comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
lenqo appetat. agendoq ꝑficiat. Et isto diuino docen¬
di on etam ipsa uoluntas. et ipsa oꝑatio. ñ sola uolen¬
O et oꝑ ane naturalis possibilitas adiuuatur. Si enĩ
solum posse nr̃m hacgr̃a iuuaretur: ita diceret añs.
Omil qui audut a patre et cucit potst uenire ad¬
me.Non autem ita dix̃: s: om̃is qui audiuit inquit a
patre et didicit. uenit ad me. Uenire posse in natura
ponit pelagius. uł etiam ut mͦ dicere cȩpit in gr̃a: qͣ¬
lemlibet eam sentiat. qua ipsa ut dicit possibilitas ad¬
iuuatur. Uenire autem:iam in uoluntatẽ et oꝑe ẽ. Non
est aut̃ẽ consequens. ut qui potest uenire etiam ueniat:
nisi id uoluerit atq fecerit. S om̃is qui didicit a patre:
ñ solũ potest uenire s uenit. Ubi iam et possibilitatis ꝓ¬
fectus. et uoluntatis affectus. et actionis effectus ẽ. Quid
sibi gͥ uolunt exempla. insi quia re uera nobis eiꝰ sensũ

Expanded text:
lendo appetat agendoque perficiat. et isto diuino docenlendo appetat agendoque perficiat. et isto diuino docendi modo etiam ipsa uoluntas et ipsa operatio, non sola uolendi et operandi naturalis possibilitas adiuuatur. si enim solum posse nostrum hac gratia iuuaretur, ita diceret dominus: omnis, qui audiuit a patre et didicit, potest uenire adme; non autem ita dixit, sed omnis, qui audiuit, inquit, a patre et didicit, uenit ad me. uenire posse in natura ponit Pelagius uel etiam, ut modo dicere coepit, in gratia, qualemlibet eam sentiat, <qua ipsa\', ut dicit, \'possibilitas adiuuatur\'; uenire autem iam in uoluntate et opere est. non est autem consequens, ut qui potest uenire, etiam ueniat, nisi id uoluerit atque fecerit. sed omnis qui didicit a patre non solum potest uenire, sed uenit. ubi iam et possibilitatis profectus et uoluntatis affectus et actionis effectus est. Quid sibi ergo uolunt exempla, nisi quia reuera nobis eius sensum
Abbreviated transcription (Latin):
ritate. delecter ẽẽ cum lege. Preceptum quippe liber fa¬
cit: qui libens facit. Et hoc mͦ quisquis discit: agit om¬
nino quicqͥd agendum didicerit. De isto docendi mͦ.
etiam dñsait. Om̃is qui audiuit a patre meo et didicit
uenit ad me. Qui gͦ ñ uenerit: ñ de illo recte dicitur.
audiuit quidem et didicit sibi ẽẽ ueniendũ. s facere
ñ uult qͦd didicit. Prorsus ñ recte dicitur de isto docen¬
di modo. quo ꝑ grãm docet ds.Si enim sicut u̾itas loqͥ¬
tur omnis qui didicit uenit: quisquis ñ uenit. ꝑfecto
nec didicit. Quis autem ñ uideat. et uenire quenquã
et ñ uenire. arbitrio uoluntatise s hoc arbitrium po¬
test ẽẽ solum si ñ uenit. ñ autẽ potest nisi adiutum ẽẽ
si uenit: & sic adiutum ut ñ solũ quid faciendum sit
sciat. s qͦd scierit etiam faciat. Ac ꝑhoc quando ds ddo
ao audicerit. ñ tantum cognoscendo uideat. s: etiam uo¬

Expanded text:
ritate delecter esse cum lege. praeceptum quippe liber faritate delecter esse cum lege. praeceptum quippe liber facit, qui libens facit. et hoc modo quisquis discit, agit omnino quicquid agendum didicerit. De isto docendi modo etiam dominus ait: omnis, qui audiuit a patre meo et didicit, uenit ad me. qui ergo non uenerit, non de illo recte dicitur \'audiuit quidem et didicit sibi esse ueniendum\', sed facere non uult quod didicit, prorsus non recte dicitur de isto docendi modo, quo per gratiam docet deus. si enim, sicut ueritas loquitur, omnis, qui didicit, uenit, quisquis non uenit, profecto nec didicit. quis autem non uideat et uenire quemquam et non uenire arbitrio uoluntatis? sed hoc arbitrium potest esse solum, si non uenit; non autem potest nisi adiutum esse, si uenit, et sic adiutum, ut non solum quid faciendum sit sciat, sed quod scierit etiam faciat. ac per hoc, quando deus dque didicerit non tantum cognoscendo uideat, sed etiam uo
Abbreviated transcription (Latin):
uis multi qͦd imꝑat lex facere uideant᷑ timore penȩ. ñ
amore iusticiȩ. quã dicit apłs iusticiam suã que ex lege
ẽ. tanquam sit imꝑata ñ data. Si aut̃e data est. ñ dicitur
iusticia nr̃a s di: quia sic fit nr̃a ut sit nobis ex do. Dic̃
enĩ. Ut inueniar in illo ñ habens meam iusticiam que
ex lege est:s eam que ex fide est iħu. iusticiam ex do. Tan¬
tum igitur int̃ legem distat et gr̃am: ut cum lex ẽe ñ
dubitet᷑ ex do. iusticia tam̃ que ex lege ẽ. ñ sit exd̃o. sed
iusticia que ꝑ grãm consummatur ex dõ. Quia ex lege
iusticia dicitur. quȩ fit ꝓpt̾ legis maledictum. iusticia
ex do dicit᷑. que datur ꝑ gr̃ȩ beneficium. ut ñ sit t̾ribile
s. suaue mandatum: sicut oratur in psalmo. Suauises
dñe: et in tua suauitate doce me iusticiam tuã: mest ut
ñ formidine penȩ seruiliter cogar eẽ sublege: s: libera ca¬

Expanded text:
facere videantur timore poenae, non facere videantur timore poenae, non amore justitiae: quam dicit Apostolus justitiam suam quae ex lege est; tanquam sit imperata, non data. Si autem data est, non dicitur justitia nostra, sed Dei: quia sic fit nostra, ut sit nobis ex Deo. Dicit enim: Ut inveniar in illo non habens meam justitiam, quae ex lege est, sed eam quae ex fide est Iesu, iustitiam ex deo. tantum igitur inter legem distat et gratiam, ut, cum lex esse non dubitetur ex deo, iustitia tamen, quae ex lege est, non sit ex deo, sed iustitia, quae per gratiam consummatur, ex deo. quia ex lege iustitia dicitur, quae fit propter legis maledictum, iustitia ex deo dicitur, quae datur per gratiae beneficium, ut non sit terribile, sed suaue mandatum, sicut oratur in psalmo: suauis es, domine, et in tua suauitate doce me iustitiam tuam, id est, ut non formidine poenae seruiliter cogar esse sub lege, sed libera ca
Abbreviated transcription (Latin):
a si doctrina
dicenda est. certe sic dicatur: ut altius et interiꝰ eam d̾s
cum ineffabili suauitate credatur infundere: ñ solũ
ꝑ eos qui plantant et rigant extrinsecus.s etiam per
se ipsum qui incrementũ suum ministrat occultus: ita
ut ñ ostendat tantumm u̾itatẽ: uerum etiam imꝑtiat
caritate. Sic eñĩ docet d̾s eos qui scđ̾m ꝓpositum uoca¬
ti sũt: simul donans & quid agant scire. et qͦd sciunt
agere.Unde ad thessalonicenses sic apłs loquitur: De
caritate autẽ frͣnitatis ñ opus habetis uobis scribi. Nã
ipsi uos a do didicistis: ut diligatis inuicem. Atq ut ꝓ¬
baret eos a deo didicisse: subiunxit. Et enim facitis u¬
lud in om̃sfr̃s: in uniu̾sa macedonia. Tanquã hoc sit
certissimum indiciũ qͦd a do didiceris: si id quod didi¬
ceris feceris. Isto mͦ sunt om̃s scđm ꝓpositũ uocati: sicut
scͥptum est in ꝓpħis. docibiles di. Qui aut̃ nouit quidẽ
qͥd fieri debeat & ñ facit. nondum a dõ didicit scđ̾m

