comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
lem om̃ino esse dubium ñ erit. Localẽ
aut̃ mutationem facile ab eo remouemꝰ.
Si eum uͥq ẽe ostendimus. Quod enim
ubiq est in om̃i loco est. Quod aut̃ in
omni loco est. de loco ad locum tͣnsire ñ
pͭ. Deum aut̃ ubiq esse multa sunt in¬
dicia. Primum ip̃a anima nr̃a quam
et rõ simplicem ẽentiam esse non dubi¬
tat. ⁊ sensus ꝑ omne quod uiuificat cor¬
pus diffusam ẽẽ ꝓbat. Quecumq enim
animati corꝑis pars leditur. unus est ad
quẽ sensus omnis doloris retorquet᷑. quod
omino non fieret. si unus et idem ubiq
diffusus ñ esset. Si ergo rõnalis sp̃c ho¬
miiis cum sit simplex ꝑ omne ꝙ regit
corpꝰ diffunditur. dignum non est ut il¬
le creator sp̃c qui omnia regit et possidet
uno aliquo in loco coartari. ⁊ non om̃ia
potiꝰ implere credatur. Nam et ip̃i reꝵ
motus qui tam certo ⁊ tam rõnabili uͥq¬
moderam moderamine currunt. uitam
ui tͥnsecus mouentem eẽ ostendunt. Nec

Expanded text:
lem omnino esse dubium non erit. Localem lem omnino esse dubium non erit. Localem autem mutationem facile ab eo removemus, si eum ubique esse ostendimus. Quod enim ubique est, in omni loco est. Quod autem in omni loco est, de loco ad locum transire non potest. Deum autem ubique esse multa sunt indicia. Primum ipsa anima nostra, quam et ratio simplicem essentiam esse non dubitat, et sensus per omne quod vivificat corpus, diffusum esse probat. Quaecunque enim animatis corporis pars laeditur, unus est ad quem sensus omnis doloris retorquetur, quod omnino non fieret, si unus et idem ubique non diffusus esset. Si ergo rationalis spiritus hominis cum sit simplex, per omne quod regit corpus diffunditur, dignum non est ut ille Creator qui omnia regit et possidet, uno aliquo in loco coarctari, et non omnia potius implere credatur. Nam et ipsi rerum motus, qui tam certo et tam rationabili ubique moderamine currunt, vitam intrinsecus moventem esse ostendunt. Nec
Abbreviated transcription (Latin):
pore. Localiter mutatur res quelibet q̃n
de loco ad locum tͣnsit. hoc est eẽ desinit.
ubi fuit ⁊ ubi non fuit ẽẽ incipit. et est
extrinsera hec mutatio. nichilq uariat
de ip̃ius rei essentia. qr si ẽẽ desinit uͥ fuit.
ñ tamen quod fuit ẽẽ desinit. et si ẽẽ in¬
cipit uͥ non fuit. non tñ quod non fuit
mutatur res quelibet. quando quidem.
sccłm suam eẽntiam in eodem ꝑsistens.
loco. uł scł̃m augmentum aliquid accip̃
rationeni detrimentũ. aliquid ꝙ prius
hũit amittit. uel scd̾m alterationẽ ali¬
quid ꝙ prius hu̾italit̾ habere incipit ꝙͣ
prius hu̾it. mutatio scd̃m tempus ex
duob precedentib nascitur. qr nich tem¬
ꝑaliter mutari pot̃. quod uel formaliter
ñ mutetur uł localiter. unde euidenter
colligitur quod immutabile omnino
est quicquid neq forma neq loco muta¬
ri potest. Si gͥ deum neq forma neq
loco mutari posse constiterit. immutabi¬

Expanded text:
pore. Localiter mutatur res quaelibet quando pore. Localiter mutatur res quaelibet quando de loco ad locum transit, hoc est esse desinit ubi fuit, et ubi non fuit esse incipit. Et est extrinseca haec mutatio, nihilque variat de ipsius rei essentia, quia si esse desinit ubi fuit, non tamen quod fuit esse desinit, etsi esse incipit ubi non fuit, non tamen quod non fuit mutatur res quaelibet, quando vel secundum suam essentiam in eodem persistens loco, vel secundum augmentum aliquid accipit cundum detrimentum aliquid quod prius habuit amittit, vel secundum alterationem aliquid quod prius habuit aliter habere incipit, quam prius habuit. Mutatio secundum tempus, ex duobus praecedentibus nascitur, quia nihil temporaliter mutari potest, quod vel formaliter non mutetur, vel localiter. Unde evidenter colligitur quod immutabile omnino est quidquid neque forma neque loco mutari potest. Si igitur Deum neque forma neque loco mutari posse constiterit, immutabi
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ iõ sectionem patium ñ admittit. qr
partium compositionem ñ recipit.
Creatori gͥ reꝵ ideo uerum est eẽ quod
est. qr totum unum eẽ et simplex est
esse quod est. Sed adhuc considerare uoc
oportet quod quedam res inueniunt᷑ que
uere unum sunt ⁊ tamen sumie unum
ñ sunt. sicut anime que unum sunt essen¬
cialiter. S unum ñ sunt inuariabiliter.
Quod aut̃ uere ⁊ sumie unum ẽ essentia¬
liter et inuariabiliter unum est. Restat
gͦ ut si dm uere unum ẽẽ credimus. utrũ¬
ne etiam summe unus dici possit inqui¬
ramus. Quod tunc ueracit̾ ostendimus.
si eum om̃ino inuariabilem ẽẽ comꝓba¬
mus. S qr scire non possumus quomo¬
do deus inuariabił sit nisi prius agnosca¬
mus quot modis res quelibet uariari pos¬
sit. pͥmum nos oportet om̃s mutabilitatis
modos describere. ac deiñ ꝑ singula qualit̾
a deo remoueant᷑ ostendere. Erib modis
fit om̃is mutabilitas. loco. forma. ⁊ tem¬

Expanded text:
et ideo sectionem partium non admittit, quia et ideo sectionem partium non admittit, quia partium compositionem non recipit. Creatori igitur rerum ideo unum est esse quod est, quia totum unum et simplex est esse quod est. Sed adhuc considerare nos oportet quod quaedam res inveniuntur, quae vere unum sunt, et tamen summe unum non sunt, sicut animae quae unum sunt essentialiter, sed unum non sunt invariabiliter. Quod autem vere et summe unum est, essentialiter et invariabiliter unum est. Restat ergo ut si Deum vere unum esse credimus, utrumne etiam summe unus dici possit, inquiramus. Quod tunc veraciter ostendimus, si eum omnino invariabilem esse comprobamus. Sed quia scire non possumus quomodo Deus invariabilis sit, nisi prius agnoscamus quot modis res quaelibet variari possit, primum nos oportet omnes mutabilitatis modos describere; ac deinde per singulas qualiter a Deo removeantur ostendere. Tribus modis fit omnis mutabilitas, loco, forma, et tem
Abbreviated transcription (Latin):
unum dicimꝰ. in quo multa st̃ membͣ.
Unum similitudine quẽ admodum
cũ uocem unam dicimus. que a multis
est ꝓlata. S hoꝵ om̃ium nichil uere
unum ẽ. Scd̃m aliquem tñ respectum
unum dicta sunt. qr quodammn ad uni¬
tatem accedunt. fas ergo ñ est ut existi¬
memus creatorem reꝵ aut collectione di¬
uersoꝵ. aut compositione partium.
aut similitudine paccium plurium
unum eẽ. cum illud etiam qd̃ in nob̾
ronale est hoꝵ omnium in semetip̃o
nicħ̾ possit inuenire. Illud enĩ nr̃m
quod partium multitudine compositõ
cernitur. ñ rationale. S rõnali cõiunc¬
tum ẽẽ ipsa nostra ratione comꝓbat.
Si gͦ nostrum rationale uere unum
ẽ quantomagis creator eiꝰ uere unus
esse credendus ẽ: uere autem unum ẽ
quod eẽntialiter unum ẽ. cui totum ẽ
unum esse. et simplex ẽẽ quod est. Quic¬
quid gͥ uere unum est simplex ẽ. ⁊ in
partes omino aliquas seꝑari non põt

