comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
damus beniuole. aut reddituro cõ.¬
mendamꝰ. Et plerũq homines qui
ꝓposito diuino p̃mio donare parati
st̃. ad dandũ qđ mutuũ petit᷑ pigri
fiunt. qͣsi nicħ recepturi ado. cũ rẽ
quȩ dat᷑ ille qͥ accipit ex soluet. Rec̾
te ad hoc beneficii tribuendi genus.
dicens. Et qͥ uoluerit abs te mutuari:
ne auersatꝰ fueris. id.ẽ. ne ꝓpterea¬

Expanded text:
damus benevole, aut reddituro codamus benevole, aut reddituro commodamus. Et plerumque homines, qui proposito divino praemio donare parati sunt, ad dandum quod mutuum petitur pigri fiunt, quasi nihil recepturi a Deo, cum rem quae datur, ille qui accipit exsolvat. Recte itaque ad hoc beneficii tribuendi genus dicens, Et qui voluerit a te mutuari, ne aversatus fueris: id est, ne
Abbreviated transcription (Latin):
honeste ⁊ iuste potes. Quid: Si enĩ
pecuniã petat. qua in nocentẽ conet᷑
oppͥmere: Quid si postremo stuprũ
petat: S ne multũ ꝑsequar. quȩ st̃
innumerabilia: id ꝓfecto dandũ ẽ.
qd nec tͥ nec alt̾i noceat. qͣntũ sciri
aut credi ab homine pot̃. Et cũ iuste
negaueris qđ petit. indicanda ẽ. ipsa
iustitia. ut ñ eũ inanẽ dimittas.
Ita oĩ petenti te dabis. ꝗͣuis ñ semꝑ
id qđ petit dabis: ⁊ aliqͣndo melius
aliqͥd dabis: cũ petentẽ iniuste corre¬
xeris. Qđ aut̃ ait. qͥ uult mutuari
rendũẽ. Hilarẽ enĩdatorem diligit
ds̃. Mutuat᷑ aut̃ om̃is qui accipit:
etiã si non ipse soluturꝰ ẽ.Cum enĩ
misericordib ds plura restituat.
om̃is qͥ beneficiũ p̃stat feneratur.
Aut si non placoe acciꝑe mutuantẽ.
nͥ eũ qͥ accipit redditurꝰ : intelligen¬
dũẽ. dñm ipsa duo genera p̃standi
ẽẽ cõplexũ. Nãq aut donamꝰ quod

Expanded text:
honeste et iuste potest. quid, si enim honeste et iuste potest. quid, si enim pecuniam petat, qua innocentem conetur occidere? quid, si postremo stuprum petat? sed ne multa persequar, quae sunt innumerabilia, id profecto dandum est quod nec tibi nec alteri noceat, quantum sciri aut credi ab homine potest, et cui iuste negaueris quod petit, indicanda est ipsa iustitia, ut non eum inanem dimittas. ita omni petenti te dabis, quamuis non semper id quod petit dabis; et aliquando melius aliquid dabis, cum petentem te iniusta correxeris. Quod autem ait: qui uoluerit rendum est. Hilarem enim datorem diligit Deus . Mutuatur autem omnis qui accipit, etiam si non ipse soluturus est: cum enim misericordibus Deus plura restittat, omnis qui beneficium praestat, feneratur. Aut si non placet accipere mutuantem nisi eum qui accipit redditurus, intelligendum est Dominum duo ipsa genera praestandi esse complexum. Namque aut donamus quod
Abbreviated transcription (Latin):
ingerunt᷑ ab imꝑbis: ut restitui non
possint nͥ uindicta. Scd̾m qđ positũ ẽ
de uestim̃to. omĩa significce quȩ pos.¬
sint restitui sine uindicta. Et ideo
fortassis additũ ẽ. qͥ uoluerit tecum
iudicio contendere. quia qđ ꝑiudiciũ
aufert᷑: ñ ea ui putat᷑ auferri. cui uin¬
dicta debebat᷑. Terciũ uͦ exutroq
confectũ ẽ: ut ⁊ sine iundicta. ⁊ cũ
undicta possit restitiui. Nãq oꝑam
indebitã uiolent̃ exigere sine ullo
iudicio: sicut fac̃ qui angariat homi-¬
nẽ imꝓbe. ⁊ cogit se illicite adiuuari
ab inuito: ⁊ pęnã imꝓbitatis potest
luere ⁊ oꝑam redđe. si hanc ille re¬
petat qͥ imꝓbũ ꝑtulit. In his gͦ oĩb
generib inuiriarũ : dñs docet pati¬
entissimũ ⁊ misericordissimũ. ⁊ ad
plura ꝑferenda paratissimũ animũ
potes : consequent̃ adiungit ⁊ dicit.
Omĩ petenti te tribue. Et qui uoluerit
da ñ oĩa petenti. ut id des. qđ dare

Expanded text:
ingeruntur ab improbis, ut restitui non ingeruntur ab improbis, ut restitui non possint nisi vindicta: secundum quod positum est de vestimento omnia significet quae possunt rete additum est, Qui voluerit tecum judicio contendere, quia quod per judicium aufertur, non ea vi putatur auferri, cui vindicta debeatur: tertium vero ex utroque confectum sit, ut et sine vindicta et cum vindicta possit restitui. Nam qui operam indebitam violenter exigit sine ullo judicio, sicut facit qui angariat hominem improbe, et cogit se illicite adjuvari ab invito, et poenam improbitatis potest luere, et operam reddere, si hanc ille repetat qui improbum pertulit. In his ergo omnibus generibus injuriarum Dominus docet patientissimum et misericordissimum, et ad plura perferenda paratissimum animum potes, consequenter adjungit, et dicit: Omni petenti te da, et qui voluerit da, non omnia petenti, ut id des quod dari
Abbreviated transcription (Latin):
sus corporales uindictas que sunt
in uet̾i testam̃to. nescio qua cecitate
acerrime seuiunt. quo animo. ⁊ qua
discretione corporũ facte sint om̃i¬
no nescientes. Tenebit᷑ gͦ in hoc
iniuriaꝵ genere. qđ ꝑ u̾indictã
luitur. Iste xp̃ianis ẽ modꝰ: ut ac¬
cepta in iuria ñ surgat in odium.
s infirmitatis misericors paratꝰ sit
animꝰ plura ꝑpeti. Nec correctionẽ ne.¬
gligat: qua uł consilio ł auctoritate.
uł potestate uti pot̃. Aliud iniuriarũ
genꝰ ẽ. qđ in integrũ restitui pot̃: cuiꝰ
duȩ species st̃. Una ad pecuniã: altera
ad oꝑam ꝑtinet. Qua ꝓpt̃ illiꝰ de tunica¬
⁊ de uestum̃to: huiꝰ de angaru mille
passuũ ⁊ duoꝵ miliũ exẽpla subiecta¬
st̃: quia ⁊ reddi uestim̃tũ pot̾. ⁊ quẽ
ad uiraueris oꝑe. pot̃ etiã ipse si opus
fuerit adiuuare. Nisi forte ita potius
distinguendũ ẽ: ut prius qđ positũ est
de ꝑcussa maxilla oĩa significoe. quȩ sic

