comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
nos pigros facit. ⁊ fossam cecam qꝑ nos eam non
uidemus. ⁊ linguam politam qr uerba polita fa¬
cit. Postremo ⁊̃ quietum ab omnib molestiis
tempus dicimus. in quo nos ab omĩib molestiis
quieti sumus. Sic ⁊ deus requienisse dictus est ab
om̃ib oꝑib suis q̃ fecit bona ualde. qr in illo re¬
qͥescemus ab om̃ib oꝑib nr̃is. si oꝑa bona fece¬
rimus. Quia ⁊ ip̃a bona oꝑa nr̃a illi tribuenda st̃
qui uocat. qui precipit. qui uiam u̾itatis ostẽdit
quiut et uelimus inuitat. ⁊ uires implendi ea q̃
esista tribuatur. diligentius consid̾and̾ arbitror.
Uideo .n. per totũ textũ scripturarũ diuinarũ sex
quasdam etates oꝑosas. certis qͣ limitib suis eẽ
distinctas. ut in septima speretur requies.⁊easd̃
sex etates habere similitudinem istoꝵ sex dierum.
in quib ea fc̃a sunt. que dominũ fecisse scriptura
ꝯmemorat. Primordia .n. ger̾s humani in qͥb

Expanded text:
nos pigros facit; et fossam caecam, quia nos eam non nos pigros facit; et fossam caecam, quia nos eam non videmus; et linguam politam, quia verba polita facit: postremo etiam quietum ab omnibus molestiis tempus dicimus, in quo nos ab omnibus molestiis quieti sumus. Sed et Deus requievisse dictus est ab omnibus operibus suis, quae fecit bona valde, quia in illo requiescemus ab omnibus operibus nostris, si opera bona fecerimus: quia et ipsa bona opera nostra illi tribuenda sunt qui vocat, qui praecipit, qui viam veritatis ostendit, qui ut et velimus invitat, et vires implendi ea quae es ista tribuatur, diligentius considerandum arbitror. Video enim per totum textum divinarum Scripturarum sex quasdam aetates operosas, certis quasi limitibus suis esse distinctas, ut in septima speretur requies; et easdem sex aetates habere similitudinem istorum sex dierum, in quibus ea facta sunt quae Deum fecisse Scriptura commemorat. Primordia enim generis humani, in quibus
Abbreviated transcription (Latin):
sp̃c sanctus geniit quasi indigeat. aut q̃gͦtias¬
patiatur qui sm̃ deum interpellat pro sanctis.
S qr ip̃e nos mouet ad orandum. cũ gemimuꝰ.
Qd̾ qr ip̃o mouente nos facinus ip̃e face̾ dictus
ẽ. Sic dicitur ⁊̃ illud. temptat uos dñs deus ur̃.
ut sciat si diligitis eum. Non enĩ ut sciat ip̃e quẽ
nichil latet. s ut scire nos faciat quantũ in eiꝰ
dilectõne ꝓfec̾ĩmus temptari nos ꝑmittit. Sx̾n
ip̃am loquutõnem dicit ⁊ dñs nr̃ nescire se diẽ
⁊ horam de fine scłi. Quid .n. potest ẽẽ quod ille
nescientem se esse dixit qr illos nescientes occlꝰ¬
tando faciebat. Scd̾m hanc figuram ⁊̃ patrem
fac̾et. Ex hac figura multe questiones in diuinis
scripturis eis qui iam genus loqutõnis huiꝰ noue¬
runt sine ulla difficultate soluuntur. Talib lo¬
cutõnib habundat ⁊̃ nr̃a consuetudo. cũ dicimꝰ
letum diem. qr nos letos fe̾cit. ⁊ pigrum frigus qr

Expanded text:
Spiritus sanctus gemit, quasi indigeat, aut angSpiritus sanctus gemit, quasi indigeat, aut angpatiatur, qui secundum Deum interpellat pro sanctis: sed quia ipse nos movet ad orandum cum gemimus, quod ipso movente nos facimus, ipse facere dictus est. Sic dicitur etiam illud: Tentat vos Dominus Deus vester, ut sciat si diligitis eum . Non enim ut sciat ipse quem nihil latet, sed ut scire nos faciat, quantum in ejus dilectione profecerimus, tentari nos permittit. Secundum ipsam locutionem dicit et Dominus noster, nescire se diem et horam de fine saeculi . Quid enim potest esse quod ille , nescientem se esse dixit, quia illos nescientes occultando faciebat. Secundum hanc figuram etiam Patrem solfaceret. Ex hac figura multae quaestiones in divinis Scripturis, eis qui jam genus locutionis hujus noverunt, sine ulla difficultate solvuntur. Talibus locutionibus etiam abundat nostra consuetudo, cum dicimus laetum diem, quia nos laetos facit; et pigrum frigus, quia
Abbreviated transcription (Latin):
oꝑatur. carnaliter opinabantur requiem dei et
carnalit̾ sabbatum obseruantes. non uidebãt
quid illius diei significatõ figuraret. sic ⁊ isti di¬
uersa quidem uoluntate.pariter tamen non
intelligunt sablati sacramentum. Et em̃ illi
carnalit̾ obseruando. ⁊ isti carnalit̾ execrando
sabbatũ non nouerunt. Transeat ergo unus¬
quisq ad xp̃m. ut auferatur uelanien sic̃ apłc
dicit. Uelanien .n. aufertur qñ similitudinis et
allegorie cooꝑim̃to ablato ueritas nudatur
ut possit uideri. Primo ergu loqutõnis gemi᷑¬
huius regula in multis diuinarũ scripturar
locis animaduertenda atq discenda ẽ. Quid
eiũ aliud significat quod dicitur deus requie¬
uisse ab om̃ib oꝑib suis que fec̃ bona ualde.
nisi requiem quam nobis daturus est ab om¬
nib oꝑib nr̃is. si ⁊ nos bona oꝑa fecerinius:
Scd̾m ip̃am figuram loquutõns dicit ⁊ apłs.
sp̃c postulat gemitib iuenarrabilib. Non enim

Expanded text:
operatur, carnaliter opinabantur requiem Dei, et operatur, carnaliter opinabantur requiem Dei, et carnaliter sabbatum observantes non videbant quid illius diei significatio figuraret; sic et isti diversa quidem voluntate, pariter tamen non intelligunt sabbati sacramentum. Et illi enim carnaliter observando, et isti carnaliter exsecrando, sabbatum non noverunt. Transeat ergo unusquisque ad Christum ut auferatur velamen, sicut Apostolus dicit . Velamen enim aufertur, quando similitudinis et allegoriae cooperimento ablato, veritas nudatur, ut possit videri. 34. Primo ergo hujus locutionis regula in multis divinarum Scripturarum locis animadvertenda atque discenda est. Quid enim aliud significat, quod dicitur Deus requievisse ab omnibus operibus suis, quae fecit bona valde, nisi requiem nostram, quam nobis daturus est ab omnibus operibus nostris, si et nos bona opera fecerimus? Secundum ipsam figuram locutionis dicis postulat gemitibus. Non enim
Abbreviated transcription (Latin):
deremus singulas sillabas. uel ⁊̃ singulas litteras
que cum sonuerint statim transeunt. nõ ĩ eis
inueninus quod delectet atq laudandum sit.
cotus .n. ille sermo non de singłis sillabis aut
litt̾is s de omĩb pulcher ẽ. Iam nũc uideanius¬
⁊̃ illud qd̾ solent maiore impudencia qm imꝑi¬
cia deridere qd̃ scriptum ẽ deum confunimato
celo ⁊terra ⁊omĩb que fecit requieuisse die
septimo ab omĩb oꝑib suis. ⁊ benedixisse diem
semptimũ. ⁊ scĩficasse eum. qr requieuit ab ope¬
rib suis. Dicunt .n. Quid opus erat ut deus
requiesc̾et: An forte oꝑib sex dierum fatiga¬
tus ⁊ lassatus erat: Adducunt ⁊̃ dõ testĩonium
ubi ait. pater mensusq nunc oꝑatur. ⁊ hĩc mł¬
tos imꝑitos decipiunt quib ꝑsuadere conantͤ
nouũ testam̃tum uet̾ĩ testõ adu̾sari. S sicut
illi quib dominus dicit. pater meus usq nunc

