comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
re tenebrarum aqua omnes subruti disiectiq nocte intempesta
ignibus extinctis rebusq ad uictum pertinentibus omnibus corru¬
ptis per castra passim uagabantur scutisq capita contegebant Ea¬
dem nocte .u. legionis pilorum cacumina sua sponte arserunt.
Rex interim iuba de equestri prelio scipionis certior factus uo
nis ac terrore cesaris cum tribus legionibus equitibusq frena¬
tis. dccc. numidis sinc frenis peditibusq eius armature grandi
numero clephantis.xxx. egressus de regno adscipionem est profe¬
ctus. Postquam adeum peruenit castris regis scorsum positis cu
cis copus quas commemoraui haud ita longe a scipione consedit.
Erat in castris cesaris superiore tempore magnus terror et expecta¬
tione copiarum regiarum exercitus cius magis suspensione a¬
nimi ante aduentum iube commouebatur. Postꝙͣ uenit castra
castris contulit despectis eius copus omnem timorem deponit.

Expanded text:
re tentoriis aquarumque vi subrutis disiectisque, nocte intempesta re tentoriis aquarumque vi subrutis disiectisque, nocte intempesta ignibus exstinctis, rebus quae ad victum pertinent omnibus corruptis per castra passim vagabantur scutisque capita contegebant. Eadem nocte V. legionis pilorum cacumina sua sponte arserunt. § 48 Rex interim Iuba de equestri proelio Scipionis certior factus evonis ac terrorem Caesaris, cum tribus legionibus equitibusque frenatis DCCC, Numidis sine frenis peditibusque levis armaturae grandi numero, elephantis XXX egressus e regno ad Scipionem est profectus. Postquam ad eum pervenit, castris regiis seorsum positis cum eis copiis quas commemoravi, haud ita longe ab Scipione consedit. — Erat in castris Caesaris superiore tempore magnus terror, et exspectatione copiarum regiarum exercitus eius magis suspensiore animo ante adventum Iubae commovebatur; postquam vero castra castris contulit, despectis eius copiis omnem timorem deponit.
Abbreviated transcription (Latin):
da noctis nimbus cum sarea grandine subito est exortus ingẽs
Ad hoc autem incominodum accesserat ꝙ cesar non more superi¬
orum imperatorum exercitum in hybernis continebat sed inter¬
tio quartoue dic procedendo propius hostemq accedendo cas¬
tra communiebat opereq faciendo milites se circumspiciendi
non habebant facultatem. Preterea ex sicilia ita cxercitum trãs¬
portauerat ut preter ipsum militem et arma nec uas neq man¬
cipium neq ullam rem que militi usui esse consueuit in naues
imponi pateretur. In africa autem non modo sibi quicquam nõ
acquisierant aut parauerant sedctiam propter annone carita¬
tem ante parta consumpserant. Quibus rebus attenuati oppido
per ꝙͣ pauci sub pellibus acquiescebant reliqui ex uestimentis tẽ¬
toriolis factis atq arundinibus corusq contextis protegeban¬
tur. Itaq subito nimbo grandineq consecuta et grauata ponde¬

Expanded text:
da noctis nimbus cum saxea grandine subito est exortus ingens. da noctis nimbus cum saxea grandine subito est exortus ingens. Ad hoc autem incommodum accesserat quod Caesar non more superiorum temporum in hibernis exercitum continebat, sed in tertio quartoque die procedendo propiusque hostem accedendo castra communibat opereque faciendo milites se circumspiciendi non habebant facultatem. Praeterea ita ex Sicilia exercitum transportabat ut praeter ipsum militem et arma nec vas nec mancipium neque ullam rem quae usui militi esse consuevit in navis imponi pateretur. In Africa autem non modo sibi quicquam non adquisierant aut paraverant sed etiam propter annonae caritatem ante parta consumpserant. Quibus rebus attenuati oppido perquam pauci sub pellibus adquiescebant: reliqui ex vestimentis tentoriolis factis atque harundinibus scopisque contextis permanebant. Itaque subito imbre grandineque consecuta gravatis ponde
Abbreviated transcription (Latin):
contra me Ego autem ex meis commilitonibus quos nunc intua
tenes potestate non amplius decem sumam tunc ex uirtute no¬
sus scipio atq animi dolore incensus annuit centurionibus
quid ficri uellet atq ante pedes centurionem interfecit reliquoᷤ¬
q ueteranos a tyronibus iubet secerni. abducite istos inquit
nefario scelere contaminatos et cede cuinum saginatos. Sic er¬
tra uallum deducti sunt et cruciabiliter interfecti. Tirones autẽ
iubet inter legiones dispartiri et comminium cum ticrda in con¬
spectum suum prohibet adduci. Qua ex re cesar commotus cos
quos in stationibus cum longis nauibus apird tapsum custo
dio essent obnegligentiam ignominie causa dimitendos ab ex¬
ercitu grauissimumq in cos edictum proponendum curauit.⁊
Per idem tempus fere cesaris exercitui res accidit incredibilis
auditu. Namq uigiliarum signo confecto circiter ugilia secun¬

Expanded text:
contra me; ego autem ex meis commilitonibus quos nunc in tua contra me; ego autem ex meis commilitonibus quos nunc in tua tenes potestate non amplius X sumam. Tunc ex virtute nous Scipio atque animi dolore incensus innuit suis centurionibus quid fieri vellet, atque ante pedes centurionem interfecit reliquosque veteranos a tironibus iubet secerni. 'Abducite istos,' inquit, 'nefario scelere contaminatos et caede civium saginatos.' Sic extra vallum deducti sunt et cruciabiliter interfecti. Tirones autem iubet inter legiones dispertiri et Cominium cum Ticida in conspectum suum prohibet adduci. Qua ex re Caesar commotus eos quos in stationibus cum longis navibus apud Thapsum custoddio essent, ob neglegentiam ignominiae causa dimittendos ab exercitu gravissimumque in eos edictum proponendum curavit. § 47 Per id tempus fere Caesaris exercitui res accidit incredibilis auditu. Namque vergiliarum signo confecto circiter vigilia secun
Abbreviated transcription (Latin):
q defenoctis certum est uobis uitam et pecuniam donari. Quap¬
pter quid sentiatis proloquamini. Hac habita oratione scipio
cum extimasset prosuo benesicio sine dubio ab hiis gratias sibi
actum in potestatem hiis dicendi fecit. Ex hiis centurio legiõis
xiiii. pro tuo inquit summo beneficio scipio tibi gratias ago
non enim te imperatorem appello ꝙ michi uitam incouimitatẽ¬
q belli uire capto polliceris. Et forsitan isto uterer beneficio sinõ
ei summum scelus adiungeretur ego ne contra cesarem impa¬
torem meum apud quem ordincm duxi ciusq exercitum pro
cuius dignitate uictoriaq ampluis.xui. annis depugnaui auer¬
sus armatusq consistam: neq ego istud facturus sum et te ma¬
gnopere ut de negocio desistas adhortor. Contra cuius enim copias
contendas siminus antea expertus es licet nunc cognoscas. Eige
ex tius cohortem unam quam putas esse firmissimam et constitue

