comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
bertas. Hic autem sp̃c dĩ. cuius dono iustificamur. qͦ
fit in nobis. ut ñ peccare delectet. ubi libertas ẽ: sicut
preter hunc sp̃m peccare delectat. ubi seruitus. a cuiꝰ
etiam digitus dĩ in euangłio dicit᷑. Unde quia et
ile tabulȩ digito d̃i conscripte sunt. et digitus dĩ
dilectionem bene oꝑemur. quem ñ moueat ista con¬
gruentia. ibidemq distantia: Dies enim quinqͣͦ¬
ginta computantur a celebratione pasche quȩ occi¬
sione figurate ouis ꝑ moysen fieri p̃cepta ẽ. in signi¬
ficatione utiq futurȩ anicę passionis. usq ad diem
qua moyses legem accepit in tabulis digito di consc̾p¬
tis. Similit̾ ab occisione et resurrectione illius. qui
sicut ouis ad immolandum ductus est. quinquagin¬
ta diebus completis. congregatos in unũ fideles di
gitus dĩ hoc est sp̃s sc̃s impleuit. In hac mirabili con¬
gruentia. illud certe plurimum distat. qͦd ibi popłs

Expanded text:
bertas. hic autem spiritus dei, cuius dono iustificamur, quo bertas. hic autem spiritus dei, cuius dono iustificamur, quo fit in nobis ut non peccare delectet, ubi libertas est, sicut praeter hunc spiritum peccare delectat, ubi seruitus, a cuius etiam digitus Dei in Evangelio dicitur . Unde quia et illae tabulae digito Dei conscriptae sunt, et digitus Dei dilectionem bene operemur; quem non moveat ista congruentia ibidemque distantia? Dies enim quinquaginta computantur a celebratione Paschae, quae occisione figuratae ovis per Moysen fieri praecepta est , in significationem utique futurae Dominicae passionis, usque ad diem qua Moyses legem accepit in tabulis digito Dei conscriptis: similiter ab occisione et resurrectione illius qui sicut ovis ad immolandum ductus est , quinquaginta diebus completis, congrgitus dei, hoc est spiritus sanctus, inpleuit. In hac mirabili congruentia. illud certe plurimum distat, quod ibi populus
Abbreviated transcription (Latin):
uit cuncta disponere: Et fortasse ad illud ipsum eius
latibulũ ꝑtinet. qͦd in eo decalogo qui datus est in
monte syna. hoc solum p̃ceptum figurate occulta¬
tum ẽ. quod ad sabbatum ꝑtinet. Sabbatum autem
scificationis est. Nec uacat quod inter omnia oꝑa que
fecit d̃s illic primo scĩficatio sonuit: ubi ab omnbus
oꝑibus requieuit. Unde nunc ñ est disserendi locus.
Ueruntamen quod rei de qua agitur satis ẽe arbitror
ñ frustra illo die populus ab omni oꝑe seruili abstine¬
re p̃ceptus ẽ. quo significatur peccatum. nisi quia ñ
peccare scificationis est. hoc est muneris di ꝑ sp̃m sc̃m.
Quod in lege que duabus tabulis lapideis conseripta
est. solum int̃ cetera in umbra figure positum est in qͣ
iudei sabbatum obseruant. ut hoc ipso significaretur.
tunc tempus fuisse occultande gr̃e:quȩ nouo testam̃¬
to fuerat ꝑ xp̃i passionem tanqu̾ã scissione ueli reue:

Expanded text:
uit cuncta disponere. et fortuit cuncta disponere. et fortlatibulum pertinet, quod in eo Decalogo, qui datus est in monte Sina, hoc solum praecepto figurato occultatum est, quod ad sabbatum pertinet. Sabbatum autem dies sanctificationis est. Nec vacat, quod ifecit deus, illic primo sanctificatio sonuit. ubi ab omnibus operibus requieuit, unde nunc non est disserendi locus. uerum tamen, quod rei de qua agitur satis esse arbitror, non frustra illo die populus ab omni opere seruili abstinere praeceptus est, quo significatur peccatum, nisi quia non peccatum sanctificationis est, hoc est muneris dei per spiritum sanctum, quod in lege, quae duabus lapideis tabulis conscripta est, solum inter cetera in umbra figurae positum est, in qua ludaei sabbatum obseruant, ut hoc ipso significaretur tempus tunc fuisse occultandae gratiae, quae nouo testamento fuerat per Christi passionem tamquam scissione ueli reuela
Abbreviated transcription (Latin):
nr̃m. Igitur ego ipse mente seruio legi di: carne autem
legi peccati. Apparet igitur litterȩ uetustatem si desit
nouitas sp̃c reos facere potius cognitione peccati:quam
liberare a peccato. Unde & alibiscriptum ẽ: Qui apponit
scientiam: apponit dolorem. Non quia ipsa lex malũ
est: s: quia mandatum bonũ habet in littera demon¬
strante. ñ in adiuuante sp̃u. Quod mandatum si fit ti¬
more penȩ: ñ amore iusticie. seruilit̾ fit ñ liberaliter:
et ideo nec fit. Non enim fructus est bonꝰ: qui de cari¬
tatis radice ñ surgit. Porro autem si adsit fides que
ꝑ dilectionem oꝑatur: incipit condelectari legi dei
scdm interiorem hominem. Que delectatio ñ littere
s: sp̃c donum est. etiam si alia lex in membris adhuc
repugnat legi mentis. donec in nouitatem que de di¬
e indiem in interiore homine augetur. tota uetustaᷤᷤ
mutata ꝑtranseat. liberante nos de corpore mortis hu
ẽ dispensatione temporũ ordinatissima. sicut ds no¬

Expanded text:
rum. igitur ego ipse mente seruio legidei, carne antem legi peccati. Apparet igitur litterae uetustatem, si desit nouitas spiritus, reos facere potius cognitione peccati quam liberare a peccato. unde et alibi scriptum est: qui apponit scientiam, apponit dolor e m, non quia ipsa lex malum est, sed quia mandatum bonum habet in littera demonstrante, non in adiuuante spiritu. quod mandatum si fit timore poenae, non amore iustitiae, seruiliter fit, non liberaliter et ideo nec fit. non enim fructus est bonus, qui de caritatis radice non surgit. porro autem si adsit fides, quae per dilectionem operatur, incipit condelectari legi dei secundum interiorem hominem, quae delectatio non litterae, sed spiritus donum est, etiamsi alia lex in membris adhuc repugnat legi mentis, donec in nouitatem, quae de die in diem in interiore homine augetur. tota uetustas mutata pertranseat liberante nos de corpore mortis huiest dispensatione temporum ordinatissima, sicut deus no
Abbreviated transcription (Latin):
quia om̃s cognoscent me. amniX DE¬
nore usq ad maiorem eorum. Nunc certe iam tem¬
pus ẽ: testamenti noui: cuius per ꝓpħam facta est¬
ꝓmissio. ꝑ hec uerba quȩ ex illa ꝓpħia cõmemoraui¬
mnꝰ. Cur gͦ adhuc dicit unusquisq ciui suo. & fr̃i
suo cognosce dñm: An forte ñ dicitur. cum euan¬
geliũ p̃dicetur. et eius ipsa sit p̾̃dicatio ut hoc ubiq
dicatur: Nam unde se apłs gentium dicit ẽẽ doc¬
torem. nisi quia hoc fit quod ipse ait. quomͦ inuo¬
cabunt in quem ñ crediderunt. aut quomͦ credent¬
ei quem ñ audierunt: Quomͦ autẽ audient sine p̃