Expanded text:
sus corporales vindictas quae sunt sus corporales vindictas quae sunt in Veteri Testamento, nescio qua caecitate acerrime saeviunt, quo animo et qua distributione temporum factae sunt omnino nescientes. Tenebitur ergo in hoc injuriarum genere, quod per vindictam luitur, iste a Christianis modus, ut accepta injuria non surgat in odium, sed infirmitatis misericordia paratus sit animus plura perpeti; nec correctionem negligat, qua vel consilio, vel auctoritate, vel potestate uti potest. Aliud injuriarum genus est, quod in integrum restitui potest: cujus duae species, una ad pecuniam, altera ad operam pertinet. Quapropter illius de tunica et vestimento, hujus de angaria mille passuum sunt: quia et reddi vestimentum potest; et quem adjuveris opera, potest te etiam ipse, si opus fuerit, adjuvare. Nisi forte ita potius distinguendum est, ut prius quod positum est de percussa maxilla, omnia significet quae sic
Abbreviated transcription (Latin):
exanimes cecidert̃: nec resuscitati st̃.
s sepulti. Et si huic libro heretici qͥ
paulũ apłmquẽ nob̾cũ legunt intu¬
eant᷑. dicentẽ de quodã peccatore
quẽ tradidi sathanȩ in int̾itũ carnis
ut anima salua sit. Q si nolunt hic
mortẽ intelligere. fortasse enim in¬
certũ ẽ quãlib& uindictã ꝑsathanã
factã ab apło. fateant᷑. Qđ non eũ
odio: s amore fecisse manifestat
illud adiectũ. ut anima sit salua.
Aut in illis libris. qͥb ipsi magnam
tribuunt auctoritatẽ. animadũtañ
qđ dicimꝰ ubi scriptũ ẽ. apłm thomã
imp̾cantẽ cuidã a quo palina ꝑ cussꝰ
ẽ. atrocissfinȩ mortis suppliciũ. ani¬
mã eiꝰ tam cõm̃datã ut infuturo
ei scło parceret᷑. Cuiꝰ a leone occisi
acęt̾o corpore discerptã manum
canis intulit mensis. in qͥb conuiua¬
eã ⁊ legunt: ⁊ tamꝗͣ in corruptissi.¬
mã uerissimãq honorant. qͥ aduer-¬

Expanded text:
exanimes ceciderunt, nec resuscitati sunt, exanimes ceciderunt, nec resuscitati sunt, sed sepulti . Et si huic libro haeretici, qui Paulum apostolum quem nobiscum legunt intueantur, dicentem de quodam peccatore: Quem tradidi Satanae in interitum carnis, ut anima salva sit . Et si nolunt hic mortem intelligere fortasse enim incertum est, quamlibet vindictam per Satanam factam ab Apostolo fateantur: quod non eam odio sed amore fecisse, manifestat illud adjectum, ut anima salva sit. Aut in illis libris, quibus ipsi magnam tribuunt auctoritatem, animadvertant quod dicimus, ubi scriptum est, apostolum Thomam imprecatum cuidam, a quo palma percussus esset, atrocissimae mortis supplicium, animam ejus tamen commendavit, ut in futuro ei saeculo parceretur: cujus a leone occisi a caetero corpore discerptam manum canis intulit mensis, in quibus convivaeam et legunt, et tanquam incorruptissimam verissimamque honorant, qui adver
Abbreviated transcription (Latin):
magni ⁊ diuini uiri: eodẽ spũ consu¬
lendis reb humanis. ñ demere fece.¬
rint. De quohelia. cũ exemplum
dedissent discipłi dño. cõmemoran¬
tes qͥd ab eo factũsit. ut etiã ipsis
daret potestatẽ petendi de cȩlo ignẽ
ad consum̃dos eos qͥ sibi hospitium
ñ p̃berent. rep̃hendit in eis dñs ñ
exẽplũ ꝓphetȩ scĩ. s ignorantiam
uindicandi: quȩ adhuc erat in rudibꝰ.
animadu̾tens eos ñ amore correpti¬
onis. s odio desidare uindictam.
gere ꝓximũ tãꝗͣ se ipsũ. infuso etiã
spũ scõ. quẽ decẽ dieb expletis post
ascensionẽ suã desuꝑ ut ꝓmiserat
misit: Non defuert tales uindictȩ
quãuis multo rarius quã in ueteri
testam̃to. Ibi enĩ ex maiori parte
seruientes timore p̃mebant᷑: hic
aut maxima dilectione liberi nutri.¬
ebant᷑. Nã ⁊ uerbis apłi petri anamaᷤᷤ
i uxor eiꝰ sic̃ in actibꝰ apłoꝵ legimus.

Expanded text:
magni et divini viri eodem spiritu consumagni et divini viri eodem spiritu consulendi rebus humanis non temere fecerunt. De quo Elia cum exemplum dedissent discipuli, Domino commemorantes quid ab eo factum sit, ut etiam ipsis daret potestatem petendi de coelo ignem ad consumendum eos qui sibi hospitium non praeberent; reprehendit in eis Dominus non exemplum prophetae sancti, sed ignorantiam vindicandi, quae adhuc erat in rudibus : animadvertens eos non amore correctionem, sed odio desiderare vindictam. gere proximum tanquam seipsum, infuso etiam Spiritu sancto, quem decem diebus completis post ascensionem suam desuper ut promiserat misit , non defuerunt tales vindictae, quamvis multo rarius quam in Veteri Testamento. Ibi enim ex majore parte servientes timore premebantur: hic autem maxima dilectione liberi nutriebantur. Nam et verbis apostoli Petri, Ananias et uxor ejus, sicut in Actibus apostolorum legimus,
Abbreviated transcription (Latin):
qͥ scit uoluntatẽ dñi sui.⁊ facit digna
plagis : uapulabit multis. Non enm
querit᷑ nͥ ut ille uindicet cui rerũ or-¬
dine potestas data ẽ. ⁊ ea uoluntate
uindicet: qua pat̃ in paruulũ filium.
quẽ ꝑętatẽ odisse nondũ pot̾. Hinc
enĩ aꝑtissimũ exẽplũ dat᷑. quo satis
appareat posse peccatũ amore potius
uindicari ꝗͣ impunitũ relinqͥ: ut
illũ inquẽ iuindicat. ñ pena miserũ
si opꝰsit ȩquo animo plura tolerare
abeo illata: quẽ uult eẽ correctũ.
siue in eũ habeat potestatẽ cohercendi:
siue ñ habeat. Magni aut̃ ⁊ sc̃i uiri
qͥ iã optime scirent mortẽ istã. quȩ
timerent. sinulla peccata morte pu-¬
nierunt. Quo ⁊ uiuentib utilis metꝰ
incuteret᷑. ⁊ illis qͥ morte puniebant᷑.
ñ ipsa mors nocer&: s peccatũ quod
illi iudicabant: qͥb tale iudicium
donauerat ds. Inde.ẽ. quod heliãs
morte multos affecit. ⁊ ꝓpͥa manu.
⁊ igni diuinitꝰ ĩpetͣto. Cũ ⁊ alii multi

Expanded text:
qui scit voluntatem domini sui, et facit digna plagis, vapulabit multa . Non ergo quaeritur, nisi ut et ille vindicet, cui rerum ordine potestas data est; et ea voluntate vindicet, qua pater in parvulum filium, quem per aetatem odisse nondum potest. Hinc enim aptissimum exemplum ducitur, quo satis appareat posse peccatum amore potius vindicari, quam impunitum relinqui: ut illum in quem vindicat non poena miserum, si opus sit aequo animo plura tolerare ab eo illicita , quem vult esse correptum; sive in eum habeat potestatem coercendi, sive non habeat. Magni autem et sancti viri, qui jam optime scirent mortem istam quae animam timerent, nonnulla peccata morte punierunt, quo et viventibus utilis metus incuteretur, et illis, qui morte puniebantur, non ipsa mors noceret, sed peccatum, quod illi judicabant, quibus tale judicium donaverat Deus. Inde est, quod Helias morte multos affecit et propria manu, et igne divinitus impetrato : quod et alii multi
Abbreviated transcription (Latin):
inqͥt. p̃cipio ñ egos dñs. uxorẽ a uiro
ñ disceđe. Qđ si discesserit: manere
innuptã. aut uiro suo rec̃ciliari. Potest
eñ fieri: ut discedat ea causa qua dñs
ꝑmisit. Aut si feminȩ licet uirũ dimit¬
tere.etiã p̃t̃ causã fornicationis. ⁊ ñ¬