Expanded text:
oque defendetis, certum est vobis vitam et pecuniam donare. Quaprooque defendetis, certum est vobis vitam et pecuniam donare. Quapropter quid sentiatis proloquimini.' § 45 Hac habita oratione Scipio cum existimasset pro suo beneficio sine dubio ab his gratias sibi actum iri, potestatem eis dicendi fecit. Ex eis centurio legionis XIIII. 'Pro tuo,' inquit, 'summo beneficio, Scipio, tibi gratias ago — non enim imperatorem te appello — quod mihi vitam incolumitatemque belli iure capto polliceris, et forsan isto uterer beneficio, si non ei summum scelus adiungeretur. Egone contra Caesarem imperatorem meum, apud quem ordinem duxi, eiusque exercitum, pro cuius dignitate victoriaque amplius XXXVI annos depugnavi, adversus armatusque consistam? Neque ego istud facturus sum et te magnopere ut de negotio desistas adhortor. Contra cuius enim copias contendas, si minus antea expertus es, licet nunc cognoscas. Elige ex tuis cohortem unam quam putas esse firmissimam, et constitue
Abbreviated transcription (Latin):
se recepit. Interea ex secundo comineatu quem ex sicilia miserat
alienus naius una in qua fuerat .Q. cominius et.L. titida equeᷤᷤ
romanus a residua classe cum errauisset delataq esset uento.ro
capson a uirgilio scaphis nauiculisq actuarus excepta est eti
ad scipionem deducta. Item altera nauis triremis ex cadem clas¬
se crrabunda hac tempestate delata ad egimurum a classe uari
et.m. octanii est capta in qua milites ueterani cum uno centu¬
rione et nonnulli tirones fuerunt quos uarus asseruatos sinc
contumelia deducendo curauit ad scipionem. Qui postquam ad
cum peruenerunt et ante suggestum eius consticerunt non ue¬
stram inquit sponte uos certo scio sed illus scelerati uestri impe¬
ratoris impulsu et imperio coactos ciues et optimum quemq
nefaric consectari: quos quoniam fortuna in nostram detulit po¬
testatem si to quod facere debetis rempubucam cum optimo qͦ¬

Expanded text:
se recepit. § 44 Interea ex secundo commeatu, quem a Sicilia miserat se recepit. § 44 Interea ex secundo commeatu, quem a Sicilia miserat Alienus, navis una, in qua fuerat Q. Cominius et L. Ticida, eques Romanus, ab residua classe cum erravisset delataque esset vento ad Thapson, a Vergilio scaphis naviculisque actuariis excepta est et adducta. Item altera navis trieris ex eadem classe errabunda ac tempestate delata ad Aegimurum a classe Vari et M. Octavi est capta, in qua milites veterani cum uno centurione et non nulli tirones fuerunt; quos Varus asservatos sine contumelia deducendos curavit ad Scipionem. Qui postquam ad eum pervenerunt et ante suggestum eius constiterunt, 'Non vestra,' inquit, 'sponte vos certo scio, sed illius scelerati vestri imperatoris impulsu et imperio coactos civis et optimum quemque nefarie consectari. Quos quoniam fortuna in nostram detulit potestatem, si, id quod facere debetis, rem publicam cum optimo qu
Abbreviated transcription (Latin):
hostesq qui mediam aciem suam oppido texissent. sibiq diffici¬
le factu esse intellexit simul et oppidum oppugnare et uno tem¬
pore et in acie. et in cornu dextro ac sinistro ex iniquiore loco pu¬
gnare presertim cum milites a manc dici ieuni sub armis stetis¬
sent defatigati. Itaq reductis sius copus in castra postero die
propius corum aciem instituit ex porrigere munitiones. Interĩ
considius qui achillam et octo cohortes stipendiarias numidiᷤᷤ
getulisq obsidebat ubi. E. messius qui cohortibus preerat du
multumq expertus magnisq operibus sepe admotis et hiis
ab oppidanis incensis cum prosiceret nichil subito nuntio de eque¬
striprelio allato commotus frumento cuius in castris copiam ha¬
buerat incenso uino oleo ceterisq rebus que ad uictum parari so¬
lent corruptis acillam quam obsitebat deseruit. atq itinere per
regnum iube facto copias cum scipione partitus adrumentum

Expanded text:
hostisque mediam aciem suam oppido texisse et sibi difficihostisque mediam aciem suam oppido texisse et sibi difficile factu esse intellexit simul et oppidum uno tempore oppugnare et in acie cornu dextro ac sinistro ex iniquiore loco pugnare, praesertim cum milites a mane diei ieiuni sub armis stetissent defatigati. Itaque reductis suis copiis in castra postero die propius eorum aciem instituit exporrigere munitiones. § 43 Interim Considius, qui Acyllam VIII cohortibus et stipendiariis Numidis Gaetulisque obsidebat, ubi C. Messius cum III cohortibus praeerat,4 diu multumque expertus magnisque operibus saepe admotis et his ab oppidanis incensis cum proficeret nihil, subito nuntio de equestri proelio allato commotus, frumento cuius in castris copiam habuerat incenso, vino, oleo ceterisque rebus quae ad victum parari solent corruptis, Acyllam, quam obsidebat, deseruit atque itinere per regnum Iubae facto copias cum Scipione partitus Hadrumetum
Abbreviated transcription (Latin):
leniter accessit iamq minus mille passuũ ab oppido uçita quod
scipio tenebat aberant legiones uiliane cum scipio ueritus ne
oppidum amitteret unde adaquari reliquisq rebus sulleuari ciꝰ
exercitus consueuerat. eductis omnibus copus quadruplici a¬
cie instructa ex instituto suo prima equestri turmatim directa
clephantisq turritis interpositis armatisq suppetias ire contẽ¬
dit. Quod ubi cesar animaduertit arbitratus scipionem ad di¬
micandum paratum ad se certo animo uenire in coloco quod
paulo ante commemoraui ante oppidum constiit. Cum iam ꝓ¬
pe solis occasum cesar expectauisset neq ex eo loco quo constite¬
rat scipionem progredi propius se anim aduertisset locoq se ma¬
gis defenderc si res coegisset ꝙͣ in campo cominus consistere au¬
dere non est uisa ratio propius accedendi eo dic ad oppidum ⁊
quoniam ibi presidium grande numidarum esse cognouerat ⁊

