comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
amisissent filios: uł non genuissent. In
quib ⁊ si emartuerit ardor carnis: ug
tam̃ ordocaritatis. Item in nupciis plus
ualet sancticas sacramenci: qͣm fecundi¬
tas uentris. Unde quidam nõ in telligenteᷤ
hoc qd̾ dcm est. illa mulier nõ pocest ꝑtir̾e̾¬
ad xp̃i ⁊ eccłe sacramentũ. cũ qua noscitꝰ
non fuisse carnale ꝯm̃tiũ. estimant sacra¬
mentũ coniugii esse non posse uͥ ꝯmixcio
carnał non fuerit. Nesciũt .n. qr officiũ

Expanded text:
amisissent filios vel non genuissent; in amisissent filios vel non genuissent; in quibus, etsi emarcuerit ardor carnis, viget tamen ordo charitatis. Item: In nuptiis plus valet sanctitas sacramenti, quam fecunditas ventris. Unde quidam non intelligentes hoc quod dictum est: illa mulier non potest pe Ecclesiae sacramentum cum qua noscitur non fuisse carnale commercium, existimant sacramentum conjugii esse non posse ubi commistio carnalis non fuerit. Nesciunt enim quod officium
Abbreviated transcription (Latin):
ymaginem dei esse. ac ꝑ ħ quodam modo
mulierem aĩe rõnał typũ porcare osten¬
dit. Quare icem insticutũ sit pͥmo ꝯugii
officiũ. ip̃e deus institucor ⁊ ordinator os¬
tendit dicens. Crescite ⁊ młtiplicamini
⁊ replece terram. Officiũ autẽ cõiugii ħ ẽ
carnis cõmixtionem ante ꝑc̃cra non ad
temediũ infirmicatis. s ad młtiplicacõnẽ
proł insticutũ esse. Post pcc̃m autẽ idem
ip̃m ad remediũ infirmitatis concessum.
Beatus aug̃. cestatur hiis uerbis dicens. U¬
tͥusq sexus infirmitas procedens in ruinã
curpicudinis: recte honestace nupciarũ
excipitur ut ꝙ sanis ess offm̃: sit egrocłꝰ
remediũ. Item in ꝯiugio aliud esse ⁊ alt̾ius
rei sacram̃tũ esse: ipm cõiugii offm̃ idẽ¬
ipẽm libro de bono cõiugali testatur: dicẽs.
In cõuigio aliquid boni esse uidetur: non
lem in diuerso sexu societatem. Alioquĩ
iam nõ diceretur cõiugiũ in senib: si uel

Expanded text:
imaginem Dei esse, ac per hoc quodammodo imaginem Dei esse, ac per hoc quodammodo mulierem animae rationalis typum portare ostendit. Quare item primo institutum sit conjugii officium, ipse Deus institutor et ordinator ostendit, dicens: Crescite et multiplicamini et replete terram . Officium autem conjugii hoc est, carnis commistionem ante peccatum non ad remedium infirmitatis, sed ad multiplicationem prolis institutum esse, post peccatum aut idem ipsum ad remedium infirmitatis concessum beatus Augustinus testatur his verbis, dicens: Utriusque sexus infirmitas propendens in ruinam turpitudinis recte honestate nuptiarum excipitur, ut quod sanis esset officium, sit aegrotis remedium. Item in conjugio aliud esse et alterius rei sacramentum esse ipsum conjugium, eipse in libro De bono conjugali testatur, dicens: In conjugio aliquid boni esse videtur; non lem in diverso sexu societatem. Alioquin jam non diceretur conjugium in senibus, si vel
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ bonũ esse. De duplici insticutõne coniu¬
gii. ⁊ de causa insticutõnis duplici. ooo.¬
Astitutõ ꝯiugii duplex est. Una ance pec¬
catum ad officiũ. alia post pcc̃m ad reme¬
dium. Prima ut natura młtiplicaretur.
Scd̾a ut natura exciꝑetur. ⁊ uiciũ cohib̾et᷑.
Prima insticucõ coniugiũ ꝓposuit ĩfed̾e
dilectõnis. ut in eo sacramentũ ess socie¬
tatis. que in spũ constat int̾ deũ ⁊ animã.
Officiũ autem cõiugii in cõmixtione car¬
nis ꝓposuit ut in eo sacram̃tũ ess societa¬
tis. que in carne futura erat int̾ xp̃m ⁊ ec
desiam. Scda institucõ coniugiũ in fed̾e
dilectõis sacrauit ut ꝑ eius bona id quod
in carnis cõmixtione infirmitatis erat ⁊ de¬
licti excusaretur. officiũ autẽ coniugii
incõmixtione carnis concessit ut in eo p̃t̃
gr̃s młtiplicacõnem gen̾antiũ infirmi¬
tas exciꝑetur. Quare autẽ institutũ sit
cõiugii sacram̃tum apłs ĩnuit. ubi uirũ

Expanded text:
 CAP. III. De duplici institutione conjugii, et de causa institutionis duplici. Institutio conjugii duplex est: una ante peccatum ad officium; altera post peccatum ad remedium. Prima ut natura multiplicaretur; secunda ut natura exciperetur, et vitium cohiberetur. Prima institutio conjugium proposuit in foedere dilectionis, ut in eo sacramentum esset societatis, quae in spiritu constat inter Deum et animam. Officium autem conjugii in commistione carnis proposuit, ut in eo sacramentum esset societatis quod in carne futura erat inter Cesiam. Secunda institutio conjugium in foedere dilectionis sancivit, ut per ejus bona id quod in carnis commistione infirmitatis erat et delicti, excusaretur. Officium autem conjugii in commistione carnis, concessit ut in eo praeter generis multiplicationem generantium infirmitas exciperetur. Quare autem institutum sit conjugii sacramentum, Apostolus innuit . ubi virum
Abbreviated transcription (Latin):
rina cõtub̾nia. uel stupͣ. aut fornicacõnes.
pocius qͣm legitima coniugia eẽ dicenda sũt
S in b̾ locointelligi o legitima ñ esse idest
nõ fieri scd̃m insticutõnem legũ. que in
hũc mod̾ coniuges desponsari insticuunt.
Nam qd̾ post ea adiungit alicet presumpta
tima cõiugia. confestim subseqñti ser
gitima. Illic ergo ubi uoluntas ꝓpͥa ⁊ uo¬
tum legitimũ succurrit. ⁊̃ sine omĩb le

Expanded text:
aut fornicationes aut fornicationes potius quam legitima conjugia esse dicenda sunt. Sed id in hoc loco intelligi oportet legitima non esse, id est non fieri secundum institutionem legum, quae in hunc modum conjuges desponsari instituunt. Nam quod postea adjungit, aliter praesumpta tima conjugia, confestim subsequenti sercurrerint legitima. Illic ergo, ubi voluntas propria et votum legitimum succurrit, etiam sine
Abbreviated transcription (Latin):
iuste Ec̃m non est. Si post̾ius pp̃ea cõiugiũ
iudicatur. qr in eo copła carnis fuit q̃ in
priori non fuit. ergo si terciũ post ħ secu¬
tum fu̾it. dicet aliquis qr meliꝰ est iudi
candũ. qm scd̾m. qr in eo forcassis sepius
copła carnis fuit: qm in scd̾o fuit qd̾ rõ
non admiccit. Quapp̃ quicquid post cõ¬
sensũ coniugalem qͥ mrĩmoniũ sacrat.
cũ alio uł alia. siue in consensu. siue ĩ coitu.
admissũ fu̾it: ad incestus ⁊ adult̾ii macłam
ũ ad cõiugii sacram̃tũ ꝑtinebit. S dicis si p̾
pͥmũ coniugał fed̾is consensũ: stacim con
iugiũ est quid ergo sͥ uult qd̃ dic̃ auctoritaᷤ
qui suꝑ eam feminam potestatẽ habere ui¬
dentur ⁊ a quib custoditur uxor petatur. ⁊
a ꝑentib ꝓpinqͥorib sponsetur. ⁊ logibus do¬
cetur. ⁊ suo cemꝑe sacerdotalit̾ ut mos est
cum p̃cib ⁊ oblatõib a sacerdoce bñdicat᷑.
⁊ cet̾a q̃dam q̃ in hũc mod̾ adiung̃. dicens.

