comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
Vdicet aliꝗs cur egͦ deus hȩc fieri patit᷑: nec tã malis scͥcũrit
exroib : ut mala cũ bonis pugnẽt ut uitia sint adusa u̾itutib.¬
ut hẽat alios quos puniat alios quos honoet ultimis .n. tprib
statut de uiuis ac mõtius iudicae de quo uiditio mihi eĩt
ĩ ultimo libro disputatio. Differt ig donec ueiãt tpr̃oꝵ finis
quo effundat iram suã ĩ potate ac iũtute cęlesti sicut
Uatum p̃dicta prioꝵ t̾rihili monitu horrifitant. Nunc aũt
patit hõies exrãe. et adu̾sum se quoq ĩpios ẽẽ. ip̃e uist̾a
mitis & paciens. nec .n. fie̾i põt. ut nõ is ĩ quo ꝑfecta sit uĩt
aĩal qđ afficit᷑ et cõmouetur. Que ꝑsuasio ueritatẽ ac re¬
ligionem funditꝰ tollit. sed seponat᷑ ĩterĩ nõb hic locꝰ de na
dei disserendi. qđ et uberior est matei̾a. et ope propo latiꝰ
exeq̃nda. Illos gͦ neꝗssimos sp̃us quisꝗs uenerutꝰ fui̾t ac secutꝰ

Expanded text:
Dicet aliquis: Cur Ergo Deus haec fieri patitur, nec tam malis succurrit erroribus? Ut mala cum bonis pugneut habeat alios quos puniat, alios quos honoret. ultimis enim temporibus statuit de uiuis ac mortuis iudicare; de quo iudicio mihi erit in ultimo libro disputatio. differt igitur, donec ueniat temporum finis, quo effundat iram suam in potestate ac uirtute caelesti, sicut uatum praedicta piorum terribili monitu horrificant. nunc autem patitur homines errare et aduersum se quoque inpios esse, ipse iustus et mitis et patiens. nec enim fieri potest ut non is in quo perfecta. sit uirtanimal quod adficitur et commouetur. quae persuasio ueritatem ac religionem funditus tollit. sed seponatur interim nobis hic locus de ira dei disserendi, quod et uberior est materia et opere proprio latius exequenda.. illos ergo nequissimos spiritus quisquis ueneratus fuerit ac secutus,
Abbreviated transcription (Latin):
Iertio ꝙ spũs qui prȩst̾ ip̃is religionib cõdemnati et abiecti
adeo ꝑ terrã uolutent᷑ qui nõ tantũ ihil p̾stare cultoib suspost̾
obducͬe ne queratur ab his uerꝰ deus. Non ig̾ colendi st̾ qr sm̃s
dei sb̾iacẽt. Est .n. piaculum maxiu. addice̾ se potãti eoꝵ quib
si iustitiã sequare potentior eẽ possis. et eos adiurat᷑one duĩ
nõis exƿelle̾ ac fugare. Ꝙ si apparet religiones istas tot modis
ẽẽ uanas ꝗb dotũ mãifestum est eos qui uł mõtius suppli.¬
cant. uł texram ueneant᷑ uł spĩtib ĩpuris aĩas suas mãcipãt
xõnem hoiũ nõ tene eosq ĩpietatis ac scęlei̾s sui supplicia pͥen¬
suros. ꝗ rebelles adu̾sus parentem gn̾is huãm deumꝰ susceptis
ĩ expiabilib sacs fas om̃e uolau̾int. Capitulum. xuiiii.

Expanded text:
tertio, quod spiritus qui praesunt ipsis religionibus condemnati et abiecti tertio, quod spiritus qui praesunt ipsis religionibus condemnati et abiecti deo per terram uolutentur; qui non tantum nihil praestare cultoribus suis poobducere, ne quaeratur ab iis uerus deus. non igitur colendi sunt, quia sdei subiacent. est enim piaculum maximum addicere se potestati eorum quibus, si iustitiam sequare, potentior esse possis et eos adiuratione diuini nominis expellere ac fugare. quodsi apparet religiones istas tot modis esse uanas quibus docui, manifestum est eos qui uel mortuis supplicant uel terram uenerantur uel spiritibrationem hominum non tenere, eosque impietatis ac sceleris sui supplicia pensuros, qui rebelles adversus parentem generis humani Deum, susceptis inexpiabilibus sacris fas omne violaverint. CAPUT XIX.
Abbreviated transcription (Latin):
sum et ĩ cõgruens ut simulacra hõis a simulatͦ dei colatur. Co¬
lit .n. qđ est deteriꝰ et ĩbetillius tũ ĩ expiabile facinꝰ ẽẽ deserẽ
uiuentẽ. ut defunctoꝵ monum̃tis ẜuias.ꝗ nec iuitã nec lucem
dare ciuꝙͣ post̾. qͣ ip̃i carent. nec eẽ aliũ qͥnꝙͣ deu p̃ter
unã cuiꝰ uiditio ac potãti oĩs aĩa subiecta sit
om̃i sensu carent qm̃ terra sit. Quis aũt̃ nõ ĩtelligat nefas
ẽẽ rec̾tum aĩal curuai: ut adoret tertam: que idcĩco pedib
nr̃is sb̃iecta est ut caltanda nõb nõ adoranda sit. Qui sumꝰ
iõ excitati ut ex ea statũ sublim̃ p̃t̾ cęt̾as aĩantes accepimꝰ.:
ut nõ reuoluam̃ deorsum ne hũc cęlestem uultũ ꝓiiciamꝰ
ad t̾ram. s oculos eo dirigamꝰ. quo illos nẽ suȩ cõditio di¬
rexit nihilq aliud adoremꝰ nihil tolamꝰ nͥ soluis artificis pare¬
tisq nr̃i unitum nom̃ ꝗ pt̾ea hoĩe rigidu figurauit: ut
⁊sciamꝰ nos ad suꝑna et tȩ̨lestia prouocai.

Expanded text:
sum et incongruens, ut simulacrum hominis a simulacro Dei colatur: colit enim quod est deterius et imbecillius; tum inexpiabile facinus esse, deserere viventem, ut defunctorum monimentis servias, qui nec vitam, nec lucem dare cuiquam possunt, qua ipsi carent; nec esse alium quemquam Deum, praeter unum, cujus judicio ac potestati omnis anima subjecta sit. viunt, omni sensu carent, quoniam terra sint. Quis autem non intelligat, nefas esse rectum animal curvari, ut adoret terram? quae idcirco pedibus nostris subjecta est, ut calcanda nobis, non adoranda sit, qui sumus ideo excitati ex ea, statumque sublimem praeter caeteras animantes accepimus, ut non reuoluamur deorsum nec hunc caelestem uultum proiciamus ad terram, sed oculos eo dirigamus quo illos naturae suae condicio direxit nihilque aliut adoremus, nihil colamus nisi solius artificis parentisque nostri unicum nomen, qui propterea hominem rigidum figurauit, ut sciamus nos ad superna et caelestia prouocari.
Abbreviated transcription (Latin):
nemo ĩsidiabit mnemo ꝓsiliet ad nocendũ. Itẽ si cupiditas
temꝑet᷑ nemo tra max̾iq grassabitur nemo ex̾citu ducet
ut rapiat & uastet aliena Itẽ si ardor libidinũ cõpͥmat᷑:
oĩs ȩtas & sexꝰ retinehit suam sanctitatẽ. Nlemo quicꝙꝙ pudẽ¬
du aut patietur aut fatiet. Ergo uniusa stelera ar flagi¬
tia his comotionib uirtute sedatis ex hoĩi uita mõibꝙ
tollentur. Quȩ sedatio cõmotionũ & affectuu hanc ht̃
rone ut piã recta faciamꝰ. Omẽ ig̃ iũtutis offiñ est nõ
pectare quo ꝓstõ fungi nõ pot qui deum nescit. quonia¬
ignoratio eiꝰ a quo bona oriũt᷑ iprudentem ĩpingat ĩ uitia necẽ
est. Itaq ut breuiꝰ & significantius utriusq rei sum̃a ofã de¬
terminarẽ. Sciã est deum nosse. iurtus tolere. ĩ illo sapiẽtia.
ĩ hoc iustitia continet᷑

