comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
dedisset p̃mii. qd̾ uellet postuła¬
di. uirassetq ut solebat ꝑ infnã
paludẽ se nchil negaturũ. tum
faber clausus minerue nuptias
postulauit. Hic iupiter optimus
maximꝰ tanta religiõe cõstrictꝰ
abnuere nõ potuit inineruã tñ
monuit repugnare pudicitiã¬
q defende. Tũ in illa colluctaci¬
one uoltanũ in terrã ꝓfudisse
auĩt unde sit erictonius natus.
ne atq humo. Cur igitus u̾go
eũ puerũ tũ dracone conclusũ
et obsignatũ tribus uirgĩbus
cicropidis cõmendauit: Euidẽr
ut opinor incestũ. qd̾ nłło mõ
possit collotari. Altea cũ pene
amatorẽ suũ ꝑdidisset. q̃ erat
turbatus distractus equis. p̃stã¬
cissimũ medicũ astlepiũ curãdo
uiuem aduoiauit: eũq sanctũ
secretis alma recõdit sedibus.
et nymphie egerie nemoriq re¬
legat. solus ubi et silius itailis
ignobilis enũ exige̾t uerso q
ubi nomĩe uirbius esset. Quid
sibi ult. hec diligẽs tã sollicita

Expanded text:
dedisset praemii quod vellet postuladedisset praemii quod vellet postulandi, jurassetque, ut solebat, per infernam paludem se nihil negaturum, faber claudus Mineruae nuptias postulauit. t hic luppiter Optimus Maximus tanta religione constrictus abnuere non potuit, Mineruam tamen monuit repugnare pudicitiamque defendere. tum in illa conluctatione Vulcanum in terram effudisse aiunt, unde sit Erichthonius natus, ne atque humo. cur igitur uirgo eum puerum cum dracone conclusum et obsignatum tribus uirginibus Cecropidis commendauit? euidens ut opinor incestum, quod nullo modo possit colorari. altera cum paene amatorem suum perdidisset, qui erat turbatis distractus equis, praestantissimum medicum Asclepium curando iuueni aduocauit eumque sanatum secretis alma recondit sedibus et nymphae Egeriae nemorique relegat, solus ubi in siluis Italis ignobilis aeuum exigeret uersoque ubi nomine Virbius esset. quid sibi uult haec tam diligens, tam sollicita
Abbreviated transcription (Latin):
si fuit uirgo p̾mo post̾ã mulier.
hominẽ fuisse q̃ nõ intelligit. pe¬
cudẽ se fatetur Quid loquar ob¬
senitatẽ ueneris oĩm libidibo ꝓ
stitute: nõ deorũ tantũ sed et
hoĩm : Sec enĩ ex famoso martis
scupro genuit harmoniã ex mer¬
curio hermafroditũ qͥ est natus
androginꝰ. ex ioue cupidinẽ.
ex anchise eneã. ex buche eritħe
Ex adomo quidẽ nullu potuit.
qd̾ etiã tũ puer ab apro ictus
occisus est. Que p̾ma ut in histõia
sacra cõtinetur artẽ mẽt̾tiã in¬
stituit: autorq muliei̾bus in
sola p̃ter alias mulies ĩpudica
et uirorũ appetẽs uide̾tur. Etiã¬
ne hec habet aliq̾d numĩs. cuiꝰ
plura numeantur adulte̾ia ꝙͣ¬
partus. Sed ne ille quidẽ uir¬
gines illibatã castitatẽ seruae̾
potuerũt. Unde enĩ putemꝰ eric¬
tomũ esse natũ: An ex terra ut
poete uideri uolũt: dt res ip̃a
clamat. Nã cũ uoltanus diis ar¬
ma fecisset. eiq iupiter optionẽ

Expanded text:
si fuit uirgo primo, postea mulier, si fuit uirgo primo, postea mulier, hominem fuisse qui non intellegit, pecudem se fatetur. quid loquar obsceuitatem Veneris omnium libidinibus prostitutae non deorum tantum, sed et hominum? haec enim ex famoso Martis stupro genuit Harmoniam, ex Mercurio Hermaphroditum, qui est natus androgynus, ex Ioue Cupidinem, ex Anchise Aenean, ex Bute Erycem; ex Adonio quidem nullum potuit, quod etiamtum puer ab apro ictus occisus est. quae prima, ut in Historia Sacra continetur, artem meretriciam instituit auctorque mulieribus in sola praeter alias mulieres inpudica et uirorum adpetens uideretur. etiamne haec habet aliquid numinis, cuius plura numerantur adulteria partus. Sed ne illae quidem virgines illibatam castitatem servare potuerunt. Unde enim putemus Erichthonium esse natum? an ex terra, ut poetae videri volunt? At res ipsa clamat. Nam cum Vulcanus diis arma fecisset, eique Jupiter optionem
Abbreviated transcription (Latin):
dii putãtur: et eorũ memoriã
post mortẽ esse consecratã. Po
et etates diuerse sũt. et certe
ymagines singulorũ: qd̾ in eo
habitu et etate simulachra eoꝵs
cõfigurata sũt: in qua quẽq
mors deprehendit. Considemq
si placet. erup̃nas infeliciũ de¬
orũ. Isis filiũ ꝑdidit. ceres
latona. uix insulã ꝑuã in q̃
pareret ĩuenit. Deũ mater
et amauit formosũ adolestẽtẽ
et eũ cũ pelice dep̃hensũ ex¬
sectis uirilibus senmurũ red¬
didit. et ideo nũt sacra euis a
gallis sacerdocibꝰ celebrãt᷑.
Iuno pelices acerrime ꝑ secu¬
ta est. quia pare̾ ipã nõ po¬
tuit ex fratre. Insulã samiũ
stribit uarro p̾us parthennã
nominatã. qd ibi uino adoleue¬
rit. ibiq eciã ꝑturieit. It aq
nobilissimũ et antiquissimũ tem¬
płũ eius est sami. et simulachrũ
i habitu nubẽtis figuratũ. et
sacra eius ãmuersaria nuptiarũ
ritu celebrãtur. Si igͣ adoleuit.

Expanded text:
dii putantur et eorum memoriam dii putantur et eorum memoriam post mortem consecratam. ideo et aetates diuersae sunt et certae imagines singulorum, quod in eo habitu et aetate simulacra eorum configurata sunt, in qua quemque mors deprehendit. consideremus si placet aerumnas infelicium deorum. Isis filium perdidit, Ceres Latona uix insulam paruam in qua pareret inuenit. Deum Mater et amauit formosum adulescentem et eundem cum paelice deprehensum exsectis uirilibus semiuirum reddidit et ideo nunc sacra eius a Gallis sacerdotibus celebrantur. Iuno paelices acerrime persecuta est, quia parere ipsa non potuit ex fratre. insulam Samum scribit Varro prius Partheniam nominatam, quod ibi Iuno adoleuerit ibique etiam Ioui nupserit. itaque nobilissimum et antiquissimum templum eius est Sami et simulacrum in habitu nubentis figuratum et sacra eius anniuersaria nuptiarum ritu celebrantur. si ergo adoleuit,
Abbreviated transcription (Latin):
erroresꝙ turbulentos. et suꝑ¬
scitiones pene amles. Et forme
em̃ nobis deorũ et etates. et
uestitus. ornatusq noti sunt
genẽa p̃terea cõuigia gnãtoẽs¬
omẽs. Omnãq traducta ad si¬
militudinẽ mibecillicatis hũane
Quid plama quid uerius dici
potest: Romane philosophie
prĩceps et amplissimo sac̾dotio
preditus: cõmẽtitios ac fictos
deos arguit. Quorũ cultus et¬
suꝑsticiones pene amales esse
testatur. falsis opimoĩbus er¬
roribus turbuletis implicatos
esse hommes querit᷑. Nã totus
liber tercius de natura de orũ.
omẽs funditus religioẽs eũtit
ac delet. Quidigit᷑ a nobis ex¬
pectat᷑ amplius NAum eloq̃ntia
me id quidẽ. Sed fiducia illi
defuit ignorãti ueritatẽ: qs
ip̃ẽ simplicit᷑ in eodẽ oꝑe testa¬
tur. Ait enĩ facilius posse se dicẽ
quid nõ sit ꝙ̃ qͥd̾ sit. hoc ẽ fal
sa intellige̾ uera nestire. Clarũ
est igit̾ homies fuisse illos qui