Expanded text:
unum dicimus, in quo multa sunt membra. unum dicimus, in quo multa sunt membra. Unum similitudine, quemadmodum cum vocem unam dicimus quae a multis est prolata. Sed horum omnium nihil vere unum est. Secundum aliquem tamen respectum unum dicta sunt, quia quodammodo ad unitatem accedunt. Fas ergo non est ut existimemus Creatorem rerum, aut collectione diversorum, aut compositione partium, aut similitudine plurium unum esse, cum illud etiam quod in nobis rationale est, horum omnium in semetipso nihil possit invenire. Illud enim nostrum quod partium multitudine compositum cernitur, non rationale sed rationali conjunctum esse ipsa nostra ratione comprobatur. Si ergo nostrum rationale vere unum est, quanto magis Creator ejus vere unus esse credendus est? Vere autem unum est, quod essentialiter unum est, cui totum est unum esse, et simplex esse quod est. Quidquid igitur vere unum est simplex est, et in partes omnino aliquas separari non potest,
Abbreviated transcription (Latin):
tum ita uarie et dissimilit̾ foris cur¬
rentia nusqͣm tamen confundant or¬
dinem. quomͦ negare possumus intus
ẽẽ dispositionem: Dubitari gͥ non po¬
test. quin inuisibilis intus rector presi¬
deat. qui reꝵ om̃ium euentus et ꝓuidẽ¬
tia sua p̾uenit. et sapientia disponit.
tura ip̃a docet. unum scilicet ẽẽ rerũ
om̃ium opificem. unum ẽẽ rectorem.
Nam si diuersa intus consilia pͥsiden¬
tium ẽẽnt ipsi se foris reꝵ cursus ab
inuicem aliqͣndo diuiderẽt. Nunc
aut̃ omnia dum sic concorditer ad¬
unum finem curtunt ꝓfecto indicant.
qr unus ẽ fons et origo unde ꝓcedunt.
S qr unum diu̾sis modis accipitur.
considerandum ẽ quomͦ creator rerũ
unus ẽẽ dicatur. Nam ⁊ unum ẽ col¬
lectione: ⁊ unum compositione. ⁊ unũ
similitudine: ⁊ unum ẽẽntia. ⁊ unũ
identitate. Unum collectione ẽ. quem¬
in quo mł̃ta sunt animalia. Unum cõ¬
positione ẽ. quemadmodum cum corpꝰ

Expanded text:
tum ita varie et dissimiliter foris curtum ita varie et dissimiliter foris currentia, nunquam tamen confundant ordinem; quomodo negare possumus intus esse dispositionem? Dubitari igitur non potest quin invisibilis intus rector praesideat, qui rerum omnium eventus et providentia sua praevenit, et sapientia disponit. tura ipsa docet: unum scilicet esse rerum omnium opificem; unum esse rectorem. Nam si diversa intus consilia praesidentium essent, ipsi se foris rerum cursus ab invicem aliquando dividerent. Nunc autem omnia dum sic concorditer adunum finem currunt, profecto indicant quod unus est fons et origo unde procedunt. Sed quia unum diversis modis accipitur, considerandum est quomodo Creator rerum unus esse dicatur. Nam est unum collectione, et unum compositione, et unum similitudine, et unum essentia, et unum identitate. Unum collectione est quemin quo multa sunt animalia. Unum compositione, quemadmodum cum corpus
Abbreviated transcription (Latin):
tum. Quicquid enim crescenti in augm̃¬
tum uen̾it. preter id eẽ compbatur quod
ꝑ se prius solum sine incremento fuit.
Si gͦ nil crescere potest nisi addat᷑ ei quod
pͥus non hu̾it. patet qr nulla res cres¬
cens ꝑ se incrementũ sumit. Qui ergo
crescentib dat crem̃tum. ip̃e existentib
dedit iniciumn. Idẽ motus localis ꝓbat.
Quasdam namq creaturas perpetuo mo¬
tu agitari cernimus. quasdam uͦ sccl̃m
tempꝰ moueri udemus. ⁊ alias sic atq
alias sic. Et licet ita dissimiliter res mo¬
ueant᷑ nusqͣm tamen ordo reꝵ confundi¬
tur. Unde non est dubium quin intus
sit dispositio p̾sidentis qui certa lege
cuncta moderat᷑. Qua ratione ergo ne¬
gamus ꝓuidentiam. Si omnis natura¬
lis appetitus naturaliter sͥ preꝑatam
inuenit alimoniam. neq umqͣm om¬
nino hoc fieri contingat. ut ꝙ in uno
natura appetit. in alt̾o natura non ha¬
beat: Similiter cũ motus et incremẽ¬

Expanded text:
tum. Quidquid enim crescenti in augmetum. Quidquid enim crescenti in augmentum venerit, praeter id esse comprobatur, quod per se prius solum sine incremento fuit. Si ergo nil crescere potest nisi addatur ei quod prius non habuerit, Pater quod nulla res crescens per se incrementum sumit. Qui ergo crescentibus dat crementum, ipse non existentibus dedit initium. Idem motus localis probat. Quasdam namque creaturas perpetuo motu agitari cernimus, quasdam vero secundum tempus moveri videmus; et alias sic atque alias sic. Et licet ita dissimiliter res moveantur, nusquam tamen ordo rerum confunditur. Unde non est dubium quin intus sit dispositio praesidentis, qui certa lege cuncta moderatur. Qua ratione ergo negamus providentiam si omnis rationalis appetitus naturaliter sibi praeparatam invenit alimoniam; neque unquam omnino hoc fieri contingat, ut quod in uno natura appetit, in altero natura non habeat? Similiter cum motus et incremen
Abbreviated transcription (Latin):
hoc ẽ animalis. naturał. localis. In
animali namq motu sunt sensus. et
appetitus. Omnis aut̃ naturalis appeti¬
tus in reb explementũ inuenit. neq
aliquis ẽ ordinatus affectus quẽ suus
effectus consequi ñ possit. uerbi gr̃a.
Esuriunt animantia. inueniunt quid
comedant. Sitiunt. inueniunt ꝙ bibãt.
algent. in ueniunt quo caleant. Constat
ergo qr ꝓuidentia pͥcessit. cuius consilio
hoc tunc cautum ẽ ne quod nc̃ indigen¬
tiis reꝵ necessarium p̾sidium desit. Qͥ
enĩ appetitus instituit. ip̃e appetitibus
alim̃ta preꝑauit. neq ullomͦ fieri poss
si reꝵ euentus fortuiti ẽẽnt ut sic ꝑ om¬
nia cunctis affetib sui effectus respon¬
derent. Idem motus naturalis ꝓbat. Si¬
cut enĩ impossibile est ut ꝑ se aliquid
de nichilo fiat. Sic omnino impossi¬
bile ut ꝑ se aliquid augnentũ accipi¬
at. hoc est quod sibi ipsi dare non potest
inicium. sibi ip̃i non potest dare incremẽ¬

