comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
habebat. uidẽ. audire. loqui. mo¬
uere. Qiuis qͣm igit᷑ ne tã meptꝰ
est: ut putet aliqd in simulach ͦ
dei in quo ne hogñs quidẽ qcqͣm
est preter ombrã. Sed hec ne¬
mo cõsiderat. Infecti sũt enĩ ꝑ¬
suasione. ac mentes eorũ pem¬
tus sucũ stulticie ꝑbiberunt.
adorant igit᷑ insensibilia qui
sentĩt: irracionalia. q̃ sapĩt.
examinia qui uuũt: terrena q̃
oriuĩtur e celo. Iuuat igitur in
aliqua sublam specula cõstitutũ.
unde uniuersi ex audiri possint.
ꝑsianũ illud exclamare. s curue
in terras amme. et celestiũ ĩanes
cełu potius intuenñ: ad cuius ex¬
pectaculũ uos excitauit ille ar¬
tifex uester deus. Ille uobis sb¬
limẽ uoltũ dedit. uos in terrã
curuamini. Uos altas mentes.
et ad parentẽ suũ cũ corꝑibus¬
suis erectas. ad inferiora de pri¬
mitis: tanqͣm uos peniteat non
quadrupedes esse natos. Fas
nõ est celeste ammal cũ t̾rems
in terrãq uergẽtibus coequai.

Expanded text:
habebat, uidere audire loqui mohabebat, uidere audire loqui moueri. quisquamne igitur tam ineptus est, ut putet aliquid esse in simulacro dei, in quo ne hominis quidem quicquam est praeter umbram ? sed haec nemo considerat: infecti sunt enim persuasione uana ac mentes eorum penitus sucum stultitiae perbiberunt. adorant ergo insensibilia qui sentiunt, inrationabilia qui sapiunt, exanima qui uiuunt, terrena qui oriuntur a caelo. iuuat igitur uelut in aliqua sublimi specula constitutum, unde uniuersi exaudire possint, Persianum illud proclamare : o curuae in terris animae et caelestium inanes! caelum potius intuemini, ad cuius spectaculum uos excitauit ille artifex uester deus. ille uobis sublimem uultum dedit, uos in terram curuamini, uos altas mentes et ad parentem suum cum corsuis erectas, ad inferiora deprimitis, tamquam vos poeniteat non quadrupedes esse natos. Fas non est coeleste animal cum terrenis, in terramque vergentibus coaequari.
Abbreviated transcription (Latin):
informis ac rudis insi fuissent
ab homĩe formata. Homo igit᷑
illorũ qiͣ parẽs putãdus est. ꝑ
ciuꝰ manus nata sũt. ꝑ quẽ si¬
gurã sꝑeciẽ. pulch tudmnẽ. habe̾
ceperũt. Et ideo melior q̃ fecit.
quã ilła q̃ facta sũt. Et tamẽ
factorẽ ipm nemo suscipit aut
ueretur. Aue fecit tiiẽt. tanꝙͣ
possit plus esse in oꝑe. qͣm io¬
pifice. Recte igit᷑ seneca in li¬
bris moralibus. Simulachra in¬
quit deorũ uenerãtur. illis sup¬
plicant genu posito. illa ado¬
rant: illis ꝑ totũ assident diẽ.
adstant illis. stipẽ laciũt uicti¬
mas cedunt. Et cũ hec tãtoꝑe
suscipiant: fabros qui illa fec̾e
cõtempnũt. Quid inter se tam
contrariũ qͣm statuariũ despit̾e:
statuã adorare. et eũ ne ĩcon¬
iũctũ dimicte̾ quidẽ. qui tibi deos
faciat.: Quã igit᷑ unii. quã po¬
testatẽ habere possũt. cũ ip̃e q̃
fecit illa nõ habeat: Sed ne
bec quidẽ hus dare potuit que

Expanded text:
informis ac rudis, nisi fuissent informis ac rudis, nisi fuissent ab homine formata. homo igitur illorum quasi parens putandus est, per cuius manus nata sunt, per quem figuram speciem pulchritudinem habere coeperunt, et ideo melior qui fecit quam illa quae facta sunt. et tamen factorem ipsum nemo suspicit aut ueretur: quae fecit timent, tamquam possit plus esse in opere quam in opifice. recte igitur Seneca in libris moralibus simulacra inquit deorum uenerantur, illis supplicant genu posito, illa adorant, illis per totum adsident diem aut adstant, illis stipem iaciunt, uictimas caedunt: et cum haec tanto opere suspiciant, fabros qui illa fecere contemnunt. quid inter se tam contrarium quam statuarium despicere, statuam adorare et eum ne in conuictum quidem admittere qui tibi deos faciat? quam ergo uim, quam potestatem habere possunt, cum ipse qui fecit illa non habeat? sed ne haec quidem dare iis potuit quae
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓcul abest: suꝑuacua futura cũ
presto est. Dei autẽ cuiꝯ numen
ac spiritus ubiq diffusus est ab¬
uacua est. Ses uerẽtur ne oĩs
ilłorũ religio manis sit et ua¬
cua uel uana. si nichil in pñti
uideant qd̾ adorent. et ideo si¬
mulachra cõstituũt. Que quia
mortuorũ sũt ymagiies: similia
sut̃ mortius. Qm̃i enĩ sensu ca¬
rent. Dei aũt meternũ uiuẽtis
uiuũ et sensibile debet esse si¬
mulachrũ. Qd̾ si a similitudine
id nomẽ accepit: quõ possũt ista
simulachra deo sili̾a iudicari q̃
nec senciũt nec mouẽtur. Ita¬
q simulachrũ dei nõ illud est
qd̵ digitis homĩs lapide aut ere
aliaue materia fabritatur: ses
ipẽ homo qm̃ et sencit et mouet᷑.
et multas magnasq actiones
habet. Nec incelligũt hommes
meptissimi qd si sentire et moue¬
ri simulachra possent. ultro ad¬
oratura hoiem̃ suissent a qͦ sũt
expoliata: que essent ã incultus
et horridus lapis. aut materia

Expanded text:
procul abest, superuacua futura, cum procul abest, superuacua futura, cum praesto est, dei autem, cuius numen ac spiritus ubique diffusus abuacua est. sed uerentur ne omnis illorum religio inanis sit et uana, si nihil in praesenti uideant quod adorent, et ideo simulacra constituunt, quae quia mortuorum sunt imagines, similia sunt mortuis: omni enim sensu carent. dei autem m aeternum umentis uiuum et sensibile debet esse simulacrum. quod si a similitudine id nomen accepit, qui possunt ista simulacra deo similia iudicari quae nec sentiunt nec mouentur? itaque simulacrum dei non illut est uod, digitis hominis ex lapide aut aere aliaue materia fabricatur, sed ipse homo, quoniam et sentit et mouetur et multas magnasque actiones habet. nec intellegunt homines ineptissimi quod, si sentire simulacra et moueri possent, ultro adoratura hominem fuissent a quo sunt expolita: quae essent aut incultus et horridus lapis ant materia
Abbreviated transcription (Latin):
igit᷑ non sũt. si nec uidẽt que fu¬
cimꝰ. nec audiũt que p̃camur
Si aut̃̾ dii: absentes eẽ nõ pos¬
sunt. qui quonã diuini sut in
quatũq parte mũdi fuerint ui¬
dent et audiuĩt uiiuersa. Suꝑ¬
uacua igit᷑ sũt simulachra. illis
ubiq p̃sentibus. cũ sacis sit
audientiũ nomĩa p̃cibꝰ aduoca̾e.
dit enĩ pñtes nõ insi ad ymagi¬
nes suas ad sunt: ita plane quẽ¬
admodũ uolgus existimat mortu¬
orũ ammas circa cumulos et cor¬
ꝑm suorũ reliquias oberrare.
Sed tamẽ postqͣm deus ille p̃s¬
to esse cepit: iam simulach ͦ eius
opus nõ est. Quero enĩ si quis
ymaginẽ homĩs ꝑegre cõstituti
contẽpletur sepius. et ex ea so¬
laciũ capiat ab sentis: num idẽ
sanus esse uideatur. si eo r̾uerso
acq pñte in cõtemplada yma¬
gnie ꝑseueret : eaq potius ꝙͣ
ip̃ius homĩs aspectu frui uelit ͦ
mmime ꝓfecto. Et tamẽ homĩs
ymago necessaria tũ uidet᷑. cũ