Expanded text:
uste factum non est? Si posterius propterea conjugium judicatur; quia in eo copula carnalis fuit, quae in priori non fuit, ergo si tertium post hoc secutum fuerit, dicet aliquis quod melius judidum; quia in eo fortassis saepius copula carnalis fuit quam in secundo fuit, quod ratio non admittit. Quapropter quidquid post consensum conjugalem qui matrimonium sacrat, cum alio vel alia sive in consensu, sive in coitu admissum fuerit, ad incestus et adulterii maculam non ad conjugii sacramentum pertinebit. Sed dicis: Si post primum co est, quid ergo sibi vult quod dicit auctoritas: qui super eam feminam potestatem habere videntur; et a quibus custoditur uxor, petatur; et a parentibus propinquioribus sponsetur; et legibus dotetur et suo tempore sacerdotaliter ut mos est cum precibus et oblationibus a sacerdote benedicatur, et caetera quaedam quae in hunc modum adjungit, dicens.
Abbreviated transcription (Latin):
illius dilectõis qua d̾s rõnali aĩe uit᷑ ꝑ infusio¬
Copła igitur carnis que ante pccm ĩ ꝯiugio
offm̃ fuit. ⁊ post pccm in eod̾ pro remedio con¬
cessa est. sic utrobiq cõiugio adiũgitur ut
cũ cõiugio ipã sit. non cõiugiũ ex ip̃a. Nlam
⁊ ance ip̃am cõiugiũ uerũ est. ⁊ sine ipã scm̃
esse potest tũc quid̃ si illa ñ adess infructu¬
osius. nũc aũt si illa non affu̾it sincerius.
Quod em̃ post ꝑcc̃m copła carnis in coniu¬
gio admictitur indulgencie mãges ẽ ⁊ com¬
passionis. ne uiciũ concupĩe qd̾ in humana
carne post pcc̃m radicauit. curpius ĩ omnẽ
excessũ ꝓflueret. si nusqͣm licite excipi potu¬
uidam ħ modo cõiugiũ diffĩniendũ pu¬
cauerũt ut dic̾ent cõiugiũ esse consen¬
sum mascłi ⁊ femine indiuidualem uite con¬
suecudinem retinentem. Cui diffinicõi legiti
ne legicimus. ħ est legitime ⁊ int̾ legicimas ꝑ¬

Expanded text:
illius dilectionis uqa Deus rationali animae intus per infusioillius dilectionis uqa Deus rationali animae intus per infusioCopula igitur carnis quae ante peccatum in conjugio officium fuit, et post peccatum in eodem pro remedio concessa est, sic utrobique conjugio adjungitur, ut cum conjugio ipsa sit, non conjugium ex ipsa. Nam et ante ipsam conjugium verum est, et sine ipsa sanctum esse potest: tunc quidem si illa non adesset infructuosius, nunc autem si illa non affuerit sincerius. Quod enim post peccatum copula carnis in conjugio admittitur, indulgentiae magis est et compassionis, ne vitium concupiscentiae quod in humana carne post peccatum radicavit, turpius in omnem excessum proflueret, si nusquam licite excipi potuuidam hoc modo conjugium diffiniendum putaverunt, ut dicerent « conjugium esse consensum masculi et feminae individualem vitae consuetudinem retinentem. » Cui diffinitioni « leginae legitimus, hoc est legitime et inter personas
Abbreviated transcription (Latin):
citur. S cõiugium ut dc̃m est sacramẽ¬
tum illius societatis que ĩn spũ est int̾ dñ
⁊ aĩam. Officiũ uero ꝯiugii sacramentũ
est illius societatis que in carne est in t̾ xp̃m
una caro. ħ est sacram̃tũ ꝙ ait apłs mag¬
nũ in xp̃o ⁊ eccła ad qd̾ sacramentũ ꝑcinere
nõ pot̃ mulier cũ qua cognoscit᷑ non fuisse
carnale ꝯm̃ciũ. Pocest cñ pertinẽ ad aliud
carne magnũ nõ est. ĩmo młtũ maius qd̃
sponsa uocatur.aliquid ꝓfcõ inc̾ deum ⁊
aĩam ẽ cuiusid qd̾ in ꝯiugio int̾ mascłm
⁊ feminam constat sacramentũ est ⁊ ẏmago.
ẜ forte ut exp̃ssius dicatur ip̃a societas que
ext̾ius in comugio pacto federis ꝯ̾uacur sacͣ¬
mentũ est. ⁊ ipĩus sacram̃tires est dilectõ mu¬
tua animoꝵ. que ad ĩuicem in societatis et
fed̾is cõiugał uindo custoditur ⁊ ħ ip̃a rursũ
dilectõ qua masculus ⁊ femina in scĩtace con¬
iugii animis uniũtur sacram̃tũ est ⁊ signũ

Expanded text:
sacramentum et illius societatis quae in spiritu est inter Deum et animam. Officium vero conjugii sacramentum est illius societatis quae in carne est inter Chrisuna caro. Hoc est sacramentum quod ait Apossacramentum pertinere non potest mulier cum qua noscitur non fuisse carnale commercium. Potest tamen pertinere ad aliud carne, magnum non est: imo multo majus quod sponsa vocatur, aliquid profecto inter Deum et animam est, cujus id quod in conjugio inter masculum et feminam constat, sacramentum et imago est. Et forte ut expressius dicatur ipsa societas et quae exterius in conjugio pacto foederis servatur sacramentum est, et ipsius sacramenti res est dilectio mutua animorum, quae ad invicem in societatis et foederis conjugalis vinculo custoditur. Et haec ipsa rursus dilectio, qua masculus et femina in sanctitate conjugii animis uniuntur, sacramentum est; et signum
Abbreviated transcription (Latin):
coniugiũ ab bac fide iniciari dicitur ꝓcul
dubio ⁊̃ ip̃m inr̃imonii consensum añ ireꝓ
batur. S si desponsatõnem ip̃am futuri ma¬
tͥmonii pactionem ⁊ ꝓmissionem incellig̾ẽ
debemus. cũc nimirũ fidem desponsacõis imꝑ¬
plectionem ꝓmissionis ⁊ pactionis exhibicõ¬
nem conuenient̾ accipimus. A qua nimir̃
qr in p̃dc̃o consensu constat ñto cõiugiũ
exordiũ sumit qr in eo qd̾ fides pactõis ⁊ põ¬
sionis que de futuro coniugio utrĩq fc̃a fur̾at
adimpletur in consensu maricali cõiugii sa¬
cram̃tũ ꝑficitur. Nom̃ autem desponsatõnis
nõ ip̃m coniugii consensum quo mnr̃imoni¬
um firmacur s pactõnem ⁊ ꝓmissionẽ futiͣ
consensus significare in ipã uocis eep̃ssione
conicimꝰ qr ⁊spondere non dare ÷aut fac̾e s
ꝓmitt̾ẽ. Unde ⁊ apłs dicit. Despondi enim
uos uni und unginem castam cebiberȩ¬
Ꝙsi desponsacõis nom̃ in ip̃õ contractu ma¬