Expanded text:
uxorem a viro non discedere: quod si discesserit, manere innuptam, aut viro suo reconciliari . Potest enim fieri ut discedat ea causa qua Dominus permisit. Aut si feminae licet virum dimittere etiam praeter causam fornicationis,
Abbreviated transcription (Latin):
odit patrẽ suũ:⁊ matrẽ. ⁊ uxorẽ.⁊
filios. ⁊ fr̃s. & sorores. insuꝑ ⁊ anmiã
suã : ñ pot̃ m̃s eẽ discipulus. Uideri
enĩ pot̾ contrariũ minꝰ intelligentib.
qđ hic uetat dimitti uxorẽ excepta
fornicationis causa: alibi aut̃ disci-¬
pulũ suũ negat eẽ posse quẽquam:
qͥ ñ oderit uxorẽ. Q đ si propter
concubitũ dicer&. ñ etiã patrẽ ⁊ matrem.
⁊ frs̃ ⁊ sorores in eadẽ condicione ponera&e.
S qͥa uerũ ẽ qđ regnũ celoꝵ uimpatit᷑.
⁊ qͥ uim faciunt diripiunt illud: qͣnta ui
opꝰ. ẽ. ut homo diligat in imicos ⁊ oderit
patrẽ ł matrẽ ⁊ uxorẽ. ⁊ filios ⁊ fratres :
Utrũq enĩ iub&: qͥadregnũ cȩloꝵ uocot.
Et qͦmͦ hȩc ñ sint contͣria int̾se. ipso
cta implere difficile: quãꝗͣ ⁊ hoc eodẽ
ipso adiuuante facillimũ. Regnũ enĩ
et̃nũ quo discipłos suos. qͦs etiã fr̃s ap¬

Expanded text:
odit patrem suum, et matrem, et uxorem, et odit patrem suum, et matrem, et uxorem, et filios, et fratres, et sororsuam, non potest meus esse discipulus . Videri enim potest contrarium minus intelligentibus, quod hic vetat dimitti uxorem, excepta causa fornicationis, alibi vero discipulum suum negat esse posse quemquam qui non oderit uxorem. Quod si propter concubitum diceret, non etiam patrem, et matrem, et fratres in eadem conditione poneret. Sed quam verum est quod regnum coelorum vim patitur, et qui vim faciunt, diripiunt illud ! Quanta enim vi opus est, ut homo diligat inimicos, et oderit patrem, et matrem, et uxorem, et filios, et fratres! Utrumque enim jubet, qui ad regnum coelorum vocat. Et quomodo haec non sint contraria inter se, ipso cta implere difficile: quanquam et hoc eodem ipso adjuvante facillimum. Regnum enim aeternum quo discipulos suos, quos etiam fratres ap
Abbreviated transcription (Latin):
mulierẽ a uiro ñ discerłe. Qđ si disces¬
serit. manere innuptã. aut uiro suo
reconciliari. Et uir uxorẽ suã non di¬
nuttat. Credo simili forma: ut si dimi-¬
serit ñ ducat aliã. aut reconcilietur
uxori. Fieri enĩ pot̃. ut dimittat uxo¬
rem causa fornicationis. quã dñs ex¬
ceptã ẽẽ uoluit. Iã uͦ si nec illi nubere
corcedit᷑ uiuo uiro a quo recessit. nec
huic alt̾am ducere uiua uxore quam
dimisit: multominꝰ fas ẽ inlicita qͥb¬
lib& stupra cõmittere. Beatiora sane
coniugia iudicanda st̃: quȩ siue filiis
ꝓcreatis. siue etiã ista t̾rena ꝓle con¬
tẽpta. continentiã int̾ se pari consensu
seruare potuerint. quia neq contra
illud p̃ceptũ fit : qđ dñs dimitti con-¬
uigẽ uetat. Non eñ dimitat: qͥ cũ
ea ñ carnalit̾ s spiritalit̾ uiuit. Et
illud seruat᷑ qđ ꝑ apłm dicit᷑. Reliquũ
tes sint. Illud mag̃ sol&e sollicitare ani
dñs dic̃. Quisqͥs uenit ad me & non

Expanded text:
ere; quod si discesserit, manere innuptam, aut viro suo reconciliari: et vir uxorem non dimittat . Credo, simili forma, ut si dimiserit non ducat aliam, aut reconcilietur uxori. Fieri enim potest ut dimittat uxorem causa fornicationis, quam Dominus exceptam esse voluit. Jamvero si nec illi nubere conceditur vivo viro a quo recessit, neque huic alteram ducere viva uxore quam dimisit; multo minus fas est illicita cum quibuslibet stupra committere. Beatiora sane conjugia judicanda sunt, quae sive filiis procreatis, sive etiam ista terrena prole contempta, conservare potuerunt: quia neque contra illud praeceptum fit, quo Dominus dimitti conjugem vetat. Non enim dimittit qui cum ea non carnaliter, sed spiritaliter vivit, et illud servatur, XV.--40. Illud magis solet sollicitare animDominus dicit, Quisquis venit ad me, et non
Abbreviated transcription (Latin):
heretici nõĩe xp̃iano animas deci-¬
pientes. multa tilia patiuntur.
S iđ̾o excludunt᷑ ab ista mercede.
quia ñ dictũ ẽ tantũ. beati qͥ ꝑse.¬
cutionẽ patiunt᷑. s additũ ẽ. ꝓpt̾
iustitiã. Ubi aut̃ sana fides ñ est.
ñ pot̃ ẽẽ iustitia qr iustꝰ ex fide
uiuit. Neq scismatici aliquid sibi
ex ista mercede ꝓmittant quia
similit̃ ubi caritas ñẽ. non pot̃ ẽẽ
iustitia. Dilectio enĩ ꝓximi. malũ

Expanded text:
haeretici, nomine christiano animas decipientes, multa talia patiuntur: sed ideo excluduntur ab ista mercede, quia non dictum est tantum, Beati qui persecutionem patiuntur; sed additum est, propter justitiam: ubi autem sana fides non est, non potest esse justitia; quia justus ex fide vivit . Neque schismatici aliquid sibi ex ista mercede promittant; quia similiter ubi charitas non est, non potest esse justitia: dilectio enim proximi malum
Abbreviated transcription (Latin):
dr̃. Ita gͦ hic intelligit᷑ p̃cepisse dñm
ne iuretur: ne quisꝗͣ sic̃ bonũ appe-¬
tat iusiurandũ. ⁊ assiduitate iurandi
adꝑ iuriũ ꝑ consuetudinẽ delabatur.
Quaꝓpt̾ qui intelligit ñ in bonis s
in necessariis urationẽ habendam:
refrenet se qͣntũ pot̃. ut n eautat᷑ nͥ
necessitate. cũ uid& pigros ẽẽ hoĩes
ad credendũ qđ eis utile ẽ credere:¬

Expanded text:
r. Ita ergo intelligitur praecepisse Dominum ne juretur, ne quisquam sicut bonum appetat jusjurandum, et assiduitate jurandi ad perjurium per consuetudinem delabatur. Quapropter qui intelligit, non in bonis, sed in necessariis jurationem habendam, refrenet se quantum potest, ut non ea utatur, nisi necessitate, cum videt pigros esse homines ad credendum, quod eis utile e
Abbreviated transcription (Latin):
tentia quȩ ad caput redit. ꝑfectũq
hominẽ declarat. significat fortasse
⁊ curũcisionẽ octaui diei in ueteri
testam̃to. ⁊ dñi resurrectionẽ pꝰ sabba¬
et celebracionẽ octauaꝵ feriarum.
quas in regeneratione noui hominis
celebraniꝰ. ⁊ numero ipso pentecosten.
Na septenario septies multiplicato.
quo fiunt qͣdraginta nouẽ. qͣsi octauꝰ
addit᷑: ut qͥnqͣginta cõpleant᷑. et tãꝗͣ
redeat᷑ ad caput quo die missus. ẽ. sp̃s¬