Expanded text:
deremus singulas syllabas, vel etiam singulas litteras, deremus singulas syllabas, vel etiam singulas litteras, quae cum sonuerint statim transeunt, non in eis invenimus quid delectet atque laudandum sit. Totus enim ille sermo non de singulis syllabis aut litteris, sed de omnibus pulcher est. CAPUT XXIetiam illud, quod solent majore impudentia, quam imperitia deridere, quod scriptum est, Deum consummato coelo et terra et omnibus quae fecit, requievisse die septimo ab omnibus operibus suis, et benedixisse diem septimum, et sanctificasse eum, quia requievit ab operibus suis. Dicunt enim: Quid opus erat ut Deus requiesceret? an forte operibus sex dierum fatigatus et lassatus erat? Addunt etiam Domini testimonium, ubi ait, Pater meus usque nunc operatur ; et hinc multos imperitos decipiunt, quibus persuadere conantur Novum Testamentum Veteri Testamento adversari. Sed sicut illi quibus Dominus dicit, Pater meus usque nunc
Abbreviated transcription (Latin):
in corpore humano si laudamus oculos sues soloᷤ
si nasum solum. si solas genas. aut solum caput.
aut solas manus. aut solos pedes. ⁊ cet̾a si pulcra
singula ⁊ sola laudamus. quanto magis totum
corpus cui omĩa membra que singła pulcra sunt
conferunt pulcritudinem suam. ita ut manus pł¬
cra que ⁊̃ sola laudabaturin corpore si separetur
a corpore ⁊ ip̃a amuitat gram suam. ⁊ cetã sũ¬
illa sine honore sint. Tanta est uis ⁊ potencia
ceant cum ĩ uniuersum aliquid ꝯueniũt atq
concurrũt. Uniu̾sum autem ab unitate nom̃
accepit. Qd̾ si manichei considerarent lauda¬
rent uniu̾sitatis auctorem. ⁊ conditorem deũ.
& quod eos pp̃ conditõnem nr̃e mortalitatis in
parte offendit. redigerent ad uniu̾sitatis pulcri¬
tudinem ⁊ uiderent quemadmod̾ deus fecit omĩa
non solum bona. sz etiam bona ualde. Quia ⁊in
sermone aliquo ornato atq compõito. si cõsi¬

Expanded text:
in corpore humano, si laudamus oculos solos, in corpore humano, si laudamus oculos solos, si nasum solum, si solas genas, aut solum caput, aut solas manus, aut solos pedes, et caetera si pulchra singula et sola laudamus; quanto magis totum corpus, cui omnia membra, quae singula pulchra sunt, conferunt pulchritudinem suam: ita ut manus pulchra, quae etiam sola laudabatur in corpore, si separetur a corpore, et ipsa amittat gratiam suam, et illa inhonesta sint? Tanta est vis et potentiaceant, cum in universum aliquid conveniunt atque concurrunt. Universum autem ab unitate nomen accepit. Quod si Manichaei considerarent, laudarent universitatis auctorem et conditorem Deum; et quod eos propter conditionem nostrae mortalitatis in parte offendit, redigerent ad universi pulchritudinem, et viderent quemadmodum Deus fecerit omnia non solum bona, sed etiam bona valde. Quia etiam in sermone aliquo ornato atque composito si consi
Abbreviated transcription (Latin):
Qui autem ih̾u xp̃i sunt carnem suam cru¬
cifixerunt cuni ꝑturbatõib ⁊ ꝯcupiscenciis.
Uel hinc quiuis ammoneri debet non carua¬
liter esse hec intelligenda. qr herbe uirides et
ligna fructifera onũ gen̾i bestiarũ et omĩb
uolatilib ⁊ om̃ib serpentib in genesi dautꝰ
ad cibũ. cum uideamus leones ⁊ accipitres. et
credo. qui sunt in harenosis ⁊ desertis locis. ubi
negligenter pretereũdum ꝙ dcm ÷. Et uidit
deus omĩa quecũq fecit ẽẽ bona ualde. Cum .n.
de singulis ag̾et dicebat tm̃ uidit deus qr boñ ẽ.
Cum autem de om̃ib dicerotur. parũ fuit dicẽ
bona. nͥ adderetur ⁊ ualde. Si enu singula oꝑa
dei cum consid̾antur a prudencib inueniunt᷑ brẽ
laudabiles mensuras ⁊ numeros ⁊ ordiues ĩsuo
qͦ gen̾e constituta. qnͣto magis omĩa simul .i.
ip̃a uniu̾sitas que istis singuł in unũ collectis ĩ¬
plecur. Omĩs .n. pulcritudo que partib constat
multo est laudabilior in toto qͣm in parte. sic̃

Expanded text:
 Christi sunt, carnem suam crucifixerunt cum perturbationibus et concupiscentiis . Vel hinc enim quivis admoneri debet non carnaliter haec esse intelligenda, quia herbae virides et ligna fructifera omni generi bestiarum, et omnibus volatilibus et omnibus serpentibus in Genesi dantur ad cibum, cum videamus leones, et accipitres, et credo, qui sunt in arenosis et desertis locis, ubi negligenter praetereundum quod dictum est, Et vidit Deus omnia quaecumque fecit, esse bona valde. Cum enim de singulis ageret, dicebat tantum, Vidit Deus quia bonum est: cum autem de omnibus diceretur, parum fuit dicere bona, nisi adderetur et valde. Si enim singula opera Dei cum considerantur a prudentibus, inveniuntur habere laudabiles mensuras et numeros et ordines in suo quaeque genere constituta; quanto magis omnia simul, id est ipsa universitas, quae istis singulis in unum collectis impletur? Omnis enim pulchritudo quae partibus constat, multo est laudabilior in toto quam in parte: sicut
Abbreviated transcription (Latin):
halens. ut nullam ex eo aduersitatem. ulłam
molestiam pateretur. Quod ideo sic credend̾ ẽ
qr nond̾ erant filii scł̃i huiꝰ anteqͣm pecrarent.
filii .n. scłi huius gen̾ant ⁊ generantur. sic̃ dñs
dicit cũ in comꝑatione future uite que nobis
ꝓmittitur carnalem istam generatõnem con¬
tempuendam esse demonstrat. Et qd eis dcm̃ ÷
celi ⁊ repentium om̃iũ que repunt suꝑ terram.
saluo quidem intellectu quo manifestum ẽ
omĩb animalib hiis hoĩem tõne dominari.
recte tñ intelligitur ⁊̃ spũaliter ut omẽs affec¬
tõnes ⁊ motus animi quos halemus istis aĩali¬
bus similes subditos halerent. ⁊ eoꝵ domina¬
rentur ꝑ temꝑanciam ⁊ modestiam. Cum enĩ
non reguntur isti motus erumpunt ⁊ ꝑgunt
ĩfedissimas consuetudĩes. ⁊ ꝑ diuersas ꝑnici¬
osasq delectatõnes nos rapiunt. ⁊ faciunt si