Expanded text:
quia omnes cognoscent me a mi nore usque ad mai orem eorum. nunc certe iam tempus est testamenti noui, cuius per prophetam est facta promissio per haec uerba, quae ex illa prophetia commemorauimus. cur ergo adhuc dicit unusquisque ciui suo et fratri suo: cognosce dominum? an forte non dicitur, cum euangelium praedicetur et eius ipsa sit praedicatio, ut hoc ubique dicatur? nam unde se apostolus gentium dicit esse doctorem, nisi quia hoc fit quod ipse ait: quomodo inuocabunt in quem non crediderunt ? aut quomodo credunt quem non audierunt ? quomodo aut
Abbreviated transcription (Latin):
datum fefellit me. et per illud occidit. Itaq lex quidẽ
sc̃a. et mandatum sc̃m et iustum et bonum. Quod gͦ
bonum est. michi factum ẽ. mors: Absit. Si peccatũ
ut appareat peccatum.ꝑ bonum michi oꝑatum ẽ
mort̾e. ut fiat suꝑ modum peccans peccatum ꝑ man¬
datum. Scimꝰenim quia lex sp̃ualis est: ego autem
carnalis sum uenundatus sub peccato. Quod enim
operor ignoro. Non enim quod uolo hoc ago: s quod
odi illud facio. Si autem quod nolo hoc facio: consen¬
tio legi:qͣm bona ẽ. Nunc autem iam ñ ego operor il¬
lud: s qͦd habitat in me peccatum. Scio enim quia
ñ habitat in me: hoc est in carne mea bonũ. Nelle
enim adiacet michi: ꝑficere autẽ bonum ñ. Non
eñi quod uolo facio bonũ: s: quod nolo malũ hoc ago.
Si autem quod nolo hoc facio. iam ñ ego oꝑor illud. s
quod habitat in me peccatum. Inuenio gͥ legem uo¬
lenti michi facere bonum: qm̃ michi malũ adiacet.

Expanded text:
datum fefellit me et per illud occidit. itaque lex quidem datum fefellit me et per illud occidit. itaque lex quidem sancta et mandatum sanctum et iustum et bonum. quod ergo bonum est, ut appareat peccatum, per bonum mihi operatum est mortem, ut fiat super modum peccans peccatum per mandatum. Scimus enim quia lex spiritualis est; ego autem carnalis sum, venumdatus sub peccato. Quod enim operor, ignoro; non enim quod volo, hoc ago; sed quod odi illud facio si autem quod nolo illud facio consentio legi quoniam bona nunc autem iam non ego operor illud sed quod habitat in me peccatum scio enim quia non habitat in me hoc est in carne mea bonum nenim adiacet mihi, perficere autem bonum non. non enim quod uolo facio bonum, sed quod nolo malum, hoc ago. si autem quod nolo ego hoc facio, iam non ego operor illud, sed quod habitat in me peccatum. iunenio ergo legem nolenti mihi facere bonum.
Abbreviated transcription (Latin):
Non enim sp̃m huius mundi accepun art idem
constantissimus gr̃e p̃dicator: s. sp̃m qui erdeo est
spe mundi huius. nisi suꝑbie sp̃c. quo cor insipiens
obscuratum ẽ. eorum. qui cognitũ đm. Mut dem
gras agendo glorificauerunt: Nec alio sp̃u decipi¬
ti unde michi magis uidetur ẽẽ ficdĩ filius. qui
nouit a quo speret. quod nondum habet.quam
qui sibi tribuit ia quod habet. quanuis utriq hoꝵ
p ferendus sit. qui et habet. et nouit a quo habet u
tamen ñ se credat ẽẽ quod ñ dum ẽ. ne meidat uer
cium illius pharisei. qui quanquam do gras agent
exhis que habebat: nichil tamen petebat dari libi
tanquam naichilo indigeret. ad augendam ꝑficien¬
damue iusticiam. His igitur consideratis ꝑtracta¬
tisq ꝓuiribus quas dñs dare dignatur. colligior
ñ iustificari hominem p̾ceptis bone uite. nisi per
fidiem iħu xp̃i. hoc ẽ non lege oꝑũ. s. fic̃i ilttera¬

Expanded text:
non enim spiritum huius mundi accepimus, ait idem non enim spiritum huius mundi accepimus, ait idem ipse constantissimus gratiae praedicator, sed spiritum qui ex deo est, s mundi huius nisi superbiae spiritus, quo cor insipiens obscuratum est eorum, qui cognitum deum non ut deum gratias agendo glorificauerunt ? nec alio spiritu decipiti. unde mihi uidetur magis e. se fidei filius, qui nouit a quo speret quod nondum habet, quam qui sibi tribuit id quod habet. quamuis utrique horum praeferendus sit qui et habet et nouit a quo habeat, si tamen non se credat iam esse quod nondum est, ne incidat in uitium illius pharisaci, qui quamquam deo gratias ageret ex his quae habebat, nihil tamen petebat dari sibi, tamquam nihilo indigeret ad augendam perficiendamue iustitiam. his igitur consideratis pertractatisque pro uiribus, quas dominus donare dignatur, colligimus non iustificari hominem praeceptis bonae uitae nisi per fidem Iesu Christi, hoc est non lege operum, s
Abbreviated transcription (Latin):
iustus uiuit .S: nunquid et ꝑ istam ñ fit cognitio
peccati. cum et ipsa dicat non concupisces: Quid
ginter ẽ breuiter dicam. Quod oꝑm lex minando
imperat: hoc fidi lex eredendo impetrat. Ila dicit
ñ concupisces. ista dicit cum scirem quia nemo po¬
test ẽẽ continens. nisi d̾s det. et hoc ipsum erat sapi¬
entie scire cuius eẽt hoc donum: adui dñm et dep̃
catussum. Ipsa ẽ. illa sapientia que pietas uocat᷑
qua colitur pater luminum.a quo ẽ om̃e datum
Optimum: et om̃e donum ꝑfectum. Colitur autẽ
sacrificio laudis. actionibusq grarum: ut e atoi
eiuis ñ in se ipso .s. in illo gletur. Acꝑ hoc lege oꝑum
dicit ds fac quod iubeo: lege fidei diciturdo. da
qͦd iubes. Ideo enim iubet lex. ut admoneat quid
faciat fides. id est ut cui iubetur. si n̾dum pototie
sciat quii petat. Si autem continuo potest. et obie¬
Qient facit: debet etiam scire quo donante possit.

