comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
giis obligare. conantes speciasr homicide. Nã
ĩ ilł quid̃ int̾fectionẽ ñ facũo s qnͣtũ ĩ ip̃is ẽ
agunt ut extinctũ uelint. Isto sensu recte ĩ tel¬
ligi pot qd̾ scmpsit b̾issimꝰ cypͥanꝰ ĩ epłate lapsis
cũ eos qͥ tp̃e ꝑsecutõis ydoł ĩmolauerãt argu¬
ens: ac ne qͥd tedẽs inquit ad cͥminis cumulũ
infantes quoq parentũ manib ĩpositi uł attra¬
cti amiserit ꝑuuł qd̾ in primo statim natiui¬
tatis exordio fũant consecuti. amiserũt dixit.
qnͣtum atriniit ad illoꝵ scelus: a quib amit¬
t̾e coactist̾. Amiserũt in eoꝵ m̃te ao uoluntate
qui m illos cantũ facinus cõmiserũt. Nam si

Expanded text:
are conantes spiritaliter homicidae. nam in illis quidem interfectionem non faciunt, sed, quantum in ipsis est, dicuntur, qui sic agunt, ut extinctum uelint. isto sensu recte intellegi potest, quod scripsit beatissimus Cyprianus in epistula de lapsis, cum eos, qui tempore persecutionis idolis immolauerant, arguens: Ac ne quid deesset\', inquit, ad criminis cumulum, infantes quoque parentum manibus inpositi uel adtracti amiserunt paruuli quod in primo statim natiuitatis exordio fuerant consecuti\'. amiserunt, dixit, quantum adtinuit ad illorum scelus, a quibus amittere coacti sunt; amiserunt in eorum mente ac uoluntate, qui in illos tantum facinus commiserunt;
Abbreviated transcription (Latin):
u̾m ne auri quid̃ uestuq pompas mores bon
st̃. Execranda aũ suꝑstitio ligaturaꝵ ĩ quib ecĩa
ĩ aures uitoꝵ ĩ sũmis ex ina ꝑte auricuł suspẽ¬
se deputantur nõ ad placendũ hoĩb sed ad ser¬
uiendũ temonib adhibett. Qͥs aũ possit sp̃a¬
monioꝵ. Et it̾m. Que . i. ꝯsonantia xp̃i ad belial:
nisi forte qr belial noĩauit et gn̾alem societatẽ
demonioꝵ ꝑhibuit licet xͥams sacuficare nep¬
timo: qr nicħ ꝓprie de neptuno uetitũ legimꝰ
dant ne maiore scełe se ĩplicent. Qͥd aũ cũ eis
agendũ sit si solu̾e ĩ aures tim̃et ex corpꝰ xpĩ
c̃ signo dẏaboli acciꝑe si ciment. De ordinan¬
do aũ qui ĩ ꝑte donati baptizatꝰ ẽ. auctort̾ ẽẽ nõ
possũ aliud ẽ .n. fac̾e si cogaris. aliud cõsulere

Expanded text:
uerum ne auri quidem uestisque pompa sed mores boni sunt. Execranda autem superstitio ligaturarum, in quibus etiam inaures uirorum in summis ex una parte auriculis suspensae deputantur: non ad placendum hominibus sed ad seruiendum daemonibus adhibentur. quis autem possit speciadaemoniorum et iterum: Quae enim consonantia Christi ad Belial? nisi forte, quia Belial nominauit et generalem societatem daemoniorum prohibuit, licet Christianis sacrificare Neptuno, quia nihil proprie de Neptuno uetitum legimusdant, ne maiore se scelere implicent. quid autem cura eis agendum sit. si soluere inaures timent et corpus Christi cum signo diaboli accipere non timent? De ordinando autem, qui in parte Donati baptizatus est, auctor tibi esse non possum: aliud est enim facere. si cogaris, aliud consulere,
Abbreviated transcription (Latin):
qua gͥ in xp̃o noua creatura: uetera tnͣsio
runt. eoce fc̃a sunt noua. Cum queris cur
q̃ in lege p̾cipuintur ñ obẜuet xpĩanus.
si xp̃o non uenit legem soluere. s ad implere
Respondeo. Inmo potiꝰ hec ñ obẜuare xpĩa¬

Expanded text:
tur in Christo noua creatura. uetera transierunt; ecce facta sunt noua. cum quaeris, cur quae in lege praecipiuntur, non obseruet christianus, si Christus non uenit legem soluere, sed adinplere, respondeo
Abbreviated transcription (Latin):
ta solum dimiserunt. tẽpla uero et ĩmolatões.
earas. et sacerdotia. atq onme satroꝵ m̾ist̾iũ
codem ritu ex̾tuerunt. ac multo suꝑsticiosius
qmͣ gentes. De opinione uero monarchie in
uisslo eciam ip̃i dissentiunt a paganis. Quare
consrar nos atq uideos scismata ẽẽ gentilita¬
tis. cũius fidem tenentes et ritus. et modice ꝙꝑͣ¬
iis ĩnuitatos. de sola ꝯuentuũ diuisione puta¬
tis nos ẽẽ sestas. Porro autem sectas si queras.
ño plus erunti qm due .i. gentiũ. et nĩa que
eis ionge diueria sentimꝰ. ita quid̾ opp̃oiti ĩ ui¬
cem. nob̾ ut est ueritas et m̃daciũ. ut dies et
nox ud egestas et copia. ut morbus et sanitas
Uos uero nec etroris sefta estis: nec m̾tatis. sed
disma tm̃. nec ip̃m uitatis saltemꝰ s erroris.

Expanded text:
ras solum dimiserunt: templa uero et inmolationes ras solum dimiserunt: templa uero et inmolationes et aras et sacerdotia atque omne sacrorum ministerium eodem ritu exercuerunt ac multo superstitiosius quam gentes. de opinione uero monarchiae in nullo etiam ipsi dissentiunt a paganis . quare constat uos atque Iudaeos schismata esse gentilitatis, cuius fidem tenentes et ritus modice quamuis inmutatos de sola conuentuum diuisione putatis uos esse sectas. porro autem sectas si quaeras, non plus erunt quam duae, id est gentium et nostra, qui eis longe diuersa sentimus, ita quidem obpositi inuicem nobis, ut est ueritas et mendacium, ut dies et nox, ut egestas et copia, ut morbus et sanitas. uos uero nec erroris secta estis nec ueritatis. sed schisma tantum; nec ipsum ueritatis saltem. sed erroris.
Abbreviated transcription (Latin):
tur oip̃s et a uideis. si tñ omĩpotentem: uidei
colunt. Sed int̾mi de opimone tͣstamꝰ. q̃ sic
et paganos de solis cuitura fefellit et de oĩ¬
potentis uideos. Sed noc quidem urm̃ scima
si me dixeris u̾m est. quã ius xpm̃ uenerer.
eo colam. q alio eum ritu colam. et aua fi¬
de cisũ uos. Scisma uero aut nichħ ĩnutare de¬
des. ab eo unde fcm est: aut non multũ ut pu¬
tanos qui desciscentes a gentib. et monarebi¬
d opimonem prio nobtum diuulsistis. de
ut om̃ĩa credatis cx deo. Sacrficia uero eoꝵ uer¬
tistio magapes. ydola i martyres. quos uotis
asib colitis. Defunctoꝵ umbras uino placatis
et dapib. Sollempnes gentiũ dies cũ ipĩs cele¬
bratio. iro kalendas. solsticia. de uita certe mu¬
tastis nicħ ẽẽ sane scisma. amatrice sua diuer¬
sum nicħ hñs nisi conuentũ. Nec nõ et prio¬
ores ur̃i uidei segregati cciam a gentib: scultu¬