Expanded text:
a si doctrina dicenda est, certe sic dicatur, ut altius et interius eam deus cum ineffabili suauitate credatur infundere non solum per eos, qui plantant et rigant extrinsecus, sed etiam per se ipsum, qui incrementum suum ministrat occultus, ita ut non ostendat tantummodo ueritatem, uerum.etiam inpertiat caritatem. sic enim docet deus eos, qui secundum propositum uocati sunt, simul donans et quid agant scire et quod sciunt agere. unde ad Thessalonicenses sic apostolus loquitur: de caritate autem fraternitatis non opus habetis uobis scribi; nam ipsi uos a deo didicistis, ut diligatis inuicem. atque ut probaret eos a deo didicisse, subiunxit: etenim facitis illud in omnes fratres in uniuersa Macedonia, tamquam hoc sit certissimum indicium, quod a deo didiceris, si id quod didiceris feceris. isto modo sunt omnes secundum propositum uocati, sicut scriptum est in Prophetis, docibiles dei. qui autem nouit quidem quid fieri debeat et non facit, nondum a deo didicit secundum
Abbreviated transcription (Latin):
quecũq ꝓ g̃ra uidet᷑ dicere: qua iuuamꝰ ut declinemꝰ a
malo bonũq faciamꝰ. ita dicit ut nullom a u̾boꝵ ambi¬
guitate discedat. quam discipulis sic possit exponere
ut nullum auxilium gr̃e credant. qua nature possio¬
litas adiuuetur. nisi in lege atq doctrina: ita ut iplas
quoq orationes ut in scͥptis suis aꝑtissime affirmat. ad
nichil aluid adhibendas opinetur. nisi ut nobis doct¬
na etiam diuina reuelatione aꝑiatur: ñ ut adiuuetus
mens hominis. ut id qͦd faciendum ẽẽ didicerit. etiam
dilectione et actione ꝑficiat. Ab illo enim suo manifesi¬
simo dagmate ñ recedit omnino: ubi tria illa constitu¬
it possibilitatem. uoluntatem actione. Et solam pos¬
sibilitati¬

Expanded text:
quaecumque pro gratia uidetur dicere, qua iuuamur, ut declinemus a quaecumque pro gratia uidetur dicere, qua iuuamur, ut declinemus a malo bonumque faciamus, ita dicit, ut nullo modo a uerborum ambiguitate discedat, quam discipulis sic possit exponere, ut nullum auxilium gratiae credant. qua naturae possibilitas adiuuetur, nisi in lege atque doctrina, ita ut ipsas quoque orationes, ut in scriptis suis apertissime affirmat, ad nihil aliud adhibendas opinetur, nisi ut nobis doctrina etiam diuina reuelatione aperiatur, non ut adiuuetur mens hominis, ut id quod faciendum esse didicerit etiam dilectione et actione perficiat. ab illo enim suo manifestissimo dogmate non recedit omnino, ubi tria illa constituit, possibilitatem, uoluntatem, actionem, et solam possibilitat
Abbreviated transcription (Latin):
qualecunq et quantulũcũq adiutoriũ. eũ credibile ẽ.
in hoc constituere: qͦa nobis additur scientia reuelante
sp̃u ꝑ doctrinam. qũa uł ñ possumꝰ. uł difficile habere
possumus ꝑ naturam. Ista sunt que in libro qu̾e scͥpsit
ad uirginẽ xp̃i adu̾cere potui. ubi uidet᷑ grãm confite¬
ri: que ꝓfecto qualia sint utiq cernitis. legant inqͥt ta
recens meum opusculũ. qͦd ꝓ libero nuꝑ arbitrio ede¬
re compulsi sumꝰ: et agnoscent quam iniq nos negatio¬
ne gr̃e infamare gestierint. qui ꝑ totum pene ipsi̾ tertũ
oꝑis. ꝑfecte atq in tegre. et liberũ arbitrium confitem
& gram. Quatuor sunt libri oꝑis huiꝰ & hos legi. et ex
illis sumpsi. que tractanda et discutienda ꝓposui. et
ut potui ꝑtractaui. antequam ad eius has litteras que
rome misse sunt ueniremꝰ. S in his etiam quatuor libris

Expanded text:
qualecumque et quantulumcumque adiutorium eum credibile est qualecumque et quantulumcumque adiutorium eum credibile est in hoc constituere, quod nobis additur scientia reuelante spiritu per doctrinam, quam uel non possumus uel difficile habere possumus per naturam. ista sunt quae in libro, quem scripsit ad uirginem Christi, aduertere potui, ubi uidetur gratiam confiteri. quae profecto qualia sint, utique cernitis. \'Legant\', inquit, \'etiam recens meum opusculum, quod pro libero nuper arbitrio edere compulsi sumus, et agnoscent quam inique nos negatione gratiae infamare gestierint, qui per totum paene ipsius textum operis perfecte atque integre et liberum arbitrium confitemur et gratiam\'. quattuor sunt libri operis huius. et hos legi et ex illis sumpsi quae tractanda et discutienda proposui et ut potui pertractaui, antequam ad eius has litteras, quae Romam missae sunt, ueniremus. sed in his etiam quattuor libris
Abbreviated transcription (Latin):
gi adiuuari eos qui sub lege peccant. ut ꝑgr̃am xp̃i iu
stificati liberentur. tanquã eis ñ sufficiat sola lex ꝓpt
nimiã peccandi consuetudinem. nisi xp̃i accedat non
xima hic erat causa exprimendi quam diceret grãm.
ubi locum ipsũ de quo respondet. sic conclusit apłs ut di¬
constituat. ñ in uirtutis eius auxilio. s. imitationis exem¬
plo. qͥd ampliꝰ de illo sperare debemꝰ. ubicũq gr̃e nom
sub ambigua generalitate commemorat: Item in eode
libro ad uirginẽ sacram. unde iam etiam supra dis¬
seruimꝰ. ubiait subditisimus do. eiꝰq faciendo uolun¬
tatẽ diuinam meream grãm. et facilius nequã sp̃ui.¬
sc̃ĩ sp̃s auxilio resistamꝰ. In quib eius u̾bis certe manit¬
stum est ita eũ uelle nos adiuuari gr̃a sp̃s sc̃i. ñ qual
ne illo etiam ꝑsolam naturȩ possibilitatẽ ñ possumuis
resistere temptatori: s ut facilius resistamꝰ. Quod tam