Expanded text:
ergo non sunt, si nec uident quae faergo non sunt, si nec uident quae facimus nec audiunt quae precamur. si autem dii absentes esse non possunt, qui quoniam diuini sunt, in quacumque parte mundi fuerint, uident et audiunt uniuersa, superuacua sunt ergo simulacra illis ubique praesentibus, cum satis sit audientium nomina precibus aduocare. at enim praesentes non nisi ad imagines suas adsunt. ita plane: quemadmodum uulgus existimat mortuorum animas circa tumulos et corporum suorum reliquias oberrare. set tamen postquam deus ille praesto esse coepit, iam simulacro eius opus non est. quaero enim, si quis imaginem hominis peregre constituti contempletur saepius, ut ex ea solacium capiat absentis, num idem sanus esse uideatur, si eo reuerso atque praesente in contemplanda imagine perseueret eaque potius quam ipsius hominis aspectu frui uelit? minime profecto. et tamen hominis imago necessaria tum uidetur, cum
Abbreviated transcription (Latin):
timent oꝑa digitorũ suorũ: qͣ¬
si uero quicqͣm esse possit arti¬
fice suo maius. Que igit᷑ amẽ¬
tia est. aut ea finge̾ q̃ ip̃i postea
eos ad quorũ ymagiiẽ ficta. et
quorũ nomĩbus consecrata sũt
Nlempe ideꝯ timetis: qd̾ eos in
celo esse arbitramini. Neq em̃ĩ
si dn sũt. aliter fieri potest. Cur
igit᷑ oculos nõ in celũ collitis.
et aduocatis eorũ nom̃ibus ĩ
aperto sacrificia celebratis.
Cur ad parietes et ligna et
lapides potissimũ qmͣ illospet¬
tetis ubi eos esse credatis: Qs
sibi templa. quid are uolũt: qd
demq ipã simulachra. que aut
mortuoꝵ aut absentiũ monu¬
mẽta sũt. Nam om̃o fingen¬
darũ silitudinũ ratio idcirco
ab homibus inuẽta est: ut pos¬
set eorũ memoria retmei. q̃
uel morte subtracti uł absen¬
tia fuerãt seꝑati. Deos igit᷑ in
quorũ numero reponemꝰ: Si
in mortuorũ. quis tam scultus
ut colat. Si in absentiũ: cołedi

Expanded text:
timent opera digitorum suorum, quatiment opera digitorum suorum, quasi uero quicquam esse possit artifice suo maius. Quae igitur amentia est aut ea fingere quae ipsi postmodum us, sed eos ad quorum imaginem ficta et quorum nominibus consecrata sunt.\' nempe ideo timetis, quod eos in caelo esse arbitramini: neque enim, si dii sunt, aliter fieri potest. cur igitur oculos non in caelum tollitis et aduocatis eorum nominibus in aperto sacrificia celebratis? cur ad parietes et ligna et lapides potissimum quam illo spectetis, ubi eos esse credatis? quid sibi templa, quid arae uolunt, quid denique ipsa simulacra, quae aut mortuorum aut absentium monumenta sunt? nam omnino fingendarum similitudinum ratio idcirco ab hominibus inuenta est, ut posset eorum memoria retineri qui uel morte subtracti uel absentia fuerant separati. deos igitur in quorum numero reponemus? si in mortuorum, quis tam stultus ut colat? si in absentium, colendi
Abbreviated transcription (Latin):
ciãt seq hominũ nomĩe ab di¬
cant. qui nõ sursũ aspicũt. fed
deorsũ: nsi forte id ipm qd̾
recti sumus sine causa homimi
actribucũ putant. Spectare
nos cełũ deus uoluit. utiq nõ
frustra. Nam et aues et ex
mutis pene omia celũ uident
Seꝰ nobis ꝓprie datũ ẽ celũ
rigidis ac stantibus cełu intue¬
ri: ut religionẽ ibi queramus.
ut deũ cuius illa sedes est. qm̃
oculis nõ possumꝰ ammo cõtem¬
plemur. Quo ꝓfecto nõ facit.
qui es aut lapide q̃ sũt terra
ueneratur. Est autẽ pͣussimũ
cũ ratio corꝑis recta sit. qd̾ ẽ
temꝑale. ipm uero ammũ qͥ sit
eternus humiłe fieri: cũ figura
et status nichil aliud significet
insi mentẽ homĩs eo spectare o¬
port̾e. quo uoltũ et ammũ tam
rectũ esse debere qͣm corpus. ut
id cui dommnari debet imitetur.
Uerũ honnẽs et nomĩs sui et
rationis obliti oculos suos ab
alto deiciũt soloq defigũt. ac

Expanded text:
tiant seque hominum nomine abditiant seque hominum nomine abdicant qui non sursum aspiciunt, sed deorsum: nisi forte id ipsum quod recti sumus sine causa homini adtributum putant. spectare nos caelum deus uoluit utique non frustra. nam et aues et ex mutis paene omnia caelum uident, sed nobis proprie datum est caelum rigidis ac stantibus intueri, ut religionem ibi quaeramus, ut deum, cuius illa sedes est, quoniam oculis non possumus, animo contemplemur: quod profecto non facit qui aes aut lapidem, quae sunt terrena, ueneratur. est autem prauissimum, cum ratio corporis recta sit, quod est temporale, ipsum uero animum, qui sit aeternus, humilem fieri, cum figura et status nihil aliut significet nisi mentem hominis eo spectare oportere quo uultum, et animum tam rectum esse debere quam corpus, ut id cui dominari debet imitetur. uerum homines et nominis sui et rationis obliti oculos suos ab alto deiciunt soloque defigunt ac
Abbreviated transcription (Latin):
manis erroribus gaudeat. ciu
unũ ac ppetuũ sit opus. obfun¬
de̾ tenebras. et hominũ cecare
mentes ne lucẽ uideant: ne de
inq in cełu aspiciãt. ac naturã
corpoi̾s sui seruẽt: Nã cũ ceti
ammantes proms corꝑibus ĩ
humũ spectent. quia rationẽ et
sapientiã nõ acceperũt: nobis
autẽ status rectus. sublimis ul¬
tus ab artifice deo datus sit
apparet istas religiones deorũ
nõ esse rationis humane. quia
curuãt celeste ammal ad ue¬
nerãda terrena. Parens emĩ
noster ille unus et solus. cũ
fingeret homne id est ammal
intelliges et rationis capax.
eũ uero ex humo subleuatũ ad
contẽplationẽ sui artificis erex¬
it. Quod optime ingemosꝯ po¬
eta signauit. ꝑnaq cũ spectẽt
ammalia cetera terrã. os ho¬
mini sublime dedit: celũq ui¬
dere iussit. et erectos ad sidã
tolsere uoltus. Hinc utiq antro¬
pon greci appellauerũt. qd̾ sue¬
sũ spectet. Ipsi igit᷑ sibi renũ¬