Expanded text:
conjugium ab hac fide initiari dicitur, procul conjugium ab hac fide initiari dicitur, procul dubio etiam ipsum matrimonii consensum anteire probatur. Sed si desponsationem ipsam futuri matrimonii pactionem et promissionem intelligere debemus, tunc nimirum fidem desponsationis impletionem promissionis et pactionis exhibitionem convenienter accipimus. A qua nimirum quia in praedicto consensu constat, merito conjugium exordium sumit, quia in eo quod fides pactionis et sponsionis quae de futuro conjugio utrinque facta fuerat adimpletur, in consensu maritali conjugii sacramentum perficitur. Nomen autem desponsationis non ipsum conjugii consensum quo matrimonium firmatur, sed pactionem et promissionem futuri consensus significare in ipsa vocis expressione conjicimus, quia et spondere non dare est aut facere, sed promittere. Unde et Apostolus dicit: Despondi enim vos uni viro virginem castam exhiberesi desponsationis nomen in ipso contractu ma
Abbreviated transcription (Latin):
non sequit᷑ olei ⁊ crismacis unctõ. S sic̃
baptismis esse pot̃ sine istis. qͣmuis ista eẽ¬
debeant cum baptismo: ita ⁊ sine ilł con¬
iugium esse potest ⁊̃ ibi ubi illa in ꝯiugio
⁊ cũ coniugio esse debent. Nam qd̾ non in
coitu cõiugiũ constet s inconsensu. nͥ con¬
tatis ⁊ continencie ꝓpõitum placitũ fu̾it.
b̾s ambrosius cestatur dicens Non deflora¬
tio uirginitatis s pactõ ꝯingał ꝯiugium
facit. Item cũ cõiugiũ non facit coitus sed
consensus qui si defu̾t omĩa ⁊̃ cũ ipõ coitu
frustrant᷑ Ysidorus ⁊̃ dicit qr cõuiges uertꝰ
appelantur a pͥma desponsationis fide. ꝙͣiuis
adhuc inter eos ignoretur cõiugał cõcubit᷑
S forte uideatur hoc concrariũ esse illi qd̃
suꝑius diximꝰ cõiugiũ in cõsensu maritali
sanciri. Si .n. a pͥma desponsatõis fide coniu¬
gium incipit cũ fides dispensacõis ĩ ꝓmissio¬
ne futuri consensus preced̾e indeatur. qndo

Expanded text:
non sequitur olei et chrismatis unctio. Sed sicut baptismus esse potest sine istis, quamvis ista debeant esse cum baptismo, ita et sine illis conjugium esse potest, etiam ibi ubi illa in conjugio et cum conjugio esse debent. Nam quod conjugium non in coitu constet, sed in consensu, nec in contatis et continentiae propositum placitum fuerit, beatus Ambrosius testatur, dicens: Non defloratio virginitatis, sed pactio conjugalis conjugium facit. Item: Conjugium non facit coitus, sed consensus, qui si defuerit omnia etiam cum ipso coitu frustrantur. Isidorus etiam dicit, quod conjuges verius appellantur a prima desponsationis fide quamvis adhuc inter eos ignoretur conjugalis concubitus. Sed forte videtur hoc contrarium esse illi quod superius diximus conjugium in consensu maritali sanciri. Si enim a prima desponsationis fide conjugium incipit, cum fides desponsationis in promissione futuri consensus praecedere videatur, quando
Abbreviated transcription (Latin):
meus. aut scilz hoc dicunt aut aliud qd̾cũ
siłe illi in quo ⁊ si nõ ħ dicunt ħ tñ incelli¬
gunt. aut si ħ nõ dicũt. qr fortassis alicubi
uerba nõ celebrantur s res agitur. tamẽ
hoc faciunt. ducit illam. accipit illam. sicut
mos est legitimus ducendi ipeores. Cũ igit᷑
sicut mos est ħ dicunt uel faciunt ⁊ in hoc
sͥ consentiũt. ħ est qd̾ dic̾e uolo. qr deinceps
cõiuges sunt. siũ ħ dix̾int ⁊ in ħ sibi consen¬
serint coram legitimis testib sicut debent.
siũ forte soli seorsum. ⁊ in secreto nemine as¬
tante uel atcestante qualit̾ non deberet.
Tam̃ omio coniuges sũt. nec deinceps nisi
alia emergat causa discidii. ab inuicem se¬
si fcm̃ negauĩt cõuinci nõ possunt. De hiis¬

Expanded text:
meus, aut scilicet hoc dicunt, aut aliud quodcunque meus, aut scilicet hoc dicunt, aut aliud quodcunque simile illi, in quo et si non hoc dicunt, hoc tamen intelligunt. Aut si non hoc dicunt quia fortassis alicubi verba non celebrantur, sed res agitur, tamen hoc faciunt. Ducit illam, accipit illam, sicut mos est legitimus ducendi uxores. Cum igitur hoc sicut mos est dicunt vel faciunt et in hoc sibi consentiunt, hoc est quod dicere volo, quod deinceps conjuges sunt, sive hoc dixerint; et in hoc sibi consenserint coram legitimis testibus sicut debent, sive forte soli seorsum et in secreto nemine attestante vel astante qualiter non debent; tamen omnino conjuges sunt, nec deinceps nisi alia emergat causa dissidii ab invicem sesi factum negaverint convinci non possint.
Abbreviated transcription (Latin):
cogniturus. ꝙ ambrosius siłr Desponsata ui¬
ro cõiugis nom̃ accep̃. sum .n. miciatur con¬
iugium. tũc cõiugii nomen assumitur. In
quib uerb̾ sicut supͣ dc̃m est si desponsatonẽ
accipimus. in eo qñ consensu maritani cõui¬
gium sancitur. recte tunc ip̃m conugiũ
inchoari ⁊ nom̃ coniugis assumi dr᷑. Si at̃
desponsatõnem intelligimus in eo qd̾ futu¬
rus ad coniugiũ faciend̾ consensus ꝓmit¬
titur. tunc quid̃ coniugiũ in hiis q̃ coniu¬
gium antecedunt inchoari dr̃. ⁊ abinde ⁊̃
libet de hiis ⁊ de huiꝰmoĩ sentiatur cm̃ ut
cõiugium. ne ante legitimi consensus at¬
testatõnem. in quo uterq alt̾i ad cõiugał
fed̾is societatem se tradit uerũ esse credatur
nec postea imꝑfcm. Uis scire que dico: Cum
ille qui dicit. ego te accipio in meam. Ut
deinceps ⁊ tu ipeor mea sis. ⁊ ego maritꝰ cuu
⁊illa similit̾ dicit. ego te accipio ĩmeũ. ut
deinceps ⁊ ego ipeor tua sim ⁊ tu maritus