Expanded text:
tentia, quae ad caput redit perfectumque hominem declarat, significatur fortasse et circumcisione octava die in Veteri Testamento, et Domini resurrectione post Sabbaet celebratione octavarum feriarum, quas in regeneratione novi hominis celebramus; et numero ipso Pentecostes. Nam septenario numero septies multiplicato, quo fiunt quadraginta novem, quasi octavus additur, ut quinquaginta compleantur et tanquam redeatur ad caput: quo die missus est Sp
Abbreviated transcription (Latin):
Xp̃s aut̃ ꝓimpiis & peccatorib
mortuus ẽ: ut ad credendũ non
merito sed grã uocarem᷑. creden-¬
do aut̃ : etiã meritũ collocaremꝰ.
Peccatores igit᷑ cred̾e iubentur.
ut apeccatis credendo purgent᷑.
Nesciunt enĩ. qͥd recte uiuendo
uisuri st̃. Qua ꝓpt̃ cũ uide non
possint nͥ recte uiuant. nec recte
uiuere ualeant nͥ credant: mani¬
festũ ẽ afide incipiendũ. ut pre.¬
cepta quib credentes a scło hoc
auertunt᷑. cor mundũ faciant

Expanded text:
 pro impiis et peccatoribus mortuus est , ut ad credendum non merito, sed gratia vocaremur, credendo autem etiam meritum collocaremus. Peccatores igitur credere jubentur, ut a peccatis credendo purgentur. Nesciunt enim quid recte vivendo visuri sint. Quapropter cum videre non possint, nisi recte vivant, nec recte vivere valeant, nisi credant; manifestum est a fide incipiendum, ut praecepta quibus credentes a saeculo hoc avertuntur, cor mundum faciant
Abbreviated transcription (Latin):
ti : possunt iã fortasse cũ scĩs cõp̃.¬
hende longitudinẽ. latitudinem.
constantissima fide retinendum:
neq qͥcꝗͣ dm̃ iniuste facere. neq
ullã eẽ naturã quȩ ñ dõ debeat
id qđ ÷. quia dõ debet᷑ om̃e decus
& pulchritudo. & congruentia
partiũ. Quã si penitꝰ ꝑsecutꝰ fueriᷤ.

Expanded text:
tasse cum sanctis, comprehendere longitudinem, latitudinem constantissima fide retinendum, neque quidquam Deum injuste facere, neque ullam esse naturam, quae non Deo debeat id quod est. Quia Deo debetur omne decus, et pulchritudo, et congruentia partium: quam si penitus persecutus fueri
Abbreviated transcription (Latin):
manifestis signis di ñ credet. quo
posset eiꝰ supplicio siue obduratio¬
nis siue ultunȩ uisibilis sub mersio¬
nis erudiri popłs cuiꝰ afflictione
ille & occulte obtunsionis & ma.¬
nifestȩ sub mersionis meritũ com¬
pararet. Hec aut̃ uocatio quȩ siue
insingulis hominib siue in popłis
atq in ipso genere humano per
tẽporũ oportunitates oꝑatur.
altȩ & ꝓfundȩ ordinationis ẽ: qͦ
ꝑtinet etiã illud. In utero scĩficaui
te. & cũ eẽs in renib patris tui ui¬
di te : & iacob dilexi. esau autem
odio babui. cũ dictũ sit antequã

Expanded text:
manifestis Dei signis non crederet; quo manifestis Dei signis non crederet; quo posset ejus supplicio, sive obdurationis, sive ultimae visibilis submersionis, erudiri populus, cujus afflictione ille, et occultae obtusionis, et manifestae submersionis meritum sibi comaec autem uocatio, quae siue in singulis homi- nibus siue in populis atque in ipso genere humano per tern-, porum oportunitates operatur, altae et profundae ordinationis erit. quo pertinet etiam illud: in utero sanctificaui te, et: cum esses in renibus patris tui, uidi te, et: Iacob dilexi, Esau autem odio habui,
Abbreviated transcription (Latin):
euangłio p̾̃paratã. nec om̃s qui
uocati st̃ uenire uoluert̃: neq
illi qui uenert̃ uenire possent
nͥ uocarent᷑. Itaq nec illi debent
buere sed tantũ sibi. qm̃ ut ueni.¬
rent uocati erant in lib̃a uolun¬
tate. Uocatio gͦ ante meritũ uo.¬
luntatẽ oꝑat᷑. Propt̾ea & si qͥsꝗͣ
sibi tribuit qđ uenit uocatus:
ñ sibi potest tribuere qđ uocatꝰ ẽ.
Qui autẽ uocatꝰ ñ uenit. sicut
ñ habet meritũ p̃mii ut uocaret᷑
sic inchoat meritũ supplicii. cũ
uocatꝰ uenire neglexit. Ita erunt
tudo eoꝵ qͥ uenert̃ uocati: & sup¬
pliciũ eoꝵ qui uenire noluert̃.
Nunquid ergo latebat pharaone
qͣntũ bonũ consecutȩ fuerint illȩ
t̃rȩ ꝑ aduentũ ioseph: Illius gͦ rei
ñ eẽt ingratꝰ. Qđ aut̃ huic uocati.¬
oni obtẽperare noluit: exercuit
crudelitatẽ in eis qͥb humanitas &
miscđia debebat᷑. meruit pęnã ut
induraret᷑ illi cor: & tantã cecita.¬
tẽ m̃tis pateret᷑. ut tot & tantis tãq

Expanded text:
 nec omnes qui vocati sunt venire voluerunt, neque illi qui venerunt, venire possent, nisi vocarentur. Nec illi debent buere, sed tantum sibi: quoniam ut venirent vocati erant in libera potestate: vocari ergo ante meritum voluntatem operatur. Propterea et si quisquam sibi tribuit quod venit vocatus, non sibi potest tribuere quod vocatus est. Qui autem vocatus non venit, sicut non habuit meritum praemii ut vocaretur, sic inchoat meritum supplicii cum vocatus venire neglexerit. Ita erunt tudo eorum qui venerunt vocati, et supplicium eorum qui venire noluerunt. Numquid ergo latebat Pharaonem quantum boni consecutae fuerint terrae illae per adventum Joseph ? Illius ergo rei non esset ingratus. Quod autem huic vocationi obtemperare noluit, et exercuit crudelitatem in eis, quibus humanitas et misericordia debebatur; meruit poenam, ut induraretur illi cor, et tantam caecitatem mentis pateretur, ut tot et tantis tamque
Abbreviated transcription (Latin):
leuiorib qͥsq peccatis aut certe
ꝗͣuis gͣuiorib ⁊ multis. tam̃ mag.¬
no gemitu ⁊ dolore penitendi
mis cđia di dignꝰ fuerit: Non ipsiꝰ
est. qui si relinqueret᷑ interiret.:
sed miserentis di. qui eiꝰ p̃cib
doloribq subuenit. Parũ ẽ eñi
uelle: nisi dñs misereatur. Sed
dñs ñ miseret᷑ qͥ ad pacẽ uocat.
nͥ uoluntas p̾cesserit: qͥa in t̾ra pax¬

Expanded text:
leuioribus quisque peccatis aut certe quamuis grauioribus et multis, tamen multo gemitu, et dolore paenitendi misericordia dei dignus fuerit, non ipsius erit — qui si relinqueretur, interiret — sed miserentis dei, qui eius precibus dolorique subuenit. parum est enim uelle, nisi deus misereatur; sed deus non miseretur, qui ad pacem uocat, nisi uoluntas praecesserit ad pa
Abbreviated transcription (Latin):
negare paulũ dixisse. O homo
tu quis es qͥ respondeas deo qm¬
si in ipsis dicantur ad decipien¬
dos homines calũniantib: ꝓcul
dubio tacebt̃. nec audebt̃ ullam
de uoluntate om̃ipotentis dei
imꝑitis quos deciꝑe cupiunt sei.¬
entiã polliceri. Quidã aut̃ boni
& pia m̃te scripturas legentes.
quert̃ qͥd hic possit uł maledicen¬
tib uł calũniantib responderi.
sed nos auctoritati apłicȩ salu¬
briter in herentes. & libros quos
catholica disciplina custodit in¬
falsatos ẽẽ nequaquã ex istiman¬
des. sentiamus quod uerũ. ẽ. i

