignorat? nec tantum mares, sed et feminas. quod cum uetustissimi Graeciae scriptores, quos illi theologos nuncupant, tum etiam Romani Graecos secuti et imitati docent : quorum praecipue Euhemerus ac noster Ennius, qui eorum omnium natales coniugia progenies imperia res gestas obitus sepulera demonstrant, et secutus eos Tullius tertio De natura deorum libro dissoluit publicas religiones, sed tamen ueram, quam ignorabat, nec ipse nec alius quisquam potuit inducere. adeo et ipse testatus est falsum quidem apparere, ueritatem tamen latere. utinam inquit tam facile uera inue
Abbreviated transcription (Latin):
ac nimĩs sũma ip̃a decrestit. nec
potuerũt singuli habe̾ totũ qd̾ ẽ
cõmune cũ pluribus. Uinciuꝙ tãtũ
deerit. qnͣtũ ceteri possidebunt.¬
⁊ lon possũt igit᷑ in hoc mũdo
multi esse rectores. nec in un a
dorpo multi. et in naui una
multi gub̾natoẽs. nec in ar¬
bi mento aut grege duces
musti. nec in uno examine
m̃łti reges. ses ne ĩ celo quidẽ
multi soles esse potuerũt. sicut
nec amine plures in eodẽ corꝑe.
sideo in untate natura uniu̾sa
consentit. Quod si mũdus spũs
intus alit. cotãq infusa ꝑ artus
mens agitat mołe et magno se
corꝑe mistet. aꝑꝑet testimonio
poẽte unũ ẽẽ mũdi habitatorẽ
deũ. Si q̃dẽ corpꝰ om̃e ñ ab una
mente nicoli regiꝙ nõ potest.
Omem̃ igit᷑ diumã potestatẽ ne¬
cesse est in uno esse cuius nutu
et imperio regãtur omĩa. Et ido
tantus est ut ab homĩe nõ poss ͭ
aut uerbis enarrari a̾ sensibus
estimari. Uñ igit᷑ ad hoĩes opimo

Expanded text:
scit: nec poterunt singuli habere totum, quod est commune cum pluribus: unicuique tantum deerit, quantum caeteri possidebunt. Non possunt igitur in hoc mundo multi esse rectores: nec in una domo multi domini, nec in navi una multi gubernatores, nec in armento aut grege duces multi, nec in uno examine multi reges. Sed nec in coelo quidem multi soles esse potuerunt, sicut nec animae plures in uno corpore: adeo in unitate natura universa consentit. Quod si mundum Spiritus intus alit to tam que infusa per artus mens agitat molem et magno se corpore miscet, apparet testimonio poetae unum esse mundi habitatorem deum, siquidem corpus omne nisi ab una mente incoli regique non potest. omnem igitur diuinam potestatem necesse est in uno esse cuius nutu et imperio regantur omnia, et ideo tantus est, ut ab homine non possit aut uerbis enarrari aut sensibus aestimari. / unde igitur ad homines opinio
Abbreviated transcription (Latin):
Uerũ ille cũ deleueit ĩiusticiã
uidiciũq maximũ feceit. ac us
simo imperio reget. Qd̾ alibi
sibilla uaticinãs furẽsq ꝓcla¬
mat

Expanded text:
erum ille, cum deleverit injustitiam, judiciumque maximum fecerit, ac justsimo imperio reget. Quod alibi Sibylla vaticinans furensque proclamat
Abbreviated transcription (Latin):
in deo nulla est. De tertio uero
hn p̃cipitãtur: qui cũ stiãt legatũ
dei eũdẽq duum et ĩmortalis
tempsi condicorẽ. tomẽ aut nõ at¬
cipuit̃ eũ. aut alit̾ accipiũt qͣm si¬
des postit. Quos ex ꝑte refuta¬

Expanded text:
in Deo nulla est. De tertio vero in Deo nulla est. De tertio vero ii praecipitantur, qui cum sciant legatum Dei, eumdemque divini et immortalis templi conditorem, tamen aut non accipiunt eum, aut aliter accipiunt, quam fides poscit: quos ex par
Abbreviated transcription (Latin):
mũdũ et gubernet in posterĩ.
liberati ab errõe qͦ impliciti tene¬
lamuir formatiq ad dei uẽi cultũ
iusticiã dist̾emus. Ex q̃bus oĩbus
gradibus ut dixi ꝓnus ẽ lapsus
et facilis ad ruinã. insi pedes in¬
concussa stabilitate figãtur. De
p̾mo gradu eos excuti uidemus
qui cũ falsa intelligãt. tamẽ um̾
nõ iueniũt. contẽptis q t̾renis
fragilibusq silachs nõ ad colendũ
se deũ conferut quẽ ignorãt.
s mũdi elemẽta mirãtes. celĩ.
terrã. mare. sołe lunã. cetera q
astra uenerãtur. Sed horũ imꝑa¬
ciã iã coargiumꝰ in scdõ dinarũ
mititutionũ libro. De stdõ uero
gradu eos dicimꝰ cade̾ qui cum
tamẽ a philosophis irretiti et
falsis argumẽtacõibus captati
aliter de unica illa maiestate sẽ¬
tuĩt. qͣm ueritas habet. qui aut
figurã negãt hab̾e ullam deũ
aut nullo affectu cõmoue̾i putãt
quia sit affectus imbecillitatis que