Expanded text:
urus. Et Ambrosius similiter; Desponsata viro conjugis nomen accepit. Cum enim initiatur conjugium tunc conjugii nomen assumitur, in quibus verbis, sicut supra dictum est si desponsationem accipimus in eo quando consensu maritali conjugium sancitur, recte tunc ipsum conjugium inchoari et nomen conjugis assumi dicitur. Si autem desponsationem intelligimus in eo quod futurus ad conjugium faciendum consensus promittitur, tunc quidem conjugium in iis quae conjugium antecedunt inchoari dicitur; et ab inlibet de his et de hujusmodi sentiatur, tantum ut conjugium nec ante legitimi consensus attestationem, in quo uterque alteri ad conjugalis foederis societatem se tradit, verum esse credatur, nec postea imperfectum. Vis scire quid dico? Cum ille dicit: Ego te accipio in meam, ut deinceps et tu uxor mea sis, et ego maritus tuus, et illa similiter dicit: Ego te accipio in meum, ut deinceps et ego uxor tua sim et tu maritus
Abbreviated transcription (Latin):
sistat. Quod .n. occłtũ est qnͣtũ ad iudicium
eccłie non ẽẽ dicend̾ est. qi ad efficiend̾ aliq̃d
uł impediend̾ non differt ab eo qd̾ non est.
Prima autem iustitutõ duas cm̃ ꝑsonas.
idest prẽm ⁊ inrẽm a contractu matrimonii
excepit uͥ hoĩem ut adħere possit upeori sue.
pacrem ⁊ matrem relicturũ esse asseruit dicẽs
ꝓpt̾ h relinquet hõ pacrem suũ ⁊ rir̃em suã
⁊ adherebit uxorisue. Manifestũ est aũt

Expanded text:
 ad judicium Ecclesiae, non esse dicendum est, quia ad efficiendum aliquid vel impediendum non differt ab eo quod non est. Prima autem institutio, duas tantum personas, id est patrem et matrem a contractu matrimonii excepit, ubi hominem ut adhaerere possit uxori suae patrem et matrem relicturum esse asseruit, dicens: Propter hoc relinquet homo patrem suum et matrem suam, et adhaerebit uxori suae . Manife
Abbreviated transcription (Latin):
cernenda. origo ⁊ insticutõ cũ modo ⁊ caĩs
suis. ⁊ eius scd̾m tempus. ⁊ locum. ⁊ ricus ua¬
omugii auctor deus est. Ipẽ enĩ coniugiũ
cẽ decreuit. qñ mulierem ad ꝓpagatio¬
nem gen̾is humani hõim adiucorium fec̃
Adam qͦ in spũ cognoscens ad quẽ usum
mulier fc̃a ess cum adducta ad eũ fuiss
dixit. ħnũc os ex ossib meis ⁊ caro de car¬
rie mea. Propt̾ ħ relinq̃t homo pacrem
suũ ⁊ matrem suam ⁊ adħebit iyxori sue.

Expanded text:
do et causis suis, et secundum tempus, et locus, et ritus vajugii auctor Deus est. Ipse enim conjugium esse discernit, quando mulierem ad propagationem generis humani homini adjutorium fecit. Adam quoque in spiritu cognoscens ad quem usum mulier facta esset, cum adducta ad eum fuisset, dixit: « Hoc nunc os ex ossibus meis, et caro de carne mea. Propter hoc relinquit homo patrem suum
Abbreviated transcription (Latin):
cem inuna u̾itate que p̃̾pu̾itatem pla¬
cent om̃ia. Nemo igitur miretur si pt
magna et inter magna fidei sacram̃ta
corum que in suo ordine inferior iuidẽ¬
tur mentio fit. quia non se ab horrẽt
simul que inueritate unum sunt. Nã
ipse deꝰ humilian dignatus est. adhum¬
ana tescendens ut hominẽ post ad diui¬

Expanded text:
cem in una veritate, quae propter veritatem placem in una veritate, quae propter veritatem placent omnia. Nemo igitur miretur si post magna et inter magna fidei sacramenta, eorum quae in suo ordine inferiora videntur mentio fit, quia se non obhorrent simul, quae in veritate unum sunt. Nam ipse Deus humiliari dignatus est, ad humana descendens, ut hominem postmodum ad divi
Abbreviated transcription (Latin):
Agne sunt inscriptu¬
ris sacris spualium
sensuum profundita¬
tes. Set quia nõ om̃i¬
b eadem intelligẽdi
gratia data est: Hab
sacrum eloquium que¬
dam inso quib adem
simplicium pascit: Que quidẽ altiorib
uincta: unam u̾itatis rtgulam ꝑficiũt.
Opterea in sacri eloquũ tractatione nõ
eademdicendi forma ubiꝙ semanda est
Quia altiorafidei sacram̃ta excellentiori
sermone et digno sc̃is teuerent tractã¬
dasunt: Mmora aũt sacram̃toꝵ du¬
noꝵ instrum̃ta procapacitate simplici¬
un humiliori locutionisgenere explanã¬
br. Dicut enim sc̃a electorum ecclesia
morum bonorum atq uͥtutum uarie¬
tate pulcre adornatur: ita sacra scripfa
unde ipsa ecclesia scã uiuendi formam
sumit: in suo sermone pulcra uanctate
ꝯtcritur. In quatamen uarietas ipsa ap¬
ta est ut stisma non generet. et diu̾sitas
concors ut ad uersitatem non parut.
Neq enim inea magnamodica despi¬
ciunt. neqi rursum modica magnis a¬
sotiari indigna sunt: set ornant se mi¬

Expanded text:
agnae sunt in Scripturis sacris spiritualium sensuum profunditates; sed quia non omnibus eadem intelligendi gratia data est, habet sacrum eloquium quaedam in se quibus fidem simplicium pascit; quae quidem altioribus juncta unam veritatis regulam perficiunt. Propterea in sacri eloquii tractatione, non eadem intendendi forma ubique servanda est, quia altiora sacramenta excellentiori sermone et digno sanctis reverenter tractanda sunt; minora autem sacramentorum divinorum instrumenta, pro capacitate simplicium humiliori locutionis genere explananbus . Sicut enim sancta electorum Ecclesia morum bonorum ac virtutum varietate pulchre adornatur, ita sacra Scriptura unde ipsa Ecclesia sancta vivendi formam sumit, in suo sermone pulchra varietate contexitur; in qua tamen varietas ipsa apta est, ut schisma non generet; et diversitas concors, ut adversitatem non pariat. Neque enim in ea, magna modica despiciunt, neque rursus modica magnis associari indignata sunt, sed ornant se invi
Abbreviated transcription (French):
de dedicatioẽ ecclesie. Serta de baptismo.
Septimade ꝯ firmaticẽ. Actaua: de cor¬
poriꝰ et sangnimꝰ xp̃i sacram̃to. Nona
de minorib sacrimentis ⁊ sacris. Deci¬
ma: de symonia. Undecima deꝯiugio.
Duodecimade uotis. Gertiadetima de
uitus et mrtutib. Quartadetima: deꝯ
fessione et penitentia et remissione pe

Expanded text:
de dedicatione Ecclesiae. Sexta de baptismo. Septima de confirmatione. Octava de corporis et sanguinis Christi sacramento. Nona de minoribus sacramentis et sacris. Decima de simonia. Undecima de conjugio. Duodecima de votis. Tertia decima de vitiis et virtutibus. Quarta decima de confessione et poenitentia et remissi
Abbreviated transcription (Latin):
isnõ est. Paterautẽ et flluset spc̃ sanct᷑
unus est deus. Ipse solus est adorandus eiq
soliꝰ debita est. Namet in euangelio cũdr̾¬
nemo nouit patrem nisi filius: nõutiq
excluditur spt sanctus a patris cognitio
Iscrutetur. Set est eiusmodiloquẽdi genꝰ.
nt dicatur nemo nistille idelicet qui ñ
est hoc quod ille hus pro breuitate tͣnscur.
ad sequens mantatũ discutiendũ tran¬
On assumes nomendeitu mua
nũ hoc ad simplitẽ sensum littere
talit᷑ intelligidebet. ut homo dei ĩ¬
nomen inuanũ non assummat .i. auel
ad mandatimyaffummandũ. uel ad ydo¬
lũ uenerandũ. s. ut neq ydola nomine
diumo honoret atq falsitati nomen di¬
uinũ assotiet. Gystice aũt: nomen dei
lem ꝑhumanitatem factum creatura
disfimare. In nanũquippe nomen dei as¬
sumit qui flliumdeicternũ ex tempore
credit cepisse. Nomen siꝗdem patris fi¬
lins dicitur. qr in alio ⁊ ꝑflium: pater