Expanded text:
leniter accessit. Iamque minus mille passus ab oppido Uzitta, quod leniter accessit. Iamque minus mille passus ab oppido Uzitta, quod Scipio tenebat, aberant legiones Iulianae, cum Scipio veritus ne oppidum amitteret, unde aquari reliquisque rebus sublevari eius exercitus consuerat, eductis omnibus copiis quadruplici acie instructa ex instituto suo, prima equestri turmatim derecta elephantisque turritis interpositis armatisque, suppetias ire contendit — quod ubi Caesar animadvertit, arbitratus Scipionem ad dimicandum paratum ad se certo animo venire, in eo loco, quo paulo ante commemoravi, ante oppidum constitit — suamiam prope solis occasum Caesar exspectavisset neque ex eo loco quo constiterat Scipionem progredi propius se animadvertisset locoque se magis defendere, si res coegisset, quam in campo comminus consistere audere, non est visa ratio propius accedendi eo die ad oppidum, quoniam ibi praesidium grande Numidarum esse cognoverat,
Abbreviated transcription (Latin):
cate. omnibus portis in sua castra fugere ceperunt. Postqͣ scipi¬
one siusq copus campo collibusq exturbatis atq incastra cõ¬
pulsis: cum receptui cesar cani uississet equitatumq omnem
intra suas munitiones recepisset campo purgato animadu¬
tit mirifica corpora gallorum germanorumq qui partini eius
autoritatem erant ex gallia secuti partim pretio pollicitatioĩ¬
busq adducti ad cum se contulerant non nulli qui excurionis
prelio capt conseratiq parem gratiam in fide partienda presta¬
re uoluerant. horum corpora mirifica specie amplitudineq cesa to¬
to campo ac prostrata diuersa iacebant. his rebus gestis cesar po¬
stero dic ex omnibus presidus cohortes eduxit atq omnes suas
copias in campo instruxit. Scipio sius male acceptis occisis con¬
uulneratisq intra suas contine se municiones cepit. Cesar in¬
structa acie secundum infimas iugi radices propius munitioes

Expanded text:
catae omnibus portis in sua castra fugere coeperunt. Postquam Scipicatae omnibus portis in sua castra fugere coeperunt. Postquam Scipione eiusque copiis campo collibusque exturbatis atque in castra compulsis cum receptui Caesar cani iussisset equitatumque omnem intra suas munitiones recepisset, campo purgato animadvertit mirifica corpora Gallorum Germanorumque; qui partim eius auctoritatem erant ex Gallia secuti, partim pretio pollicitationibusque adducti ad eum se contulerant, non nulli, qui ex Curionis proelio capti conservatique parem gratiam in fide pariter tuenda praestare voluerant. Horum corpora mirifica specie amplitudineque caesa toto campo ac prostrata diverse iacebant. § 41 His rebus gestis Caesar postero die ex omnibus praesidiis cohortis deduxit atque omnis suas copias in campo instruxit. Scipio suis male acceptis, occisis convulneratisque intra suas continere se munitiones coepit. Caesar instructa acie secundum infimas iugi radices propius munitiones
Abbreviated transcription (Latin):
potiti. Postquam id labienus animaduertit quocelerius his auri¬
uum ferret ex acie instructa equitatus sui prope totum dextrum
cornu auertit. atq sius fugientibus suppetias ire contendit. Qd̃
ubi cesar conspexit labienum absius copus longĩ iam abscessis¬
se equitatus sui alam sinistram ad intercludendos hostes immi¬
sit. Erat in eo campo ubi ea res gerebatur uilla permagna turri¬
bus quatuor extructa que labieni prospectum impediebat ne
posset animaduertere ab equitatu cesaris se intercludi. Itaq
non prius uidit turmas uilianas ꝙͣ suos sentit cedi atergo. Ex
quare subito interrorem uerso equitatu numidarum recta ĩ
castra fugere contendit. Galli germaniq qui restiterant ex
superiore loco et post tergum circumuenti fortiterq resistentes
conciduntur uniuersi. Quod ubi legiones scipionis que pro
castris erant instructe animaduerterunt metu ac terrore obre¬

Expanded text:
potiti. Postquam id Labienus animadvertit, quo celerius eis auxipotiti. Postquam id Labienus animadvertit, quo celerius eis auxilium ferret, ex acie instructa equitatus sui prope totum dextrum cornu avertit atque suis fugientibus suppetias ire contendit. Quod ubi Caesar conspexit Labienum ab suis copiis longius iam abscessisse, equitatus sui alam sinistram ad intercludendos hostis immisit. § 40 Erat in eo campo ubi ea res gerebatur villa permagna turribus IIII exstructa; quae Labieni prospectum impediebat, ne posset animum advertere ab equitatu Caesaris se intercludi. Itaque non prius vidit turmas Iulianas quam suos caedi a tergo sentit. Ex qua re subito in terrorem converso equitatu Numidarum recta in castra fugere contendit. Galli Germanique, qui restiterant, ex superiore loco et post tergum circumventi fortiterque restantes conciduntur universi. Quod ubi legiones Scipionis, quae pro castris erant instructae, animum adverterunt, metu ac terrore occae
Abbreviated transcription (Latin):
umq medio uigo ab co loco ad quem peruenerat usq ad cumi
unde egressus erat iubet dirigi ac muniri. Quod postquam
scipio labienusq animaduerterunt equitatu omni ex castris
educto acieq equestri instructa a suis munitionibus circiter
passibus. m. progrediuntur pedestremq copiam in secunda a¬
cie minus passuum cccc a castris suis constituunt. Cesar in ope
milites adhortari neq aduersariorum copus moueri iam cum
non amplius.cc. inter hostium aciem suasq munitiones esse ⁊¬
animaducrtisset intellexissetq ad impediendos milites suos et
ab operc depellendos hostes propius accedere necesseq haberet
legiones a munitionibus deducere. Imperat turme hyspanoꝵ
ut ad proximum collem propere occurrerent presidiumq urde
deturbarent locumq caperent: codeniq iubet leus armature pau¬
cos consequi subsidio qui missi celeriter numidas adorti partiz