Expanded text:
manis erroribus gaudeat, cui manis erroribus gaudeat, cui unicum ac perpetuum sit opus offundere tenebras, et hominum caecare mentes, ne lucem nique in caelum aspiciant ac naturam corporis sui seruent? nam cum ceterae animantes pronis corporibus in humum spectent, quia rationem ac sapientiam non acceperunt, nobis autem status rectus, sublimis uultus ab artifice deo datus sit, apparet istas religiones deorum non esse rationis humanae, quia curuant caeleste animal ad ueneranda terrena. parens enim noster ille unus et solus cum fingeret hominem id est animal intellegens et rationis capax, eum uero ex humo subleuatum ad contemplationem sui artificis erexit. quod optime ingeniosus poeta signauit: pronaque cum spectent animalia cetera terram, os homini sublime dedit caelumque uidere iussit et erectos ad sidera tollere uultus. hinc utique ἄνθρωπον Graeci appellauerunt, quod sursum spectet. ipsi ergo sibi renun
Abbreviated transcription (Latin):
negauit. si seua tempestas. si
grando ingruat. ad deũ cõsu¬
gitur. a deo petitur auxiliũ d̾s
ut subueniat oratur. Si quis
in naui uento seuiente iactatur.
hũt inuocat. Si quis aliqua ui
afflictat᷑: hunc potius implo̾at
Si quis ad extremã medicãdi
necessitatẽ de ductus: uictũ p̃ti¬
bus expetit. expostit deũ sołu
obtestat᷑ ꝑ eius uinicũ atq¬
diuinũ nomẽ hominũ sibi mise
ricordiã querit. Aũ quã igit᷑
meminerũt: inisi dũ in malis
sunt. Postqmͣ metus defuerit
et ꝑicula recesserũt: tũ uero
alacres ad deorũ tẽpla cõcurẽt
hiis libant. his sacrificãt. hos
coronãt. Deo aut̾ quẽ in ip̃a ne¬
cessitate implorauerãt: ne u̾bo
quidẽ gratias agũt. Adeo ex
rerũ ꝓsꝑitate luxuria: ex lux¬
uria uero uitia omĩa. Sic impi¬
etas aduersus deũ nastitur. Qua¬
nam istud ex causa fieri putemꝰ:
nisi esse aliquã ꝑuersã potestatẽ
que ueritatis sit ĩiica: que hu¬

Expanded text:
negauit, si saeua tempestas, si negauit, si saeua tempestas, si grando ingruit., ad deum confugitur, a deo petitur auxilium, deus ut subueniat oratur. si quis in mari uento saeuiente iactatur, hunc inuocat, si quis aliqua ui adflictatur, hunc potius inplorat, si quis ad extremam mendicandi necessitatem deductus uictum precibus exposcit, deum solum obtestatur, per eius diuinum atque unicum nomen hominum sibi miricordiam quaerit. Numquam igitur Dei meminerunt, nisi dum in malis sunt. Postquam metus deseruit et pericula recesserunt, tum vero alacres ad deorum templa concurrunt; his libant, his sacrificant, hos coronant. Deo autem, quem in ipsa necessitate imploraverant, ne verbo quidem gratias agunt: adeo ex rerum prosperitate luxuria, ex luxuria vero, ut vitia omnia, sic impietas adversus Deum nascitur. Quanam istud ex causa fieri putemus? nisi esse aliquam perversam potestatem, quae veritatis sit semper inimica, quae hu
Abbreviated transcription (Latin):
terrenos autẽ sepultosq ei qui¬
fundator ip̃ius terre fuit. Et
tamen huic impietati homi pos¬
set uemia concedi: si om̃ino cib
ignorãtia diuini nomĩs ueniet
hic error. Cũ uero ipõrũ deore
cultores. sepe uideamꝰ deũ sũ¬
mũ et confiteri et p̃dicare: ꝙͣ
sibi ueniã sperare possint im¬
pietatis sue. qui non agnostut
cultũ eius. quẽ prorsꝰ ignoraĩ
ab honñe fas nõ est: Nlam et
cũ uirant. et cũ optant. et cũ
gratias agunt: nõ iouem aut
deos multos. sed deũ nommãt.
adeo ipã ueritas cogẽte nat᷑a
etiã ab ĩuitis pectoibꝰ erũpit
Quod quidẽ nõ faciũt in ꝓspis
rebus. ⁊lam tũ maxime ex me¬
moria hom elabitur. cũ bñficiis
eius fruentes honorẽ dare diui¬
ne indulgentie debent. At uero
si qua necessitas graius p̃sseĩt
tũc de domini cecordãtur. Si bel¬
li terror infremuit. si morborũ
pestifera uis intubuit. si alimẽ¬
ta frugibus longa siccitas de¬

Expanded text:
terrenos autem sepultosqterrenos autem sepultosqfundator ipsius terrae fuit. Et tamen huic impietati hominum posset venia concedi, si omnino ab ignorantia divini nominis veniret hic error. Cum vero ipsos deorum cultores saepe videamus Deum summum et confiteri et praedicare, quam sibi veniam sperare possunt impietatis suae? qui non agnoscunt cultum ejus, quem prorsus ignorari ab homine fas non est. Nam et cum jurant, et cum optant, et cum gratias agunt, non Jovem aut deos multos, sed Deum nominant: adeo ipsa veritas, cogente natura, etiam ab invitis pectoribus erumpit; quod quidem non faciunt in prosperis rebus. Nam tum maxime Deus ex memoria hoeius fruentes honorem dare diuinae indulgentiae debent. at uero si qua necessitas grauis presserit, tunc deum recordantur: si belli terror infremuit, si morborum pestifera uis incubuit, si alimenta frugibus longa siccitas de
Abbreviated transcription (Latin):
cotos se libidmibus adducũt.
Et dũ licere sibi putãt. hauriẽ¬
dis uoluptatibus sticienter in¬
cumbũt: ꝑ quas imprudentes
in laqueũ mortis incurrant.
Ignorant enĩ q̃ sit homĩs ua¬
tio: quã si tenẽ uellent in p̃mis
dmn suũ agnosten̾t. uirtutẽus¬
ticiãq sequentur: terrenis fig¬
mentis aminas suas nõ subst̃¬
nent. Morciferas libidmũ uo¬
luptates nõ appeterẽt. demq
seipos magni estimarent. atq
incelligerẽt plus esse in hoĩe
q̃m uidetur. Cuiꝰ umi condicio¬
nẽq non aliter posse retineri.
insi cultũ ueri parentis sui de¬
posita prauitate fusteꝑuit. Eq̃¬
dem sicut oportet de sũma se
pe nimẽo cogitas. admrari soleo
maiestatẽ dei singularis. que cõ¬
tinet regitq omia in tantã ue¬
nsse obluuonẽ: ut que sola de¬
beat coli. sola potissimũ negli¬
gatur: honnẽs autẽ ipõs ad tã¬
tã cecitatẽ esse deductos. ut ue¬
ro ac uiuo deo mortuos p̃feant.