Expanded text:
gi adiuuari eos qui sub lege peccant, ut per gratiam Chrgi adiuuari eos qui sub lege peccant, ut per gratiam Christi iustificati liberentur, tamquam eis non sufficiat sola lex propter nimiam peccandi consuetudinem, nisi Christi accedat non xima hic erat causa exprimendi, quam diceret gratiam, ubi locum ipsum, de quo respondet, sic conclusit apostolus, ut diconstituit non in uirtutis eius auxilio, sed imitationis eius exemplo, quid amplius de illo sperare debemus, ubicumque gratiae nomen sub ambigua generalitate commemorat? Item in eodem libro ad uirginem sacram, unde iam etiam supra disseruimus, ubi ait: \'subditi simus deo eiusque faciendo uoluntatem diuinam mereamur gratiam et facilius nequam spispiritus auxilio resistamus\'. in quibus eius uerbis certe manifestum est ita eum uelle nos adiuuari gratia spiritus sancti, non quia sine illo etiam per solam naturae possibilitatem non possumus resistere temptatori, sed ut facilius resistamus. quod tamen
Abbreviated transcription (Latin):
a exemplũ xp̃i. siue ñ habuerunt. siue ñ credunt. hoc
autẽ istum saꝑe: et alia eius u̾ba ostendunt: ñ in hoc
ubro. s: in t̾cio ꝑ libero arbitrio. ubi ad eum loquens
contra quẽ disputat. qm̃ ille posuerat uba apłi dicen¬
tis. ñ qͦd uolo ago. et uideo aliam legem in membris me¬
is. repugnantem legi mentis meȩ: et cȩtera que ibi di¬
cuntur. iste respondit atq ait. Hoc enim quod tu de
apło intelligere cupis: om̃s eccliastici uiri. in peccatoris
et sub lege adhuc positi. asserunt eũ dixisse ꝑsona. qͥ
nimia uicioꝵ consuetudine uelut quadã teneretur
necessitate peccandi. et quamuis bonu appeteret uo¬
luntate usu tam̃ p̃cipitaretur in malũ. In ꝑsona auit̃
hominis unius inquit designat populũ sub uetere
adhuc lege peccantem. Qũe ab hoc consuetudinis ma¬
ne sui ad ꝑfectam incitat sc̃itatem. et uicioꝵ consuetu¬
dine: uirtutũ uincit exemplo. Ecce quomͦ uult intelli¬

Expanded text:
ia exemplum Christi siue non habuerunt siue non credunt. Hoc ia exemplum Christi siue non habuerunt siue non credunt. Hoc autem istum sapere et alia uerba eius ostendunt non in hoc libro, sed in tertio pro libero arbitrio, ubi ad eum loquens contra quem disputat, quoniam ille posuerat uerba apostoli dicentis: non quod uolo ago, et: uideo aliam legem in membris meis repugnantem legi mentis meae et cetera quae ibi dicuntur, iste respondit atque ait: hoc enim, quod tu de apostolo intellegere cupis, omnes ecclesiastici uiri in peccatoris et sub lege adhuc positi asserunt eum dixisse persona, qui nimia uitiorum consuetudine uelut quadam teneretur necessitate peccandi et quamuis bonum appeteret uoluntate, usu tamen praecipitaretur in malum. in persona autem hominis unius\', inquit, \'designat populum sub uetere adhuc lege peccantem, quem ab hoc consuetudinis mane sui ad perfectam incitat sanctitatem et uitiorum consuetudinem uirtutum uincit exemplo\'. ecce quomodo uult intelle
Abbreviated transcription (Latin):
ati atq mundati. ipsiusq exemplo ad ꝑfectione incita¬
ti iusticie: meliores illis ẽẽ debemꝰ. qui ante legem fue¬
re: Hidete quemadmodũ et hic aliisquidem u̾bis: sed
tamen in remissione peccatorum et in exemplo xp̃isti.
adiutorium gr̃e constituerit. Deinde subiungit et di¬
cit. Meliores etiam quã fuerunt sub lege dicente apło.
peccatum uobis ñ dñabitur: ñ enim sub lege estis. sed
sub gr̃a. Et qm hinc inquit sufficient̃ ut puto diximꝰ:
nunc ꝑfectam instituamꝰ uirginẽ. quȩ ex utroq sem¬
ꝑ accensa. et nature simul et gr̃ȩ bonum. morũ sc̃ĩta¬
te testetur. Et in his u̾bis debetis adu̾tere: ideo illum
qͦd dicebat sic uoluisse concludere: ut nature bonũ
intelligamꝰ. qͦd cum crearemꝰ accepimus. gr̃e autem.
cum xp̃i intuemur exemplũ: tanquã ideo peccatum
ñ indultũ fuerit eis qui sub lege fuerunt. uł sunt. qͥ¬

Expanded text:
ati atque mundati ipsiusque exemplo ad perfectiorem incitaati atque mundati ipsiusque exemplo ad perfectiorem incitati iustitiam meliores illis esse debemus. qui ante legem fuere\'! uidete quemadmodum et hic aliis quidem uerbis, sed tamen in remissione peccatorum et in exemplo Christi adiutorium gratiae constituerit. deinde subiungit et dicit: \'meliores etiam quam fuerunt sub lege dicente apostolo: peccatum uobis non dominabitur; non enim sub lege estis, sed sub gratia. et quoniam hinc\', inquit, \'sufficienter, ut puto, diximus, nunc perfectam instituamus uirginem, quae ex utroque semper accensa et naturae simul et gratiae bonum morum sanctitate testetur\'. et in his uerbis debetis aduertere ideo illum quod dicebat sic uoluisse concludere, ut naturae bonum intellegamus, quod cum crearemur accepimus, gratiae autem, cum Christi intuemur exemplum, tamquam ideo peccatum non indultum fuerit eis qui sub lege fuerunt uel sunt, qu
Abbreviated transcription (Latin):
trine. Item in eodem oꝑe: alio loco. Qd si etiam sine do
inquit homines ostendunt quales a do facti sunt:
uide quid xp̃iani facere possint. quorũ in meliꝰ ꝑ xp̃m
instaurata natura ẽ: & qui diuine quoq grȩ iuuant᷑
auxilio. Naturã in meliꝰ instaurat᷑a: remissionẽ uult
intelligi peccatorũ. Qd alio loco in hoc ipso libro satis
demonstrauit: ubi ait.Etiam illi qui longo peccandi
usu quodãmͦ obduruere: instaurari ꝑ penitentiam
possunt. Auxilium uͦ diuine gr̃e: potest et hic ponere
in reuelatione doctrinȩ. Item alibi in eadem epła.Nãsi
etiam ante legem inqͥt ut diximꝰ. ac multo ante d̾ni nr̃i
et saiuatoris aduentũ. iuste quidam et sc̃e uixisse refe¬
runt᷑: quantomagis post illustrationẽ aduentus eiꝰ nos
id posse credendum ẽ: qui instaurati ꝑ xp̃i gr̃am. et in
meliorem hominẽ renati sumus. qui sanguine eiꝰ expi¬

Expanded text:
trinae. Item in eodem opere alio loco \'quodsi etiam sine deo\\ trinae. Item in eodem opere alio loco \'quodsi etiam sine deo\\ inquit, \'homines ostendunt quales a deo facti sunt, uide quid christiani facere possint, quorum in melius per Christum instaurata natura est et qui diuinae quoque gratiae iuuantur auxilio\'. naturam in melius instauratam remissionem uult intellegi peccatorum, quod alio loco in hoc ipso libro satis demonstrauit, ubi ait: \'etiam illi, qui longo peccandi usu quodam modo obduruere, instaurari per paenitentiam possunt\'. auxilium uero diuinae gratiae potest et hic ponere in reuelatione doctrinae. Item alibi in eadem epistula \'nam si etiam ante legem\', inquit, \'ut diximus, ac multo ante domini nostri et saluatoris aduentum iuste quidam et sancte uixisse referuntur, quanto magis post illustrationem aduentus eius nos id posse credendum est, qui instaurati per Christi gratiam et in meliorem hominem renati sumus, qui sanguine eius expi
Abbreviated transcription (Latin):
Legant inquit etiam quã ad sacram xp̃i uirginẽ deme¬
triadem in oriente conscripsimus. et inuenient nosita
hominis laudare naturam. ut di semꝑ gr̃e addamus
auxiliũ. Istam sane legi: michiq pene ꝑsuaserat hanc
illum gram de qua questio est confiteri: quamuis in
multis eius opusculi locis sibi ipse contradicere ui¬
deretur. S: cum in manꝰ meas et alia uenissent. que
posterius latiꝰq conscripsit: uidi quemadmodum
potuerit etiam illic grãm nominare. sub ambigua
generalitate. qͥd sentiret abscondens. gr̃ȩ tam̃ uocabulo
frangens inuidiam. offensionẽq declinans. Nam in ip¬
sius principio ubi ait. ꝓposito insudemꝰ oꝑi. nec medio¬
critate diffidamus ingenii. qͦd credimꝰ. et fide matris.
et merito uirginis aduiuari. gram qua adiuuamur
ad aliqͥd agendũ. michi uisus fuerat confiteri. nec atten¬
deram hanc eũ ponere potuisse: in sola reuelatione doc¬

