comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
uerba que non licet hõi loqur hec ergo p̾denqa
t̾ram circuit que habet aurũ et carbunculũ. et
lapidem prasinũ .i. disciplinam uiuendi. que
ab om̃ib terrenis sordib quasi decocta nitesc̃.
sicut aurũ optimũ. ⁊ ueritatem quã nlła falsi¬
tas uincit. sicut carbuncłi fulgor nocte nõ uin¬
citur. ⁊ uitam eternam que uiriditate lapidi
prasini significatur propt̾ uirorem qui non
arescit. flimius autẽ ille qui circuit terrã ethio¬
pie młtũ calidam atq feruentem significat
fortitudinem. calore actõnis alacrem atq ĩ¬
pigrã. Tertius autẽ tigris uadit ꝯtͣ assynos.
⁊ significat temꝑanciam. q̃ resistit libidini. mł¬
tum aduersanti consiliis puidencie. Unde plerũq
in scripturis assyrii aduersariorũ loco ponunt᷑.
Quartus fluuius non est dc̃m contra ꝙͥ uadat
aut quã terram cutueat. Iustĩa .n. ad omnes
partes aĩe ꝑtinet. quia ip̃e ordo ⁊ equitas aĩe÷.

Expanded text:
verba quae non licet homini loqui : haec ergo prudentia verba quae non licet homini loqui : haec ergo prudentia terram circumit, quae habet aurum, et carbunculum, et lapidem prasinum, id est disciplinam vivendi, quae ab omnibus terrenis sordibus, quasi decocta nitescit, sicut aurum optimum; et veritatem, quam nulla falsitas vincit, sicut carbunculi fulgor nocte non vincitur; et vitam aeternam, quae viriditate lapidis prasini significatur, propter vigorem qui non arescit. Fluvius autem ille qui circuit terram Aethiopiam multum calidam atque ferventem, significat fortitudinem calore actionis alacrem atque impigram. Tertius autem Tigris vadit contra Assyrios, et significat temperantiam, quae resistit libidini, multum adversanti consiliis prudentiae: unde plerumque in Scripturis Assyrii adversariorum loco ponuntur. Quartus fluvius non dictum est contra quid vadat, aut quam terram circumeat: justitia enim ad omnes partes animae pertinet, quia ipsa ordo et aequitas animae est,
Abbreviated transcription (Latin):
dinem. ⁊ temꝑanciam. ⁊ iustĩam. Dicitur aut̃
physon ip̃e ẽẽ ganges. Gyon autẽ nilus. ꝙ etiã
in iherenua ꝓpbeta animadũti pot̃. uũc aliis
nominib appellatur. sicut nunc tyberis dicitur
fluuius. qui prius albula dicebatur. Tygris
uero ⁊ eufrates ⁊̃ nunc eadem noĩa tenent. Qͥb
ibermł qmus sit uisibił ⁊ terrenus locus. sig¬
nificat tñ uisionem pacis spũalit̾. Et syon ꝙͣ¬
uis sit mons in terra speculationem tñ sigͥficat.
Et h nomen in scripturarum allegoriis ad spũ a
lia intlłigenda sepe transfertur. Et ille qui descen¬
debat a ierłm in ierico. sicut doꝰ dic̃. ⁊ in uia uul¬
neratus sautius ⁊ semuius relictus est a latro¬
nib. utiq locdista t̾rarũ qmͣuis sm̃n hystoriam
in terra inueniantur spiritalit̾ cogit incelligi.
Prudencia ergo q̃ significat ip̃am cõtempla¬
tõnem u̾tatis ab omi ore humano alienam.
q est ineffabił. qͣm si eloqui uelis ꝑturis eam

Expanded text:
itur autem Phison ipse esse Ganges, Geon autem Nilus, quod etiam in Jeremia propheta animadverti potest: nunc aliis nominibus appellantur. Sicut nunc Tiberis dicitur fluvius, qui prius Albula dicebatur. Tigris vero et Euphrates etiam nunc eadem nomina tenent: quibus Jerusalem quamvis sit visibilis et terrenus locus, significat tamen civitatem pacis spiritualiter: et Sion quamvis sit mons in terra, speculationem tamen significat; et hoc nomen in Scriplia intelligenda saepe transfertur. Et ille qui descendebat ab Jerusalem in Jericho, sicut dicit, et in via vulneratus, saucius et semivivus relictus est a latronibus , utique loca ista terrarum, quamvis secundum historiam in terra inveniantur, spiritaliter cogit intelligi. Prudentia ergo quae significat ipsam contemplationem veritatis, ab omni ore humano alienam, quia est ineffabilis, quam si eloqui velis, parturis eam
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ in eccłia. Qd̃ manichei si non ceci leg̾ent qui
ꝑ epłas apostolicas młtos decipiunt. intlłige¬
rent quõ accipiende sint uet̾is testĩ scripture.
nec tam sacrilega uoce auderent accusare quod
nesciunt.

Expanded text:
et in Ecclesia . Quod Manichaei si non caeci legerent, qui per Epistolas apostolicas multos decipiunt, intelligerent quomodo accipiendae sint Veteris Testamenti Scripturae, nec tam sacrilega voce auderent accusare quod nesciunt.
Abbreviated transcription (Latin):
in hoĩe spũ potencie sue: Si autem hõ ille qui
fc̃serat iam corpus ⁊ anima erat ip̃i anime
sensus ẽ additus. ista insuffiatõne cũ fc̃s ẽ homo
ĩ animam uiuentẽ Non qr illa insufflatõ ꝯu̾sa
in animam uiuentem: s oꝑata  in animã ui

Expanded text:
in homine Spiritu potentiae suae. Si autem homo ille qui in homine Spiritu potentiae suae. Si autem homo ille qui factus erat, jam corpus et anima erat; ipsi animae sensus est additus ista insufflatione, cum factus est homo in animam viventem: non quia illa insufflatio conversa est in animam vivente
Abbreviated transcription (Latin):
acio. s suꝑius br̃ insinuati. diligentior retrac¬
tatio isto derione explicetur siergo ut dixi
hominem ħ̃ loco ⁊ corpore ⁊ anima ftm̃ intelli¬
gamus non absurde ista ꝯmixtio limi nom̃
accepit. Sicut enim aqua terram colligit. ⁊
conglutinat. ⁊ ꝯtinet. qñ eius ꝯmixtione li
mus efficitur. sic anima corporis materiam
uiuificando. in unitatem concordem ꝯfirmat.
⁊ non ꝑmittit labi ⁊ resolui. Ꝙ autem ĩcript̃¬
homo in animam uiuentem. si adhuc corpu
solum erat. aĩam adiunctam corpori hoc loco
intellig̾e debemus. siũ que iam facta erat. s tã¬
qͣm ĩ ore dei erat .i. in eius ueritate uł sapĩa. uñ
tũ ñ recessit. qͣ locis separata qñ insufflata ẽ.
ñ .n. deus loco continetur. s ubiq presens est
siue tunc anima fr̃a est qñin illud figment᷑
deus insufflauit sp̃m uite ut illa insufflatio
ip̃am oꝑatõnem dei significet. qua fecit aĩam