Expanded text:
nemo insidiabitur, nemo prosiliet ad nocendum. Item si cupiditas nemo insidiabitur, nemo prosiliet ad nocendum. Item si cupiditas temperetur, nemo terra marique grassabitur, nemo exercitum ducet, ut rapiat et vastet aliena. Item si ardor libidinum comprimatur, omnis aetas et sexus retinebit suam sanctitatem; nemo quidquam pudendum aut patietur, aut faciet. Ergo universa scelera et flagitia, his commotionibus virtute sedatis, ex hominum vita moribusque tollentur. Quae sedatio commotionum et affectuum hanc habet rationem, ut omnia recta faciamus. Omne igitur virtutis officium est, non peccare. Quo profecto fungi non potest, qui Deum nescit: quoniaignoratio ejus, a quo bona oriuntur, imprudentem impingat in vitia necesse est. Itaque ut brevius et significantius utriusque rei summa officia determinem, scientia est, Deum nosse, virtus, colere: in illo sapientia, in hoc jus
Abbreviated transcription (Latin):
recte ad culpam ꝑtinet nõ fecisse ꝗ̃ scieris recte Uolũtas pra¬
ua & uiciosus aũis quẽ ignoratio excusare nõ põt puniet
gͦ sicut uirtus nõ est bonũ ac malu scire ita uirtꝰ est
est ut scĩa p̃tedat uitutem. uirtus sequatur sciam qr nihil
pdest cognitio nͥ & actio sẜsequatur. Horatiꝰ ig̃ paulo melł
Uirtus ẽ uitiũ fugẽ & sapia pͥma sa inepte ꝙ eam e tõtraio
t̾minadit ut si ditẽt bonu est qđ malũ non est. Cũ .n. qd¬
nitione qr nã rei talis est ut utrũq aut ĩ telligi aut nõ
ĩtelligi necesse sit. Uerũ nos faciamꝰ qđ ille debuit
Uiitus ẽ iram cohibẽ cupiditatẽ compeste̾ libuliẽ resrenae
idest .n. uitiu fugere. Nam fere oĩa quę fuũt ĩ uiste atq
ĩꝓbe ab his oriumntꝰ affectib. Si .n. cõmotionis hutꝰ queua
dicit ipetꝰ retũdat᷑ om̃s hõñi cõtentiones malȩ sopientur

Expanded text:
recte ad culpam pertinet non fecisse quae scieris, recte uoluntas prarecte ad culpam pertinet non fecisse quae scieris, recte uoluntas praua et uitiosus animus, quem ignoratio excusare non potest, punietur. ergo sicut uirtus non est bonum ac malum scire, ita uirtus esest, ut scientia praecedat uirtutem, uirtus sequatur scientiam, quia nihil prodest cognitio, nisi et actio subsequatur. Horatius igitur paulo melius: uirtus est uitium fugere et sapientia prima, sed inepte, quod eam contrario terminauit, ut si nitione, quia natura rei talis est, ut utrumque aut intelligi, aut non intelligi sit necesse. Verum nos faciamus, quod ille debuit. Virtus est, iram cohibere, cupiditatem compescere, libidinem refrenare; id est enim, vitium fugere. Nam fere omnia, quae fiunt injuste atque improbe, ab his oriuntur affectibus. Si enim commotionis hujus, quae ira dicitur, impetus retundatur, omnes hominum contentiones malae sopientur;
Abbreviated transcription (Latin):
qd & pħis udet᷑ Et idem cito ĩttio sup̃dicti oꝑis libro oñdit.
Uer sciã nõ pot̃ ẽẽ urtus: qr nõ est intus ĩ nõb s& ad nos
extrĩsecꝰ ueĩt Qđ aũt transire ab altero ad alteꝵ põt uirtus
nõ est qr iũtꝰ sua cuiq est scĩa sig̃ alieni bñficii est qr poĩta
ẽ ĩ audiendo. Uirtus tota nr̃a est q̃r poĩta ẽ ĩ uolũtate faciẽdi
hona. Sic̃ gͦ initinẽ telebrando nihil ꝓdest uia nosse nili
conatꝰ ac uires suppetant ambulandi: ita uõ sciã nihil ꝓdest
si uirtus ꝓpͥa defitiat. Nam forte & ii qui pectãt & si nõ ꝑfe
ce tñ ꝗd sit bonũ & malũ sentuit & quocĩẽs aliꝗd improbe
facuit pectae̾ se stĩt. & iõ celare nitunt᷑: s& cum eos boni
& mali naͣ nõ fallat cupiditate mala uĩtunt᷑ ut peccent: qr
deest illis unt .i. cupiditas recta & honesta faciendi Ex hoc

Expanded text:
in tertio supradicti operis libro ostendit. in tertio supradicti operis libro ostendit. Verum scientia non potest esse virtus, quia non est intus in nobis, sed ad nos extrinsecus venit. Quod autem transire ab altero ad alterum potest, virtus non est, quia uirtus sua cuique est. scientia igitur alieni beneficii est, quia posita est in audiendo, uirtus tota nostra est, quia posita est in uoluntate faciendi boni. sicut ergo in itinere celebrando nihil prodest uiam nosse, nisi conatus ac uires suppetant ambulandi, ita uero scientia nihil prodest, si uirtus propria deficiat. nam fere etiam u qui peccant, etsi non pe quid sit bonum et malum sentiunt, et quotiens aliquid improbe faciunt, peccare se sciunt et ideo celare nituntur. sed cum eos boni et mali natura non fallat, cupiditate mala uincuntur, ut peccent, quia deest illis uirtus, id est cupiditas recta et honesta faciendi. ex hoc
Abbreviated transcription (Latin):
Uirtus diuitiis p̃ciu ꝑsoluere posse
Uirtus id dare qd re ip̃a debetur honõi hostem ẽẽ atq ini¬
mitum hoiũ morumq maloꝵ. Contͣ. defensorem hominũ
moꝵq bonoꝵ. hos magnificare his bñ uelle. his uiu̾ẽ ami¬
cu. cõmoda p̃terea p̾atrię sibi pͥma putare dm̃ parẽtũ.
Tercia ia postremaq nostra. Ab his diffinitionib quas:
poeta breuiter cõphendit.u. Tulliꝰ traxit offitia uiuẽdi
panetiu stoycu secutꝰ eaq trib uoluminib ĩclusit. hec
aũt ꝙͣ falsa sint mox iudebimꝰ ut appareat ꝙͣ tu ĩ nos
dignatio diuina cõtuleit q̃ nobis apꝑiuit u̾itatem: Uĩtutem
eẽ dixit scire ꝗd sit bonu & malu ꝗd turpe ꝗd hone¬
stu quid utile quid minꝰ. breuius face̾ potuit si tãtum
bonũ ac malu dicẽt qr nihil põt ẽẽ utile uel honestum
quod nõ idem bonu sit nihil ĩutile ac turpe qđ nõ idem malũ¬