Expanded text:
totos se libidinibus addicunt totos se libidinibus addicunt et dum licere sibi putant, hauriendis uoluptatibus sitienter incumbunt, per quas inprudentes in laqueos mortis incurrant. ignorant enim quae sit hominis ratio: quam si tenere uellent, in primis dominum suum agnoscerent, uirtutem iustitiamque sequerentur, terrenis figmentis animas suas non substernerent, mortiferas libidinum suauitates non adpeterent, denique se ipsos magni aestimarent atque intellegerent plus esse in homine quam uidetur: cuius uim condicionemque non aliter posse retineri, nisi cultum ueri parentis sui deposita prauitate susceperint. equidem sicut oportet de summa rerum saepenumero cogitans admirari soleo, maiestatem dei singularis quae continet regitque omnia in tantam uenisse obliuionem, ut quae sola debeat coli, sola potissimum neclegatur, homines autem ipsos ad tantam caecitatem esse deductos, ut uero ac uiuo deo mortuos praeferant,
Abbreviated transcription (Latin):
Danqͣm p̾mo libro
religiones deorũ
falsas esse monst̃¬
uarios dissmmilesꝙ
cultus ꝑ uiuersã
terra consensus homi stulta ꝑ¬
suasione sustepit . mortales su¬
eruit. functiq uita diuine neces¬
sitati morte cõcesserĩt: tamẽ ne
qua dubitatio relinqͣtur. is std̾s
liber fontẽ ipm̃ patefaciet er¬
nrorũ: causasq omẽs explicabit
quibus decepti honnẽs et p̾mitꝰ
deos esse crediderint. et post¬
modũ ꝑsuasione ĩueterata in
susteptis prauissime religioibus
ꝑseuerarint. Sestis enĩ cõuictis
mamibus. et homi ipia uanitate
dececta. singularis dei assere̾ ma
iestatẽ: suspiciẽs utilius et maiꝯ
officiũ reuocandi ammos homies
a p̃ius itine̾ibus et in grã secũ
ipõs reducendi. ne se ut quidã
philosophi facĩt tantoꝵe des¬
piciãt. neuese infirmos et suꝑ¬
uatuos et nichil. et frustra õmo
natos putent: que opinio pleos¬
q ad uicia cõpellit. Nam dũ
existimãt nulli deo esse nos cure.
aut post mortẽ nichil futuros:

Expanded text:
am primo libro religiones deorum falsas esse monstruarios dissimilesque cultus per uniuersam terram consensus hominum stulta persuasione suscepit, mortales fuerint functique uita diuinae necessitati morte concesserint, tamen ne qua dubitatio relinquatur, hic secundus liber fontem ipsum patefaciet errorum causasque omnes explicabit, quibus decepti homines et primitus deos esse crediderint et postmodum persuasione inueterata in susceptis prauissime religionibus perseuerauerint. gestio enim conuictis inanus et hominum inpia uanitate detecta singujestatem, suscipiens utilius et majus officium revocandi homines a pravis itineribus, et in gratiam secum ipsos reducendi, ne se ut quidam philosophi faciunt tantopere despiciant, neve se infirmos, et supervacuos, et nihil, et frustra omnino natos putent. Quae opinio plerosque ad vitia compellit. Nam dum existimant, nulli Deo nos esse curae, aut post mortem nihil futuros,
Abbreviated transcription (Latin):
deus est: igit᷑ ilła omĩa q̃ sut ĩ eo
nõ dn sũt. sed dei mẽbra: q̃ utiq
sola dei nomẽ acciꝑe nõ possut
Nec em̃ recte quis dixerit mẽ¬
bra homĩs uinꝯ multos honnẽs
esse. Sed tamẽ nõ est similis
cõꝑ atio ammalis et mũdi. Am¬
mał em̃ quia sensu p̃ditũ ẽ etiã
membra eius habent sensũ: ne
nisi a corꝑa diulra brucestũt
Ciꝰ igit᷑ rei silitudinẽ geat mũ¬
dus. nimirũ ip̃i docent cũ factũ
esse nõ difficẽtur: ut eẽt diis
et hõibus qiͣ coĩs domus. Si igͥ
est cõstructus ut domus. n ͨ ipẽ
est deus. nec elemẽta q̃ st̃ ꝑtes
eius: qͦa neq domus habere do¬
miniũ sui potest. neq illa de q̾¬
bus domus cõstat. ⁊lon igͣ tãtũ
ueritate. sed etiã uerbis sus
reĩtũtur.Sicut enĩ domꝰ in
usũ habitandi fcicta ꝑ se nichil
sentit. dñoq subiecta ẽ que eã
fecit aut incolit: ita mũdus ꝑ se
nichil senciẽs factori deo ibiac

Expanded text:
deus est, ergo illa omnia quae sunt in eo deus est, ergo illa omnia quae sunt in eo non dii sunt, sed dei membra, quae utique sola dei nomen accipere non possunt.. nec enim recte quis dixerit membra. hominis unius multos homines esse. sed tamen non est similis comparatio animalis et mundi. animal enim quia sensu praeditum est, etiam membra eius habent sensum nec nisi a corpore diuulsa brutescunt. cuius igitur rei similitudinem gerit mundus? nimirum ipsi docent, cum factum esse non diffitentur, ut esset diis et hominibus quasi communis domus. si ergo est constructus ut domus, nec ipse deus est nec elementa, quae sunt partes eius, quia neque domus habere dominium sui potest neque illa de quibus domus constat. non tantum igitur ucritate, sed etiam uerbis suis reuincuntur. sicut enim domus in usum habitandi facta per se nihil sentit dominoque subiecta est, qui eam fecit aut incolit, ita mundus per se nihil sentiens factori deo subiacet,
Abbreviated transcription (Latin):
hoc tollerabile. nã et hec colũt
egipin. Sed res es ꝑuenit. ut
et rane et culices et formice dn
esse uideãtur: q̾a et ip̃ĩs mest
sensus. et ex parte mũdi sunt.
ita semꝑ argumẽta ex falro
petita. meptos et absurdos ex¬
itus habẽt. Quid qd̾ idẽ ipsi
auint. deorũ et hom̃i causa mũ-¬
dũ esse cõstructũ qiͣ cõmunẽ do
mũ: Ergo mũdus nec deus ẽ
nec ammmais si constructus est
ammãs enĩ nõ cõstruit᷑ sed ncs¬
citur. Et si est edificata sic utiq
tanꝙͣ domus. tanꝙͣ nauis: est
igit᷑ aliquis artifex mũdi deus.
et seorsũ erit mũdus qͥ factꝰ
est. seorsũ ille q̃ fecit. Iã illus
qd repugnans et absurdũ qd
cũ celestes ignes cetẽaq mũdie¬
lementa deos esse affirmẽt idẽ
mũdũ ipm̃ deũ dicũt. Quomodo
potest ex multorũ deoꝵ ac̾uo
unus deus confici: si astra dn st̃
Mundus igit᷑ nõ deus: sed do¬
nniciliũ deorũ est. Si uẽs mũs ꝯ¬