Expanded text:
iustus uiuit. sed numquid et per istam non fit cognitio iustus uiuit. sed numquid et per istam non fit cognitio peccati, cum et ipsa dicat: non concupisces? Quid igitur interest? breuiter dicam. quod operum lex minando imperat, hoc fidei lex credendo impetrat. illa dicit: non concupisces, ista dicit: cum scirem quia nemo esse potest continens, ni si deus det, et hoc ipsum erat sapientiae, scire cuius esset hoc donum, acatus sum . Ipsa est illa sapientia quae pietas vocatur, qua colitur Pater luminum, a quo est omne datum optimum, et omne donum perfectum . Colitur autem sacrificio laudis actionisque gratiarum, ut cultor eius non in se ipso, sed in illo glorietur. ac per hoc lege operum dicit deus: \'fac quod iubco\', lege fidei dicitur deo: \'da quod iubes\'. ideo enim iubet lex, ut admoneat quod faciat fides. id est ut cui iubetur, si nondum potest, sciat quid petat; si autem continuo potest et oboedienter facit, debet etiam scire quo donante possit.
Abbreviated transcription (Latin):
tiotuaᷤ. E. xclusa est. ꝑ qua legem: factorum. Econi.
s ꝑ legem fidi. lex gͥ ista factorum ipsa est que dicit
ñ concupisces: quia ꝑ illam cognitio peccatiẽ. No¬
log scire si quis m dicere audeat: utrum lex fidei
iͦ dicat iñ concupisees. Si erim ñ dicit quid cause
cur ñ in ea positi securi atq impune peccemus.
Hoc enim et illi putauerũt apłm dicere.:deq¬
b ait. Et sicut dicunt quidã nos dicere faciamꝰ
mala ut ueniant bona. quoꝵ damnatio iusta ẽ.¬
Siautem dicit etiam ipsa ñ concupisces. sicut at
quare lex factorum etiam ipsa ñ dicitur. Neqieni
quia ñ habet oꝑa ueterum sacramentorum circun¬
eisionis uidelicet atq ceterorum. ideo ñ sunt oꝑaq̃
habet in sacramentis suis huic tempon congriuis.
aut uͦ de oꝑib sacramentorum questio fiuit. quan¬
domentio legis ob hoc fiebat. quia ꝑ ipsam cogni¬
tio peccati est. et ideo ex ea nemo iustificatur. Unde
ñ ꝑ illam exclusa ẽ. głatio. s ꝑ legem ficłi. ex qua

Expanded text:
tio tua? Exclusa est. Per quam legem? factorum? Non, sed per legem fidei » . Lex ergo ista factorum ipsa est quae dicit, Non concupisces: quia per illam cognitio peccati est. Volo igitur scire, si quis mihi dicere audeat, utrum lex fidei non dicat, Non concupisces. Si enim non dicit, quid causae cur non in ea positi securi atque impune peccemus? Hoc enim et illi putaverunt Apostolum dicere, de quibus ait: Et sicut dicunt nos quidam dicere, faciamus mala, ut ueniant bona, quorum iudiciumiustum est.siautemdicit etiam ipsa: non concupisces, sicut tamquare lex factorum etiam ipsa non dicitur? neque enim quia non habet opera ueterum sacramentorum, circumcisionis uidelieet atque ceterorum, ideo non sunt opera quae habet in sacramentis suis huic iam tempori congruis. aut uero de operibus sacramentorum quaestio fuit, quando mentio legis ob hoc fiebat, quia per ipsam cognitio peccati est et ideo ex ea nemo iustificatur? unde non per illam exclusa est gloriatio, sed per legem fidei, ex qua
Abbreviated transcription (Latin):
tione:dicatur michi quid ñ sit obseruandũ a xp̃ia¬
no. siue de ñ faciendis colendisq idolis. alusq ullis
diis p̾ter unum dm uerũ. siue de ñ accipiendo no¬
mine di inuanũ. siue de honore parentibus deferen¬
do.siue decauendis fornicationib. homicidiis. fur¬
tis. falsis testimoniis. adulterns. re aliena concupi¬
scenda. Quid horum quisquã dixerit xp̃ianum ñ
debere seruare: An forte ñ istam legem que in illis
duabus tabulis scripta ẽ: litteram occidentem appel¬
lat apls. s. illam circuncisionis. alioꝵq ueterum.
iamq abolitorum sacramentoꝵ: S: quomͦ putabi
mꝰ cũ in ea sit ñ concupisces. ꝑ quod mandatũ quã¬
uis scm et iustum. et bonũ. fefellit me inquit pecca¬
tum. et ꝑ illud occidit : Quid enĩ aliud ẽ. litt̾a occidit:
Quamuis euidentius eo ipso loco ad corinthios ubi a¬
it. littera occidit. sp̃c autem uiuificat. ñ aliam uelit

Expanded text:
tione dicatur mihi quid non sit obseruandum a Christiatione dicatur mihi quid non sit obseruandum a Christiano siue de non faciendis. colendisique idolis aliisque ullis diis praeter unum uerum deum siue de non accipiendo nomine dei in nanum siue de honore parentibus deferendo siue decauendis fornicationibus, homicidiis, furtis, falsis testimouiis, adulteriis, re aliena concupiscenda. quid horum quisquam dixerit Christianum non debere seruare? an forte non istam legem, quae in illis duabus tabulis scripta est, litteram occidentem appellat apostolus. sed illam circumcisionis aliorumque ueterum iamque abolitorum sacramentorum? sed quomodo imus, cum in ea sit, Non concupisces: per quod mandatum, quamvis sanctum et justum et bonum, fefellit me, inquit, peccatum, et per illud occidit? Quid enim aliud est, Littera occidit? 24. Quamvis evidentius eo ipso loco ad Corinthios, ubi ait, Littera occidit, spiritus autem vivificat; non aliam velit
Abbreviated transcription (Latin):
uamui¬
itaq illos quib circuncisio ꝑsuadebatur. ita cor¬
riꝑe: atq corrigere uideatur apłs. ut legis nomi¬
ne eandem circuncisionẽ appellet.ceterasq eius¬
modi legis obseruationes.quas tanquam umbras
futuri. iam nunc respuunt xp̃iani. id tenentes qd̾
ꝑ illas umbras figurate ꝓmittebatur. tam̃ legem
ex qua neminẽ dicit iustificari. ñ tantum in illis
sacram̃tis que habuerunt ꝓmissiuas figuras ue
terum. s etiam in illis oꝑib uult intelligi. quȩ quis¬
quis fecerit iuste uiuit. ubi ẽ. et illud. ñ concupisce ᷤ.
Atq ut hoc quod dicimꝰ fiat planius: ipsum deca¬
logum uideamus. Certe enĩ legem moyses mini¬
strandam populo accepit in monte scriptam in la¬
pideis tabulis digito di. Hec decem p̾ceptis constrin¬
gitur. Ubi nichil de circuncisione mandatũ est nicħ
de uictimis pecoꝵ. quȩ nunc a xp̃ianis ñ immolã¬
tur. In illis gͥ decem p̾ceptis. excepta sabbati obserua¬