Expanded text:
umque medio iugo ab eo loco ad quem pervenerat usque ad eum umque medio iugo ab eo loco ad quem pervenerat usque ad eum unde egressus erat iubet derigi ac muniri. Quod postquam Scipio Labienusque animadverterant, equitatu omni ex castris educto acieque equestri instructa a suis munitionibus circiter passus mille progrediuntur pedestremque copiam in secunda acie minus passus CCCC a castris suis constituunt. § 39 Caesar in opere milites adhortari neque adversariorum copiis moveri. Iam cum non amplius passus MD inter hostium aciem suasque munitiones esse animadvertisset intellexissetque ad impediendos milites suos et ab opere depellendos hostem propius accedere necesseque haberet legiones a munitionibus deducere, imperat turmae Hispanorum ut ad proximum collem propere occurrerent praesidiumque inde deturbarent locumque caperent, eodemque iubet levis armaturae paucos consequi subsidio. Qui missi celeriter Numidas adorti partim
Abbreviated transcription (Latin):
ad oppidum ruspinam uersus in quo ipse presidium habuit et qd̃
primum ad amiciciam eius accessit ide paruulam decliuitatem
digressus sinistra parte campi propter mare legiones cducit.⁊
Hic campus mirabili planitie patet milia passuum.xx. quod iu¬
gum ingens a mariortum neq ita prealtum uelut theatri efficit
speciem. In hoc iuigo colles sunt excelsi pauci in quibus singule
turres speculeq singule perueteres erant collocate apud quas
ultimum presidium et statio fuit scipionis. Postꝙͣ cesar ad iu¬
gum de quo docui ascendit atq in unumquemq collem turres
castellaq facere cepit atq eaminus semihora effecit. Et postꝙͣ
nonita longe ab ultimo colle turriq fuit que proxua fuit ca¬
stris auersariorum in qua docui esse presidium stationemq nu¬
midarum cesar paulisper commoratus perspectaq natura loci
equitatu in statione disposito legionibus opus attribuit brachi¬

Expanded text:
ad oppidum Ruspinam versus, in quo ipse praesidium habuit et quod ad oppidum Ruspinam versus, in quo ipse praesidium habuit et quod primum ad amicitiam eius accessit. Inde parvulam proclivitatem degressus sinistra parte campi propter mare legiones ducit. Hic campus mirabili planitie patet milia passuum XII; quem iugum cingens a mari ortum neque ita praealtum velut theatri efficit speciem. In hoc iugo colles sunt excelsi pauci, in quibus singulae turres speculaeque singulae perveteres erant collocatae, quarum apud ultimam praesidium et statio fuit Scipionis. § 38 Postquam Caesar ad iugum de quo docui ascendit atque in unumquemque collem turremque, castella facere coepit atque ea minus semihora effecit; et postquam non ita longe ab ultimo colle turrique fuit, quae proxima fuit castris adversariorum, in qua docui esse praesidium stationemque Numidarum, Caesar paulisper commoratus perspectaque natura loci equitatu in statione disposito legionibus opus attribuit bracchi
Abbreviated transcription (Latin):
italicis oratores ad cesarem uenere quantaq copia frumenti
apird se sit docent simulq orant ut sibi presidium mittat quo fa¬
cilius et frumentum et copie sue conseruentur. Quibus cesar
in presentia gratias agit presidiumq breui tempore se missurũ
dixit cohortatusq ad suos ciuies iuibet prosicisci. P. siccius inte¬
rim cum copus numidie fines ingressus castello in montes loco mu¬
nito locato in quo iuba belli gerendi gratia et frumentum et res ce¬
teras que ad bellum usui esse solent comportauerat ui expugnan¬
equitatu leuiq armatura copias suas ex secundo commeatu au¬
rerat naues sex onerarias statim iubet lilibeum ad reliquum ex¬
ercitum transportandum proficisci. Ipse .xi. kalend̃ febuar circi¬
ter uigilia prima imperat speculatores apparitoresq omnes ut
sibi presto essent. Itaq omnibus inscus nec suspicantibus iugi¬
lia tertia iubet omnes legiones extra castra educi atq se sequi

Expanded text:
Italicis aratoribusque, ad Caesarem venire, quantaque copia frumenti Italicis aratoribusque, ad Caesarem venire, quantaque copia frumenti apud se sit docent simulque orant ut sibi praesidium mittat quo facilius et frumentum et copiae suae conserventur. Quibus Caesar in praesentia gratias egit praesidiumque brevi tempore se missurum dixit cohortatusque ad suos civis iubet proficisci. P. Sittius interim cum copiis Numidiae finis ingressus castellum in montis loco munito locatum, in quod Iuba belli gerendi gratia et frumentum et res ceteras quae ad bellum usui solent esse comportaverat, vi expugnanequitatu levique armatura copias suas ex secundo commeatu auxerat, navis exoneratas statim iubet Lilybaeum ad reliquum exercitum transportandum proficisci; ipse VI. Kal. Febr. circiter vigilia prima imperat speculatores apparitoresque omnes ut sibi praesto essent. Itaque omnibus insciis neque suspicantibus vigilia tertia iubet omnis legiones extra castra educi atque se consequi
Abbreviated transcription (Latin):
ne periculo minus faccremus impedicbamur nunc data faculta
ut perspiceremus que fosse aut insidie ciephantis ante castra por¬
tasq ualli facte essent simulq consilia uestra contra easdem be¬
stias comparationemq pugne cognosceremus atq cis renũtia¬
remus. Qui collaudati acesare stipendioq donati ad reliquos p¬
fugas deducuntur quorum orationem celeriter ueritas compro¬
bauit. Namq postero dic er legionibus hiis quas getuli nomi¬
narunt milites legionaru complures ascipione in castra cesa¬
ns perfugerunt. Sum hec ad ruspinam geruntur.m. cato qui
utice preerat delectusq quotidie ubertinorum afrorum seruoꝵ
deniq et cuiuscumq generis hominum qui modo peretatem
arma ferre poterant habere atq subinanum scipionis incast᷑
submitere non intermittit. Legati interim ex oppido tifore in
quo tritici modia mille. ccc. comportata fuerant a negociatorib̾