Expanded text:
uirtus, diuitiis pretium persoluere posse, uirtus, diuitiis pretium persoluere posse, uirtus, id dare quod re ipsa debetur honori: hostem esse atque inimicum hominum morumque malorum, contra defensorem hominum morumque bonorum, hos magni facere, his bene uelle, his uiuere amicum: commoda praeterea patriai prima putare, deinde parentum, tertia iam postremaque nostra. ab his definitionibus, quas poeta breuiter conprehendit, Marcus Tullius traxit officia uiuendi Panaetium Stoicum secutus eaque tribus uoluminibus inclusit. haec autem quam falsa sint mox uidebimus, ut appareat quantum in nos dignatio diuina contulerit, quae nobis aperuit ueritatem. uirtutem esse dixit scire quid sit bonum et malum, quid turpe, quid honestum, quid utile, quid minus. breuius facere potuit, si tantum bonum ac malum diceret, quia nihil potest esse utile uel honestum quod non idem bonum sit, nihil inutile ac turpe quod non idem malu
Abbreviated transcription (Latin):
ut nõ ꝓũtias temporali gladio regant. S& ut ĩfinita & ꝑpe¬
tua potestate dños se dici uelint uniu̾si gn̾is hũani. quos ãt̃
pios uideĩt uariis ĩplicat religionib ut ĩpios faciat. his uõꝗ
ne quis cõp̃hendat ac teneat ueitatem ueritatẽ. sie hõib
obstruxit aditus om̃s & ob scepsit uias. publicis lenis ẽrõĩb
Quos ut discũre̾ possemꝰ ip̃mq auctorem maloꝵ uĩte̾ illu
ip̃a uirtus quam nõ recte pħi diffinierũt ꝗd eẽt aut in
cȩteis ꝗbusq reb quid oꝑis quid heãt offitii. Nom̃ itaq so
cũq dũt ĩ diffinitõe uĩtutis solent dicẽ paucis u̾sib collẽ
sm̃as refello sim longior ꝙ necesse est.
Uirtus est homini scire id qđ queq habeat res
Uirtus scire hõi rectum utile quid sit honesto q̃ bona quȩ̨
mala. Item ꝗd inutile turpe inhonestum.
Uirtus querende finem rei scire modumq.

Expanded text:
non ut provincias temporali gladio regant: sed ut infinita et perpenon ut provincias temporali gladio regant: sed ut infinita et perpetua potestate dominos se dici velint universi generis humani. Quos autem pios viderit, variis implicat religionibus, ut impios faciat. Iis vero,ne quis comprehendat ac teneat veritatem. Sic hominibus obstruxit aditus omnes, et obsepsit vias, publicis laetus erroribus: quos ut discutere possemus, ipsumque auctorem malorum vincere, iipsa virtus, quam non recte philosophi definierunt, quid esset, aut in quibus rebus; quid operis, quid habeat officii. Nomen itacumque autem in definitione virtutis solent dicere, paucis versibus colligit um multorum sententias refello, sim longior quam necesse est. uirtus est homini scire id quod quaeque habeat res, uirtus, scire homini rectum utile quid sit, honestum, quae bona, quae mala item, quid inutile turpe inhonestum: uirtus, quaerendae finem rei scire modumque,
Abbreviated transcription (Latin):
ꝗ hoĩem ad hanc militiã genuit expeditos ĩ acie starea
ĩtentis acriter ãis ad uniꝰ hostis ĩsidias uł aꝑtos impetus
uigillae qui nos sic ꝑiti & ex̾citati dutes solent uariie
artib captãt ꝓ cuiꝰq nã & morib ẜuiens. Aliis .n. cupidi¬
tatẽ ĩsatiabilem ĩmittit ut opib sius tãꝙͣ cõpedib illigatos
a uia u̾itatis excutiat alios ĩflãmat irę stimulis ut ad
nocẽdu potiꝰ ĩtentos aẜ dei cõtemplatione detorqͥat.: alios
ĩmoderatis libidinib imergit ut uoluptati & corpor
ẜuientes ad iũtutem xespice̾ nõ possint. Aliis uõ ĩspirat ĩuidiã
ut suis ip̃is torm̃tis occupati nihil cogitent aliud nͥ eoꝵ quos
oderit felicitatẽ. alios ĩ flãmat abitionib. hi st̾ ꝗ ad regendos
magistratꝰ om̃ uitȩ suȩ̨ oꝑam curamq cõu̾tunt. ut fastos si
gñet & annis nom̃ ĩponãt. Quorũda cupiditas tendit altius

Expanded text:
qui hominem ad hanc militiam genuit, expeditos in acie stare et qui hominem ad hanc militiam genuit, expeditos in acie stare et intentis acriter animis ad unius hostis insidias uel apertos impetus uigilare, qui nos, sicut periti et exercitati duces solent, uariis artibus captat pro cuiusque natura et moribus saeuiens. aliis enim cupiditatem insatiabilem inmittit, ut opibus suis tamquam conpedibus inligatos a uia ueritatis excutiat, alios inflammat irae stimulis, ut ad nocendum potius intentos a dei contemplatione detorqueat, alios inmoderatis libidinibus inmergit, ut uoluptati et corpori seruientes ad uirtutem respicere non possint, aliis uero inspirat inuidiam, ut suis ipsi tormentis occupati nihil cogitent aliut nisi eorum quos oderint felicitatem. alios inflat ambitionibus: ii sunt qui ad gerendos magisgnent, et annis nomen imponant. Quorumdam cupiditas tendit altius,
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑfrui possit. Sin aut p̾sens otium maluẽis ꝙͣ̃ laborem malũ
tibi maxim̃ facias netesse est. p̾ocupabit .n. adusarius nõ resi¬
stentem. Uastabunt᷑ agri. dixipietur domꝰ: ĩ p̃dam uxor ac liberi
ueniẽt.ip̃e iterficiere aut capiere. Quȩ oĩa ne accidant p̃sens
cõmodu differendum est ut mauis longiuisq pariat᷑. Sic ĩ
om̃i hac uita. qr nõb adu̾sariũ deus reẜuauit ut possimꝰ capͬe
uirtutẽ. omittenda est p̃sens uoluptas ne hostis opyͥmat ugi¬
landũ. stationes agende militaẽs expeditiones obeunde. fundẽ¬
duis ad ultim̃ cruor: orã deniq amara & guia patienter fe¬
labõĩb ȩterna cõstituit & cum ĩ hac t̾rena militia tãtũm
hoĩes labõis hauriant ut ea sibi pariãt q̃ possent eodẽmõ
ꝑire quo pta st̾. certe nob nullus labor recusandus est.
quib id acꝗrit᷑ qđ nullo mõ possit amitti. Uoluit .n. deus

Expanded text:
perfrui possis, sin autem praesens otium malueris quam laborem, malum perfrui possis, sin autem praesens otium malueris quam laborem, malum tibi maximum facias necesse est — praeoccupabit enim aduersarius non resistentem, uastabuntur agri, diripietur domus, in praedam uxor ac liberi uenient, ipse interficiere aut capiere: quae omnia ne accidant, praesens commodum differendum est, ut maius longiusque pariatur —: sic in omni hac uita, quia nobis aduersarium deus reseruauit, ut possemus capere uirtutem, omittenda est praesens uoluptas, ne hostis opprimat, uigilandum, stationes agendae, militares expeditiones obeundae, fundendus ad ultimum cruor, omnia denique amara et grauia patienter felaboribus aeterna constituit. Et cum in hac terrena militia tantum homines laboris exhauriant, ut ea sibi pariant quae possunt eodem modo perire quo parta sunt, certe nobis nullus labor recusandus est, quibus id adquiritur quod nullo modo possit amitti. uoluit enim deus,
Abbreviated transcription (Latin):
est ordo deterior ut ꝗcunq p̃sentĩa mala cũ iustitia delegẽtt᷑
maiora & certiora cõfequatur bona ꝙ fue̾int illa ꝗ̃ spͣeuit.
cesse est. Illa uõ spiritualis quȩ huic t̾rene contraria est
qm̃ sempit̾na est idcirco & bona eiꝰ & mala sempit̾na st̃
Ita fit. ut & honis breuib mala ęt̾na & malis breuibus
bona ȩterna suctedant. Itaq cu simul ꝓpõĩta sint hom̃i
bona & mala cõsideraͬẽ uñ q̃nq secu decet ꝙto satius
sit ꝑpetus bonis mala breuia pensare ꝙͣ ꝓ brenib & cada¬
cis bonis mala ꝑpetua sb̾stinẽ Nam sic ĩ hoc seculo cũ ẽ
ꝓpõĩtu cum hoste c̾tamẽ pͥuf laborandu est ut sis post¬
modu ĩ otio esuriendu siciendu ęstus frigora ꝑferẽda.
humi ꝗescendu ugilandu ꝑiclitandu est ut saliuis igno¬
ribus & domo & re familiai & õib pacis ac uctoriȩ bon̾is