Expanded text:
tur omnipotens et a Iudaeis, si tamen omnipotentem Iudaei tur omnipotens et a Iudaeis, si tamen omnipotentem Iudaei colunt. sed interim de opinione tractamus, quae sic et paganos de solis cultura fefellit ut de omnipotentis Iudaeos. sed nec uestrum quidem schisma si me dixeris, uerum est, quamuis Christum uenerer et colam, quia alio eum ritu colo et alia fide quam uos. schisma uero aut nihil inmutare debet ab eo, unde factum est, aut non multum. ut puta uos, qui desciscentes a gentibus monarchiae opinionem primo uobiscum diuulsistis, id est, ut omnia credatis ex deo; sacrificia uero eorum uertistis in agapes, idola in martyres, quos uotis similibus colitis; defunctorum umbras uino placatis et dapibus, sollemnes gentium dies cum ipsis celebratis, ut Kalendas et solstitia . de uita certe mutastis nihil: estis sane schisma a matrice sua diuersum nihil habens nisi conuentum. necnon et priores uestri Iudaei segregati etiam ipsi a gentibus sculptu
Abbreviated transcription (Latin):
mutabilia et certa. corꝑalia et diuina. imũ hr̃e
pͥncipiũ dogmatizant. hiis ergo ualde contraria
sentio. qui bonis om̃ib pͥncipiũ fateor deum
contrarius uero hileri. Sic .n. mali pͥncipiũ ac
naturam theo logus nr̃ appellat. Item pagani
ans. delubris. simulacris. uictimis. atq incen¬
co dm̃i colendũ putant. Ego ab hiis in hoc qͦ
multum diuersus incedo. qui ipm̃ me si modo
sim dignus. et idnabile dei tẽplũ puto iiuũ
iuue maiestatis simulachrũ. et xpm̃ filiũ eiꝰ
accipio. atam et mentem bonis artib et dis¬
ciplinis mibutam. honores quoq diuinos.
ac sacrificia. et in solis or̃onib et ipĩs purisac
simplicib pono. Quomodo ergo scisma sum
paganoꝵ: Hac̾tenus .n. et uideoꝵ me poteras
dicere scisma. q et oĩpotentem dm̃ colam. qd̾
sibi et uideus om̃is audacit̾ a assumit. cũ non
consideres iitusi diu̾sitatemqua a me colere¬

Expanded text:
mutabilia et certa, corporalia et divina unum habere mutabilia et certa, corporalia et divina unum habere principium dogmatizant. His ego valde contraria sentio, qui bonis omnibus principium fateor Deum, contrariis vero Hylen: sic enim mali principium ac naturam theologus noster appellat. Item Pagani, aris, delubris, simulacris, victimis, atque incenso Deum colendum putant. Ego ab his in hoc quoque multum diversus incedo, qui ipsum me, si modo sim dignus, rationabile Dei templum puto: vivum uiuae maiestatis simulacrum Christum filium eius accipio, aram mentem bonis artibus et disciplinis inbutam. honores quoque diuinos ac sacrificia in solis orationibus et ipsis puris ac simplicibus pono. quomodo ergo schisma sum paganorum? Hactenus enim et Iudaeorum me poteras dicere schisma, quia et omnipotentem deum colam, quod sibi et Iudaeus omnis audaciter adsumit, cum non considerares rituum diuersitatem, qua a me colere
Abbreviated transcription (Latin):
Quapp̃ et ñob̾ ciroa innuersã. et uob̾ siłr ergapa¬
nem et cautem par religio est. qmͣuis eoꝵ acerri¬
me oderitis auctores. Hec nr̃a fides est. Se qua
si querendũ alias putaueris audies. Qmͣius nec
illud ad presens minus f̾mũ sit argumentum.
ꝙ uel tu. uel quilibet alius rogatus. ubinam
dm̃ suũ credat ħitare respondere nõ dubitabit ĩ
luĩe. Ex quo cultus meus om̃i pene testimonio
confirmatur. Sed nunt ad illud qr nos n̾o sectã
sed scisma gencium nũcupasti. Scisma in fallor
est cadem opmantem. atq codem titu colentem
quo ceteri. solo cong̾gationis delectari discidio.⁊
Socta uero est longe alia opmantẽ qm ceteri. a¬
lio etiam sͥ ac longe distimili ritii institusse diui¬
nitatis instituisse culturam. Que si ita sunt: mea
int̾mi et opinio et cultus longe ana sunt quam
paganoꝵ. De tiuis postea uidebimꝰ. Pagam bo
na et mala. tetra et splendida. ꝑpetua et caduca

Expanded text:
quapropter et nobis circa uniuersa et uobis similiter erga paquapropter et nobis circa uniuersa et uobis similiter erga panem et calicem par religio est, quamuis eorum acerrime oderitis auctores. haec nostra fides est: de qua si quaerendum alias putaueris, audies quamuis nec illud ad praesens minus firmum sit argumentum, quod uel tu uel quilibet alius rogatus, ubinam deum suum credat habitare, respondere non dubitabit: in lumine. ex quo cultus hic meus omnium paene testimonio confirmatur. Sed nunc ad illud. quia nos non sectam, sed schisma gentium nuncupasti. schisma, nisi fallor, est eadem opinantem atque eodem ritu colentem quo ceteri solo congregationis delectari discidio; secta uero est longe alia opinantem quam ceteri, alio etiam sibi ac longe dissimili ritu diuinitatis instituisse culturam. quae si ita sunt, mea interim et opinio et cultus longe alia sunt quam paganorum; de tuis postea uidebimus. pagani bna et mala, tetra et splendida, perpetua et caduca,
Abbreviated transcription (Latin):
debeat appellari. Et quid est si tibi fidẽ meã
iunic simplicitꝰ ut amicis referam: uidear for¬
tasse extusationis causa id fingere. aut diumoꝵ
quos absio luminũ crubescere culturam. S tu
quidem ut cũq uolucris accipe. Me tũ dixisse ñ
penicebit uł pp̃anquos qui hactenus scire habe¬
bunt. religionẽ ur̃am uicħ cũ gentib hr̃e ꝯmu¬
ne. Igͥ nos prĩs quidem dei om̃ipotentis. et xp̃i
filii enus er sp̃t sc̃ unũ idemq sb̾ triplici appella¬
tione colimus nimẽ. Sed prem̃ quidem ipm̃
lucem incolere credimus. sũmã ac pͥncipalom
qm paulus alias in accessibilem uocat. filiũ u̾o
nihac soła ac uisibili luce consistere. Quigm̃
Nec non et sp̃c sci qui est maiestas terria: aeris
hunc omnẽ ambitũ sedẽ fatemur at diu̾sorium
Cuius ex uirib ac spu̾ali ꝓfusione terrã quoq
concipientem gignere patibilem iħm. qui ẽ ini¬
ta ac salus hominũ. om̃ium suspensus ex ligno.