Expanded text:
us non est. Pater autem, et Filius, et Spiritus sanctus us non est. Pater autem, et Filius, et Spiritus sanctus unus Deus soli debita est. Nam et in Evangelio cum dicNemo novit Patrem, nisi Filius , etc., utique Spiritus sanctus a Patris cognition, scrutetur. Sed est ejusmodi loquendi genus, ut dicatur, nemo nisi ille videlicet qui non, hoc est quod ille. His pro brevitate transcursis, ad sequens mandatum discutiendum trane assumas nomen Dei tui in vanum . Hoc ad simplicem litterae sensum taliter intelligi debet, ut nomen Dei omo in vanum non assumat, id est vel ad mendacium affirmandum vel ad idolum venerandum; scilicet ut neque idola nomine divino honoret, neque falsitati nomen divinum associet. Mystice autem nomen Dei lem per humanitatem factum, creaturam existimare. In vanum quippe nomen Dei assumit, qui Filium Dei aeternum ex tempore coepisse credit. Nomen siquidem Patris Filius dicitur, quia in Fili
Abbreviated transcription (Latin):
nemo sane m̃tis qui ambigat. Undeip̃t
am sculptilib. De seruitute uero i dipm
a petent᷑ intelligi pot̾. quianimirũ om̃is
et ubi cansadei impugnatur fident᷑ ꝯtͣ¬
dicit. Quicauet sollicite ne insua fuitu¬
te uel pro timore hominis ꝯtra deũ quid
faciat uel terrene retributionis lucrum ĩ
intentioẽ celesti premio ante poãt. Set in
grecomanifestior sententia ex prefsa est. G̃¬
reca namq locutio diuinam seruitutem
abhumana proprio uocabulo distinguit.
quod latinitas non habet. Ibien deiser¬
:ntus latria et humana dulꝑa uocatur.
Et ob hoc. ꝓdolatre appellatisunt quieam
suitutẽ quam deo debuerunt ydolis exhibe¬
uint. Set latina ligna utrãq sub eodẽ no¬
mine seruitutem ꝯprehendit. et propte¬
rea obscunorsignificatio facta est cum
dĩ ersolisernes. Quod ingreco ambignũ
nõ est. Set cum hoc preceptũ ad patrẽ ꝑti¬
mumonẽ fllii et sp̃c sancti. set quicꝗd de¬

Expanded text:
nemo est sanae mentis qui ambigat. Unde ipsenemo est sanae mentis qui ambigat. Unde ipseam sculptilibus . De servitute vero idipsum competenter intelligi potest, quia nimirum omnis et ubi causa Dei impugnatur fidenter contradicit, qui cavet sollicite ne in sua servitute, vel pro timore hominis contra Deum quid faciat, vel terrenae retributionis lucrum in intentione coelesti praemio anteponat. Sed in Graeco manifestior sententia expressa est. Graeca namque locutio divinam servitutem ab humana proprio vocabulo distinguit quod Latinitas non habet: ibi enim Dei servitus latria, et humana dulia vocatur. Et ob hoc idololatrae appellati sunt, qui eam servitutem quam Deo debuerunt, idolis exhibebant. Sed Latina lingua utramque sub eodem nomine servitutem comprehendit, et propterea obscurior significatio facta est, cum dicitur: Ei soli servies, quod in Graeco ambiguum non est. Sed cum hoc praeceptum ad Patrem pertimunionem Filii et Spiritus sancti: sed quidquid De
Abbreviated transcription (Latin):
rationẽ fidem et illi soli ẜmes. hoc ptinet
ad operationẽ fidesenm operans exdilec¬
tione ꝑfectũ facit. qr nec opus sine fide nͨ
adora recte credendo. scrui bñ operando.
Quer aũt potest: si id quod dixit ei soli
adutiũꝙ referendum sit: nt dicatur.
Ip̃m solum adorabis et eisoli ẜmes. S
hoc quomodo stait poterit: quia seꝑe m
ueten testamento scõsunos non solum
angelos adorasse. set etiam homines le¬
gimus. nec tam̃ pp̃ea alicubi reprehensos
inuenimus. Et in nouo etiam apostolꝰ
quidem fideles adẜuiend̾ suꝑiorib a p̃¬
latis sũmo opero erortatur. Sciend̃ apo
tes quiq ab in feriorib adorari dicebunt᷑
quamꝰ o eis suie incurnaticẽ genuũ. si¬
ne capitis inclinatioẽ ab hus reueren¬
tia ex hibebatur. Dm̃ aũt adorare ẽ e
totam mentẽ phumilitarem at d̃cuo¬
tionem subst̾riere et ip̃m principrũ acfi¬
nẽ omĩs boĩ credere. quod eiso .i⁊ ios delero

Expanded text:
 fidem. Et ei soli servies, hoc pertinet  fidem. Et ei soli servies, hoc pertinet ad operationem. Fides enim operans ex dilectione perfectum facit, quia nec opus sine fide, nec  Propterea adora recte credendo, servi bene operando. Quaeri autem potest, si id quod dixit, ei soli, ad utrumque referendum est, ut dicatur, Ipsum solum adorabis et ei soli servies? Sed hoc quomodo stare poterit, quia saepe in Veteri Testamento sanctos viros non solum angelos adorasse, sed etiam homines legimus, nec tamen propterea alicubi reprehensos invenimus? Et in Novo Apostolus quidem etiam fideles ad serviendum superioribus et praelatis, summopere exhortatur. Sciendum ergo res quivis ab inferioribus adorari dicebantur, quando eis sive in curvatione genuum, sive capitis inclinatione ab his reverentia exhibebatur. Deum autem adorare est ei totam mentem per humilitatem ac devotionem substernere, et ipsum principium ac finem omnis boni credere. Quod ei soli nos debere
Abbreviated transcription (Latin):
preteptũ ꝑ admonitionẽ ad obedrentiã
auinus auditoris prepratur. Audusrł.
hic nõ. obedientiã. Deus tuus. hic nogra¬
tiam. Deusunus est: hic doctruiã. quasidi¬
ceret obedientiam exhibe. Giatiam intelli¬
ge. utntẽ agnosce. Quod audis: hoc ẽ obe¬
dicutiam. quam crigens quod deustuus
est:gratia qua prenenirs. Quod densimꝰ.
ueritas qud illuminaris. ⁊ ꝑficeris. Seũ
et nec dum tñ seruitiũ ate accepit. usti¬
as ab ipso esse ntrũq silicet quod ateer¬
git opus uͥtutis. ⁊⁊quod tibi promi. ⁊ it
peemiũ ietributionis. Andi isrĩ hoc ẽ us¬
culta ac quiesce. Om̃is emm u̾tus ab gͥr¬
dientia incipit quem admod̾ cẽ iriuri
ab mobedientia procedit. frustranãq uł
mobedienti gratia nel ꝯtumaci doctrina.
uel non intelligenti preceptũ dicerctur
Iocuto primũ audi istłut sisoldiens.
deustuus: ut deuotus existas. Der sumsẽ
ut u̾itatem agnoscas. De inde sequitur
preceptũ. Ip̃m adoribis hoc ꝑtinet. adop¬