Expanded text:
atio, sed superius breviter insinuati diligentior retracatio, sed superius breviter insinuati diligentior retractatio isto sermone explicetur; si ergo, ut dixi, hominem hoc loco ex corpore et anima factum intelligamus, non absurde ipsa commixtione limi nomen accepit. Sicut enim aqua terram colligit, et conglutinat, et continet, quando ejus commixtione limus ejus efficitur; sic anima corporis materiam vivificando in unitatem concordem conformat, et non permittit labi et resolvi. CAPUT VIhomo in animam viventem: si adhuc corpus solum erat, animam adjunctam corpori hoc loco intelligere debemus; sive quae jam facta erat, sed tanquam in ore Dei erat, id est in ejus veritate vel sapientia, unde tamen non recessit quasi locis separata, quando insufflata est; non enim Deus loco continetur, sed ubique praesens est: sive tunc anima facta est, quando in illud figmentum Deus insufflavit spiritum vitae, ut illa insufflatio ipsam operationem Dei significet, qua fecit animam
Abbreviated transcription (Latin):
effic̾e qd̾ corruptõni non subiaceret. si homo pre¬
ceptum dei custodiens peccare noluiss: Si enim
speciem celi ppns de nichilo uł de informi materia
dicimus fc̃am. qr õipotentem artificem credimus
quid mirum si corpus qd̾ delimo qualicũq fc̃m ẽ.
potuit ab omĩpotente arcifice talefi̾. ut nulla
molestia. nulla indigencia cruciaret hominem
ante pecratũ. ut nulla corruptõne tabesc̾et. Ita
suꝑflue queritur un de boĩs corpus deus fecerit.
si t᷑am̃ nũc de corporis formatõne dr̃. Sic enĩ nõ¬
nullos nr̃os intelsig̾e accepi qui dicunt. posteaꝙͣ
dc̃m ÷ finxit deui hoĩem de limo t̾re. propterea
ũ additum ad ymaginem ⁊ similitudinem suam
qm̃ nunc de corporis formatõne dicitur Tunc ã
homo interior significabatur. qñ dc̃m ÷ fec̃ teuͦ
si nunc quoq hoĩcm ex corpore ⁊ anima factũ
intlłigamus. ut non alicuius noui oꝑis incho¬

Expanded text:
efficere, quod corruptioni non subjaceret, si homo praeefficere, quod corruptioni non subjaceret, si homo praeceptum Dei custodiens peccare noluisset? Si enim speciem coeli ipsius de nihilo, vel de informi materia dicimus factam, quia omnipotentem artificem credimus; quid mirum si corpus, quod de limo qualicumque factum est, potuit ab omnipotenti artifice tale fieri, ut nulla molestia, nulla indigentia cruciaret hominem ante peccatum, et nulla corruptione tabesceret? 9. Itaque superflue quaeritur unde hominis corpus Deus fecerit; si tamen nunc de corporis formatione dicitur. Sic enim nonnullos nostros intelligere accepi, qui dicunt, posteaquam dictum est, Finxit Deus hominem de limo terrae; propterea non additum, Ad imaginem et similitudinem suam, quoniam nunc de corporis formatione dicitur. Tunc autem homo interior significabatur, quando dictum est: Fem Dei. Sed etiamsi nunc quoque hominem ex corpore et anima factum intelligamus, ut non alicujus novi operis incho
Abbreviated transcription (Latin):
lem creaturam. quid de hoĩe sp̃aliter intimet᷑.
qd̾ ad uos maxime ꝑtinet. Primo .n. qd̾ deus ho
qualis ille lumis fu̾it. uel q̃ materia nõie limi sig¬
nificata sit. Illi autẽ inimici ueterum librorum
omĩa carnaliter iutuentes & ꝓpterea semꝑer
rantes. ⁊̃ hoc reprehende mordaciter solent ꝙ de
limo d̾s hoĩem furxit. Dicunt .n. Quare delimo
fec̃ deus hoĩem: An defuerat ei melior ⁊ celestis
materia unde hoĩem fac̾et. ut de labe terrenan
tam fragilem mortalemq formaret. Non
intlłigentes primo qͣm multis significacõibus
uł terra uł aqua in scripturis ponatur. Limus
enĩ aque ac terre ꝯmixtio÷. Dicimus .n. tabid̃
i fragile ⁊ morti destinatum corpus humanũ
post peccatũ ẽẽ cepisse. Non .n. in nr̃o coiꝑe isti ex¬
horrescunt nͥ mortalitatem quã dampnatõne
meruimus. Quid autẽ mirũ aũ difficile deo ⁊̃ si
de limo istius terre hoĩem fec̃ tale tñ corpus eius

Expanded text:
lem creaturam, quid de homine specialiter intimetur, lem creaturam, quid de homine specialiter intimetur, quod ad nos maxime pertinet. Primo enim quod de limqualis ille limus fuerit, vel quae materia nomine limi significata sit. Illi autem inimici veterum Librorum, omnia carnaliter intuentes, et propterea semper errantes, etiam hoc reprehendere mordaciter solent, quod de limo Deus hominem finxit. Dicunt enim: Quare de limo fecit Deus hominem? an defuerat ei melior et coelestis materia, unde hominem faceret, ut de labe terrena tam fragilem mortalemque formaret? Non intelligentes primo quam multis significationibus vel terra vel aqua in Scripturis ponatur: limus enim aquae et terrae commixtio est. Dicimus enim tabidum et fragile et morti destinatum corpus humanum post peccatum esse coepisse. Non enim in nostro corpore isti exhorrescunt nisi mortalitatem, quam damnatione meruimus. Quid autem mirum, aut difficile Deo, etiamsi de limo istius terrae hominem fecit, tale tamen corpus ejus
Abbreviated transcription (Latin):
uisibilem s ⁊̃ inuisibilem creaturam tempꝰ posse
sentire. Qd̾ de anima nob̾ manifestatur. q̃ tãta
uarietate affectõnũ suarũ ⁊ ip̃o lapsu quo misꝰ
temĩpore mutari posse ꝯuincitur. R id̾o ñ dictũ ẽ
cũ factus ess dies quo die fecit deus celum ⁊ terrã
tm̃. quib nõib uisibił creatura intimatur. s ad¬
dicum est ⁊̃ uiride ⁊ ꝑabulũ agri. quo nominẽ
inuisibilem creaturam pp̃ uirorem ⁊ uitam sig¬
nificari diximus. sicuti ÷ anima. Et ita dic̾tũ ẽ
cum factuis ess dies quo die fecit deus celum ⁊
terram. et om̃e uiride ⁊ ꝑabulũ agri. ut sic intlłi¬
geremus. non solum uisibilem s ⁊̃ inuisibilẽ cre¬
atuiam ꝑtinere ad tempus pp̃ mutabilitatem
qr solus deus est ĩꝯmutabalis qui ẽ ante temꝑa¬
Unc udeamus post uniu̾se creature insi¬
nuatõnem tam inuisibił qmͣ insibiłꝰ. ⁊ uni¬
uersale beneficium diuini fontis erga inuisibi¬