Expanded text:
erroresque turbulentos et superroresque turbulentos et superstitiones paene aniles. et formae enim nobis deorum et aetates et uestitus ornatusque noti sunt, genera praeterea, coniugia cognationes omniaque traducta ad similitudinem inbecillitatis humanae. quid planius, quid uerius dici potest? Romanae philosophiae princeps et amplissimo sacerdotio praeditus commenticios ac fictos deos arguit, quorum cultus superstitiones paene aniles esse testatur, falsis opinionibus erroribusque turbulentis implicatos esse homines queritur. nam totus liber tertius de natura deorum omnes funditus religiones euertit ac delet. quid ergo a nobis expectatur amplius? num eloquentia me id quidem, sed fiducia illi defuit ignoranti ueritatem, quod ipse simpliciter in eodem opere confitetur. ait enim facilius posse se dicere quid non sit quam quid sit, hoc est falsa se intellegere, uera nescire. clarum est igitur homines fuisse illos qui
Abbreviated transcription (Latin):
que sequãtur. arare illos et co¬
lere qd̾ uutus causa sit Igit᷑
mortales sũt̾. Qd̾ argumẽtĩ
retrouersũ idẽ ualet. Si enĩ a¬
gros non habẽt. ne urbes qui¬
cubitu. Si cõcubitus ab hiis abẽ.
et sexus igit᷑ fom̃inus. In diis
aut̾ uidemus et fenniãs esse.
Ergo dn non sũt. Dissoluat ho
argumencũ: si quis pocest. Ita
enĩ res rem sequit᷑: ut hec uł¬
tiia necesse sit confiteri. Sed
ne illud quidẽ dissoluat aliq̾s.
Ex duobus sexibus alter forti¬
or est alter infirmior. Robusti¬
ores enĩ mares sũt. fenñe mib̾e¬
tilliores. Imbecillitas aũt nõ
cadit in deũ. Ergo nec femine
ut dii nõ suit qm̃ in diis et feiẽ
sunt. Ob has i oratoẽs stoici ali¬
ouersus deos interp̃tatur. Et q̃a
nõ ꝓuidẽt quid sit in uero: co¬
nãtur eos cũ rerũ natũaliũ ra¬
tione cõiuĩge̾. Quos ciceo secu¬
tiliter inuẽtis tracta ratione
ad cõmẽticios ac fictos deos.
Que res genuit falsas opiõnes

Expanded text:
quae sequantur? arare illos et coquae sequantur? arare illos et colere, quod uictus causa fit: ergo mortales sunt. quod argumentum retrouersus idem ualet. si enim agros non habent, ne urbes quicubitu, si concubitus ab iis abest, et sexus igitur femininus. in diis autem uidemus et feminas esse: ergo dii non sunt. dissoluat hoc argumentum si quis potest. ita enim res rem sequitur, ut haec ultima necesse sit confiteri. sed ne illud quidem dissoluet aliquis: ex duobus sexibus alter fortior est, alter infirmior; robustiores enim mares sunt, feminae inbecilliores. inbecillitas autem non cadit in deum, ergo nec feminae ut dii non sint, quoniam in diis et feminae sunt. Ob has rationes Stoici aliouersus deos interpretantur, et quia non peruident quid sit in uero, conantur eos cum rerum naturalium ratione coniungere. quos Cicero secutiliter inuentis tracta ratio est ad commenticios ac fictos deos? quae res genuit falsas opiniones
Abbreviated transcription (Latin):
semꝑ nascãtar. Si quidẽ aliqñ st̃
nati. uel si nasti desierũt: stire
nos cõuenit cur aut qñ defierĩt¬
⁊ lon iulepide seneca in lib̾s mo¬
ralis philo sophie. quid ẽ igit᷑
inquit. quare apud poetas falla¬
cissimꝰ iupiter desierit tollere:
Utrũ sexagerius factus est: et
illi lex papia fibulã imposuit:
An impetrauit uis triũ libe̾orũ.
an tandẽ illi uenit in mentẽ ab
alio expectes alteri qd̾ feteris.
et timet ne quis sibi faciat qd̾
ip̃e saturno: Ait isti qui deos
asserũt uideãt quomõ respon¬
deant huic argumẽto: qd̾ infẽ¬
mus. Si duo sũt sexus deorũ:
seq̃tur cõcubitus. Si coeunt. et
domos habeant necesse est. Nec
Si domos habẽt consequẽs est.
ut et urbes habeãt. equidẽ aucto¬
re nasone qui ait. plebs habitat
diuersa locis. ac fronte potẽtes
celicole clariqz suos posuere pe¬
nates. Si habẽt urbes. et agros
igit᷑ habebũt. Iam qs nõ uideat

Expanded text:
semper nascantur, siquidem aliquando sunt semper nascantur, siquidem aliquando sunt nati, uel si nasci desierunt, scire nos conuenit cur aut quando desierint. non inlepide Seneca in libris moralis philosophiae quid ergo est inquit quare apud poetas salacissimus Iuppiter desierit liberos tollere? utrum sexagenarius factus est et illi lex Papia fibulam inposuit? an impetrauit ius trium liberorum? an tandem illi uenit in mentem ab alio expectes alteri quod feceris et timet ne quis sibi faciat quod ipse Saturno? at isti qui deos adserunt, uideant quomodo respondeant huic argumento quod inferemus: si duo sunt sexus deorum, sequitur concubitus, si coeunt, et domos habeant necesse est; nec si domos habent, consequens est ut et urbes habeant, et quidem auctore Nasone, qui ait: plebs habitat diuersa locis, a fronte potentes caelicolae clarique suos posuere penates. si habent urbes, et agros igitur habebunt. iam quis non uideat
Abbreviated transcription (Latin):
dẽtes ad id qd negauerãt. coire
illos ac parere. Nec enĩ fie̾i p̃t:
quin duo sexus generãdi causa
sint instituti. Recepta uero sexuũ
diu̾sitate nõ intelligũt cõsequẽs
esse ut concipiãt: qd in deũ cade̾
nõ potest. Sed ut isti ꝓutãt. nã
et iouis esse filios dicũt et cetoꝵ
deorũ. nastũtur igit᷑ et cotidie qͦ¬
dã dñ noui nec em̃ unicũtur ab
homibus fecũditate. Igit᷑ deorũ
inũabiliũ plena sũt omĩa nlło
stilicet moriẽte. Nã cũ hom uir
incredibilis nus sit ĩestimabilis
quos tamẽ sicut nascũtur ita moi
necesse est: quid deorũ tamd eẽ
putemus. qui tot seculis nati st̃
ĩmortalesq mãserũt.: Cur ig̃
tam pauci cõlutur: insi for te
arbitrãtur nõ genãndi causa s
tãtũmodo caopiẽde uoluptatis
duos esse sexus deorũ: et ea ex¬
erce̾ q̃ homũculos et face̾ et pati
pudet: Cuĩ uero dicãtur aliqui
ex aliquibus nati cõsequẽs ẽ ut