Expanded text:
praeceptum per admonitionem ad obedientiam auditoris animus praeparatur. Audi, Israel. Hic nota obedientiam. Deus tuus, hic nota gratiam. Deus unus est, hic doctrinam; quasi diceretur: Obedientiam exhibe, gratiam intellige, veritatem agnosce. Quod audis, hoc est obedientia, quam exigeris. Quod Deus tuus, est gratia praevenientis. Quod Deus unus, veritas qua illuminaris et perficeris. Deum et necdum tamen a te servitium accepit, ut scias ab ipso esse utrumque, scilicet, et quod a te exigit opus virtutis, et quod tibi promittit praemium retributionis. Audi, Israel, id est, ausculta, acquiesce. Omnis enim virtus ab obedientia incipit, quemadmodum omne vitium ab inobedientia procedit. Frustra namque vel inobedienti gratia, vel contumaci doctrina, vel non intelligenti praeceptum daretur. Idcirco primum audi, Israel, ut sis obediens, Deus tuus, ut devotus existas, Deus unus est, ut veritatem agnoscas. Deinde sequitur praeceptum: Ipsum adorabis, hoc pertinet ad
Abbreviated transcription (Latin):
dent̾ ostenditur quasi sp̃c incorpore ui¬
uenti ext̾iori motioẽ proditur dic ĩeis
mnui sibilis gratio uita clarssime demo¬
stratur. Pnia ergo sacramenta unibͣ
fuerunt. Scd̾a ymago. Gertia corpus
Postq quarto loco sequitur u̾itas spc̃. Hoc
inpresenci de sacramentis naturalis le¬
gis dcã sufficere posse putamus. que tt̃
quidem sicut suꝑius iam comemoratũc̃.
ita fidei iustificanti iuncta fuisse credimꝰ
ut ineis esset exertitatio deuotionis. n̾
tionẽ future redemptionis seruabant᷑.
d quia deprimis illis sacramentis ꝗͥb
deuotio fidelium tũc exercebatur iam
quedam pro tempore diximus ⁊̃ de oꝑib̾
bona sunt ut nunꝙͣ licite pret̾iri
possinc. Quedam ita mala ut nũquam
licite possint cõmitti. Quedam aut̃ me¬
dia sunt que protempore et loco et agi po¬
ssunt et pret̾mitti. Sola ergo illa que sic
se habent ut nunquam licite fien possĩt.
aũt adutrũlibet relinquens de prohibẽ¬
disunum preceptum incorde hominis

Expanded text:
re viventi, exteriori motione proditur; sic in eis invisibilis gratiae vita clarissime demonstratur. Prima ergo sacramenta umbra fuerunt; secunda imago; tertia corpus; post quae quarto loco sequitur veritas spiritus. Haec in praesenti, de sacramentis naturalis legis dicta sufficere putamus, quae tunc quidem sicut superius jam commemoratum est, ita fidei justificanti juncta fuisse credimus, ut in eis esset exercitatio devotionis, nontionem futurae redemptionis servabantur. Sed quia de primis illis sacramentis quibus devotio fidelium tunc exercebatur, jam quaedam pro tempore diximus, etiam de operibus bona sunt, ut nunquam licite praeteriri possint: quaedam ita mala, ut nunquam licite possint committi: quaedam autem media sunt, quae pro tempore et loco agi possunt et praetermitti. Sola illa igitur quae sic se habent ut nunquam licite fieri possint,omnia ad utrumlibet relinquens. De prohibendis unum praeceptum in corde hominis
Abbreviated transcription (Latin):
mũdus ꝑ ip̃m factus est. ĩum ctiam quãdo
ꝑ ip̃m homo redẽptusest. Sane qui filium
dei hominem factum ꝯfitentur nequaquã
credunt hominẽ ꝑid quod assumpsit eitẽ¬
pore deũ uerim agnoscunt ꝑid quod fuit
erct̾ntate. potest adhuc aliter intelligiꝙ
dictum est ne assũmas nom̃ deitui unuamũ.
Inuanũnamq nomendei assumunt qui
alium dei adse missum. ⁊ pro sua salute in¬
camatõꝯtempnunt. Quid est cigo dicͥe:
ne assumas nomen dei tui inuanũ nisi
sicut uenerariset adoras eum ꝑꝑquod ab
ꝯtulit cum redemit quam cum creauit.
ad eundẽ spectat sensum: qd̾ ip̃e filuis inc
uangelio discipulis⁊ ꝑ discipulos om̃ib
credentib dicit. Creditisin deum ⁊ in me
credite. Modesta quidẽ ut decuit piũ insi¬
nuaticẽ nos ad monens. ut intelligamus
eũ non solũ adorand̃ a nob̾ insua diuinita¬
te qua ꝯdidit. s in humanitate etiam qͣ
Quatuor sabbata ꝯmemorare uste¬
tur scriptina. Primũ illud inꝯnodens ꝑ¬

Expanded text:
mundus factus est, verum etiam quando per ipsum homo est redemptus. Sane qui Filium Dei hominem factum confitentur, nequaquam credunt hominem per id quod assumpsit ex tempore, Deum verum agnoscunt per id quod fuit ex aeternitate. Potest adhuc aliter intelligi, quod dictum est: Ne assumas nomen Dei tui in vanum. In vanum namque nomen Dei assumunt, qui Filium Dei ad se missum, et pro sua salute incarnatum contemnunt. Quid est ergo dicere: Ne assumas nomen Dei tui in vanum, nisi, Sicut veneraris, et adoras eum propter hocontulit cum redemit, quam cum creavit? Ad eumdem spectat sensum, quod ipse Filius in Evangelio discipulis, et per discipulos omnibus in se credentibus dicit: Creditis in Deum, et in me credite : modesta quidem ut decuit pium insinuatione nos admonens, ut intelligamus eum non solum adorandum a nobis in sua divinitate qua condidit, sed in humanitate etiam quai . Quatuor Sabbata commemorare videtur Scriptura. Primum illud, in quo Deus p
Abbreviated transcription (Latin):
Quartum illud ꝙ in promissione sabbm
pro sabbato suis dens dilectorib posutetur
Duo ergo sunt sabbata ext̾uis unũdei. et
imũ hominis. ⁊ duo int̾ius. unũ dai. unm̃
hominis. Dabbm deullud quo exteruis ab
opere cessare dr᷑. Sacramentũ est illuis in¬
tenoris sabbati ciuis in quo ip̃ius ettrna ĩ¬
dine ꝑfruens nullo unꝙͣ labore fatigat.
Dabbatum hominis qd̾ eiert̾nis ur sibiłr
seruand̃ precipitur. Sacramentũ est inte¬
rioris sabbati: ubi m̃s sancta ꝑbonam
ꝯtinentiam a semitute peccati. quiesces
ingaudio sp̃c sancti iocundatur. Hoc sab¬
batum quisqs inpresenti unta seruauent
nulla sentiet mala. Sicut dictum ẽ. Et
erit sabbitum pro sabbato et mensispro
ti eum suscipiamus. et custodiamiis inb̾
nos. ingaudium bõe ostientie quatenus
eum infuturo suscipere a possidere mercam