Expanded text:
ne periculo minus faceremus impediebamur. Nunc data facultane periculo minus faceremus impediebamur. Nunc data facultaut perspiceremus num quae fossae aut insidiae elephantis ante castra portasque valli factae essent, simulque consilia vestra contra easdem bestias comparationemque pugnae cognosceremus atque eis renuntiaremus.' Qui collaudati a Caesare stipendioque donati ad reliquos perfuges deducuntur. Quorum orationem celeriter veritas comprobavit: namque postero die ex legionibus eis quas Gaetuli nominarunt milites legionarii complures ab Scipione in castra Caesaris perfugerunt. § 36 Dum haec ad Ruspinam geruntur, M. Cato, qui Uticae praeerat, dilectus cotidie libertinorum, Afrorum, servorum denique et cuiusquemodi generis hominum, qui modo per aetatem arma ferre poterant, habere atque sub manum Scipioni in castra summittere non intermittit. Legati interim ex oppido Thysdrae, in quod tritici modium milia CCC comportata fuerant a negotiatoribus
Abbreviated transcription (Latin):
giones equitesq c nauibus egressos iubet ex langore nauseaq
reficere dimissos in castella munitionesq disponit. Quibus
rebus scipio quiq cum eo essent comites mirari ac requirere .C.
cesarem qui ultro consuesset bellum inferre ac lacessere prelio
subito commutatum illud non sine magno consilio suspicaban¬
tur. Ita ex cius patientia in magnum terrorem coniecti ex getu¬
lis duos quos arbitrabantur suis rebus amicissimos magnis
premus pollicitationibusq propositis promissis pro perfu¬
gis speculandi gratia in castra cesaris mittunt. Qui simul ade¬
um sunt deducti petierunt ut sibi liceret uerba sine periculo pro¬
loqui. Potestate facta sepenumero inquiunt imperator complu¬
res getuli qui sumus clientes.C. maru et propemodum omnes
ciues r. qui sunt inlegione.iiii. et xii. ad te uolumus in tuaq
presidia confugere sed custodus cquitum numidarum quo idsi¬

Expanded text:
gions equitesque ex navibus egressos iubet ex languore nauseaque gions equitesque ex navibus egressos iubet ex languore nauseaque reficere, dimissos in castella munitionesque disponit. § 35 Quibus rebus Scipio quique cum eo essent comites mirari et requirere: C. Caesarem, qui ultro consuesset bellum inferre ac lacessere proelio, subito commutatum non sine magno consilio suspicabantur. Itaque ex eius patientia in magnum timorem coniecti ex Gaetulis duos quos arbitrabantur suis rebus amicissimos magnis praemiis pollicitationibusque propositis pro perfugis speculandi gratia in castra Caesaris mittunt. Qui simul ad eum sunt deducti, petierunt ut sibi liceret verba sine periculo proloqui. Potestate facta, 'Saepenumero,' inquiunt, 'imperator, complures Gaetuli, qui sumus clientes C. Mari, et propemodum omnes cives Romani qui sunt in legione IIII. et VI., ad te voluimus in tuaque praesidia confugere; sed custodiis equitum Numidarum quo id si
Abbreviated transcription (Latin):
cis ante diebus missum a cesare cum classe demonstrauimus cer¬
ninam peruenit. Cuius aduentu .C. decimus questorius uir qui
ibi cum grandi familie sue presidio preerat comeatui paruulu
nauigium nactus conscendit ac se fuge commendat. Salustius
interim pretor acernitanis receptus magno numero frumẽ¬
ti muento naues onerarias quarum ibi satis magna copia fuit
complet atq in castra ad cesarem nittit. Alienus interim pro
consul e lilibeo in naues onerarias imponit legiones xiii. et xiiii.
et cquites gallos. dccc. funditorum ac sagutariorum. M. ac secũ¬
dum commeatum in africam mittit ad cesarem. Que naues uẽ¬
tum secundum nacte quarto die in portum ad ruspinam ubi ce¬
sar castra habuerat incolumes peruenerunt. Ita cesar duplici
letitia ac uoluptate uno tempore auctus frumento auxilusq tã¬
dem sius ex hilaratus animo atq leuata solicitiroine deponit le¬

Expanded text:
cis ante diebus missum a Caesare cum classe demonstravimus, Cercis ante diebus missum a Caesare cum classe demonstravimus, Cercinam pervenit. Cuius adventu C. Decimius quaestorius, qui ibi cum grandi familiae suae praesidio praeerat commeatui, parvulum navigium nactus conscendit ac se fugae commendat. Sallustius interim praetor a Cercinitanis receptus magno numero frumenti invento navis onerarias, quarum ibi satis magna copia fuit, complet atque in castra ad Caesarem mittit. Alienus interim pro consule Lilybaeo in navis onerarias imponit legionem XIII. et XIIII. et equites Gallos DCCC, funditorum sagittariorumque mille ac secundum commeatum in Africam mittit ad Caesarem. Quae naves ventum secundum nactae quarto die in portum ad Ruspinam, ubi Caesar castra habuerat, incolumes pervenerunt. Ita Caesar duplici laetitia ac voluptate uno tempore auctus, frumento auxiliisque, tandem suis hilaritis annonaque levata sollicitudinem deponit, le
Abbreviated transcription (Latin):
et nc suis inimicis auersarusq dicto audientes essent mittit.
libenti animo pollicentur facturos tantum orare et petere ab co
ut sibi presidium daret quo tutius id et sine penculo facere poᷤ¬
sent se et frumentum et quecumq res eis suppeteret communis sa¬
lutis gratia subministraturos quibus rebus facile acesare impe¬
tratis presidioq dato. C. messium edilitia potestate functum a¬
cillam iubet proficisci. Quibus rebus cognitis considius longi¬
nus qui adrumenti cum duabus legionibus et equitibus. dcc.
peruenit. Considius interim cum ad urbem cum copis accessis¬
ser et animaduertisset presidium cesaris ibi esse non ausus pe¬
riculo suo rem facere nulla regesta pre multitudine hominu
rursus se adrumentum recepit. Deinde paucis post diebus eque¬
stribus copus a labieno adductis rursus acillitanos castris posi¬
tis obsidere cepit. Per id tempus. C. salustius crispus quem pau¬