Expanded text:
\'Legant\', inquit, \'etiam quam ad sacram Christi uirginem Deme\'Legant\', inquit, \'etiam quam ad sacram Christi uirginem Demetriadem in Oriente conscripsimus, et inuenient nos ita hominis laudare naturam, ut dei semper gratiae addamus auxilium'. istam sane legi mihique paene persuaserat hanc illum gratiam, de qua quaestio est, confiteri, quamuis in multis eius opusculi locis sibi ipse contradicere uideretur; sed cum in manus meas et alia uenissent, quae posterius latiusque conscripsit, uidi quemadmodum potuerit etiam illic gratiam nominare sub ambigua generalitate quid sentiret abscondens, gratiae tamen uocabulo frangens inuidiam offensionemque declinans. nam in ipsius principio, ubi ait: \'proposito insudemus operi nec mediocritate diffidamus ingenii, quod credimus et fide matris et merito uirginis adiuuari\', gratiam, qua adiuuamur ad aliquid agendum, mihi uisus fuerat confiteri nec attenderam hanc eum ponere potuisse in sola reuelatione doc
Abbreviated transcription (Latin):
epłam.quam ad sc̃m uirũ paulinũ ep̃m. ante duode¬
cim fere annos scripsimus: que trecentis forte u̾sib ni¬
chil aliud quã digrãm et auxiliũ conficetur. nosq nicħ
omnino boni facere posse sine do.Hanc gͥ eplam legi.
et inueni eum pene ꝑtotam ñ immorari. nisi in facul¬
tate ac possibilitate naturȩ: et pene ibi tantum di gr̃am
constituere: xp̃ianam uͦ grãm tanta breuitate. sola
nominis commemoratione ꝑstringit. ut nichil aliud
uideatur. quã eã tacere timuisse: Ntrũ tam̃ eam in
remissionẽ peccatorum uelit intelligi. an etiam in doc¬
rium bene agendi adiunctũ naturȩ atq doctrine
ꝑ inspirationem flagrantissime et luminosissime cari¬
tatis: ñ apparet omnino.Legant etiã inquit ad scm̃
constantiũ ep̃m. ubi breuiter quidem. s: plane libero
hominis arbitrio. di gr̃am auxiliumq coniunxi. Hãc
michi nota commemorat. ñ habet etiam ipsa qͦd querimꝰ

Expanded text:
epistulam, quam ad sanctum uirum Paulinum episcopum ante duodeepistulam, quam ad sanctum uirum Paulinum episcopum ante duodecim fere annos scripsimus, quae trecentis forte uersibus nihil aliud quam dei gratiam et auxilium confitetur nosque nihil omnino boni facere posse sine deo\'. hanc ergo epistulam legi et inueni eum paene per totam non immorari nisi in facultate ac possibilitate naturae et paene ibi tantum dei gratiam constituere; christianam uero gratiam tanta breuitate sola nominis commemoratione perstringit, ut nihil aliud uideatur quam eam tacere timuisse. utrum tamen eam in remissione peccatorum uelit intellegi an etiam in docrium bene agendi adiunctum naturae atque doctrinae per inspirationem flagrantissimae et luminosissimae caritatis non apparet omnino. \'Legant etiam, inquit, \'ad sanctum Constantium episcopum, ubi breuiter quidem, sed plane libero hominis arbitrio dei gratiam auxiliumque coniunxi\'. hanmihi nota commemorat, non habet etiam ipsa quod quaerimus.
Abbreviated transcription (Latin):
nos indigere fateatur: & iterũ inuenimꝰ ambiguum.
qm̃ potest respondere legẽ se dicere doctrinamue xp̃i¬
anam. qua naturalis illa possibilitas adiuuetur. Nos
autẽ illã gr̃am in eoꝵ confessione requirimꝰ. de qua dic̃
apłs. Non enim dedit nob̾ ds sp̃m timoris: s uirtutis.
et caritatis. et continentiȩ. Non ẽ aut̃ẽ consequens. ut
qui habet donum scientiȩ: quo nouerit quid agere de¬
beat: habeat etiam caritatis ut agat. Illos etiam qͦs in
eisdem litteris quas misit ad sc̃e memoriȩ papam inno¬
centiũ. libros suos uł scripta cominemorat legi. pret̃
unã epłam quã se breuẽ misisse ad sc̃m constantium
ep̃m dicit: nec alicubi potui reꝑire hanc eum gr̃am
confiteri. qua ñ solum possibilitas naturalis uolunta¬
tis et actionis. quam dicit nos habere etiam si nec uolu¬
mꝰ. nec agimꝰ bonum: s: ipsa etiã uoluntas et actio. sub¬
ministratione scĩ sp̃s adiuuatur. legant inquit illã

Expanded text:
nos indigere fateatur, et iterum inuenimus ambiguum, nos indigere fateatur, et iterum inuenimus ambiguum, quoniam potest respondere legem se dicere doctrinamue christianam, qua naturalis illa possibilitas adiuuetur. nos autem illam gratiam in eorum confessione requirimus, de qua dicit apostolus: non enim dedit nobis deus spiritum timoris, sed uirtutis et caritatis et continentiae. non est autem consequens, ut qui habet donum scientiae, quo nouerit quid agere debeat, habeat etiam caritatis, ut agat. Illos etiam, quos in eisdem litteris, quas misit ad sanctae memoriae papam Innocentium, libros suos uel scripta commemorat, legi praeter unam epistulam, quam se breuem misisse ad sanctum Constantium episcopum dicit, nec alicubi potui reperire hanc eum gratiam confiteri, qua non solum possibilitas naturalis uoluntatis et actionis, quam dicit nos habere etiamsi nec uolumus nec agimus bonum, sed ipsa etiam uoluntas et actio subministratione sancti spiritus adiuuatur. \'Legant\', inquit, <illam
Abbreviated transcription (Latin):
rantur. ẜius est qͦd uobis ore ꝓprio int̾rogantib res¬
pondit ut sẽbitis: infantes in remissionẽ peccatorum
peipe baptimũ. Non enim et hic dixit. in uerbis re¬
missonis pecatorum: s. eos baptiari in ipsam re¬
missionem confessus est. Et tam̃ si ab eo quereretis qͥd
peccati eis credat᷑ remitti: ñ eos aliquid habere con¬
tenderet. Quis crederet sub hac quasi manifesta con¬
fessione sensum latere contrarium. nisi eũ celestius
aꝑuisset: Qui in libello suo que romȩ gestis eccłiasti¬
cis allegauit. paruulos & baptirari in peccatoꝵ remis¬
sionẽ confessus est:& negauit ullum habere origina¬
le peccatum. S nunc ñ de baptismate paruuloꝵ s. de
adiutorio gr̃ȩ potius etiã in libello fidei suȩ. quẽ ro¬
mã misit quid pelagius senserit attendamꝰ. liberum
inquit sic confitemur arbitrium: ut dicamꝰ nos indi¬
gere di semꝑ auxilio. Ecce iterum querimꝰ qͦ auxilio