Expanded text:
Quartum illud, quod in repromissione Sabbatum pro Sabbato suis Deus dilectoribus pollicetur. Duo igitur sunt Sabbata exterius, unum Dei et unum hominis: et duo interius, unum Dei et unum hominis. Sabbatum Dei illud, quo exterius ab opere cessasse dicitur, sacramentum est illius interioris sabbati ejus in quo ipsius aeterna imdine perfruens nullo unquam labore fatigatur. Sabbatum hominis, quod ei exterius visibiliter servandum praecipitur, sacramentum est interioris Sabbati, ubi mens sancta per bonam conscientiam a servitute peccati quiescens in gaudio Spiritus sancti jucundatur. Hoc Sabbatum quisquis in praesenti vita ita servaverit, nulla sentiet mala, sicut dictum est: Et erit Sabbatum pro Sabbato, mensis pro ti suscipiamus eum et custodiamus intra nos in gaudium bonae conscientiae, quatenus eum in futuro suscipere et possidere mereamur
Abbreviated transcription (Latin):
ficando ut iustificaretur. Signando ut ace¬
teris gentib discerneretur quatenus sin¬
gularis maneret ⁊discretagn̾atio: de qua
xp̃c nasceretur. Unde osequent̾ colligitin
prolubile eẽ illi tm̃ semini abrahe cutũ¬
cisionẽ ex precepto indictam: de quo xp̃t
nasciturus erat. Ut indelicet post abrahã
qui ti entũcisus fuisse non legitur. De pꝑi¬
ante legis lationẽ datumest.⁊ ꝑip̃m
quedam preparatio ad suscipiendam legem
facta est. Quonadmod̾ enim nũc in nouo
testamento primũ homo unda baptistna¬
tis ablutus signũ et nom̃ professionis a
ccepit. ac de inde nũo fidelium assotiatus
et preceptis diuinis instructus ad oplendã
professionẽ suam accedit: sic antiquus il¬
se populus primũ quidẽ ꝑ cirtũcisionem
est premiũ. In sacram̃tis est ad intorium
ꝑ precepta eund̾ fuerat ad promissa. Set
quia limo ꝑ se insirmus erit uenerunt
satramenta media int̾ precepia a promis¬

Expanded text:
ficando, ut justificaretur; signando, ut a caeficando, ut justificaretur; signando, ut a caeteris gentibus discerneretur, quatenus singularis maneret, et discreta generatio de qua Christus nasceretur. Unde consequenter colligitur probabile esse illi semini Abrahae circumcisionem ex praecepto indictam, de qua Christus nasciturus erat, ut videlicet post Abraham qui tamen circumcisus fuisse non legitur. CAPante legislationem datum est: et per ipsum quaedam praeparatio ad suscipiendam legem facta est. Quemadmodum enim nunc in Novo Testamento, primum homo unda baptismatis ablutus, signum et nomen professionis suae accipit, ac deinde numero fidelium associatus, et praeceptis divinis instructus ad complendam professionem suam accedit; sic antiquus ille populus primum quidem per circumcisionem est praemium, in sacramentis est adjutorium. Per praecepta eundum fuerat ad promissa. Sed quia homo per se infirmus erat, venerunt sacramenta media, inter praecepta et promis
Abbreviated transcription (Latin):
ac ꝑ hoc preuancationis ieos non fuisse
quod datum non fuerat nul ꝑuementi
rabilior hic sexus appareat. ei ⁊̃ prem
dicetur m illo: a quo alt̾ sexus ab solutus
oiõ fuisse ꝯprobatur. Set m̾ito queritur
s hiiqui diẽ octauũ negligentia sine ꝯ¬
temptu parentũ. sinc sacranento cutũ¬
cisionis transierunt postinodũ eodẽ sacͣ¬
mento ꝑcepto salutis effectũ ꝯsequutist
Cum preteptum duunũ. hoc satramen¬
tum non nisi dic octauo celebrand̾ indi¬
r̾it. Et potest fortasse non irrationabłr
credi quod sicut de gentib ad ritũ legis
uenientes hoc sacram̃tum qualibet eta¬
te ad salutẽ ꝑcepũt ita etiam siqui sub
lege tempore suo hoc non ꝑcepissent a d sa¬
lutentñ ⁊ ad remedium eisis opdatu
sit: si illud post mod suscipiende pͥorẽ ne¬
gligentiam correxerũt. Sic igitur ar¬
cucisionis sacramentũ semini. abr ihe
scĩficando et signando ꝑit datum est.Scĩ¬

Expanded text:
ac per hoc praevaricationis reos non fuisse, ac per hoc praevaricationis reos non fuisse, quod datum non fuerat nisi pervenierabilior hic sexus appareat; et ei etiam praejudicetur in illo a quo alter sexus absolutus omnino fuisse comprobatur. Sed merito quaeritur, an ii qui diem octavum negligentia sive contemptu parentum, sine sacramento circumcisionis transierunt; postmodum eodem sacramento percepto salutis effectum consecuti sunt, cum praeceptum divinum hoc sacramentum non nisi die octavo celebrandum indixerit. Et potest fortassis non irrationabiliter credi, quod sicut de gentibus ad ritum legis venientes, hoc sacramentum qualibet aetate ad salutem perceperunt, ita etiam si qui sub lege tempore suo hoc non percepissent, ad salutem tamen et remedium eis operatum sit, si illud postmodum suscipiendo priorem negligentiam correxerunt. Sic igitur circumcisionis sacramentum semini Abrahae sanctificando et signando pariter datum est; sancti
Abbreviated transcription (Latin):
dit. est cutũcisioc arnis: quia sacra scrip¬
tura ꝑ masculinum sexum animã ꝑmu
lierem uero. carnẽ significare solet.Ut ui¬
delicet signisicaretur quod illa ext̾ior
tirtumcisio ammab scĩficationem ꝯ tu¬
lit set carninon abstulit corruptionẽ.
Cultellui depetra factus xpm̃ significat.
de quo dicit apostolus. Petra aũt erat xp̃c.
ce qui tollit peccata. mũdi. Incarnepre¬
prti. uissa est fieri. quia ad remedium da¬
saluabantur sacrificiis et oblationib
aluisq legis cerimonũs purificate. Ip̃a
queq cutũcisionem fide suscipientes.
et mneis qui carne illam susceꝑũt uene¬
rando ꝑticipantes. Masculiqui morte
preuenti ad ectauum diem ꝑuenire nõ
potucrunt. et obhoc sine cutũcisionis
sacramento ab bac uita recesẜũt sola fid̾
parentum cum oblationib et sacrifici¬
is int̾uenientib nõñ probabilit̾ salua¬
ti existimantur pro eo quod preceptum
crtucisionis non nisi masculis ad octauũ
drem uenientib indictum esse iudetur

Expanded text:
data est circumcisio carnis; quia sacra Scriptura per masculinum sexum animam, per muliebrem vero carnem significare solet, ut videlicet ostenderetur, quod illa exterior circumcisio animabus sanctificationem contulit, sed carni non abstulit corruptionem. Cultellus de petra factus, Christum significat. De quo dicit Apostolus: Petra autem erat Chrisi, qui tollit peccata mundi . In carne praeputii jussa est fieri, quia ad remedium dasalvabantur, sacrificiis et oblationibus, aliisque legis caeremoniis purificatae; ipsam quoque circumcisionem fide suscipientes, et in eis qui carnem illam susceperunt, venerando participantes. Masculi qui morte praeventi ad octavam diem pervenire non potuerunt, et ob hoc sine circumcisionis sacramento ab hac vita recesserunt, sola fide parentum cum oblationibus et sacrificiis intervenientibus non improbabiliter salvati existimantur, pro eo quod praeceptum circumcisionis non nisi masculis ad octavum diem venientibus indictum esse videtur,
Abbreviated transcription (Latin):
ta quo informant fidẽ. Scdã aũt: quia
mea ꝯtinentur precepta que insqunnt
ad bonam aperationem. Inprima tabła
tria sunt precepta. qr qui fde creditur tri¬
nitas est deus. In scd̃a tabula .uii. sunt pre¬
tr̃. tenatium ꝯplent. qr ꝑfectũ facit fideᷤᷤ
recta et operatio bona. Ptimũ preceptũ
prime tabule ad deum patiẽ ꝑtinet sic̃
patrem ut uttũq pat̾nitas principũ auc¬
toricuto honoretur. In prima tabula pre¬
cptio est et prohioitio. Oiilit̾ ⁊ ĩ scd̃a
que uondebes. In altero namq si offendi
delictum est. In altero aũt si offẽndis pec¬
catũ est facert enum non facienda peccatũ
est facienda aut̃ nõ faceis delictũ est. mi
De tub preceptis. prime tabule. Pri¬
Udi isił Deus tuus deus unus est.