Expanded text:
negare Paulum dixisse, O homo, negare Paulum dixisse, O homo, tu quis es, qui respondeas Deo? Quoniam si ipsis dicatur ad decipiendos homines calumniantibus, procul dubio tacebunt, nec audebunt ullam de voluntate omnipotentis Dei imperitis quos decipere cupiunt, scientiam polliceri. Quidam autem bona et pia mente Scripturas legentes quaerunt quid hic possit vel maledicentibus vel calumniantibus responderi. Sed nos et auctoritati apostolicae salubriter inhaerentes, et libros quos catholica disciplina custodit falsatos esse nequaquam existimantes, sentiamus quod verum est, i
Abbreviated transcription (Latin):
executi sumus siue alia aliqua
buiꝰ capituli expositio ꝓferat᷑:
id tantũ cauendũ ẽ. ne uiolet
aut uulneret catholicã fidẽ.
Scio enĩ uanos hereticos de
hoc capitulo multa ĩpia & in¬
eꝑta iactasse. .luiii.
Ie so e đ seriptũ ẽ. o homo
tuquis es qui respondeas dõ. Cũ
uideat᷑ apłs corripuisse curiosos
dicendo o homo tuquis es qui
respondeas đo : de hoc ipso illi
questionẽ mouent. & in ea sen¬
tentia ñ desinunt ẽẽ curiosi qua
obiurgata ẽ ipsa curiositas. &
impii quidem cũ contumelia
ut dicant apłm in soluenda que¬
stione defecisse & obiurgasse
quȩrentes. quia ñ poterat quod
quȩrebatur exponere. Non nulli
aut̾ heretici qͥa ñ decipiunt nͥ cũ
scientiã quã non exhibent polli¬
cent᷑. & aduersantes legi & pro¬
phecis quȩcũq de illis apłs ser-¬
moni suo inseruit falsa & acor¬
ruptorib immissa ẽẽ criminant᷑
etiã hoc int̃ipsa quȩ int̾polata
dicunt. numerare maluert̃ et

Expanded text:
exsecuti sumus, sive alia aliqua exsecuti sumus, sive alia aliqua hujus capituli expositio proferatur; id tantum cavendum est, ne violet aut vulneret catholicam fidem. Scio enim vanos haereticos de hoc capitulo multa impia et inepta jactasse. LXVIII. De eo quod scriptum est: O homo, tu quis es, qui respondeas Deo ? 1. Cum videatur Apostolus corripuisse curiosos, dicendo, O homo, tu quis es, qui respondeas Deo? de hoc ipso illi quaestionem movent, et in ea sententia non desinunt esse curiosi, qua objurgata est ipsa curiositas: et impii quidem cum contumelia, ut dicant Apostolum in solvenda quaestione defecisse, et objurgasse quaerentes, quia non poterat quod quaerebatur exponere. Nonnulli autem haeretici quia non decipiunt, nisi cum scientiam quam non exhibent pollicentur, et adversantes Legi et Prophetis, quaecumque de illis Apostolus sermoni suo inseruit, falsa et a corruptoribus immissa esse criminantur, etiam hoc inter ipsa quae interpolata dicunt, numerare maluerunt, et
Abbreviated transcription (Latin):
uent nos ꝑ suas sublimitates dũ
obtemꝑent dõ qui ꝓ nob̃ etiam
unicũ filiũ suũ dignatus ẽ mit.¬
tere. tam̃ sine gemitu & dolorib
id facere credendi sunt: ne mise¬
ri existiment᷑. feliciorq sit de
numero nr̃o lararus ille qui iam
in abrahȩ sinu requiescit. p̃sertĩ
quia dixit eandẽ creaturã quȩ
congemiscit & dolet uanitati
eẽ sũbiectã: quod de summis
& excellentib uirtutũ potesta.¬
tumq creaturis nefas. ẽ. credere.
Deinde liberandã eã dixit a ser¬
uitute interitꝰ. quo illos cecidisse
qui incęlis agunt uritã beatissi¬
mã ñ possumus cređe. Tam̃
nchil temere confirmandũ ẽ:
sed pia diligentia etiã atq etiã
uerba diuina tractanda sunt.
ne forte quȩ congemis cit et
dolet. & uanitatĩ subiecta est.
possit aliquo modo alio intel.¬
ligi. ut de sũmis angłis quãdiu
nr̃ȩ infirmitati iussũ dñi nr̃i
opitulantur : ñ impie possit
existimari. Sed siue illa quã

Expanded text:
vent nos pro sua sublimitate, dum vent nos pro sua sublimitate, dum obtemperant Deo, qui pro nobis etiam unicum Filium suum dignatus est mittere; tamen sine gemitu et doloribus id facere credendi sunt, ne miseri existimentur, feliciorque sit de numero nostro Lazarus ille qui jam in Abrahae sinu requiescit. Praesertim quia dixit, eamdem creaturam quae congemiscit et dolet, vanitati esse subjectam; quod de summis et excellentibus Virtutum Potestatumque creaturis nefas est credere. Deinde liberandam eam dixit a servitute interitus; quo illos cecidisse, qui in coelis agunt vitam beatissimam, non possumus credere. Tamen nihil temere confirmandum est, sed pia diligentia etiam atque etiam verba divina tractanda sunt; ne forte quae congemiscit et dolet et vanitati subjecta est, possit aliquo modo alio intelligi, ut de summis Angelis, quamdiu nostrae infirmitati jussu Domini nostri opitulantur, non impie possit existimari. Sed sive illa quam
Abbreviated transcription (Latin):
tura. id est cũ corpore. sed etũ
nos ipsi primitias sp̃s habentes.
id est nos animȩ quȩ etiã pri.¬
mitias mentes nr̃as o̾btulimus
do in nobis ipsis congemiscimus
idest ꝓpt̾ corpꝰ ad optionẽ expecᷤ.¬
tantes redemptionẽ corporie
nri. id est ut & ipsum corpus
accipiens beneficiũ ad optionis
filioꝵ quauocatisumꝰ : totos nos
libatos transactis omĩb molestuis
ex omni parte dei filios ẽẽ mani¬
festet. Spe enĩ salui facti sumꝰ.
Spes aut̃ quȩ uidetur: non est
spes: Tunc ergo erit res que nc̃
spes ẽ : cũ apparuerit quideri¬
mus. idẽ. similes illi. qm̃ uide¬
bimus eũ sicuti ẽ. Hoc capitulũ
si hoc modo ut tractatũ ẽ. aꝑiat᷑
non incidimus in illas molestias
quib pleriq homines dicere &o¬
guntur. om̃s angłos sublimesq
uirtutes indolore & gemitib
ee. antequã nos penitus libem̃¬
qͣmdictũ ẽ. omis creatura conge¬
miscit & dolet. Quãuis enĩ adiu-¬

