comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
et ex institucione significet. ⁊ ex simili¬
tudine representet. et conferat ex sancti¬
ficatione. d. Si pot̾ aliquando sacramen¬
tum ꝓ signo accipi: M. In ꝓprie ꝓ sola
significatione sacramentum uocatur.
.o. Quid si dixerimus illas uet̾is legis
figuras signa tantum fuisse futuroꝵ
non sacramenta et sp̃ualem gr̃am que
nullis dabatur mediantib his que fu¬
tura erant sacramentis fuisse collatam:
..M. Si quis sacramenta priora effectum
sanctificationis habuisse negau̾it. non
mͥ recte sentire uidetur in hoc tñ digni¬
tatem sequentiũ indubitanter p̾ferimꝰ.
quod illa et uisibilia et signa uisibiliũ
fuerunt. ista uero cum sint uisibilia ip¬
sa quidem tm̃ modo inuisibił gr̃e sacͣ¬
menta sunt. Idciro sacramenta gr̃e pri¬
mum ꝑ inuocatõem trinitatis sanctifi¬
cationem in se suscipu̾it ad deinde san¬
ctificationem conferunt. ut sut ex sanc¬
tificatione sanctificantia atq hoc ex sua

Expanded text:
et ex institutione significat, et ex similiet ex institutione significat, et ex similitudine repraesentet, et conferat ex sanctificatione. D. Utrum potest aliquando sacramentum pro signo accipi? M. Improprie pro sola significatione sacramentum vocatur. D. Quid si dixerimus illas Veteris Legis figuras signa tantum fuisse futurorum, non sacramenta, et spiritualem gratiam quae in illis dabatur mediantibus iis quae futura erant sacramentis fuisse collatam? M. Si quis sacramenta priore effectum sanctificationis habuisse negaverit, non mihi recte sentire videtur, in hoc tamen dignitatem sequentium indubitanter praeferimus, quod illa et visibilia et signa visibilium fuerunt; ista vero cum sint visibilia, ipsa quidem tantummodo invisibilis gratiae sacramenta sunt. Idcirco sacramenta gratiae primum per invocationem Trinitatis sanctificationem in se suscipiunt, ac deinde sanctificationem conferunt, ut sint ex sanctificatione sanctificantia, atque hoc ex sua
Abbreviated transcription (Latin):
um ergo p̾cedentis suꝑbie morbo subse¬
quentis humilitatis medicamentũ appo¬
nitur. ut uidelicet homo qui pͥus deum
ꝑniciose elatus in semet ip̃o despexerat
post modũ salubriter humiliatus in se¬
sibilib rẽb p̃p̃ deum subst̾uat. Ad doctͥ¬
nam etiam sacramenta ꝓposita sunt ho¬
mini. ut ꝑ ea que exterius agunt᷑. quid
sibi interius exhibeatur. possit agnosc̾e.
.d. Ergo in omni sacramento plus esse
credendum est qͣm id quod solum uideri
et corꝑali sensu ꝑcipi pot̃ .m. Duo ibi st̃.
ꝙ ꝓprie sacramentũ .i. sacre rei signum
dicitur. et aliud quod non iudemus. s
credimus. ꝙ recte res siue uirtus sacͣmen¬
ti nominatur. d. Quid inter ẽ inter sig¬
num et sacram̃tum: M. Signum solum
ex institutione significat. sacramentum
ĩ ex similitudine rep̾sentat. Item sigñ
rem significare pot̾ non conferre. In
sacramento aut̃ non sola significatio
est. s etiam efficatia. ut uidelicet simł

Expanded text:
um ergo praecedentis superbiae morbo, subseum ergo praecedentis superbiae morbo, subsequentis humilitatis medicamentum apponitur, ut videlicet homo qui prius Deum perniciose elatus in semetipso despexerat postmodum salubriter humiliatus ssibilibus rebus praeter Deum substernat. Ad doctrinam etiam sacramenta proposita sunt homini, ut per ea quae exterius aguntur, quid sibi interius exhibeatur possit agnoscere. D. Ergo in ommni sacramento plus esse credendum est, quam id quod solum videri et corporali sensu percipi potest? M. Duo ibi sunt: mus, quod proprie sacramentum, id est sacrae rei signum dicitur; alterum quod non videmus sed credimus, quod recte res sive virtus sacramenti nominatur. D. Quid interest inter signum et sacramentum? M. Signum solum ex institutione significat; sacramentum etiam ex similitudine repraesentat. Item signum rem significare potest, non conferre. In sacramento autem non sola significatio est, sed etiam efficacia; ut videlicet simul
Abbreviated transcription (Latin):
corporeis cernitur: et ip̃m est quod inui¬
sibiliter pecc̃oꝵ maculas mundat. ⁊ lan¬
gorib animaꝵ medecur.d. Illa ergo a¬
uircus unde uenit:m. Non ex illius
natura quod ibi uisibile cernitur. s ex
operatione sp̃c sancti qui in illo uisibi¬
li inuisibiliter oꝑatur .d. Non ne hãc
eandem uircutẽ ad reꝑationem homi¬
nis sine exhibitione uł amminiculo re¬
rum corꝑalium sp̃c sanctus p̾stare po¬
tuisset:m. Posset utiq si uellet .d. Q ͤ
ergo causa fuit ut ista insticuerent᷑
et debeat querere. et possit sꝑare: m. In
istis non ab istis iubetur homo salutẽ
querere. sic ut eam cum adeptus fu̾it
sciat se ab illo qui eam in istis querere
uissit accepisse .d. Dic ergo cur p̾cepit
deus homini in eiusmodi reb salutẽ
querere:m. ut humiliaret᷑ homo et
erudiretur. humiliatur quidẽ dum co¬
gitur nunc iacens in inferiori bonum
suum querere. quod pͥus cum staret a
suo suꝑiori contempsit accipere. Congru¬

Expanded text:
corporeis cernitur; et ipsum est quod invicorporeis cernitur; et ipsum est quod invisibiliter peccatorum maculas mundat, et languoribus animarum medetur. D. Illa ergo virtus unde venit? M. Non ex illius natura quod ibi visibile cernitur; sed ex operatione Spiritus sancti qui in illo visibili invisibiliter operatur. D. Nonne hanc eamdem virtutem ad reparationem hominis sine exhibitione vel adminiculo rerum corporalium Spiritus sanctus praestare potuisset? M. Posset utique si vellet. D. Quae ergo causa fuit ut ista instituerenturet debeat quaerere et possit sperare? M. In istis, non ab istis jubetur homo salutem quaerere; sic ut eam cum adeptus fuerit, sciat se ab illo qui eam in istis quaerere jussit accepisse. D. Dic ergo cur praecepit Deus homini in ejusmodi rebus salutem quaerere? M. Ut humiliaretur homo et erudiretur. Humiliaretur quidem dum cogitur nunc jacens in inferiori bonum suum quaerere; quod prius cum staret, a suo superiori contempsit accipere. Congru
Abbreviated transcription (Latin):
ma qr ꝓtegunt sanos .d. Quid est sacͣ¬
mentum: M. sacre rei signum .d. Eͦt
modis fiunt sacramenta. m. Trib .i. re
bus. uerbis. factis. Rebus ut in aqua ĩ
pane in uino. in sale. in cinere. in oleo.
et igne. et in ceteris huius modi. uerbis ut
est trinitatis inuocatio. et alia que in be¬
nedictionib siue consecrationib uł cũ
irritacionib uirtutem diuinam habẽ¬
tia u̾ba ꝓferuntur. Factis ut est crucis
signaculum incuruatio genuum. exp̃ã¬
sio manuum. et cetera quecunq talia
sunt .d. Quare dr̃ sacramentũ sacre rei
signum: m. Quia ꝑ id quod foris uisi¬
bile cernitur. aliud interius inuisibile
significatur. uerbi gr̃a. Ut ꝑ aquã
cum ip̃e rationalis sit. et dignior in cõ¬
dicione sua reb in sensatis: Quomodo
ista salutem date possunt et langorib
animax mederi. cum ip̃a sint corꝑalia.
nicħ preter sp̃ẽm uisibilem hñtia:m.
Est prorsus aliuid ibi preter quod ocuł