Expanded text:
est ordo deterior, ut quicumque praesentia mala cum iustitia delegerit, est ordo deterior, ut quicumque praesentia mala cum iustitia delegerit, maiora et certiora consequatur bona quam fuerunt illa quae spreuit, cesse est, illa uero spiritalis quae huic terrenae contraria est quoniam sempiterna est, idcirco et bona eius et mala sempiterna sunt. ita fit ut et bonis breuibus mala aeterna et malis breuibus bonbona, et mala, considerare unumquemque secum decet, quanto satius sit, perpetuis bonis mala brevia pensare, quam pro brevibus et caducis bonis mala perpetua sustinere. Nam sicut in hoc saeculo, cum est propositum cum hoste certamen, prius laborandum est, ut sis postmodum in otio; esuriendum, sitiendum, aestus, frigora perferenda, humi quiescendum, vigilandum, periclitandum est ut, salvis pignoribus et domo et re familiari et omnibus pacis ac uictoriae bonis
Abbreviated transcription (Latin):
q̃ cupiant. qr ꝓna & decliuis est eorum uia. bonis aũt quȩ
optent difficile ꝓcede qr difficili & arduo itine gradiunt
odio sit necesse est. Om̃es aũt quos cũpiditas aut uoluptas prȩ¬
cipites trahit iuident ei qui uirtutem caꝑe potuit & inique
ferũt id hr̃e aliq̃m qđ ip̃i non hñt. erit itaq pauꝑ hu¬
milis ignobilis sbiectus ĩuiriȩ & tñ oĩa quȩ amara sunt
ꝑferens & si sapiãm ugem ad sũmũ illu gradu finemq
ꝑduxeĩt. dabitur ei torona uĩtutis & adeo ꝓ laborib qͥs
i uita ꝑꝑ iustitiam ꝑtulit ĩ mõtalitate donabit᷑. he sunt
uiȩ quas deus hũane iutȩ assignauit ĩ ꝗb singulis & bona.
oñdit & mala. sa ordine p̃postero atq cõu̾to. In una .n.
mõstrauit temporalia pus mala cum ȩternis bonis. ꝗ est¬
ordo melior. In altera temporaĩa pͥus bona cũ ȩternis malis ꝗ

Expanded text:
quae cupiant, quia prona et declivis est eorum via: bonis autem, quae quae cupiant, quia prona et declivis est eorum via: bonis autem, quae optent, difficile procedere, quia difficili et arduo itinere gradiuncontemptui, derisui, odio sit necesse est. Omnes enim quos cupiditas, aut voluptas praecipites trahit, invident ei qui virtutem capere potuit; et inique ferunt id habere aliquem, quod ipsi non habent. Erit itaque pauper, humilis, ignobilis, subjectus injuriae; et tamen omnia, quae amara sunt, perferens. Et si patientiam jugem ad summum illum gradum finemque duxerit, dabitur ei corona uirtutis et a deo pro laboribus quos in uita propter iustitiam pertulit inmortalitate donabitur. hae sunt uiae quas deus humanae uitae adsignauit: in quibus singulis et bona ostendit et mala, sed ordine praepostero atque conuerso. in sua enim monstrauit temporaria prius mala cum aeternis bonis, qui estordo melior, in altera temporaria prius bona cum aeternis malis, qui
Abbreviated transcription (Latin):
ea q̃ post mõtem sȩcutura st̃ seq adeo auerteit is uõ ad ĩfe¬
ros deiectus ĩ ȩternam dãnabit᷑ poena. Uia gͦ tęlestis diffi¬
cilis & cliuosa est ꝓpoĩta ẽ uł spinis hõrentib asꝑa: ul saxis
ex tantib ĩpedita. Ut cũ sũmo laboe ac pedum tritu: cumq
magna cadendi sollicitudine sit cuiq gradiendu. In hac po¬
suit. iustitiam. temꝑantiam. patientia. fidem. castitatẽ absti.¬
nentiam. cõcordiam. stiãm. ueritatem sapiãm. cet̾asq ĩtute¬
sa simul cũ his pauꝑtatem ignominiã. laborem. dolore ama
ritudines om̃s. Quisꝗs .n. spem sua põrexit longuis & me¬
liora malueit. carebit his terrę bonis: ut expeditus ac leuis
difficultatem iuę suꝑet. nec .n. põt ꝗ se apparatu regio tĩcum¬
dedeĩt aut dinitiis honerau̾it angustias ullas uł igredi ũt
tenere. Unde ĩ telligit᷑ idcirto malis & ĩiustis facilius puẽrre

Expanded text:
ea quae post mortem secutura sunt seque a deo auerterit, is uero ad infeea quae post mortem secutura sunt seque a deo auerterit, is uero ad inferos deiectus in aeternam damnabitur poenam. uia uero uia caelestis difficilis et cliuosa proposita est uel spinis horrentibus aspera uel saxis extantibus impedita, ut cum summo labore ac pedum tritu cumque magna cadendi sollicitudine sit cuique gradiendum. in hac posuit iustitiam temperantiam patientiam fidem castitatem abstinentiam concordiam scientiam ueritatem sapientiam ceterasque uirtutesritudines omnes. Quisquis enim spem suam porrexerit longius, et meliora maluerit, carebit his terrae bonis, ut expeditus ac levis difficultatem viae superet. Nec enim potest, qui se apparatu regio circumdederit, aut divitiis oneraverit, angustias illas vel ingredi, vel tenere. Unde intelligitur, idcirco malis et injustis facilius provenire
Abbreviated transcription (Latin):
au̾tit hoĩes ab itinẽ cęlesti & ĩuiam ꝑditionis ĩducit. Cuiꝰ
iuȩ spẽs & figura sic est compoĩta ĩ aspectu ut plana et pa¬
tens & om̃i gnẽ florum a fructuũ delectabilis ẽẽ iudeat᷑
ĩ ea .n. poita st̃ oĩã q̃ ꝓ bonis hñtur ĩ terra. opulentiã dico
honorem quietem uoluptate illecebras om̃s. S& cum his pa¬
riter ĩiustitiam crudelitatem suꝑbiam ꝑfidiam libidinẽ cupi¬
ditatem discordiam ignorantia ĩdatiu stultitiam ceteraq
uitia. Exitus aũt huiꝰ uite talis est cũ uentu fui̾t ad extre¬
mũ un̾ iam regredi nõ litet cũ oĩ sua pulchritudine tã
subito p̾cidit᷑ ut nõ añ quis fraude ꝓspicẽ possit: ꝙ p̃cipi¬
tatꝰ ĩ altitudinẽ ꝓfundam cadit. Quisquis .n. p̾sentiu honoꝵ
spẽ captus & ĩ his cõseq̃ndis ac fruendis occupatꝰ nõ ꝓuide̾it