Expanded text:
habens, ut nullam ex eo adversitatem, nullam habens, ut nullam ex eo adversitatem, nullam molestiam pateretur. Quod ideo sic credendum est, quia nondum erant filii saeculi hujus antequam peccarent. Filii enim saeculi hujus generant et generantur, sicut Dominus dicit, cum in comparatione futurae vitae quae nobis promittitur, carnalem istam generationem contemnendam esse demonstrat . CAPUT coeli, et repentium omnium quae repunt super terram: salvo quidem intellectu, quo manifestum est omnibus his animalibus hominem ratione dominari; recte tamen intelligitur etiam spiritualiter, ut omnes affectiones et motus animi, quos habemus istis animalibus similes, subditos haberemus, et eorum dominaremur per temperantiam et modestiam. Cum enim non reguntur isti motus, erumpunt et pergunt in foedissimas consuetudines, et per diversas perniciosasque delectationes nos rapiunt, et faciunt si
Abbreviated transcription (Latin):
tis pecorib imꝑet. qͣmuis enĩ a multis feris pp̃
fragilitatẽ corꝑis possit occidi: a nullis tamen
domari pot̾. cũ ip̃ẽ tam multas et ꝓpe om̃es do¬
met. si ergo hec hominis dampnatõ tantum
ualet quid de regno eiꝰ cogitand̾ est. qd̃ ei reno¬
uato ⁊ liberato diuina uoce ꝓruittitur: Qd̾¬
autem scriptũ ÷ masculũ ⁊ feminam fec̃ illos
⁊ benedixit eos deus dicens. crescite ⁊ młtiplica¬
mini. et generate ⁊ replete terram. rectissĩe
queritur quẽad mod accipienda sit ꝯiũctõ
inasculi ⁊ femine ante pecratum. & ista bñ¬
dictio qua dictum est crescite ⁊ multipli¬
camini ⁊ generate ⁊ replete terram. utrum
datur. Erat .n. prius casta ꝯiunctõ masculi
et femine. huius ad regendũ. illius ad optem¬
perand̃ acõmodata. ⁊ spiritał fetus intelligibi¬
lium ⁊ ĩmortalium gaudioꝵ. replens terram .i.
unuficans corpus ⁊ dominans eius .i. ita sbiect

Expanded text:
ltis pecoribus imperet: quamvis enim a multis feris propter ltis pecoribus imperet: quamvis enim a multis feris propter fragilitatem corporis possit occidi, a nullis tamen domari potest, cum ipse tam multas et prope omnes domet: si ergo haec hominis damnatio tantum valet, quid de regno ejus cogitandum est, quod ei renovato et liberato divina voce promittitur? autem scriptum est, Masculum et feminam fecit illos; et benedixit eos Deus dicens, Crescite et multiplicamini, et generate, et replete terram; rectissime quaeritur quemadmodum accipienda sit conjunctio masculi et feminae ante peccatum, et ista benedictio qua dictum est, Crescite et multiplicamini, et generate, et replete terram: utrum datur. Erat enim prius casta conjunctio masculi et feminae; hujus ad regendum, illius ad obtemperandum accommodata: et spiritualis fetus intelligibilium et immortalium gaudiorum replens terram, id est, vivificans corpus, et dominans ejus; id est, ita subjectum
Abbreviated transcription (Latin):
similes. Om̃iũ .n. animalium corpora siue q̃
in aquis siue que in terra uinunt. siue que in
aere uolitant inclinata sunt ad terram. et
non sunt erecta sicut honiiis corpus. Quo
significatur ⁊̃ animũ ur̃m in suꝑna sua idẽ
in eterna spiritalia erectũ ẽẽ debere. Ita intelli¬
gitur ꝑ aniniũ maxime attestante ⁊̃ erecta:¬
corporis forma homo fc̃s ad ymaginem ⁊ si¬
accep̃ homo potestatem piscium maris et uo¬
latilium celi. et om̃iũ pecorum. ⁊ ferarum. cum
uideamus a multis feris homines occidi. et a
multis auib nobis noceri. que uolumus uel
uitare uelcaꝑe. ⁊ plerumq non possumus:
Quõ ergo in hec accepimus potestatem: Hic
illis primo dicend̾ est qd multum errent. qui
post peccatum considerant hoĩem cum ĩ huiꝰce
uite mortalitatem dampnatus est. ⁊ amisit
ꝑfectõnem illam qua fc̃s est ad ymaginẽ dei.
S si dampnatõ eius tantũ ualet ut tammł¬

Expanded text:
similes. Omnium enim animalium corpora, sive quae similes. Omnium enim animalium corpora, sive quae in aquis, sive quae in terra vivunt, sive quae in aere volitant, inclinata sunt ad terram, et non sunt erecta sicut hominis corpus. Quo significatur, etiam animum nostrum in superna sua, id est in aeterna spiritualia, erectum esse debere. Ita intelligitur per animum maxime, attestante etcorporis forma, homo factus ad imaginem et siaccepit homo potestatem piscium maris et volatilium coeli et omnium pecorum et ferarum, cum videamus a multis feris homines occidi, et a multis volatilibus nobis noceri, quae volumus vel vitare vel capere et plerumque non possumus? quomodo ergo in haec accepimus potestatem? Hic illis primo dicendum est quod multum errent qui post peccatum considerant hominem, cum in hujus vitae mortalitatem damnatus est, et amisit perfectionem illam qua factus est ad imaginem Dei. Sed si damnatio ejus tantum valet, ut tam mu
Abbreviated transcription (Latin):
dicend̃ est qua impudencia de talib uerbis ue¬
teri testõ calumpnientur. cum ⁊̃ in nouo ħ po¬
sita uideant. aut fortasse non uideant. sedcum
lica disciplina sp̾uales fideles non cred̾e deum
forma corporea diffinitum. et quod homo ad
piscium maris. et uolatilium celi. ⁊ omĩum
pecorum. ⁊ ferarum ⁊ omĩs terre. ⁊ omĩum re¬
pentium que repunt suꝑ terram. Cum enim
dixisset faciamus hoĩem ad ymaginem ⁊ si¬
mlitudinem nr̃am addidit ꝯtinuo. ẜ habeat
potestatem pisciũ maris et uolatiliũ celi et
cet̾a. ut intellig̾̃emꝰ non p̃p̃ corpus hominem
fcm̃ ad ymaginem dei. s pp̃ eam potestatem
qua omĩa pecora suꝑat. Omĩa .n. animalia
cet̾a subiecta sunt hõi non pp̃ corpus. s propt̾
intellectum quem nos habemus. ⁊ illa non
hñt. qͣmuis ⁊̃ corpus nr̃m sic fabricatũ sit ut
indicet nos meliores ẽẽ qͣm bestias. & ꝓpt̾ea dõ