Expanded text:
ma, quia protegunt sanos. D. Quid est sacrama, quia protegunt sanos. D. Quid est sacramentum? M. Sacrae rei signum. D. Quot modis fiunt sacramenta? M. Tribus; id est rebus, verbis, factis. Rebus, ut in aqua, in pane, in vino, in sale, in cinere, in oleo, in igne et in caeteris hujusmodi; verbis, ut est Trinitatis invocatio et alia quae in benedictionibus sive consecrationibus vel conjurationibus virtutem divinam habentia verba proferuntur; factis, ut est crucis signaculum, incurvatio genuum, expansio manuum, et caetera quaecunque talia sunt. D. Quare dicitur sacramentum sacrae rei signum? M. Quia per id quod foris visibile cernitur, aliud interius invisibile significatur. Verbi gratia: Ut per aquam, cum ipse rationalis sit, et dignior in conditione sua rebus insensatis? Quomodo ista salutem dare possunt et languoribus animarum mederi; cum ipsa sint corporalia, nihil praeter speciem visibilem habentia? M. Est prorsus aliud ibi praeter id quod oculis
Abbreviated transcription (Latin):
nimirum conuenient̾ etiam suꝑbia ty¬
ranni confunditur. ꝙ modo hominem
mortalem. ⁊ infirmum ꝑ tormenta su¬
ꝑare non p̾ualet. quem antea nulla in¬
firmitate currcundatum sola ꝑ suasione
seduxit. Tam diu̾sa igitur intentio¬
ne opus unum ꝑficitur. cum diabolꝰ
suos milites ad ꝑsecutionẽ et uiolenti¬
am. xp̃c uero suos ad pacientiam exhor¬
tatur. Quia aut̃ diabolus ab inicio si¬
ue ꝑ se siue ꝑ suos non ob aliud bonos
impugnat. nisi ut eis iustictam collat.
et boni non aliud per hanc pugnam
exigunt. nisi ut suam iusticiam non
amittãt. patet ꝓfecto quod ipse cum
non ualet quod uult ad effectum per¬
ducere. semꝑ a bonis uincitur. etiam
si foris pͥualuisse uideatur. Eigo cũ
milites diaboli. exterius uiolentiam
inferunt. milites xͥ interius ꝑ pacien¬
tiam uincunt. d. Ergo sacramenta xͥ
arma sunt:m. Non solum arma. s
et medicanenta. d. Quomꝰ: m. Medi¬
camenta sunt q sanant infirmos. ar¬

Expanded text:
nimirum convenienter etiam superbia tynimirum convenienter etiam superbia tyranni confunditur, quod modo hominem mortalem et infirmum per tormenta superare non praevalet quem antea nulla infirmitate circumdatum sola persuasione seduxit. Tam diversa igitur intentione opus unum perficitur, cum diabolus suos milites ad persecutionem et violentiam, Christus vero suos ad patientiam exhortatur. Quia autem diabolus ab initio sive per se sive per suos non ob aliud bonos impugnat nisi ut eis justitiam tollat, et boni non aliud per hanc pugnam exigunt, nisi ut suam justitiam non amittant, patet profecto quod ipse cum non valet quod vult ad effectum perducere, semper a bonis vincitur, etiam si foris praevaluisse videatur. Ergo cum milites diaboli exterius violentiam inferunt, milites Christi interius per patientiam vincunt. D. Ergo sacramenta Christi arma sunt? M. Non solum arma, sed et medicamenta. D. Quomodo? M. Medicamenta sunt, quia sanant infirmos; ar
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑceptione sacramentoꝵ eius approbare
debuiss. Proposuit et diabolus sacram̃¬
ta sua quib suos sͥ alligaret. quatinus
ab illis qui eius imꝑium decrectabat.
qͣnto eos manifestius discerneret tan¬
to securius dectineret. Cepit ergo genus
humanum mox in partes contrarias
diuidi. aliis diaboli sacramenta susci¬
pientib. aliis uero suscipientib sacra¬
menta .xͥ. et facte sunt due familie.
una xp̃i. altera diaboli. Diabolus ergo
uidens qr genis humani ꝓpago quam
in radice sua uiciau̾at. quamuis tota
cum corruptione nascendo ꝓdiret. nõ
tamen tota in eadem renascendo inno¬
uata ꝑsisteret. statuit ꝑ eos quos posside¬
bat illos quos amittebat ꝑsequendo p̾¬
mere. Canto nunc am plius ad inferẽ¬
dam uiolentiam p̾sumens. qͣnto se pͥꝰ
meminerat fraudulentia p̾ualuisse. ue¬
rum hec maligni u̾suta machinatio
licet homo confirmatus contͣ eum per
ꝑ eum prius seductus deseruit. In quo

Expanded text:
perceptione sacramentorum ejus approbare perceptione sacramentorum ejus approbare debuisset: « Proposuit et diabolus sacramenta sua quibus suos sibi alligaret, quatenus ab illis qui ejus imperium detrectabant quanto eos manifestius discerneret tanto securius detineret. Coepit ergo genus humanum mox in partes contrarias dividi aliis diaboli sacramenta suscipientibus, aliis vero suscipientibus sacramenta Christi: et factae sunt duae familiae: una Christi, altera diaboli. » Diabolus ergo videns quod generis humani propago quam in radice sua vitiaverat, quamvis tota cum corruptione nascendo prodiret, non tamen tota in eadem renascendo innovata persisteret, statuit per eos quos possidebat, illos quos amittebat persequendo premere; tanto tunc amplius ad inferendam violentiam praesumens, quanto se prius meminerat fraudulentia praevaluisse. Verum haec maligni versutia machinatio,licet homo confirmatus per gratiam coam per eum prius seductus deseruit. In quo
Abbreviated transcription (Latin):
rint que postremo p̾mia uictoria con¬
summata ꝑceꝑuit.m. Postqm pͥmus
parens gn̾is humani ꝓpter inobedien¬
cie culpam a paradiso exulans in hũc
mundum uenit. diabolus ius tyranni¬
cum in illo extirens sicut eum priꝰ frar¬
dulenter seduxerat. ita post modum ui¬
olenter possidebat. S dei ꝓuidentia q̃
hunc ad salutem disponebat. sic iusti
mitteret. et tamen ne ah ne ab illo in
eternum p̾meretur. ex ipsa ei pena re¬
medium p̾pararet. Itaq iam tunc ex
ip̃o mundi exordio sacram̃ta salutis
sue homini ꝓposuit. quib eum sub
expectacione future sanctificationis.
consignaret. quatinus ea quisqͥs fide re¬
cta et spe firma pp̃ obedientiam insti¬
tucionis diuine ꝑciperet. etiam sub
iugo positus ad consortium lib̾tatis per¬
tineret. Posuit itaq edictum informãs.
et hominem erudiens. ut quicunq eñ
saluatorem atq lib̾atorem expectare eli¬
geret. eiusdem sue electionis uotum in