Expanded text:
hoc est animalis, naturalis, localis. In hoc est animalis, naturalis, localis. In animali namque motu sunt sensus et appetitus. Omnis autem naturalis appetitus in rebus explementum invenit, neque aliquis est ordinatus affectus, quem suus effectus consequi non possit. Verbi gratia: Esuriunt animantia, inveniunt quod comedant; sitiunt, inveniunt quod bibant; algent, inveniunt quo calefiant. Constat ergo quod providentia praecessit, cujus consilio hoc tunc cautum est, ne quod nunc indigentiis rerum necessarium praesidium desit. Qui enim appetitus instituit, ipse appetitibus alimenta praeparavit. Neque ullo modo fieri posset, si rerum eventus fortuiti essent, ut sic per omnia cunctis affectibus sui effectus responderent. Idem motus naturalis probat. Sicut enim impossibile est, ut per se aliquid de nihilo fiat, sic omnino impossibile est ut per se aliquid augmentum accipiat; hoc est quod sibi ipsi dare non potest initium, sibi ipsi dare non potest incremen
Abbreviated transcription (Latin):
non potest. Quicquid enim a semetipso
ẽ: huic idem est ẽẽ et id quod est. ⁊ con¬
stat qr nulla res a semetip̃a diuidi aut
se pari potest. Cui igitur idem est esse et
id quod est necessario semꝑ ẽ qr a semet¬
ip̃o seꝑari nicħ potest. Si gͥ quicquid
a semeip̃o est huic idem est ẽẽ ⁊ id quod
est. qui aliunde ẽẽ non accepit. seqͥuitur
necessario ut semꝑ sit. neꝙ ut aliunde
auferri possit. quod aliunde datum non
sit. Necesse est gͦ ut quem creatorem cre¬
dimus. hunc nec pͥncipium nec finem
hr̃e posse confiteamur. Principiũ enim
non h̃t̃ quod semꝑ fuit. nec finem qd̃
numqͣm desunt. Neq ergo et̾nus p̾ter so¬
lũ creatorẽ :̾. naq creator nͥ et̾uus esse potest. Hãc
cognitionem in rationali motu inueni¬
mus. qd̃ scilicet creatorem et̾num habe¬
mus qui pͥncipio caret qr semꝑ fuit. fi¬
nem ñ patitur qr semꝑ erit. Huic aut̃
cognitioni cet̾i quoq motus aitestant᷑.

Expanded text:
non potest. Quidquid enim a semetipso non potest. Quidquid enim a semetipso est, huic idem est esse, et id quod est et constat, quia nulla res a semetipsa dividi aut separari potest. Cui igitur idem est esse, et id quod est, necessario semper est, quia a semetipso separari nihil potest. Si igitur quidquid a semetipso est, huic idem est esse; et id quod est, qui aliunde esse non accepit, sequitur necessario ut semper sit, utque aliunde auferri non possit, quod aliunde datum non sit. Necesse est ergo ut quem Creatorem credimus, hunc nec principium, nec finem habere posse confiteamur. Principium enim non habet quod semper fuit; nec finem, quod nunquam desinit. Neque ergo aeternus praeter solum Creatorem est, neque Creator nisi aeternus esse potest.cognitionem in rationali motu invenimus, quod scilicet Creatorem aeternum habemus, qui principio caret, quia semper fuit; finem non patitur, quia semper erit. Huic autem cognitioni caeteri quoque motus attestantur:
Abbreviated transcription (Latin):
ex mat̾ia preiacente traducitur. corpore¬
um ẽẽ comꝓbatur. Si gͥ inuisibile nos¬
trum initium hu̾it. suꝑest ut non d̃ p̾¬
iacenti mat̾ia. s de nichilo factum sit.
Quod aut̃ nichil est eẽ sibupsi dare non po¬
test. et iccirco quicquid inicium hu̾it. du¬
bium non est quin ab alio ẽẽ acceꝑit. Quod
aut̃ a semetip̃o non est ẽẽ aliis dare non pͭ
Igitur quisquis ille ẽ qui reb esse contulit
ab alio ẽẽ non accepit. quod iñ quoq liqͥ¬
do comꝓbatur. qr si quiquid ẽ creaturam
ẽẽ credimus. nullum in reb finem inue¬
nimus. Nostra gͦ nos natura instruit. ꝙ
creatorem habemus et̾num. cui suum et
ꝓprium ẽ quod subsistit. qr si ab alio esse
accepisset. pͥma reꝵ origo ueracit̾ dici nõ
posset. Si enĩ aliquando ñ erat a seipso
inicium non hu̾it. s nec primus dici pͭ.
si ab alio ẽẽ accepit. Igitur si creator ẽ. sem¬
per fuit. Item quod a semetip̃o est. non eẽ

Expanded text:
ex materia praejacente traducitur, corporeex materia praejacente traducitur, corporeum esse comprobatur. Si igitur invisibile nostrum initium habuerit, superest ut non de praejacenti materia, sed de nihilo factum sit. Quod autem nihil est, esse sibi dare non potest: et idcirco quidquid initium habuerit, dubium non est quin ab alio esse acceperit. Quod autem a semetipso non est, esse aliis dare non potest. Igitur quisquis ille est qui rebus esse contulit, ab alio esse non accepit. Quod inde quoque liquido comprobatur, quia, si quidquid est, creaturam esse credimus; nullum in rebus finem invenimus. Nostra ergo nos natura instruit quod Creatorem habemus aeternum, cui suum et proprium est quod subsistit; quia si ab alio esse accepisset, prima rerum origo veraciter dici non posset. Si enim aliquando non erat a seipso initium non habuit, sed nec primus dici potest, si ab alio esse accepit. Igitur, si Creator est, semper fuit. Item quod a semetipso est, non esse
Abbreviated transcription (Latin):
intelligit. Cur gͦ homo inuisibilia ẽt̃
dubitet. qui id ip̃m quod homo uere ẽ
de cuius existentia nequaqͣm dubitat
inuisibile ẽẽ uidet: Ianua ergo contẽ¬
plationis homini aꝑitur. qñ ipse sua
se ratione ducente ad se cognoscendum
ingͥditur. Ingresso aut̃ uia usq ad fi¬
nem currenda restat. ut scilicet quisq
ex consideratione ꝓpria ad agnitionem
creatoris sui ꝑueniat. Illud namq in nob̾
ꝙ carnis non ht̃ essentiam a carne non po¬
u̾sum est a carne. ita se alienum sentit a
carnis origine. Initium tamen se hr̃e in
hoc uerissime agnoscit. qr cum se intelli¬
gat ẽẽ semꝑ se fuisse non meminit. cum
ergo intellectus ẽẽ non p̾test nisi intelli¬
gens restat ut quem ñ semꝑ intellexisse
cognoscimus ñ semꝑ fuisse. ac ꝑ hoc aliqͣn¬
do cepisse credamus. S sicut iam dictum
ẽ quod spiritalem ht̃ essentiam non po¬
test originem hr̃e corꝑeam. qr quicquid