Expanded text:
, ne suis inimicis adversariisque dicto audientes essent, mittit. § 33 , ne suis inimicis adversariisque dicto audientes essent, mittit. § 33 libenti animo facturos pollicentur; tantum orare et petere ab eo ut sibi praesidium daret, quo tutius id et sine periculo facere possent; se et frumentum et quaecumque res eis suppeteret communis salutis gratia sumministraturos. Quibus rebus facile a Caesare impetratis praesidioque dato, C. Messium, aedilicia functum potestate, Acyllam iubet proficisci. Quibus rebus cognitis Considius Longus, qui Hadrumeti cum duabus legionibus et equitibus DCC pervenit. Considius interim cum ad urbem cum copiis accessisset et animadvertisset praesidium Caesaris ibi esse, non ausus periculum suorum facere nulla re gesta pro multitudine hominum rursus se Hadrumetum recepit; deinde, paucis post diebus equestribus copiis a Labieno adductis, rursus Acyllitanos castris positis obsidere coepit. § 34 Per id tempus C. Sallustius Crispus, quem pau
Abbreviated transcription (Latin):
riam exultationemq eorum pati donec sibi ueteranarum legionũ
pars aliqua in secundo commeatu occurrisset. Scipio interim pau¬
lisper ut antea dixi in eo loco commoratus ut quasi despexisse cesa¬
rem uideretur paulatim reducit suas copias in castra et contione
aduocata de terrore suo desperationeq exercitus cesaris facit uer¬
ba et cohortatus suos uictorian propriam se breui eis daturum
pollicetur. Cesar iubet militem rursus ad opus redire ut per cau¬
sam munitionum tirones in labores defatigare non intermitrat.
Interim numide getuliq diffugere quotidie ex castris scipionis
et partim in regnum se conferre partim ꝙ ipsi maioresq coru
beneficio. C. marii usi fuissent cesaremq cius affinem esse audie¬
bant in eus castra perfugere cateruatim non intermittebant.⁊
Quorum ex numero electos homines illustres getulos litteris ad
suos ciues datis cohortatus uti manu facta se suosq defenderent¬

Expanded text:
riam exsultationemque eorum pati, donec sibi veteranarum legionum riam exsultationemque eorum pati, donec sibi veteranarum legionum pars aliqua in secundo commeatu occurrisset. § 32 Scipio interim paulisper, ut antea dixi, in eo loco commoratus, ut quasi despexisse Caesarem videretur, paulatim reducit suas copias in castra et contione advocata de terrore suo desperationeque exercitus Caesaris facit verba et cohortatus suos victoriam propriam se eis brevi daturum pollicetur. Caesar iubet milites rursus ad opus redire et per causam munitionum tirones in labore defatigare non intermittit. Interim Numidae Gaetulique diffugere cotidie ex castris Scipionis et partim in regnum se conferre, partim, quod ipsi maioresque eorum beneficio C. Mari usi fuissent Caesaremque eius adfinem esse audiebant, in eius castra perfugere catervatim non intermittunt. Quorum ex numero electis hominibus inlustrioribus et litteris ad suos civis datis cohortatus uti manu facta se suosque defenderent
Abbreviated transcription (Latin):
tasq magna ex parte corum exercitus muniebat audaciam. Tu
egregie munitiones castrorum atq ualli fossarumq altitudo et
extra uallum stili ceci mirabilem immodum consiti uel sine defẽ¬
soribus aditum aduersarus prohibebant. Ecorpionum et catapulta¬
rum ceterorumq telorum que ad defendendum solent parari ma¬
gnam copiam habebat. atq hec propter exercitus sui presentis ⁊¬
paucitatem et tirocinium preparauerat non hostium ui et metu
commotus sapientem se timroumq hostium opinioni prebebat
⁊leq idcirco copias quamꝙͣ erant pauce tironumq non ducebat
in aciem ꝙ uictorie suorum diffideret sed referre arbitrabatur cuiꝰ¬
modi uictoria esset futura. Turpe enim sibi cristimabat tot rebus
gestis tantisq exercitibus deuictis tot tam claris uictorus par¬
tis ab reliquis copiis auersariorum suorum ex fuga collectis se
cruentam ateptum existimari uictoriam. Itaq constituerat glo¬

Expanded text:
tasque magna ex parte eorum exercitus minuebat audaciam. Tum tasque magna ex parte eorum exercitus minuebat audaciam. Tum egregiae munitiones castrorum atque valli fossarumque altitudo et extra vallum stili caeci mirabilem in modum consiti vel sine defensoribus aditum adversariis prohibebant: scorpionum, catapultarum ceterorumque telorum quae ad defendendum solent parari magnam copiam habebat. Atque haec propter exercitus sui praesentis paucitatem et tirocinium praeparaverat, non hostium vi et metu commotus patientem se timidumque hostium opinioni praebebat. Neque idcirco copias, quamquam erant paucae tironumque, non educebat in aciem qui victoriae suae diffideret, sed referre arbitrabatur, cuiusmodi victoria esset futura; turpe enim sibi existimabat tot rebus gestis tantisque exercitibus devictis, tot tam claris victoriis partis, ab reliquis copiis adversariorum suorum ex fuga collectis se cruentam adeptum existimari victoriam. Itaque constituerat glo
Abbreviated transcription (Latin):
sinc tumultu aut terrore se recipere atq in opere consistere. Equiti¬
bus autem qui in statione fuerant precipit ut usq eo locum obti¬
nerent in quo paulo ante constitissent donec ab hoste telum mis¬
sum ad se perueniret ꝙ si propius accederetur ꝙͣ honestissime
se intra munitiones reciperent. alii quoq equitatur dicit uti suo
quisq loco paratus armatusq presto esset. ad hec non ipse per se
coram cunrde uallo prospecularctur sed mirabili peritus scientia
bellandi in pretorio sedens per speculatores et nuntios imperabat
que fieri uolebat. animaduertebat enim quamꝙͣ magnis essent
copus aduersarii freti tamen sepe a se fugatis pulsis perterritisq
et concessam uitam et ignota peccata. Quibus rebus nunꝙͣ tan¬
ta suppeteret ex ipsorum mertia conscientiaq animi iuctorie fidu¬
cia ut castra sua adoriri auderent. Preterea ipsius nomen auctori¬