Expanded text:
rint, quae postremo praemia victoria conrint, quae postremo praemia victoria consummata perceperint. M. Postquam primus parens generis humani propter inobedientiae culpam a paradiso exsulans in hunc mundum venit, diabolus jus tyrannicum in illo exercens, sicut prius fraudulenter seduxerat, ita postmodum violenter possidebat. Sed Dei providentia quae hunc ad salutem disponebat, sic justitmitteret, et tamen ne ab illo in aeternum premeretur, ex ipsa ei poena remedium praepararet. Itaque jam tunc ex ipso mundi exordio sacramenta salutis suae homini proposuit quibus eum sub exspectatione futurae sanctificationis consignaret: quatenus ea quisquis fide recta et spe firma propter obedientiam institutionis divinae perciperet, etiam sub jugo positus ad consortium libertatis pertineret. Proposuit itaque edictum informans et hominem erudiens, ut quicunque eum salvatorem atque liberatorem exspectare eligeret, ejusdem suae electionis votum in
Abbreviated transcription (Latin):
statu excellentiores fuerunt. Tempus
scripte legis ad ficte bonos. qr tunc ho¬
mines in timore seruientes opus mun¬
dabant non animum. Tempus gr̃e ad
uere bonos ꝑtinet qui modo et si nume¬
to plures non sint. tamen statu sunt
excellentiores. et dei gr̃a publice antef̾¬
tur etiam ab his qui ei morib contra¬
dicunt. Scias ergo quoc̃q temꝑe ab ini¬
cio mundi hꝰ. qr ad finem nullum fuis¬
se uel cẽ uere bonum nisi iustificatum
ci potuisse nisi ꝑ xp̃m. ita ut omnee.
siue p̾cedentes siue sequentes imo sanc¬
tificationis remetdio saluatos agnoscas.
aspice ergo castra regis nr̃i. et acies exer¬
citus eius in armis sp̃alib fulgentes.
et quanta p̾cedentium sequentium ꝙ
ppłoꝵ multitudine stipatus incedat .d.
uellem ut hunc tanti regis exercitũ
michi singillatun describes. qui et qͣles
milites eius ab initio fuerint. que arma
quos hostes habuerint. uͥ et quando. ⁊
qualia bella gesserint. quomodo uice¬

Expanded text:
statu excellentiores fuerunt. Tempus statu excellentiores fuerunt. Tempus scriptae legis, ad ficte bonos, quia tunc homines in timore servientes opus mundabant non animum. Tempus gratiae ad vere bonos pertinet, qui modo etsi numero plures non sint, tamen statu sunt excellentiores, et Dei gratia publice ante feruntur, etiam ab iis qui eis moribus contradicunt. Scias ergo quocunque tempore ab initio mundi usque ad finem, nullum fuisse vel esse vere bonum, nisi justificatum ci potuisse, nisi per Christum. Ita ut omnes sive praecedentes sive sequentes uno justificationis remedio salvatos agnoscas. Aspice ergo castra regis nostri et acies exercitus ejus in armis spiritualibus fulgentes, et quanta praecedentium sequentiumque populorum multitudine stipatus incedat. D. Vellem ut nunc tanti regis exercitum mihi sigillatim describeres; qui et quales milites ejus ab initio fuerint; quae arma, quos hostes habuerint, ubi et quando, et qualia bella gesserint: quomodo vice
Abbreviated transcription (Latin):
mum ẽ ab adam usꝙ ad moysen. scd̾m
a moyse usq ad xp̃m. terrium a xp̃o
usq ad finem sclłi. Similiter tria sunt
gn̾a hominum .i. homines naturalis
sunt. qui sola naturali rõne uitam suã
dirigunt. uel pocius homines natural
lagis dñr qui scdł̃m concupiscentiam in
qua nati sunt ambulant. hom mnes
scripte legis sunt hii. qui ext̾iorib pre¬
ceptis ad bene uiuendum in formant᷑.
homines gr̃e sunt hii qui ꝑ aspiratio¬
nem sp̃c sancti afflati. et illuminant᷑
ut bonum ꝙ faciendum ẽ agnoscant.
et inflamat᷑ ut diligant et coroborant̃.
ut ꝑficiant et ut idem manifestiori dis¬
tinctione significemus. homines nat᷑a¬
lis legis sunt aꝑte mali. homines scrip¬
te legis ficte boni. homines gr̃e uere bo¬
nĩ. In pͥmo genere continentur paga
Ista tria gn̾a hominum ab inicio nũ¬
quam ullo tempore defuerunt. tamẽ
tempꝰ naturalis legis ad aꝑte malos
ꝑtinet. qr illi tunc et nu̾o plures et

Expanded text:
mum est ab Adam usque ad Moysen; secundum mum est ab Adam usque ad Moysen; secundum a Moyse usque ad Christum; tertium a Christo usque ad finem saeculi. Similiter tria sunt genera hominum; id est homines naturalis sunt qui sola naturali ratione vitam suam dirigunt; vel potius homines naturalis legis dicuntur qui secundum concupiscentiam in qua nati sunt ambulant, Homines scriptae legis sunt ii qui exterioribus praeceptis ad bene vivendum informantur. Homines gratiae sunt ii qui per aspirationem Spiritus sancti afflati et illuminantur ut bonum quod faciendum est agnoscant, et inflammantur ut diligant, et corroborantur ut perficiant. Et ut idem manifestiori distinctione significemus, homines naturalis legis sunt aperte mali; homines scriptae legis, ficte boni: homines gratiae, vere boni. In primo genere contIsta tria genera hominum ab initio nunquam ullo tempore defuerunt. Tempus tamen naturalis legis ad aperte malos pertinet, quia illi tunc et numero plures et
Abbreviated transcription (Latin):
pellau̾im nisi milites quosdam optimos
regem uenturũ in acie precedentes. quib
tunc sanctificabant᷑ sacramentis. quasi qͥ¬
busdam armis muniti atq p̾cincti: Qd
item eos qui post incarnationem usq ad
finem electi subsecuntur. nisi milites ali¬
os non tamen alium s ip̃m regem suũ
p̾cedentem unanimit̾ atq alacriter sẽn¬
quentes unius regis sacramenta portan¬
tes. uui regi militantes et unum tyran¬
num suꝑantes. illi uenturũ precedente ᷤ
isti p̾cedentem subsequentes. uides ergo
quomͦ omnes abinicio usq ad finem
boni sunt xͥ sunt. neq ulli diabolum a¬
uincunt. nisi hii soli qui sunt xͥ .d. Ex¬
go ab inicio xp̃iani fuerunt.m. Nichil
uerius. D. S multi aliter existimant.
.m. uis idem tͥ euidentius ostendi .d. uo¬
lo.m. Tria sunt temꝑa. ꝑ que presens
seculi spacium decurrit. Primum est tẽ¬
pus naturalis legis. Secundum tempꝰ
scripte legis. Tertium ẽ tempus gr̃e. Pri¬