Expanded text:
intelligit. Cur ergo homo invisibilia esse intelligit. Cur ergo homo invisibilia esse dubitet, qui idipsum quod vere homo est de cujus existentia nequaquam dubitat, invisibile esse videtur. Janua ergo contemplationis homini aperitur, quando ipse sua se ratione ducente ad se cognoscendum ingreditur. Ingresso autem via usque ad finem currenda restat, ut scilicet quisque ex consideratione propria ad agnitionem Creatoris sui perveniat. Illud namque in nobis quod carnis non habet essentiam, a carne non poversum est a carne, ita alienum se sentit a carnis origine. Initium tamen se habere in hoc verissime agnoscit, quod cum se intelligat esse, semper se fuisse non meminit, cum ergo intellectus esse non potest, nisi intelligens, restat ut quem non semper intellexisse cognoscimus, non semper fuisse, ac per hoc aliquando coepisse credamus. Sed, sicut jam dictum est, quod spiritalem habet essentiam, non potest originem habere corpoream, quia quidquid
Abbreviated transcription (Latin):
crum ẽ sapientia creata .i. rationalis cre¬
atura. que qr scł̃m aliquid uisibił est.
sccłm aliquid uisibił ianua contempla¬
tionis fc̃a est pariter ⁊ uia. In qͣntum
uisibilis ẽ ianua. in qͣntum inuisibi¬
lis ẽ uia. Ianua ẽ quia ingredienti ad
contemplationẽ animo primum adi¬
tum pandit. uia est qr currentẽ in con¬
templationem anim̃ ad finem ꝑducit.
Ianua ẽ quia quodammͦ inuisibilia ui
sibiliter ostendit. uia est. qr de uisibilib
ꝑ inuisibilia euntes usq ad uisibili¬
um parit̾. ⁊ inuisibilium creatorem
uidendum ꝑducit. Hoc in semetipso
pot̃ cognoscere homo. Nemo enĩ est sa¬
ne sapiens qui se eẽ non iudeat. Et tam̃
homo si uere id quod ip̃e est attendere ce¬
ꝑit omium que in se uł uidentur uel
uideri possunt nich se ẽẽ intelligit. Illud
namq ꝙ in nob̃ rationis capax est qͣm¬
uis ut ita dicam infusum et commix¬
tum carni sit ip̃m tamen se a sub̾a car¬
nis ꝓpria rõne se cernit. ⁊ alienum eẽ

Expanded text:
sapientia, id est rationalis creatura: quae, quia secundum aliquid invisibilis, secundum aliquid visibilis est, janua contemplationis facta est pariter et via. In quantum invisibilis est, janua; in quantum vero visibilis, via. Janua est, quia ingredienti ad contemplationem animo primum aditum pandit; via est, quia currentem in contemplationem animum ad finem perducit. Janua est, quia quodammodo insibiliter ostendit. Via est, quia de visibilibus per invisibilia euntes usque ad visibilium pariter et invisibilium Creatorem videndum perducit. Hoc in semetipso potest agnoscere homo. Nemo enim est sane sapiens, qui se esse non videat. Et tamen homo si vere quod ipse est attendere coeperit, omnium quae in se vel videntur, vel videri possunt, nihil se esse intelligit. Illud namque quod in nobis rationis capax est, quamvis, ut ita dicam, infusum et commistum carni sit; ipsum tamen se a substantia carnis propria ratione secernit, et alienum esse
Abbreviated transcription (Latin):
fuit ut uisibilium conditio ita ordina¬
ret᷑ quatenus homo in eis foris agnosce¬
ret. qͣle eẽt inuisibile bonum ꝙ intue.
querere deberet. hoc ẽ subtus ut se uide¬
ret. quid supͣ se appeteret. Non ergo dece¬
bat ut reꝵ uisibilium copia aliqua in
parte defectum sentiret. que ob id maxi¬
me instituta ẽ. ut mestimabilem et̾noꝵ
bonoꝵ affluentiam nunciaret. Hoc est
ꝙ diximus. cur deus illa etiam create uo¬
luit. que humanis usib neccĩa non ẽẽ
p̾uidit. Si enim sola necc̃ia trubueret.
bonitas quidem eẽt. s diues non esset.
Cum uero necessariis etiam commoda
aduingit diuitias bonitatis sue osten¬
dit. Cum aut̃ commoda congruis suꝑ¬
additis cumulant᷑ abundantia diuitia¬
rum bonitatis eius demonstrat᷑. S dũ
postremo congruis etiam grata adicit.¬

Expanded text:
fuit ut visibilium conditio ita ordinafuit ut visibilium conditio ita ordinaretur, quatenus homo in eis foris agnosceret, quale esset invisibile bonum quod intus quaerere deberet: hoc est, ut sub se videret, quid supra se appeteret. Non igitur decebat ut rerum visibilium copia in parte aliqua defectum sentiret, quae ob id maxime instituta est, ut inaestimabilem aeternorum bonorum affluentiam nuntiaret. Hoc est quod diximus: cur Deus illa etiam creare voluit, quae humanis usibus necessaria non esse praevidit. Si enim sola necessaria tribueret; bonus quidem esset, sed dives non esset. Cum vero necessariis etiam commoda adjungit, divitias bonitatis suae ostendit. Cum autem commoda congruis superadditis cumulantur, abundantia divinae bonitatis ejus demonstratur. Sed dum postremo congruis etiam grata et
Abbreviated transcription (Latin):
et congruum ẽ quod licet utentib non
ꝓsit. ad utendum tñ conuenit. quales
ad spectandum ẽ delectabile qualia sũt
fortasse quedam herbaꝵ gen̾a. ⁊ bestiaꝵ
uolucrum quoq et piscium et queq
similia. S dignum ualde inquisitio¬
ne ẽ. quare deus hec creare uoluit. que
usui hominis pp̃ quem omnia fec̃. non
necc̃ia fore preuidit. S hoc citus cog¬
noscitur. si causa et modus humane
conditionis aitendatur. Deus hominẽ
pp̃ se fecit. cuncta alia pp̃ hominem con¬
didit. Propt̾ se fecit hominẽ. non quod
ip̃e indigeret homine. s ut homini qr
melius dare nil potuit. se ip̃m fruen¬
dum datet. Alia uͦ creatura sic facta ẽ.
ut et sũbiecta homini esset ꝑ conditionẽ.
⁊ deseruiret ad utilitatẽ. Homo ergo qͣi
in quodam medio collocatꝰ habet suꝑ se
d̾m. subt̾ se mundum. ⁊ corpore quidem
deorsum mundo coniungitur. sp̃u autẽ
sursum ad dm̃ subleuatur. Necẽe ergo