Expanded text:
debeat appellari. et quidem si tibi fidem meam debeat appellari. et quidem si tibi fidem meam nunc simpliciter, ut in amicis. referam, uidear fortasse excusationis causa id fingere aut diuinorum, quod absit, luminum erubescere culturam. sed tu quidem, utcumque uolueris, accipe: me tamen dixisse non paenitebit uel propter aliquos, qui hactenus scire habebunt religionem nostram nihil cum gentibus habere commune. Igitur nos patris quidem dei omnipotentis et Christi filii eius et spiritus sancti unum idemque sub triplici appellatione colimus numen; sed patrem quidem ipsum lucem incolere credimus summam ac principalem, quam Paulus alias inaccessibilem uocat, filium uero in hac secunda ac uisibili luce consistere. qui quoniam necnon et spiritus sancti, qui est maiestas tertia, aeris hunc omnem ambitum sedem fatemur ac diuersorium; cuius ex uiribus ac spiritali profusione terram quoque concipientem gignere patibilem Iesum, qui est uita ac salus hominum, omni suspensus ex ligno.
Abbreviated transcription (Latin):
inde testimoniis mortuoꝵ hũndat illa scͥptura.
mͥ octurrit. hoc .n. ꝓprie ꝑtineo ad reuelationem
noui testamenti. qr ea corpora que terrena corꝑa
fuerant mutatione illa qmͣ paulus aꝑcius con¬
memorat in resurrectione fient spũalia. ac ꝑ
hoc celestia. in quib possideamꝰ regnũ celorum
quod ori eius eciam noĩandũ yuabat᷑. qũe regẽ
ad regendos. et sacerdotem ad scĩficandos fide¬
les suos unu̾sus ille apparatus uet̾is instrum̃¬
ti. in gn̾ationib. factis. dictis. sacrificiis. obser¬
uationib. festinitatib. om̃ibq eloquioꝵ p̾co¬
niis et reb gestis. er rerũ figuris ꝑturiebat c̃e
uenturũ. Qui plenꝰ gr̃a et ueritate. et ad pro¬
cepta facienda adnnando ꝑ gr̃am. et ad pro¬
missa implenda curando ꝑ ueritatem. uenit
Ur solem colitis. nisi q estis pagani. et
gentiũ scisma non sesta. Igͥ non ab re
fiu̾̃t. et hoc ipm̃ querere. quo mani¬
festus udere possimus. uter nrm̃ hoc nõie

Expanded text:
ectionis mortuorum abundat illa scriptura; mihi occurrit. hoc enim proprie pertinet ad reuelationem noui testamenti, quia ea corpora, quae terrena fuerant, mutatione illa, quam Paulus apertius commemorat, in resurrectione fient spiritalia ac per hoc caelestia, in quibus possideamus regnum caelorum. quod ori eius etiam nominandum seruabatur, quem regem ad regendos et sacerdotem ad sanctificandos fideles suos uniuersus ille adparatus ueteris instrumenti in generationibus, factis, dictis, sacrificiis, obseruationibus, festiuitatibus omnibusque eloquiorum praeconiis et rebus gestis et rerum figuris parturiebat esse uenturum: qui plenus gratia et ueritate et ad praecepta facienda adiuuando per gratiam et promissa inplenda curando per ueritatem uenit AUSTUS dixit: Cur solem colitis, nisi quia estis pagani et gentium schisma, non secta? igitur non ab re fuerit et hoc ipsum quaerere, quo manifestius uidere possimus, utrum nostrum hoc nomine
Abbreviated transcription (Latin):
sci et iusti et bom. adiectores eciam p̾naricati¬
onis effecerat. ut eo mõ humiliati discerẽt
ad gr̃am ꝑtiuere fidem. ut iam non essent
legi sb̾diti per reatum. sed legi sociati per iꝰ¬
ticiam. Item quippe apłs dicit. qr priusquã
uenitet fides: sb̾ lege custodiebamur conclu¬
si in eam fidem que postea reuelata est. It a
q lex inouit pedagogus nr̃ erat ni xp̃o ihesu.
Sod postea quã uenit fides iam u̾o sumus
sb̾ pedagogo qr nos reatus legis nõ obligat.
iam per gr̾am lib̾atos. Namq añcͣ spu̾alẽ
grãm humiliati recipem᷑ nicħ nisi mortifi¬
cabat nos litera. iubens qd̾ nõ possemꝰ ĩplere.
Unde idemdicit. Lntera octidit. sp̃c aũ niui¬
ficat. Rutsus euisdem apłi uerba sunt. Si .n.
data eẽt lex que posset uiuificare: om̃io exle¬
ge eẽt nistĩa. S ed conclusit scͥptura om̃ia sub

Expanded text:
sancti o et iusti et boni adiectio reos etiam praeuaricatisancti o et iusti et boni adiectio reos etiam praeuaricationis effecerat, ut eo modo humiliati discerent ad gratiam pertinere per fidem, ut iam non essent legi subditi per reatum. sed legi sociati per iustitiam. idem quippe apostolus dicit. quia priusquam ueniret fides. sub lege custodiebamur conclusi in eam fidem, quae postea reuinquit. paedagogus noster erat in Christo Iesu; sed posteaquam uenit fides, iam non sumus sub paedagogo. quia nos reatus legis non obligat, iam per gratiam liberatos. namque antequam spiritalem gratiam humiliati reciperemus. nihil nisi mortificabat nos littera iubens, quod non possemus inplere. unde idem dicit: littera occidit. spiritus autem uiuificat. rursus eiusdem apostoli uerba sunt: si enim data esset lex. quae posset uiuificare, omnino ex lege esset iust
Abbreviated transcription (Latin):
Omĩa hec figure nr̃e fuerũt. Item dicentẽ
do xp̃o. Quia nõ fuit eciã. eo non. sed eciã ĩ
co erat. Quotquot .ni. ꝓmisiones dei: in il¬
lo eciam .i. in illo exhibite. ĩ ilło adĩplete st̃
Et si caligie uidebis. et qmͣ legem adimplerei
uenert. et eam quo pasto adimpleuent. Nec per¬
querens qua exeas non inueniens. Mamfestũ
scptura socetestatur: qmͣ legem et quos ꝓpħas
data: de quo xp̃e ait. De me .n. ille scripsit. Cer
te n. ip̃a est lex que su̾intrauit ut habundaiz
delictum. quod ad eius reprehñsionem nchil
intelligentes in ore consueuistis. Ibi ergo le¬
ge et uide qr ip̃a ẽ dequa dicitur. Itaq lex qͥ¬
dem sc̃a. et mandatũ scrũ et ustum. et bonumi.
Quod ergo bonum. mͥ fcm̃ est mors: Absit.
Sed pecm̃ ut appareat pccm̃: per bonũ ncħ
oꝑatum est mortem. Nec .n. lex uidebat de¬
sictum. ut illa su̾ intrante hũndaret delicł̃
sed suꝑbos multum sͥ tribuentes mãdati

Expanded text:
omnia haec figurae nostrae fuerunt. item dicentem de Christo: quia non fuit etiam et non, sed etiam in illo erat: quotquot enim promissiones dei. in illo etiam, id est in illo exhibitae, in illo adinpletae sunt et sine caligine uidebis, et quam legem adinplere uenerit et eam quo pacto adinpleuerit. nec peretarum quaerens, qua exeas, et non inueniens. manifestum scriptura saepe testatur, quam Legem et quos Prophedata, de quo Christus ait, De me enim ille ste enim ipsa est lex, quae subintrauit, ut abundaret delictum: quod ad eius reprehensionem nihil intellegentes in ore habere consuestis. ibi ergo lege et uide, quia ipsa est, de qua dicitur: itaque lex quidem sancta et mandatum sanctum et iustum et bonum. quod ergo bonum est. mihi factum est mors? absit. sed peccatum ut adpareat peccatum, per bonum mihi operatum est mortem. neque enim lex iubebat delictum. ut illa subintrante abundaret delictum, sed superbos multum sibi tribuentes mandati
Abbreviated transcription (Latin):
uenientẽ in hunc m̃dum: nostis anqua ex ꝑte
cogitare: Et per dñm ur̃m manicheũ qui ina¬
uis lingua patria uocabatur. Sed uos ut apud
gretos nomen insame uitaretis: uelud declina¬
to eo plongato noĩe quasi fusionem addidistis.
ubi ampluis laberemini. Sic .n. mͥ quidam
urm̃ exposurt. cur appellatus sio manicheus.
ut.s. in greta lingua tanqm inanna fundere
iuideretur. Quia grece fundi chei dicitur. Uͥ qͥd
egeritis nescio. insi ut expressius uob sompina¬
retis insamam. Neq .n. addidistis in ꝑte priore
nom̃is unam litteram ut agnosceretur man¬
na: sed addidistis in post̾iore duas sillabas. nõ
tam plixis et uanis ẜmonib suis insi in sani¬
am fundere sonaret. Sepissime uiratis et per
insane suscetm. Cum ergo intare ã qũã desina¬
tis uellem scare quom̃o intelligatio hant quoq
legis partem qm uultis antiquiim̃a intelligi.
quos uobio dñs ad impleuerit et magis pp̃ utra¬