Expanded text:
dicendum est, qua impudentia de talibus verbis Vedicendum est, qua impudentia de talibus verbis Veteri Testamento calumnientur, cum etiam in Novo haec posita videant, aut fortasse non videant, sed cum lica disciplina spirituales fideles non credere Deum forma corporea definitum; et quod homo ad et volatilium coeli, et omnium pecorum et ferarum, et omnis terrae, et omnium repentium quae repunt super terram. Cum enim dixisset, Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram; addidit continuo, Et habeat potestatem piscium maris et volatilium coeli, et caetera: ut intelligeremus non propter corpus dici hominem factum ad imaginem Dei, sed propter eam potestatem qua omnia pecora superat. Omnia enim animalia caetera subjecta sunt homini, non propter corpus, sed propter intellectum, quem nos habemus, et illa non habent: quamvis etiam corpus nostrum sic fabricatum sit, ut indicet nos meliores esse quam bestias, et propterea Deo
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ cetera usq ad uesꝑam ⁊ mane quo comple¬
tur dies sextus. Istam maxime questionem
solent ianichei loquacit̾ agitare ⁊ ĩsuliare
nobis quod hominem credamus fcm̃ ad x¬
maginem ⁊ siłitudinem dei. Attendunt enĩ
figuram corporis nr̃i ⁊ infeliciter querũt utͫ
habeat deus nares ⁊dentes ⁊barbam. ⁊mẽbra
⁊̃ int̾iora. ⁊ cetera que in nob̾ sunt necessaria.
In deo autem talia ridiculum est ĩmo impiũ
cred̾e. & ideo negant hominem fc̃m esse ad u¬
maginem ⁊ similitudinem dei. Quib respon¬
demus uembra quidem ista in scripturis pler̃q
nõiari. cum deus insinuatur audientibus par¬
uulis. Et ħ non solum in ueteris testĩ libris. s
ꝑ terram qi scabellũ est pedũ eius. Item ipse
dicit. qd̾ in digito dei eiciebat demonia. Sed
om̃es qui spũalit̾ scripturas intelligunt non¬
m̃bra corporea ꝑ ista nomina s spũalit̾ potẽ¬
cias acciꝑedidicerunt sicut alas ⁊ scutum et
gladiũ ⁊ alia multa. Primo ergo istis ħeticis

Expanded text:
 caetera usque ad vesperam et mane quo completur dies sextus. Istam maxime quaestionem solent Manichaei loquaciter agitare, et insultare nobis quod hominem credamus factum ad imaginem et similitudinem Dei. Attendunt enim figuram corporis nostri, et infeliciter quaerunt utrum habeat Deus nares et dentes et barbam, et membra etiam interiora, et caetera quae in nobis sunt necessaria. In Deo autem talia ridiculum est, imo impium credere, et ideo negant hominem factum esse ad imaginem et similitudinem Dei. Quibus respondemus, membra quidem ista in Scripturis plerumque nominari, cum Deus insinuatur audientibus parvulis; et hoc non solum in Veteris Testamenti libris, sed per terram, quia scabellum pedum ejus est . Item ipse dicit quod in digito Dei ejiciebat daemonia . Sed omnes qui spiritualiter intelligunt membra corporea per ista nomina, sed spirituales potentias accipere didicerunt, sicut galeas, et scutum, et gladium , et alia multa. Primo ergo istis haereticis
Abbreviated transcription (Latin):
uesꝑa ⁊ fcm̃ est mane dies unus. ꝙ hic calũpniñ tͥ
manichei dum putant ita dcm̃ esse. qiͣ a uesꝑa diẽ
ceꝑit. Non intelligunt oꝑatõnem illam qua lux
facta ⁊ diuisum ẽ inter luceni ⁊ tenebras.⁊ uoca¬
ta est lux dies. ⁊ tenebre nox. Hanc ergo totã oꝑa¬
tõnem ñ intelligunt ad diem ꝑtinere. Post hãc
autem oꝑacõnem tamꝙͣ finito die fc̃a est uesꝑa.
S qͥa etiam nox ad diem suũ ꝑtinet non dicitur
transisse dies ũnus nisi ⁊̃ nocte transacta cũ fc̃m
mane. Sic deinceps reliqui dies computant᷑ amã
oꝑatio que sequitur ab ip̃o mane qd̾ iam fc̃m est
et post ip̃am oꝑatõnem fit uesꝑa deinde mane et
transit alta dies. atq ita deinceps cet̾i dies trãse¬

Expanded text:
vespera, et factum est mane dies unus. Et hic calumniantur vespera, et factum est mane dies unus. Et hic calumniantur Manichaei, dum putant ita dictum esse, quasi a vespera dies coeperit. Non intelligunt operationem illam qua lux facta est, et divi sum est inter lucem et tenebras, et vocata est lux dies, et tenebrae nox; hanc ergo totam operationem non intelligunt ad diem pertinere: post hanc autem operationem tanquam finito die facta est vespera. Sed quia etiam nox ad diem suum pertinet, non dicitur transisse dies unus, nisi etiam nocte transacta cum factum est mane: sic deinceps reliqui dies computantur a maoperatio, quae sequitur ab ipso mane quod jam factum est, et post ipsam operationem fit vespera, deinde mane, et transit alter dies: atque ita deinceps caeteri dies transe
Abbreviated transcription (Latin):
fac̾ẽ silen cium. sic recte multis diuinaꝵ scͥp¬
turarum locis deus dicitur facere tenebras.
qr lucem quib uult temꝑib ⁊ locis uel non
donat uel detrahit hoo autem totum ad ĩtel¬
lectum nr̃m dc̃m est. Quia .n. lingna uocauit
deus lucem diem ⁊ tenebras noctem. utrũ heba
an greca an latina an aliqua alia: Et sic oĩa
quẽ uocauit queri potest qua lingua uoca¬
uerit: si apud deum purus intellectus ẽ sine
strepitu ⁊ diuersitate linguarum. uocauit
autem dc̃m uocari fecit. qr distinxit omĩa¬
sic ⁊ ordinauit ut discerni possent. ⁊ nomĩa
acciꝑe. S postea suo loco requiremus utrum
uere sic est accipiend̾ qr uocauit deus. qm̃ qͣnͣ¬
cum accedimus scripturis ⁊ in eis aduercimuᷤ.
tantũ nob locitõ nes eaꝵ innotescunt. Sic n¬
.i. edificarifecit. et multa talia ꝑ omnes libros di¬
uinarum scripturarum ĩueniuntur. Et facta est

Expanded text:
facere silentium, sic recte multis divinarum Scripfacere silentium, sic recte multis divinarum Scripturarum locis Deus dicitur facere tenebras, quia lucem quibus vult temporibus et locis vel non dat, vel detrahit. Hoc autem totum ad intellectum nostrum dictum est. Qua enim lingua vocavit Deus diem lucem, et tenebras noctem? utrum hebraea, an graeca, an latina, an aliqua alia? et sic omnia quae vocavit, quaeri potest qua lingua vocaverit. Sed apud Deum purus intellectus est, sine strepitu et diversitate linguarum. Vocavit autem dictum est, vocari fecit; quia sic distinxit omnia, et ordinavit, ut et discerni possent, et nomina accipere. Sed postea suo loco requiremus, utrum vere sic est accipiendum, quia vocavit Deus; quoniam quantum accedimus in Scripturis et in eis assuescimus, tantum nobis locutiones earum innotescunt. Sic m, id est aedificari fecit, et multa talia per omnes libros divinarum Scripturarum inveniuntur. CAPUT
Abbreviated transcription (Latin):
Si autem non soluunt quid ista reprehend̾t
que ad se uolunt ꝑtinere. cum illa que ad se¬
nolunt pertinere dicunt non nouerint: Qd̃
enĩ miratur dominus nob̾ mirand̾ esse signi¬
ficat. quib adhuc opus ẽ sic moueri. Oumes
ergo tales motus eius non ꝑturbati animi sig¬
na sunt. s docentis magr̃i. Sic sunt ⁊ uerba
uet̾is testĩ que non deum infirmũ docent sed
ur̃e infirmitati blandiuntur. Nichil enĩ de d̾o
digne dicipotest. nob̾ tamen ut nutrianur
⁊ ad ea ꝑueniamus que nullo humano smone
dici possunt ea dicuntur que caꝑe possumus.
uit deus diem lucem. et renebras uocauit noc¬
tem. Hic non dc̃m est fecit deus tenebras quia
tenebre sicut suꝑius dc̃m est lucis absencia ẽ
Distinctõ tñ facta inter lucem ⁊ tenebra
quemadmod̃ nos clamando fecimus uocem.
silentium autem non sonando facimus. qr
cessatio uocis silencium est: Distinguimus¬
autem tamen sensu quodam iuter uocem