Expanded text:
pellaverim, nisi milites quosdam optimos pellaverim, nisi milites quosdam optimos regem venturum in acie praecedentes, ipsis quibus tunc sanctificabantur sacramentis quasi quibus armis muniti atque praecincti. Quid item eos qui post incarnationem usque ad finem electi subsequuntur, nisi milites alios non tamen alium, sed ipsum regem suum praecedentem unanimiter atque alacriter sequen sive subsequentes, unius regis sacramenta portantes, uni regi militantes, et unum tyrannum superantes; illi venturum praecedentes, isti praecedentem subsequentes. Vides ergo quomodo omnes ab initio usque ad finem boni sunt Christi? Neque ulli diabolum vincunt, nisi hi soli qui sunt Christi. D. Ergo ab initio Christiani fuerunt? M. Nihil verius. D. Sed multi aliter existimant. M. Vis idem tibi evidentius ostendi? D. Volo. M. Tria sunt tempora per quae praesentis saeculi spatium decurrit. Primum est tempus naturalis legis; secundum tempus scriptae legis; tertium est tempus gratiae. Pri
Abbreviated transcription (Latin):
robur refloruit. et iustum fuit etiam
scd̃m legem ut ꝓ patre decrepito. ⁊ qͣi
ꝑ defectum etatis debili filius ualidior
robore contͣ tyrannum congressum fa¬
ceret. et ut eius uictoria ñ sibi s illi
p̾cipue ꝓ quo pugnau̾at ad lib̾tatem
ualeret. Nam et idcuro filius dei filius
hominis fi̾ uoluit ut illud de homine
sumeret. in quo homo ꝓ homine clia¬
bolum suꝑaret .d. Nunquid ñ etiam an¬
te passionem xp̃i fuerat diabolus a qͥb
nisi ꝑ passionem .d. Quomodo potest
hoc fieri:m. Sicut passio xp̃i nunc p̾¬
terita credentes sanctificat. ita tunc fu¬
tura credentes sanctificabat. d. Qua rõ¬
ne hoc pot̾is confirmare: m. Quid uer¬
bum incarnatum dixerim. nͥ regem qͥ
hunc mundum intrauit ꝑ assũptam
humanitatẽ cum diabolo bellaturus.¬
et eum ex inde quasi tyrannum. ⁊ uo¬
lenter in alieno dominantem expulsurꝰ:
Et quid om̃s priores sanctos qui ante ĩ¬
carnationem abinicio fuerunt electi ap¬

Expanded text:
robur refleruit; et justum fuit etiam robur refleruit; et justum fuit etiam secundum legem, ut pro patre decrepito et quasi per defectum aetatis debili, Filius validior robore contra tyrannum congressum faceret, et ut ejus victoria non ipsi sed illi praecipue pro quo pugnaverat ad libertatem valeret. Nam et idcirco Filius Dei Filius hominis fieri voluit, ut illud de homine sumeret in quo homo pro homine diabolum superaret. D. Nunquid non etiam ante passionem Christi fuerat diabolus a quibunisi per passionem. D. Quomodo potest hoc fieri? M. Sicut passio Christi nunc praeterita credentes sanctificat, ita nunc futura credentes sanctificabat. D. Qua ratione poteris hoc confirmare? M. Quid Verbum incarnatum dixerim, nisi regem qui hunc mundum intravit per assumptam humanitatem cum diabolo bellaturus,et eum exinde, quasi tyrannum et violenter in alieno dominantem, expulsurus. Et quid omnes priores sanctos qui ante incarnationem ab initio fuerunt electi ap
Abbreviated transcription (Latin):
p̾scientiam et uidiciũ scł̃m cãm. ⁊ ideo
in eis hũanum iudicium non recipi¬
tur. duo manifesta .i. udicium scd̃̾m
oꝑationem. et uidicium scd̃m retribu¬
tionem. In quoꝵ altero hoc est iudicio
scd̾m oꝑationem. hominib a deo in
presenti iudicandi potestas datur. Alte¬
rum u̾o hoc est iudicium scd̾m retͥbuti¬
onem non ab hominib s a deo coram
hominib uidicabitur. S iudicium se¬
cundum p̾scientiam occultum est. et
immutabile. Iudicium scd̾m causam
occultum et mutabile. Iudicium scd̃m
oꝑationẽ manifestũ ⁊ mutabile Iudiciũ ẜm
retͥbutõem manifestũ ⁊ ĩmutabile Iudiciũ ẜm¬
oꝑatõem ymago qͦdammꝰ ẽ ⁊ sacͣm̃tũ iudicii
scd̃m recributionem qr illud manifes¬
tat causam. et p̾scientiam innuit. hoc
uero manifestabat cãm. et confirma¬
bat p̾scicntiam. d. Quid ad nos ꝑtinu
q̃ in primo parente ꝑ pecẽm senuerat
in xp̃o renouata quasi ad iuuentutis

Expanded text:
praescientiam et judicium secundum causam, et ideo praescientiam et judicium secundum causam, et ideo in eis humanum judicium non recipitur: duo manifesta, id est judicium secundum operationem, et judicium secundum retributionem, in quorum altero, hoc est judicio secundum operationem, hominibus a Deo in praesenti judicandi potestas datur; alterum vero hoc est judicium secundum retributionem, non ab hominibus, sed a Deo coram hominibus judicabitur. Sed judicium secundum praescientiam occultum est et immutabile; judicium secundum causam occultum et mutabile; judicium secundum operationem manifestum et mutabile. Judicium secundum retributionem manifestum ationem imago quodammodo est sacramentum judicii secundum retributionem; quia illud manifestat causam et praescientiam innuit: hoc vero manifestabit causam et confirmabit praescientiam. D. Quid ad nos pertinquae in primo parente per peccatum senuerat, in Christo renovata quasi ad juventutis
Abbreviated transcription (Latin):
uit. Iudicium ergo diaboli adu̾sus d̾m
factum est. statim in principio scłi. Iu¬
dicium hominis adu̾sus diabolum in
passione xͥ. Iudicium hominis aduer¬
sus deum defertur usq in finem seculi.
et ideo homo si prius ꝑ xp̃m deo reconci¬
liari uolu̾it. potest iudicium suum si¬
ne timore dampnatione p̾stolari . d. hic
congrue debueras modos iudicandi dis¬
tinguere. quatinus ea que hic de iudi¬
cio dicta sunt ex alioꝵ collatione uale¬
am et manifestius discernere. et ueriꝰ
cundum oꝑationem. scd̃m retributio¬
nem. scd̃m p̾scientiam iudicati fuimꝰ
anteqͣm eẽmus. scd̃m causam iudicam̃
ex quo ẽẽ incipimus. qñ boni uel mali
sumus. Scd̃m oꝑationem iudicamur
qñ oꝑib foris extendimus. quales int̾
apud nos sumus. scd̃m retributionẽ iu¬
dicabimur. qñ in ꝑcipienda mercede ope¬
rum cognoscemus. quales ab et̾no apd̃
deum p̾uisi fuimus. Ex his quatuor iu¬
diciis duo sunt occultã. Iudicium scd̾m