Expanded text:
tura, id est, cum corpore, sed etiam tura, id est, cum corpore, sed etiam nos ipsi primitias habentes Spiritus, id est, nos animae qui etiam primitias mentes nostras obtulimus Deo, in nobis ipsis congemiscimus, id est, praeter corpus adoptionem exspectantes, redemptionem corporis nostri, id est, ut et ipsum corpus accipiens beneficium adoptionis filiorum, qua vocati sumus, totos nos liberatos, transactis omnibus molestiis, ex omni parte Dei filios esse manifestet. Spe enim salvi facti sumus: spes autem quae videtur, non est spes. Tunc ergo erit res quae nunc spes est, cum apparuerit quid erimus; id est, similes illi, quoniam videbimus eum sicuti est. 7. Hoc capitulum si hoc modo, ut tractatum est, aperiatur, non incidimus in illas molestias, quibus plerique homines dicere coguntur, omnes Angelos sublimesque Virtutes in dolore et gemitibus esse, antequam nos penitus libecongemiscit et dolet. Quamvis enim adju
Abbreviated transcription (Latin):
anima. & sp̃s simul dolent ex diffi¬
cultatib corporis. sed & nos ipsi
exceptis corporib in nob̾ipsis con-¬
gemiscimus. Et benedixit primi¬
tias sp̃s habentes. id.ẽ. quorũ iã
sp̾s tanquã sacrificiũ oblatist̾ deo
& diuino caritatis igne cõp̃hensi.
Hȩc sunt primitiȩ hominis. quia
ueritas primũ spiritũ nr̃m obti¬
nec: ut ꝑ hanc cetera cõprehen.¬
dantur. Iam ergo habet primi¬
tias oblatas deo. qui dicit. Men¬
te seruio legi dei: carne autem
legi peccati. Et qui dicit deo cui
seruio inspũ meo. & de quo dr̃. sp̃s¬
quidem promptꝰ: caro aut̃ infirma.
Sed adhuc dicit. infelix ego homo.
quis me lib̾abit de corpore mortis
cabit & mortalia corpora ur̃a.¬
ꝓpt̾ sp̃m manentẽ in uob̾. Nondũ
est holocaustũ. erit aut̃ cũ absor¬
bebitur mors inuictoriã. cum ei
dicetur. ubi. ẽ. mors contentiotua.
ubi.ẽ. mors aculeus tuus. Nunc
ergo inquit non solũ om̃is crea.¬

Expanded text:
anima et spiritus simul dolent ex diffianima et spiritus simul dolent ex difficultatibus corporis, sed et nos ipsi, exceptis corporibus in nobis ipsis congemiscimus. Et bene dixit, « primitias spiritus habentes; » id est quorum jam spiritus tanquam sacrificium oblati sunt Deo, et in divino charitatis igne comprehensi sunt; et sunt primitiae hominis, quia veritas primum spiritum nostrum obtinet, ut per hunc caetera comprehendantur. Jam ergo habet primitias oblatas Deo, qui dicit: Mente servio legi Dei, carne autem legi peccati . Et qui dicit: Deus cui servio in spiritu meo . Et de quo dquidem promptus est, caro autem infirma . Sed quoniam adhuc dicit, Infelix ego homo, quis me liberabit de corpore mortis cabit et mortalia corpora tum manentem in vobis: nondum est holocaustum; erit autem, cum absorbetur mors in victoria, cum ei dicitur: Ubi est, mors, contentio tua; ubi est, mors, aculeus tuus? . Nunc ergo, inquit, non solum omnis crea
Abbreviated transcription (Latin):
pore mouet᷑. N on enĩ tota se d
om̃is dixit. tãquã siquis. dicat qm̃
solem om̃s homines uident qui ft̃
incolumes. sed non toti uident.
quia tantũ ocłis uident: ita in ho¬
mine omĩs creatura. ẽ: quia & in¬
telligit & uiuit & corpꝰ habet.
sed ñ tota creatura in ipso ẽ: qͥa
sunt pret̾ ipsum & angłi qui in.¬
telligant & uiuant & Sint: & pe¬
cora quȩ uiuant & sint: & corpo.¬
ra quȩ tantũ modo sint: cũ ipsũ
uiuere magis sit quã non uiuere:
& ipsũ intelligere magis sit quã
sine intellectũ uiuere. Cum ergo
miser homo congemiseit & dolet
quia etiã si sunt aliqui ia in sinu
abrabe. adhuc & latro ille cum
dũo in paradyso constitutus illo
die quo credidit dolere destiterit:
tam̃ usq adhuc om̃is creatura con¬
gemiscit & dolet. quia in his qui
nondũ lib̾ati sunt om̃is. ẽ. propt̾
sp̃m & animã &e corpus. Non solũ
aut̃ inquit om̃is creatura conge.
miscit &e dolet. sed & nos ipsi. id̾ ẽ.
non solum in homine corpus et

Expanded text:
et: non enim totam, sed omnem ait, tanquam si quis dicat quod solem omnes homines vident qui sunt incolumes, sed non toti vident, quia tantum oculis vident. Ita in homine omnis creatura est, qui et intelligit, et vivit, et corpus habet; sed non tota creatura in ipso est, quia sunt praeter ipsum et angeli, qui intelligant et vivant et sint, et pecora quae vivant et sint, et corpora quae tantummodo sint; cum ipsum vivere magis sit, quam non vivere, et ipsum intelligere magis sit, quam sine intellectu vivere. Cum ergo miser homo congemiscit et doletquia etiam si sint aliqui jam in sinu Abrahae , et latro ille cum Domino in paradiso constitutus , illo die quo credidit, dolere destiterit; tamen usque adhuc omnis creatura congemiscit et dolet, quia in iis qui nondum liberati sunt, omnis est, propter spiritum et animam et corpus. 6. Non solum autem, inquit, ommiscit et dolet, « sed nos ipsi, » id est non solum in homine corpus et
Abbreviated transcription (Latin):
qui se finxit. quare sic me fecisti:
simã grãm qua nob̾ data ẽ. potes.¬
tas filios difieri quo possis audire.
Iã ñ uos dicã seruos sed amicos.
tu qͥs es qͥ respondeas do. & uelis
qi nosse consiliũ. qͥ si hominis tͥ
ȩqualis nosse uelisses uoluisses.
imprudent̃ faceres : nisi prius in
amicitiã reciꝑeris. Sic̃ gͦ porta¬
uimꝰ imaginẽ t̾reni. portemꝰ &
imaginẽ cȩlestis: exuentes nos
uet̾em hominẽ & induentes
nouũ. ut ñ dicat᷑ nob̃ qͣsi luteo
sigm̃to. Nũqͥd dicit figm̃tũ ei qͥ¬

Expanded text:
qui se finxit, Quare sic me fecisti? simam gratiam qua nobis data est potestas filios Dei fieri , quo possis audire, Jam non dicam vos servos, sed amicos ; tu quis es, qui respondeas Deo, et velis Dei nosse consilium? qui si hominis tibi aequalis nosse voluisses, impudenter faceres, nisi prius in amicitiam recipereris. Sicut ergo portavimus imaginem terreni, portemus et imaginem coelestis , exuentes nos veterem hominem et induentes novum , ut non dicatur nobis quasi luteo figmento: Numquid dicit figm
Abbreviated transcription (Latin):
exd̃o ẽ: ut sciamꝰ quȩ a do dona¬
ta st̃ nob̾. Quos gͦ ꝓhibuit nͥ
luteos ⁊ t̾renos qͥ nondũ intrin¬
setꝰ regenerati atq nutriti ima¬
ginẽ illius hominis portant
qͥ primꝰ factꝰ. ẽ. de t̾ra t̾renꝰ. & quia
ei a quofactꝰ. ẽ. noluit obtẽperare.
in id lapsus. ẽ. unde factꝰ ẽ. meru-¬
itq post peccatũ audire. t̾ra es
& in t̾rã ibis. Talib igit᷑ hominib

Expanded text:
 ut sciamus quae a Deo donata sunt nobis . Quos ergo prohibuit, nisi luteos atque terrenos, qui nondum intrinsecus regenerati atque nutriti, imaginem illius hominis portant, qui primus factus est de terra terrenus ? Et quia ei a quo factus est, noluit obtemperare, in id lapsus est unde factus est, meruitque post peccatum audire, Terra es, et in terram ibis . Talibus igitur hominib
Abbreviated transcription (Latin):
tali generatione formam᷑: c om̃s
unã massaliit facti sumꝰ. qđ est
massa peccati. Cũ ergomeritũ
peccando amiserimꝰ. & miscđia dĩ
remota nichil aliud peccantib
nisi ȩt̃na dampnatio debeatur.
qͥd sibi uult homo de hac massa
ut dõ respondeat & dicat quare
sic me fecisti. si uis ista cognosc̾e.
noli ẽẽ lutũ. sed efficere filius di
ꝑ illius miscdiam qui dedit po¬
testatẽ filios dĩ fieri credentib in
nomine eiꝰ. Non aut̃ qđ tu cupis
anteꝗͣ credant diuina nosse cu-¬
pientib. Merces enĩ cognitionis.
meritis reddit᷑. Credendo autẽ
meritũ cõparatur. Ipsa aut̃ grã