Expanded text:
visibilem, sed etiam invisibilem creaturam tempus posse visibilem, sed etiam invisibilem creaturam tempus posse sentire: quod de anima nobis manifestatur, quae tanta varietate affectionum suarum, et ipso lapsu quo misertempore mutari posse convincitur. Et ideo non dictum est, Cum factus esset dies, quo die fecit Deus coelum et terram, tantum; quibus nominibus visibilis creatura intimatur: sed additum est etiam, viride, et pabulum agri; quo nomine invisibilem creaturam, propter vigorem et vitam, significari diximus, sicuti est anima. Et ita dictum est, Cum factus esset dies, quo die fecit Deus coelum et terram, et omne viride, et pabulum agri: ut sic intelligeremus non solum visibilem, sed etiam invisibilem creaturam pertinere ad tempus, propter mutabilitatem; quia solus Deus incommutabilis est, qui est ante temunc videamus post universae creaturae insinuationem tam visibilis quam invisibilis, et universale beneficium divini fontis erga invisibi
Abbreviated transcription (Latin):
scĩa destruecur. Uidemus .n. nunc in enigmate.
tamqͣm in nubilo saginam q̃rentes. Tuncaut̃
facie ad faciem qñ imniu̾sa facies terre nr̃e int̾iore
fonte aque salientis irrigabitur. Nam si fontem
aliquem hꝰ uisibił aque uoluerimus intlłig̾e de
quo dc̃nz fons autem ascendebat de terra. et
irrigabat om̃em faciem terre. nonz uerisimile
quod cũ tam mlti fontes ꝑhẽnes. siue riuorum.
siue fluuioꝵ ꝑ uniũsam terram inueniantur.
solusille sicrauerit qui irrigabat omẽm faciẽ
tura nob̾ insinuata zante ꝑcc̃m ar̃e. Noĩe enĩ
cel ⁊ terre uniu̾sanisibilis creatura significata
est. Et noĩe diei uniũsum tempus. Et nomine
uiridium ⁊ pabuli agri creatura inuisibił. Et no¬
mine fontis ascendentis ⁊ irrigantis omẽm faci¬
em t̾re inundatio ueritatis aĩam saciens ante
peccatum. Dies autem iste cuius noĩe uniuecsum
tempus significari diximus. insinuat nob̃ ñ solũ

Expanded text:
scientia destruetur. Videmus enim nunc in aenigmate, scientia destruetur. Videmus enim nunc in aenigmate, tanquam in nubilo saginam quaerentes: tunc autem facie ad faciem , quando universa facies terrae nostrae interiore fonte aquae salientis irrigabitur. Nam si fontem aliquem hujus visibilis aquae voluerimus intelligere, de quo dictum est, Fons autem ascendebat de terra, et irrigabat omnem faciem terrae; non est verisimile quod cum tam multi fontes perennes, sive rivorum, sive fluviorum per universam terram inveniantur, solus ille siccaverit, qui irrigabat omnem faciem tura nobis insinuata est ante peccatum animae. Nomine enim coeli et terrae universa visibilis creatura significata est; et nomine diei, universum tempus; et nomine viridium et pabuli agri, creatura invisibilis; et nomine fontis ascendentis et irrigantis omnem faciem terrae, inundatio veritatis animam satians ante peccatum. Dies autem iste, cujus nomine universum tempus significari diximus, insinuat nobis non solum
Abbreviated transcription (Latin):
pluuiam. Dicit.n. fiet in eo fons aque salientis
in uitam eternam. Iste credo fons ante ꝑcc̃m
ascendebat de terra. ⁊ irrigabat omem faciem
terre. qr interiorerat. ⁊ nubium non desiderabat
auxilium. Nondũ .n. pluerat deus suꝑ terram.
nͨ erat homo qui oꝑaretur in ea. Cum .n. dixiss.
nond̾ enim pluerat᷑ deus suꝑ terram. subiecit ⁊
cãm qͣre nond̃ pluerat. qr non erat homo qui
oꝑaretur ĩ ea. Tonc autem homo cepit oꝑari
in terra cum post pecratũ de beata uita dimis¬
sus est. qua in paradiso fruebatur. Sic enim
scriptum ẽ. Dimisit eum dominus deus de para¬
diso suauitatis. ut oꝑaretur terram. de quã et
sumptus fuerat. Unde suo loco requirenuis. Q
nũc ad hoc cõmemoraui. ut intelligeremus la¬
boranti hõi in terra .i. in peccatoꝵ ariditate cõ¬
stituto. necessariam esse de hũanis uerbis d̾mnam
doctrinam. tamqͣm de nubib pluuiam. Talis aut̃

Expanded text:
pluviam. Dicit enim: Fiet in eo fons aquae salientis pluviam. Dicit enim: Fiet in eo fons aquae salientis in vitam aeternam . Iste, credo, fons ante peccatum ascendebat de terra, et irrigabat omnem faciem terrae, quia interior erat, et nubium non desiderabat auxilium: Nondum enim pluerat Deus super terram, nec erat homo qui operaretur in ea. Cum enim dixisset, Nondum enim pluerat Deus super terram, subjecit et causam quare nondum pluerat: quia non erat homo qui operaretur in ea. Tunc autem homo coepit operari in terra, cum post peccatum de beata vita dimissus est, qua in paradiso fruebatur. Sic enim scriptum est: Et dimisit eum Dominus Deus de paradiso suavitatis, ut operaretur terram de qua et sumptus fuerat: unde suo loco requiremus . Quod nunc ad hoc commemoravi, ut intelligeremus laboranti homini in terra, id est in peccatorum ariditate constituto, necessariam esse de humanis verbis divinam doctrinam, tanquam de nubibus pluviam. Talis autem
Abbreviated transcription (Latin):
De qua .s. terra diꝰ. spes mea es tu. portio mea ĩ t̾ra
uiuentium. Quando autem anima tali fonte ri¬
gabatur nond̃ ꝑ suꝑbiam proiec̾at iutima sua.
Inicium ẽ .n. suꝑbie hominis apostatare a deo. Et
q̃m in exteriorã ꝑ suꝑbiam tumescens. cepit non
irrigari fonte intimo. bene illi insultatur uerbis
ꝓpheticis ⁊ dicitur quid suꝑbit terra ⁊ cinis: Qm̃ ĩ
uita sua ꝓiecit intima sua. Quid est .n. aliud suꝑ
bire nisi deserto secretario conscĩe. foris uideri uesse
quod non ÷: Wideo iam laborans in terra necessari¬
am h̃t̃ pluuiam de nubib .i. doct̾uam de hũanis
uerbis. ut ⁊̃ hoc modo possit ab illa ariditate reuires¬
cẽ. ⁊ it̾m fĩ uiride agͥ. S utinam uł pluuiã u̾itatiͦ
te ipĩs nubib libent᷑ excipiat: slam pp̃ illam dominꝰ¬
nubilum carnis nr̃e dignatus assiun̾e imbrẽ
sc̃ĩ ewangłii largissimum infudit. ꝓmittens
etiam quod siquis bib̾it de aqua eius. rediet ad
illum intimũ fontem. ut forinsecus non q̃rat

Expanded text:
de qua dicitur: Spes mea es tu, portio mea in terra viventium . Quando autem anima tali fonte irrigabatur, nondum per superbiam projecerat intima sua. Initium enim superbiae hominis apostatare a Deo. Et quoniam in exteriora per superbiam tumescens coepit non irrigari fonte intimo, bene insultatur illi verbis propheticis, et dicitur: Quid superbit terra et cinis? Quoniam in vita sua projecit intima sua . Quid est enim superbia aliud, nisi deserto secretario conscientiae foris videri velle quod non est? Et ideo laborans jam in terra necessariam habet pluviam de nubibus, id est doctrinam de humanis verbis, ut etiam hoc modo possit ab illa ariditate revirescere, et iterum fieri viride agri. Sed utinam vel pluviam veritatis de ipsis nubibus libenter excipiat. Nam propter illam Dominnubilum carnis nostrae dignatus assumere, imbrem sancti Evangelii largissimum infudit, promittens etiam quod si quis biberit de aqua ejus, rediet ad illum intimum fontem, ut forinsecus non quaerat
Abbreviated transcription (Latin):
autẽ in quo ẽ dinoscencia boni ⁊ mali non edat.
id nõ sic eo fruatur ut ip̃am ordĩatam integri¬
tatem nature sue qͣi manducando uiolet atq
deliciis ⁊ uoluptate ⁊ epulis. quod flumen a pro¬
pbeta significaturin psalmis cũ dicit. torrente
uoluptatis tue potab̾ eos. hoc ÷ enim eden qd̾ la¬
tine uoluptas d̾r. diuiditur in quatuor ꝑtes.