Expanded text:
dentes ad id quod negaverant, coire dentes ad id quod negaverant, coire illos, ac parere. Nec enim fieri potest, quin duo sexus generandi causa sint instituti. Recepta vero sexuum diversitate, non intelligunt consequens esse, ut concipiant: quod in Deum cadere non potest. Sed sit ut isti putant; nam et Jovis esse filios dicunt, et caeterorum deorum. nascuntur ergo et cotidio quidem dii noui: nec enim uincuntur ab hominibus fecunditate. igitur deorum innumerabilium plena sunt omnia, nullo scilicet moriente. nam cum hominum uis incredibilis, numerus sit inaestimabilis, quos tamen sicuti nascuntur mori necesse est, quid deorum esse tandem putemus, qui tot saeculis nati sunt inmortalesque manserunt? cur ergo tam pauci coluntur? nisi forte arbitramur non generandi causa, sed tantummodo capiendae uoluptatis duos esse sexus deorum et ea exercere quae homunculos et facere et pati pudet. cum uero dicantur aliqui ex aliquibus nati, consequens est ut
Abbreviated transcription (Latin):
est a patribꝰ. ut nũciaret plebi.
uidisse se regẽ humano habitu
augustiorẽ. eũq mandasse ad
ppłm ut sibi delubrũ fieret se deũ
esse et quirmũ uocari. Quo facto
et ip̃i ppło ꝑsuasit romułũ ad
deos abisse: et senatũ suspitiõe
cedis regie liberauit. Potiu
hiis que retuli esse cõtentus: sed
suꝑsunt adhuc multa sustepto
oꝑi necessaria. Nã ꝙ̃ius ip̃o re¬
ligionũ capite descructo uniu̾sa
sustulerĩ. libet tamẽ ꝑseq̾ cetã.
et redargue̾ plemꝰ ĩuetẽat tĩ¬
ꝑsuasionẽ. ut tandẽ hoiẽs suoꝵ
pudeat ac peniteat errorũ
magnũ hoc opus et homnĩe dig¬
nũ Religionũ animos nodis ex¬
soluere ꝑgo ut ait lucretius: qͥ
quidẽ hoc effice̾ nõ potẽat. qui
nchil ueri asserebat. Nostrũ
hoc officiũ qui et uerũ deũ asseri¬
mus. et falsos refutamus. Ilłi igiͥ
qui poetas fuyoisse de duis fabulas
opmãtur: deas femĩas et esse cre¬
Sũt et cołut. Reuoluũtur impru¬

Expanded text:
s a patribus est, ut nuntiaret plebi s a patribus est, ut nuntiaret plebi uidisse se regem humano habitu augustiorem eumque mandasse ad populum, ut sibi delubrum fieret, se deum esse et Quirinum uocari. quo facto et ipsi populo persuasit Romulum ad deos abisse et senatum suspicione caedis regiae liberauit. Poteram iis quae rettuli esse contentus, sed supersunt aoperi necessaria. Nam quam vis ipso religionum capite destructo, universa sustulerim, libet tamen prosequi caetera, et redarguere plenius inveteratam persuasionem, ut tandem homines suorum pudeat ac poeniteat errorum. Magnum hoc opus, et homine dignum. Relligionum animos nodis exsolvere pergo, ut ait Lucretius, qui quidem hoc efficere non poterat, quia nihil veri afferebat. Nostrum est hoc officium, qui et verum Deum asserimus, et falsos refutamus. Illi ergo, qui poetas finxisse de diis fabulas opinantur, et deas feminas et esse credunt et colunt, revolvuntur impru
Abbreviated transcription (Latin):
qui consensu et placito nnũa¬
biliũ stultorũ aꝑiri celũ mortun
arbitretur: aut aliquẽ qd ip̃e nõ
habeat alteri dare posse. Apd̾
romanos deus iulius. q̾a h ͦ ste¬
lerato homi placuit anthomo.
deus quirmꝰ quia hoc pastoĩbꝰ
uisũ est. cũ alter genm frater
extiteit alter patrie parricida.
eruod si consul fuiss anthomq̃. ga¬
ius cesar ꝓ sus in r̃ẽ ꝓublicã
meritis etiã de functi hõĩs hono¬
e cariusset: equidẽ cõsilio piso¬
is soceri et lucu cesaris ꝓpinq̃
u uetabãt fumus fieri. et dola¬
belle cõsulis qͥ colunã in foro
idẽ tumulũ eius euertit ac forũ
expiauit. Nã romułũ desiderio
siuis fuisse decharat enimꝰ: apud
quẽ ppłus amissũ regẽ dolens
hec loq̾tur. O romule romule
dic quãle ce patrie custode dii
gemerũt. tu ꝓduxisti nos intͣ
lumĩs oras. o pater o patrie
o sang̾ne dns oriundũ. Ob hoc
desideriũ facile creditũ ẽ iulio
ꝓculo mentiẽti: qui subornatus¬

Expanded text:
qui consensu et plaCitO innumeraqui consensu et plaCitO innumerabilium stultorum aperiri caelum mortuis arbitretur aut aliquem quod ipse non habeat dare alteri posse? apud Romanos deus Iulius, quia hoc scele- rato homini placuit Antonio, deus Quirinus, quia hoc pastoribus uisum est, cum alter gemini fratris extiterit, alter patriae parricida. quodsi non consul fuisset Antonius, Gaius Caesar pro suis in rem publicam meritis etiam defuncti hominis honore caruisset, et quidem consilio Pisonis soceri et Lucii Caesaris propinqui, qui uetabant funus ei fieri, et Dolabellae consulis, qui columnam in foro id est tumulum eius euertit ac forum expiauit. nam Romulum desiderio suis fuisse declarat Ennius, apud quem populus amissum regem dolens haec loquitur: o Romule, Romule die, qualem te patriae custodem di genuerunt! tu produxisti nos intra luminis oras, o pater, o genitor, o sanguen dis oriundum. ob hoc desiderium facilius creditum est Iulio Proculo mentienti, qui subornatu
Abbreviated transcription (Latin):
ne celũ humano gem̾ cõplecũ: si
uero inquit strutari uetera. et ex
illis ea q̃ scriptores grecie ꝓdide¬
rũt eruere coner ipĩ ifsi maiorũ
gentiũ dn qui hãbetur hinc a no¬
bis ꝓfecti n cẽlũ repperiẽt᷑. Qua̾e
qm̃ demõstrãtur sepulchra in gͤ
hoc late pateat intelliges. Testa¬
tus ẽ uidel actiti cõsciẽtiã ex ip¬
sis misterus intelligi posse: ꝙ ões
hoiẽs illi fuerut qui cõlutur. Et
cũ de hercule libero. estulapio. cas¬
tore polluce. incũctãter fate̾tur
de appollne ac ioue pat̾bꝰ ipõrs
Itẽ de neptuno uolcano marte
merturio maiorũ gentiũ deos
appellauit. timuit aꝑte cõfitei.
et idcirco ait hoc late patere.
ut idẽ de ioue cetisq antiqͥoribꝰ
dus intelligtmꝰ. Quorũ memo¬
riã si eadẽ raciõe uete̾s cõsetra¬
uerũt. qua se ymaginẽ nomẽꝙ
filni consecraturũ esse dicit: ignos¬
ci merẽtibus pocest credẽtibus
nõ potest. Qiuis enĩ tã demens