Expanded text:
rantur? plus est quod uobis ore proprio interrogantibus resrantur? plus est quod uobis ore proprio interrogantibus respondit, uti scribitis, infantes in remissionem peccatorum accipere baptismum\\ non enim et hic dixit \'in uerbis remissionis peccatorum\\ sed eos baptizari in ipsam remissionem confessus est; et tamen si ab eo quaereretis, quid peccati eis credatur remitti, non eos aliquid habere contenderet. Quis crederet sub hac quasi manifesta confessione sensum latere contrarium, nisi eum Caelestius aperuisset? qui in libello suo, quem Romae gestis ecclesiasticis allegauit, \'paruulos et baptizari in peccatorum remissionem\' confessus est et negauit <ullum habere originale peccatum\'. sed nunc non de baptismate paruulorum, sed de adiutorio gratiae potius etiam in libello fidei suae, quem Romam misit, quid Pelagius senserit attendamus. liberum'\\ inquit, \'sic confitemur arbitrium, ut dicamus nos indigere dei semper auxilio\'. ecce iterum quaerimus, quo auxilio
Abbreviated transcription (Latin):
qͥd patitur quisq ꝓxp̃o. Isti autem libero arbitrio sic
applicant fidem: ut fidei uidelicet reddi uideatur. ñ
gratuita .s. debita gr̃a. Ac ꝑhoc iam nec gr̃a: quia nisi
gratuita ñ est gr̃a.S. abhis litteris pelagius ad fidei suȩ
librum uult transire lectorem.cuiꝰ nobis commemora¬
tionem fecit: in quo ea de quib ñ int̾rogabat᷑ multa dis¬
seruit.S:. nos de quib agimꝰ cũ illis: ipsa uideamꝰ. Cum
enim ab unitate trinitatis. usq ad resurrectionẽ car¬
nis ꝗͥd ab illo nemo querebat disputationẽ quantã
uoluit t̾minasset. et baptisma inquit unũ tenemus.
Qd hisdem sacram̃ti u̾bis in infantib quib etiam in
maiorib dicimus ẽẽ celebrandũ. Hoc certe uos et a p̃¬
sente audisse dixistis.S. quid ꝓdest qͦd eisdem u̾bis
in par uulis quib et in maiorib cȩlebrari dicit bap¬
tismi sacramentũ: cum res a nobis. ñ sola u̾ba que¬

Expanded text:
quod patitur quisque pro Christo. isti autem libero arbitrio sic quod patitur quisque pro Christo. isti autem libero arbitrio sic applicant fidem, ut fidei uidelicet reddi uideatur non gratuita, sed debita gratia, ac per hoc iam nec gratia, quia nisi gratuita non est gratia. Sed ab his litteris Pelagius ad fidei suae librum uult transire lectorem, cuius uobis commemorationem fecit, in quo ea de quibus non interrogabatur multa disseruit. sed nos de quibus cum illis agimus, ipsa uideamus. cum enim ab unitate trinitatis usque ad resurrectionem carnis, quod ab illo nemo quaerebat, disputationem quantam uoluit terminasset, \'et baptisma\', inquit, unum tenemus, quod isdem sacramenti uerbis in infantibus quibus etiam in maioribus dicimus esse celebrandum\'. hoc certe uos et a praesente audisse dixistis; sed quid prodest, quod eisdem uerbis in paruulis quibus et in maioribus celebrari dicit baptismi sacramentum, cum res a nobis, non sola uerba quae
Abbreviated transcription (Latin):
merita dari. quamlibet eã. uł qualemlibet significet:
quam tam̃ aꝑte ñ exprimit. Nam cum eos remune¬
randos dicit. qui bene utuntur libero arbitrio. et i.¬
deo mereri dñi grãm: debitum eis reddi fatetur. ibi
estgͦ illud apłi iustificati gratis ꝑ gr̃ãm ipsius: Ibiẽ.
& illud. gr̃a salui facti estis: Et ne putarent ꝑoꝑa: ad
didit ꝑfidem. Rursus ne ipsam fidem sine di gr̃a sibi
putarent ẽẽ tribuendam. et hoc inquit ñ ex uobis. s d̃i
donum est. Nempe gͦ illud unde incipit om̃e qͦd me¬
rito acciꝑe dicimur: sine merito accipimꝰ: id est ipsam
fidem. Aut si negatur dari: quid est qͦd dictum ẽ. sicut
unicuiq d̾s partitus est mensuram fidei: Si autem sic
dicitur dari. ut reddatur meritis ñ donetur: quid est
qͥd iterum dicit. uobis donatum est ꝑxp̃o. ñ solum ut
credatis in eum. uerũ etiam patiamini ꝓ eo: Utrunq
enim donatũ ẽẽ testatus est: & qͦd credit in xp̃m. et

Expanded text:
merita dari, quamlibet eam uel qualemlibet significet, merita dari, quamlibet eam uel qualemlibet significet, quam tamen aperte non exprimit. nam cum eos remunerandos dicit, qui bene utuntur libero arbitrio, et ideo mereri domini gratiam, debitum eis reddi fatetur. ubi est ergo illud apostoli: iustificati gratis per gratiam ipsius? ubi est et illud: gratia salui facti estis? et ne putarent per opera\', addidit: per fidem. rursus ne ipsam fidem sine dei gratia sibi putarent esse tribuendam, et hoc, inquit, non ex uobis, sed dei donum est. nempe ergo illud, unde incipit omne quod merito accipere dicimur, sine merito accipimus, id est ipsam fidem. aut si negatur dari, quid est quod dictum est: sicut unicuique deus partitus est mensuram fidei? si autem sic dicitur dari, ut reddatur meritis, non donetur, quid est quod iterum dicit: uobis donatum est pro Christo non solum ut credatis in eum, uerum etiam patiamini pro eo? utrumque enim donatum esse testatus est, et quod credit in Christum et
Abbreviated transcription (Latin):
rag̃a. Iterũ
querimus qua gr̃a: et adhuc poterit respondere.
lege atq doctrina.xp̃iana. Deinde quamlibet senti¬
at gr̃am. ipsis xpianis scđm merita dari dicit: cum
eos qui hoc dicunt iam in palestina sicut supra com¬
memoraui sua illa p̃clara purgatione damnauerit.
Nam uba eius ista sunt. In illis inquit nudum et in¬
erme est conditionis bonum. In eis dicit qui xp̃iam ñ
sunt. Deinde cȩtera contexens: in his uͦ inquit qui ad
xp̃m ꝑtinent: xp̃i munitur auxilio. Nidetis adhuc
incertũ ẽẽ quo auxilio: scđm ea quȩ supradiximus.
S: adhuc sequitur de his qui xp̃iani ñ sunt: et dicit.
Ili ideo iudicandi atq damnandi sunt. quia cũ habe¬
ant liberum arbitrium ꝑ quod ad fidem uenire pos¬
sent et di grãm ꝓmereri. male utuntur libertate con¬
cessa. Hi uͦ remunerandi sunt. qui bene libero utentes
arbitrio. merentur dni grãm: et eiꝰ mandata custodi¬
unt. Nempe manifestum est eum gr̃am dicere scđm