Expanded text:
hoc tolerabile est; nam et haec colunt hoc tolerabile est; nam et haec colunt Aegyptii. sed res eo peruenit ut et ranae et culices et formicae dii esse uideantur, quia et ipsis inest sensus et ex parte mundi sunt. ita semper argumenta ex falso petita ineptos et absurdos exitus habent. quid quod idem ipsi aiunt deorum et hominum causa mundum esse constructum quasi communem mum: ergo nec mundus Deus est, nec animans, si constructus est; animans enim non construitur, sed nascitur. Et si est aedificatus sic utique tamquam domus, tamquam navis; est ergo aliquis artifex mundi Deus; et seorsum erit mundus, qui factus est, seorsum ille, qui fecit. Jam illud quam repugnans et absurdum, quod cum coelestes ignes caeteraque mundi elementa deos affirment, item ipsum deum mundum dicunt. Quomodo potest ex deorum multorum acervo unus Deus confici? Si astra dii sunt, mundus ergo non Deus, sed domicilium deorum est. Si vero Deus m
Abbreviated transcription (Latin):
sũ cuiꝰ ꝑs sensũ acca est. s as¬
sup̃tiones false. qͥbus argumẽti
concludũt. quia neq mũdus
generat homie. neqz homo
mũdi pars est. Nã hoiẽm a pn
mẽbrũ. Potest em̃ mũ̃dus ẽẽ
sine honnẽ: sicut urbs et domꝰ.
sicqum ut domꝰ uinꝰ hoĩs habi¬
mĩs humani: et aliud ẽ qd̾ ico¬
litur. aliud qd̾ incolit. Sed illi
dũ student id qd̾ falo suscepe¬
rant confirmare. et sensibile
esse mũdũ. et deũ. nõ uiderut̃
argumẽtorũ suorũ conseq̃ntia.
Nã si mũdi pars est homo. et
sensibilis est mũdus q̾a homo
sentit. igͣ qa mortalis est homo.
mortalis sit et mũdus necesse
est: nec tantũ mortalis sed et
omibus morbis passiõibus q
subiectus. Et econtraio si deus
est mũdus. et ꝑtes eius utiq ĩ¬
mortales sũt: igit᷑ et homo deus
est. quia pars est ut dicitis mũdi.
Si homo. et iumẽta et pecudes
et cetea gna bestiarũ et auiũ
et pistiũ qm̃ illa et eodẽ modo
sentĩt. et mũdi partes sũt. dit

Expanded text:
sum cuius pars sensu aucta sit, sed adsumtiones falsae quibus argumenta concludunt, quia neque mundus generat hominem neque homo mundi pars est. nam hominem a prmembrum: potest enim mundus esse sine homine sicut urbs et domus. atquin ut domus unius hominis habius generis humani: et aliut est quod incolitur- , aliut quod incolit. sed illi dum student id quod falso susceperant confirmare, et sensibilem esse mundum et deum, non uiderunt argumentorum suorum consequentia. nam si mundi pars est homo et sensibilis est mundus, quia homo sentit, ergo quia mortalis est homo, mortalis sit et mundus necesse est nec tantum mortalis, sed et omnibus morbis passionibusque subiectus. et e contrario si deus est mundus et partes eius utique inmortales sunt, ergo et homo deus est, quia pars est ut dicitis mundi. si homo, ergo et iumenta et pecudes et cetera genera bestiarum et auium et piscium, quoniam et illa eodem modo sentiunt et mundi partes sunt. at
Abbreviated transcription (Latin):
tusse: ut ueritatẽ ꝑ seipõs in¬
uenirẽt. Quod igit̾ fieĩ nõ posse
cõfiteor: sed hoc ab ipĩs exigo.
qd̾ ratione ip̃ã p̃stare potuerũt.
sis impugnatis. aꝑte ꝓnũciarẽt
eãq uera esset ab homibus nõ
teneri. Sed moueit eos fortasse
illud qd̾ si qua esset uera reli¬
gio exerceret ac uindicaret. nec
enĩ nullo modo poterãt. qͣre aut
a quo uł quẽadmodũ religio uã¬

Expanded text:
tuisse, ut veritatem per seipsos intuisse, ut veritatem per seipsos invenirent; quod fieri ego non posse confiteor. Sed hoc ab his exigo, quod ratione ipsa praestare potuerunt. sis impugnatis, aperte pronuntiarent, eam, quae vera esset, ab hominibus non teneri. Sed moverit eos fortasse illud, quod si qua vera esset religio, exereret se ac vindicaret, nec enim nullo modo poterant, quare, aut a quo, et quemadmodum Religio
Abbreviated transcription (Latin):
bus atq terrems. aliqͥd tamẽ sa¬
pientie retinẽt. et hab̾e̾ ueniã
possũt. qͥa sũmũ homĩs officiũ.
et si non re ip̃ã tamẽ ꝓpõĩto tenẽt
Siquidẽ homi atq mutorũ uł so¬
łu uł certe maximũ in religione
distrimen est. Hn uero quãto fue¬
rũt sapiẽtiores qd̾ intellexer̃t
false religioms errorẽ: tanto
facti sũt stultiores. ꝙ esse aliqͣm
uerã nõ putauerũt. Itaq qͦmã
facilius est de alienis iudicare
qͣm de suis. dũ aliorũ p̃cipitiũ
uiderent. nõ ꝓspeuerũt qd añ
pedes suos esset. In utraq igit᷑
parte et suma stulticia iẽĩtur.
et odor quidã sapiẽtie: ut possis
dubitare quos dicas potissimũ
stultiores. illos ne qui scilfã re¬
ligionẽ sustipiũt. an eos qͥ nũlłã
Sed ut dixi uenia concedi pt̃
imꝑitis. et qui sapiẽtes se nõ eẽ
fatẽtur. hiis uero nõ potest qui
sapiẽtiã ꝓfessi stulticiã potius
ꝑhibẽt. Non sũ equidẽ tã im¬
quus. ut eos putẽ diumare po¬

Expanded text:
 terrenis, aliquid tamen sapientiae retinent, et habere veniam possunt, quia summum hominis officium, etsi non reipsa, tamen proposito tenent: siquidem hominum atque mutorum, vel solum, vel certe maximum in religione discrimen est. Hi vero quanto fuerunt sapientiores, quod intellexerunt falsae religionis errorem, tanto facti sunt stultiores, quod esse aliquam veram non putaverunt. Itaque quoniam facilius est de alienis judicare, quam de suis; dum aliorum praecipitium vident, non prospexerunt quid ante suos pedes esset. In utraque igitur parte, et summa stultitia invenitur, et odor quidam sapientiae: ut possis dubitare, quos dicas potissimum stultiores, illosne qui falsam religionem suscipiunt, an eos qui nullam. Sed ut dixi venia concedi potest imperitis, et qui se sapientes non esse fateantur: his vero non potest qui, sapientiam professi, stultitiam potius exhibent. Non sum equidem tam iniquus, ut eos putem divinare po
Abbreviated transcription (Latin):
entẽ esse concendũt. et ꝓptẽa deũ.
in q ͦ tam ĩconstãtes fuerũt
ut nichil ab hiis dictũ sit quod
nõ ab hiisdẽ fuerit euersũ. Sic
enĩ argumẽtant᷑ fieri nõ posse
ut sensu careat qd sensibilia
ex se genãt. mũdus aũt gna̾t
hominẽ qui est sensu p̃ditus.
ergo et ipm esse sensibilẽ. itẽ
siue sensu esse nõ posse cuiꝯ ꝑ
habeat sensũ. igit᷑ qͥa homo sẽ¬
sibilis est: etiã mũdo cuiꝯ pars
est homo messe sensũ. ꝓoẽs qͥ

Expanded text:
t et propterea deum. in quo tam inconstantes fuerunt, ut nihil ab iis dictum sit quod non ab isdem fuerit euersum. sic enim argumentantur: fieri non posse ut sensu careat quod sensibilia ex se generat; mundus autem generat hominem, qui est sensu praeditus: ergo et ipsum esse sensibilem; item, sine sensu esse nou posse cuius pars habeat sensum: igitur quia homo sensibilis est, etiam mundo cuius pars est homo inesse
Abbreviated transcription (Latin):
nus iudiabitur. quẽ sius pa¬
rens nõ humiłe nec ad terrã
more quadrupedis abiectũ. s
stantẽ potius ac rectũ sicut eũ
fecit agnouerit. Pacta ẽ in¬
si fallor magna et difficilis.
sustepti oꝑis portio. et maie¬
state celi sugge̾nte nob dicẽdi
facultatẽ ĩuetatos depulimꝰ
errores. Nũc uero maior nõb
ac difficilior cũ philosophis
ꝓposita luctatio est: quorũ sũ¬
ma doctria et eloquẽtia qsi
moles aliqua michi oppõitur.
Nã ut illit multitudine ac ꝓpe
consensu om̃i gentiũ p̃mebam᷑.
ita hic auctoĩtate p̃stantiũ omi
gn̾e laudis iutororũ. Q̾s aut̃
nestiat plus esse moͣti in pau¬
cioribus doctis: qͣm in plibus
imperitis: Sed nõ est despe¬
randũ istos quoq de senticia
deo et ueritate ducibus posse
depelli: nec tam ꝑtinaces
fore arbitror. ut clarissimũ
solem sanis ac patẽtibus o¬
culis uidere se ne gẽt Mõ
illus uerũ sit qd̾ ipĩ solet
ꝓfiteri studio iuestigãde