Expanded text:
ne caelum humano genere conpletum, si ne caelum humano genere conpletum, si uero inquit scrutari uetera et ex illis ea quae scriptores Graeciae prodiderunt eruere coner, ipsi illi maiorum gentium di qui habentur hinc a nobis profecti in caelum reperientur. quare quoniam demonstrantur sepulchra in Gra denique quam hoc late pateat intelleges. testatus est uidelicet Attici conscientiam, ex ipsis mysteriis intellegi posse quod omnes illi homines fuerint qui coluntur, et cum de Hercule Libero Aesculapio Castore Polluce incunctanter fateretur, de Apolline ac Ioue patribus eorum, item de Neptuno Uulcano Marte Mercurio, quos maiorum gentium deos appellauit, timuit aperte coner. et idcirco ait late hocpatere, ut idem de Ioue ceterisque antiquioribus diis intellegamus, quorum memoriam si eadem ratione ueteres consecrauerunt, qua se imaginem nomenque filiae consecraturum esse dicit, ignosci maerentibus potest, credentibus non potest. quis enim tam demens,
Abbreviated transcription (Latin):
quidẽ faciã. teq optimã doctissi¬
mãq aꝓꝓbãtibus diis ĩmorlibus
ipĩs in eorũ cetu locatã ad opi¬
nonẽ om̃i mortaliũ cõsecrabo.
fortasse dicat aliq̾s p̃ nno luc¬
tu delirasse ciceronẽ. At quin
illa omĩs oratio et doctrina et
exemplis et ipo loquẽdi gne
p̃fecta non egri sed cõstãtis am¬
mi ac uidicii fuit. et hec ipsa
sentẽtia nullũ p̃fert udiciũ do¬
soris. Aeq emĩ puto illũ tã ua̾ie
tam copiose tam ornate scribere
pocuisse: nisi luctũ eius et racio
ipã et cõsolatio amitorũ et ło¬
idẽ dicit in libris de re publica.
idẽ de gloria: Nã in legibꝰ quo
in oꝑe platonẽ secutus. leges uo¬
luit ponẽ quibꝰ pucciẽt usurã
esse iustã. et sapientẽ ciuitat ẽ.
de religioẽ ita sanxit. Diuos et
eos qui celestes sꝑ habiti sũt.
colunto. et illos quos endo celo
merita locauerũt. hertułe libetũ
Itẽ in custulano cũ dicet᷑ totũ pe¬

Expanded text:
quidem faciam, teque omnium optimam doctissiquidem faciam, teque omnium optimam doctissimamque, approbantibus diis immortalibus ipsis, in eorum coetu locatam, ad opinionem omnium mortalium consecrabo. » Fortasse dicat aliquis, prae nimio luctu delirasse Ciceronem. Atqui omnis illa oratio, et doctrina, et exemplis, et ipso loquendi genere perfecta, non aegri, sed constantis animi ac judicii fuit; et haec ipsa sententia nullum praefert indicium doloris. Neque enim puto illum tam varie, tam copiose, tam ornate scribere potuisse, nisi luctum ejus et ratio ipsa, et consolatio amicorum, et tempoidem dicit in libris de Republica? idem de Gloria? Nam de Legibus, quo in opere Platonem secutus, leges voluit ponere, quibus putaret usuram esse justam et sapienetm civitatem, de Religione ita sanxit: « Divos, et eos qui coelestes semper habiti sunt, colunto; et illos, quos in coelo merita locaverunt, Herculem, Liberum, item in Tusculanis, cum diceret totum pae
Abbreviated transcription (Latin):
nõ tantũ ꝑfectus orator s eciã
philosophus fuit. si quidẽ solus
extitit platonis imitator. in eo
libro quo se ip̃e de morte filie cõ¬
solatus est. nõ dubitauit dicere
deos qui publice colent᷑ honnẽs
fuisse. Quod ip̃ius testimoniũ
eo grauissimũ debet iudicari: qd̾
et augueale habuit saterdociũ
et eosdẽ se colere et ueneuri tes¬
tatur. Itaq intra paucos u̾siclõs
duas res nobis dedit. Nã dũ y¬
mortuos esse docuit. et origniẽ
uane suꝑsticionis ostẽdit. Cũ uõ
inquit et mares et fennãs cõplẽs
ex homĩbus in deorũ nũo esse
uideamꝰ. et eorũ in urbibus at¬
q agris augustissima delubra
uenemur. assentiã eorũ sapiẽtie
quorũ ingeniis et ĩuentis ome
uitã legibus et institutis excultã
constitutãq habemꝰ. Qd̾ si ullũ
uniqͣm ammal cõsecrandũ fuit
illud ꝓfecto fuit. Si cachim ꝓge¬
nies aut amphit̾onis aut tyudari
in cełu colłed a fama fuit. huic¬
certe idẽ honos ditandus ẽ. qd

Expanded text:
non tantum perfectus orator, sed etiam philosophus fuit, siquidem solus extitit Platonis imitator, in eo libro quo se ipse de morte filiae consolatus est, non dubitauit dicere deos qui publice colerentur homines fuisse. quod ipsius testimonium eo debet grauissimum iudicari, quod et augurale habuit sacerdotium et eosdem se colere uenerarique testatur. itaque intra paucos uersicduas res nobis dedit, nam dum imortuos esse docuit et originem vane superstitionis ostendit. "Cum vero" inquit "et mares et feminas complures ex hominibus in deorum numero esse videamus et eorum in urbibus atque agris augustveneremur, assentiamur eorum sapientiae, quorum ingeniis et inventis omnem vitam legibus et institutis excultam constitutamque habemus. Quod si ullum unquam animal consecrandum fuit, illud profecto fuit. Si Cadmi progenies, aut Amphytrionis, aut Tyndari in coelum tollenda fama fuit, huic idem honos certe dicandus est. Quod
Abbreviated transcription (Latin):
Alius nos edidit. alius instruoͭ
deus ip̃e se fecit. Hns igit᷑ tot
ac tantis testibus cõꝓbat᷑ uiiꝰ
dei potestate ac ꝓuidẽtia mũ¬
dũ gubernari. Quiꝰ uimi ma¬
iestatẽ q tantã esse dicit in thy¬
meo plato: ut eã neq mentẽ
conciꝑe neq uerbis enarrare
quisqmͣ possit ob mimiã et mes¬
timabiłe potestatẽ. Dubitet
uero aliqͥs. an quicqͣm difficile
aut impossibile sit deo. qui tãta
tamq mirifica oꝑa ꝓuidẽtia ex¬
cogitauit. uirtute cõsticuit: ra¬
tione ꝑfecit. nũc autẽ ppiritu sus¬
tentet potestate modẽtur. mex¬
cogitabilis meffabilis. et nullĩ
alii satis notus qͣm sibi. unde¬
michi de tanta potestate sepuis
cogitãti qui deos colũt incerdũ
uideri solent tam ceci. tam
incogitabiles. cã excordes. tã nõ
multũ multis annalibus diffenter
qui credãt eos qui geniti sũt ma¬
ris ac femĩe coitu. aliqͥs maies¬
tatis diumeq uirtutis habe po¬

Expanded text:
alius nos edidit, alius instruxit: alius nos edidit, alius instruxit: deus ipse se fecit.. His igitur tot ac tantis testibus conprobatur unius dei potestate ac prouidentia mundum gubernari, cuius uim maiestatemque tantam esse dicit in Timaeo Plato, ut eam neque mente concipere neque uerbis enarrare quisquam possit ob nimiam et inaestimabilem potestatem. dubitet uero aliquis an quicquam difficile aut inpossibile sit deo, qui tanta tamque mirifica opera prouidentia excogitauit, uirtute constituit, ratione perfecit, nunc autem spiritu sustentet, potestate moderetur, inexcogitabilis ineffabilis et nulli alii satis notus qmihi de tanta majestate saepius cogitanti, qui deos colunt, interdum videri solent tam caeci, tam incogitabiles, tam excordes, tam non multum a mutis animalibus differentes, qui credant eos, qui geniti sunt maris ac foeminae coïtu, aliquid majestatis divinaeque virtutis habere po
Abbreviated transcription (Latin):
bere dei. De utrisq gm̃bus
in scdo libro disseremꝰ interĩ
nobis sat est qd dũ hono̾ciri
se uolt et in celo collocari cõfes¬
sus est id qd̾ res habet. qmõ
sint appellandi qui deo semꝑ as-¬
sistũt. Retrahat igit᷑ se hoies
ab erroĩbus et abiectis religiõi¬
bus prauis. parentẽ suũ dmñ¬
q cognoscũt: cuiꝯ nec uirtus
estimari potest. nec magͥtudo
ꝑspiti nec pn̾cipiũ cõp̃hendi
Cũ ad illũ mentis humane in¬
tentio et acumẽ et memoĩa ꝑ¬
uenerit. qͣsi sub̾ductis et cõsũ¬
matis om̃ibus uiis subsistit. he¬
ret deficit. nec est aliq̃d ult̾ius
quo ꝓgredi possit. Uerũ quia
fieri nõ potest. qnͣ id qd̾ sit.
aliqnͣdo esse ceꝑit. cõsequẽs ẽ
ut quĩ nchil ante illũ fuit. ipse
ante omia. ex seipõ sit ꝓcreatꝰ
infectus nomĩatu. Qd̾ senecã
homo acutus. in exhorͣtiõibus
uidit. Nos inquit aliũde pẽdema.
Ittiq ad aliquẽ respiciiꝰ cui
qd̾ est optimũ in nob̾is debeamꝯ