Expanded text:
avertit homines ab itinere coelesti, et in viam perditionis inducit. Cujus avertit homines ab itinere coelesti, et in viam perditionis inducit. Cujus viae species et figura sic est composita in aspectu, ut plana et patens, omni genere florum atque fructuum delectabilis esse videatur. In ea enim posita sunt omnia quae pro bonis habentur in terra: opulentiam dico, honorem, quietem, voluptatem, illecebras omnes; sed cum his pariter injustitiam, crudelitatem, superbiam, perfidiam, libidinem, cupiditatem, discordiam, ignorantiam, mendacium, stultitiam, caeteraque vitia. Exitus autem hujus viae talis est. Cum ventum fuerit ad extremum, undè jam regredi non licet, cum omni suâ pulchritudine tam subito praeciditur, ut non ante quis fraudem prospicere possit, quam praecipitatus in altitudinem profundam cadat. quisquis enim praesentium bonorum specie captus et in his consequendis ac fruendis occupatus non praeuiderit
Abbreviated transcription (Latin):
siqd̾ q̃mlibet doctorũ bone artis ĩducũt qui adesidia re
iter ĩducimꝰ: qr deus qui eiꝰ uiȩ̃ dux est ĩmõtalitatẽ nłli
hõi nato negat. Forma qͦ ip̃aꝵ uiaꝵ nõ ita est ut illi pui¬
tauerũt. quid .n. opus est. y littera ĩ rebus contrariis atq di
u̾sis : S altera illa melior cõu̾sa est ad solis ortu. altera
illa deterior ad occasum. qm̃ qui ueritatem ac iustitiam
sequit is accepto ĩ mõtalitatis p̃mio ꝑhenini lute potiet.
Qui aũt ab illo malo elute illectus p̃tulei̾t uitia uĩtutib
Describam ig̃ utranq & earum ꝓprietates hĩtusq mõstrabo
INa est itaq uirtutis ac bonoru iua quę Capitulum . ii.¬
fert ÷ elysios campos ut poete loquũ tur s& ad ipam̃ mũdi
artem. At leua maloꝵ excet poenas & ad ĩpia tãtara nii¬
ttit. Est .n. eriminatõis illiue qui prauis religionib ĩstitutis

Expanded text:
siquidem quemlibet doctorem bonae artis inducunt, qui a desidia reusiquidem quemlibet doctorem bonae artis inducunt, qui a desidia reuiter inducimus, quia deus, qui eius uiae dux est, immortalitatem nulli homini nato negat. forma quoque ipsarum uiarum non ita est ut illi putauerunt. quid enim opus est Y littera in rebus coversis? Sed altera illa melior conversa est ad solis ortum, altera illa deterior, ad occasum; quoniam qui veritatem ac justitiam sequitur, is, accepto immortalitatis praemio, perenni luce potietur: qui autem ab illo malo duce illectus praetulerit vitia virtutibus, r aeternas. describam igitur utramque et earum proprietates habitusque monstrabo. Una est itaque uirtutis ac bonorum uia, quae fert non in Elysios campos, ut poetae loquuntur, sed ad ipsam mundi arcem, at laeua malorum exercet poenas et ad impia Tartara mittit. es
Abbreviated transcription (Latin):
tuit uas ip̃as ad uita. fines eaꝵ ad mõtem referri. Nos
igꝰ meluis & uerꝰ qui ditas istas uias cęli & ĩferoꝵ ẽẽ dicimꝰ
Qr uistis ĩmõtalitas ĩuistis poena eterna ꝓpõita ẽ. Quom̃o
q̃ sint p̃mia simul &̃ quȩ̨ sunt uitia que ue eoꝵ suppli¬
tia mõstrabo. Nam fortasse aliquis expectet ut sepati de
uituis ac uirtutib ditam. Cum de bono aut malo desse
ĩferas uitia sua sponte decedant siue uitia eximlas uir¬
tutes ultro subibunt sic bonoꝵ ac maloꝵ cõstituta naͣ ẽ
ut se ĩuite semꝑ oppugnẽt semꝑ expellant. Ita fit ut n
uitia retrahi sine uirtutib possint nec uirtutes ĩseri siñ
detractione iutioꝵ. has ig̃ uias longe aliter ĩducimꝰ ꝙͣ̃
duce. utrũq ĩ mõtalem. s& alteꝵ honoratu ꝗ iũtutib ac
bonis presit. alteꝵ dãnatu qui uitiis ac malis : Illi aũt ĩ
dexteriore tm̃ uia ducem ponũt neq unũ neq ꝑpetiũi

Expanded text:
tuit uias ipsas ad uitam, fines earum ad mortem referri. nos igitur melius et uerius, qui duas istas uias caeli et inferorum esse dicimus, quia iustis inmortalitas, iniustis poena aeterna proposita est. quomodo quae sint praemia, simul etiam quae sint uitia quaeue eorum supplicia monstrabo. nam fortasse aliquis expectet ut separatim de uitiis ac uirtutibus dicam, cum de bono aut malo disserrtutes inseras, uitia sua sponte decedent, siue uitia eximas, uirtutes ultro subibunt: sic bonorum ac malorum constituta natura est, ut se inuicem semper obpugnent, semper expellant. ita fit ut neque uitia detrahi sine uirtutibus possint nec uirtutes inseri sine detractione uitiorum. has igitur uias longe aliter inducimus quaducem utrumque inmortalem, sed alterum honoratum, qui uirtutibus ac bonis praesit, alterum damnatum, qui uitiis ac malis. illi autem m dexteriore tantum uia ducem ponunt neque unum neque perpetuum,
Abbreviated transcription (Latin):
miniaq uicturum Ad corpꝰ gͦ & ad hanc uitam quã ĩ terra
ducimꝰ fines eaꝵ uiaꝵ retulerũt. Poctę fortasse meliꝰ: ꝗ hoc
biuiu apud ĩferos ẽe uoluer̃t. s& ĩ eo fallunt᷑ ꝙ eas uias mõ

Expanded text:
miniaque uicturum. ad corpus ergo et ad hanc uitam quam in terra miniaque uicturum. ad corpus ergo et ad hanc uitam quam in terra ducimus fines earum uiarum rettulerunt. poetae fortasse melius, qui hoc biuium aput inferos esse uoluerunt, sed in e
Abbreviated transcription (Latin):
aut dubitabant aiãs hoĩu ĩ mõtales ẽẽ & urtutes & ui¬
tia t̾renis honõib aut poenis extimauer̃t. Om̃is gͦ hȩc
de duab uiis disputatio ad frugalitatẽ ac luxuriam spe¬
ctat. dicũt .n. hũanȩ uitȩ cursu .Y. littẽ eẽ simile ꝙunꝰ
quisq houĩ cu pͥme adolescentię limẽ attigẽit & ĩ eum
Locu ueneĩt: ubi se uia findit ĩ ambas. hereat mutabũd̃
ac nesciat inquã se ꝑtem potiꝰ ĩcliet Si ducẽ nactꝰ fuit
bonã frugem qđ fieri sine labõe maximo nõ põt. ho¬
nestam & copiosam uitã disputant pacturũ. Si uõ do¬
ctorẽ frugalitatis nõ ĩuen̾it ĩ sinistram uia q̃ melioris
spem̃ mẽtiatur ĩtedẽ .i. desidię mnertię luxurię se tradẽ
que suauia qđ uidentur ad tempus uera bona ignorãti.¬
Post aũt ãmissa om̃i dignitate ac re familiai ĩ oib miẜiisigno.¬