Expanded text:
Si autem non solvunt, quid ista reprehendunt Si autem non solvunt, quid ista reprehendunt quae ad se nolunt pertinere, cum illa quae ad se pertinere dicunt, non noverint? Quod enim miratur Dominus noster, nobis mirandum esse significat, quibus adhuc est opus sic moveri. Omnes ergo tales motus ejus non perturbati animi sunt signa, sed docentis magistri. Sic sunt et verba Veteris Testamenti, quae non Deum infirmum docent, sed nostrae infirmitati blandiuntur. Nihil enim de Deo digne dici potest. Nobis tamen ut nutriamur, et ad ea perveniamus quae nullo humano sermone dici possunt, ea dicuntur quae capere possumus. vit Deus diem lucem, et tenebras vocavit noctem. Hic non dictum est, Fecit Deus tenebras; quia tenebrae, sicut superius dictum est, lucis absentia est: distinctio tamen facta est inter lucem et tenebras. Quemadmodum nos clamando vocem facimus; silentium autem non sonando facimus, quia cessatio vocis silentium est: distinguimus tamen sensu quodam inter vocem
Abbreviated transcription (Latin):
dei pene nullus sit. tamen tamdiu lignũ ce¬
d̾e atq tractare dolat asciendo planando uł
tornando. acq poliendo quousq ad artis re¬
gulas ꝑducatur qͣntum potest ut placrat ar¬
tifici suo. Nũquid ergo qr placet ei qd̾ fecit.
ideo ũ nou̾at bonum: Prorsus nouerat intͦ
in anino ubi ars ip̃a pulcrior est. qmͣ illa q̃
arte fabricantur. s ꝙ uidet artifex intus in
artifici suo placet uidit eĩgo deus lucem qi
bona est Quib uerbis uon ostendit᷑ eluxisse
deo iusolitum bonũ. s placuisse ꝑfc̃m. Quod
si dc̃m ess miratus est deus lucem quia bona ẽ:
qͣnͣtum clamarent qnͣtum litigarent: Admi-¬
ratio .n. reuera de reb inspiratis nasci solet. Et
autem in illis fec̾at ip̃am fidem nisi ip̃e qui eã
mirabatur: Qd̃ ⁊ si alius eam feciss. utquid
miraretur qui p̃scius erat: Si soluũt manich̃i
q̃stionem istam: uideant qr ⁊ illa solui possũt.

Expanded text:
Dei pene nullus sit, tamen tam diu lignum caeDei pene nullus sit, tamen tam diu lignum caedere atque tractare dolando, asciando, planando, vel tornando atque poliendo quousque ad artis regulas perducatur, quantum potest, et placeat artifici suo. Numquid ergo quia placet ei quod fecit, ideo non noverat bonum? Prorsus noverat intus in animo, ubi ars ipsa pulchrior est, quam illa quae arte fabricantur. Sed quod videt artifex intus in fectum quod artifici suo placet. Vidit ergo Deus lucem quia bona est: quibus verbis non ostenditur eluxisse Deo insolitum bonum, sed placuisse perfectum. 14. Quid si dictum esset, Miratus est Deus lucem quia bona est? quantum clamarent? quantum litigarent? Admiratio enim revera de rebus insperatis nasci solet, et autem in illis fecerat ipsam fidem, nisi ipse qui eam mirabatur? Quod si et alius eam fecisset, utquid miraretur, qui praescius erat? Si solvunt Manichaei quaestionem istam, videant quia et illa solvi potest.
Abbreviated transcription (Latin):
ess hoc esse putaretur ꝙ ꝯsueu̾ant homineᷤ
in illo uocabulo intellig̾e. Bictum est ergo
celum et terra. qr inde futurum erat celuin ⁊
terra. Dicta ẽ terra inuisibił ⁊ incomposita.
et tenebre suꝑ abyssum. qr informis erat et
nulla specie cerni aut cractari pot̾at. eciam¬
si ess homo qui uideret atq tractaret. Dc̃a
aqua quia facilis ⁊ ductilis sb̾iacebat oꝑanti.
ut de illa omĩa formarentur. S sub hiis oĩ¬
bus nõib materia erat inuisa ⁊ informis deqͣ
deus condidit mundum. Et dixit deus fiat lux¬
⁊ fcã z lux. Hoc non solent rep̃hend̾e manich̾i.
s illud ꝙ sequitur. Et uidit deus lucem qr bõa.
Dicunt .n. Ergo non nouerat deus lucem. aut̃
ñ nou̾at bonum: Misiꝰ homines quib displi¬
cet qd̾̃ deo placuerunt oꝑa sua. cum uideant
hominem artificem uerbi gr̃a lignarium
fabrum qͣmuis in comꝑatõne sapĩe ⁊ potẽcie

Expanded text:
esset, hoc esse putaretur quod consueverant homines esset, hoc esse putaretur quod consueverant homines in illo vocabulo intelligere. Dictum est ergo coelum et terra, quia inde futurum erat coelum et terra. Dicta est terra invisibilis et incomposita et tenebrae super abyssum, quia informis erat, et nulla specie cerni aut tractari poterat, etiamsi esset homo qui videret atque tractaret. Dicta est aqua, quia facilis et ductilis subjacebat operanti, ut de illa omnia formarentur. Sed sub his omnibus nominibus materia erat invisa et informis, de qua Deus condidit mundum. CAPUT VIII.-- Reprimitulent reprehendere Manichaei, sed illud quod sequitur, Et vidit Deus lucem quia bona est. Dicunt enim: Ergo non noverat Deus lucem, aut non noverat bonum. Miseri homines, quibus displicet, quod Deo placuerunt opera sua, cum videant etiam hominem artificem, verbi gratia, lignarium fabrum, quamvis in comparatione sapientiae et potentiae
Abbreviated transcription (Latin):
omĩa auimalia aut utilia sunt nobis. aut per¬
iuciosa aut suꝑflua. Aduersus utilia nõ bñt
quod dicant. Ne ꝑniciosis autem uł punim᷑
uel exercemur. uł terremur. ut non istam uitã
multis ꝑiculis ⁊ laborib ĩubditam. sed aliam
sideramus. et eam nob̾ pietatis m̃itis comꝑemꝰ
De suꝑfluis uero quid nob̾ est quer̾e: Si tͥ
displicet qd̃ ñ prosunt. placeat qd̾̃ non obsunt
Quia ⁊ si domui nr̃e non sunt necessaria. eis tam̃
completur huius uniu̾sitatis integritas. que n
multo maior  qm domus nr̃a. ⁊ multo melior
hanc enim miulto meliuis administrat deus qͣn
unusquisq nr̃m domũ suam. Usurꝑa ergo
utilia. caue ꝑuiciosa. relinque suꝑdua. ĩ oĩb
tñ cum mensuras ⁊ numeros ⁊ ordinem uides
artificem quere. nec alium ĩuenies nisi ubi
sũma mensura ⁊ sũmus numerus ⁊ sũmus
ordo ẽ .i. deũ. de quo uerissime dc̃m est ꝙ omĩa