Expanded text:
. de utrisque generibus in secundo libro disseremus. nunc interim nobis satis est quod dum honorare se uult et in caelo conlocare, confessus est, id quod res habet, quomodo sint appellandi qui deo semper adsistunt. retrahant ergo se homines ab erroribus et abiectis religionibus prauis parentem suum dominumque cognoscant, cuius nec uirtus aestimari potest nec magnitudo perspici nec principium conprehendi. cum ad illum mentis humanae intentio et acumen et memoria peruenerit, quasi subductis et consumptis omnibus uiis subsistit haeret deficit nec est aliquid ulterius quo progredi possit. uerum quia fieri non potest quin id quod sit aliquando esse coeperit, consequens est ut quoniam nihil ante illum fuit, ipse ante omnia ex se ipso sit procreatus,  nominatur. quod Seneca homo acutus in Exhortationibus uidit. nos inquit aliunde pendemus. itaque ad aliquem respicimus, cui quod est optimum in nobis debeamus.
Abbreviated transcription (Latin):
bom p̃cantur qui sic sacrificãt.
antur: Sed de barbaris nõ est
adeo mirandũ quorũ religio cũ
moribus congruit. Nostri uero
q̃ semꝑ mãsuetudinis et humaĩ¬
tatis sibi głoriã unidicauerũt.
nõne sacrilegis huis sacris ĩma¬
nores repperũtur: Un eñ potiꝰ
scelerati sũt habendi. qui cũ sĩt
liberaliũ disciplinarũ studiis ex¬
polici. ab humanitate descistũt.
qm qui eudes et imꝑiti. ad mala
facinora bonorũ ignoa̾tione la¬
bũtur. Apparet tamẽ antiquũ
esse hũc ĩmolandorũ hominũ
ritũ. Si quidẽ saturnꝯ in latio
eodẽ gene̾ sacrificii cultus est.
nõ quidẽ ut homo ad arã ĩmo¬
laret᷑. sed ut in tiberĩ de monte
molbio mictẽtur qd̾ ex r̾sponso
quodã factitatũ uarro auctor
est. Quiꝯ responsi ultimꝰ u̾sus

Expanded text:
boni precantur qui sic sacrificant? boni precantur qui sic sacrificant? antur? sed de barbaris non est adeo mirandum, quorum religio cum moribus congruit: nostri uero qui semper mansuetudinis et humanitatis sibi gloriam uindicauerunt, nonne sacrilegis his sacris immaniores reperiuntur? ii enim potius scelerati sunt habendi, qui cum sint liberalium disciplinarum studiis expoliti, ab humanitate desciscunt, quam qui rudes et inperiti ad mala facinora bonorum ignoratione labuntur. apparet tamen antieum esse hunc immolandorum hominum ritum, siquidem Saturnus in Latio eodem genere sacrificii cultus est, non quidem ut homo ad aram immolaretur, sed ut in Tiberim de ponte Muluio mitteretur. quod ex responso quodam factitatum Varro auctor est: cuius responsi ultimus uersus
Abbreviated transcription (Latin):
tũ: ut qa nõ cesseãt libero celo
frueret᷑. quo ne ip̃i quidẽ frue¬
bãtur. qui lapidẽ frui putauer̃t.
Et huic igit᷑ publice supplicatur
qͣsi custodi fimiũ deo: qͥ nõ tantũ
saipis seꝰ etiã scipes interdũ est.
Quid de hiis dicas qui colũt ta¬
lia: nisi ipõs potissimũ lapides¬
esse et scipites: Diximus de
dis ipĩs qui colũtur. nt̾ de sa¬
cris ac misteriis eorũ pauca di¬
cenda sũt. Apud ciprios aũt hu¬
manã hostiam ioui theutrus mm̃¬
molauit. idq sacrificiũ postei̾s
tradidit. qd̾ est nuꝑ adriano mmi¬
ꝑante sublatũ. Erat lex apus
tauias inhumanã et ferã gẽtẽ
ut dyane hospites ĩmolarẽtur.
et hiis id sacrificiũ młtis tꝑibus¬
celebratũ est. Galliheufũ acq
tentãtẽ. humano cruore placa¬
bãt. Ne latim quidẽ huiꝯ ĩma¬
nitatis exꝑtes fuerũt. Siquidẽ
latialis iupicer etiã nũc sangne
colitur humano. Quid ab huis

Expanded text:
tum, ut quia non cesserat, libero caelo tum, ut quia non cesserat, libero caelo frueretur: quo ne ipsi quidem fruebantur qui lapidem frui putauerunt.. et. huic ergo publice supplicatur quasi custodi finium deo, qui non tantum lapis, sed etiam stipes interdum est. quid de ns dicas qui colunt talia nisi ipsos potissimum lapides ac stipites esse? Diximus de diis ipsis qui coluntur: nunc de sacris ac mysteriis eorum pauca dicenda sunt. aput Cyprios humanam hostiam Ioui Teucrus immolauit idque sacrificium posteris tradidit; quod est nuper Hadriano imperante sublatum. erat. lex aput Tauros inhumanam et feram gentem, ut Dianae hospites immolarentur, et id sacrificium multis tcelebratum est. Galli Hesum atque Teutatem humano cruore placabant. ne Latini quidem huius immanitatis expertes fuerunt, siquidem Latiaris Iuppiter etiamnunc sanguine colitur humano. quid ab his
Abbreviated transcription (Latin):
in cuio sinu pudendo nubẽtes p̃¬
sidẽt ut illarũ pudiciciã prior
deus delibasse uideat᷑. et mille
alia portenta: ut iã uamoẽs
qui hec cołeda susceꝑuit ꝙͣ egip¬
cios esse dicamꝰ. qui mõstruosa et
ridicula quedã simulachra uene¬
rẽtur: et hec tamẽ habẽt aliquã
ymaginiẽ. Quid qd̾ lapidẽ colũt
informẽ ac rudem cui nomẽ est
t̾minꝰ: Hic est quẽ ꝓ ioue satur¬
nus dicit᷑ deuorasse. Nec ĩm̾ito
illi honos tribuit᷑. Nã cũ tarq̃nꝰ
capitoliũ fac̾e uellet. atq in eo
loco multorũ deorũ sacella es¬
sent: cõsuluit eos ꝑ auguria u¬
trũ ioui cede̾nt: et cedẽtibꝰ cet̾ĩs
solus t̾mmꝰ mansit. Unde illũ
poeta capitolii miobile saxũ no¬
minat. Iam ex ip̃o ꝙͣͣ magnus
fuerit iupiter ĩuenit᷑. cui nõ ces¬
sit lapis: ea fortasse fiducia. qd̾
eũ de pat̾ins faricibus libauẽat
facto itaq capitolio. supͣ ip̃m
t̾minũ. foramẽ est in cecto relit¬