Expanded text:
uenientem in hunc mundum. nostis aliqua ex parte uenientem in hunc mundum. nostis aliqua ex parte cogitare - et per dominum uestrum Manichaeum, qui Manis lingua patria uocabatur. sed uos, ut apud Graecos nomen insaniae uitaretis, uelut declinato et prolongato nomine quasi fusionem addidistis, ubi amplius laberemini. sic enim mihi quidam uestrum exposuit, cur appellatus sit Manichaeus, ut scilicet in graeca lingua tamquam manna fundere uideretur, quia graece fundit XET dicitur: ubi quid egeritis nescio, nisi ut expressius uobis somniaremini insaniam. neque enim addidistis in parte priore nominis unam litteram, ut agnosceretur manna, sed addidistis in posteriore duas syllabas, non tam prolixis et uanis sermonibus suis nisi insaniam fundere sonaret. saepissime iuratis et per insanifusorem. cum ergo iurare numquam desinatis, uellem scire, quomodo intellegatis hanc quoque legis partem, quam uultis antiquissimam intellegi. quod uobis dominus adinpleuerit, et magis propter iura
Abbreviated transcription (Latin):
forte nõ mechandi lex apud illos iustos anti¬
quos semiplena erat donoo a dño ad ĩpleret᷑
addente. ue quis ad cõcupistend̾ uideat muli¬
erem: Sic .n. ꝯmemorasti ip̃am siñam. Audistiᷤ
dom̃ eẽ. Non mechab̾is. Ego autem dico uobis.
isti iusti. sech. et enoch. uł a qui ei similes fue.¬
runt mechabantur in cordib suts. et aut ñ
erat cor eoꝵ tẽplũ dei. aut mechabantur ĩ tẽ¬
plodei: Quod si non audes dicere: quomodo
eciam de hac re legem illoꝵ que apud illos ĩa
timo plena erat. modo ueniens xp̃c impleurt
De nõ uirando aũ qi et hio illoꝵ legem adĩ¬
pletam ẽẽ dixisti no possũ affirmare anticiͦs
uistos non uirasse. Nam et paulũ apłm iu¬
rasse inuenimus. De ur̃o autẽ ore nõ tollit᷑
crebra uiratio. cũ nirtꝰ per lumen qd̃ amatis c̃
muscis. Neq .n. lumen illud mentiũ ab istis o¬
culis penitus alienũ. quod illuĩat onnẽ hoĩe

Expanded text:
forte lex non moechandi apud illos iustos antiforte lex non moechandi apud illos iustos antiquos semiplena erat, donec a domino adinpleretur addente, ne quis ad concupiscendum uideat mulierem ? sic enim commemorasti ipsam sententiam: audistis dictum esse: non moechaberis; ego autem dico uobis, illi iusti, Seth uel Enoch uel si qui eis similes fuerunt, moechabantur in cordibus suis et aut non erat cor eorum templum dei, aut moechabantur in templo dei? quod si non audes dicere, quomodo etiam de hac re legem illorum, quae apud illos iam tunc plena erat, modo ueniens Christus inpleuit? De non iurando autem, quia et hic illorum legem apletam esse dixisti, non possum adfirmare antiquos iustos non iurasse; nam et Paulum apostolum iurasse inuenimus. de uestro autem ore non tollitur crebra iuratio, cum iuretis per lumen, quod amatis cum muscis — neque enim lumen illud mentium ab istis oculis penitus alienum, quod inluminat omnem hominem
Abbreviated transcription (Latin):
ne. Qũo igitur isti : ꝑfecto .n. nec imꝑitam
rerũ ad suũ officiũ ꝑtinentiũ. nec inteꝑã¬
tem. audes dicere. eoꝵ fuisse iusticiam. in tm̃uͭ
ẜm qui uiuebant antiqui usti hec addendo
xp̃o impleret. cum eoꝵ quoq iusticia sine istiꝰ
ẽt̃ nõ postet: Andictur᷑ es qd̾ preceps irac̃o¬
dia. et ingua improba. ex quo uenit xp̃o adi
quũ uel corde uł ore ista ꝯmittere. sicut ĩ dͥ¬
uenimꝰ. nunc aliquid nõ licere qd añ licuerit. uł
quod añ ño licuerit non licere: Non usq adeo de¬
intellectum xp̃o non adimplere uenerit. qd̾ logi
antique defuro. sed legem instituere q̃ nõ fuib
si dicere fri fatue cunt apud antiquos uistos ñ
fuisset muistum. nunc ita ĩiustũ ẽe xp̃c nolum.
ut quisquis hoc dixerit reus sit gehenne. Pͥm̃
nondum inuenisti cui nam legi hec aliqñ defu¬
erunt. quib nuĩc additis eam xp̃c ĩpleret. An

Expanded text:
nae, quomodo igitur iusti ? profecto enim nec inperitam nae, quomodo igitur iusti ? profecto enim nec inperitam rerum ad suum officium pertinentium nec intemperantem audes dicere eorum fuisse iustitiam in tantum, ut em. secundum quam uiuebant antiqui iusti, haec addendo Christus inpleret, cum eorum quoque iustitia sine istis esse non posset? an dicturus es, quod praeceps iracundia et lingua inproba. ex quo uenit Christus,quum uel corde uel ore ista committere? sicut in uenimus nunc aliquid non licere, quod ante licuerit uel quod ante non licuerit, nunc licere. non usque adeo deintellectum Christus non adinplere uenerit, quod legi antiquae defuit, sed legem instituere. quae non fuit, si dicere fratri "fatue," cum apud antiquos iustos non fuisset iniustum, nunc ita iniustum esse Christus uoluit. ut quisquis hoc dixerit, reus sit gehennae. proinde nondum inuenisti, cuinam legi haec aliquando defuerunt, quibus nunc additis eam Christus inpleret. An
Abbreviated transcription (Latin):
uisse xpm̃ uł dum contraria referendo. et t̾c
pro tpr̃e bñ fuisse instituta. et nunc a xp̃o non
soluta. sed ad impleta. ꝑ inde pͥmũ ab hiis q̃ro.
utrum illi antiqui iusti. enoch. et sech. hos .ni.
potissimũ faustus cõmemorat. et si qui alii
nõ solum añ moysen. sed et si qui ante abra¬
ham fuerunt. et nati sunt fr̃ sine tausa. aut di¬
xerint fr̃i fatue. Si .ii. nõ dix̾nt. cur nõ et tali¬
a docuerint: Quod si et talia docuerũt: quero
ĩpleuit addendo. Ego aũ dico uobis. N quis
irascitur fr̃ĩ suo. aut si quis dicit racha. aut
si qius dicit fatuo. reus erit uł uidicii. uł cb¬
cuii. uł gehenne ignis. qñ quidem ot illi eod̾
modo uiuebant. eodem modo inuendũ mo¬
nebant: An ignorabant illi iusti frenandã
ot̃ tracondiã. nec petulanti conuicio frẽm la¬
cesstendũ: Qus nouerant quid̾. sed ab hiis se
abstinere nõ poterant. Ergo rei erant gehen¬