Expanded text:
aut dubitabant animas hominum immortales esse, et virtutes, et viaut dubitabant animas hominum immortales esse, et virtutes, et vitia terrenis honoribus aut poenis aestimauerunt. omnis ergo haec de duabus uiis disputatio ad frugalitatem ac luxuriam spectat. dicunt enim humanae uitae cursum Y litterae similem, quod unus quisque hominum cum primae adulescentiae limen adtigerit et in eum locum uenerit, partis ubi se uia findit in ambas, haereat nutabundus ac nesciat in quam se partem potius inclinet; si ducem nactus fuerit bonam frugem, quod fieri sine labore maximo non potest, honestam et copiosam uitam disputant peracturum; si uero doctorem frugalitatis non muenent, in sinistram uiam quae melioris speciem mentiatur incidere, id est desidiae inertiae luxuriae se tradere, quae suauia quidem uidentur ad tempus uera bona ignoranti,post autem amissa omni dignitate ac re familiari in omnibus miseriis igno
Abbreviated transcription (Latin):
ctere q̃ pͥmo igressu sit qĩ amoena multoqͦ tristior. dem̃
cũ ĩ ea paulo ulterꝰ ꝓcesserint. amoenitatis illiꝰ spem̃ repẽte
subduci. Exoriri aũt uam p̃cipitem nũc saxis asꝑam nẽ
obductam sentib nc̃ gurgitib intercisam uł torrẽtib ra-¬
pidam: ut laborare herere labi cadẽ sit netesse. Que oĩa
eo ꝓferunt᷑. ut appareat ĩuĩtutib capiendis labores ẽẽ ma¬
ximos ĩ p̃ceptis aũt maxĩos fructus & solidas atq ĩcoͬrup¬
tas uoluptates. uitia uõ ꝗbusdam delinimentis nalibus
ĩlicere dĩos houĩ & inaniu iocũditatu sp̃e captos ad
acerbas amaritudines miẜiasq ꝑducẽ. sapiens ꝓrsus
disputatio si iũtutu ip̃aꝵ formas ac t̾minos scĩrent. Nõ
.n. diditerant uł ꝗ̃ sint uł quid eas m̾tedis adeo maneat
qđ nos iis duob libris docebimꝰ. Hi uõ qr ignorabant

Expanded text:
ctere, quae primo ingressu sit quasi amoena multoque tritior, deinde ctere, quae primo ingressu sit quasi amoena multoque tritior, deinde cum in ea paulo ulterius processerint, amoenitatis illius speciem repente subduci, exoriri autem uiam praecipitem, nunc saxis asperam nunc obductam sentibus nunc gurgitibus intercisam uel torrentibus rapidam, ut laborare heo proferuntur, ut appareat in virtutibus capiendis labores esse maximos, in perceptis autem maximos fructus, et solidas atque incorruptas voluptates: vitia vero quibusdam delinimentis naturalibus illicere animos hominum, et inanium jucunditatum specie captos ad acerbas amaritudines miseriasque perducere. Sapiens prorsus disputatio, si virtutum ipsarum formas atque terminos scirent. Non enim didicerant, vel quae sint, vel quid eas mercedis a Deo maneat; quod nos his duobus libris docebimus. Hi vero, quia ignorabant
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑ̾fectus eẽ uideatur. Manẽtib .n. p̃ceptis eoꝵ q̃ solent ad
ꝓbitatem recte dare: ignota illis suꝑstruemꝰ ad ꝑficienda
cõsum̃adamq iustrtiam quam nõ tenẽt. Ea uõ qͥ post̾ cum illis
ẽẽ coĩa p̃tͥmittam ne quid ab his iudear mutuari. Quorũ
Ierxores coarguẽ atq aꝑire decreuerim. Capitulum. ui.¬
ITle sunt uiȩ ꝑ quas humanã uitam ꝓgredi necesse est.
una ꝗͥ ĩ cęlum ferat altera q̃ ad ĩferos dẽprimat: quas et
pħĩ alterã iuĩtutũ eẽ uoluerunt alteram uitioꝵ. Eamquȩ sit
assignata uirtutib pͥmo aditu eẽ arduam & cõfragosam ĩ
qua siquis difficultate suꝑata ĩ sũmu eiꝰ euaserit hr̃e cum
de cętero planũ iter lutidum amoenũq campum & om̃s laboꝵ
suoꝵ caꝑe fructus uberes atq iocundos: quos aut̃ pͥmi aditus
difficultas deterruẽit. eos ĩ illam uitioꝵ iuam labi atq defle¬

Expanded text:
perfectus esse videatur. Manentibus enim praeceptis eorum, quae solent ad perfectus esse videatur. Manentibus enim praeceptis eorum, quae solent ad probitatem recte dare, ignota illis superstruemus, ad perficiendam consummandamque iustitiam, quam non tenent. ea uero quae possunt cum illis esse communia praetermittam, ne quid ab iis uidear mutuari quorum errores coarguere atque aperire decreuerim. Duae sunt uiae per quas humanam uitam progredi necesse est, una quae in caelum ferat, altera quae ad inferos deprimat: quas et phi alteram uirtutum esse noluerunt, alteram uitiorum, eamque quae sit assignata uirtutibus; primo aditu esse arduam et confragosam: in qua si quis difficultate superata in summum eius euaserit, habere eum de cetero planum iter, lucidum amoenumque campum et omnium laborum suorum capere fructus uberes atque iucundos; quos autem primi aditus difficultas deterruerit, eos in illam uitiorum uiam labi atque defle
Abbreviated transcription (Latin):
ait qd ñali sit honestate gnosum. hec est religio celestis non
hic uerꝰ est cultus ĩ quo mens colentis se ipã deo ĩ maculatã
uictimam sistit id aũt ip̃m quõ cõseq̃ndu quõ p̃standũ sit
dotebit huiꝰ libri disputatio. Hil .n. ta p̃clarũ hominiq
cõuenĩes põt eẽ ꝙͣ eridire hoĩes ad iustitiam. Apud ciconẽ
s& cit̾onis est putanda ꝗ scͥpsit. Credo ut libros quos de offis
erat scͥpturꝰ com̃daret. In ꝗb ip̃is nihil eẽ testatur ĩ omni
pħia melus & fructuosius. ꝙͣ p̃cepta uitȩ dare. Ꝙ si hoc
illi faciũt ꝗh nõ est u̾itas cognita ꝙ̃to magis nos face̾ de¬
bemꝰ qui a deo exuditi & illuminati possomꝰ uera p̾cip̃s tlec
tñ sic docebimꝰ ut q̃i pͥma uirtutis glem̃ta tradamꝰ. qđ ẽ
ĩfinitu sa tanꝙ̃ dotendũ susceꝑimꝰ eum qui apđ illos iam

Expanded text:
ait, quod naturali sit honestate generosum. haec est religio caelestis, non ait, quod naturali sit honestate generosum. haec est religio caelestis, non Hic verus est cultus, in quo mens colentis seipsam Deo immaculatam victimam sistit. Id autem ipsum quomodo consequendum, quomodo praestandum sit, docebit hujus libri disputatio. Nihil enim tam praeclarum, hominique conveniens potest esse, quam erudire homines ad justitiam. Apud Ciceronem  non dixit, sed Ciceronis est putanda, qui scripsit. Credo, ut libros, quos de Officiis erat scripturus, commendaret: in quibus ipsis, nihil esse testatur in omni philosophia melius et fructuosius, quam praecepta vitae dare. Quod si hoc illi faciunt, quibus non est veritas cognita; quanto magis nos facere debemus, qui a Deo eruditi et illuminati possumus vera praecipere? Nec tamen sic docebimus, ut quasi prima virtutis elementa tradamus, quod est infinitum: sed tanquam docendum susceperimus eum, qui apud illos jam
Abbreviated transcription (Latin):
nobis ꝗb aut esurientib opus est cibo aut sitiẽtib potu aue
ueste algentib aut cu sol decesẜit liuẽ ut uidẽ possimꝰ. Nulis
ig̾ ex reb tã ꝓbari & ĩtelligi põt deos istos cu aliqñ uix int
mõtuos eẽ ꝙ̃ ex ip̃o ritu qui est totus e terra. Quid .n. cę¬
lestis in se boni pot hr̃e petudũ sanguis effusus qͦ aras ĩꝗ¬
nant nͥ forte deos existimãt eo uesti qđ homines asꝑnantur
attingẽ: Et quisꝗs illis hanc saginam p̃stite̾it. ꝙͥuis gra
ssator ille adulter uenefitꝰ paricida sit Beatus ac felix eit.
hũc diligut hunc tuent᷑ huic oĩa q̃ optau̾it p̃stant. uito
gͦ ꝑsius huiꝰmõĩ suꝑstitiones suo more deridet. Qua tu
inquit m̾cede deoꝵ emeris auriculas pulmone & lactibusun¬
ctis Sentiebat uidelicet nõ carne opus eẽ ad placañdã cę̧le¬
stem maiestatem: sar m̃te sancta & iusto aĩo & pectoͬe ut ip̃e