Expanded text:
tali generatione formamur, et omnes una massa luti facti sumus, quod est massa peccati. Cum ergo meritum peccando amiserimus, et misericordia Dei remota nihil aliud peccantibus nisi aeterna damnatio debeatur, quid sibi vult homo de hac massa, ut Deo respondeat et dicat, Quare me sic fecisti? Si vis ista cognoscere, noli esse lutum, sed efficere filius Dei per illius misericordiam, qui dedit potestatem filios Dei fieri credentibus in nomine ejus; non autem, quod tu cupis, antequam credant, divina nosse cupientibus. Merces enim cognitionis meritis redditur; credendo autem meritum comparatur. Ipsa autem g
Abbreviated transcription (Latin):
Cum autẽ trans greditur p̃cepta
eus: laborib & erũns per eadẽ
ipsa quȩ regere poterat implicat᷑.
Qui ergo uiuit excorpore: carna¬
lis homo uł animalis uocatur.
Carnalis: quia carnalia sectatur
Animalis aut̃: quia fert᷑ dissoluta
lasciuia animȩ suȩ quã non regit
sp̃s neq cohercet intra metas natu¬
ralis ordinis: quia & ipse se ñ sub.¬
dit regendũ dõ. Qui aut̃ sp̃u ani¬
mam regit & ꝑ aniniã corpꝰ. quod¬

Expanded text:
cum autem transgreditur praecepta cum autem transgreditur praecepta ejus, laboribus et aerumnis per eadem ipsa quae regere poterat implicatur. Qui ergo vivit ex corpore, carnalis homo vel animalis vocatur: carnalis, quia carnalia sectatur; animalis autem, quia fertur dissoluta lascivia animae suae, quam non regit spiritus, neque coercet intra metas naturalis ordinis; quia et ipse se non subdit regendum Deo. Qui autem spiritu animam regit, et per animam corpu
Abbreviated transcription (Latin):
nondũ uocantur filii dei. qͥa ñdũ
crediderunt. sed tantũ oreatura.
quia & ipsi credituri sunt &e lib̃a¬
buntur a seruitute interitus quẽ¬
admodũ nos qui iam filii dĩ sumꝰ.
quãuis nondũ apparuit quid
erimꝰ. Lib̃abitur ergo aseruitute
interitus in lib̃tatem głȩ filiorũ
dei. idest erunt & ipsi ex seruis
libi & ex mortius głosi: in uita
ꝑfecta quã habebunt filii dei.
Scimus enĩ quia omĩs creatura
congemiscit & dolet usq adhuc.
Om̃nis creatura in homine nu¬
meratur. Non quia in eo ft̃ om̃s
angli. & suꝑeminentes uirtutes
ac potestates. aut cȩlũ & tra. & mare.
& om̃ia quȩ in eissunt: sed qͥa om̃is
creatura partĩ sp̃ualis.ẽ. partĩ ani-¬
nialis. partim corporalis. Qđ ut
ab inferiorib consideremꝰ: corpo¬
ralis creatura ꝑloca tendit᷑. Ani-¬
malis aut̃ iuuificat corporalem.
spiialis animalẽ regit: & ui bene
regit. cũ ipsa regenda se subicit dõ.

Expanded text:
nondum vocantur filii Dei, quia nondum nondum vocantur filii Dei, quia nondum crediderunt, sed tantum creatura: quia et ipsi credituri sunt, et liberabuntur a servitute interitus, quemadmodum nos qui jam filii Dei sumus, quamvis nonerimus. Liberabitur ergo a servitute interitus in libertatem gloriae filiorum Dei: id est, erunt ipsi ex servis liberi, et ex mortuis gloriosi in vita perfecta, quam habebunt filii Dei. Scimus enim quod omnis creatura ingemiscit et dolet usque adhuc. Omnis creatura in homine numeratur: non quia in eo sint omnes angeli, et supereminentes virtutes ac poteet omnia quae in eis sunt; sed quia omnis creatura partim spiritualis est, partim animalis, partim corporalis. Quod ut ab inferioribus consideremus, corporalis creatura per loca tenditur; animalis autem vivificat corporalem; spiritualis animalem regit, et tunc bene regit, cum ipsa regendam se subjicit Deo:
Abbreviated transcription (Latin):
Yanitas uanitatũ. & omĩa uani¬
tas. Quȩ habundantia homini
in om̃i labore suo. quẽ ipse labo¬
rat subsole. Cui dictũ ẽ. in labo¬
re manducabis panẽ. Uanitati
ergo creatura subiecta est non
sponte. ẜene additũ. ẽ. ñ sponte.
homo quippe sponte peccauit:
sed non sponte dampnatꝰ fuit. Pecca¬
tũ itaq fuit spontaneũ. contra pre¬
ceptũ facere ueritatis: ꝑeccati aut̃
pena subici fallaciȩ. Non ergo
inspe. Id est ꝓpter eius iustitiam
atq clementiam. qui neq impuni.¬
bilem uoluit ẽẽ peccantẽ. Quia
& ipsa creatura. id est ipse homo
cũ iam signaculo unaginis ꝓpter
peccatũ amisso remansit tantum¬
modo creatura: ipsa itaq creatura
id est & ipsa quȩ nondũ uocatur
filioꝵ forma ꝑfecta. sed tantum
uocatur creatura. liberabitur a
seruitute interitus. Quod itaq
ait & ipsa lib̾abitur. facit intel¬
ligi & ipsa quẽ ad modũ nos. idẽ.
& de ipsis non est desꝑandũ qui

Expanded text:
Vanitas vanitantium, et omnia vaniVanitas vanitantium, et omnia vanitas. Quae abundantia est homini in omni labore suo, quem ipse laborat sub sole ? Cui dictum est, In labore manducabis panem tuum . Vanitati ergo creatura subjecta est, non sponte. Bene additum est, non sponte. Homo quippe sponte peccavit, sed non sponte damnatus est. Peccatum itaque fuit spontaneum, contra praeceptum facere veritatis: peccati autem poena, subjici fallaciae. Non ergo in spe; id est, propter ejus justitiam atque clementiam, qui neque impunibilem voluit esse peccantem. 4 Quia et ipsa creatura, id est, ipse homo, cum jam signaculo imaginis propter peccatum amisso remansit tantummodo creatura: et ipsa itaque creatura, id est, et ipsa quae nondum vocatur filiorum forma perfecta, sed tantum vocatur creatura, liberabitur a servitute interitus. Quod itaque ait, et ipsa liberabitur, facit intelligi, et ipsa, quemadmodum et nos, id est, et de ipsis non est desperandum, qui
Abbreviated transcription (Latin):
catũ ẽ. Quia enim filius dei
unigenitꝰ non potest appellari crea-¬
tura quando quidẽ ꝑ ipsũ facta st̃
omĩa quȩcũq ds̃ fecit. distincte
etiã nos uocamur creatura ante
illã euidentiã głȩ. & distincte uo¬
camur filii dei : quãuis hoc adoptio¬
ne meream᷑. Nam ille unigenitus.
natura filius ẽ. Ergo expectatio
creature. idẽ. expectatio nr̃a reue¬
lationẽ filioꝵ dei expectat. id est
quando re ipsa manifestũ sit quod
nunc spe sumus. Filii enĩ d̃i sumus.
& nondũ apparuit quid erimus.
Scimus quia cũ apparuerit. similes
est. Ipsa est reuelatio filioꝵ dei.
rȩ quȩ non sit creatura: sed ipsa
pictore subiectis sibi colorib. &
ad opus eiꝰ paratis. expectatio co¬
lorum manifestationẽ imaginis
expectat. N on quia tunc aliiͦ. &¬
alii erunt aut non colores erunt:
sed tantũ quod aliã dignitatem
habebunt. Uanitati enim inqͥt
creatura subiecta ẽ. Hoc ẽ. illud.