Expanded text:
omnia animalia aut utilia nobis sunt, aut peromnia animalia aut utilia nobis sunt, aut perniciosa, aut superflua. Adversus utilia non habent quid dicant. De perniciosis autem vel punimur, vel exercemur, vel terremur, ut non vitam istam multis periculis et laboribus subditam, sed aliam et desideremus, et eam nobis pietatis meritis comparemus. De superfluis vero quid nobis est quaerere? Si tibi displicet quod non prosunt, placeat quod non obsunt; quia etsi domui nostrae non sunt necessaria, eis tamen completur hujus universitatis integritas, quae multo major est quam domus nostra et multo melior. Hanc enim multo melius administrat Deus, quam unusquisque nostrum domum suam. Usurpa ergo utilia, cave perniciosa, relinque superflua. In omnibus tamen cum mensuras et numeros et ordinem vides, artificem quaere. Nec alium invenies, nisi ubi summa mensura, et summus numerus, et summus ordo est, id est Deum, de quo verissime dictum est, quod omnia
Abbreviated transcription (Latin):
cuius conditor ⁊ administiator p̃dicatur deus.
audent multa reprehend̾e quoꝵ causas nõ ui¬
dent. et in oꝑib atq instrunientis omĩpotẽ¬
tis artificis uolunt se uideri scire ꝙ nesciunt.
Ego uero fateor me nescire mures ⁊ rane qͣre
create sint. aut musce aut uermicłi. Uideo tñ
enĩ alicuius auimalis corpus ⁊ membra ꝯsidero.
ubi non mensuras ⁊ num̃os ⁊ ordinem inueniã
ad uuitatem concordie ꝑtinere. Que omnia
unde ueniant ñ intelligo nisi a sũma mensura
⁊ nunĩo et ordine. q̃ in ip̃a dei sublimitate incõ¬
niutabilia atq eterna consistunt. Quod si co¬
gitarent isti loquacissimi ⁊ ineptissimi nõ nob̾
tediũ fac̾ent. s ip̃i consid̾ando pulcritudines õs¬
⁊ sũmas ⁊ infimas deum artificem ubiq laudarẽt
Et qm̃ nusqͣm offenditur rõ sicubi forte sensus
carnalis offenditur non rerum ip̃atum uicio. s
ur̃e mortalitatis rũtis imputarent. & certe o¬

Expanded text:
cujus conditor et administrator praedicatur Deus, cujus conditor et administrator praedicatur Deus, audent multa reprehendere quorum causas non vident, et in operibus atque instrumentis omnipotentis artificis volunt se videri scire quod nesciunt. 26. Ego vero fateor me nescire mures et ranae quare creatae sint, aut muscae aut vermiculi: video tamen enim animalis alicujus corpus et membra considero, ubi non mensuras et numeros et ordinem inveniam ad unitatem concordiae pertinere. Quae omnia unde veniant non intelligo, nisi a summa mensura et numero et ordine, quae in ipsa Dei sublimitate incommutabili atque aeterna consistunt. Quod si cogitarent isti loquacissimi et ineptissimi, non nobis taedium facerent, sed ipsi considerando omnes pulchritudines et summas et infimas, Deum artificem ubique laudarent; et quoniam nusquam offenditur ratio, sicubi forte sensus carnalis offenditur, non rerum ipsarum vitio, sed nostrae mortalitatis meritis imputarent. Et certe
Abbreviated transcription (Latin):
etiam istam manichei ꝯmouere questionem
ut dicant. Quid opuserat ut tam multa aĩalta
deusfac̾et siue in aquis. siue in terta. q̃ hõibuꝰ
non sunt necessaria. multa ⁊̃ ꝑniciosa sũt
et timenda: S cumista dicunt non intelli¬
gunt quemadmod̾ omĩa pulcra sint cõditori
et artifici suo. qui omĩb utitur ad gub̾na¬
tõnem uniu̾sitatis cui sũma lege dominatur.
Si enim in alicuius opificis officinam imꝑituᷤ
intrauerit uidet ibi multa instrum̃ta quorũ
causas ignorat. & si multum est insipiens super¬
flua putat. Iam uero si in fornacem incautus
cecidit aut ferramĩto aliquo acuto cũ id male
tractat se ip̃m uuln̾auerit. ⁊̃ ꝑnitiosa ⁊ noxia
existimat ibi ẽẽ multa. Quoꝵ tamen usum qm̃
nouit artifex insipienciam eius irridet. ⁊ ũba
inepta non curans officinam suam instanter
exercet. & tñ tam stulti sunt homines ut apud
artificem hoĩem non audeant uituꝑare que

Expanded text:
etiam istam Manichaei movere quaestionem etiam istam Manichaei movere quaestionem ut dicant: Quid opus erat ut tam multa animalia Deus faceret, sive in aquis, sive in terra, quae hominibus non sunt necessaria? multa etiam perniciosa sunt et timenda. Sed cum ista dicunt, non intelligunt quemadmodum omnia pulchra sunt conditori et artifici suo, qui omnibus utitur ad gubernationem universitatis, cui summa lege dominatur. Si enim in alicujus opificis officinam imperitus intraverit, videt ibi multa instrumenta quorum causas ignorat, et si multum est insipiens, superflua putat. Jamvero si in fornacem incautus ceciderit, aut ferramento aliquo acuto, cum id male tractat, seipsum vulneraverit, etiam perniciosa et noxia existimat ibi esse multa. Quorum tamen usum quoniam novit artifex, insipientiam ejus irridet, et verba inepta non curans, officinam suam instanter exercet. Et tamen tam stulti sunt homines, ut apud artificem hominem non audeant vituperare qu
Abbreviated transcription (Latin):
cacumine nec uentus sentiatur nec nubes secolligãt.
qr excessit altitudine sua totũ istum aerem humi¬
dum in quo auesuolant. Et ideo nec aues ibi uola¬
re asseuerantur. Qd̃ ab eis ꝓditũ dicitur qui per
singłos annos solebant nescio quoꝵ sacrificioꝵ
cã memorati montis cacumen ascend̾e. ⁊ aliqͣs
notas in pulũe scrib̾e. quas alio anno integras
inueniebant. Quod fieri ñ poss si uentum aut
pluuiam locusille pateretur. Deinde qi tenui¬
tas aeris illius qui ibi ẽ non eos inspirabat. du¬
rare ibi non pot̾ant nisi spongias humectas
narib applicarent unde crassiorem ⁊ cõsuetũ
sp̃m ducerent. Hii ergo indicauerunt ⁊̃ nlłam
se auem ĩ eo loco aliqñ uidisse Non itaq ĩm̃ito
non solũ pisces ⁊ cet̾a que in aquis sunt aĩalla.
s aues ⁊̃ de aquis natas ẽẽ fidelissima scriptura
ꝯmemorat qr per istum aerem uolare possũt
genus quadrupedũ. ⁊ serpentium. ⁊ bestiarum