Expanded text:
uisse Christum. uelut contraria referendo et tunc uisse Christum. uelut contraria referendo et tunc pro tempore bene fuisse instituta et nunc a Christo non soluta, sed adinpleta. Proinde primum ab his quaero, utrum illi antiqui iusti. Enoch et Seth — hos enim potissimum Faustus commemorat — et si qui alii. non solum ante Moysen, sed et si qui ante Abraham fuerunt, irati sint fratri sine causa aut dixerunt fratri: fatue. si enim non dixerunt, cur non et talia docuerunt? quodsi et talia docuerunt, quaero, inpleuerit addendo: ego autem dico uobis: si quis irascitur fratri suo aut si quis dicit "racha" aut si quis dicit "fatue." reus erit uel iudicii uel consilii uel gehennae ignis, quandoquidem et illi eodem modo uiuebant, eodem modo uiuendum monebant. an ignorabant illi iusti frenandam esse iracundiam nec petulanti conuicio fratrem lacessendum, aut nouerant quidem, sed ab his se abstinere non poterant ? ergo rei erant gehen
Abbreviated transcription (Latin):
uelantẽ. et hanc ueritatem tunc tũc ꝓmitẽ
fite per daectionem oꝑante complentur. Illa uͦ
que in ꝓmittente significat̾̃one uersata sunt:
rebus redditis tnͣsierunt. Ita et ip̃a nõ soluta. s
impleta sunt. qi ca non irrita nec fallacia. xp̃o s
ostendit. cum id quod eoꝵ sigcatione ꝓmitte¬
batur exibuit ¶Ton iaq sicut faustus opmat᷑
quedam dñs iħo adimpleuit. q̃ ab antiquis iͦ¬
tis iam dc̃a erant ante legem moyseos. sicuti
est. non occides. quod nõ contrario redarguit
sed mag̾ fn̾iauit. cum et ab ira. et a comicio
reuocauit. quedam uero soluit que ꝓpria ui¬
debantur legis hebreoꝵ sicuti ẽ. ocłm ꝓ ocło
dentem pro tente. Qd̃ uidetur pociꝰ abstulis¬
se qmͣ confiasse cum ait. Ego aũ dico uobis.
non resistere malo. Sed si quis te ꝑcuserit ĩ ma¬
xisllam tuã dexteram: prebe illi et alterã. Et ce¬
tera. Nos .n. diñs et hec que isti putant soi¬

Expanded text:
uelantem, et hanc ueritatem tunc promittentemuelantem, et hanc ueritatem tunc promittentemfide per dilectionem operante conplentur; illa uero, quae in promittente significatione uersata sunt, rebus redditis transierunt. ita et ipsa non soluta. sed adinpleta sunt, quia ea non inrita nec fallacia Christus ostendit, cum id quod eorum significatione promittebatur exhibuit. Non itaque. sicut Faustus opinatur. quaedam dominus Iesus adinpleuit. quae ab antiquis iustis iam dicta erant ante legem Moyseos, sicuti est: non occides. quod non contrario redarguit, sed magis firmauit. cum et ab ira et a conuicio reuocauit. quaedam uero soluit. quae propria uidebantur legis Hebraeorum, sicuti est: oculum pro oculo. dentem pro dente. quod uidetur potius abstulisse quam confirmasse. cum ait: ego autem dico uobis non resistere malo; sed si quis te percusserit in maxillam tuam dextram. praebe illi et alteram et cetera. nos enim dicimus etiam haec. quae isti putant sol
Abbreviated transcription (Latin):
uenerit pocius qmͣ adimplere. qr xp̃ĩan ũo ob¬
fides xp̃i hec ad ĩplendis iam talib imbutos
inuenerat. Eunquid .n. nõ obẜuant xpĩani
quod in illa scͥptura est. Audi istł. dũs deus tuꝰ
deus unus est. Non facies tibi ydolum et cec̾a
huiꝰ modi: Nunquid non obsuant xpĩani. ꝙ
ibi dicitur. Non accipias nomẽ drã dei tui ĩua¬
nũ: Nũquid ipm̃ salb̃m quod ad intelligẽdã
ueram requiem ꝑtinet non obẜuant xpĩan:
Nunquid honorẽ parentib xpĩam nõ deferunt
qd̃ ibi p̾ceptũ est: Nuquid a formcationib
aut homicidiis. aut furtis. aut fłis testimoni¬
is a concupistenda uxore ꝓximi. a concupiscẽ¬
da re pximi nõ se tẽꝑant xp̃iani. q̃ omĩa ĩ illa
lege conscͥpta sunt: Hec p̾cepta sũt moꝵ. illa
sacram̃ta sunt ꝓmissoꝵ. Hec implentur ꝑ adiu¬
uantẽ grãm. ssia ꝑ redditã ueritatẽ. utraq ꝑ
xp̃m. et illam gram sꝑ donantẽ. nũc eciam re¬

Expanded text:
uenerit potius quam adinplere, quia chrisuenerit potius quam adinplere, quia chrisfides Christi haec adinplentis iam talibus inbutos inuenerat? numquid enim non obseruant christiani, quod in illa scriptura est: audi. Israhel, dominus deus tuus deus unus est; non facies tibi idolum et cetera huiusmodi? numquid non obseruant christiani, quod ibi dicitur: non accipias nomen domini dei tui in uanum? numquid ipsum sabbatum, quod ad intellegendam ueram requiem pertinet, non obseruant christiani? numquid honorem parentibus christiani non deferunt, quod ibi praeceptum est ? numquid a fornicationibus aut homicidiis aut furtis aut falsis testimoniis, a concupiscenda uxore proximi <aut a concupiscenda re proximi non se temperant christiani? quae omnia in illa lege conscripta sunt. haec praecepta sunt morum, illa sacramenta sunt promissorum; haec inplentur per adiuuantem gratiam, illa per redditam ueritatem: utraque per Christum et illam gratiam semper donantem, nunc etiam re
Abbreviated transcription (Latin):
uero poputꝰ accedens ad fidem qua iam talib¬
sus ẽẽ ac resurrexisse p̾dicabatur. i his quidẽ
hoĩb quos iam talib sacram̃tis institutos ead̾
fides inuenerat nec cogebatur ista obseruate uec
phibebatur. In hiis aũ qui taub uacui. nullago¬
nis. nulla consuetudinis. nulla congruentie ne¬
cessitudino retenti credid̾ant eciã ꝓhibebantur.
ut per eos iam inciperet apparere illa omia ꝓptꝰ
q hec ꝑmussa ad ĩplente: iam oporterer cessare.
oꝑantis cũ displi cuisser quib dam ex c̾cũcisiõe
credentib qui hec non intelligebant in ea ꝑu̾si¬
tate manserunt ut et gentes cogerent undana¬
re. hii sunt quos faustus symmachianoꝵ uel
nazareoꝵ noĩe cõmemorauit. qui usq ad nr̃a
tp̃a iam quidem in exigna sed adhuc tñ uel ĩ ip̃a
paucitate ꝑdurant. Quid hñt ergo isti unde
legi et ꝓpħis calũpnientur. qd̾ eos xp̃c soluero