Expanded text:
et congruum est quod, licet utentibus non et congruum est quod, licet utentibus non prosit, ad utendum tamen convenit, quales ad spectandum delectabile, qualia sunt fortasse quaedam herbarum genera et bestiarum, volucrum quoque et piscium, et quaevis similia. Sed dignum valde inquisitione est, quare Deus haec creare voluit, quae usui hominis propter quem omnia fecit non necessaria fore praevidit? Sed hoc citius cognoscetur, si causa et modus humanae conditionis attendatur. Deus hominem propter se fecit, cuncta alia propter homines condidit. Propter se fecit hominem, non quod ipse indigeret homine, sed ut homini quia melius dare nil potuit, seipsum fruendum daret; alia vero creatura sic facta est, ut et subjecta homini esset per conditionem, et deserviret ad utilitatem. Homo ergo quasi in quodam medio collocatus, habet super se Deum, sub se mundum, et corpore quidem deorsum mundo conjungitur; spiritu autem sursum ad Deum sublevatur. Necesse autem
Abbreviated transcription (Latin):
chumiamata odorem suum. hñt rube¬
sa dorem suum. h̃ñt prata odorem suũ.
et cuncta que suauem p̾stant fragłan¬
tia.⁊ dulces spirant odores olfactui ser¬
uiunt. et in euis delicias creata sunt. Po¬
dem mͦ gustus et tastus uaria hñt ob¬
lectamenta que ex similitudine prioꝵ
satis ꝑpendi possunt.
quomͦ potuimus. non quomodo debui¬
mus locuti sumus. nunc restat ut ad
considerandam eaxdẽ utilitatem transea¬
mus. utilitas reꝵ quatuor complectit᷑.
necessaria. cõmoda. congrua ⁊ grata. Ne¬
cessarium unicuiq rei ẽ. quo minus
ip̃a subsistere cõmode non pot̃. Ut pote
in uictu hominis panis ⁊ aqua in ues¬
titu lanea siue pellicea aut quelibet eiꝰ¬
modi indum̃ta. Commodum est quod
licet aliqͣndo amplius delectet. sine ipso
tũ uita duci potest. ut pote in uictu ho¬
minis poculum uini. et esus carniũ
in uestitu bissus. ⁊ sericum. uł quodli¬
bet aliud mollius indum̃tum. Aptum

Expanded text:
thimiamata odorem suum, habent unguethimiamata odorem suum, habent unguenta odorem suum, habent rosaria odorem suum, et cuncta quae suavem praestant fragrantiam et dulces spirant odores, olfactui serviunt, et in ejus delicias creata sunt. Eodem modo gustus et tactus varia habent oblectamenta, quae ex similitudine priorum satis perpendi possunt. odo potuimus non quomodo debuimus locuti sumus, nunc restat ut ad considerandam earumdem utilitatem transeamus. Utilitas rerum quatuor complectitur: necessaria, commoda, congrua et grata. Necessarium unicuique rei est, sine quo ipsa subsistere commode non potest, utpote in victu hominis panis et aqua, in vestitu lanea sive pellicea, aut quaelibet ejusmodi indumenta. Commodum est quod, licet aliquando amplius delectet, sine ipso tamen vita duci potest, utpote in victu hominis, poculum vini et esus carnium; in vestitu byssus et sericum, vel quodlibet aliud mollius indumentum. Aptum
Abbreviated transcription (Latin):
ditus. aliud odoratus. aliud gustus. ali¬
ud tactus. uisum pascit pulcritudo colo¬
rum. Suauitas cantilene demulcet au¬
ditum. flagrantia odoris olfatum. dulce¬
do saporis gustum. Aptitudo corporis tac¬
tum. Et quis om̃s delicias sensuum enu¬
merare queat: Quod tam multiplicee.
oblectam̃ta ocłoꝵ in diu̾sitate colorum
monstrauimus tot oblectam̃ta auriũ
in uarietate sonoꝵ inuenimꝰ. Inter que
pͥma sunt dulcia sermonum comm̾cia
quib homines adĩuicem suas uoluntates
cõicant. preterita narrant p̾sentia indi¬
cant. futura nunciant. occulta reuelãt.
adeo ut si his careat uita humana besti¬
is comꝑabił uideatur. Quid aut̃ concen¬
tus auium. quid humane uocis melos
iocundum. quid dulces modos sonoꝵ
om̃ium cõmenorem. qr tam multa st̃
armone gn̾a. ut ea nec cogitatus ꝑ cur¬
tere: nec sermo facile explicare possit. q̃
tam̃ cuncta auditui seruiunt. ⁊ in eiꝰ
delicias creata sunt. Sic ẽ de olfatu. hñt

Expanded text:
ditus, aliud odoratus, aliud gustus, aliditus, aliud odoratus, aliud gustus, aliud tactus. Visum pascit pulchritudo colorum; suavitas cantilenae demulcet auditum, fragrantia odoris olfactum, dulcedo saporis gustum, aptitudo corporis tactum. Et quis omnes delicias sensuum enumerare queat? Quae tam multiplices soblectamenta oculorum in diversitate colorum monstravimus, tot oblectamenta aurium in varietate sonorum invenimus. Inter quae prima sunt dulcia sermonum commercia, quibus homines ad invicem suas voluntates communicant; praeterita narrant, praesentia indicant, futura nuntiant, occulta revelant, adeo ut si his careat vita humana, bestiis comparabilis videatur. Quid autem concentus avium? quid humanae vocis melos jucundum? quid dulces modos sonorum omnium commemorem? Quia tam multa sunt harmoniae genera, ut ea nec cogitatus percurrere, nec sermo facile explicare possit, quae tamen cuncta auditui serviunt, et ad ejus delicias creata sunt, sic est de olfactu. Habent
Abbreviated transcription (Latin):
lus redimita florib qͣm iocundũ spectacu¬
lũ prebet qͦmͦ uisũ delectat. quom affectũ prouo¬
cat. Uidemus rubentes rosas candida lilia.
purpureas uiolas in quib om̃ib non so¬
lum pulcritudo s origo ꝙͦ mirabilis ẽ. quo¬
modo scił dei sap̃ia de t̾re puluere talem ꝓ¬
ducit sp̃em. Postremo suꝑ om̃e pulcrũ
uiride quomͦ animos intuentium rapit.
qñ uere nouo noua quedam uita germi¬
na ꝓdeunt. ⁊ erecta sursum in spiculie.
suis quasi deorsum morte calcata ad yma¬
ginem future resurrectionis in lucem pa¬
riter erumpunt. S quid de oꝑib dei lo¬
quimur cum etiam humane industrue
fucos ad ult̾ina quadam sp̃e fallentee.
ocłos tanꝑe admiramun:
ost sp̃ẽm de qualitate rex disserere
debemus. Ob hoc ꝓuidentia creato¬
ris tam diu̾sas qualitates reb indidit.
ut om̃is sensus hominis sua oblectamẽ¬
ta inueniat. aliud ꝑcipit uisus. aliud au¬

Expanded text:
lus redimita floribus, quam jucundum spectaculus redimita floribus, quam jucundum spectaculum praebet, quomodo visum delectat, quomodo affectum provocat? Videmus rubentes rosas, candida lilia, purpureas violas, in quibus omnibus non solum pulchritudo sed origo quoque mirabilis est. Quomodo scilicet Dei sapientia de terrae pulvere talem producit speciem. Postremo super omne pulchrum viride, quomodo animos intuentium rapit; quando vere novo, nova quadam vita germina prodeunt, et erecta sursum in spiculis suis quasi deorsum morte calcata ad imaginem futurae resurrectionis in lucem pariter erumpunt. Sed quid de operibus Dei loquimur? cum etiam humanae industriae fucos adulterina quadam sapientia fallentes oculos tantopere miramur? ost speciem de qualitate rerum disserere debemus, ob hoc providentia Creatoris tam diversas qualitates rebus indidit, ut omnis sensus hominis sua oblectamenta inveniat. Aliud percipit visus, aliud au
Abbreviated transcription (Latin):
aliud manus. singulis sua forma. sua loca
sua officia. et cum sint ita diu̾sa in se singo¬
la inuicem tñ cooperantur om̃ia.
rum multum dicere opus non est.
cum ip̃e uisus ꝓbec quantũ nature decoris
additur. cum tam uariis distincta colorib
adornatur. quid luce pulcrius. q̃ cum colo¬
rem in se ñ habeat. omnium tñ colores reꝵ
ip̃a quodam modo illuminando colorat.
Quid iocundius adiudendum celo cũ sere¬
num ẽ. quod resplendet quasi saphirues.
⁊ gͣtissimo quodam sue claritatis tempe¬
ram̃to uisum excipit. et demulcet aspectũ:
Sol sicut aurum tutilat. luna pallet qua¬
si electrum. Stellaꝵ quedam flamineo as¬
pectu radiant. quedam luce rosea micant.
q̃dam uero alt̾natim. nunc roseum. nunc
uiridem. nunc candidum fulgorẽ demon¬
strant. Quid de geminis et lapidib pre¬
ciosis narrem quoꝵ ñ solum efficatia uti¬
lis. s aspectus quoq mirabilis ẽ: Ecce cel¬