Expanded text:
ratia\'. iterum quaerimus: qua gratia? et adhuc poterit respondere: lege atque doctrina christiana. Deinde quamlibet sentiat gratiam, ipsis gratiam secundum merita dari dicit, cum eos qui hoc dicunt iam in Palaestina, sicut supra commemoraui, sua illa praeclara purgatione damnauerit. nam uerba eius ista sunt: <in illis\', inquit, \'nudum et inerme est conditionis bonum\' — in eis dicit, qui christiani non sunt — deinde cetera contexens \'in his uero\', inquit, \'qui adpertinent, Christi munitur auxilio\'. uidetis adhuc incertum esse quo auxilio secundum ea quae supra diximus. sed adhuc sequitur de his qui christiani non sunt et dicit: \'illi ideo iudicandi atque damnandi sunt, quia cum habeant liberum arbitrium, per quod ad fidem uenire possent et dei gratiam promereri, male utuntur libertate concessa. hi uero remunerandi sunt qui bene libero utentes arbitrio merentur domini gratiam et eius mandata custodiunt\'. nempe manifestum est eum gratiam dicere secundum
Abbreviated transcription (Latin):
se ñ fatetur infirmũ. ñ ꝑficitur. Hȩc aut̃ gr̃a qua uirt̃
in infirmitate ꝑficitur: p̃destinatos et scđ̾m ꝓpositum
uocatos. ad sũmã ꝑfectionẽ glorificationẽq ꝑducit. Qua
gr̃a agitur ñ solũ ut facienda nouerimꝰ: uerum etiam
ut cognita faciamꝰ. Nec solum ut diligenda credamus.
uerum etiam ut credita diligamus. hȩc gr̃a si doctrina
dicenda¬

Expanded text:
se non fatetur infirmum, non perficitur. haec autem gratia, qua uirtus se non fatetur infirmum, non perficitur. haec autem gratia, qua uirtus in infirmitate perficitur. praedestinatos et secundum propositum uocatos ad summam perfectionem glorificationemque perducit. qua gratia agitur non solum ut facienda nouerimus, uerum etiam ut cognita faciamus nec solum ut diligenda credamus, uerum etiam ut credita diligamus. Haec gratia si doctrina dicenda
Abbreviated transcription (Latin):
mo eiꝰ intior de die in diem renouabat᷑: ꝑficienda sine
dubio ubi iam ñ posset inflari. Tunc autem mens eiꝰ
adhuc erat ubi inflaretur. magnitudine reuelatio¬
nis: donec impleret᷑ solido edificio caritatis. Nondũ
enĩ ꝑueniendo app̃henderat: quo ꝑficiendo currebat
Ideoq nolenti ꝑpeti molestiam qua eiꝰ cohiberet᷑ elatio.
anteqũa eẽt ineo caritatis ultima et sũma ꝑfectio. rec¬
tissime dicit᷑. sufficit tibi gr̃a mea. nam uirtus in infr¬
mitate ꝑficitur. In infirmitate scilicet ñ ut ille putat
carnis tantũ. s & carnis et anum: quia et animꝰ erat
in comꝑatione summe illiꝰ ꝑfectionis infirmꝰ. quin ex¬
tolleretur. ꝓinde stimulus carnis angłs sathanȩ intel¬
ligebat᷑ datus quamuis ẽẽt incarnaliũ uł animaliun
ñũ ꝑcipientium quȩ sunt sp̃s di comparatione fir nis¬
simꝰ. Quo circa si uirtus in infirmitate ꝑficitur: quisqͥs

Expanded text:
mo eius interior de die in diem renouabatur, perficienda sine mo eius interior de die in diem renouabatur, perficienda sine dubio ubi iam non posset inflari. tunc autem mens eius adhuc erat, ubi inflaretur magnitudine reuelationis, donec impleretur solido aedificio caritatis; nondum enim perueniendo apprehenderat, quo proficiendo currebat. Ideoque nolenti perpeti molestiam, qua eius cohiberetur elatio, antequam esset in eo caritatis ultima et summa perfectio, rectissime dicitur: sufficit tibi gratia mea; nam uirtus in infirmitate perficitur.; in infirmitate scilicet non, ut ille putat, carnis tantum, sed et carnis et animi, quia et animus erat in comparatione summae illius perfectionis infirmus, quando extolleretur. proinde stimulus carnis angelus satanae intellegebatur datus, quamuis esset in carnalium uel animalium nondum percipientium quae sunt spiritus dei comparatione firmissimus. quocirca si uirtus in infirmitate perficitur, quisquis
Abbreviated transcription (Latin):
sꝑau̾it in hac uita posse ꝑuenire ad magnitudinẽ re¬
uelationũ apłi pauli. Et utiq in eis quid aliud creden¬
dũ ẽ. ei reuelari solere: nisi qͦd ad sapientiam ꝑtineret:
et tamen dicit. In magnitudine reuelationũ mearum
ne extollar datus est michistimulus carnis mee angis sa¬
thane qui me colafiret. Propt̃ qͦd ter dñm rogaui. ut au¬
ferret eumame: et dixit michi. Sufficit tibi gr̃a mea.
Nam uirtus in infirmitate ꝑficitur. Pculdubio si iam
summa. et cui nichil ẽẽt addendum. caritas in aplost
fuisset. que omnino ñ posset infiari: nunquid necessa¬
rius eẽt angłs sathanȩ quo colafitante reprimeretur
elatio. quȩ in magnitudine reuelationum posset exi¬
stere: Quid est autem aliud elatio. quam inflatio: Ec
utiq de caritate uerissime dictum ẽ. Caritas ñ emula¬
tur: ñ inflatur. Hec itaq caritas. adhuc etiam in tan¬
to apłõ de die in diem ꝓfecto augebatur. quandiu ho¬

Expanded text:
sperauerit in hac uita posse peruenire ad magnitudinem resperauerit in hac uita posse peruenire ad magnitudinem reuelationum apostoli Pauli et utique in eis quid aliud credendum est ei reuelari solere, nisi quod ad sapientiam pertineret? et tamen dicit: in magnitudine reuelationum mearum ne extollar, datus est mihi stimulus carnis meae, angelus satanae, qui me colaphizet. propter quod ter dominum rogaui. ut auferret eum a me, et dixit mihi: sufficit tibi gratia mea; nam uirtus in infirmitate perficitur. procul dubio si iam summa et cui nihil esset addendum caritas in apostolo tunc fuisset, quae omnino non posset inflari, numquid necessarius esset angelus satanae, quo colaphizante reprimeretur elatio, quae in magnitudine reuelationum posset existere? quid est autem aliud elatio quam inflatio? et utique de caritate uerissime dictum est: caritas non aemulatur, non inflatur. haec itaque caritas adhuc etiam in tanto apostolo de die in. diem profecto augebatur, quamdiu ho
Abbreviated transcription (Latin):
indocendo et exhortando etiam hominis oꝑatio.S nos
eam gr̃am uolumꝰ isti aliquando fateantur: qua future
głe magnitudo. ñ solum ꝓmittitur. uerũ etiã credit
et sꝑatur. Nec solum reuelatur sapientia: uerum et
amatur. Nec solum suadet᷑ om̃e qͦd bonum ẽ. uerum
et ꝑsuadetur. Non enim omnium est fides. qui audi
om̃ib ꝑsuadetur. quibuscunq suadetur. ut ueniant
ad eũ qui dicit. uenite ad me om̃s qui laboratis. Quoꝵ
autem sit fides. et quib ꝑsuadet᷑ ut ad eum ueniant.
satis ipse demonstrauit ubi ait. Nemo uenit ad me
nisi pater qui misit me: traxerit illum. Et paulo post
cum de ñ credentib loqueretur: dixi inquit uobis
quia nemo potest uenire ad me. nisi fuerit ei datũ
a patre meo. Hanc debet pelagius gr̃am confiteri: s
uult ñ solum uocari. uerum etiam ẽẽ. xp̃ianus. Quid
autẽ dicam de reuelatione sapientie: seq eñĩ facile qͥsꝙͥ