Expanded text:
nobis, quibus aut esurientibus opus est cibo aut sitientibus potu aut nobis, quibus aut esurientibus opus est cibo aut sitientibus potu aut ueste algentibus aut cum sol decesserit lumine, ut uidere possimus. nullis igitur ex rebus tam probari et intellegi potest deos istos, cum aliquando uixerint, mortuos esse quam ex ipso ritu, qui est totus e terra. quid enim caelestis in se boni potest habere pecudum sanguis effusus, quo aras inquinant? nisi forte deos existimant eo uesci quod homines aspernantur attingere. et quisquis illis hanc saginam praestiterit, quamuis ille grassator adulter ueneficus parricida sit, beatus ac felix erit, hunc diligunt, hunc tuentur, huic omnia quae optauerit praestant. merito ergo Persius huiusmodi superstitiones suo more deridet: qua tu inquit mercede deorum emeris auriculas? pulmone et lactibus unctis? sentiebat uidelicet non carne opus esse ad placaudam caelestem maiestatem, sed mente sancta et iusto animo et pectore, ut ipse
Abbreviated transcription (Latin):
queat contuẽi. Et si paulisꝑ intenderis ebetatos oculos caligo
aetenebre cõsequant. Quid tãdes lũs quid claritatis apdt
ip̃im deum. penes quem nulla nox est esse arbitrem᷑ : qui
nanc ipuam lutem sic moderatus est ut neq nimio fulgõe
neu callore uehem̃t nocẽt aĩantibus tãtuq istaꝵ rerum
dedit en aptu aue mortalia corpora pati possent aut siu¬
gum maturitas postula ẽt. Nu ig mentis sue compos pii¬
tandus est qui auctori & datori lũis candelaꝵ aut ceraꝵ¬
lumẽ offert pro munẽ : Aliud uõ a nobis exigit lumẽ & qd non
fumidu: s& ut ait poeta liquidum atq clarum: mentis sclita¬
deum agnouẽit. Illoꝵ aũt dii qr terreni st̾ egent lumĩb ne
ĩ tenebris sint quoꝵ cultores qr cȩleste nihil sapiũt &̃ religio¬
nu potiꝰ attbuũt. Iõq̃ illis necessai̾a & grata credũt eẽ quȩ̨

Expanded text:
queat contueri; et si paulisper intenderis, hebetatos oculos caligo queat contueri; et si paulisper intenderis, hebetatos oculos caligo ac tenebrae consequantur: quid tandem luminis, quid claritatis apud ipsum Deum, penes quem nulla nox est, esse arbitremur? qui hanc ipsam lucem sic moderatus est, ut neque nimio fulgore, neque calore vehementi noceret animantibus; tantumque istarum rerum dedit ei, quantum aut mortalia corpora pati possent, aut frugum maturitas postularet. Num igitur mentis suae compos putandus est, qui auctori et datori luminis candelarum ac cerarlumen offert pro munere? Aliud vero ille a nobis exigit lumen, et quidem non fumidum, sed ut ait poeta liquidum atqdeum agnouerit. illorum autem dii quia terreni sunt, egent luminibus, ne in tenebris sint: quorum cultores quia caeleste nihil sapiunt, etiam religionum potius adtribuunt ideoque illis necessaria et grata credunt esse quae
Abbreviated transcription (Latin):
corꝑis appetut ĩ tenebris ac morte u̾santur: que sunt t̾rȩ
corpori ẜuiendo longe absunt ab ĩtellectu diuinaꝵ rerum
Fadem misos ubiq cȩcitas pmit: sic̃ .n. qui sit uerus deus
ita qui sit uerꝰ cultus ignorant. Capitulum ir. i deus
dunt uina canꝙ̃ sitienti. actendunt lumina ueluti ĩ tencbrig
agenti. Quod si suspicari aut ꝑtip̃e aĩo posfent q̃ sint bõa¬
illa celestia. quoꝵ magnitudinem terreno adhuc corpore
obuoluti sensu cape adhrae nõ possumꝰ Iam se cum his offi¬
ciis inanib stimules stultissimos eẽ cognoscant uł si cȩleste
lum̃ qđ dicimꝰ solem contemplaĩ uelint ia sentient ꝙ̃ nõ
ĩdigeat lut̾nis eoꝵ deus: qui ip̃e ĩ usum hõis ta claram ta
candidam lucem dedit & tñ cu ĩ tam ꝑuo circulo qui ꝑp
longinꝗtatem nõ amplius ꝙ humani capitis uidetur hr̃e
mesuram tacũ si fulgoris: ut eu mõtaliu hommũ acies nõ

Expanded text:
corporis adpetunt, in tenebris ac morte uersantur, quae sunt terrae corporis adpetunt, in tenebris ac morte uersantur, quae sunt terrae corpori serviendo, longe absunt ab intellectu rerum divinarum. Eadem miseros ubique caecitas premit: sicut enim qui sit verus Deus, ita qui sit verus cultus, ignorant. CAPUT II. De falsorumdunt vina, tanquam sitienti; accendunt lumina, velut in tenebris agenti. Quod si suspicari, aut percipere animo possent quae sint boilla coelestia, quorum magnitudinem, terreno adhuc corpore obvoluti, sensu capere non possumus, jam se cum his officiis inanibus stultissimos esse cognoscant. Vel si coeleste lumen, quod dicimus solem, contemplari velint, jam sentient quam non indigeat lucernis eorum Deus, qui ipse in usum hominis tam claram, tam candidam lucem dedit. Et tamen cum in tam parvo circulo, qui propter longinquitatem non amplius quam humani capitis videtur habere mensuram, tantum sit fulgoris, ut eum mortalium luminum acies non
Abbreviated transcription (Latin):
acta disponũt & qm̃ se sẽmel a cęli cõtemplatione aũterunt.
sensumq illu celestem corꝑi mantipauert̃ libidinib frena per¬
mittũt tanꝙͣ secũ ablaturi uduptatem quã mom̃tis õib cape
festinant. Cum aũis ministeĩo corꝑis nõ corpus ministei̾o aĩ
uti debeat. idem maxim̃ bonũ uidicant opes quas si bonis artib
asseꝗ nõ post̾ malis assequũt᷑ fraudant rapunt spoliant ĩ si¬
diantur abiurant. Nihil deniq moderati ac pensi hñt. du¬
mõ auro corustent argento gẽmis uestib fulgeant: auidissiõ
uentri opes suggerant. stipati familiariũ gregib. ꝑ dimotũ
ppłm semꝑ ĩcedant sic addica & ẜuentes uoluptatib uim
ugoremq m̃tis extingũt a cũ uiu̾e̾ se maxĩe putant ad
morte concitatissime ꝓperãt. Nam si ut ĩ ẜo libro docium
celi ratio ĩ aĩo. t̾re aũt ĩ corꝑe est qui bona negligũt aĩ. &