Expanded text:
uamuiitaque illos, quibus circumcisio persuadebatur, ita corripere atque corrigere uideatur apostolus, ut legis nomine eandem circumcisionem appellet ceterasque eiusmodi legis obseruationes, quas tamquam umbras futuri iam nunc respuunt Christiani id tenentes quod per illas umbras figurate promittebatur, tamen legem, ex qua neminem dicit iustificari, non tantum in illis sacramentis, quae habuerunt promissiuas figuras, uerum etiam in illis operibus uult intellegi, quae quisquis fecerit iuste uiuit; ubi est et illud: non concupisces. atque ut hoc quod dicimus fiat planius, ipsum Decalogum uideamus. certe enim legem Moyses ministrandam populo accepit in monte, scriptam in lapideis tabulis digito dei. haec decem praeceptis constringitur, ubi nihil de circumcisione mandatum est, nihil de uictimus pecorum, quae nunc a Christianis non immolantur. in illis igitur decem praeceptis excepta sabbati obscrua
Abbreviated transcription (Latin):
illo quod suꝑius memoraui leues et inflati. ac ꝑ
se ipsos uelut ꝑ inane sublati. ubi ñ requiescerent.
s fracti dissilirent. in ficmenta ydolorũ tanquam
in lapides deciderunt. Quia enim cõmendauerat
pietatẽ fidei qua do iustificati grati ẽẽ debemus. ue¬
lut contrarium quod detestaremur subinferens. re¬
uelatur enim inquit ira di de cȩlo suꝑ omnẽ impie¬
tatẽ et iniusticiã hominũ. eoꝵ qui ueritatẽ in iniqͥ¬
tate detinent. quia qͦd notum ẽ. dĩ manifestum est
in illis. Ds̃ enim illis reuelauit. Inuisibilia enim eiꝰ
a creatura mundi ꝑ ea quȩ facta sunt intellecta con

Expanded text:
illo, quod superius memoraui, leues et inflati ac per illo, quod superius memoraui, leues et inflati ac per se ipsos uelut per inane sublati, ubi non requiescerent, sed fracti dissilirent, in figmenta idolorum tamquam in lapides deciderunt. quia enim commendauerat pietatem fidei, qua deo iustificati grati esse dcbemus, uelut contrarium quod detestaremur subinferens: reuelatur enim, inquit, ira dei de caelo super omnem impietatem et iniustitiam hominum eorum qui ueritatem in iniquitate detinent, quia quod not estdei manifestum est in illis; deus enim illis manifestauit. inuisibilia enim eius a c
Abbreviated transcription (Latin):
barbaris. sapientib et insipientib debitorem. et
ideo qͦd ad ipsum ꝑtineret ꝓmptũ ẽẽ et his qui ro¬
me eent euangłizare: ñ enim confundor inquit
de ȩuangłio. Uirtus enim di est in salutẽ om̃i cre¬
denti: iudeo primũ et greco. Iusticia enim dĩ in eo
reuelatur ex fide in fidem. sicut scriptum ẽ: Iustus
autem ex fide uiuit. Hec est iusticia di. que in testa¬
mento uetere uelata: in nouo reuelatur. Que ideo
iusticia d̃i dicitur. quod imꝑtiendo eam iustos fac̃.
sieut dni est salus qua saluos facit. et hec est fides
ex qua et in quam reuelatur. ex fide scilicet annun¬
tiantium in fidem obedientium. Qua fide iħu xp̃i
id est quam nobis contulit xp̃c credimus ex deo
nobis ẽẽ. pleniusq futurum eẽ quo iuste uiuimꝰ.
Unde illi ea pietate qua solus colendus est gras agi¬
m̾. Nec immerito apłs ex hoc articulo conuertit
ad eos cum detestatione commemorandos. qͥ uicio

Expanded text:
barbaris, sapientibus et insipientibus debitorem et barbaris, sapientibus et insipientibus debitorem et ideo quod ad ipsum pertineret, promptum esse et his qui Romae essent euangelizare: non enim confundor, inquit, de euangelio; uirtus enim dei est in salutem omni credenti, Iudaeo primum et Graeco. iustitia enim dei in eo reuelatur ex fautem ex fide uiuit. haec est iustitia dei, quae in testamento uetere uelata in nouo reuelatur; quae ideo iustitia dei dicitur, quod inpertiendo eam iustos facit, sicut domini est salus, qua saluos facit. et haec est fides, ex qua et in quam reuelatur, ex fide scilicet annuntiantium in fidem oboedientium. qua fide Iesu Christi, id est quam nobis contulit Christus, credimus ex deo nobis esse pleniusque futurum esse quod iuste uiuimus. unde illi ea pietate, qua solus colendus est, gratias agimus. Xec inmerito se apostolus ex hoc articulo conuertit ad eos cum detestatione commemorandos, qui uitio
Abbreviated transcription (Latin):
homini qͦd in libro iob legitur. Ecce pietas ẽ.sapien¬
tia. Theosebia porro si ad uerbi originem latine ex¬
pssam interp̃taretur. di cultus dici poterat. qui in
hoc maxime constitutus ẽ.ut anima ei ñ sit ingra¬
ta. Unde et in ipso uerissimo et singłari sacrificio
ano dõ nr̃o agere gr̃as admonemur. Erit autem
ingrata. si quod illi ex do est sibi tribuerit. p̃cipu¬
eq iusticiam. cuius oꝑib ueluti ꝓprus. et uelut a
semet ipsa sibimet partis. ñ uulgariter tanquam
ex diuitus aut membroꝵ forma. aut eloquentia.
ceterisq siue ext̃nis. siue corporis. siue animi boniᷤ
que habere etiam scelerati solent. s tanquam de his
que ꝓprie sunt bona bonorum quasi sapient̃ infla¬
tur. Quo uicio repulsi a diuinȩ stabilitate substan¬
tie etiam magni quidã uiri. ad idolatrie dedecus
defluxert. Unde idem apłs in eadem epła in qua
uehemens defensor ẽ gr̃e. cum se dixisset grecis ac

Expanded text:
homini, quod in libro Iob logitur: ecce pietas est sapienhomini, quod in libro Iob logitur: ecce pietas est sapientia. θεοσέβεια porro, si ad uerbi originem latine expressam interpretaretur, dei cultus dici poterat, qui in hoc maxime constitutus est, ut anima ei non sit ingrata; unde et in ipso uerissimo et singulari sacrificio, domino deo nostro, agere gratias admonemur. erit autem ingrata, si quod illi ex deo est, sibi tribuerit praecipueque iustitiam, cuius operibus uelut propriis et uelut a semet ipsa sibimet partis non uulgariter tamquam ex diuitiis aut membrorum forma aut eloquentia ceterisque siue externis siue corporis siue animi bonis, quae habere etiam scelerati solent, sed tamquam de his quae proprie sunt bona bonorum quasi sapienter inflatur. quo uitio repulsi a diuinae stabilitate substantiae etiam magni quidam uiri ad idololatriae dedecus defluxerunt. unde idem apostolus in eadem epistola, in qua uehemens defensor est gratiae. cum se dixisset esse Graecis ac
Abbreviated transcription (Latin):
Siue głationem dixerit laudabilem que in do¬
mino ẽ eamq exclusam. id ẽ: ñ ut abscederet pul¬
sam. s ut emineret expressam.unde et exclusores
dicuntur quidam artifices argentarii.hinc ẽ & il¬
lud in psalmis. ut excludantur hi qui ꝓbati sunt
argento. ut emineãt qui ꝓbati sunt eloquio d̾ni
nam et alibi dicitur. eloquia dñi eloquia casta.
argentum igne examinatũ. siue gloriationẽ ui¬
ciosam de suꝑbia uenientem cõmemorare uolu¬
erit. eorum scilicet qui cũ sibi iuste uidentur uiue¬
re. ita glantur quasi ñ acceꝑint. eamq ñ ꝑlegem
factorum. s ꝑ legem fidei dicit exclusam. id est eiec¬
tam et abiectam. quia ꝑ legem fidi quisq cognoscrt
si quid bene uiuit dĩ gr̃a se habere: et ut ꝑficiatur
in dilectione iusticiȩ ñ se aliunde consequuturũ.
Que cogitatio pium facit: quia pietas est uera sa¬
pientia. Pietatem dico. quam greci theosebiam uo¬
cant. Ipsa quippe commendata ẽ. cum dictum ẽ