Expanded text:
in docendo et exhortando etiam hominis operatio. sed nos in docendo et exhortando etiam hominis operatio. sed nos eam gratiam uolumus isti aliquando fateantur, qua futurae gloriae magnitudo non solum promittitur, uerum etiam creditur et speratur, nec solum reuelatur sapientia, uerum et amatur nec solum suadetur omne quod bonum est, uerum et persuadetur. non enim omnium est fides, qui audiuomnibus persuadetur quibuscumque suadetur, ut ueniant ad eum qui dicit: uenite ad me omnes qui laboratis; quorum autem sit fides et quibus persuadetur, ut ad eum ueniant, satis ipse demonstrauit, ubi ait: nemo uenit ad me, nisi pater qui misit me traxerit eum, et paulo post, cum de non credentibus loqueretur, dixi, inquit, uobis, quia nemo potest uenire ad me, nisi fuerit ei datum a patre meo. hanc debet Pelagius gratiam confiteri, si uult non solum uocari, uerum etiam esse christianus. Quid autem dicam de reuelatione sapientiae? neque enim facile quisquam
Abbreviated transcription (Latin):
quutꝰ adiunxit. Oꝑatur in nob̾ uelle quod bonum est.
uelle qͦd sc̃m est. dum nos t̾renis cupiditatib deditos. et
mutorũ more animaliũ tantũm p̃sentia diligentes. fut᷑ȩ
gle magnitudine. et p̃mioꝵ pollicitatione succendit: dũ
reuelatione sapientiȩ in deuderium di stupentẽ suscitat
uoluntatẽ: dum nobis qͦd tu alibi negare ñ metuis. sua¬
det om̃e qͦd bonum ẽ. Quid manifestius. nichil aliud eũ
dicere gr̃am qua d̾s in nobis oꝑatur uelle quod bonum ẽ.
qũã legem atq doctrinam: In lege namq et doctrina
nitudo. ad doctrinam ꝑtinet etiam quod sapientia re¬
uelatur. Ad doctrinã ꝑtinet cum suadetur om̃e qͦa bonũ
est. Et si int̃ docere et suadere uł potius exhortari distare
aliquid idetur: etiam hoc tam̃ doctrine generalitate.
concluditur. quȩ quibq sermonib uł litteris continetur.
Nam et sc̃ȩ scͥpture. et docent et exhortantur: et potest ẽẽ

Expanded text:
cutus adiunxit: \'operatur in nobis uelle quod bonum est, cutus adiunxit: \'operatur in nobis uelle quod bonum est, uelle quod sanctum est, dum nos terrenis cupiditatibus deditos et mutorum more animalium tantummodo praesentia diligentes futurae gloriae magnitudine et praemiorum pollicitatione succendit; dum reuelatione sapientiae in desiderium dei stupentem suscitat uoluntatem; dum nobis' — quod tu alibi negare non metuis — \'suadet omne quod bonum est\'. quid manifestius nihil aliud eum dicere gratiam, qua deus in nobis operatur uelle quod bonum est, quam legem atque doctrinam? in lege namque et doctrinanitudo, ad doctrinam pertinet etiam quod sapientia reuelatur, ad doctrinam pertinet cum suadetur omne quod bonum est. et si inter docere et suadere uel potius exhortari distare aliquid uidetur, etiam hoc tamen doctrinae generalitate concluditur, quae quibusque sermonibus uel litteris continetur; nam et sanctae scripturae et docent et exhortantur et potest esse
Abbreviated transcription (Latin):
est nobis. Proinde ꝑlegem gr̃a demonstratur: ut lex ꝑ
gr̃am compleatur. Quid enim iuuat pelagium. quiã
diu̾sis u̾bis eandem rem dicit. ut ñ intelligatur in lege
atq doctrina grãm constituere. qua possibilitatẽ nature
as serit adiuuariꝰ. Quantum existimo aut̃. ideo ueretur
intelligi. quia damnauit eos qui dicunt gr̃am di et ad¬
iutorium ñ ad singulos actus dari. s in libero arbitrio ẽẽ.
uł in lege atq doctrina: et tam̃ latere se putat. cum aliiᷤᷤ
atq aliis loquutionib u̾sat significationem legis atꝙ
doctrine. Et alio quippe loco cum diu asseruisset. ñ adiu¬
torio di. s ex nobis ipsis in nobis effici uoluntatẽ bonam:
posuit sibi ex apłi epła questionem. atq ait. Et quomodo
et ꝑficere: Deinde ut hanc oppositionem ueluti solueret.
quã uidebat doginatisuo uehement̃ ẽẽ contrariam: se¬

Expanded text:
tum qui datus est nobis. proinde per legem gratia demonstratur. ut lex per tum qui datus est nobis. proinde per legem gratia demonstratur. ut lex per gratiam compleatur. quid enim iuuat Pelagium, quia diuersis uerbis eandem rem dicit, ut non intellegatur in lege atque doctrina gratiam constituere, qua possibilitatem naturae asserit adiuuari? quantum autem existimo, ideo ueretur intellegi, quia damnauit eos, qui dicunt gratiam dei et adiutorium non ad singulos actus dari, sed in libero arbitrio esse uel in lege atque doctrina, et tamen latere se putat, cum aliis atque aliis locutionibus uersat significationem legis atque doctrinae. Et alio quippe loco, cum diu asseruisset non adiutorio dei, sed ex nobis ipsis in nobis effici uoluntatem bonam, opposuit sibi ex apostoli epistola quaestionem atque ait: \'et quomodo\', bis et uelle et perficere\'? deinde ut hanc oppositionem ueluti solueret, quam uidebat dogmati suo uehementer esse contrariam, se
Abbreviated transcription (Latin):
festiusq concludi: ne ad faciendam iusticiam de libe¬
ri arbitrii quasi ꝓprus uirib p̃sumatur. s. om̃e os ob¬
struatur. et reus fiat om̃is mundus do. quia ñ iustifi¬
catur ex lege om̃is caro coram illo. ꝑ legem enim cogni¬
tio peccati. Nunc autẽ sine lege iusticia di manifesta¬
ta est: testificata ꝑ legem et ꝓpħas. Quomͦ gͥ sine lege ma¬
nifestata: si ꝑlegem testificata: Non itaq sine lege ma¬
nifestata.s: sine lege iusticia: quia iusticia di est. id est
que nobis ñ ex lege sit. s: ex dõ: ñ que illo imꝑante cogno¬
scendo timeat᷑. s que illo donante diligendo teneatur:
ut et qui gloriatur. in dño glorietur. Quid gͦ ẽ: qͦa iste
legem atq doctrinam deputat grãm qua iuuamur ad
oꝑandam iusticiã: que ut multũ adiuuet. ad hoc ad¬
iuuat ut gr̃a requiraturꝰ Nemo enĩ legem potest imple¬
re ꝑ legem. ẜ lenitudo enim legis caritas. Caritas autẽ di.