Expanded text:
vit. Judicium ergo diaboli adversus Deum vit. Judicium ergo diaboli adversus Deum factum est statim in principio saeculi; judicium hominis adversus diabolum, in passione Christi. Judicium hominis adversus Deum differtur usque in finem saeculi. Et ideo homo, si prius per Christum Deo reconciliari voluerit, potest judicium suum sine timore damnationis praestolari. D. Hic congrue debueras modos judicandi distinguere, quatenus ea quae hic de judicio dicta sunt ex aliorum collatione valeam et manifestius discernere et verius cundum operationem, secundum retributionem. Secundum praescientiam judicati fuimus antequam essemus; secundum causam judicamur ex quo esse incipimus, quando boni et mali sumus; secundum operationem judicamur, quando operibus foris ostendimus quales intus apud nos sumus; secundum retributionem judicamur, quando in percipienda mercede operum cognoscemus, quales ab aeterno apud Deum praevisi fuimus. Ex his quatuor judiciis duo sunt occulta, judicium secundum
Abbreviated transcription (Latin):
sponte et obedienter susciꝑet. ut de pe¬
na qͣm ꝑ inobedientiam meruerat eri¬
pi dignus fieret. hanc aut̃ penam hõ
pecc̃or soluere non pot̾at. qui qͣmcunq
penam susciperet non nisi digne ⁊ ius¬
te pp̃ primi contemptus reatum susti ne¬
ret. Ut ergo homo iuste debitam penã
euaderet. necesse fuit ut talis homo pro
homine penam susciperet qui nichil
pene debuissz. S talis nullus inuenirt
debitum hominis patri soluit. et mori¬
endo reatum hominis expiauit. ut cum
ip̃e mortem ꝓ homine qͣm non debebat
sustineret. iustehomo ꝓ ip̃o mortem ꝙͣ
debebat euaderet. et iam locum calũp¬
niandi diabolus non inueniret. qr ⁊ ip¬
se homini dominari non debuit ⁊ hõ
lib̾ari dignus fuit. Idem itaq et iudi¬
cium nr̃m et causam nostram fecit. uñ
tri ꝓ nob̾ soluit. et moriendo reatum ex¬
piauit. Iudicium uero qr descendets
ad inferos. et portas mortis frangens cap¬
tiuitatem que ibidem tenebatur libera¬

Expanded text:
sponte et obedienter susciperet, ut de poesponte et obedienter susciperet, ut de poena quam per inobedientiam meruerat eripi dignus fieret. Hanc autem poenam homo peccator solvere non poterat; qui quamcunque poenam susciperet, non nisi digne et juste propter primi contemptus reatum sustineret. Ut ergo homo juste poenam debitam evaderet, necesse fuit ut talis homo pro homine poenam susciperet, qui nihil poenae debuisset. Sed talis nullus inveniri debitum hominis Patri solvit, et moriendo reatum hominis expiavit; ut cum ipse mortem pro homine quam non debebat sustineret, juste homo pro ipso mortem quam debebat evaderet, et jam locum calumniandi diabolus non inveniret; quia et ipse homini dominari non debuit, et homo liberari dignus fuit. Idem itaque et judicium nostrum et causam nostram fecit. Undetri pro nobis solvit, et moriendo reatum expiavit. Judicium vero; quia descendens ad inferos et portas mortis frangens captivitatem quae ibidem tenebatur libera
Abbreviated transcription (Latin):
di S hanc iusticiam homo nunquã
hr̃e potuiss. nisi deus ei ꝑ mĩam eam
tribueret. Ut ergo deus ab homine placa¬
ri posset. dedit deus gratis homini qd̃
homo ex debito deo redderet. Dedit gͥ hõi
hoĩeni quẽ homo ꝓ hõie deo redderet. qͥ ut
homo homini ut se acciꝑet ab homine.
Incarnatus ẽ deus dei filius. et datus est
hominib deus homo xp̃c. sicut ysaiae
ait. Puer natus est nob̾ et c̃. Quod ergo
ab homine redditus est xp̃c hominis fu¬
it iusticia. In natiuitate enĩ xp̃i iuste
placatus est deus homini. qr talis homo
inuentus ẽ ꝓ homine. qui non solum
ut dictum est par. s et maior eẽt hoĩe.
Ideo in natiuitate xͥ angeli pacẽ mun¬
do nunciant dicentes. Gła in altissimi
homini. ut sicut restaurando dampñ
placau̾at iram. ita quoq ꝓ contempto
satisfaciendo dignus fieret euadere pe¬
nam. S hoc conuenientiꝰ fieri nõ po¬
terat. nisi ut penam qͣm non debebat

Expanded text:
di. Sed homo hanc justitiam nunquam di. Sed homo hanc justitiam nunquam habere potuisset, nisi Deus ei per misericordiam eam tribuisset. Ut ergo Deus ab homine placari posset, dedit Deus gratis homini quod homo ex debito Deo redderet. Dedit ergo homini hominem, quem homo pro homine Deo redderet; qui ut homo homini ut se acciperet ab homine. Incarnatus est Deus Dei Filius, et datus est hominibus Deus homo Christus, sicut Isaias ait: Puer natus est nobis , etc. Quod ergo ab homine redditus est Christus, hominis fuit justitia. In nativitate enim Christi juste placatus est Deus homini; quia talis homo inventus est pro homine, qui non solum, ut dictum est, par, sed et major esset homine. Ideo in nativitate Christi angeli pacem munde nuntiant, dicentes: Gloria in altissimis homini ut sicut restaurando damnum placaverat iram; ita quoque pro contemptu satisfaciendo dignus fieret evadere poenam. Sed hoc convenientius fieri non poterat, nisi ut poenam quam non debebat
Abbreviated transcription (Latin):
qr homini ad hoc ꝓ culpa sua iratus fu¬
it. Oportuit ergo ut pͥus homo d̾m placa¬
ret. et sic deiĩ fiducialiter deo patrocinã¬
te cum diabolo cãm iniret. S deum ra¬
cionabiliter placare ñ poterat nisi damp¬
num ꝙ intulerat restitueret. et de contẽp¬
tu satisfaceret. Hõ uͦ nich hu̾it qđ digne do̾
ꝑ ablato dãpno recõpensaret. qr si quid̃ de ir
nus eẽt. S nͨ hõiem ꝓ hoĩe redd̾e potuit qr ius¬
tũ ⁊ ĩ nocentẽ abstułat: i neminẽ nͥ pectore ĩuenit.
Nich̃ ergo homo inuenit. uñ deum si¬
bi placare poss. qr siue sua siue se ip̃m
daret. digna recompensatio non eẽt. ui¬
dens ergo deus hominem sua uirtuce iu¬
gum dampnationis iuste euadere non
posse misertus est euis. et pͥmo gratui
ereptio hominis ꝑfecte rõnabilis ẽẽt. nͥ
ex utraq parte iusta fieret. hoc est sicut
deus iusticiam hũit hominem requirẽ¬
di. ita et homo iusticiam hr̃et euaden¬