Expanded text:
nus iudica-bitur, quem suus panus iudica-bitur, quem suus parens non humilem nec ad terram more quadrupedis abiectum, sed stantem potius ac rectum sicut eum fecit adgnouerit. Peracta est nisi fallor magna et difficilis suscepti operis portio et maiestate caelesti suggerente nobis dicendi facultatem muetera.tos depulimus errores. nunc uero maior nobis ac difficilior cum philosophis proposita luctatio est, quorum summa doctrina et eloquentia quasi moles aliqua mihi opponitur. nam ut illic multitudine ac prope consensu omnium gentium premebamur, ita hic auctoritate praestantium omni genere laudis uirorum. quis autem nesciat plus esse momenti in paucioribus doctis quam in pluribus inperitis? sed non est desperandum istos quoque de sententia. deo et uerdepelli: nec tam pertinaces fore arbitror, ut clarissimum solem sanis ac patentibus oculis videre se negent. Modo illud verum sit, quod ipsi solent profiteri, studio investigandae
Abbreviated transcription (Latin):
chrũ est. Nã si religis ex di¬
iumis rebus est. diuini aut̾
nichil est insi in rebus celesti¬
bus: carẽt igit᷑ religione filã¬
chea. quia nchil pocest esse
celeste in ea re q̃ fit ex t̾ra.
cid̃ quidẽ de nomĩe ip̃o appa¬
rẽ sapiẽti potest. Quicquid
simulatur id falsũ sit necesse ẽ:
nec potest uniqͣm ueri nomen
acciꝑe. qd̾ ueritatẽ fuco et imita¬
tione mẽtitur. Si aut̃ om̃is im¬
tatio non res potissimũ seria. s
qiͣ luctus ia iocus est: nõ relige¬
o in simulachris sed mimius reli¬
gionis est. P̃fendũ est igit᷑
falsis om̃ibus uerũ. calcanda
terrena ut celestia cõsequamur:
Ita em̃ se res habet: ut qͣrquis
ammã suã cuius origo de celo
est. ad inferna et yma ꝓstͣue̾it.
eo cadat quo se ipse deiecerit.
Pdeo oportet rationis ac status
sui memorẽ nõ nisi ad suꝑna
niti semꝑ ac tendere. Quod qui
fecerit. hic plane sapiẽs. hic iu¬
scus homo. hic demq celo dig¬

Expanded text:
crum est. nam si religio ex dicrum est. nam si religio ex diuinis rebus est, diuini autem nihil est nisi in rebus caelestibus, carent ergo religione simulacra, quia nihil potest esse caeleste in ea re quae fit ex terra. quod quidem de nomine ipso apparere sapienti potest. quidquid enim simulatur, id falsum sit necesse est, nec potest umquam ueri nomen accipere quod ueritatem fuco et imitatione mentitur. si autem omnis imitatio non res potissimum seria., sed quasi ludus ac iocus est, non religio in simulacris, sed mimus religionis est. praeterendum est igitur taisis omniRus uerum, calcanda terrena., ut caelestia. consequamur. ita enim se res habet, ut quisquis animam suam, cuius origo de caelo est, ad inferna et ima prostrauerit, eo cadat quo se ipse deiecerit, ideoque oportet rationis ac status sui memorem non nisi ad superna niti semper ac tendere. quod qui fecerit, hic plane sapiens, hic iustus, hic homo, hic denique caelo dig
Abbreviated transcription (Latin):
tot modis esse uanas quibus
dociu: maifestũ est eos q̃ uł
mortius supplicãt. uł terrã
uenerãtur. ul spiritibus ĩpuris
ammas suas mancipãt roẽm
hõi nõ tenere: eosq impie¬
tatis ac steleris sui supplicia
pensuros. qui rebelles adũsy
parentẽ gnĩs humani dñi sus¬
ceptis in expiabilibus sacris
fas om̃e uiolauerũt. Q̾cũq
igit᷑ sacramẽtũ homĩs tueri.
rationẽq nature sue intitur
obtin̾e̾. ip̃e se ab humo susti¬
tet. et erecta mente oculos
suos tendat in cẽłũ. non sub
pedibus deũ querat. nec a
uestiguis sius eruat qd̾ ado¬
ret. quia quicq̃d homi sbiacet
infra honiẽ sit necesse est:
sed querat in sublum querat
in sũmo quia nichil potest eẽ
maiuis homine: insi qd̾ fuerit
supra hominẽ. Deus aũt ma¬
ius est homme. Supra igit᷑
nõ infra est. nec iñ imia potiꝰ
sed in sũma regione q̃rẽdus
est. Quare nõ est dubiũ qn̾
religio nulla sit ubicũq fila¬

Expanded text:
tot modis esse uanas quibus tot modis esse uanas quibus docui, manifestum est eos qui uel mortuis supplicant uel terram uenerantur uel spiritibus inpuris animas suas mancipant, rationem hominum non tenere eosque inpietatis ac sceleris sui supplicia pensuros, qui rebelles aduersus parentem generis humani deum susceptis inexpiabilibus sacris fas omne uiolauerint. Quicumque igitur sacramentum hominis tueri rationemque naturae suae nititur obtinere, ipse se ab humo suscitet et erecta mente oculos suos tendat in caelum. non sub pedibus deum quaerat nec a uestigiis suis eruat quod adoret, quia quidquid homini subiacet, infra hominem sit necesed quaerat in sublimi, quaerat in summo; quia nihil potest homine majus esse, nisi quod fuerit supra hominem; Deus autem major est homine; supra ergo, non infra est, nec in ima potius, sed in summa regione quaerendus est. Quare non est dubium qreligio nulla sit ubicumque simula
Abbreviated transcription (Latin):
uamur deorsũ nec hũc celestẽ
ultũ ꝓiciamus ad terrã ses
oculos eo dirigamus qͦ illos
nature sue condicio direxit.
nichilq aliud adoremꝰ inchil
colamꝯ nisi solius artificis pa¬
rentisq nostri unicũ nomen
qui ꝓpterea honnẽm rigidũ
figurauit ut stiamꝰ nos ad
suꝑna et celestia ꝓuocari
Tertio ꝙ spiritus qui p̃sunt
ip̃is̃ religiõibus cõde p̃nati et
abiecti a deo ꝑ terrã uolutẽt᷑
qui nõ tantũ nichil p̃stãe cuł¬
toribus suis possũt. qm̃ rerũ
potestas penes unũ est. uerũ
etiã mortifeĩs eos illeceb̾s
et erroribus ꝑdant. qͦmã hoc
illis cotidianũ sit opus teneb̾s
homĩbus obduce̾ ne queratur
ab hiis uerus deus. ⁊lon iggit᷑
colendi sũt. quia sentẽtie dei sb¬
iacet. Est enĩ piaculũ maximũ
ad dice se potestati eoꝵ̾. q̾bus
si iusticiã sequare potẽtior eẽ
possis. et eos adiuratione diui¬
ni nomĩs expellẽ ac fugare.
Qs̾ si apparet religiones istas