Expanded text:
festiusque concludi, ne ad faciendam iustitiam de libefestiusque concludi, ne ad faciendam iustitiam de liberi arbitrii quasi propriis uiribus praesumatur, sed omne os obstruatur et reus fiat omnis mundus deo, quia non iustificabitur ex lege omnis caro coram illo; per legem enim cognitio peccati. nunc autem sine lege iustitia dei manifestata est, testificata per legem et prophetas. quomodo ergo sine lege manifestata, si per legem testificata? non itaque sine lege manifestata, sed sine lege iustitia, quia iustitia dei est, id est quae nobis non ex lege sit, sed ex deo, non quae illo imperante cognoscendo timeatur, sed quae illo donante diligendo teneatur, ut et qui gloriatur in domino glorietur. Quid ergo est, quod iste legem atque doctrinam deputat gratiam, qua iuuamur ad operandam iustitiam, quae ut multum adiuuet, ad hoc adiuuat ut gratia requiratur? nemo enim legem potest implere per legem; plenitudo enim legis caritas, caritas autem dei
Abbreviated transcription (Latin):
catio. Et concupiscentiã nesciebã: nͥ lex diceret. Ñ concupisces:
Ac ꝑhoc usq adeo aliud ẽ lex. aliud ẽ. gr̃a. ut lex ñ solum
nichil ꝓsit. uerum etiã plurimũ obsit. nisi adiuuet gr̃a:
et hec ostendatur legis utilitas. qm quos facit p̾uarica¬
tionis reos.cogit confugere ad gr̃am liberandos. et ut
concupiscentias malas suꝑent adiuuandos. Iubet enĩ
magis quam iuuat: docet morbum ẽẽ: ñ sanat. Immo
abea potius qͦd ñ sanatur augetur. ut attentius et sol¬
licitius gr̃e medicina queratur: quia litt̾a occidit. sp̃s
aut̃ uiuificat. Si enim data eẽt lex quȩ posset iustifica¬
re: omnino ex lege eẽt iusticia. In quantum tam̃ lex
adiuuet: adiungit et dicit. S. conclusit seriptura om¬
nia sub peccato: ut ꝓmissio ex fide iħu xp̃i daretur cre¬
dentib. Itaq lex inquit pedagogus nr̃ fuit in xp̃o iħu.
hoc ipsum gͦ suꝑbis est utile: sub peccato artius mani¬

Expanded text:
catio, et: concupiscentiam nesciebam, nisi lex diceret: non concupisces. catio, et: concupiscentiam nesciebam, nisi lex diceret: non concupisces. ac per hoc usque adeo aliud est lex, aliud gratia, ut lex non solum nihil prosit, uerum etiam plurimum obsit, nisi adiuuet gratia, et haec ostendatur legis utilitas, quoniam quos facit praeuaricationis reos, cogit confugere ad gratiam liberandos et ut concupiscentias malas superent adiuuandos. iubet enim magis quam iuuat, docet morbum esse, non sanat; immo ab ea potius quod non sanatur augetur, ut attentius et sollicitius gratiae medicina quaeratur, quia littera occidit, spiritus autem uiuificat. si enim data esset lex, quae posset uiuificare, omnino ex lege esset iustitia; in quantum tamen etiam lex adiuuet, adiungit et dicit: sed conclusit scriptura omnia sub peccato, ut promissio ex fide Iesu Christi daretur credentibus. itaque lex, inquit, paedagogus noster fuit in Christo Iesu. hoc ipsum ergo superbis est utile sub peccato artius mani
Abbreviated transcription (Latin):
tione legis atq doctrinȩ: hanc ẽẽ adiuuantẽ gr̃am dili¬
gent̃ inculcans. et hoc exequens qͦd ꝓposuerat. cum dice¬
ret. s in di ẽẽ adiutorio confitemur. Deniq di adiutoriũ
multiplicit insinuandũ putauit cominemorando doc¬
trinam et reuelationem. et oculoꝵ cordis adaꝑtionẽ.
et demonstrationẽ futurorum. et aꝑtionẽ diabolicarũ
insidiarum. et multiformi atq meffabili dono gr̃e cȩ¬
lestis illuminationẽ: ad hoc utiq ut diuina p̃cepta et
ꝓmissa discamꝰ. hoc est gͦ gr̃am di ponere in lege atq
doctrina. hic itaq apparet. hanc eum gr̃am confite¬
ri. qua demonstrat et reuelat d̾s quid agere debeamꝰ.
ñ qua donat atq adiuuat ut agamꝰ: cum ad hoc potiꝰ
ualeat legis agnitio. si gr̃e desit opitulatio. ut fiat man¬
dati p̃uaricatio. Ubi enim ñ est lex ait apłs: nec p̃uari¬

Expanded text:
tione legis atque doctrinae, hanc esse adiuuantem gratiam dilitione legis atque doctrinae, hanc esse adiuuantem gratiam diligenter inculcans et hoc exequens quod proposuerat, cum diceret: sed in dei esse adiutorio confitemur\'. denique dei adiutorium multipliciter insinuandum putauit commemorando doctrinam et reuelationem et oculorum cordis adapertionem et demonstrationem futurorum et apertionem diabolicarum imidiarum et multiformi atque ineffabili dono gratiae caelestis illuminationem, ad hoc utique, ut diuina praecepta et promissa discamus. hoc est ergo gratiam dei ponere in lege atque doctrina. Hinc itaque apparet hanc eum gratiam confiteri, qua demonstrat et reuelat deus quid agere debeamus, non qua donat atque adiuuat, ut agamus, cum ad hoc potius ualeat legis agnitio, si gratiae desit opitulatio, ut fiat mandati praeuaricatio; ubi enim non est lex, ait apostolus, nec praeuari
Abbreviated transcription (Latin):
explicaturus quã dicat gr̃ãm: sequutus adiunxit dicens.
Qũã nos ñ ut tu putas in lege tantũmꝰ. s et in di ẽe adiu¬
torio confitem᷑. Quis ñ hic desideret. ut ostendat quã uelit
intelligi gr̃am:ꝓpt̃ hoc enun maxime de illo expectare
debemus ut dicat hoc quid dicit ñ in lege tantũmͦ se gra¬
ciã confiteri. S nobis hac expectatione suspensis: qͥd ad¬
diderit intuemini. Adiuuat enĩ nos d̾s inquit ꝑ doctri¬
nã et reuelationẽ suam: dũ cordis nr̃i oculos aꝑit. dum
nobis ne p̃sentib occupem᷑ futura demonstrat. dũ diabo¬
li pandit insidias. dũ nos multiformi et ineffabili dono
gr̃e celestis illuminat. Deinde sententiam suã quadam
uelut absolutione concludens.qui hec dicit inquit: gra¬
ciam tibi uidet᷑ negare: an et liberum hominis arbitri¬
ũ. et di gr̃am confitet᷑: In his om̃ib ñ recessit a commenda¬

Expanded text:
explicaturus quam dicat gratiam secutus adiunxit dicens: explicaturus quam dicat gratiam secutus adiunxit dicens: \'quam nos non, ut tu putas, in lege tantummodo, sed et in dei esse adiutorio confitemur\'. quis non hic desideret ut ostendat quam uelit intellegi gratiam? propter hoc enim maxime de illo expectare debemus, ut dicat hoc quod dicit non in lege tantummodo se gratiam confiteri. sed nobis hac expectatione suspensis quid addiderit intuemini. \'adiuuat enim nos deus\', inquit, per doctrinam et reuelationem suam, dum cordis nostri oculos aperit; dum nobis, ne praesentibus occupemur, futura demonstrat; dum diaboli pandit insidias; dum nos multiformi et ineffabili dono gratiae caelestis illuminat\'. deinde sententiam suam quadam uelut absolutione concludens qui haec dicit\', inquit, \'gratiam tibi uidetur negare an et liberum hominis arbitrium et dei gratiam confitetur\'? in his omnibus non recessit a commenda