Expanded text:
autem in quo est dignoscentia boni et mali non edat; autem in quo est dignoscentia boni et mali non edat; id est, non sic eo fruatur, ut ipsam ordinatam integritatem naturae suae, quasi manducando violet atque deliciis et voluptate et epulis, quod flumen a propheta significatur in Psalmis, cum dicit, Torrente voluptatis tuae potabis eos ; hoc est enim Eden, quod latine voluptas dicitur: dividitur in quatuor partes,
Abbreviated transcription (Latin):
naturã corpoream supra se tñ ẽẽ iulłigat nͣm¬
dei. Et ueq in dext̾am declinet sibi arrogando ꝙ
non est. neq ad sinistram per negligenciam con¬
tempnendo ꝙ ẽ. ꝙ hoc est lignũ uite plantatũ in
medio paradysi. Ligno autemscĩe boni ⁊ mali.
ip̃a item medietas auime et ordinata integritaᷤ
significatur. Nam et ip̃m lignũ in medio para¬
disi plantatum ẽ Ꝙ ideo lignum dinoscencie bo¬
ni ⁊ mali dr̃. qr si auima que debet in ea que ante
sunt obliuisci .i. corporeas uoluptates. ad se ipãm
deserto deo ꝯuersa fuit ⁊ sua potencia tamꝙͣ sine
deo frui uolu̾it intumescit suꝑbia. qd̾ ÷ iniciũ oĩs
pecrati. X cum heius pecratũ pena fu̾it consecuta
exꝑiendo discit quid int̾ inter bonũ qd̃ deserũ
⁊ malũ in qd̾ cecidit ꝙ hoc eierit gustasse de fcͣ¬
tu arboris dinoscencie boni ⁊ mali Precipitur gͦs
illi ut de om̃i liguo qd̃ ÷ in paradyso edat. ex ligno

Expanded text:
naturam corpoream, supra se tamen esse intelligat nanaturam corpoream, supra se tamen esse intelligat naDei: et neque in dexteram declinet, sibi arrogando quod non est; neque ad sinistram, per negligentiam contemnendo quod est: et hoc est lignum vitae plantatum in medio paradisi. Ligno autem scientiae boni et mali, ipsa item medietas animae et ordinata integritas significatur: nam et ipsum lignum in medio paradisi plantatum est; et ideo lignum dignoscentiae boni et mali dicitur, quia si anima quae debet in ea quae antesunt oblivisci , id est corporeas voluptates, ad seipsam deserto Deo conversa fuerit, et sua potentia tanquam sine Deo frui voluerit, intumescit superbia, quod est initium omnis peccati. Et cum hoc ejus peccatum poena fuerit consecuta, experiendo discit quid intersit inter bonum quod deseruit, et malum in quod cecidit. Et hoc ei erit gustasse de fructu arboris dignoscentiae boni et mali. Praecipitur ergo illi ut de omni ligno quod est in paradiso edat, ex ligno
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑadisus plantatur Intelligamꝰ autem nobis gau¬
dia spũalia significare. om̃e lignũ formosum
ad aspectum intlłigencie. ⁊ bonum ad escam. q̃
non corrumpitur: qua beate auime pascuntur.
Nam ⁊ dominus dicit. Oꝑamini escam que nõ
corrumpitur. ut est om̃is rõ que cib ẽ aĩe. Ad
orientem lucem sapĩe. In eden idẽ in deliciis ĩmor¬
talib ⁊ intelligibilib. Nam delicie uł uoluptas
uel epulum hoc uerbo significari dr̃. si ex hebreo
in latinũ interpretetur. Positũ est autem sic sũ
interp̃tatõne ut aliquem locum significare ui¬
deatur. mag̃q figuratam faciat loquutõnem.
Productum autẽ ex t̾ra om̃e illud lignũ accipi¬
terre. ⁊ ñ inuolui atq obrui terrenarũ cupidita¬
tum implicam̃tis. Lignum autem uite plautatũ
in medio ꝑadisi. sapĩam illam significat qua o
ut intlłigat aina. ĩ medio quodam rerũ se ẽẽ
ordinatam. ut qͣmuis subiectam sͥ habeat omnẽ

Expanded text:
paradisus plantatur. Intelligamus autem nostra gauparadisus plantatur. Intelligamus autem nostra gaudia spiritualia significare omne lignum formosum ad aspectum intelligentiae, et bonum ad escam quae non corrumpitur, qua beatae animae pascuntur: nam et Dominus dicit, Operamini escam quae non corrumpitur ; ut est omnis ratio, quae cibus est animae. Ad orientem, lucem sapientiae in Eden, id est in deliciis immortalibus et intelligibilibus. Nam deliciae, vel voluptas, vel epulum hoc verbo significari dicitur, si ex hebraeo in latinum interpretetur. Positum est autem sic sine interpretatione, ut aliquem locum significare videatur, magisque figuratam faciat locutionem. Productum autem ex terra omne illud lignum accipterrae, et non involvi atque obrui terrenarum cupiditatum implicamentis. Lignum autem vitae plantatum in medio paradisi, sapientiam illam significat, qua oportet ut intelligat anima, in meditullio quodam rerum se esse ordinatam, ut quamvis subjectam sibi habeat omnem
Abbreviated transcription (Latin):
hiis cestimoniis aniuram fc̃am esse non de¬
essent qui dic̾ent sp̃m hõis non esse fc̃m. ⁊ ipm
arbitrarentur esse naturam dei. ꝙ in ip̃m di¬
cerent partem dei ẽẽ conu̾sam. cum illa insuf¬
flacio fr̃a est. Quod sana doctrina simłr res¬
puit. qr et ip̃e sp̃c hominis cum aliqñ errat.
⁊ aliqñ prudenter sapit mutabilem se ẽẽ clama
Q ulło modo de natura dei fas est cred̾e Nõ
autem pot̾ maius signũ esse suꝑbie. qͣm ut di¬
cat se anima hoc esse qd̃ deus ẽ. cum adhͨ sub
tantis uicioꝵ ⁊ miseriarum mobilib gemat.
Nunc iani uideanius ip̃am bĩtudinem hõis q̃
ꝑadisi noie significatur. Nam qm̃i in nemorib
deliciosa quies hoĩm ẽẽ solet. ⁊ corporeis sensib
nr̃is de oriente lumen oritur celumq ꝯsurgit.
qd̃ suꝑius corpus ẽ corpore nr̃o atq excellentiꝰ.
ꝓpterea hiis uerbis ⁊̃spiritales delicie quas bab
beata uita figurate explicantur: ꝙ ad orientem