Expanded text:
cacumine nec ventus sentiatur, nec nubes se colligant, cacumine nec ventus sentiatur, nec nubes se colligant, quia excedit altitudine sua totum istum aerem humidum in quo aves volant, et ideo nec aves ibi volare asseverantur. Quod ab eis proditum dicitur, qui per singulos annos solebant, nescio quorum sacrificiorum causa, memorati montis cacumen ascendere, et aliquas notas in pulvere scribere, quas alio anno integras inveniebant: quod fieri non posset, si ventum aut pluviam locus ille pateretur. Deinde quia tenuitas aeris illius qui ibi est, non eos inspirabat, durare ibi non poterant, nisi spongias humectas naribus applicarent, unde crassiorem et consuetum spiritum ducerent: hi ergo indicaverunt se etiam nullam avem in eo loco aliquando vidisse. Non itaque immerito non solum pisces et caetera quae in aquis sunt animalia, sed etiam aves de aquis natas esse, fidelissima Scriptura commemorat; quia per istum aerem volare possunt, genus quadrupedum et serpentium et bestiarum
Abbreviated transcription (Latin):
ciant aque reptilia animarũ uiuarum ⁊ uolati¬
la uolantia suꝑ terram sub firmam̃to celi. Et sis
est ftm̃. ⁊ fecit deus cetos magnos ⁊ oẽm animã
animalium ⁊ repentium que eiec̾ant aque smn¬
Et benedixit illa deus dicens. Crescite ⁊ mltiplica
rentes uel potius calumpniantes quare animalia
non solum ea que in aquis uiuũt s ⁊̃ ea q̃ in acre
uolitant. ⁊ omĩa pennata de aquis nata scͥptum
sit. S sciant omes quos ħ mouent istũ aerem
nebulosum ⁊ hummidũ in quo aues uolant a
doctissimis hominib qui hec diligent̾ inqͥrũt
cum aquis solere deputari. Concrescit .n. ⁊ cas¬
sus efficitur. exhalationib ⁊ qͣr uaporib maris
et terre ⁊ de ip̃o humore ꝓ inguescit quodã iͦx¬
ut uolatus auiũ portare possit. Ideo per noctes se¬
renas ⁊̃ rorat. cuius roris gutte mane in herb̾ in¬
ueniuntur. Nam mons ille machedonie qui olĩ¬
pus uocatur tante altitud̾is ẽẽ dicitur ut in eius

Expanded text:
oducant aquae repentia animarum uiuarum et uolatilia uolantia super terram per firmamentum caeli. et factum est sic. et fecit deus cetos magnos et omnem animam animalium repentium, quae produxerunt aquae set benedixit ea deus dicens: crescite et multiplicrentes vel potius calumniantes, quare animalia non solum ea quae in aquis vivunt, sed etiam ea quae in aere volitant, et omnia pennata de aquis nata scriptum sit. Sed sciant omnes quos haec movent, istum aerem nebulosum et humidum, in quo aves volant, a doctissimis hominibus qui haec diligenter inquirunt, cum aquis solere deputari. Concrescit enim et crassus efficitur exhalationibus et quasi vaporibus maris et terrae, et de ipso humore pinguescit quodaut volatus avium portare possit. Ideo per noctes serenas etiam rorat, cujus roris guttae mane in herbis inveniuntur. Nam mons ille Macedoniae, qui Olympus vocatur, tantae altitudinis esse dicitur, ut in ejus
Abbreviated transcription (Latin):
quidem ⁊ sua spacia ꝑagunt. s distingui a nobi
et notari non possunt. Quod autem dictum ẽ
et fecit deus duo luminaria luminare maius
in inchoatõnem diei. ⁊ luminare minus in in¬
chcatõnem noctis. pro eo dcm est ac si diceretur
in principatum diei ⁊ in principatum noctis siõ
⁊ finit. luna uero aliqũ media nocte uł in fine
noctis ad nos procedit. Si ergo ille noctes quibus
hoc facit non ab ip̃a inchoantur quõ in in choaci¬
onem uoctis fr̃a est: Si autem ꝑ in choatõnem
principium intelligas ⁊ per principiũ pͥncipatũ
manifestum ÷ qr per diem sol pͥncipatum tenet.
luna uõ ꝑ noc̾tem. qr ⁊ si cet̾a sid̾a tunc apparent.
illa tñ suo fulgore omĩa suꝑat. et ideo princepͤ
ut dicatur. quõ deus iam diuiserat suꝑius inter
diem ⁊ noctem si hoc quarto die spd̾a faciunt:

Expanded text:
quidem, et sua spatia peragunt; sed distingui a nobis quidem, et sua spatia peragunt; sed distingui a nobis et notari non possunt. 22. Quod autem dictum est. Et fecit Deus duo luminaria; luminare majus in inchoationem diei, et luminare minus in inchoationem noctis, pro eo dictum est ac si diceretur, in principatum diei et in principatum noctis. Non  finit: luna vero aliquando media nocte vel in fine noctis ad nos procedit; si ergo illae noctes, quibus hoc facit, non ab ista inchoantur, quomodo in inchoationem noctis facta est? Si autem per inchoationem principium intelligas, et per principium principatum, manifestum est, quia per diem sol principatum tenet; luna vero per noctem, quia etsi caetera sidera tunc apparent, illa tamen suo fulgore superat omnia, et ideo princeps ut dicatur: Quomodo jam Deus diviserat superius inter diem et noctem, si hoc, quarto die, sidera faciunt?
Abbreviated transcription (Latin):
ip̃a quidem mora temꝑis ip̃as distinctõnes oꝑũ
sic appellatas. uesꝑam p̃p̃ transactõnem ꝯsũmati
oꝑis. ⁊ mane pp̃ inchoatõnem futuri oꝑis. de si¬
militudine scilicet hr̃anoꝵ oꝑũ. qi pleraq am
a mane incipiunt. ⁊ ad uesꝑam desinunt. Ha¬
bent .n. ꝯsuetudinem diuine scͥpture de rebus hu¬
manis ad diuinas res uerba transferre. Deinde q̃¬
runt ut quid dcm sit de syderib ut sint in signa ⁊̃
in tempora. Nũquid .n. aiunt illi tres diessine
temporib esse potuerunt aut ad temꝑis spacian
non ꝑtinent: S in signa ⁊ in tempora dc̃m est
uit ꝑ hec spda temꝑa distinguancur. ⁊ ab hõibus¬
dinoscantur. qr si currant tempora ⁊ nulłis distĩ¬
guantur articulis. qui articłi per syderũ cursus
notantur. possunt quidem currere tempora atip
preterire. s intelligi ⁊ discerni ab hominib non
possunt. sicut hore qñ nubilus dies est cranseunt

Expanded text:
ipsa quidem mora temporis ipsas distinctiones operum ipsa quidem mora temporis ipsas distinctiones operum sic appellatas, vesperam propter transactionem consummati operis, et mane propter inchoationem futuri operis; de similitudine scilicet humanorum operum, quia plerumque a mane incipiunt, et ad vesperam desinunt. Habent enim consuetudinem divinae Scripturae de rebus humanis ad divinas res verba transferre. 21. Deinde quaerunt utquid dictum sit de sideribus: Et sint in signa et in tempora. Numquid enim, aiunt, tres illi dies sine temporibus esse potuerunt, aut ad temporis spatia non pertinent? Sed, in signa et tempora dictum est, ut per haec sidera tempora distinguantur, et ab homignoscantur: quia si currant tempora; et nullis distinguantur articulis, qui articuli per siderum cursus notantur, possunt quidem currere tempora atque praeterire; sed intelligi et discerni ab hominibus non possunt. Sicut horae quando nubilus dies est, transeunt
Abbreviated transcription (Latin):
Hic primo querunt quomͦ quarto die fc̃a sint
sid̾a .i. sol ⁊ luna ⁊ stelle. Tes enĩ dies suꝑiores qͦ¬
mͦ esse sine sole potuerunt cum uideamus mĩc
solis ortu et occasu diem transigi. noctem uͦ fĩ
nob̾ solis absencia. cũ ab alia parte mundi ad o¬
rientem redit: Quib respondemus potuisse fieri
ut tres suꝑiores dies singłi ꝑ tantam morami
temꝑis computarentur ꝑ quantam morã cir¬
cuit sol ex quo ꝓcedit ab oriente quousq rur¬
sus ad orientem reuertitur. Hanc .n. moram et
longitudinem temꝑis possent sentire homĩeͤ
etiam si in speluncis hĩtarent. ubi orientem ⁊
occidentem solem iuidere non possent. atq it a
sentitur potuisse istam moram fĩ etiam sine sole.
anteqͣm sol fc̃s ess atq ip̃am moram ĩ illo tͥduo
ꝑ dies singłos computatam. Sic ergo respondere¬
mus nͥ nos uocaret qd̾ ibi dicitur. et fc̃a est uesꝑa.
⁊ fc̃m ẽ mane. qd̾ numc sine solis cursu uidemus
fieri non posse. Restat ergo ut intelligamusin