Expanded text:
uamur deorsum nec hunc caelestem uamur deorsum nec hunc caelestem uultum proiciamus ad terram, sed oculos eo dirigamus quo illos naturae suae condicio direxit nihilque aliut adoremus, nihil colamus nisi solius artificis parentisque nostri unicum nomen, qui propterea hominem rigidum figurauit, ut sciamus nos ad superna et caelestia prouocari. tertio, quod spiritus qui praesunt ipsis religionibus condemnati et abiecti a deo per terram uolutentur; qui non tantum nihil praestare cultoribus suis possint, quoniam rerum potestas penes unum est, uerum etiam mortiferis eos inlecebris et erroribus perdant, quoniam hoc illis cottidianum sit opus, tenebras hominibus obducere, ne quaeratur ab iis uerus deus. non igitur colendi sunt, quia sententiae dei subiacent. est enim piaculum maximum addicere se potestati eorum quibus, si iustitiam sequare, potentior esse possis et eos adiuratione diuini nominis expellere ac fugare. quodsi apparet religiones istas
Abbreviated transcription (Latin):
tione rerũ actributa esse ip̃i
malorũ pn̾cipi disputauumꝰ.
in tenebras stilicet et inferos
et suppliciũ sempiternũ. Dociui
religiones deoꝵ triplici modo
uanas esse: uno ꝙ simulachra
ista que cõlutur effigies sint ho¬
minũ mortuorũ. autẽ esse ꝑũ
sũ et ĩcongruẽs ut simulachrũ
honñs a simulachro dei colatur.
colit enĩ qd̾ est detẽius et imbe¬
cillius. tum in expiabile facilius
esse deserere uiuẽtẽ ut defũcto¬
rũ monumẽtis serulas. qui nec
uitã nec lucẽ dare cuiꝙͣ possĩt
quia ip̃i carent. nec etiã esse
aliũ quẽq deũ p̃ter unũ cuiꝰ
iudicio ac potestati oĩs anima
subiecta sit: altero qd̾ ip̃e y¬
magies sacre quibus hoiẽs
manissim seruit om̃i sensu
careant qm̃ cerra sint: quis
autẽ nõ incelligat nephas ee
rectũ ammał curuari ut ado¬
ret terrã. que idc̾co pedibus
nostris subiecta est ut calcã da
nobis non adoranda sit. qui
simus ideo excitata ex ea sta

Expanded text:
tione rerum adtributa esse ipsi tione rerum adtributa esse ipsi malorum principi disputauimus, in tenebras scilicet et inferos et supplicium sempiternum. Docui religiones deorum triplici modo uanas esse: uno, quod simulacra ista quae coluntur effigies sint hominum mortuorum; esse autem peruersum et incongruens ut simulacrum hominis a simulacro dei colatur: colit enim quod est deterius et inbecillius; tum inexpiabile facinus esse deserere uiuentem, ut defunctorum monumentis seruias, qui nec uitam nec lucem dare cuiquam possunt, qua ipsi carent; nec esse alium quemquam deum praeter unum, cuius iudicio ac potestati omnis anima subiecta sit. altero, quod ipsae imagines sacrae quibus homines inanissimi seruiunt omni sensu careant, quoniam terra sint. quis autem non intellegat nefas esse rectum animal curuari, ut adoret terram? quae idcirco pedibus nostris subiecta est, ut calcanda nobis, non adoranda sit, qui simus ideo excitati ex ea stat
Abbreviated transcription (Latin):
de quo uidicio michi erit ĩ usti¬
mo libro disputatio. Differt
igit᷑ donec uemat tẽporũ fi¬
ins quo effundat irã suã in
pocestate ac uirtute celesti.
sicut uatũ p̃dictu piorũ terri¬
bili monitu horrificant ⁊ lũc
autẽ patit᷑ honnẽs errare. et
aduersũ se quoq impios eẽ:
ipse iustus et mitis et patiẽs
riec emĩ fieri pocest: ut nõ is
in quo ꝑ fecta sit uirtus sit
etiã ꝑfecta patiẽtia. uñ qͥda
putãt ne irasti quidẽ deũ oĩ¬
no. ꝙ affectibus qui sũt ꝑturba¬
tiones ammi subiectus nõ sit
quia fragile est om̃e ammal
qd̾ afficit᷑ et cõmouet᷑. Que
ꝑsuasio ueritatẽ ac religionẽ
funditus tollit. Sed seponat᷑
interĩ nobis hic locus de ira
dei disserendi. qd̾ et uberior
est materia et oꝑe ꝓp̾o latius
exequẽda. Illos igit neqͥssi¬
mos spiritus quisq ueneatus
fuerit atq secutus neq celo
neq luce ponietur q̃ suc̃ dei.
sed in illa icidet q̃ in dist̾bu¬

Expanded text:
de quo iudicio mihi erit in ultide quo iudicio mihi erit in ultimo libro disputatio. differt igitur, donec ueniat temporum finis, quo effundat iram suam in potestate ac uirtute caelesti, sicut uatum praedicta piorum terribili monitu horrificant. nunc autem patitur homines errare et aduersum se quoque inpios esse, ipse iustus et mitis et patiens. nec enim fieri potest ut non is in quo perfecta. sit uirtus, sit etiam perfecta. patientia. unde quidam putant ne irasci quidem deum omnino, quod adfectibus, qui sunt perturba-tiones animi, subiectus non sit, quia fragile est omne animal quod adficitur et commouetur. quae persuasio ueritatem ac religionem funditus tollit. sed seponatur interim nobis hic locus de ira dei disserendi, quod et uberior est materia et opere proprio latius exequenda.. illos ergo nequissimos spiritus quisquis ueneratus fuerit ac secutus, neque caelo neque luce potietur, quae sunt dei, sed in illa decidet quae in distribu
Abbreviated transcription (Latin):
fuit: aut romanns noc̾e. quia
ꝓgemẽ troiano a sang̾ne duci
audierat tirias olim q̃ eu̾teret
arces. Sed illoꝵ sũt illi lusus
qui sub nomibus mortuoꝵͤ deli¬
plagas tendũt: itaq siue illud
uideri uoluĩ placati auertisse
siue nõ potest id agũt ut ꝓpter
illorũ contemptĩ accidisse uide¬
atur. Ita sibi apud honnẽs qui
eos nestĩt autoritatẽ pariũt
ac timorẽ. Hac uersucia et hiis
artibus. noticiã dei ueri et sm¬
gularis apud omẽs gẽtes mue¬
terauerũt. Sius enĩ uiciis ꝑ¬
diti seuũt. et grassãtur ut ꝑ¬
dant. Idcirco etiã humanas
hostias extogitauerũt ip̃i hos¬
tes geneĩs humami: ut quã
multas deuorent ammas. Dicz
aliqs. Cur igit᷑ deus hec fieri
patitur. nec tã malis sucturrit
erroĩbus ut mala cũ bomis
pugnẽt: ut uicia sint aduersa
uirtutibus. Ut habeat cũquos
qͦs pumat: alios qͦs honoret
ultimis enĩ tꝑribus statuit
de uuus ac mortius iudicare.