Expanded text:
aliud manus; singulis sua forma, sua loca, aliud manus; singulis sua forma, sua loca, sua officia, et cum sint ita diversa in se, singula invicem tamen cooperantur omnia. rum multum disserere opus non est, cum ipse visus probet quantum naturae decoris additur, cum tam variis distincta coloribus adornatur. Quid luce pulchrius, quae cum colorem in se non habeat, omnium tamen colores rerum ipsa quodammodo illuminando colorat? Quid jucundius ad videndum coelo cum serenum est, quod splendet quasi sapphirus; et gratissimo quodam suae claritatis temperamento visum excipit et demulcet aspectum? Sol sicut aurum rutilat, luna pallet quasi electrum, stellarum quaedam flammeo aspectu radiant; quaedam luce rosea micant, quaedam vero alternatim nunc roseum, nunc viridem, nunc candidum fulgorem demonstrant. Quid de gemmis et lapidibus pretiosis narrem? quorum non solum efficacia utilis, sed aspectus quoque mirabilis est. Ecce tel
Abbreviated transcription (Latin):
tis similitudo una ꝓpagata prime origi¬
nis formam ñ immutat. Non ouis uitu¬
lum. ñ uacca agnum. non cerua leporẽ.
ñ leo uulpem. s in sibi simile ꝓpaginem
suam extendit omne ꝙ est. Hoc quoꝙ in¬
sensibił natura custodit. aliud genus ẽ
tilia. aliud fagus. aliud quercus. unum
lium quomodo serratis dentib ꝑ girum
distinguit᷑ quomodo intrinsecus ꝓduc¬
tis costulis huc illucq intexitur. Nume¬
tot costulas in alio. talem formam in uno.
qualem formam in alio. talem colorem
in uno. qualem colorem in alio. Ecce quo¬
modo mora. quom fraga quibdam gra¬
nulis ad inuicem compactis circumqͣ¬
cus dictantis. p̾ceptum acceꝑit nusqͣm
t̾minos suos excedere p̾sumit. hoc quoꝙ
mirabile ẽ quod in uno corꝑe tot cons¬
tituunt᷑ membra. tot m̃broꝵ forme.
tot loca tot officia. Ecce in uno hominis
corꝑe quot m̃bra aliud auris aliud ocu¬
lus. aliud ligna. aliud nasus. alind pes

Expanded text:
tis similitudo una propagata primae origitis similitudo una propagata primae originis formam non mutat; non ovis vitulum, non vacca agnum, non cerva leporem, non leo vulpem, sed in sibi simile propaginem suam extendit omne quod est. Hoc quoque insensibilis natura custodit, aliud genus arboris est tilia, aliud fagus, aliud quercus, unumqlium quomodo ferratis dentibus per gyrum distinguitur, quomodo intrinsecus productis costulis huc illucque intexitur. Numetot costulas in uno quot costulas in alio, talem formam in uno qualem formam in alio, talem colorem in uno qualem colorem in alio. Ecce quomodo mora, quomodo fraga, quibusdam granulis ad invicem compactis circumqucus dictantis praeceptum acceperit, nusquam terminos suos excedere praesumit. Hoc quoque mirabile est quod in uno corpore tot constituuntur membra, tot membrorum formae, tot loca, tot officia. Ecce in uno hominis corpore quot membra? Aliud auris, aliud oculus, aliud lingua, aliud nasus, aliud pes,
Abbreviated transcription (Latin):
labores sustinet.
pp̃ pulcritudinẽ. Quarumdẽ reꝵ
figurationem miram̃. qr speciali quodã
mͦ decore sunt et conuenienter coaptate.
ita ut ip̃a dispositio oꝑis quodammͦ in¬
nuere uideatur sp̃alem sibi adhibitam
diligentiam conditoris. Rursus alia id¬
circo miramur. qr monstruosa quodam¬
modo sunt uł ridicula. quoꝵ quidem a¬
plasmatio qͣntum ab humana ratione
aliena ẽ. tanto leuius humanũ animõ
in admirationẽ compellere pot̃. Quare
cocodrillus manducans infiorem molã
ñ mouet. ⁊ quomͦ salamandra in igne
illesa ꝑmanet. Quis dedit hericio spi¬
nas ⁊ docuit eum ut se pomis turbine dis¬
cussis inuoluat. quib onustus iicedens
stridet quasi plaustrum. ⁊ formica que
hiemis suꝑuenture prescia granis horrea
sua replet aranea quoq de uiscerib suis
laqueos nectit. ut p̾dam capiat. Isti sunt
testes sap̃ie dei. Est adhuc aliud uerum
et euidens diuine sapie argumentũ qd̾
om̃e genus simile sͥ ꝓcreat. ⁊ in tam ml¬

Expanded text:
labores sustinet. labores sustinet. propter pulchritudinem. Quarumdam rerum figurationem miramur quia speciali quodam modo decorae sunt et convenienter coaptatae, ita ut ipsa dispositio operis quodammodo innuere videatur specialem sibi adhibitam diligentiam Conditoris. Rursus alia idcirco miramur quia monstruosa sunt vel ridicula; quorum quidem psalmatio quantum ab humana ratione aliena est, tanto facilius humanum animum in admirationem compellere potest. Quare crocodilus manducans inferiorem molam non movet? et quomodo salamandra in igne illaesa permanet? quis dedit ericio spinas, et docuit eum, ut se pomis turbine discussis involvat, quibus onustus incedens stridet quasi plaustrum? et formicam quae hiemis superventurae praescia granis horrea sua replet? araneam quae de visceribus suis laqueos nectit unde praedam capiat? isti sunt testes sapientiae Dei. Est adhuc aliud verum et evidens divinae sapientiae argumentum, quod omne genus simile sibi procreat, et in tam mul
Abbreviated transcription (Latin):
et uitam exigius corꝑib. Sic omnifari¬
am liniamenta nature sue congrua ple¬
nissime distribuit. ut nichil uideas deẽe
in minimis eoꝵ om̃ium que natura for
et obhoc magis mira uident᷑. sunt
q̃dam in reb cõnditis. que idcuto cũ ui¬
dentur magis mira sunt. qr ad hominũ
noticiam raro ꝑueniunt. uł ob hoc quod
in suo gn̾e pauca creata sunt. uł qr in re¬
motis sedib. ⁊ in abditis nature sinib ab¬
strusa. hec aut̃ idcirco creatoris ꝓuidentia
seorsum collocare uoluit. ut illoꝵ consor¬
tio que noxia sunt ñ ledatur. humana
societas eoꝵ que p̾ciosa sunt sp̃e ꝓbetur
humana cupiditas eoꝵ q̃ rara sunt no¬
uitate excitata ad mirari discat humana
tarditas. Postremo ut ħ bona simul et
mala qͣi eminus posita quodammͦ allo¬
qͣntur hominem ut attendat qnͣto stu¬
dio et̾na mala fugere. ⁊ bona et̾na appe¬
tere debet. Si ꝓ his temꝑalib bonis ad¬
ipiscendis et malis euitandis tantos