Expanded text:
in cuius sinu pudendo nubentes prin cuius sinu pudendo nubentes praesident, ut illarum pudicitiam prior deus delibasse uideatur, et mille alia portenta, ut iam uaniores qui haec colenda susceperint quam Aegyptios esse dicamus, qui monstruosa et ridicula quaedam simulacra uenerantur. et haec tamen habent aliquam imaginem. quid qui lapidem colunt informem ac rudem cui nomen est Terminus? hic est quem pro Ioue Saturnus dicitur deuorasse nec inmerito illi honos tribuitur. nam cum Tarquinius Capitolium facere uellet atque in eo loco multorum deorum sacella essent, consuluit eos per auguria utrum Ioui cederent, et cedentibus ceteris solus Terminus mansit. unde illum poeta Capitoli inmobile saxum uocat. lam ex hoc ipso quam magnus Iuppiter inuenitur, cui non cessit lapis, ea fortasse fiducia, quod illum de paternis faucibus liberauerat. facto itaque Capitolio supra ipsum Terminum foramen est in tecto relic
Abbreviated transcription (Latin):
pistori ara posita est qd̾ eos in
quiete monuisset. ut ex om̃i fru¬
mẽto qd̾ habebãt panẽ faterẽt.
et in hostiũ castra iactaret: eoq
facto soluta esset obsidio despe¬
rãtibus gallis mopia subigi
posse romanos. Que ista religi¬
onũ derisio est: Si earũ defen¬
sor essem. quid tam grauiter q̃ri
possem: ꝙͣ deorũ nomẽ in tantũ
uenisse contẽpcũ. ut tui pissimis
nomĩbus ludibrio habeat᷑: Q̾s
nõ rideat fornatẽ deam: uel
potius doctos uiros celebñdis
furnatalibus opera̾i: Q̾s cũ
audiat deam mutã: tenere risũ
queat. Hanc esse dicũt ex qua¬
sint lares nati: et ipãz larã no¬
minãt uel larundã. Ed p̃stare
colenti potest. que loqui nõ p̃t
Colitur et teta q̃ herculi Fecit
indiciũ de furto boum diuinitatẽ
cõsecuta qͥa ꝓdidit fratrẽ: et
cunina q̃ infantes cuetur in cu¬
nis ac fascinũ submouet: et
sterculus qͥ stercorandi agri ra¬
tionẽ p̾mus induxit: et tutinꝯ

Expanded text:
Pistori ara posita est, qPistori ara posita est, qquiete monuisset, ut ex omni frumento, quod habebant, panem facerent, et in hostium castra jactarent; eoque facto soluta esset obsidio, desperantibus Gallis inopia subigi posse Romanos. Quae ista religionum derisio est? Si earum defensor essem, quid tam graviter queri possem, quam deorum nomen in tantum venisse contemptum, ut turpissimis nominibus ludibrio habeatur? Quis non rideat Fornacem deam, vel potius doctos viros celebrandis Fornacalibus operari? Quis, cum audiat deam Mutam, tenere risum queat? hanc esse dicunt ex quasint Lares nati et ipsam Laram nominant uel Larundam. quid praestare colenti potest quae loqui non potest? colitur et Jaca, quae Herculi fecit indicium de turto boum, diuinitatem consecuta quia prodidit fratrem, et Cunina, quae infantes tuetur in cunis ac fascinum submouet, et Stercutus, qui stercorandi agri rationem primus induxit, et Tutinus,
Abbreviated transcription (Latin):
sint uane religiones. uł ex eo ip¬
so qd̾ eas hiis meptiis cauillãtur.
A lacedemoniis forte didicerãt
deos sibi ex euentis fingere. Qui
cũ messemos obsiderẽt. et illi fur¬
tuni deceptis obsessoĩbus egressi
ad diripiendã lacedemoniã cutur¬
rissent: a spartanis muliei̾bus fu¬
si fugatiq sunt. Cognitis aũt do¬
lis hostiũ lacedemorn seq̃bãtur.
hiis armate mulieres obuiã lõ¬
guis exierũt. Que cũ uiros su¬
os cernẽnt parare se ad pugnã.
qd putarẽt messemos esse. cor¬
ꝑa sua nudauerũt. At illi ux¬
oribus cognitis et aspectu ĩ libi¬
dinẽ concitati. sicuti erãt armate
ꝑmixti sũt utiq ꝓmiste nec enĩ
uacabat disterne̾: sicuti iuuenes
ab husdẽ antea missi cũ u̾gnubꝰ
ex quibus sũt partheum nati.
ꝓpter huiꝯ facti memoriã. eede
ueneri armate simulachrũq po¬
suerũt. Qd̾ tam et si ex cã nupi
uenit: tamẽ hostia honestius ui¬
decur. armatã uenerẽ cõsecrasse

Expanded text:
uanae sint religiones uel ex eo ipuanae sint religiones uel ex eo ipso, quod eas his ineptiis cauillantur. a Lacedaemoniis fortasse didicerant deos sibi ex euentis fingere. qui cum Messenios obsiderent et illi furtim deceptis obsessoribus egressi ad diripiendam Lacedaemonem cucurrissent, a Spartanis mulieribus fusi fugatique sunt. cognitis autem dolis hostium Lacedaemonii sequebantur. his armatae mulieres obuiam longius exierunt. quae cum uiros suos cernerent parare se ad pugnam, quod putarent Messenios esse, corpora sua nudauerunt. at illi uxoribus cognitis et aspectu in libidinem concitati, sicuti erant armati permixti sunt, utique promisce — nec enim uacabat discernere — sicut iuuenes ab isdem antea missi cum uirginibus, ex quibus sunt Partheniae nati. propter huius facti memoriam aedem Veneri Armatae simulacrumque posuerunt: quod tametsi ex causa turpi uenit, tamen honestius uidetur armatam Venerem consecrasse
Abbreviated transcription (Latin):
tantũ ĩmortalitatẽ. uerũ etiã
uentorũ cribuit potestatẽ. Pos¬
camꝰ uentos atqz hec me satra
ꝙ annis urbe uelit pofita tẽplis
sibi ferre dicatis. Idẽ stilicet de
ioue. liber et pan et mercurus
et appollo fecerũt. ac postea de
hus ipĩs eorũ successores. Acces¬
serũt etiã poete et cõpõĩtis
ad uoluptatẽ carmĩbus in cełu
eos sustulerũt: sicut facuit̃ qui
apud reges etiã malos pany¬
gericis mẽdacibus adulatur.
Quod malũ a gretis ortũ est.
quorũ leuitas instructa dicendi
facultate et copia incredibile ẽ.
quãtas mẽdatiorũ nebulas exci¬
tauerit. Itaq admirati eos et¬
susteperũt p̃mi sacra illorũ: et
uiiuersis gentibus tradiderut.
Ob hãc uanitatẽ sibilla sic eos
inicrepat. Grecia qͥd cõfidis in