Expanded text:
fuit, aut Romanis nocere, quia fuit, aut Romanis nocere, quia progeniem — Troiano a sanguine duci audierat, Tyrias olim quae uerteret arces. sed illorum sunt isti lusus, qui sub nominibus mortuorum deliplagas tendunt. itaque siue illut uideri uolunt id placati auertisse, siue non potest, id agunt ut propter illorum contemptum accidisse uideatur. ita sibi aput homines qui eos nesciunt auctoritatem pariunt ac timorem. hac uersutia et his artibus notitiam dei ueri et singularis apud omnes gentes inueterauerunt. suis enim uitiis perditi saeuiunt et grassantur, ut perdant. idcirco etiam humanas hostias excogitauerunt, ipsi hostes generis humani, ut quam multas deuorent animas. Dicet aliquis \'cur ergo deus haec fieri patitur nec tam malis succurrit erroribus?\' ut mala cum bonis pugnent, ut uitia sint aduersa uirtutibus, ut habeat alios quos puniat, alios quos honoret. ultimis enim temporibus statuit de uiuis ac mortuis iudicare;
Abbreviated transcription (Latin):
Quibus dacis cũ illud accideĩt
qd̃ necesse est. sũmã sibi pari¬
ut̃ uenerationẽ. hinc templa
deuouẽtur. et noue ymagines
consecrãtur. mactãtur greges
hostiarũ: sed cũ hec facta sũt:
nichilomiꝰ tamẽ uita et salus
eorũ qui hec fecerĩt ĩmołatur
Quotiẽs aut̃ pericula impẽdẽt
ob aliquã meptã et leuẽ causã
se ꝓfitẽtur iratos: sicut uino
uarrom qd̾ formosũ puerũ
in tente sa iouis ad exiiuas te¬
nendas collocaueãt. et ob hãc
causã romanũ nomẽ aps̃ can¬
nas pene deletũ est Quod si
uino alterũ ganimedẽ u̾ebatur
cũ iuuẽtus romana luit penas
uel si dni tãtũmodo duces cu¬
rant ceterã multitudinẽ neg¬
ligũt: cur uarro solꝰ euasit
qui hoc facit. et paulus qui
nichil meruit occisus est: uide¬
licet tũt romais accidit fatis
exercitus ppłi romam astu et
uirtute confecit. Nã uino au¬
dere nõ poterat. & carthaginẽ
defende ubi arma eus et cͬrus

Expanded text:
quibus datis, cum illud acciderit, quibus datis, cum illud acciderit, quod necesse est, summam sibi pariunt venerationem. Hinc templa devoventur, et novae imagines consecrantur, mactantur greges hostiarum. Sed cum haec facta sunt, nihilominus tamen et vita, et salus eorum qui haec fecerint, immolantur. Quoties autem pericula impendent, ob aliquam ineptam et levem causam se profitentur iratos: sicut Juno Varroni, quod formosum puerum intensa Jovis ad excuvias tenendas collocarat; et ob hanc causam Romanum nomen apud Cannas pene deletum est. Quod si Juno alterum Ganymedem verebatur, cur juventus Romana luit poenas? Vel si dii tantummodo duces curant, caeteram multitudinem negligunt, cur Varro solus evasit, qui hoc fecit, et Paulus, qui nihil meruit, occisus est? Videlicet nil tunc Romanis accidit . . . exercitus populi Romani, et astu, et virtute confecit. Nam dere non poterat aut Carthaginem defendere, ubi arma eius et currus
Abbreviated transcription (Latin):
romã pestilẽtia liberauit. e¬
pidauro accersitus. Nã illuc
demomarches ip̃e: in figura
sua sñ ulla dissimulatiõe ꝑlatꝯ
est. Si quidẽ legati ad eã rem
missi draconẽ secũ mire mag̃¬
tudmis adduxerũt. In oracũl
autẽ uł maxime fallũt quorũ
putãt. et uictorias et imperia
et opes et euẽtus ꝓsperos
rerũ. Demq ip̃õrũ nutu sepe
rẽ publicã ꝑiculis ĩmmẽtibꝰ
liberatã: que ꝑicula et ẽspõsis
denũciauerĩt et sac̾ficus placa
ti auerterit. Sed omĩa ista
fallatie sũt. Nã cũ dispositoẽa
dei p̃sentiãt. qp̃pe qui ministri
eius fuerint: interponũt se in
hiis rebus ut q̃cũq a deo ul fc̃a
sũt uel fuĩt ip̃i potissimũ fa¬
cẽ aut fecisse uide ãtur. Et quo¬
tiẽs alicui p̃pło ul urba secũdũ
dei statutũ bom quid impẽdet.
illi se id facturos ũl ꝓdigiis
uł somnis uł oraculis possi¬
cẽtur. si sibi templa si sibi ho¬
nores si sacrificia tribuãtur.

Expanded text:
Romam pestilentia liberauit ERomam pestilentia liberauit Epidauro accersitus. nam illuc daemoniarches ipse in figura sua sine ulla dissimulatione perlatus est, siquidem legati a.d eam rem missi draconem secum mirae magnitudinis aduexerunt. in oraculis autem uel maxime fallunt, quorumputant et imperia et uictorias et opes et euentus prosperos rerum, denique ipsorum nutu saepe rem publicam periculis inminentibus liberatam, quae pericula et responsis denuti averterunt. Sed omnia ista fallaciae sunt. Nam cum dispositiones Dei praesentiant, quippe qui ministri ejus fuerunt, interponunt se in his rebus, ut quaecumque a Deo vel facta sunt, vel fiunt, ipsi potissimum facere, aut fecisse videantur. Et quoties alicui populo vel urbi, secundum Dei statutum boni quid impendet, illi se id facturos vel prodigiis, vel somniis, vol oraculis pollicentur, si sibi templa, si honores, si sacrificia tribuantur:
Abbreviated transcription (Latin):
ullũ honorẽ desiderẽt quis enĩ
ꝑdicis honor est nec ut de u
noceant cui noteri nõ potest.
sed ut homĩbus quos intũtur
a culcu et noticia ue̾ marestatis
auerte̾. ne ĩmortalitatẽ adipisti
queat᷑. quã ip̃i sua nequitia ꝑdi¬
derũt. Offundũt itaq tenebras
et ueritatẽ caligine obducũt
ne dominiũ et patrẽ suũ norit :
et ut facile illiciant in tẽplis
se occulũt. et sacrificiis omibus
presto adsunt: edũtq sepe ꝓ¬
digia quibus obstufticti honnẽs
fidẽ cõmodẽt simulachris diumi¬
tatis ac numĩs. Inde est qd ab
augure lapis nouacula nncisus
est. qd iuno uemẽs migrãe se
roma uelle respondit. qd̾ for¬
tuna muliebris ꝑiculũ denũcia¬
uit. qd claudie manũ nauis se¬
cuta est. qd in sacrilegos et
uino nudaca. et locrensis ꝓser¬
pina. et ceres milesia uiudica¬
uit. et hercules de appio. et
iupiter de acimo. et minerua
de cesare. Huic qd serpẽs urbe

Expanded text:
ullum honorem desiderent — quis enim ullum honorem desiderent — quis enim perditis honor est? — nec ut deo noceant, cui noceri non potest, sed ut hominibus: quos nituntur a cultu et notitia uerae maiestatis auertere, ne inmortalitatem possint adipisci, quam ipsi sua nequitia perdiderunt. offundunt itaque tenebras et ueritatem caligine obducunt, ne dominum, ne patrem suum norint, et ut facile inliciant, in templis se occulunt et sacrificiis omnibus praesto adsunt eduntque saepe prodigia, quibus obstupefacti homines fidem commodent simulacris diuinitatis ac numinis. inde est quod ab augure lapis noua-cula incisus est, quod Iuno Veiens migrare se Romam uelle respondit, quod Fortuna Muliebris periculum denuntiauit, quod Claudiae manum nauis secuta. est, quod in sacrilegos et Iuno nudata et Locrensis Proserpina. et Ceres Milesia uindicauit et Hercules de Appio et Iuppiter de Atinio et Minerua. do Caesare, hinc quod serpens urbem