Expanded text:
ergo populus accedens ad fidem, qua iam Chriergo populus accedens ad fidem, qua iam Chrisus esse ac resurrexisse praedicabatur, in his quidem hominibus, quos iam talibus sacramentis institutos eadem fides inuenerat, nec co ebatur ista obseruare nec prohibebatur; in his autem, qui tal bus uacui nulla generis, nulla consuetudinis uel congruentiae necessitudine retenti crediderant, etiam prohibebatur, ut per eos iam inciperet adparere illa omnia propque haec promissa adinplente iam oportere cessare. antis cum displicuisset quibusdam ex circumcisione credentibus, qui haec non intellegebant, in ea peruersitate manserunt, ut et gentes cogerent iudaizare. hi sunt, quos Faustus Symmachianorum uel Nazaraeorum nomine commemorauit, qui usque ad nostra tempora iam quidem in exigua, sed adhuc tamen uel in ipsa paucitate perdurant. Quid habent ergo isti, unde legi et prophetis calumnientur, quod eos Christus soluere
Abbreviated transcription (Latin):
in eoꝵ simulationẽ eciã petrũ adductũ fr̃na
obuirgatione correxit. Sed postea qmͣ ĩ umũ
apsi congrogati eciã consilio suo censuerunt
dam ex circũcisione xpĩanis nõ ualentib m̃õ¬
to disternere illos colos ab hiꝰ obẜuatõnib
ñ fitisse ꝓhibendos. ernos fides que reuelata ẽ
hiis otiam ĩbutos inuenerat. Ut in eis iam c̃o¬
sũmaretur ip̃a actio ꝓpħica. quos ante ad ĩple¬
tionem ꝓphecie iam tenuerat. Ne si et ab ip̃i
moueretur ĩ probata pociꝰ quã t̾minata uidere¬
tur. Si aũ es gentib ĩponeretur aut non xp̃i
promittendi causa instituta cẽ. aut ad huc x ͫ
promitt̾e ꝑutarcdur pramus taq ppło dei añ
qrñ xp̃e ueniret legem ꝓpħasq ad implere: illa oĩa
que hunc ꝓmutebant obẜuare iubebatur. lib̾
in eis qui hec quo ꝑtinerent intelligebant. ser¬
uus qũ i eis qui hoc non intelligebant. post̾iori

Expanded text:
in horum simulationem etiam Petrum adductum fraterna in horum simulationem etiam Petrum adductum fraterna obiurgatione correxit. sed posteaquam in unum apostoli congregati etiam concilio suo censuerunt sdam ex circumcisione christianis non ualentibus mente discernere illos solos ab huiusmodi obseruationibus non fuisse prohibendos, quos fides, quae reuelata est, his iam inbutos inuenerat, ut in eis iam consummaretur ipsa actio prophetica, quos ante adinpletionem prophetiae iam tenuerat, ne si et ab ipsis remoueretur, inprobata potius quam terminata uideretur, si autem et gentibus inponeretur, aut non Christi promittendi causa instituta esse, aut adhuc Christum promittere putaretur. primus itaque populus dei, s ueniret legem prophetasque adinplere, illa omnia, quae hunc promittebant, obseruare iubebatur: liber in eis, qui haec quo pertinerent intellegebant. seruus autem in eis, qui hoc non intellegebant. posterior
Abbreviated transcription (Latin):
hiis legis oꝑib salui ẽẽ nõ possent. Nam cũ
gentes ad xp̃i fidem ita uenirent maxime ꝑ
pauli apłi p̾dicationem sicut uenite debu¬
erunt ut nullis eiꝰmodi obẜuationib one¬
rarentur. qr et insolita ista maxime cͥcũcisi¬
onem gnͣdes ecate reformdantes deterrerẽ¬
tur a fide. et nõ ita nati ut talib sa cramẽtis
ĩbuerentur si more pͥstino ꝑseliti fierent. t̃a
b uentre oporteat. nõ intelligentes qui ex cir¬
cuncisione uenerant. cur sibi illa ꝑmissa eeñt
et cur gentib ĩponenda ño eeñt. quib dã
carnalib seditõnib ceꝑant eccãm ꝑ tͣbare.
quod gentiles ad dei populũ accedentes nõ soi¬
lempurt̾ ꝓseliti fierent ut carns cͥcũcisione. et
ceteris hui cemodi obseruationib legis. Atq in
hiis erant qui hoc ideo fieri magno opere ĩsiste¬
baut. qr timebant uideos mr̃ quos uersabant᷑.
Contra hos apłs paulus. multa scripsit. Nam

Expanded text:
his legis operibus salui esse non possent. nam cum his legis operibus salui esse non possent. nam cum gentes ad Christi fidem ita uenirent, maxime per Pauli apostoli praedicationem, sicut uenire debuerunt, ut nullis eiusmodi obseruationibus onerarentur — quia et insolita ista, maxime circumcisionem, grandes aetate reformidantes deterrerentur a fide, et non ita nati, ut talibus sacramentis inbuerentur, si more pristino proselyti fierent, tamqbus uenire oportebat, non intellegentes qui ex circumcisione uenerant, cur sibi illa permissa essent. et cur gentibus inponenda non essent, quibusdam carnalibus seditionibus coeperant ecclesiam perturbare, quod gentiles ad dei populum accedentes non sollemniter proselyti fierent in carnis circumcisione et ceteris huiuscemodi obseruationibus legis. atque in his erant, qui hoc ideo fieri magnopere insistebant, quia timebant Iudaeos, inter quos uersabantur. contra hos apostolus Paulus multa scripsit; nam
Abbreviated transcription (Latin):
apłs atꝑ ipẽ int̾ eos morem hiꝰ custodiunt. nõ
aimulatione. fallati. sed consilio prudenti. Neq¬
.n. ita natis et ita institutis noxia erant ista ꝙͣ¬
busiam non eeñt sig̃candis futuris necestaria
MNagis quupe noxium erat. ea tanqiñ noxia
phibere in hiis hom̃ibi ust ad quos durare de
teiseremur. sed ex diuerso ueluti pariete .i. ex ĩpu
uenirent: ad nulla talia cogentur. Si aũt hiis
qui ex circuntisione uenerant talib q̃ sacram̃¬
tis ad huc dediti erant ultro uellent sicut thimo¬
theus conferre ꝯgruentiã nõ ꝑhiberentur. e¬
rum si in hiꝰ legis oꝑib putarent suam spemi
salutemq contineri. tanꝙͣ certa ꝑnicie uetarẽ¬
tur. Unde illud apłi. Etce ego paulus dico no¬
bis. qr si cͥcũcidamini. xp̃c uob̾ nicħ ꝓderit. O¬
Circũcidamini.s. sicut ip̃i uolebant. sic̃ eis
a quibdam deprauatis ꝑsuasum erat. qd̾ sine

Expanded text:
apostolus atque ipse inter eos morem huiusmodi custodiuit non apostolus atque ipse inter eos morem huiusmodi custodiuit non simulatione fallaenim ita natis, et ita institutis noxia erant ista, quamvis jam non essent significandis futuris necessaria. Magis quippe noxium erat, ea tanquam noxia prohibere in his hominibus usque ad quos durare debtenerentur, sed ex diverso veluti pariete, id est, ex venirent , ad nulla talia cogerentur. Si autem iis qui ex circumcisione venerant, talibusque sacramentis adhuc dediti erant, ultro vellent, sicut Timotheus, conferre congruentiam, non prohiberentur: verum si in hujusmodi Legis operibus putarent suam spem salutemque contineri, tanquam a certa pernicie vetarentur. Unde est illud Apostoli: Ecce ego Paulus dico vobis, quia si circumcidamini, circumcidamini scilicet, sicut ipsi uolebant, sicut eis a quibusdam deprauatis persuasum erat, quod sine
Abbreviated transcription (Latin):
que adhuc ꝓmittebatur implendũ quod iam
constat impletum tanqm si uerba ista colle¬
tes nasciturus. passurus. resutectuuꝰ. que tũ
hec fittura ceñti reste dicebantur et institue¬
ret dici. natus est passus est. resurrexin que ilł
completis. et ob hos ablatis recte dicuntur si¬
cut ergo ista uerba ita ilła prioris populi sacra¬
menta qr per eum qui non uenit legem eti
ppħas coluere sed ad ĩplere. iam implera sũt.
o tosui mutariq debuerunt.¶ Quod primis xͥ¬
anis qui ex uideis crediderant. donec contͣ diu¬
turnam consuetudinem paulatim ꝑsuad̾et ᷑.
atis ad intellectum ꝑfectum ꝑduceretur. ed
qi ita nati erant atq instituti sinerunt eos
apłi prm̃ ritum traditionẽq ẜuare. et eos qͥb
hoc opus erat ut congruerent illoꝵ tarditati
morib q moruerint. Unde est quod timothe¬
um uidea matre et greco pr̃e natum pp̃ illos ad
quos tales cum eo uenerat cciam cirtucidit