Expanded text:
tantum immortalitatem, uerum etiam tantum immortalitatem, uerum etiam uentorum tribuit potestatem: poscamus uentos, atque haec me sacra quotannis urbe uelit posita templis sibi ferre dicatis. idem scilicet de Ioue Liber et Pan et Mercurius et Apollo fecerunt ac postea de his ipsis successores eorum. accesserunt etiam poetae et compositis ad uoluptatem carminibus in caelum eos sustulerunt, sicut faciunt qui apud reges etiam malos panegyricis mendacibus adulantur. quod malum a Graecis ortum est, quorum leuitas instructa dicendi facultate et copia incredibile est quantas mendaciorum nebulas excitauerit. itaqsusceperunt primi sacra illorum et universis gentibus tradiderunt. Ob hanc vanitatem Sibilla sic eos grece increpat: Grecia quid confidis in
Abbreviated transcription (Latin):
singuli populi gentis aut urbis
sue conditoe̾s. seu uiri fortitudĩe
insignes erant. seu fennẽ casti¬
tate mirabiles sũma uenea̾tioẽ
coluerũt. ut egiptus ysidẽ. mau¬
ri iubã. macedones eabirũ. pemi
bramam. latini fairnũ. sabmi stm̃.
roman quiemũ: eodẽ utiq modo
achene mineruã samos iuuenẽ.
pafos uenerẽ. ultanũ lemnos.
liberũ naxos. apollinẽ delphos.
Sic ꝑ ppłos atq regiones uai̾a
sacra suscepta sũt. dũ hoĩes gͣti
esse in suos pn̾tipes cipĩt. et qs
alios honores uita caentibus
de ferãt muenre nõ possut̾. P̃¬
terea pietas eorũ q̃ successa̾nt
qui płimũ cõtulit ad errorẽ qui
ut diuina stirpe nati uidentur
diuinos honores ꝑncibꝰ detulert.
deferriq uisserũt. An pt̃ aliq̃s
dubitare quomõ sint religioes
deorũ institute: cũ apud maronẽ
legat enee uerba sociis imꝑantis
sit patrias libati ioui p̃cibusq
uocate anchisem gemitorẽ. Cui nõ

Expanded text:
singuli populi gentis aut urbis singuli populi gentis aut urbis suae conditores, seu uiri fortitudine insignes erant seu feminae castitate mirabiles, summa ueneratione coluerunt, ut Aegyptus Isidem, Mauri Iubam, Macedones Cabirum, Poeni Uraniam, Latini Faunum, Sabini Sancum, Romani Quirinum, eodem utique modo Athenae Mineruam, Samos Iunonem, Paphos Venerem, Vulcanum Lemnos, Liberum Naxos, Apollinem Delos. sic per populos atque regiones uaria sacra suscepta sunt, dum homines grati esse in suos principes cupiunt et quos alios honores uita carentibus deferant, inuenire non possunt. praeterea pietas eorum qui successerant plurimum contulit ad errorem: qui ut • diuina stirpe nati uiderentur, diuinos honores parentibus detulerdeferrique jusserunt. An potest aliquis dubitare, quomodo religiones deorum sint institutae, cum apud Maronem legat Aeneae verba sociis imperantis: Nunc pateras libate Jovi, precibusque vocate Anchisem genitorem. Cui non
Abbreviated transcription (Latin):
ut habent aliqd̾ ex ymagnũ cõ¬
templatiõe solaciũ: ꝑgressiq lo¬
gius ꝑ amorẽ memoriã defũcto¬
rũ colere ceperũt. ut et gratiã
referre bñ meritis uidẽntur. et
successores eorũ allicẽnt ad bñ
imꝑandi cupiditatẽ. Qd̾ cicero
de natura docet dicẽs. Sustepit
aũt uita homi. cõsuetudoq cõis.
ut beneficuis excellentes uiros.
in telũ fama ac uolutate tolbent
Hc hercules. huic castor. huic
pollux. hunic estulapius. hĩc liber.
et alio loco acq et in pleisq cuu¬
tatibus incelligi pocest acuende
uirtutis gratia. aut quo libẽtius
rei publice causa ꝑiculũ adiret
optimꝰ quisq uirorũ fortiũ me¬
moriã honõe deorũ ĩmortaliũ
cõsecratã. Hac stilicet ratione
romain cesares suos cõsecͣuerũt
et mauri suos reges. Sic paulatĩ
religiones esse i ceꝑerũt dũ illi
p̾mi qui eos nouerãt eo ricu suos
aberos acq nepotes: dem̃ omẽs
posteros mbuerũt. Et hn tamẽ
sũm reges ob celebritatẽ nõĩs

Expanded text:
ex imaginum contemplatione solatium, progressique longius per amorem, memoriam defunctorum colere coeperunt, ut et gratiam referre bene meritis viderentur, et successores eorum allicerent ad bene imperandi cupiditatem. Quod Cicero de natura deorum docet dicens: Suscepit autem uita hominum consuetudoque communis, ut beneficiis excellentis uiros in caelum fama ac uoluntate tollerent. hinc Hercules, hinc Castor, hinc Pollux, hinc Aesculapius, hinc Liber. et alio loco: atque in plerisque ciuitatibus intellegi potest acuendae uirtutis gratia aut quo libentius rei publicae causa periculum adiret optimus quisque, uirorum fortium memoriam honore deorum inmortalium consecratam. hac scilicet ratione Romani Caesares suos consecrauerunt et Mauri suos reges. sic paulatim religiones esse coeperunt, dum illi primi qui eos nouerant eo ritu suos liberos ac nepotes, deinde omnes posteros imbuerunt, et hi tandem summi reges ob celebritatem nominis
Abbreviated transcription (Latin):
restunt saturno filios ꝓcreatos
atq educatos esse. clam se sedu¬
cit secũ filios suos qui tytam uo¬
cantur. Fratrẽq suũ saturnũ at¬
q opẽ cõprehendit eosq muro
circũegit. Hec hystoĩa ꝙͣ uẽasit¬
docet sibilla erichrea eadẽ fẽ
dicẽs. nisi qd̾ in paucis que ad rẽ
nõ actinẽt discrepat. libeatur
igit᷑ iupiter sũmi sceleĩs crimine
qd patrẽ unixisse cõpedibus ꝑ¬
hibetur. Pd enĩ tytan patruꝯ fe¬
cit: qd̾ ille cõtra pactioĩs iusuirã¬
dũ mares liberos sustulisset.
Reliqua hystoria sic contexitur.
iouẽ ad ultimũ cũ audiss patrẽ
atq matrẽ custodns circũseptos.
acq in unicula cõiectos uenisse
cũ magna cretensiũ m̃łtitudine
tytãnũq ac filios eius expugͣ
iusse. parẽtes uniculis exemisse
patri regnũ reddidisse. atq in
sortẽ datã ut caueret ne filius
eũ regno expellẽt illu alleuãde
sortis atq effugiendi ꝑiculi grã

Expanded text:
resciuit Saturno filios procreatos resciuit Saturno filios procreatos atque educatos esse clam se, seducit secum filios suos qui Titani uocantur, fratremque suum Saturnum atque Opem conprehendit eosque muro circumegit et custodocet Sibylla Erythraea eadem fere dicens, nisi quod in paucis quae ad rem non attinent discrepat. liberatur ergo Iuppiter summi sceleris crimine, quod patrem uinxisse compedibus perhibetur. id enim Titan patruus fecit, quod ille contra pactionem iusque iurandum mares liberos sustulisset. reliqua histona sic contexitur: Iouem adultum, cum audisset patrem atque matrem custodiis circumsaeptos atque in uincula coniectos, uenisse cum magna Cretensium multitudine Titanumque ac filios eius pugna uicisse, parentes uinculis exemisse, patri regnum reddidisse atque itasortem datam, ut caueret ne filius cum regno expelleret; illum eleuandae sortis atque effugiendi periculi gratia
Abbreviated transcription (Latin):
am quã ibi sacrificauit cotã ad¬
oleuit. Nec hic tantũ sac̾ficasse
upiter ĩuenitur. Cesar quoq
in arato refert aglaosten dice̾
iouẽ cũ ex insula nauo adu̾sus
titanas ꝓficistẽtur. et sacrificiũ
faceret in lictore aquila ei ĩ au¬
spiciũ aduolasse: quã uictor bo¬
no omine acceptã tutele sue
subiugtirit. Sacra no̾ histoi̾a ecꝭ
ante cõsedisse illi aquĩła ĩ capite
atq ei regnũ ꝓtendisse testat᷑¬