Expanded text:
his testimoniis animam factam esse, non dehis testimoniis animam factam esse, non deessent qui dicerent spiritum hominis non esse factum, et ipsum arbitrarentur esse naturam Dei, et in ipsum dicerent partem Dei esse conversam, cum illa insufflatio Dei facta est. Quod sana doctrina similiter respuit, quia et ipse spiritus hominis cum aliquando errat, et aliquando prudenter sapit, mutabilem se esse clamat: quod nullo modo de natura Dei fas est credere. Non autem potest majus signum esse superbiae, quam ut dicat se humana anima hoc esse quod Deus est, cum adhuc sub tantis vitiorum et miseriarum molibus gemat.Nunc jam videamus ipsam beatitudinem hominis, quae paradisi nomine significatur: nam quoniam in nemoribus deliciosa quies hominum esse solet, et corporeis sensibus nostris de oriente lumen oritur, coelumque consurgit, quod superius corpus est nostro corpore atque excellentius; propterea his verbis etiam spirituales deliciae, quas habet beata vita, figurate explicantur, et ad orientem
Abbreviated transcription (Latin):
animã uiuentem. credamus illam ueluti partẽ
nature dei. in aĩam hoĩs fuisse ꝯuersam. ⁊ cogam᷑
dic̾e̾ naturam dei esse uiutabilem. in quo errore
maxime istos manicheos ueritas premit. Sicut
eĩ est mater om̃iũ hereticoꝵ suꝑbia. ausi sũt dr̃e
qd̾ nature dei sit aĩa. Et hic urgentur a nob̾. c̃ eis
dicimus. Ergo natura dei errat. ⁊ misera ẽ. ⁊ uicioꝵ
labe corrũpitur. ⁊ peccat. aut ⁊̃ ut uos dicitis na¬
ture ꝯtrarie sordib inquinatur et cetã talia
que de ratura dei nefas est crode Nam fcãm̃
esse auimam ab omĩpotente deo. ⁊ ideo ñ illã
ẽẽ partem dei. uł naturam dei. manifeste alio
loco scriptum÷ dicente ꝓpheta. Et qui fuxits
sp̃m omnib ip̃ẽ scit oĩa. & alio loco. Quifinx̃
sp̃m hõis in ipõ. Ergo fcm̃ esse sp̃m hõis mani¬
feste hiis testimoniis approbatur. Sp̃e autem
hoĩs in scripturis dr̃ ip̃ius anime potencia rõal
qua distat a pecorib. ⁊ eis nature lege dñat᷑.

Expanded text:
am viventem, credamus illam veluti partem naturae Dei in animam hominis fuisse conversam, et cogamur dicere naturam Dei esse mutabilem: in quo errore maxime istos Manichaeos veritas premit. Sicut enim est mater omnium haereticorum superbia, ausi sunt dicere quod natura Dei sit anima. Et hinc urgentur a nobis, cum eis dicimus, Ergo natura Dei errat et misera est, et vitiorum labe corrumpitur et peccat; aut etiam, ut vos dicitis, naturae contrariae sordibus inquinatur: et caetera talia quae de natura Dei nefas est credere. Nam factam esse animam ab omnipotente Deo, et ideo non illam esse partem Dei vel naturam Dei, manifeste alio loco scriptum est, dicente propheta, Et qui finxit spiritum omnibus, ipse fecit omnia : et alio loco, Qui finxit spiritum hominis in ipso . Ergo factum esse spiritum hominis, manifeste his testimoniis approbatur. Spiritus autem hominis in Scripturis dicitur ipsius animae potentia rationalis, qua distat a pecoribus, et eis naturae lege dominatur.
Abbreviated transcription (Latin):
nubib eas irrigat idẽ in scͥpturis ꝓph̾arum ⁊ apõ¬
tolorum. Recte autem appellantur nubes. quia
uerba ista que sonant ⁊ pertusso aere transeunt.
addita ⁊̃ obscuritate allegoriarum quasi aliqua
caligine obducta uelut nubes fiunt. Que dum tͣc¬
tando exprimuntur lene intelligentib tamqͣm imł
u̾tatis infunditur. S hoc nond̾ erat anteꝙͣ aĩa
peccaret .i. anteqͣm uiride agri ess suꝑ terram. Nõd̾
enim pluerat deus suꝑ terram. nec erat homo qui
oꝑaretur in ea. Laboranti .n. hõi in terra: imber de
nubib est necessarius. de quib nubib iam dc̃m÷.
Post pecratum autem homo laborare cepit. in t̾ra.
⁊ necessarias habere illas nubes. Ante petratũ uero
cum uiride agri ⁊ pabulũ feciss deus. quo nomĩe
ĩuisibilem creaturam significari dixinnis. irrigabat
eam fonte interiore. loquens in intellectu eiꝰ. ut nõ
extrinsecus uerba exciꝑet. tamqͣm de supradictis

Expanded text:
nubibus eas irrigat, id est de Scripturis Prophetarum et Aposnubibus eas irrigat, id est de Scripturis Prophetarum et Apostolorum. Recte autem appellantur nubes, quia verba ista quae sonant et percusso aere transeunt, addita etiam obscuritate allegoriarum quasi aliqua caligine obducta, velut nubes fiunt: quae dum tractando exprimuntur, bene intelligentibus tanquam imber veritatis infunditur. Sed hoc nondum erat antequam anima peccaret; id est, antequam viride agri esset super terram. Nondum enim pluerat Deus super terram, nec erat homo qui operaretur in ea. Laboranti enim homini in terra imber de nubibus est necessarius, de quibus nubibus jam dictum est. Post peccatum autem homo laborare coepit in terra, et necessarias habere illas nubes. Ante peccatum vero, cum viride agri et pabulum fecisset Deus, quo nomine invisibilem creaturam significari diximus, irrigabat eam fonte interiore, loquens in intellectum ejus: ut non extrinsecus verba exciperet, tanquam ex supradictis
Abbreviated transcription (Latin):
tebat pp̃ ꝓpheciam quã in pͥmo libro ꝯmemora¬
uimus dei oꝑa exequtus exposut. Quid sibi ergo
uult qd̾ nominato celo ⁊ terra. addidit iuride
agͥ ⁊ pabulum. et tacut cet̾a tam młta q̃ sunt
in celo ⁊ in terra. uel ⁊̃ in mari. nͥ qr uiride agri
ĩuisibilem creaturam uult intelligi sic̃ ÷ anima:
Ager enĩ solet in scripturis figurate mundus ap¬
pellari. Nam ⁊ ip̃e dominus ager est inquit hic m̃¬
dus. cum illam ꝑabolam expon̾et ubi bono semini
sunt ꝯmixta zizania. Uiride ergo agri spirita¬
lem atq inuisibilem creaturam dicit. pp̃ uigorẽ
uite. Et noĩe pabuli utiq pp̃ uitam bene hoc ip̃m
int̾pretamur. Deinde quod addidit anteꝙͣ eẽnt
suꝑ terram intlłigitur anteqͣm anima pectaret.
Terrenis enĩ cupiditatib sordidata tamqͣm super
terram nata. uel suꝑ terram esse recte dicitur.¬
Ideoq addidit. nondũ enim pluerat deus super
terram. qr ⁊ nunc uiride agri deus facit. s pluẽdo

Expanded text:
quam in primo libro commemoravimus, Dei opera exsecutus exposuit. Quid sibi ergo vult quod nunc nominato coelo et terra, addidit, viride agri et pabulum, et tacuit caetera tam multa, quae sunt in coelo et in terra, vel etiam in mari; nisi quia viride agri invisibilem creaturam vult intelligi, sicut est anima? Ager enim solet in Scripturis figurate mundus appellari. Nam et ipse Dominus, Ager est hic, inquit, mundus , cum illam parabolam exponeret, ubi bono semini sunt commixta zizania. Viride ergo agri spiritualem atque invisibilem creaturam dicit, propter vigorem vitae, et nomine pabuli utique propter vitam bene hoc ipsum interpretamur. 5. Deinde quod addidit, antequam essent super terram, intelligitur antequam anima peccaret. Terrenis enim cupiditatibus sordidata, tanquam super terram nata, vel suUnde et adjecit: Nondum enim pluerat Dominus Deus super: Quia et nunc viride agri Deus facit, sed pluendo
Abbreviated transcription (Latin):
malem. Tunc .n. spũał effectus ÷ cũ in paradyso
hoc  in beata uita constitutus. preceptum ⁊̃
ꝑfectõnis accep̃. ut uerbo dei ꝯsũmaretur. Itaq
postqͣm peccauit recedens a precepto dei ⁊ dimis¬
sus ÷ de ꝑadiso. in eo remansit ut animalis essec
Et i deo animalem hoĩem prius aginius omẽs.
qui deillo post pcr̃m nati sunuis. donec asseqͣ¬
cati restituamur in ꝑadisum. ubi latro ille cũ ip̃o
ip̃a die meruit esse. qua istam uitam finiuit. S
enĩ apłs dicit. S ñ prius qd̾ spũale .÷. s ꝙ auiale.