Expanded text:
catum est. Quia enim Filius Dei catum est. Quia enim Filius Dei unigenitus non potest appellari creatura, quandoquidem per ipsum facta sunt omnia quaecumque Deus fecit, distincte etiam nos vocamur creatura ante illam evidentiam gloriae, et distincte vocamur filii Dei, quamvis hoc adoptione mereamur: nam ille unigenitus natura Filius est. Ergo exspectatio creaturae, id est, exspectatio nostra, revelationem filiorum Dei exspectat; id est,romissum est, quando re ipsa manifestum sit quod nunc spe sumus. Filii enim Dei sumus, et nondum apparuit quid erimus. Scimus autem quoniam cum apparuerit, similes est . Ipsa est revelatio filiorum Deirae, quae non sit creatura; sed ipsa pictore subjectis sibi coloribus et ad opus ejus paratus, exspectatio colorum manifestationem imaginis exspectat. Non quia tunc alii erunt aut non colores erunt, sed tantum quod aliam dignitatem habebunt. Vanitati enim, inquit, creatura subjecta est . Hoc est illud:
Abbreviated transcription (Latin):
nobis. Noc manifestũ. ẽ. Dixerat
enĩ suꝑius. Si aut̃ sp̃u facta car¬
nis mortificaueritis: uuetis. Qd̾
fieri n potest sine molestia: cui
patientia necessaria ẽ. Quo ꝑtin&
& quod paulo ante ait. si tamen
compatimur ut & congłificem᷑.
Quod itaq ait. Nam expectatio
creaturȩ : reuelationẽ filioꝵ dei
expectat. Hoc eũ puto dicere. nã
oe hoc ipsum qđ in nobis dolet
cũ facta carnis mortificamꝰ id.ẽ.
cum esurimus aut sitimꝰ ꝑ absti.¬
nentiã. dũ frenamꝰ delectationẽ
concubitus ꝑcastitatẽ. dum in¬
iuriarũ lacerationes. o contu
meliarũ aculeos ꝑ patientiam
sustinemꝰ. dum neglectis atq
reiectis uoluptatib nr̃is ꝓfructu
matris ȩccłȩ laboramus. quicqͥd
in nobis in hac atq huius modi
attritione dolet: creatura est.
Dolet enim corpus &e anima quȩ
utiq creatura est: & expectat
reuelationẽ filioꝵ di. Id ẽ expecᷤ.¬
tat quando appareat qđ uoca-¬
tum.ẽ. in ea gloria ad quã uo-¬

Expanded text:
festum est: dixerat enim superius: Si autem spiritu facta carnis mortificaveritis, vivetis. Quod fieri non potest sine molestia, cui patientia necessaria est. Quo pertinet, et quod paulo ante ait: Si tamen compatimur, ut et conglorificemur . Quod itaque ait, Nam exspectatio creaturae revelationem filiorum Dei exspectat; hoc eum puto dicere. Nam et hoc ipsum quod in nobis dolet, cum facta carnis mortificamus, id est, cum esurimus aut sitimus per abstinentiam, dum frenamus delectationem concubitus per castitatem, dum injuriarum lacerationesmeliarum aculeos per patientiam sustinemus, dum, neglectis atque rejectis voluptatibus nostris, pro fructu matris Ecclesiae laboramus, quidquid in nobis in hac et hujusmodi attritione dolet, creatura est. Dolet enim corpus et anima, quae utique creatura est, et exspectat revelationem filiorum Dei, id est exspectat quando appareat quod vocatum est, in ea gloria ad quam vo
Abbreviated transcription (Latin):
ceꝑint. ergo cuiꝰ uult miseretur
& quẽ uult obdurat. Quid adhic
conqueritur nã uoluntati eiꝰ quis
resistit: cũ his ergo u̾bis aut ca-¬
lũniari scripturas. aut latebram
peccatoꝵ suoꝵ quȩrere cȩꝑint.
ut p̃cepta contẽpnant qͥb ad ui.¬
tãbonã ꝑuenit᷑. respondeamus
fidentissime. Ohomo tu quis es
qui respondeas do. nec eos reueri¬
ti sc̃m canib demꝰ. aut ꝓiciamꝰ
margaritas nr̃as ante porcos. si
tam̃ iã ipsi canes & porciñ sumꝰ:
& de meritis animarũ reuelante
spũ scõ sublime aliquid & auul.¬
gari coniectura remotissimũ uł
exparte atq in enigmate suspi¬
cemur. Non enĩ apl̃s hoc loco
scõs ꝓhibuit aquęrendo: sed eos
qui nondũ incaritate radicati
ox fundati possunt cõphendere
cũ omĩb scĩs latitudinẽ. longitu¬
dinẽ. altitudinẽ & ꝓfundũ. et

Expanded text:
seretur, et quem vult obdurat. Quid adhuc conqueritur? nam voluntati ejus quis resistit ? cum his ergo verbis aut calumniari Scripturas, aut latebram peccatorum suorum quaerere coeperint, ut praecepta contemnant, quibus ad vitam bonam pervenitur, respondeamus fidentissime, O homo, tu quis es, qui respondeas Deo? Nec eos reveriti sanctum canibus demus, aut projiciamus margaritas nostras ante porcos : si tamen jam ipsi canes et porci non sumus, et de meritis animarum revelante Spiritu sancto. sublime aliquid et a vulgari conjectura remotissimum, vel ex parte atque in aenigmate suspicemur. 2. Non enim Apostolus hoc loco sanctos prohibuit a quaerendo, sed eos qui nondum sunt in charitate radicati et fundati, ut possint comprehendere cum omnibus sanctis latitudinem, longitudin
Abbreviated transcription (Latin):
uocatur sp̃ualis. Quȩ uita cũ aliqͣ
molestia nunc agitur: post aut̃
nullã patietur. Et qm̃ sũmi angłi
spũaliter uiuunt: infimi autem
animalit̃. Bestiȩ uero & om̃ia pe¬
cora carnalit̃. corpus aut̃ ñ uuit
sed uiuificatur: om̃is creatura in
homine ẽ. quia & intelligit spu.¬

Expanded text:
ocatur spiritualis. Quae vita cum aliqua molestia nunc agitur, post autem nullam patietur. Et quoniam summi Angeli spiritualiter vivunt, infimi autem animaliter, bestiae vero et omnia pecora carnaliter, corpus autem non vivit, sed vivificatur; omnis creatura in homine est, quia et intelligit sp
Abbreviated transcription (Latin):
massam fecerut: ñ tam̃ nulla est
int̃ illos diu̾sitas. Ycedit gͦ aliqͥd
in peccatorib quo ꝗͣuis nondum
sint iustificati digni efficiant᷑ iusti¬
ficatione. & itẽ p̾cedit in aliis pec¬
catorib qͥ digni sint obtunsione.
Habes eundẽ apłm alibi dicentẽ.
dedit illos ds̃ in reꝓbũ sensũ. Qđ
eos dedit in reꝓbũ sensũ. hoc. ẽ.
qđ indurauit cor pharaonis. Qd̃¬

Expanded text:
massam fecerint, non tamen nulla est massam fecerint, non tamen nulla est inter illos diversitas. Praecedit ergo aliquid in peccatoribus, quo quamvis nondum sint justificati, digni efficiantur justificatione; et item praecedit in aliis peccatoribus quo digni sint obtusione. Habes eumdem apostolum alibi dicentem, dedit illos Deus in reprobum sensum . Quod eos dedit in reprobum sensum, hoc est, quod induravit cor Pharaonis