Expanded text:
ta quae insinuant fidem; secunda quia in ea continentur praecepta quae instruunt ad bonam operationem. In prima tabula tria sunt praecepta, quia quae fide creditur Trinitas, est Deus. In secunda tabula septem sunt praetem denarium complent; quia perfectum facit fides recta, et operatio bona. Primum praeceptum primae tabulae ad Deum Patrem pertinet, sipatrem, ut utrinque paternitas principii auctoritate honoretur. In prima tabula praeceptio est et prohibitio, similiter in secunda, quod non debes. In altero namque si offendis, delictum est. In altero vero si offendis, peccatum est. Facere enim non facienda peccatum est, facienda autem non facere, delictum. CAP. VI. De tribus praeceptis primae tabulae. Audi Israel: Deus
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑitur. De scptem aluis scde tabule
Oꝑtẽ alia scõa tabula ꝯtinebat. que
hominem ad dilectionẽ prorum in¬
struunt et pp̃ea septenario distinguntur.
quia in presenti uita tm̃ que septẽ dieb
uoluit. nostra cantaspictatis operib c̾re̾t
ergi prorimũ. Postea osũmatis operibus
et finitis laborib ꝑotẽplationẽ parit̾ cũ
pronmobeatificanda undeum. Amor ergo
prorimi et tẽpor alis est quantũ ptinet᷑ ad

Expanded text:
I.-- De septem mandatis secundae tabulae. Septem alia secunda tabula continebat, quae hominem ad dilectionem proximi instruunt. Et propterea septenario distinguuntur: quia in praesenti vita tantum quae septem diebus volvitur, nostra charitas pietatis operibus exercetur erga proximum; postea, consummatis operibus et finitis laboribus, per contemptationem pariter cum proximo beatificanda est in Deum. Amor ergo proximi et temporalis est, quantum pertinet ad
Abbreviated transcription (Latin):
ler naturalis habuit duob preceptis ꝯpͥ¬
hensa. Inuno: hona precipiendo: Inaltero:
mala prohibendo. Hec uero duo precepta
naturalis legis ꝑlegem scrptam latius
& plicata sunt. et distinctap.ui. Illa pre¬
cepta que scd̾a tabula ꝯtinẽbat inquibus
ostenditur qualem se debeat exhibeit hõergꝰ¬

Expanded text:
ex naturalis habuit duobus praeceptis comprehensa. In uno bona praecipiendo, in altero mala prohibendo. Haec vero duo praecepta naturalis legis per legem scriptam latius explicata sunt et distincta, per septem illa praecepta quae secunda tabula continebat. In quibus ostenditur qualem se exhibere de
Abbreviated transcription (Latin):
xpĩ: que aditũ uite parefaceret/ ires
sane cutũcisionel Una incqrue tantũ¬
sunt reset uirtus sacramenti. altera q̃
fit in presenti quando auina ꝑ depositi¬
onem inquitatis creñciditur. altera q̃
insutuid fiet. quando ꝑ depo sitiorẽ cor¬
ruptionis corpuscitumcidctu Prima
iginur cib incame. Scta in mñte. t̾tiaui
corpore. Etonarius n̾o inacra scriptu¬
ficat. qd̾ post presentem que. uridicb
currat uitam sequitur. aliq indo tp̃c
gratis in quo quasi post sabb̃m legis it̾¬
Meito igitur puma illa cortũcisio q̃
sacramentum erat illar.uduaꝵ: iis¬

Expanded text:
Christi, quae aditum vitae patefaceret. Tres Christi, quae aditum vitae patefaceret. Tres sane susunt res, et virtus sacramenti. Altera quae fit in praesenti, quando anima per depositionem iniquitatis circumciditur; altera quae in futuro fiet, quando per depositionem corruptionis corpus circumcidetur. Prima igitur est in carne, secunda in mente, tertia in corpore. Octonarius vero in sacra Scriptuficat quod post praesentem quae septem diebus currit vitam sequitur, aliquando tempus gratiae, in quo quasi post Sabbatum legis, aeteMerito igitur prima illa circumcisio quae sacramentum erat illarum duarum; jus
Abbreviated transcription (Latin):
innouasse memoratur.Set illud ĩ al¬
tero quidem ob festinationẽ magis et cre¬
pidationẽ. In altero uero obtypum e⁊ sigͥ¬
ficationẽ ueri iħu quam ꝑ ꝯsuetudire
fcm̃ non in ꝯuenent̾ ixtimatur. Ut ostc̃¬
deretur igitur sacramentum cutũcisio¬
nis non quemad̾m priora satramenta
aduoluntate propositum set ex neccm̃¬
tate exequend̾ preceptũ cõminatioẽ firra¬
tur cur dr᷑. Masculus cuius p̃putiicaro
circũcisa nõ fuerit: ꝑ ibit anima illa de po¬
pulo suo. Causa qui ꝙ subinfertur: Cũ
dicitur quia pactum meum initu fecit.
Siergo ꝑpactum dei uintum ftm̃ preua¬
ncationem primoꝵ parentum intelligi¬
mus cum incutũtisus obprenancat o̾
pactiperiturus dicitur manifeste datur
intelligi sacramentũ cutũcisionis adħ
÷ institutum. ut ꝑ ip̃m homo adebito pͥe
preuaricationis liberaretur. Idẽ enim
s. ibutifere curationis auxiliũ cutũcisio
ranuam primi patres in trare non pote¬
rant. Propt̾ quod necefsaria ftut mor̾

Expanded text:
nnovasse memoratur . Sed illud in altero quidem ob festinationem magis et trepidationem; in altero vero ob typum et significationem veri Jesu, quam per consuetudinem factum, non inconvenienter existimatur. Ut ostenderetur igitur sacramentum circumcisionis, non quemadmodum priora sacramenta ad voluntatem propositum, sed ex necessitate exsequendum, praeceptum comminatione firmatur cum dicitur: Masculus, cujus praeputii caro circumcisa non fuerit, peribit anima illa de populo suo . Causa quoque subinfertur, cum dicitur: Quia pactum meum irritum fecit . Si ergo per pactum Dei irritum factum praevaricationem primorum parentum intelligimus, cum incircumcisus ob praevaricationem pacti periturus dicitur, manifeste datur intelligi sacramentum circumcisionis ad hoc institutum ut per ipsum homo a debito primae praevaricationis liberaretur. Idem enim salutiferae curationis auxilium circumcisio d regni coelestis januam primi patres intrare non poterant, propter quod necessaria fuit mors