Expanded text:
et in tam exiguis corporibus sic omnifariet in tam exiguis corporibus sic omnifariam lineamenta naturae suae congrua plenissime distribuit, ut nihil videas deesse in minimis eorum omnium quae natura formet ob hoc magis mira videntur. Sunt quaedam in rebus conditis quae idcirco cum videntur magis mira sunt, quia ad hominum notitiam raro perveniunt, vel ob hoc quod in suo genere pura creata sunt, vel quia remotis sedibus et in abditis naturae sinibus abstrusa. Haec autem idcirco Creatoris providentia seorsum collocare voluit, ut illorum consortio quae noxia sunt non laedatur humana societas, eorum quae pretiosa sunt specie probetur humana cupiditas, eorum quae rara sunt novitate excitata admirari discat humana tarditas; postremo ut haec bona simul et mala quasi eminus posita quodammodo alloquantur hominem, ut attendat quanto studio mala aeterna fugere et bona aeterna appetere debet, si pro his temporalibus bonis adipiscendis et malis evitandis tantos
Abbreviated transcription (Latin):
Singula ordine suo ꝓsequamur. figu¬
ra sccl̃m magnitudinem attendit. qñ
res quelibet sui gn̾is modum in quan¬
titate excedit. Sic miramur gigantẽ
it̾ homines. cetum int̾ pisces. grifen
int̾ uoluctes. elefantem int̾ quadru pe¬
des. draconem int̾ serpentes. figura scd̃m
ꝑuitatẽ consideratur quando res q̃libet¬
ceteris sui gen̾is quantitate equariũ
nifes. ⁊ alia similia que int̾ cetera qui¬
dem animalia uiuunt. s ceteris omnib
corꝑis exiguitate dispares sunt. uide gͦ
quid magis mireris dentes apri uł tinee.
alas grifis uł cinifis. caput equi uł lo¬
custe crura elefantis. uł culicis. rostrũ
suis uł succrionis. aquilam uł formicã.
leonem uł pulicem tigridem uł testitu¬
dinem. Ibi miraris magnitudinẽ. Hic
miraris ꝑuitatẽ. corpus paruum mag¬
na sap̃ia conditum. Magna sap̃ia cui
nulla subrepit negligentia. illis dedit
occłos quos uix comp̾hendere põt ocł.

Expanded text:
singula ordine suo prosequamur. Figusingula ordine suo prosequamur. Figura secundum magnitudinem attenditur, quando res quaelibet sui generis modum in quantitate excedit; sic miramur gigantem inter homines, cetum inter pisces, gryphonem inter volucres, elephantem inter quadrupedes, draconem inter serpentes. Figura secundum parvitatem consideratur quando res quaelibet sui generis quantitati aequari non niphes, et similia, quae inter caetera quidem animalia vivunt, sed caeteris omnibus corporis exiguitate dispares sunt. Vide ergo quid magis mireris, dentes apri, an tineae, alas gryphis an sciniphis? caput equi an locustae? crura elephantis an culicis? rostrum suis an succerionis? aquilam an formicam? leonem an pulicem? tigridem an testudinem? Ibi miraris magnitudinem, hic miraris parvitatem; corpus parvum magna sapientia conditum. Magna sapientia cui nulla subrepit negligentia. Illis dedit oculos, quos vix comprehendere potest oculus;
Abbreviated transcription (Latin):
sib et appetitibus. Cogita gͦ qualis ẽẽ pos¬
sit qui sensus om̃ium uiuentium fabri¬
cat. appetitus creat. et in singłis quib q
animantib quid appetere. et qͣnͣtum ap¬
petere debeant ordinat. deniq motus rati¬
onalis qui est in factis et consiliis. satis
admirationis tͥ ingerit. si attendere uo¬
lueris qͣm in effabilis sit sapĩa. que omĩa
luntatis arbitrium intorquet. ita temꝑat.
et moderatur. ut nichil in uniuersitate pos¬
sit fieri ꝙ non ip̃a ad decorem opeꝵ suoꝵ
aut p̾cipiendo aut ꝑmutendo fieri uelit.
sufficiant. Deiñ sequitur species.
Sp̃es est forma uisibilis que continet o¬
duo. figuras. et colores. fugure aut̃ reꝵ
multis modis apparent mirabiles. aliqñ
ex magnitudine. aliq̃n ex paruitate. ali¬
qͣndo qr rare. aliqñ qr pulcre. aliquando
ut int̾u ita loquar. qr quodam mͦ con¬
uenienter inepte. aliq̃n qr in multis
una. aliqͣndo una quia in uno diuersa.

Expanded text:
sibus et appetitibus. Cogita ergo qualis esse possibus et appetitibus. Cogita ergo qualis esse possit, qui sensus omnium viventium fabricat, appetitus creat, et in singulis quibusque animantibus quid appetere et quantum appetere debeant, ordinat. Denique motus rationalis qui est in factis et consiliis satis admirationis tibi ingerit, si attendere volueris, quam ineffabilis sit sapientia quae omnia luntatis arbitrium intorquet, ita imperat et moderatur ut nihil in universitate possit fieri quod non ipsa ad decorem operum suorum aut praecipiendo, aut permittendo fieri velit. sufficiant. Deinde sequitur species. Species est forma visibilis, quae continet duo, figuras et colores. Figurae autem rerum multis modis apparent mirabiles. Aliquando ex magnitudine, aliquando ex parvitate, aliquando quia rarae, aliquando quia pulchrae, aliquando, ut interim ita loquar, quia quodammodo convenienter ineptae, aliquando quia in multis una, aliquando quia in uno diversa,
Abbreviated transcription (Latin):
animał. rõnalis. de quib qr ꝑ singła
multa dicere ñ possumus. breuiter singła
ꝑ stringamus. uide quomͦ in motu locali sa¬
pientia conditoris appareat. Cogita nunc
uũ defluentib semꝑ aquis indeficiens sẽꝑ
uena ministrat᷑. unde motus uentoꝵ edu¬
citur: quis infatigabilem astroꝵ cursum o¬
moderat᷑ qui solem ꝑ hiberna descendere
signa p̾cipit. quis rursum ꝑ estiua eũ sig¬
na ascendere facit. quis eum ab oriente in oc¬
cidentem ducit. et it̾m ab occidente ad orien¬
tem reuehit. Hec cuncta mirabilta. et soli
deo possibilia sunt. Quid etiam de motu na¬
turali dicam: Quis putas nascentib cun¬
ctis increm̃tum tribuit. ⁊ quasi de quodã
occulto nature sinu in aꝑtum germinan¬
tia educit. rursumq eadem marcentia il¬
luc unde uen̾ant reuerti facit: Satis hec
diligent̾ intuentib mirabilia apparebt̃.
deiñ sequitur animał motus qui ẽ insẽ¬