Expanded text:
siue gloriationem dixerit laudabilem, quae in domino est, eamque exclusam, id est non ut abscederet pulsam, sed ut emineret expressam — unde et exclusores dicuntur quidam artifices argentarii; hinc est et illud in Psalmis: ut excludantur hi qui probati sunt argento. hoc est ut emineant qui probati sunt eloquio domini. nam et alibi dicitur: eloquia domini eloquia casta. argentum igne examinatum — siue gloriationem uitiosam de superbia uenientem commemorare uoluerit, eorum scilicet, qui cum sibi iuste uidentur uiuere, ita gloriantur, quasi non acceperint, eamque non per legem factorum, sed per legem fidei dicit exclusam, id est eiectam et abiectam, quia per legem fidei quisque cognoscit, si quid bene uiuit, dei gratia se habere et, ut perficiatur in dilectione iustitiae, non se aliunde consecuturum. Quae cogitatio pium facit, quia pietas est uera sapientia — pietatem dico quam Graeci θεοσέβειαν uocant -; ipsa quippe commendata est, cum dictum est
Abbreviated transcription (Latin):
faciendum.quidue cauendum sit. ut quod illa osten¬
derit. uoluntas impleat. ac si homo iustificetur: Sed
o homo attende quid sequitur. Nunc aut̃ inquit si
ne lege iusticia di manifestata est. testificata ꝑ legẽ
& ꝓpħas. Parũne insonat surdis: Iusticia inqͥt d̃i mani¬
festata ẽ. Hanc ignorãt qͥ suã uolũt constituere: huic nolt̃
ẽe subiecti. Iusticia ĩqͥt dĩ manifestata ẽ: N dix̃ iusticia hõi ᷤ.
uł iustica ꝓpͥe uoluntatis. s iusticia dĩ. ñ qͣ iustꝰ ẽ. d̾s. s qͣ in¬

Expanded text:
faciendum quidue cauendum sit, ut quod illa ostenfaciendum quidue cauendum sit, ut quod illa ostenderit uolunto homo, attende quod seqne lege iustitia dei manifestata est, testificata per legem et prophetas. parumne insonat surdis? iustitia, inquit, dei manifestata est. hanc ignorant qui suam uolunt constituere, huic nolunt esse subiecti. iustitia, inquit, dei manifestata est —non dixit: \'iustitia hominis ucl iustitia propriae uoluntatis\' — iustitia d
Abbreviated transcription (Latin):
caro coram dõ. Potest enum fieri coram hominibus.
non autem coram illo qui cordis ipsius et intimȩ uo¬
luntatis inspector est. ubi uidet etiam si aliud faci¬
at qui legem timet: quid tamen mallet facere si lice¬
ret. Ac ne quisquam putaret hic apłm ea lege dixis¬
se neminem iustificari quȩ in sacramentis ueterib
multa continet figurata p̾cepta. unde etiam ipsa ẽ.
circuncisio carnis. quam die octauo accipere par¬
uuli iussi sunt. continuo subiunxit. quam legem
dixerit et ait. Per legem enim cognitio peccati. Illa
gͥ lex est. de qua postea dic̃ pec̃em ñ cognoui nisi ꝑ
legem. Nam concupiscentiam nesciebam nisi lex di¬
ceret: non concupisces. Nam quid est aliud ꝑ legem
cognitio peccati: Hic forte dicat humana illa pre¬
sumptio. ignorans di iusticiam & suam uolens con¬
stituere: merito dixisse apłm. quia ex lege nemo iu¬
stificabitur. ostendit enim tantum modo lex quid

Expanded text:
caro coram deo. potest enim fieri coram hominibus, caro coram deo. potest enim fieri coram hominibus, non autem coram illo qui cordis ipsius et intimae uoluntatis inspector est, ubi uidet, etiamsi aliud faciat qui legem timet, quid tamen mallet facere, si liceret. ac ne quisquam putaret hic apostolum ea lege dixisse neminem iustificari, quae in sacramentis ueteribus multa continet figurata praecepta, unde etiam ipsa est circumcisio carnis, quam die octauo accipere paruuli iussi sunt, continuo subiunxit quam legem dixerit et ait: per legem enim cognitio peccati. illa igitur lex est, de qua postea dicit: peccatum non cognoui nisi per legem. nam concupiscentiam nesciebam, nisi lex diceret: non concupisces. nam quid est aliud per legem enim cognitio peccati? Hic forte dicat humana illa praesumptio ignorans dei iustitiam et suam uolens constituere merito dixisse apostolum: quia ex lege nemo iustificabitur; ostendit enim tantummodo lex quid
Abbreviated transcription (Latin):
iubebat. ñ adiuuante sp̃u gr̃e: timore penȩ facie¬
bant. ñ amore iusticiȩ: ac ꝑhoc coram dõ ñ erat in
uoluntate. qͦd coram hominibus apparebat in oꝑe:
potiusq ex illo rei tenebantur quod eos nouerat ds
malle si fieri posset impune committere: Circuncisi¬
onem autem cordis dicit. puram scilicet ab omni illi¬
cita concupiscentia uoluntatem qͦd non fit littera
docente & minante. s sp̃u adiuuante atq sanante :
Ideo laus talium ñ ex hominibus. sed exdo est. qui
ꝑ suam grãm prestat unde laudentur. De qͦ dicitur.
in domino laudabitur anima mea. et ein dicit᷑ apud
te laus mea. Non quales illi sunt qui dm̃ laudari
uolunt quod homines sunt. seautẽ qͦd iusti sũt. Sed
laudamus inquiunt et dm̃ nr̃e iustificationis auc¬
torem. in eo quod legem dedit. cuius intuitu noueri¬
mꝰ quemadmodũ uiuere debeamus. nec audiunt
quod legunt. quia ñ iustificabitur ex lege omnis

Expanded text:
iubebat non adiuuante spiritu gratiae, timore poenae facieiubebat non adiuuante spiritu gratiae, timore poenae faciebant, non amore iustitiae. ac per hoc coram deo non erat in uoluntate, quod coram hominibus apparebat in opere, potiusque ex illo rei tenebantur, quod eos nouerat dmalle, si fieri posset impune, committere. Circumcisionem autem cordis dicit, puram scilicet ab omni illicita concupiscentia voluntatem: quod non fit littera docente et minante, sed spiritu adjuvante atque sanante. Ideo laus talium non ex hominibus, sed ex Deo est, qui per suam gratiam praestat unde laudentur, de quo dicitur, In Domino laudabitur anima mea ; et cui dicitur, Apud te laus mea : non quales illi sunt qui Deum laudari volunt quod homilaudamus, inquiunt, et deum nostrae iustificationis auctorem in eo quod legem dedit, cuius intuitu nouerimus quemadmodum uiuere debeamus, nec audiunt quod legunt: quia non iustificabitur ex lege omnis
Abbreviated transcription (Latin):
preputium legem perficiens te qui ꝑlitteram et cir¬
cuncisionẽ p̃uaricator legis es : Non enim qui in
manifesto uideus ẽ: neq que: in manifesto incarne
est circuncisio. s qui in abscondito iudeus ẽ. & circun¬
cisio cordis in sp̃u ñ littera. cuiꝰ laus ñ ex hominibe sed
exdo. Hic manifestauit quemadinodũ dixit. gloria¬
ris ind̾o. Nam utiq si uere talis iudeus głaretur in
d̃o eo modo quo postulat gr̃a que ñ oꝑum meritis.
s gratuito datur. ex do eẽt laus eius ñ ex hominibus.
S ita głabantur in do uelut qui soli meruissent legẽ
eius acciꝑe: scd̾m illam uocem psalini qua dictum ẽ.
ñ fecit sic ulligenti. et iudicia sua ñ manifestauit eis.
Quam tamen di legem sua iusticia se arbitrabant᷑ im¬
plere.cum magis eius p̃uaricatores essent unde illis
aram oꝑabatur abundante peccato quod ab scientib
ꝑpetrabatur.Quia et quicunq faciebant quod lex