Expanded text:
 cum in paradiso, hoc est in beata vita constitutus, praeceptum etiam perfectionis accepit, ut verbo Dei consummaretur. Itaque postquam peccavit, recedens a praecepto Dei, et dimissus est de paradiso, in hoc remansit ut animalis esset. Et ideo animalem hominem prius agimus omnes, qui de illo post peccatum nati sumus, donec assequcati, restituamur in paradisum, ubi latro ille cum ipso eo die meruit esse, quo vitam istam finivit . Sic enim Apostolus dicit: Sed non prius
Abbreviated transcription (Latin):
pulsare adhortatur ut om̃es istas figuras rerum
sm̃ catholicam fidem siue que ad historiam. siue
que ad ꝓpheciam ꝑtinent explicemus. ñ p̃iudicã¬
tes meliori diligentioriq tractui. siue ꝑ nos sineꝑ
alios quib dominꝰ reuelare dignatur. factus est
ergo dies quo fecit deus celum ⁊ terram. ⁊ om̃a
nunc unus dicitur dies. quo die fecit deus celum
et terram ⁊ om̃e iuride agri. et om̃e pabulũ. Cuiꝰ
diei noĩe om̃e tempus significari bene intelligit᷑.
ad querend̾. qd̾ cum diem quo fcm̃ est celum ⁊ t̾ra
nominass ad iecit ⁊̃ uiride agri. ⁊ om̃e pabulum¬
Non .n. qñ dc̃m est in pͥncipio fecit deus celum ⁊
terram. cunc dc̃m est fcm est om̃e uiride agri et
pabulum. Manifeste legitur quod tertio die e¬
ftm̃ est om̃e uiride et pabulũ agri. Quod autẽ
dc̃m est in principio fecit deus celum ⁊ terrã nõ
ꝑtinet ad aliquem dierum ex ilł septem diebir

Expanded text:
pulsare adhortatur, ut omnes istas figuras rerum pulsare adhortatur, ut omnes istas figuras rerum secundum catholicam fidem, siue quae ad historiam siue quae ad prophetiam pertinent, explicemus non praeiudicantes meliori diligentiorique tractatui siue per nos siue per alios, quibus dominus reuelare dignatur. haec tet dies quo fecit Deus coelum et terram, et omnia o die fecit Deus coelum et terram, et omne viride agri, et omne pabulum, cujus diei nomine omne tempus significari bene intelligitur. ad quaerendum, quod cum diem, qui factus est, et coelum, et terram nominasset adjecit etiam, viride agri, et omne pNon enim quando dictum est, In principio fecit Deus coelum et terram, tunc dictum est, factum esse omne viride agri et pabulum: manifeste enim legitur, quod tertio die factum est omne viride et pabulum agri. Quod autem dictum est, In principio fecit Deus coelum et terram, non pertinet ad aliquem dierum ex illis septem diebus.
Abbreviated transcription (Latin):
et querentes inuenirent. ⁊ pulsantib aꝑiret᷑.
Plures enim questiones in hoc sermone ꝓponũt
qui diligencia pia querunt quam isti misi atq
impii. Sed hoc int̾est quod illi querunt ut inue¬
niant. isti nicbil laborant nisi non inuenire qd̾ q̃¬
runt. Hic ergo totus sermo primo sm̃ historiam
discuciendus ẽ. deinde sin ꝓphetiam. Scd̾m histo¬
Sane quisquis uoluerit omĩa que dc̃a sũt scd̾m
litt̾am acciꝑe .i. non aliter intellig̾e quam litt̾a
sonat. ⁊ potuerit euitare blasphemias. ⁊ omĩa
congruencia fidei catholice predicare. nõ solũ
ei non est inuidendũ. s precipuus multũq lau¬
dabilis intellector habendus est. Si autem nlłus
exitus datur. ut pie ⁊ digne deo que scripta sũt
intelligantur. nͥ figurate atq in enignatibus
ꝓpõĩta ista credamus. habentes apłicam auctori¬
tatem. a quib tam młta de libris uet̾is testam̃ti
soluuntur enigniata. modũ quem intendimus
teneamus adiuuante illo qui nos pet̾e quer̾e et

Expanded text:
et quaerentes invenirent, et pulsantibus aperiretur. Plures enim quaestiones in hoc sermone proponunt, qui diligentia pia quaerunt, quam isti miseri atque impii: sed hoc interest, quod illi quaerunt ut inveniant, isti nihil laborant, nisi non invenire quod quaerunt. Hic ergo totus sermo primo secundum historiam discutiendus est, deinde secundum prophetiam. Secundum histouisquis voluerit omnia quae dicta sunt, secundum litteram accipere, id est non aliter intelligere quam littera sonat, et potuerit evitare blasphemias, et omnia congruentia fidei catholicae praedicare, non solum ei non est invidendum, sed praecipuus multumque laudabilis intellector habendus est. Si autem nullus exitus datur, ut pie et digne Deo quae scripta sunt intelligantur, nisi figurate atque in aenigmatibus proposita ista credamus habentes auctoritatem apostolicam, a quibus tam multa de libris ueteris testamenti soluuntur aenigmata, modum, quem intendimus, teneamus adiuuante illo, qui nos petere, quaerere et
Abbreviated transcription (Latin):
um uiderem multos legendi labore impe¬
diri adiscendo quã nichil rõnis atq uerita¬
tis habeat pars donati: libellũ breuissimũ feci
quo eos de solis maximianistis ad monendos
putaui ut poss facilitate descrbendi ĩmanus
plurium ꝑuenire ⁊ ip̃a sui breuitate faci¬
lius cõm̃dari memorie. cui titulũ imposui
admonitõ donatistaꝵ de maximianistis.
Hic liber sic incipit. quicũq calũpniis ho¬
ominum et criminationib mouenũ.¬

Expanded text:
um uiderem multos legendi labore inpediri a discendo, quam nihil rationis atque ueritatis habeat pars Donati, libellum breuissimum feci, quo eos de solis Maximianistis admonendos putaui, ut posset facilitate describendi in manus plurium peruenire et ipsa sui breuitate facilius commendari memoriae, cui titulum inposui: admonitio Donatistarum de Maximianistis. Hic liber sic incipit: Quicumque calumniis hominum et criminationibus moue
Abbreviated transcription (Latin):
pax suꝑ pacem. de qua dicit psalmista. In pace
ter oramus in missa. Dies nr̃õs in tua pace dis¬
ponas. Da ꝓpitius pacem in dieb nũs. Dano
bis pacem ut de pace temporis per pacem pecto¬
ris transeamus ad pacem eternitatis. Ob hoc
ergo sacerdos in missa ter oscłatur altare. in
principio. ĩmedio. ⁊ in fine.