Expanded text:
quia homini adhuc pro culpa sua iratus fuquia homini adhuc pro culpa sua iratus fuit. Oportuit ergo ut prius homo Deum placaret, et sic deinde fiducialiter Deo patrocinante cum diabolo causam iniret. Sed Deum rationabiliter placare non poterat, nisi damnum quod intulerat restitueret, et de contemptu satisfaceret. Homo vero nihil habuit quod digne Deo pro ablato damno recompensaret, quia si quid de irranus esset. Sed nec hominem pro homine reddere potuit; quia justum et innocentem abstulerat, et neminem nisi peccatorem invenit. Nihil ergo homo invenit unde Deum sibi placare posset; quia sive sua sive seipsum daret, digna recompensatio non esset. Videns ergo Deus hominem sua virtute jugum damnationis justae evadere non posse, misertus est ejus; et primo gratuitereptio hominis perfecte rationabilis esset, nisi ex utraque parte justa fieret, hoc est, sicut Deus justitiam habuit hominem requirendi, ita et homo justitiam haberet evaden
Abbreviated transcription (Latin):
fecisse conuincit᷑ qr illum et prius bona
ꝓmutendo decepit. et pꝰ mala inferendo
nocuit. In iuste ergo diabolus tenet ho¬
minem. s homo iuste tenetur. qr diabo¬
lus numqͣ̃m meruit ut hominẽ sibi sub¬
iectum pͥmeret. s homo meruit ꝑ culpã
suam ut ab eo premi ꝑmitteretur. licet
enĩ ignoraret falsum eẽ quod diabolus
diabolus ꝓmisit non tamen ignorauit.
quod illud etiam si ueꝵ eẽt contra crea¬
toris uoluntatẽ concupiscere non debu¬
it. Iuste ergo homo sũbiectus est diabo¬
lo. qͣntum ꝑtinet ad culpam suam. in¬
iuste aut̃ quantum ꝑtinet ad diaboli
fraudulentiam. Si ergo homo talem
patronum hr̃et. cuius potentia diabolꝰ
in causam adduci posset. iuste dño eiꝰ
homo contradiceret. qr nullam diabolꝰ
iustam causam hũit. quare sibi ius in
homine uendicare debuerit. Patronue.
aut̃ nullus calis inueniri pot̾at nisi deus
S deus causam hominis susciꝑe noluit.

Expanded text:
fecisse convincitur; quia illum et prius bona fecisse convincitur; quia illum et prius bona promittendo decepit, et post mala inferendo laesit. Injuste ergo diabolus tenet hominem, sed homo juste tenetur; quia diabolus nunquam meruit ut hominem sibi subjectum premeret; sed homo meruit per culpam suam ut ab eo premi permitteretur. Licet enim ignoraret falsum esse quod diabolus promisit, non tamen ignoravit quod illud etiam si verum esset contra Creatoris voluntatem concupiscere non debuit. Juste ergo homo subjectus est diabolo quantum pertinet ad culpam suam; injuste autem quantum pertinet ab diaboli fraudulentiam. Si ergo homo talem patronum haberet cujus diabolus in causam adduci posset, juste dominio homo contradiceret; quia nullam diabolus causam justam habuit quare sibi jus in homine vendicare debuerit. Patronus autem nullus talis inveniri poterat nisi Deus. Sed Deus causam hominis suscipere noluit;
Abbreviated transcription (Latin):
ut eiꝰ redemptionis nr̃e modum ñ ig¬
noremus .m. Consilium hoc in eo fuit. qͣ¬
liter homo iuste uel a potestate diaboli
eripi uel deo poss reconciliari . d. desidero
admodum scire qualit̾ hoc fieri potuiss.
.m. Causam hominis pͥus considera. et
tunc facile pot̾is uidere qua iusticia sit
lib̾atus .d. Et ip̃am michi demonstrari
cupio .m. Causa hominis adu̾sus duoc.
consistit .i. adu̾sus deum et adu̾sus dia¬
bolum. qua ꝓpter ñ te pigeat. si hanc ip¬
sam causam qͣi sũb trium ꝑsonax con¬
formationẽ explanem .d. Totum me in
expetacione posuisti.M. Tres in causam
ueniunt. homo. deus. et diabolus. Diabo¬
lus deo iniuriam fecisse conuncit᷑. quia
seruum eiꝰ .i. hominem ⁊ fraudulenter
adduxit. et uiolenter cenuit. homo iniui¬
riam fecisse deo conuincit᷑ qr et precep¬
tum eius contempsit. et se sub manu ali¬
ena ponens sue seruitutis dampnũ illi
intulit. Item diabolus homini iniuriã

Expanded text:
ut ejus redemptionis nostrae modum non igut ejus redemptionis nostrae modum non ignoremus. M. Consilium hoc in eo fuit qualiter homo juste vel a potestate diaboli eripi, vel Deo posset reconciliari. D. Desidero admodum scire qualiter hoc fieri potuerit. M. Causam hominis prius considera; et tunc facile poteris videre qua justitia sit liberatus. D. Et ipsam mihi demonstrari cupio. M. Causa hominis adversus duos consistit, id est adversus Deum et adversus diabolum; quapropter non te pigeat si hanc ipsam causam quasi sub trium personarum conformatione explanem. D. Totum me in exspectatione posuisti. M. Tres in causam veniunt, homo, Deus, et diabolus. Diabolus Deo injuriam fecisse convincitur; quia servum ejus, id est hominem, et fraudulenter abduxit, et violenter tenuit. Homo injuriam fecisse convincitur Deo; quia et praeceptum ejus contempsit, et se sub manum alienam ponens suae servitutis damnum illi intulit. Item diabolus homini injuriam
Abbreviated transcription (Latin):
si homo non potest liberari:M. Per se
interim ut ꝑ eandem gr̃am ostendat
euadendi consilium .d. Ergo uidex reo
consilium dabit:M. deponet interim
ꝑsonam iudicis. et assumet ꝑsonam
consiliatoris . d. Qñ ueniet: m. In tem¬
porib nouissimis. d. Quare tam diu
differt aduentum suum: M. ut ꝑmit¬
tat prius homini exꝑiri defectum suũ.
uenient prius patriarche et ꝓph̾e ⁊ le¬
gis lator uenient iusti ⁊ sapientes. que¬
rent et non inuenient. laborabt̃ et defi¬
cient. ꝓmittent multi. et nulli osten¬
dent. Cum autem om̃s defecerint ⁊ mł¬
tis ꝓmissionib. multis etiam uerbis
platis siluerint. tunc ip̃e ꝓferet unũ
u̾bum et dabit consilium. d. Quod cõ¬
silium dabit:m. Nunquid ego consciꝰ
sum secrecoꝵ dei: secretum est et absc̃o¬
ditum hoc consilium a scłis .d. Tamen
temꝑib nouissimis manifestum. Pre¬
terea si nos ad redemptionis sortem per¬
tinere uolumus. iustum est ac decens