Expanded text:
praeputium legem perficiens te qui per litteram et cirpraeputium legem perficiens te qui per litteram et circumcisionem praeuaricator legis es. non enim qui in manifesto, Iudaeus est nequein abscondito, Iudaeus est et circumcisione cordis, qui spiritu, non littera, cuius laus non ex hominibus, sed ex deo. hic manifestauit quemadmodum dixerit: gloriaris indeo. nant utique si uere talis Iudaeus gloriaretur in deo eo modo, quo postulat gratia, quae non operum meritis, sed gratuito datur, ex deo esset laus eius, non ex hominibus. sed ita gloriabantur in deo, uelut qui soli meruissent legem eius accipere, secundum illam uocem psalmi, qua dictum est: non fecit sic ulli genti et iudicia sua non manifestauit cis. quam tamen dei legem sua iustitia se arbitrabantur implere, cum magis eius praeuaricatores essent. unde illis iram operabatur abundante peccato, quod ab scientibus perpetrabatur, quia et quicumque faciebant quod lex
Abbreviated transcription (Latin):
ri. et nequaquam id quod ꝓficetur implere: Si au
tem inquit tu iuideus cognominaris. et requiescis
in lege:et gła̾ris in do. et nosti uoluntatẽ eius. et¬
ꝓbas distantia instructus ex lege: confidis te ipsũ
ducem eẽ cecorum. lum̃ eorũ qui in tenebris sunt eru¬
ditorem insipientium. magistrũi infantiũ haben¬
tem formam scientiȩ et ueritatis in lege: qui ergo
alium doces. te ipsum ñ doces: Qui p̃dicas ñ furan¬
dum furaris: Qui dicis non adulterandũ adulte¬
ras: Qui abhominaris idola sacrilegium facis: Qui
in lege głaris. ꝑ p̃uaricationem legis dm̃ inhonoras:
Nomen enim di ꝑ uos blasphematur int̃ gentes. sic̃
scriptum ẽ: Circuncisio quidem ꝓdest: si legem custo¬
dias. Si autem p̃uaricator legis sis: circuncisio tua
preputium facta est. Si igitur preputiũ iusticiam
legis custodiat. nonne p̃putium eius in circuncisi¬
onem reputabitur. et iudicabit quod ex natura est

Expanded text:
ri, et nequaquam id quod profitetur implere. Si autem ri, et nequaquam id quod profitetur implere. Si autem tu, inquit, Judaeus cognominaris, et requiescis in lege, et gloriaris in Deo, et nosti voluntatem, et probas distantia, instructus ex lege, confidis te ipsum ducem esse caecorum, lumen eorum qui in tenebris, eruditorem insipientium, magistram infantium, habentem formam scientiae et veritatis in lege. Qui ergo alium doces, te ipsum non doces? qui praedicas non furandum, furaris? qui dicis non adulterandum, adulteras? qui abominaris idola, sacrilegium facis? qui in lege gloriaris, per praevaricationem legis Deum inhonoras? nomen enim dei per uos blasphematur in gentibus, sicut scriptum est. circumcisio quidem prodest, si legem custodias; si autem praeuaricator legis sis, circumcisio tua praeputium facta est. si igitur praeputium iustitias legis custodiat, nonne praeputium eius in circumcisionem reputabitur? et iudicabit quod ex natura est
Abbreviated transcription (Latin):
ter eccłiam di ꝑsequens. ꝓ quib summo supplicio
dignus fuit. miscdĩam ꝓdampnatione suscepit: et
ꝓ pena consequutus ẽ: grãm. Merito ꝓ eius defensi¬
one clamat atq concertat. nec in re ꝓfunda et ni¬
inis abdita ñ intelligentium. et uerba sua sana in
ꝑuersum sensũ detorquentium curat inuidiam dũ
tamen incunctant̃ p̃dicet donum dĩ: quo unosal¬
ui fiunt filii ꝓmissionis. fili beneficu diuimi. filn
gr̃e et miscdiȩ: filii testamenti noui. Primũ qͦd om̃is
eius salutatio sic se habet. Grã uobis et pax: ado pa¬
tre .&. domino iħu xp̃o. Deinde ad romanos pene
ipsa questio sola uersatur tam pugnaciter: tam
nultiplicit̾. ut fatiget quidem legentis intentio¬
nẽ s tam̃ fatigatione utili ac salubri art interions
hominis magis exerceat membra quã frangat. In
de sunt quȩ supra commemoraui. Inde est quod
iudeum arguit. eumq dicit uideum cognomina¬

Expanded text:
nter Ecclesiam Dei persequens, pro quibus summo supplicio nter Ecclesiam Dei persequens, pro quibus summo supplicio dignus fuit, misericordiam pro damnatione suscepit, et pro poena consecutus est gratiam, merito pro ejus defensione clamat atqimis abdita non intcllegent:um et uerba sua sana in peruersum sensum detorquentium curat inuidiam, dum tamen incunctanter praedicet donum dei, quo uno salui fiunt filii promissionis, filii beneficii diuini, filii gratiae et misericordiae, filii testamenti noui. primo, quod omnis eius salutatio sic se habet: gratia nobis et pax a deo patre et domino Iesu Christo; deinde ad Romanos paene ipsa quaestio sola uersatur tam pugnaciter, tam multipliciter, ut fatiget quidem legentis intentionem, sed tamen fatigatione utili ac salubri, ut interioris hominis magis exerceat membra quam frangade sunt quae supra commemoravi. Inde est quod Judaeum arguit, eumque dicit Judaeum cognomina
Abbreviated transcription (Latin):
to sunt corde: mox addidit. Non ueniat inquit mͥ
pes suꝑbie: & manꝰ peccatorum ñ moueat me: ibi
ceciderunt oms qui oꝑant᷑ iniquitatẽ expulsi sũt
nec potuerunt stare: Hac quippe impietate qua
tribuit sibi quisq qͦd dĩ est. pellitur in tenebras
suas que sunt oꝑa iniquitatis.hec enim plane
ipse facit. et ad hec implenda sibi ẽ. idoneus. Oꝑa uͦ
iusticiȩ ñ facit. nisi quantum ex illo fonte atq ex illo
lumine ꝑcipit. ubi nullius indigens uita ẽ. & ubi
non ẽ transmutatio. nec momenti obumbratio. Id̾o
paulus apłs qui cum saulus uocaretur.prius ñ ob
aliud quantũ mͥ uidetur hoc nom̃ elegit. nͥ ut se
ostenderet pariũ tanquã minimus apłorũ. mul¬
tum contra suꝑbos et arrogantes. et de suis oꝑib
p̃sumentes. ꝓ commendanda ista digr̃a fortit atq
acriter dimicans. quia reuera in illo euidentior &
clarior apparuit.Qui cum talia oꝑaretur. uehem̃¬