Expanded text:
pax super pacem, de qua dicit Psalmista: In pace nc triplicem pacem ter oramus in missa: Dies nostros in tua pace disponas; da propitius pacem in diebus nostris; dona nobis pacem, ut de pace temporis, per pacem pectoris transeamus ad pacem aeternitatis. Ob hoc etiam sacerdos ter in missa osculatur altare, in principio, in medio, in fine.
Abbreviated transcription (Latin):
species seruitutis. una que soli creatori
penditur. ⁊ dicitur dulia. Utrãq spẽm dñs de¬
templa. altaria. sacerdocia. sacrificia. ⁊ huiꝰmͦi.
q̃ soli deo sunt exhibenda. Qui glorificatur in
consilio scõrum magnus ⁊ metuendus. s .o. q.¬
.i.c.e.s. Non .n. scĩs ad honorem dei s deo potiꝰ
ad honorem scõꝵ dedicautur templa. conse¬
crantur altaria sacerdotia statiuntꝰ sacrifi¬
cia offeruntur. ne forte si secus agatur ñ theo¬
sebia s ydolatria ꝯmittatur Hinc ergo deus
ĩ lege precepit. dominũ deũ cuũ adorabis. et
delz dies nr̃õs in pace disponi ꝑ eum qui pro
nobis traditus est. ĩ manus eorũ qui pacem o¬
derunt. ab eterna dampnatõne nos eripi per
eũ qui pro nob̾ temporali morte dampnat᷑
est. ⁊ in elcorum grege num̾ari. ꝑ eum qui ꝓ
nobis deputatus ẽ cum iniquis. Est aut̃ pax
pecracorum. ⁊ pax iustoꝵ. pax temporis ⁊ pax
eternitatis. Porro pax temporis interdũ conce¬

Expanded text:
species servitutis, una quae debetur soli penditur, et dicitur dulia. Utramque speciem detempla, altaria, sacerdotia, sacrificia, et hujusmodi quae sunt soli Deo exhibenda, qui glorificatur in consilio sanctorum magnus et metuendus super I. Non enim sanctis, ad honorem Dei, sed Deo potius ad honorem sanctorum dedicantur templa, consecrantur altaria, sacerdotia statuuntur, sacrificia offeruntur, ne forte si secus agatur, non theosebia, sed idololatria committatur. Hinc ergo Deus in lege praecepit: Dominum Deum tuum adorabis et delicet: Dies nostros in tua pace dispone, per eum qui pro nobis est traditus in manus eorum qui pacem oderunt. Ab aeterna damnatione nos eripi, per eum qui pro nobis morte temporali damnatus est, et in electorum grege numerari, per eum qui pro nobis deputatus est cum iniquis. Est autem pax peccatorum, et pax justorum, pax temporis et pax aeternitatis. Porro pax temporis interdum conce
Abbreviated transcription (Latin):
ito per aduersa fraudulentus ciciis..
patet amicus. Nam in prosperitate incer¬
Ta e amicicia. nescitur utrum persona an felici¬
tas diligatur. Sepe per simulationem amici¬
cia colitur ut qui non potũ aperte decipere:
decipiat fraudulenter. Tunc quisq magis fit
pietati iustĩeq diuine contrarius. qñ despicit
amicum aliqua aduersitate pertussum: qua in
re ⁊ sibi occõnem mercedis tollit. et erga ꝑcussi¬
onem proximi crudelis existit. ueluti actum est
inter lazarum ulcerosum diuitemq superbum.
Per aduersa igitur et prospera comprobatur.
Siutiq uere diligatur deus ⁊ proximus. quia
dum aduersa procedunt amicus fraudulentꝰ
decegitur. Statimq despicit quem se dilig̾e si¬
mulauit. Amicicia certa nulla ui excluditur
Nulło tempore aboletur. Ubicũq enĩ se uert̾it
tempus: illa firma est. Rati sunt qui usq in finẽ
existant cari. Nam multos a caritate aut aduer¬
sitas temporis aut contentio qualibet actiontꝰ

Expanded text:
ito per adversa fraudulentus patet amicus; nam in prosperitate incerta est amicitia, nec scitur utrum persona an felicitas diligatur. 2. Saepe per simulationem amicitia colitur, ut qui non potuit aperte decipere, decipiat fraudulenter. 318 3. Tunc quisque magis fit pietati justitiaeque divinae contrarius, quando despicit amicum aliqua adversitate percussum. Qua in re et sibi occasionem mercedis tollit, et erga percussionem proximi crudelis existit: veluti actum est inter Lazarum ulcerosum divitemque superbum. Per adversa igitur et prospera comprobatur, si utique vere diligatur Deus, et proximus; nam dum adversa procedunt, amicus fraudulentus detegitur, statimque despicit quem se diligere simulavit. 4. Amicitia certa nulla vi excluditur, nullo tempore aboletur, ubicunque enim se verterit tempus, illa firma est. 5. Rari sunt amici qui usque ad finem existant chari. Multos a charitate aut adversitas temporis, aut contentio quaelibet actionis
Abbreviated transcription (Latin):
felicem presente ppło in eccłia biduo dis¬
putaui. Yppone quippe uen̾at eiudem semĩa¬
curus errorem. unus .n. erat ex doctorib eorũ
qͣmuis ineruditus lib̾alib lict̾is s tñ uersutior
fortunato. Gesta sunt eccłiastica s int̾ meoᷤ
libros computantur. Duo ergo libri sunt in
quoꝵ scdõ dũputatũ ÷ de lib̾ro arbitrio uolun¬
tatis siue ad male oꝑandũ suu ad bonũ sed de
gr̃a qua uere lib̾i fiũt de quib scriptum est.
si uos filius lib̾au̾it tunc uere lib̾i eritis dili¬
gentius disputare. qm̃ talis erat cũ quo age¬
banius nulla sumus ucc̃itate compulsi. Hoc
opus sic incipit. honorio ⁊ c̃
manicheos ÷. uͥ ostenditur naturã in cõ¬
mutabilem deũ esse ac sũmũ bonũ atq ab ille

Expanded text:
Felicem praesente populo in ecclesia biduo disputaui. Hipponem quippe uenerat eundem seminaturus errorem; unus enim erat ex doctoribus eorum, quamuis ineruditus liberalibus litteris, sed tamen uersutior Fortunato. gesta sunt ecclesiastica, sed inter meos libros conputantur. duo ergo libri sunt, in quorum secundo disputatum est de libero arbitrio uoluntatis siue ad male operandum siue ad bonum. sed de gratia, qua uere liberi fiunt, de quibus scriptum est: si uos filius liberauerit, tunc uere liberi eritis, diligentius disputare, quoniam talis erat, cum quo agebamus, nulla sumus necessitate conpulsi. Hoc opus sic incipit: HONORIO AVGVSManicheos est. ubi ostenditur naturam incommutabilem deum esse ac summum bonum, atque ab ill
Abbreviated transcription (Latin):
sam ⁊ oꝑtam mortis caligine terra miserie
⁊tenebrarum uͥ umbra mortis ⁊ nullus
ordo s sempiternus horror inhĩtat. Ordo
quid erit in quantitate penarum. qm̃ in qͣ
mensura mensi fuerunt remetietur eis. ut
qui grauius peccarunt grauius punient᷑.
aquis niuium transibunt ad calorem nimi
adustus si frigidum statim adhibeat ardẽ¬
tiorem sentiet cruciatum

Expanded text:
rie et tenebrarum, ubi umbra mortis et nullus ordo, sed sempiternus horror inhabitat». 2 Ordo quidem erit in quantitate penarum, quoniam «in qua mensura mensi fueritis remetietur vobis», ut qui gravius peccaverunt, gravius puniantur: aquis nivium transibunt ad calorem nimiuadustus, si frigidum statim adhibeat, ardentiorem sentiet cruciatum.
Abbreviated transcription (Latin):
gloriantur. Sicq ad comꝑatõnem mali fit det̾uꝰ.
uoluntate existimus. Uertenda est autem necessi¬
tas mali in uoluntatem boni. Pleriq ñ uoluntate
s sola necessitate pecrant ꝑtimescentes temporalẽ
ĩopiam. et dum presentis scłi necessitatem refugi¬
unt a futuris bonis priuantur. Item non nulli ÷¬
pecratũ uoluntate non necessitate cominittũt.
Nullaq coacta in opia existunt iniqui. sed tm̃
gratis cupiunt esse mali. Neq .n. ip̃am rem amãt
quan appetunt. s ip̃a tm̃ pecrati malicia delectã¬
tuꝵ.