Expanded text:
acta disponunt. Et quoniam se semel a coeli contemplatione averterunt, acta disponunt. Et quoniam se semel a coeli contemplatione averterunt, sensumque illum coelestem corpori mancipaverunt, libidinibus fraena permittunt; tanquam secum ablaturi voluptatem, quam momentis omnibus capere festinant, cum animus ministerio corporis, non corpus ministerio animi uti debeat. Iidem maximum bonum judicant opes. Quas si bonis artibus assequi non possunt, malis assequuntur; fraudant, rapiunt, spoliant, insidiantur, abjurant. Nihil denique moderati aut pensi habent, dummodo auro coruscent, argento, gemmis, vestibus fulgeant, avidissimo ventrio pes ingerant, stipati familiarum gregibus per dimotum populum semper incedant. Sic addicti et servientes voluptatibus, vim vigoremque mentis extinguunt; et cum vivere se maxime putant, ad mortem concitatissime properant. Nam, sicut in secundo libro docuimus, caeli ratio in animo, terrae autem in corpore est. qui bona neclegunt animi,
Abbreviated transcription (Latin):
ut cęlu uiđremꝰ & solem qđ Anaxagoras putauit: s& ut arti¬
ficem solis & cęli deum pura & ĩtegra m̃te coleͬmꝰ. Ꝙͣiuis aũt
p̃cedentib libris pro ĩgenii mediocritate defenderĩ ueritate. tñ
ex ritu qͦ ip̃o eluc̾ẽ uł maxime põt. Nihil .n. sancta & sin:¬
gulais illa maiestas aliud ab hoĩe desiderat ꝙͣ solam ĩ nocen¬
tiam. quam siꝗs obtuleĩt deo. satis pie satis religiose litabit.
hoĩes aũt neglecta iustitia cu sint oĩb flagitiis aut scẽleri¬
bus ĩgnati: religiosos se putãt si templa & aras hostiarum
sangiue cruentau̾int si focos adorauerint ac uetẽis uini pro¬
fusione madefet̾int ꝙ& sacras dapes apparant & exꝗsitas
epulas qͣĩ alud ñ libaturis offerũt ꝗcꝗd aspectu raꝵ quicquid
nec ĩtelligũt terrenis opibus deum nõ indige̾. Nihil .n. sapiunt
nͥ t̾ram bonaq & mala solus corpõis sensu ac uolũtate ꝑpen¬
dunt huiꝰ arbitrio ut religienẽ penderent. sic totiꝰ uitȩ suȩ

Expanded text:
ut coelum videremus et solem quod Anaxagoras putavit, sed ut artificem solis et coeli Deum pura et integra mente coleremus. Quamvis autem praecedentibus libris, pro ingenii mediocritate defenderim veritatem; tamen ex ritu quoque ipso elucere uel maxime potest. nihil enim sancta et singularis illa maiestas aliut ab homine desiderat quam solam innocentiam: quam si quis obtulerit deo, satis pie, satis religiose litabit. omnes autem neglecta iustitia cum sint omnibus flagitiis ac sceleribus inquinati, religiosos se putant, si templa et aras hostiarum sanguine cruentauerint, si focos odorati ac ueteris uini profusione madefecerint. quin etiam sacras dapes apparant et exquisitas epulas quasi aliquid inde libaturis offerunt. quidquid aspectu rarum, quidquid nec intellegunt terrenis opibus deum non indigere. nihil enim sapiunt nisi terram bonaque et mala solius corporis sensu ac uoluptate perpendunt. huius ar
Abbreviated transcription (Latin):
Iudierat. oli tiriasq uerteret artes. Sed illoꝵ st̃ illi lusu¬
qui sub nõib mõtuoꝵ delitescentes uiuentib plagas tẽdũt.
Itaq siue illud ꝑiculum qđ ĩminet uitaũ pot̃ uidẽ uolunt
id placati adu̾tisse siue nõ põt. id agunt ut ꝑꝑ illoꝵ cõtem¬
ptum actidisse udeat᷑. Ita sibi apud homines ꝗ eos nesciunt
auctõitatem ac timoͬe pariũt. hac u̾sutia et his artib noti¬
tiam ueri dei et singulãis apud om̃s gentes ĩueterauerũt.
suisn ucis ꝑ diti seuiũt et grassant᷑ ut ꝑdant. Idereto etiã hũanas
hostias ex cogitauerũt. ip̃i hostes gn̾̃is hũani ut ꝙͣ multas deuo¬
rarent animas.

Expanded text:
audierat, Tyrias olim quae uerteret arces. sed illorum sunt isti lusuaudierat, Tyrias olim quae uerteret arces. sed illorum sunt isti lusuqui sub nominibus mortuorum delitiscentes uiuentibus plagas tendunt. itaque siue illut periculum quod imminet uitari potest, uideri uolunt id placati auertisse, siue non potest, id agunt ut propter illorum contemptum accidisse uideatur. ita sibi aput homines qui eos nesciunt auctoritatem pariunt ac timorem. hac uersutia et his artibus notitiam dei ueri et singularis apud omnes gentes inueterauerunt. suis enim uitiis perditi saeuiunt et grassantur, ut perdant. idcirco etiam humanas hostias excogitauerunt, ipsi hostes generis humani, ut quam multas deuorent animas.
Abbreviated transcription (Latin):
S cũ hȩc facta st̾ nichilominꝰ tñ et uita et salus eoꝵ: qui
hȩc feceint ĩ molantur. Quotiens aũt ꝑituba ĩpendent ob
aliquã se meptam et leuẽ cam̃ ꝓfitentur iratos. sic̃ Iuno uã¬
roni ꝙ formosu pueꝵ ĩtenta Ionis ad exinias tenẽdas collo¬
cau̾at es ob hanc cam̃ ronanũ nom̃ apud tãnas pene dele¬
tu est. Qđ si Iuno alt̾um ganimedẽ uerebat᷑: cur inuẽt
Romana luit poenas uł si dii tmm̃o duces curãt cȩterã m̃ł¬
titudĩem negligũt. Cur uarro solus euasit qui hoc fecit.
et paulus qui nͥ meruit occisus ẽ: iudelicet nichil tũc romait
accidit fatis iunonis mniq cũ hanibal duos ex̾cit populi
romani et astu et iurtute confecit. Nam Iuno audere nõ
poterat aut carthaginẽ deffende̾ Ubi arma eius et currꝰ
fuit aut Romanis nocere quia
Progeniem sed .n. troiano a sanguine duci

Expanded text:
Sed cum haec facta sunt, nihilominus tamen et vita, et salus eorum qui Sed cum haec facta sunt, nihilominus tamen et vita, et salus eorum qui haec fecerint, immolantur. Quoties autem pericula impendent, ob aliquam ineptam et levem causam se profitentur iratos: sicut Juno Varroni, quod formosum puerum intensa Jovis ad excuvias tenendas collocarat; et ob hanc causam Romanum nomen apud Cannas pene deletum est. Quod si Juno alterum Ganymedem verebatur, cur juventus Romana luit poenas? Vel si dii tantummodo duces curant, caeteram multitudinem negligunt, cur Varro solus evasit, qui hoc fecit, et Paulus, qui nihil meruit, occisus est? Videlicet nil tunc Romanis accidit . . . . . Fatis Junonis iniquae, cum Annibal duos exercitus populi Romani, et astu, et virtute confecit. Nam Juno audere non poterat, aut Carthaginem defendere, ubi arma ejus et currus fuit, aut Romanis nocere, quia progeniem — Troiano a sanguine duci