Expanded text:
sine tumultu aut terrore se recipere atque in opere consistere. Equitisine tumultu aut terrore se recipere atque in opere consistere. Equitibus autem qui in statione fuerant praecipit ut usque eo locum obtinerent in quo paulo ante constitissent donec ab hoste telum missum ad se perveniret; quod si propius accederetur, quam honestissime se intra munitiones reciperent. Alii quoque equitatui edicit uti suo quisque loco paratus armatusque praesto esset. At haec non ipse per se coram, cum de vallo prospecularetur, sed mirabili peritus scientia bellandi in praetorio sedens per speculatores et nuntios imperabat quae fieri volebat. Animadvertebat enim, quamquam magnis essent copiis adversarii freti, tamen saepe a se fugatis, pulsis perterritisque et concessam vitam et ignota peccata; quibus rebus numquam tanta suppeteret ex ipsorum inertia conscientiaque animi victoriae fiducia ut castra sua adoriri auderent. Praeterea ipsius nomen auctori
Abbreviated transcription (Latin):
percusso et ad terram defiro reliqui perterriti fuga se in castra recipi¬
unt. quo facto postea sunt deterriti oppidum tentare. Scipio interi
ferc quotidie. non longe asius castris passibus. ccc. instruere aciẽ
ac maiore dici parte consumpta rursus in castra se recipere. Quod
cum sepius fieret neq ex cesaris castris quisꝙͣ prodiret neq propi¬
us eius copias accederet despecta patientia cesaris exercitusq
cus iuba uniuersis copus productis elephantisq turritis. xxx.
ante aciem instructis ꝙͣ latissime potuit porrecta equitum peditũ¬
q multitudine uno tempore progressus haud ita longe a cesaris
castris constitit in campo. Quibus rebus cognitis cesar uibet mi¬
lites qui extra munitiones processerant quiq pabulandi lignã¬
diq aut etiam muniendi gratia uallem petierant quiq ad eam
rem opus erant omnes intra munitiones minutatim modesteq

Expanded text:
percusso et ad equum defixo reliqui perterriti fuga se in castra recipipercusso et ad equum defixo reliqui perterriti fuga se in castra recipiunt. Quo facto postea sunt deterriti oppidum temptare. § 30 Scipio interim fere cotidie non longe a suis castris passibus CCC instruere aciem ac maiore parte diei consumpta rursus in castra se recipere. Quod cum saepius fieret neque ex Caesaris castris quisquam prodiret neque propius eius copias accederet, despecta Caesaris patientia exercitusque eius,13 universis copiis productis elephantisque turritis XXX ante aciem instructis, quam latissime potuit porrecta equitum peditumque multitudine uno tempore progressus haud ita longe a Caesaris castris constitit in campo. § 31 Quibus rebus cognitis Caesar iubet milites qui extra munitiones processerant pabulandi lignandique aut etiam muniendi gratia quique vallum petierant quaeque ad eam rem opus erant,14 omnis intra munitiones minutatim modesteque
Abbreviated transcription (Latin):
ad scipionem custodibus traditi et post diem tertium sunt interfe¬
cti. Qui cum ducerentur ad necem petisse dicitur maior titus acen¬
turionibus uti se priorem ꝙͣ fratrem interficerent. idq ab eis faci¬
le impetrasse atq ita esse interfectos. Turme interim cquitum q̃
pro uallo in stationibus esse solebant ab utrisq ducibus quoti¬
die. minutis prelus inter se depugnare non intermittunt. Non
nunꝙͣ etiam germani galliq labienani cum cesaris equitibus
fide data inter se colloquebantur. Labienus interim cum parte cq¬
tatus leptim oppidum cui preerat saserna cum cohortibus quatu¬
or oppugnare ac ui irrumpere conabatur. Quod a defensoribus
propter egregiam munitionem oppidi et multitudinem tormẽto¬
rum facile et sine periculo defendebatur. Quod ubi eius sepius fa¬
cere equitatus non intermittebat et cum forte ante portam turma
densa astitisser scorpione accuratius misso atq corum decurione.

Expanded text:
ad Scipionem custodibus traditi et post diem tertium sunt interfead Scipionem custodibus traditi et post diem tertium sunt interfecti. Qui cum ducerentur ad necem, petisse dicitur maior Titius a centurionibus uti se priorem quam facerem interficerent, idque ab eis facile impetrasse atque ita esse interfectos. § 29 Turmae interim equitum, quae pro vallo in stationibus esse solebant,12 cotidie minutis proeliis inter se depugnare non intermittunt; non numquam etiam Germani Gallique Labieniani cum Caesaris equitibus fide data inter se colloquebantur. Labienus interim cum parte equitatus Leptim oppidum, cui praeerat Saserna cum cohortibus VI, oppugnare ac vi irrumpere conabatur; quod ab defensoribus propter egregiam munitionem oppidi et multitudinem tormentorum facile et sine periculo defendebatur. Quod ubi saepius eius equitatus facere non intermittebat, et cum forte ante portam turma densa adstitisset, scorpione accuratius misso atque eorum decurione
Abbreviated transcription (Latin):
maritimo preerat cum animaduertisset naues singulas cum exer¬
citu cesaris incertas locorum atq castrorum suorum uagari occasio¬
nem nactus nauim quam ibi habuit actuariam complet militib
et sagutarus et eidem scaphas de nanibus adiungit ac singulas
naues cesarianas consectari cepit et cum plures adortus esset pul¬
sus fugatusq inde discessisset nec tamen desisteret periclitari for¬
te incidit in nauem in qua erant duo titi hispani adolescentes tri¬
buni legionis.u. quorum patrem cesar in senatum legerat et cum
hiis. E. psallienus centurio legionis ciusdem qui.m. messalam
legatum obsederat messane et seditiosissima oratione apud cum¬
est usus idemq pecuniam et ornamenta triumphi cesaris retinẽ¬
da et custodienda curauerat et obhas causas sibi timebat. Hic pro¬
pter conscientiam peccatorum suorum persuasit adolescentibus
ne repugnarent seseq uirgilio traderent. Itaq deducti a uirgilio