Expanded text:
quae adhuc promittebatur inplendum, quod iam quae adhuc promittebatur inplendum, quod iam constat inpletum. tamquam si uerba ista tolleret "nasciturus, passurus, resurrecturus," quae cum haec futura essent, recte dicebantur, et institueret dici "natus est, passus est, resurrexit," quae illis conpletis et ob hoc ablatis recte dicuntur. Sicut ergo ista uerba, ita illa prioris populi sacramenta, quia per eum, qui non uenit legem et prophetas soluere sed adinplere, iam inpleta sunt, ideo tolli mutarique debuerunt, quod primis christianis, qui ex Iudaeis crediderant, donec contra tam diuturnam consuetudinem paulatim persuaderetur atque ad intellectum perfectum perduceretur, et quia ita nati erant atque instituti, siuerunt eos apostoli patrium ritum traditionemque seruare et eos, quibus hoc opus erat, ut congruerent illorum tarditati moribusque. monuerunt. inde est quod Timotheum iudaea matre et graeco patre natum propter illos, ad quos tales cum eo uenerat, etiam circumcidit
Abbreviated transcription (Latin):
nec paaib moraꝵ intuallis. nec hiisdem uel to¬
tidem litu̾s sillabis ue sonuerunt. quid mirũ
si auis unst̾ioꝵ signaculis passio et resurrectio
quasi nerba uisibilia. sacro sca quidem. uo¬
rumptũ mutabilia. et tẽporalia. Deus .n. etͦ¬
mis est. nec tũ aqua. et om̃is illa actio corporał
que aginir cumb aptizannis. et fit et tnsit eter¬
macs.⁊ uͣrursuo eniam ille sillabe celerit̾ soña¬
tes eo mnseuntes cum dicitur deus. nisi dicantur
non consectatur. hec om̃ia fiunt et tnͣscunti
sonant es tẽseunt. uirtus tñ que per ista oꝑa¬
tur iugiter manet. et donum spirituaie qd ꝑ
ista insinuatur eternũ est. Qui ergo dicit. si
xp̃c legem et ꝓpħas non soluisses. illa sacram̃¬
ta segis et ꝓphetat in xp̃ianoꝵ congregatiomb̾
nascituru̾s. passutꝰ et resurrecturꝰ. Cum id ma¬
gͣ hos non soluerit sed adĩpleuerit. qi iam non
Qui ergo uenit legem et ꝓphas non soluere
sed ad implere: ip̃a ad ĩpłetione abstulit ea per

Expanded text:
nec paribus morarum interuallis nec isdem uel totidem litteris syllabisue sonuerunt: quid mirum, si aliis mysteriorum signaculis passio et resurrectio quasi uerba uisibilia, sacrosancta quidem uerum tamen mutabilia et temporalia? deus enim aeternus est, nec tamen aqua et omnis illa actio corporalis, quae agitur cum baptizamus et fit et transit, aeterna est: ubi rursus etiam illae syllabae celeriter sonantes et transeuntes, cum dicitur deus, nisi dicantur, non consecratur. haec. omnia fiunt et transeunt, sonant et transeunt; uirtus tamen, quae per ista operatur, iugiter manet et donum spiritale. quod per ista insinuatur, aeternum est. qui ergo dicit: si Christus legem et prophetas non soluisset, illa sacramenta legis et prophetarum in christianorum congregationibus nasciturus, passurus et resurrecturus, cum ideo magis haec non soluerit, sed adinpleueritqui ergo uenit legem et prophetas non soluere sed adinplere, ipsa adinpletione abstulit ea, per
Abbreviated transcription (Latin):
dere maiichei qui nam eoꝵ ĩpleant qd̾ dñs
ato Oiigite inimicos ur̃os. Ecre si has si¬
guias repugnantesq siñas ẽẽ uultis: deus ur̃
fecio qd̾ ccͥptum est in lege mopsi. oderis inimi¬
cum tuũ et̾ gens tenebraꝵ qd̃ scͥptum ẽ in euu᷑¬
głio. Diligite immicos ur̃os. Qmͣqm᷑ nec fĩ¬
gendo muemre potiustis. quo pacto diriuans
qõnem int̾ mustas lucipetas. et blatras luci¬
fugas. tramq .n. prolem gentis tenebrarũ
ẽe contenditis. Cnde gͦ ille amant a se alienã
lcem. ille aũt hanc au̾sando sua pociꝰ origme
delestant᷑: An mũduis nascuntur muste in
fetidis loacis. qm blaite i obscuris cubituł:
Iam uero illud quod antiquis dcm̃ ẽ. ocłm ꝓ

Expanded text:
dete, Manichaei, quinam eorum inpleant, quod dominus dete, Manichaei, quinam eorum inpleant, quod dominus ait: diligite inimicos uestros. ecce si has singulas repugnantesque sententias esse uultis, deus uester fecit, quod scriptum est in lege Moysi: oderis inimicum tuum, et gens tenebrarum, quod scriptum est in euangelio: diligite inimicos uestros. quamquam nec fingendo inuenire potuistis. quo pacto dirimatis quaestionem inter muscas lucipetas et blattas lucifugas; utramque enim prolem gentis tenebrarum esse contenditis. unde ergo illae amant a se alienam lucem, illae autem hanc auersando sua potius origine delectantur? an mundius nascuntur muscae in fetidis cloacis quam blattae in obscuris cubiculis? Iam uero illud, quod antiquis dictum est: oculum
Abbreviated transcription (Latin):
et dilig̾e pp̃ naturam sed hoc ad ꝑuersas coꝵ
mẽtes intelligere multum est. Urgendi st̃
Que non possunt dicere dilectorem gentis
tenebraꝵ. ideoq ad euis exẽplum non hñt
ꝙ̃ad modum hortentur ut suũ quisq dili¬
gat inimitũ. pociꝰ .n. genti ipi tenebrarũ
dilectionem inimici tribuere potuerant:
qm̃ deo suo. Illa quuppe sicut delirant et ui¬
cnams lucem atq contiguam concupiũ
dãq frui uoluit atq ut frueret᷑ muadere
cogitauis. Neq ista culpa est uerum eo bi fi¬
icum bonum appetitur uñ et dñs dicit. Reg¬
nũ teloꝵ iumpatitur. et qui uim fec̾int. d̾i¬
pient illud. Ecte gens tenebraꝵ ẜm eoꝵ uani
manerat eo euis cłaritate et specie delectata. si
cam uicissim deus dilexit. sed odio detestanof
friu se uolentem. eo fundit᷑ eradicare molitꝰ
est. Si ergo mali amant bonũ quo fruantur.
bom as̃ oderunt malum ne polluant ᷑. respon¬