Expanded text:
mundum et gubernet in posterum, mundum et gubernet in posterum, liberati ab errore quo inplicati tenebamur formatique ad ueri dei cultum iustitiam disceremus. ex quibus omnibus gradibus, ut dixi, pronus est lapsus et facilis ad ruinam, nisi pedes inconcussa stabilitate figantur. de primo gradu eos excuti uidemus qui cum falsa intellegant, tamen uerum non inueniunt contemptisque terrenis fragilibusque simulacris non ad colquem ignorant: sed mundi elementa mirantes, coelum, terram, mare, solem, lunam, caeteraque astra venerantur. Sed horum imperitiam jam coarguimus in secundo Divinarum Institutionum libro. De secundo vero gradu eos dicimus cadere, qui cum tamen a philosophis irretiti, et falsis argumentationibus capti, aliter de unica illa majestate sentiunt, quam veritas habet; qui aut figuram negant habere ullam Deum, aut nullo affectu commoveri putant, quia sit omnis affectus imbecillitatis, quae
Abbreviated transcription (Latin):
stire didiciiset. Si igitur nulla ẽ
sapiẽtia humana. ut socͣtes docuit
ut plato tradidit aꝑpet ẽẽ dinã.
nec ulli alni qͣm deo u̾itatis noticiã
subiacere. Deus igit᷑ nostendꝰ ẽ
in quo solo ueritas est. Ille mũdi
parẽs et conditor rerũ. qͥ ocułis
nõ uidetur mẽte uix cernitur.
cuius religio multis modis inpug¬
nari solet ab hiis qui neq uerrõ
sapientiã tenere potuerũt. neq
magni et celestis archam cõphen¬
dere rationẽ. ⁊ lã cũ sint gradus
multi ꝑ quos ad domiciliũ u̾itatis
ascẽditur: nõ est facile cuilibet
euehi ad sũmũ. Caligãtibus em
ueritatis fulgore lumĩbus qui sta¬
bilẽ gressũ tenere nõ pñt reuol¬
uũtur in planũ. Primus autẽ
gradus est intelligẽ fahas reli¬
giones. et abncẽ impios cultus
humana manu factos fab̾catorũ.
Secũdus ueõ ee ꝑspit̾e animo qd
unus sit deus sumus ciuiꝯ porestas
ac ꝓuidentia effecit in prĩcipio

Expanded text:
scire didicisset. si ergo nulla est scire didicisset. si ergo nulla est sapientia humana, ut Socrates docuit, ut Plato tradidit, apparet esse diuinam nec ulli alii quam deo ueritatis notitiam subiacere. deus igitur noscendus est. in quo solo ueritas est, ille mundi parens et conor rerum qui oculis non uidetur, mente uix cernitur: cuius religio multis modis inpugnari solet ab iis qui neque ueram sapientiam tenere potuerunt neque magni et caelestis arcani conprehendere rationem. Nam cum sint gradus multi per quos ad domicilium ueritatis ascenditur, non est facile cuilibet euehi ad summum. caligantibus enim ueritatis fulgore luminibus qui stabilem gressum tenere non possunt, reuoluuntur in planum. primus autem gradus est intellegere falsas religiones et abicere inpios cultus humana manu fabricatorum, secundus uero, perspicere animo quod unus sit deus summus, cuius potestas ac prouidentia effecerit a principio
Abbreviated transcription (Latin):
depellendas cenebras qbus obfu¬
sa est homĩs cogitatio. quomã
in carne mortali agẽtes nrĩs
sensibus diumare nõ possumꝰ.
Lumẽ aut mentis humane d̾s
est. quẽ qui cognouerit. et in
pectus admiserit. illumato corde
misteriũ u̾i̾tatis agnostet. Re¬
moto aũt deo celestiq doctrina
omia erroribus plena sũt. Rcẽ¬
q socrates cũ esset om̃i philo¬
sophorũ doctissimꝰ. camen ut
ceteoꝵ arguet insipientico
qui se aliqd tene arbiteabãtur.
ait se nichil stire ñ unũ qd̾ mihil
stiret. Intellexit enĩ doctrmã illã mcħ¬
il habere in se certi. nchil ueri nec
ut putabãt quidã simulauit ip̃am
doctrmã. ut alios refelleret. sed
uidit ex ꝑte aliqua ueritatẽ. testa¬
tusq est etiã in idicio sicut tͣditur
a platone qd nulla esset humana
sapientia. Adeo doctrinã qua tum
philosophi gloriabãtur cõtẽpsit.
derisit. abietit. ut co ipm̃ ꝓ sũma
doctrina ꝓfiteret᷑ qd nicħil se¬

Expanded text:
depellendas tenebras quibus obfudepellendas tenebras quibus obfusa est hominis cogitatio, quoniam in carne mortali agentes nostris sensibus diuinare non possumus. lumen autem mentis humanae deus est, quem qui cognouerit et in pectus admiserit, inluminato corde mysterium ueritatis adgnoscet. remoto autem deo caelestique doctrina omnia erroribus plena sunt recteque Socrates, is cum esset omnium philosophorum doctissimus, tamen ut ceterorum argueret inscitiam qui se aliquid tenere arbitrabantur, ait se nihil scire nisi unum, quod nihil sciret. intellexit enim doctrinam illam nihil habere in se certi, nihil ueri nec, ut putabant quidam, dissimulauit ipse doctrinam, ut alios refelleret, sed uidit ex parte aliqua ueritatem testatusque est etiam in iudicio, sicut traditur a Platone, quod nulla esset humana sapientia: adeo doctrinam qua tum philosophi gloriabantur, contempsit derisit abiecit, ut id ipsum pro summa doctrina profiteretur, quod nihil