Expanded text:
si homo non potest liberari? M. Per sesi homo non potest liberari? M. Per seinterim ut per eamdem gratiam ostendat evadendi consilium. D. Ergo judex reo consilium dabit? M. Deponet interim personam judicis, et assumet personam consiliatoris. D. Quando veniet? M. In temporibus novissimis. D. Quare tandiu differt adventum suum? M. Ut permittat prius homini experiri defectum suum. Venient prius patriarchae et prophetae et legislatores, venient justi et sapientes, quaerent et non invenient; laborabunt et deficient, promittent multi et nulli ostendent. Cum autem omnes defecerint et multis promissionibus, multis etiam verbis prolatis siluerint, tunc ipse proferet unum verbum et dabit consilium. D. Quod consilium dabit? M. Nunquid ego conscius sum secretorum Dei? Secretum est et absconditum hoc consilium a saeculis. D. Tamen temporibus novissimis manifestum. Praeterea si nos ad redemptionis sortem pertinere volumus, justum est ac decens
Abbreviated transcription (Latin):
tuissent. Celum est locus confirmatoꝵ
bonoꝵ et ꝑ disciplinam ad summum
ꝓfectum ꝑtingentium. Unde solum sũ¬
mumq bonum in eo collatum ẽ. In¬
fernus est locus confirmatoꝵ maloꝵ ⁊
disciplinam in recuꝑabiliter deserenti¬
um et ideo ibi solum et summũ malũ
positum est. Mundus est locus erranti¬
um et reꝑandoꝵ. et ideo simul bonum
⁊ malum in eo ordinatum ẽ. ut ꝑ bo¬
num quidem consolationem accipiãt.
ꝑ malum uero correctionem. non tam̃
summum bonum aut summum ma¬
lum ibi est ut sit quo et ꝑsistentes in
mala deficere. et recedentes a malo ꝓfice¬
re possent. Celum gͥ est in summo. In¬
fernus in imo. in medio paradisus. In¬
ter imum et medium mundus. Homo
gͥ qui a medio ceciderat. qr ad reꝑatio¬
nem expectabatur: inte imum et medi¬
um collocandus erat .d. Ecce diu expec¬
tatur homo. et quid faciet: m. Non po¬
terit in uenire consilium euadendi .d.
Quid ergo ꝓdest iudicium differri.

Expanded text:
tuissent. Coelum est locus confirmatorum tuissent. Coelum est locus confirmatorum bonorum et per disciplinam ad summum profectum pertingentium. Unde solum summumque bonum in eo collocatum est. Infernus est locus confirmatorum malorum et disciplinam irrecuperabiliter deserentium; et ideo ibi solum et summum malum positum est. Mundus est locus errantium et reparandorum; et ideo simul bonum et malum in eo ordinatum est, ut per bonum quidem consolationem accipiant, per malum vero correctionem. Non tamen summum bonum aut summum malum ibi est, ut sit quo et persistentes in malo deficere, et recedentes a malo proficere possent. Coelum igitur est in summo; infernus est in imo; in medio paradisus; inter imum et medium mundus. Homo igitur qui a medio ceciderat quia ad reparationem exspectabatur inter imum et medium collocandus erat. D. Ecce diu exspectatur homo: et quid faciet? M. Non poterit invenire consilium evadendi. D. Quid ergo prodest judicium differri
Abbreviated transcription (Latin):
uita presens .i. ab inicio mundi usq
in finem scł̃i . d. Satis magne sunt in¬
ducie iste. s uelim ut dicas adhuc qua¬
re mundum istum uoces locum peni¬
tentie. M. Quatuor sunt loca. unus in
quo ẽ solum bonum. et sum mum bo¬
num. et unus in quo ẽ solum malũ
⁊ suminũ malum. unus in quo est
solum bonum ñ tamen summum bo¬
num. et unus in quo est bonum ⁊ ma¬
lum. nec summum bonum nec sum¬
mum malum .d. uellem ut exempla
singłoꝵ ꝓponeres.m. In celo est summ̃
bonum et summum bonum. In infer¬
no est solum malum et summum ma¬
lum. In paradiso est solum bonum.
ñ tamen sumium bonum. In mun¬
do est et bonum et malum. nec summ̃
bonum. nec summum malum .d. Qua¬
re distinxisti loca ista:m. Paradisus
est locus iichoantium. et in melius ꝓfi¬
cientium. et ideo ibi solum bonum esse
debuit. qr creatura a malo uucianda ñ
fuit. ñ tamen summum bonum ut es¬
set in quo illi qui iniciabant᷑ ꝓficere po¬

Expanded text:
Vita praesens, id est ab initio mundi usque Vita praesens, id est ab initio mundi usque in finem saeculi. D. Satis magnae sunt induciae istae: sed velim ut dicas adhuc quare mundum istum voces locum poenitentiae? M. Quatuor sunt loquar: unus in quo est solum bonum et summum bonum, et unus in quo est solum malum et summum malum; unus in quo est solum bonum non tamen summum bonum; et unus in quo est bonum et malum, nec summum bonum nec summum malum. D. Vellem ut exempla singulorum proponeres. M. In coelo est solum bonum et summum bonum; in inferno est solum malum et summum malum; in paradiso est solum bonum non tamen summum bonum; in mundo est bonum et malum, nec summum bonum nec summum malum. D. Quare distinxisti loca ista? M. Paradisus est locus inchoantium et in melius proficientium, et ideo ibi solum bonum esse debuit; quia creatura a malo initianda non fuit; non tamen summum, ut esset in quo illi qui initiabantur proficere po
Abbreviated transcription (Latin):
.i.x.d. n .d. Ergo homo nisi ꝑ gr̃am di
liberari non potest.m. Non potest: dici¬
mus enim quod homo in appecitu iusti
derelicto sponte peccau̾it in appetitu cõ¬
modi retento dupliciter punitus sit. si¬
ue qr ab ordinatis commodis restringi¬
tur. siue qr ad mordinata com moda re¬
laxatur. In altero pena. in alt̾o pena ⁊ cul¬
pa. Quiagͦ homo tali pena mulctatꝰ est ꝑ ꝙ̃
culpa non purgaretur: sed cresceret nisi
nisi fuisset liberatꝰ ꝑ gr̃am. ꝑ hanc pe¬
nam ad penas dampnationis etͥne me¬
rito descendisset. Itaq dilatum est iu¬
dicium euis ne dampnandus inueni¬
retur. et qr eum deus ad salutem preor¬
dinauerat. locum et spatium correti¬
onis et penitentie concessit. quatinus
eum interim ꝑ grãm suam talem effi¬
ceret. quem tandem non solum miscd̾̃it̾.
s etiam iuiste ad salutem indicare po¬
tuisset .d. Quis est locus penitentie. ꝙ̃
deus concessit homiini:m. Mundus iste¬
.d. Et quod est spacium penitentie: M.