Expanded text:
et diligere propter naturam. sed hoc ad peruersas eorum et diligere propter naturam. sed hoc ad peruersas eorum mentes intellegere multum est. urguendi sunquem non possunt dicere dilectorem gentis tenebrarum, ideoque ad eius exemplum non habent, quemadmodum hortentur, ut suum quisque diligat inimicum. potius enim genti ipsi tenebrarum dilectionem inimici tribuere potuerunt quam deo suo. illa quippe. sicut delirant, uicinam sibi lucem atque contiguam concupiuit eaque frui uoluit atque, ut frueretur, inuadere cogitauit. neque ista culpa est, cum uerum et beatificum bonum adpetitur. unde et dominus dicit: regnum caelorum uim patitur, et qui uim fecerint, diripient illud. ecce gens tenebrarum secundum emauerat, eius claritate et specie delectata; nec eam uicissim deus dilexit, sed odio detestans frui se uolentem funditus eradicare molitus est. si ergo mali amant bonum, quo fruantur, boni autem oderunt malum, ne polluantur, respon
Abbreviated transcription (Latin):
mn̾ iiicũ pp̃ id quod in eo maium ẽ.i. miqͥ¬
tatem .i. et diligamus mimitũ pp̃ id qdͥ ĩ eo
bonum est .i. socialem rõnalemq creaturam
Nisi quod nos nõ eum ꝑ naturam. nel suã
uł alienam. s ꝑ ppriam uoluntatẽ malũẽe
ꝯuincimus. Illi autẽ per naturam gentis tene¬
braꝵ putant c̃e hominẽ malum. qmͣ scdm̃ ip¬
sos deus totus timuit anteqsm in parte uin¬
cͥetur. in ꝑte ab ea sic iustus est ut nes totꝰ lib̾a¬
retr Audito gͥ et nõ intellecto qd̾ antiquis di¬
ctum erat oderis inmicũ tuum. ferebantur
homines in hoĩs odium. cũ deberent non odis¬
se nisi uitiũ. Hos corrigit dñs dicendos. Di¬
ligite inimitos ur̃os. ut qui iam dixerat. ño
uem legem soluere. sed adimplere. ideoq de
odio inimici scriptum est in lege non solue¬
ret. p̾cipiendo utiq ut diligamus ininticoᷤ
cogeret nos intelligere quonam possemus
unũ eumnidẽq hominẽ et odisse pp̃ culpam:

Expanded text:
mus inimicum propter id quod in eo malum est, imus inimicum propter id quod in eo malum est, itatem, et diligamus inimicum propter id. quod in eo bonum est, id est socialem rationalemque creaturam, nisi quod 1108 non eum per naturam uel suam uel alienam, sed per propriam uoluntatem malum esse conuincimus. illi autem per naturam gentis tenebrarum putant esse hominem malum, quam secundum ipsos deus totus timuit, antequam in parte uinceretur, et in parte ab ea sic uictus est. ut nec totus liberaretur. audito igitur et non intellecto. quod antiquis dictum erat: oderis inimicum tuum, ferebantur homines in hominis odium, cum deberent non odisse nisi uitium. hos corrigit dominus dicendo: diligite inimicos uestros, ut qui iam dixerat: non ueni legem soluere, sed adinplere ideoque de odio inimici quod scriptum est in lege non solueret, praecipiendo utique, ut diligamus inimicos, cogeret nos intellegere, quonam modo possemus unum eundemque hominem et odisse propter culpam
Abbreviated transcription (Latin):
telligentib id quod dictum est. odeus iniini c̃
terã. inferre uoluisse. quod omĩo non norãt
io diligerent ininncos suos. Utrumq aũ
quomõ soruandũ sit: longum est disputa¬
to: Sed ad istos int̾im quib generasit̾ displi¬
cet. si quis oderit inimicũ suum: est nob̾ sermo
qui coꝵ ut iimicum frontem p̃mat. cum eoᷤ
interrogamus. utrum diligat deus eoꝵ gentẽ
tenebraꝵ. aut si ppẽa nunc inimiti diligen¬
di sumt: quod habeant partem boni. cur ñ
ob hoc oos et odisse debemus quod ħeant ꝑ¬
tem homali: Ca quippe regula. et hoc solui¬
tur doceturq nõ eẽ contrariũ quod ĩ antiqͣ
scͥptura dcm̃ est. odetis immicũ tuũ. Et in
enũgelio. Oiligite mimicos nr̃os: qd̾ uncͥs
q iniquus homo in quͣtum iniquus est odio
hũdus est. in qnͣtum autẽ homo est: diligendꝰ
est.Ut illud quod in eo recte odimus: argua¬
mus .i. uicuum. quo possit illud qd̃ in eo recte
uicio lib̾ari. Hec inqm regula est quã et od̾i¬

Expanded text:
tellegentibus id, quod dictum est "oderis inimicum tuum," inferre uoluisse, quod omnino non norant, ut diligerent inimicos suos. utrumque autem quomodo seruandum sit longum est disputare. sed ad istos interim, quibus generaliter displicet, si quis oderit inimicum suum, est nobis sermo, qui eorum frontem premat, cum eos interrogamus, utrum diligat deus eorum gentem tenebrarum. aut si propterea nunc inimici diligendi sunt, quod habeant partem boni, cur non ob hoc eos et odisse debemus, quod habeant partem mali. ea quippe regula et hoc soluitur doceturque non esse contrarium, quod in antiqua scriptura dictum est "oderis inimicum tuum" et in euangelio "d iligi iniquus homo, in quantum iniquus est, odio habendus est; in quantum autem homo est, diligendus est; ut illud quod in eo recte odimus, arguamus, id est, vitium, quo possit illud quod in eo recte vitio liberari. Haec, inquam, regula est, qua et oderi
Abbreviated transcription (Latin):
sp̃e adumiantis es humiliũ confessionem calui¬
tis gr̃a lib̾antis impleretur in nob̾: Quia re¬
uera sicut omĩa usta p̾cepta sublimia. nec ilł
libris uet̾ib desum. ita illio finis quo refantͤ
occuitus est. Qmͣuis ẜm eũ uiuerent sc̃ĩ. qui
futuram euis reuelationẽ uidebamt et ꝓ tor̃m
nomen regni celoꝵ. quod tam crebro noĩat dd̾.
Dicttur quidem ibi. Diligite sapiãm ut ĩ etꝰ¬
nũ regnetis. Et ip̃a nita et̾na. si nõ illic in ma¬
infesto p̃dicaretut: nõ diceret dñs eciã mał̾ ui¬
deis. Scrutamini ccͥptutas in quib putatis uos
uitam eternam hr̃e. ip̃e testimoniũ ꝑibent de
me. Quo .n. nͥ ad hoc ꝑtinet qd̾ ibi scriptũ est.
Non moriam sed uiuam et narrabo oꝑadm̃.
et illumina ocłos meos ne unqm obdormiã

Expanded text:
spiritus adiuuantis et humilium confessionem saluspiritus adiuuantis et humilium confessionem salutis gratia liberantis inplerentur in nobis? quia reuera, sicut omnia ista praecepta sublimia nec illis libris ueteribus desunt, ita illic finis, quo referantur, occultus est, quamuis secundum eum uiuerent sancti, qui futuram eius reuelationem uidebant et pro tempnomen regni caelorum, quod tam crebro nominat dominus. dicitur quidem ibi: diligite sapientiam, ut in aeternum regnetis. et ipsa uita aeterna si non illic in manifesto praedicaretur, non diceret dominus etiam malis Iudaeis: scrutamini scripturas, in quibus putatis uos uitam aeternam habere; ipsae testimonium perhibent de me. quo enim nisi ad hoc pertinet, quod ibi scriptum est: non moriar, sed uiuam et enarrabo opera domini et: inlumina