Expanded text:
animalis, rationalis. De quibus quia per singula animalis, rationalis. De quibus quia per singula multa dicere non possumus, breviter singula perstringamus. Vide quomodo in motu locali sapientia Conditoris appareat. Cogita nunc unde defluentibus semper aquis indeficiens semper vena ministratur, unde motus ventorum educitur, quis infatigabilem astrorum cursum moderatur, quis solem per hiberna descendere signa praecipit, quis rursum per aestiva eum signa ascendere facit, quis eum ab oriente in occidentem ducit, et iterum ab occidente ad orientem revehit. Haec cuncta mirabilia, et soli Deo posibilia sunt. Quid etiam de naturali motu dicam? Quis putas nascentibus cunctis incrementum tribuit, et quasi de quodam occulto naturae sinu in apertum germinantia educit, rursumque eadem marcentia illuc unde venerant reverti facit? Satis haec diligenter intuentibus mirabilia apparebunt. Deinde sequitur motus animalis, qui est in sen
Abbreviated transcription (Latin):
bus. uñ et in digitis pollex qui tactum
significat coadunatis in unũ digitie
solus om̃ib respondet. qr sine tactu nul¬
lus sensuum ẽẽ potest. uidete etiam quo¬
modo in hũano corꝑe ossa intͥnsecue
collocata sunt. quatinus robur eoꝵ corpꝰ
sustineat. deĩ caro ossa uestit. ut duri¬
cia eoꝵ molliter tactum accipiat. ad ul¬
timum pelł carnem induit. ut sua qͦ¬
dammͦ tenacitate ab in commodis foris
accidentib corpꝰ muniat. Attendite qͦ¬
modo illud ꝙ molle est ⁊ infirmũ in
medio qͣi in loco tuciore ponit᷑. ne uel
intͥnsecus fulcimento carens concidat.
uł extrinsecus munim̃tum non hñs
fatiscat. Quod aut̃ in uno exemplifica¬
tum ẽ in cunctis gen̾ib reꝵ inueniri
potest. Sicut enim cortex munit arbores.
sic penne ⁊ rostra uoluctes. sic squame pis¬
ces rebq singulis scłm competentiã na-¬
ture sue ꝓuidentia creatoris munim̃ta in¬
stituit. Huc usq de situ locuti sumus: nunc

Expanded text:
bus. Unde et in digitis pollex, qui tactum bus. Unde et in digitis pollex, qui tactum significat, coadunatis in unum digitis solus omnibus respondet, quia sine tactu nullus sensuum esse potest. Vide etiam quomodo in humano corpore ossa intrinsecus collocata sunt, quatenus robur eorum corpus sustineat; deinde caro ossa vestit, ut duritia eorum molliter tactum excipiat. Ad ultimum pellis carnem induit, ut sua quodammodo tenacitate ab incommodis foris accidentibus corpus muniat. Attendite quomodo illud quod molle est et infirmum, in medio quasi in loco tutiore ponitur; ne vel intrinsecus fulcimento carens concidat, vel extrinsecus munimentum non habens fatiscat. Quod autem in uno exemplificatum est, in cunctis generibus rerum inveniri potest. Sic enim cortex munit arborem, sic pennae et rostra volucres, sic squammae pisces, rebusque singulis secundum competentiam naturae suae, providentia Creatoris munimenta instituit. Hucusque de situ locuti sumus nunc
Abbreviated transcription (Latin):
tia quasi in necessitate nos muniunt. s
qͣntum ñ ꝑtinent ad necessitatẽ quasi ex¬
tra carnẽ sine sensu p̾cidi possunt. Ecce ĩ
humana facie qͣm rationabili distinctio¬
ne instrum̃ta sensuum collocata sunt.
Sup̾ͥmum locum optinet in uisus ocłis.
deĩ auditus in aurib post hunc. in
narib olfatus. atq post hunc in ore gͦ¬
tus. Scimus aut̃ quod omnes sen sus
deforis intus ueniunt. solus uisus demn¬
tus foras exit. ⁊ eminus posita mira p̾
ceteris agilitate ꝑcipit. Bene gͦ quasi spe¬
culator qͥdam eminentiorẽ cunctis locũ
obtinuit. ut que ceteris sensib semper¬
uentura sunt. ante ꝑiculum p̾uidere pos¬
sit. Post hunc auditus et loco et mobi¬
litate sid̾s est. deiũ olfatus. Gustus aut̃
qui nil sentire pot̃ nisi id quod tangit.
merito tardior ceteris sensib in uno re¬
sed̾. Cactus sp̃alem sedem non h̃t̃. qui iõ
uniu̾salis est. qr cunctis cooꝑatur sensi¬

Expanded text:
tia, quasi in necessitate nos muniunt; sed tia, quasi in necessitate nos muniunt; sed quantum non pertinent ad necessitatem, quasi extra carnem sine sensu praecidi possunt. Ecce in humana facie quam rationabili distinctione instrumenta sensuum collocata sunt. Supremum locum obtinet visus in oculis. Deinde auditus in auribus; post hunc in naribus olfactus, atque post hunc in ore gustus. Scimus autem quod reliqui omnes sensus foris intro veniunt, solus visus intus foras exit, et eminus posita mira prae caeteris agilitate percipit. Bene ergo quasi speculator, eminentiorem cunctis locum obtinuit, ut quae caeteris sensibus superventura sunt, ante periculum praevidere possit. Post hunc auditus, et loco et nobilitate secundus est. Deinde olfactus. Gustus autem qui nil sentire potest nisi id quod tangit, merito tardior caeteris sensibus in imo resedit. Tactus specialem sedem non habet, qui ideo universalis est, quia cunctis cooperatur sensi
Abbreviated transcription (Latin):
extenditur. tibiis deorsum figitur. statu¬
ra humani corꝑis. qr et intentio oꝑatio¬
nis animũ extendit. et affectus desideri¬
orum figit. Item scd̃m latitudinem hĩc
gitos pedum in quinq finitur hũani
corꝑis ꝓtensio. qr siue in latum tendat᷑
animus ꝑ intentionem oꝑis. siue deor¬
sum fugatur ꝑ desiderium affectionis.
quinq sensus sunt. ꝑ quos foris exit.
Item digni ternis arciculoꝵ int̾uallie⁊
distingunt᷑. qui in manib de una pal
qr de una sensualitate qͥnq sensus exe¬
unt. in quib trina distinctione. pͥmũ
sensus. deiñ sentire postmodum sensi¬
bile inuenitur. Postremo in singulis
digitis extremoꝵ articuloꝵ capita suꝑ¬
positis unguib qͣsigaleata cernunt᷑. ut
quoc̃q siue manus extenta siue pee
ꝓmotus offendiculum inuen̾int. ip̃o
suo munimine ꝓtecti illesi ꝑman̾e pos¬
sunit. Similit̾ terrena ista ad similitu¬
dinem unguium foris sensib in herẽ¬

Expanded text:
extenditur, tibiis deorsum figitur statuextenditur, tibiis deorsum figitur statura humani corporis; quia et intentio operationis animum extendit, et affectus desideriorum figit. Item secundum latitudinem hinc gitos pedum in quinque finitur humani corporis protensio; quia sive in latum tendatur animus per intentionem operis, sive deorsum figatur per desiderium affectionis, quinque sensus sunt per quos foris exit. Item digiti ternis articulorum intervallis distinguuntur, qui de una palmquia de una sensualitate quinque sensus exeunt, in quibus prima distinctione primum sensus, deinde sentire, postmodum sensibile invenitur. Postremo in singulis digitis extremorum articulorum capita superpositis unguibus, quasi galeata cernuntur, ut quocunque, sive manus extensa, seu pes promotus offendiculum invenerit, ipsi suo munimine protecti, illae si permanere possint. Similiter terrena illa ad similitudinem unguium foris sensibus inhaeren