Expanded text:
. D. Ergo homo nisi per gratiam Dei liberari non potest? M. Non potest. Dicimus enim quod homo in appetitu justi derelicto sponte peccaverit; in appetitu commodi retento dupliciter punitus sit; sive quia ab ordinatis commodis restringitur, sive quia ad inordinata commoda relaxatur. In altero poena, in altero poena et culpa. Quia igitur homo tali poena multatus est per quam culpa non purgaretur sed cresceret, nisi fuisset liberatus per gratiam, per hanc poenam ad poenas damnationis aeternae merito descendisset. Itaque dilatum est judicium ejus ne damnandus inveniretur. Et quia eum Deus ad salutem praeordinaverat, locum et spatium correctionis et poenitentiae concessit, quatenus eum interim per gratiam suam talem efficeret, quem tandem non solum misericorditer sed etiam juste ad salutem judicare potuisset. D. Quis est locus poenitentiae quem Deus concessit homini? M. Mundus iste. D. Et quod est spatium poenitentiae? M.
Abbreviated transcription (Latin):
rabatur sap̃ia. ibi iudicium exercuit.
hic formauit exemplum. diuisa ẽ ergo
lux a tenebris et erat lux uisibil. ⁊ inui¬
sibiles tenebre erant similiter et lux in¬
uisibilis erat. et tenebre inuisibiles erãt.
⁊ utrũꝙ diuisio facta ẽ et simul facta
est diuisio tenebraꝵ et lucis. et uocata
est lux dies. et cenebre nox. utrumq qͥ¬
dem deus diuisit. et utroq nominauit.
s utrumq ñ fecit. Deus enim auctor
tenebraꝵ non est. s lucis. qr pecc̃m tene
bre est. et peccatum nichil est. et sine ip̃o
nich̾ factum. Lux ab ip̃o facta est. quia
iusticia et u̾itas lux est. et de luce audi¬
uimus. qr dixit deus. fiat lux. ⁊ statim
lux facta est. Nusquam dixit deus fiãt
tenebre. s de luce dixit fiat lux. et diui¬
sit lucem a tenebris. et uocauit lucem
diem et tenebras noctem. ergo utrũq¬
non fecit. tamen utrũq diuisit. ⁊ utr̃q

Expanded text:
rabatur sapientia, ibi judicium exercuit, rabatur sapientia, ibi judicium exercuit, hic formavit exemplum. Divisa est lux ergo a tenebris; et erat lux visibilis et visibiles tenebrae erant; similiter et lux invisibilis erat, et tenebrae invisibiles erant; et utrorumque divisio facta est; et simul facta est divisio tenebrarum et lucis. Et vocata est lux dies et tenebrae nox. Utrumque quidem Deus divisit, et utrumque nominavit; sed et utrumque non fecit. Deus enim auctor tenebrarum non est sed lucis; quia peccatum est tenebrae et peccatum nihil est: Et sine ipso nihil factum est . Lux ab ipso facta est; quia justitia et veritas lux est, et de luce audivimus quod dixit Deus: Fiat lux, et statim lux facta est . Nusquam dixit Deus: Fiant tenebrae. Sed de luce dixit: Fiat lux, et divisit lucem a tenebris; et vocavit lucem diem, et tenebras noctem . Ergo non fec
Abbreviated transcription (Latin):
transiens noctem in se diemq conclud̃
In qua qm̃ naturaliter dies noctem p̾ce¬
dit. et finem diei uesꝑam dicimus. finẽ
noctis auroram constat indubitant̾ qd̃
aurora semꝑ ad p̾cedentem diem referen¬
da sit. Ergo illud primum momentum
tp̃ris quando ereata est omnium uisi¬
bilium inuisibiliumq natura. nec nox
fuit nec dies. ⁊ tamen tempꝰ fuit. qr mu¬
tabilitas fuit. postea uero continuo lu¬
ce facta diuise sunt tenebre. et lux ⁊ tẽ¬
pus iam ꝑ diem ⁊ noctem distingui ce¬
sus temporis mom̃to quo uisibiliter et
corꝑaliter diuisa est lux a tenebris. in ui¬
sibiliten quoq boni angłi discreti sunt
a mal. illis in tenebris pecc̃i cadentib. et
istis ad lucem iusticie conu̾sis. illumina¬
tisq a luce ut lux eẽnt et non tenebre.
Sic enĩ consonare debuerunt exemplaria
opeꝵ dei. ut que uisibilia erant opera sa¬
pientie in uisibilium ꝓuentꝰ sequeren¬
tur scd̃m quod ip̃a que ot utrobiq ope¬

Expanded text:
ertransiens noctem in se diemque concludit; ertransiens noctem in se diemque concludit; in qua quoniam naturaliter dies noctem praecedit et finem diei vesperam dicimus, finem noctis auroram, constat indubitanter quod aurora semper ad praecedentem diem referenda sit. Ergo illud primum momentum temporis quando creata est omnium visibilium invisibiliumque natura, nec nox fuit nec dies; et tamen tempus fuit, quia mutabilitas fuit. Postea vero continuo luce facta divisae sunt tenebrae et lux; et tempus jam per diem et noctem distingui coesus temporis momento quo visibiliter et corporaliter divisa est lux a tenebris; invisibiliter quoque boni angeli discreti sunt a malis illis in tenebras peccati cadentibus: et istis ad lucem justitiae conversis illuminatisque a luce, ut lux essent et non tenebrae. Sic enim consonare debuerunt exemplaria operum Dei, ut quae visibilia erant opera sapientiae, invisibilium proventus sequerentur, secundum quod ipsa quae utrobique ope
Abbreviated transcription (Latin):
illam quando facta est ibidem pͥmum
apparuisse ubi sol cotidiano cursu circũ¬
uectus oriens emergit. ut eodem tramite
circuncurrens ac primo ad occasum des¬
cendens uesꝑam faceret. de inde reuocata
ad ortum auroram. Hoc ẽ mane ante or¬
tum sequentis diei illustraret. Et ꝓpt̾ea
qr primus dies auroram precedentem ñ
habuit. qm̃ antequam lux crearet᷑ ple¬
ne tenebre fuert̃. mox aut̃ luce apparente
suꝑ t̾ram plenus dies. ꝓpterea ꝙ a ꝑfec¬
to opus dei inchoari debuiss. ideo dixis¬
se scripturam. Fãctum ẽ uespe ⁊ mane
dies unus. Non enim dixit factum est
mane et uesꝑe. s factum est inquit. ues¬
ꝑe ⁊ mane dies unus. qr sicut diximus
primus dies mane p̾cedens non hũit.
qm̃ aluce plena atꝙ ꝑfecta inicium sũp¬
sit. ꝓpterea omnis aurora precedentis diei
ẽ. et omnis dies ab ortu soł inicium su¬
mit. estq dies naturalis illud spacium
temꝑis ꝙ ab ortu solis usq ad ortum ꝑ¬

Expanded text:
illam quando facta est, ibidem primum illam quando facta est, ibidem primum apparuisse ubi sol quotidiano cursu circumvectus oriens emergit, ut eodem tramite circumcurrens, ac primo ad occasum descendens vesperam faceret, et deinde revocata ad ortum auroram, hoc est mane ante ortum sequentis diei illustraret. Et propterea quia primus dies auroram praecedentem non habuit, quoniam antequam lux crearetur plenae tenebrae fuerunt, mox autem luce apparente super terram plenus dies, propterea quod a perfecto opus Dei inchoari debuisset, ideo dixisse Scripturam: Factum est vespere et mane dies unus . Non enim dixit Factum est mane et vespere; sed: Factum est, inquit, vespere et mane dies unus. Quia, sicut diximus, primus dies mane praecedens non habuit, quoniam a luce plena atque perfecta initium sumpsit; propterea omnis aurora praecedentis diei est, et omnis dies ab ortu solis initium sumit. Estque dies naturalis illud spatium temporis quod ab ortu solis usque ad ortum p