Expanded text:
gloriantur. Sicque ad comparationem mali fit deterius, gloriantur. Sicque ad comparationem mali fit deterius, voluntate existimus. Vertenda est autem necessitas mali in voluntatem boni. Plerique non voluntate, sed sola necessitate peccant, pertimescentes temporalem inopiam. Et dum praesentis saeculi necessitatem refugiunt, a futuris bonis privantur. 2. Item nonnulli peccatum voluntate, non necessitate committunt, nullaque coacti inopia existunt iniqui; sed tantum gratis cupiunt esse mali. Neque enim ipsam rem amant, quam appetunt, sed ipsa tantum peccati malitia delectantur.
Abbreviated transcription (Latin):
amore dilectionis dei aliud timore suppli¬
cii. Qui .ii. amore karitatis dei non pecrat: hor¬
rescit om̃e malum amplectendo iustĩe bonũ. nec
eum delectat pecratũ: etiam si scełis impunicas
ꝓmittatur. Qui uero sola pena supplicii in se
uicia reprimit: qͣmuis non expleat opus pcc̃:
uiuit tamen ĩ eo uoluntas pecrandi. doletq eͥ
illicitum: quod lex prohibere dinoscitur. Ille gͦ
qui amando ip̃am iustĩam facit non isqui eã
⁊ diligũt tm̃ ⁊ non faciunt pleriq uero faciunt
tm̃ ⁊ non diligunt. Nonmilli pecratum nõ faciũt
⁊ tñ iustĩam odiunt. Grauius autem pecrat quiñ
solum pcĩm diligit s ⁊ facit qͣm qui non facit ⁊ di¬
ligit. Gr̾auiusq interdum qui diligit ⁊ non fac̃:
qmͣ qui facit et odit. Grauissimũ est non solũ fac̾e
s ⁊ dilig̾e pccm. Namsunt quidam qui confestim
ꝑacto flagicio consunduntꝰ ꝙsunt qui ñ solum
non dolent gessisse malũ. s ⁊̃ de ipo malo opere

Expanded text:
amore dilectionis Dei, aliud timore supplicii. Qui enim amore charitatis Dei non peccat, horrescit omne malum, amplectendo justitiae bonum; nec eum delectat peccatum, etiam si sceleris impunitas promittatur. Qui vero poena sola supplicii in se vitia reprimit, quamvis non expleat opus peccati, vivit tamen in eo voluntas peccandi; doletque sibi illicitum, quod lex prohibere dignoscitur. Ille ergo qui amando justitiam facit; non is qui eam diligunt tantum, et non faciunt, plerique vero faciunt tantum, et non diligunt. Nonnulli peccatum non faciunt, et tamen justitiam odiunt. Gravius autem peccat qui non solum peccatum diligit, sed et facit, quam qui non facit, et diligit; graviusque interdum, qui diligit et non facit quam qui facit, et odit. Gravissimum est non solum facere, sed et diligere peccatum. 3. Nam sunt quidam qui confestim peracto flagitio confunduntur, et sunt qui non solum non dolent gessisse malum, sed etiam de ipso malo opere
Abbreviated transcription (Latin):
d quem scripseram tres
de pecratoꝵ nũtis ⁊ remissione ubi diligencer
disputatur. ⁊̃ de baptisino paruuloꝵ. rescripsit
michi se fuisse ꝑ motum qd̃ dix̾im fĩ posse ũ
sit homo sine peccato. si uoluñtas eius ñdesit
ope adiuuante diuina. qmuis nemo tam per¬
fecte iustĩe in hac uita uel fuerit uł sit uel fu¬
curus sit. Que sunt enim quõ dix̾im posse fĩ
cuiꝰ rei desit exemplum Propt̾ hanc eius inqͥsi¬
tõnem scripsi librum cuius ÷ titulus de spũ et
adiuua̾t acriter disputaui contra inimicos
gr̃e dei qua iustificatur impius. Cum aritem
age̾m de obseruatõnib iudeoꝵ a quibdã esciᷤ
sm̃ uet̾em legeni abstinentiũ. dixi quarũdam
escarũ cerimonie: qd̾ nom̃ non est in usu licc̾ar¬
carendo appellatas cerimoniaᷤ qiͣ cerimonias me
moria tenebam. eo quod obseruantes careãt hiis
reb a quib se abstinent. Ꝙ si ÷ origo alia huiꝰ¬
nois q̃ abhorret auera religione sm̃ hanc ego ñ

Expanded text:
d quem scripseram tres De peccatorum meritis et remissione, ubi diligenter disputatur etiam de baptismo paruulorum, rescripsit mihi se fuisse permotum, quod dixerim fieri posse, ut sit homo sine peccato, si uoluntas eius non desit ope adiuuante diuina, quamuis nemo tam perfectae iustitiae in hac uita uel fuerit uel sit uel futurus sit. quaesiuit enim, quomodo dixerim posse fieri, cuius rei desit exemplum. propter hanc eius inquisitionem scripsi librum, cuius est titulus De spiritu et adiuuit, atrociter disputaui contra inimicos gratiae dei, qua iustificatur inpius. cum autem agerem de obseruationibus Iudaeorum a quibusdam escis secundum ueterem legem abstinentium, dixi: quarundam escarum cerem monicarendo appellatas cerimonias, quasi carmoria tenebam eo, quod obseruantes careant his rebus, a quibus se abstinent. quod si est origo huius nominis, quae abhorret a uera religione, secundum hanc ego non
Abbreviated transcription (Latin):
ichil est auaro scelestius. nich iniquius.
qmͣ amare pecuniam. Uerbũ est sapien¬
tis quod cõfirmat apłs dicens. Qͥ uolunt di¬
uites fieri incidunt in temptatõnem. ⁊ la¬
queũ dẏaboli ⁊ desideria multa ⁊ nociua. ⁊
dicõnem. Radix .n. om̃ĩũ malorũ est cuꝑi¬
ditas. ħ sacrilegia ꝯmittit ⁊ furta. rapiuas
exercet ⁊ predas. bella gerit et homicidia:
Symoniace uendit ⁊ emit. Inique petit ⁊
recipit. Iniuste negociatur ⁊ feneratur. Ĩstat
dolis ⁊ imminet fraudib. dissoluit pactum.
⁊ uiolat iuram̃tum. Corrump̃ testimoniũ.¬

Expanded text:
igitur avaro scelestius et nichil iniquius quam amare pecuniam». Verbum est sapientis, quod confirmat apostolus dicens: «Qui volunt divites fieri, incidunt in temptationem et laqueum diaboli et desditionem. Radix enim omnium malorum est cupiditas». 2 Hec sacrilegia committit et furta, rapinas exercet et predas, bella gerit et homicidia, symoniace vendit et emit, inique petit et recipit, iniuste negotiatur et feneratur, instat dolis et imminet fraudibus, dissolvit pactum et violat iuramentum, corrumpit testimoniu