Expanded text:
to sunt corde: noto sunt corde: noet manus peccatorum non moveat me: ibi ceciderunt omnes qui operantur iniquitatem; expulsi sunt, nec potuerunt stare . Hac quippe impietate, qua tribuit sibi quisque quod Dei est, pellitur in tenebras suas, quae sunt opera iniquitatis. Haec enim plane ipse facit, et ad haec implenda sibi est idoneus. Opera vero justitiae non facit, nisi quantum ex illo fonte atque ex illo lumine percipit, ubi nullius indigens vita est, et ubi non est commutatio, nec momenti obumbratio . 12. Ideo Paulus Apostolus, qui cum Saulus prius vocaretur , non ob aliud, quantum mihi videtur, hoc nomen elegit, nisi ut se ostenderet parvum, tanquam minimum Apostolorum; multum contra superbos et arrogantes, et de suis operibus praesumentes, pro commendanda ista Dei gratia, fortiter atque acriter dimicans: quia revera in illo evidentior et clarior apparuit, qui cum talia operaretur veheme
Abbreviated transcription (Latin):
t torren
tendit miscdiam suam scientib eum. & iusticiam
suam his recto sunt corde. Neq enim quia sciunt.
s: etiam ut sciant eum. p̃tendit misericordiam su¬
am. nec quia recti sunt corde:s etiam ut recti sint
corde p̃tendit iusticiam suam qua ustificat impi¬
ũ. Hec cogitatio ñ effert in suꝑbiam. qͦd uiciũ oritur.
cum sibi quisq p̃fidit. seq sibi ad uiuendum ca-¬
put facit. Quo motu receditur ab illo fonte uitę
cuiꝰ soliꝰ haustu iusticia bibit᷑. bona scilicet uita & ab
illo incommutabili lumine: cuiꝰ participatione ani¬
ma rationalis quodamm accenditur. ut sit etiã ipsa
factum creatumq lumen. sicut erat iohannes lu
cerna ardens et lucens. Qui tam̃ unde luceret agno¬
scens. nos inquit de plenitudine eiꝰ accepimꝰ. Cinuᷤ
iohes : Illud enim erat uerum lum̃ qͦd illuminat
omnẽ hominem uenientem in hunc mundum.
Pinde cum dixisset in eodem psalmo p̃tende mise:¬
ricordiã tuam scientib te: & iusticiam tuã his qͥ rec¬

Expanded text:
t torrentaetendit misericordiam suam scientibus eum, et justitiam suam iis qui recto sunt corde. Neque enim quia sciunt, sed etiam ut sciant eum, praetendit misericordiam suam: nec quia recti sunt corde, sed etiam ut recti sint corde, praetendit justitiam suam, qua justificat impium . Haec cogitatio non effert in superbiam ; quod vitium oritur, cum sibi quisque praefidit, seque sibi ad vivendum caput facit. Quo motu receditur ab illo fonte vitae, cujus solius haustu justitia bibitur, bona scilicet vita; et ab illo incommutabili lumine, cujus participatione anima rationalis quodam modo accenditur ut sit etiam ipsa factum creatumque lcerna ardens et lucens, qui tamen unde luceret agnoscens: nos, inquit, de plenitudine eius accepimus : cuius, erat lumen? illud enim erat uerum lumen quod inluminat omnem hominem uenientem in hunc mundum. proinde cum dixisset in eodem psalmo: praetende misericordiam tuam scientibus te et iustitiam tuam his qui rec
Abbreviated transcription (Latin):
non utatur tanquam uehiculo cum ꝑuenerit. uel
potius ut supradicta similitudine apł̃i utar. tan¬
quam pedagogo cum eruditus fuerit. Quomodo
enim iusto lex non ẽ: posita. si et iusto ẽ: necessaria. ñ
qua iniustus ad iustificantem grãm ꝑducatur. s:
qua legittime iam iustus utatur: An forte imino
uero ñ forte. s certe sic legittime utitur lege iam ustꝰ.
cum eam t̃rendis imponit iniustis. ut cum et in ip¬
sis ceꝑit molite concupiscentie morbus incentiio ꝓ¬
hibitionis. et cumulo p̾uaricationis augeri. confugiãt
ꝑfidem ad iustificantem gr̃am. et ꝑdonum sp̃s sua¬
uitate iusticie delectati. penam littere minantis
euadant: Ita non erunt contraria. neq inter se
duo ista pugnabunt. ut etiam iustus bona lege le¬
gittime utatur. et tamen iusto lex posita ñ sit. Non
enim ex ea ustificatus ẽ: sed ex lege fidei qua cre¬
didit nullomodo posse suȩ infirmitati ad implen¬

Expanded text:
non utatur tamquam uehiculo cum peruenerit uel non utatur tamquam uehiculo cum peruenerit uel potius, ut supra dicta similitudine apostoli utar, tamquam paedagogo cum eruditus fuerit. quomodo enim iusto lex non est posita, si et iusto est necessaria, non qua iniustus ad iustificantem gratiam perducatur, sed qua legitime iam iustus utatur? an forte, immo uero non forte, sed certe sic legitime utitur lege iam iustus, cum eam terrendis inponit iniustis, ut cum et in ipsis coeperit inolitae concupiscentiae morbus incentiuo prohibitionis et cumulo praeuaricationis augeri, confugiant per fidem ad iustificantem gratiam et per donum spiritus suauitate iustitiae delectati poenam litterae minantis euadant? ita non erunt contraria neque inter se duo ista pugnabunt, ut etiam iustus bona lege legitime utatur et tamen iusto lex posita non sit; non enim ex ea iustificatus est, sed ex lege fidei. qua credidit nullo modo posse suae infirmitati ad inplen
Abbreviated transcription (Latin):
quiᷤ legittime utitur lege. nisi iustus : At ei non
est posita. sed iniusto. An et innustus ut iustifice¬
tur. idest ut iustus fiat legittime lege uti debet.
qua tanquam pedagogo ꝑducatur ad gr̃ãm. per
quam solam quod lex iubet possit implere : Per iꝑ¬
sam quippe iustificatur gratis. id est nullis suorũ
operum p̃cedentibus meritis. Alioquin gr̃a iam
non est gr̃a. quandoquidem ideo datur. ñ quia bo¬
na oꝑa fecimus.s ut ea facere ualeamus. id est non
quia legem impleuimꝰ. s: ut legem implere possimꝰ.
Ile enim dixit. non ueni legem soluere: s adimple¬
re: de quo scriptum est. uidimus głam eius. quasi
unigeniti a patre: plenum gr̃a et ueritate. Hec ẽ gla
de qua dictum ẽ: Om̃s enim peccauerunt et egem
gła di. Et hec est gratia de quadicit. continuo iusti¬
ficati gratis ꝑ gr̃am ipsius. Iniustus gͦ legittime le¬
ge utitur. ut iustus fiat. qͦd cum factus fuerit. ea iã