Expanded text:
rimo quaerunt quomodo quarto die facta sint sidera, id est sol, et luna, et stellae. Tres enim dies superiores quomodo esse sine sole potuerunt, cum videamus nunc solis ortu et occasu diem transigi, noctem vero nobis fieri solis absentia, cum ab alia parte mundi ad orientem redit? Quibus respondemus, potuisse fieri ut tres superiores dies singuli per tantam moram temporis computarentur, per quantam moram circumit sol, ex quo procedit ab oriente quousque rursus ad orientem revertitur. Hanc enim moram et longitudinem temporis possent sentire homines etiamsi in speluncis habitarent, ubi orientem et occidentem solem videre non possent. Atque ita sentitur potuisse istam moram fieri etiam sine sole antequam sol factus esset, atque ipsam moram in illo triduo per dies singulos computatam. Hoc ergo responderemus, nisi nos revocaret quod ibi dicitur, Et facta est vespera, et factum est mane, quod nunc sine solis cursu videmus fieri non posse. Restat ergo ut intelligamus, in
Abbreviated transcription (Latin):
cauit. Maledcã erit terra tibi in om̃ib oꝑibus¬
tuis. In tristicia et gemitu edes ex ea om̃ib dieb
uite tue. Spinas et tͥbulos eiciet tͥ ⁊ edes pabu¬
lum agri tui. In sudore uultus tui edes panemi
tuũ dones reuertaris in terram de qua sumptꝰ
es qr terra es ⁊ in terram ibis. Et dixit deus. fiant¬

Expanded text:
cavit: Maledicta erit terra tibi in omnibus ocavit: Maledicta erit terra tibi in omnibus otuis: in tristitia et gemitu edes ex ea omnibus diebus vitae tuae, spinas et tribulos ejiciet tibi, et edes pabulum agri; in sudore vultus tui edes panem tuum donec revertaris in terram de qua sumptus es; quia terra es, et in terram ibis . Hujus
Abbreviated transcription (Latin):
teria. neq ostendatur in qua figuia futurorũ
ista sic dicta sint. Ergo dicend̾ est qd̾ per pecratũ
hominis terra maledc̃a sit ut spinas pareret
non ut ip̃a penas sentiret que sine sensu est. Sz
ut peccati humani crimen semꝑ hõib asĩ ocłos
poret. quo ãmon̾entur aliqñ auerti a pectact᷑
et ad dei precepta ꝯuerti. Herbe autem ueneno¬
se ad penam uel ad exercitatõnem mortalium
create sunt. ꝙ̾ hoc totum p̃ peccatum. qr mor¬
tales post pectatum fcĩ sumus. Per infructuosas
uero arbores insultatur hoĩb ut uitlłigãt quã
sit erubescend̾ sine fructu bonoꝵ oꝑũ esse ĩ ag
dei. hoc est in eccłia. ⁊ ut tĩeant ne deserat illo
deus: qr ⁊ ip̃i in agris suis infructuosas arbores
deserunt. nec aliquã culturam eis adhibent.
pc̃ãm autem uidemus mlta horrida ⁊ ĩfructuosa
de terra nasci: credo pp̃ eam cãm quã diximꝰ.
Sic eiũ dicitur ad pͥmum hoĩem postea ꝙͣ pec¬

Expanded text:
teria, neque ostendatur in qua figura futurorum teria, neque ostendatur in qua figura futurorum ista sic dicta sint. Ergo dicendum est, quod per peccatum hominis terra maledicta sit, ut spinas pareret: non ut ipsa poenas sentiret, quae sine sensu est, sed ut peccati humani crimen semper hominibus ante oculos poneret, quo admonerentur aliquando averti a peccatis, et ad Dei praecepta converti. Herbae autem venenosae ad poenam, vel ad exercitationem mortalium creatae sunt; et hoc totum propter peccatum, quia mortales post peccatum facti sumus. Per infructuosas vero arbores insultatur hominibus, ut intelligant quam sit erubescendum sine fructu bonorum operum esse in agro Dei, hoc est in Ecclesia; et timeant ne deserat eos Deus, quia et ipsi in agris suis infructuosas arbores deserunt, nec aliquam culturam eis adhibent. peccatum autem videmus multa horrida et infructuosa de terra nasci, credo propter eam causam quam diximus. Sic enim dicitur ad primum hominem posteaquam pec
Abbreviated transcription (Latin):
batur Nũc uõ aqua ista ⁊ terra formanc ᷑ ex illa
materia que ip̃is nominib appellabatur anteꝗͣ
formas istas quas nĩc uidemus acciꝑet. Sane
dicitur in hebrea locutõne omẽm aquarũ con¬
gregatõnem siue salsarum siue dulcium mare
pabuli ferentem semen sĩn suũ genus ⁊ similitu¬
dinem. ⁊ lignũ fructiferum faciens fructum cuiui
semen sit in sesm suam siłitudinem. x sic frm̃ est.
Et eiecit terra herbam pabuli ferentem semen sĩn¬
semen sit ĩ se in fiłitudinem smn genus suꝑ terram
Et uidit deus qr bonũ est ⁊ fc̃a est uesꝑa ⁊ fcm̃ est
mane dies tertius. Hic solent dic̾e. Si deus iussit
nasci de terra herbam pabuli ⁊ lignũ fructifer
quis iussit nasci tantas herbas uel spinosas uel
uenenosas que ad pabulũ uon sufficiunt ⁊ tam
multa ligna que fructum nullũ ferũt: Qͥb
sic respondend̾ ut nulla indignis aꝑiantur mis¬

Expanded text:
batur. Nunc vero aqua ista et terra formantur ex illa batur. Nunc vero aqua ista et terra formantur ex illa materia, quae ipsis nominibus appellabatur, antequam formas istas, quas nunc videmus, acciperet. Sane dicitur, in hebraea locutione omnem aquarum congregationem, sive salsarum sive dulcium, mare pabuli ferentem semen secundum suum genus et similitudinem, et lignum fructiferum faciens fructum, cujus semen sit in se secundum suam similitudinem. Et sic est factum. Et ejecit terra herbam pabuli, ferentem semen sececundum suum genus super terram. Et vidit Deus quia bonum est. Et facta est vespera, et factum est mane dies tertius . Hic solent dicere: Si Deus jussit nasci de terra herbam pabuli, et lignum fructiferum, quis jussit nasci tantas herbas vel spinosas vel venenosas, quae ad pabulum non proficiunt, et tam multa ligna quae nullum fructum ferunt? Quibus sic respondendum est, ut nulla indignis aperiantur mys