Expanded text:
am quam ibi sacrifiauit, totam adam quam ibi sacrifiauit, totam adoleuit. nec hic tantum sacrificasse Iuppiter inuenitur. Caesar quoque in Arato refert Aglaosthenen dicere, Iouem cum ex insula Naxo aduersus Titanas proficisceretur et sacrificium faceret in litore, aquilam ei in auspicium aduolasse, quam uictor bono omine acceptam tutelae suae subiugarit. Sacra uero Historia etiam ante consedisse illi aquilam in capite atque ei regnum portendisse testat
Abbreviated transcription (Latin):
lo terreq actributa essẽt. qui
reges genuerãt potẽtissimos
Apparet igit᷑ ex celo nõ ẽẽ nã¬
tũ. qd̾ fieri nõ potest: sed ex ho
m̃e cui nomẽ urano fuit. Qd
esse uerũ t̾megistus auctor est.
Qui cũ dicẽt. ad modũ paucos
extitisse. in quibus esset ꝑsca
doctrina. in hnis uranũ faturnũ.
merturiũ nomĩauit cognatos
suos. Hec ille q̃a igno̾auit alio
traduxit historiã. qui quomodo
aũt dicã quomõ ubi a quo sit
hoc sed iupiter hoc fecit bn satͣ
historia sic enmꝰ tradit. Denide
paneũ deducit in montẽ: qui uo¬
cat᷑ celi scelła. postqͣm eo asten¬
dit cõtẽplatus est late terras
ibiq in eo monte arã crect ce¬
ipiter sacrificabat. In eo loco
suspexit in cełũ. qd̾ nũc nos no¬
mĩamus: idq qd sup̃ mũdũ eãt
qd ether uocabat᷑ de sui aut̃
nomĩe celo nomẽ ididit: q̃ u¬
piter qd̾ ether uocat᷑ platãs
p̾mus celũ noĩauit eãꝙ hosti¬

Expanded text:
lo terraeque attributa essent, qui lo terraeque attributa essent, qui reges genuerant potentissimos. apparet ergo non ex caelo esse natum, quoa fieri non potest, sed ex eo homine cui nomen Urano fuit. quod esse uerum Trismegistus auctor est, qui cum diceret admodum paucos extitisse in quibus esset perfecta doctrina, in his Uranum Saturnum Mercurium nominauit cognatos suos. haec ille quia ignorauit, alio traduxit historiam: qui quomodo nunc dicam quomodo, ubi, a quo sit hoc, sed Iuppiter fecit. in Sacra Historia sic Ennius tradit: deinde Pan eum deducit in montem, qui uocatur Caeli stela. postquam eo ascendit, contemplatus est late terras ibique in monte aram creat CaeIuppiter sacrificauit. in eo loco suspexit in caelum quod nunc nos nominamus, eique quod supra mundum erat, quod aether uocabatur, de sui aui nomine caelum nomen indidit idque Iuppiter quod aether uocatur placans primus caelum nominauit eamque hosti
Abbreviated transcription (Latin):
tamẽ uera: q̾a cõstat etia cũ
cũ regnaret ita esse habicuõ
Potuit sic argumẽtari sat̾nũ
cũ potẽtissimus rex esset ad
retinendã ꝑntũ suorũ mẽoriã
nonnã eorũ celo terreq indi¬
disse cũ hec p̾us aliis uocabulis
appessaentur: q̃ ratiõe et mõti¬
bus et flumĩbus nor̃a stimus
impõĩta. Neq enĩ cũ dicut poe¬
te de ꝓgeme athlatis ã ymacho
flumis id potissimũ dicũt hoiẽs
ex rebus sensu carẽtibus potius¬
se genẽari: ses eos utiq sig̾¬
ficãt qui nati sũt ex hiis homi¬
bus q̃ uel uiu uł mortu nom̃a
mõtibus aut flum̃bꝰ indiderũt.
Nam id apud ueteres maxime¬
q grecos fuit usitatũ. Sic ma¬
ria eorũ traxisse nomẽ accipimꝰ
qui ceciderãt in ea. ut egeũ y¬
chareũ. hellespontũ. Et in lãtio
auentinꝰ uocabust̃ monti dedit
in quo sepultus est tibermꝰ ũl
tibris amni qͦ mersus est. Nõ
igit᷑ mirandũ si nomĩa eorũ ce¬

Expanded text:
tamen uera, quia constat etiam tum tamen uera, quia constat etiam tum cum regnaret ita esse habitum. potuit sic argumentari, Saturnum, cum potentissimus rex esset, ad retinendam parentum suorum memoriam nomina eorum caelo terraeque indidisse, cum haec prius aliis uocabulis appellarentur: qua ratione et montibus et fluminibus nomina scimus inposita. neque enim cum dicunt poetae de progenie Atlantis ant Inachi fluminis, id potissimum dicunt, homines ex rebus sensu carentibus potuisse generari, sed eos utique significant qui nati sunt ex iis hominibus qui uel uiui uel mortui nomina montibus aut fluminibus indiderunt. nam id apud I ueteres maximeque Graecos fuit usitatum. sic maria eorum traxisse nomen accipimus qui deciderant in ea, ut Aegaeum Icarium Hellespontum, et in Latio Auentinus uocabulum monti dedit in quo sepultus est, Tiberinus uel Thybris amni quo mersus est. non ergo mirandum si nomina eorum cae
Abbreviated transcription (Latin):
ipm̃ condidit terrãq fundauit.
Saturnus aut̃. si ex hiis natus
est ut putatur: quẽ admodũ pt̃¬
esse deus pñcipalis. qui aliis oc¬
tũ suũ debet: Aut quis p̃fuit
mũdo. priusqͣm sacurnꝰ gignẽt᷑
Sed hoc poeticũ est ut dicebã
paulo ante figmẽtũ. Nec em̃ fi
poteãt ut elemẽta ⁊ insẽ sibilia
tantoq interualło seꝑata ĩ unũ
coirẽt filiũq ꝓcrearẽt. aut is
qui natus esset nõ potissimũ ge¬
intoribus similis existẽt sẽd eã
formã gereret. quã ꝑntes sui
nõ habebat. Que̾amus q̃s ue
ritatis sub hac figura lateat
mmutiꝰ felix in eo libro q̃ octang
instribit᷑ sic argumẽtat᷑ sat̾nũ¬
cũ fugatus esret a filio ĩ ytaliã¬
q uenisset celi filiũ dictũ: qd̾
soleamꝯ eos quorũ uirtute
mirenuir aut eos q̃ repẽtine
aduenerint de celo cecidisse di
cere. terre aũt qd̾ ignotis ꝑnci¬
bus natos terre fillos nõiemus
Sũt hec quidẽ sumilia ueri nõ

Expanded text:
ipsum condidit, terramque fundavit. ipsum condidit, terramque fundavit. Saturnus autem si ex his natus est ut putatur quemadmodum potest Deus esse principalis, qui aliis ortum suum debet? aut quis praefuit mundo, priusquam Saturnus gigneretur? Sed hoc poeticum est ut dicebam paulo ante figmentum. Nec enim fieri poterat, ut elementa insensibilia, tantoque intervallo separata, in unum coirent ac filium procrearent: aut is, qui natus esset, non potissimum genitoribus similis existeret; sed eam formam gereret, quam parentes sui non habebant. Quaeramus ergo quid veritatis sub hac figura lateat. Minucius Felix in eo libro, qui Octavius inscribitur, sic argumentatucum fugatus esset a filio in Ytaliamque venisset, Celi filium dictum, quod soleamus hos, quorum virtutem miremur, aut eos, qui repentine advenerint, de Celo cecidisscere, Terrae autem, quod ignotis parentibus natos terrae filios nominemus. sunt haec quidem similia ueri, non