Expanded text:
quis legitime utitur lege nisi iustus? at ei non quis legitime utitur lege nisi iustus? at ei non est posita, sed iniusto. an et iniustus, ut iustificetur, id est ut iustus fiat, legitime lege uti debet, qua tamquam paedagogo perducatur ad gratiam, per quam solam quod lex iubet possit implere? per ipsam quippe iustificatur gratis, id est nullis suorum operum praecedentibus meritis — alioquin gratia iam non est gratia -, quando quidem ideo datur, non quia bona opera fecimus, sed ut ea facere ualeamus, id est non quia legem impleuimus, sed ut legem implere possimus. ille enim dixit: non ueni legem soluere, sed implere, de quo dictum est: uidimus gloriam eius, glorilenum gratia et ueritate. haec est gloria, de qua dictum est: omnes enim peccauerunt et egent gloria dei, et haec est gratia, de qua continuo dicit: iustificati gratis per gratiam ipsius. iniustus ergo legitime lege utitur, ut iustus fiat; quod cum factus fuerit, ea iam
Abbreviated transcription (Latin):
dunt. Non enim est distinctio. Omnes enim pec¬
cauerunt. et egent gloria dei. non gloria sua. Quid
enim habent quod non acceperunt: Si autem ac¬
ceperunt. quid gloriantur quasi non acceperint:
Egent itaq gloria dei. Et uide quid sequatur. Iu¬
stificati gratis per gratiam ipsius. Non itaq u¬
stificati per legem. non iustificati per propriam
uoluntatem. sed iustificati gratis per graciam ip¬
suis. Non quod sine uoluntate nr̃a fiat. sed uo¬
luntas nr̃a ostenditur infirma ꝑ legem. ut sanet
gr̃a uoluntatem. et sana uoluntas impleat legẽ
non constituta sub lege: nec indigens lege: Iusto
enim non est lex posita. Quȩ tamen bona est: si
quis ca legittime utatur. Hec duo apostolus ue¬
lut inter se contraria conectens monet mouetq lec¬
torem ad perscrutandam questionem atq soluen¬
dam. Quomodo enim bona est.siquis ea legitti¬
me utatur. si etiam quod sequitur uerum est
sciens hoc quia iusto non est lex posita : Nam

Expanded text:
dunt. Non est enim distinctio. Omnes enim pecdunt. Non est enim distinctio. Omnes enim peccauerunt et egent gloria dei, non gloria sua. quid enim habent, quod non acceperunt? si autem acceperunt, quid gloriantur, quasi non acceperint? egerit itaque gloria dei et uide quid sequatur: iustificati gratis per gratiam ipsius. non itaque iustificati per legem, non iustificati per propriam uoluntatem, sed iustificati gratis per gratiam ipsius; non quod sine uoluntate nostra fiat, sed uoluntas nostra ostenditur infirma per legem, ut sanet gratia uoluntatem et sana uoluntas impleat legem non constituta sub lege nec indigeno lege. Iusto enim lex non est posita; quae tamen bona est, si quis ea legitime utatur. haec duo apostolus uelut inter se contraria conectens monet mouetque lectorem ad perscrutandam quaestionem atque soluendam. quomodo enim bona est lex, si quis ea legitime utatur, si etiam quod sequitur uerum est: sciens hoc, quia iusto lex non est posita? nam
Abbreviated transcription (Latin):
tis indicat dono di iustificari hominem per adiutori
impleuit aduentus. Nam hinc sequitur et adiun¬
git dicens. Iusticia autem di ꝑ fidem ihũ xp̃i : hoc
est per fidem qua creditur in xp̃m. Sicut autem ista
fides xp̃i dicta est. non qua credit. xp̃c. sic illa iustici¬
a di. non qua iustus est ds. Utrunq enim nr̃m ẽ: S.
ideo di et xp̃i dicitur. quod eius nobis largitate do¬
natur. Iusticia gͦ sine lege: non sine lege manifesta¬
ta. Quomodo enim per legem testificata. si sine lege
manifestata: S iusticia di sine lege est. quam ds̃ per
spiritum gr̃e credenti confert sine adiutorio legis.
hoc est ñ adiuto a lege quandoquidẽ ꝑ legem ostendit
homini infirmitatem suam. ut ad eius mmisericordi¬
am ꝑ fidem confugiens sanaretur. De sapientia qͥppe
eius dictum est. quod legem et miscdĩam in lingua
portet. Legem scilicet qua reos faciat superbos: mi¬
sericordiam uero qua iustificet humiliatos. Iusti¬
cia ergo dei per fidem ihesu xp̃i: in omnes qui cre¬

Expanded text:
tis indicat dono dei iustificari hominem per adiutoriuimpleuit aduentus. nam hinc sequitur et adiungit dicens: iustitia autem dei per fidem Iesu Christi, hoc est per fidem, qua creditur in Christum. sicut autem ista fides Christi dicta est non qua credit Christus, sic illa iustitia dei non qua iustus est deus. utrumque enim nostrum est; sed ideo dei et Christi dicitur, quod eius nobis largitate donatur. iustitia ergo dei sine lege non sine lege manifestata. quomodo enim per legem testificata, si sine lege manifestata? sed iustitia dei sine lege est, quam deus per spiritum gratiae credenti confert sine adiutorio legis, hoc est non adiutus a lege, quando quidem per legem ostendit homini infirmitatem suam, ut ad eius misericordiam per fidem confugiens sanaretur. de sapientia quippe eius dictum est, quod legem et misericordiam in lingua portet, legem scilicet, qua reos faciat superbos, misericordiam uero, qua iustificet humilatos. iustitia ergo dei per fidem Iesu
Abbreviated transcription (Latin):
tra ñ dominabitur. Qd̃ eni mortuus ẽ. peccato. mor¬
tuus ẽ. semel. Qd̾ autẽ uiuit: uiuit do. Ita et uos
existimate uos mortuos ẽẽ peccato. uiuere autẽ
do in xp̃o iħu. Nempe satis elucet mysterio dnice
mortis et resurrectionis figuratum uite nr̃ȩ ue¬
teris occasum. et exortum noue demonstratamq
iniquitatis abolitionem. renouationẽq iusticie:
Unde gͥ hoc tantum beneficium homini ꝑ litte¬
ram legis. nisi ꝑfidem iħu xp̃i: Hec cogitanio sc̃a ser¬
uat filios hominũ. in ꝓtectione alarum dĩ sꝑan¬
tes. ut inebrientur ab ubertate domꝰ eius. et torren¬
tem u¬

Expanded text:
peccato, mortuus est semel; quod autem uiuit, uiuit deo. ita et uos existimate uos mortuos esse peccato, uiuere autem deo in Christo Iesu. nempe satis elucet mysterio dominicae mortis et resurrectionis figuratum uitae nostrae ueteris occasum et exortum nouae demonstratamque iniquitatis abolitionem renouationemque iustitiae. unde igitur hoc tantum beneficium homini per litteram legis nisi per fidem Iesu Christi? Haec cogitatio sancta seruat filios hominum in protectione alarum dei sperantes, ut inebrientur ab ubertate domus eius et torrentem u