Expanded text:
maritimo praeerat, cum animum advertisset navis singulas cum exermaritimo praeerat, cum animum advertisset navis singulas cum exercitu Caesaris incertas locorum atque castrorum suorum vagari, occasionem nactus navem quam ibi habuit actuariam complet militibus et sagittariis et eidem scaphas de navibus adiungit ac singulas navis Caesarianas consectari coepit. Et cum pluris adortus esset pulsus fugatusque inde discessisset nec tamen desisteret periclitari, forte incidit in navem, in qua erant due Titii, Hispani adulescentes, tribuni legionis V., quorum patrem Caesar in senatum legerat, et cum his T. Salienus, centurio legionis eiusdem, qui M. Messallam legatum obsederat Messanae seditiosissima oratione apud eum usus idemque pecuniam et ornamenta triumphi Caesaris retinenda et custodienda curarat et ob has causas sibi timebat. Hic propter conscientiam peccatorum suorum persuasit adulescentibus ne repugnarent seseque Vergilio traderent. Itaque deducti a Vergilio
Abbreviated transcription (Latin):
paucitatem esse non posse milites interim in opere excrcere atq ca¬
stra munire turres et casteua facere molesq iacere in mare non in¬
termutere. Scipio interim clephantos hoc modo conducere insticu¬
it duas instruxit acies unam funditorum contra elephantos que
quasi aduersariorum locum obtineret et contra corum frontem ad¬
uersam lapillos minutos mitteret. Deinde in ordinem clephantos
consticuit: post illos autem suam aciem instruxit ut cum ab aduer¬
sarus lapides mitti cepissent et elephanti perterriti se ad suos conu̾¬
tissent rursus a sua acic lapidibus missis eos conuerterent aduer¬
sus hostem quod egre tardeq fiebat. Audere enuim clephanti multo¬
rum annorum doctrma usuq uetusto uir edocti tamen communi
periculo in aciem producuntur. Dum hec ad ruspinam ab utrisq
ducibus administrantur.E. uirgilius petronius qui tapso oppido

Expanded text:
paucitatem esse non posse. Milites interim in opere exercere atque capaucitatem esse non posse. Milites interim in opere exercere atque castra munire, turris, castella facere molesque iacere in mare non intermittere. § 27 Scipio interim elephantos hoc modo condocefacere instituit. Duas instruxit acies, unam funditorum contra elephantos, quae quasi adversariorum locum obtineret et contra eorum frontem adversam lapillos minutos mitteret; deinde in ordinem elephantos constituit, post illos autem suam aciem instruxit ut, cum ab adversariis lapides mitti coepissent et elephanti perterriti se ad suos convertissent, rursus ab sua acie lapidibus missis eos converterent adversus hostem. Quod aegre tardeque fiebat; rudes enim elephanti multorum annorum doctrina usuque vetusto vix edocti tamen communi periculo in aciem producuntur. § 28 Dum haec ad Ruspinam ab utrisque ducibus administrantur, C. Vergilius praetorius, qui Thapsi oppido
Abbreviated transcription (Latin):
stumium conscriptis et per catascopum missis ut sine mora atq ul¬
la excusatione hyemis uentorumq ꝙͣ celerrime sibi exercitus trãs¬
portarctur. Africam prouinciam perire funditusq euerti asius ini¬
micis q nisi celenter socus foret subuentum preter africam terrã
nichil ne tectum quidem quo se reciperent ab illorum scclere insidi¬
isq reliquum futurum. Atq ipse in tanta erat expectatione et festi¬
natione ut postero dic ꝙͣ misisset litteras nuntiumq in siciliam
classem cxercitumiq morari diceret dies noctesq mentem oculosq
ad mare dispositos direptosq haberet nec mirum anim aduertebat
enim uillas exuri agros uastari pecus diripi trucidari oppida castel¬
laq dirui deserq principes ciuitatum aut interfici aut in catenis
teneri liberos corum obsidum nomine in seruitutem abripi. Hiis se¬
in miserus suamq fidem implorantibus auxilio propter copiaru

Expanded text:
stumum conscriptis et per catascopum missis, ut sine mora ac nulstumum conscriptis et per catascopum missis, ut sine mora ac nulla excusatione hiemis ventorumque quam celerrime exercitus sibi transportaretur: Africam provinciam perire funditusque everti ab suis inimicis; quod nisi celeriter sociis foret subventum, praeter ipsam Africam terram nihil, ne tectum quidem quo se reciperent, ab eorum scelere insidiisque reliquum futurum. Atque ipse erat in tanta festinatione et exspectatione ut postero die quam misisset litteras nuntiumque in Siciliam classem exercitumque morari diceret, dies noctesque oculos mentemque ad mare dispositos directosque haberet. Nec mirum: animadvertebat enim villas exuri, agros vastari, pecus diripi, trucidari, oppida castellaque dirui deserique, principes civitatum aut interfici aut in catenis teneri, liberos eorum obsidum nomine in servitutem abripi; eis se miseris suamque fidem implorantibus auxilio propter copiarum
Abbreviated transcription (Latin):
re q̃ dum alios aduiturus proficisceretur ipse suo regno expulsus
forsitan utraq re expelleretur. Itaq rursus se recepit atq auxilia
ctiam ascipione abdurit sibi suisq rebus timens clephantisq rrx.
relictis sius finibus oppidieq suppetias profectus est. Cesar uiteriz
cum de suo aduentu dubitatio in prouincia esset nec quisqͣ crederet
ipsum sco aliquem legatum in africam cum copus uenisse conserip¬
tis luteris circum prouinciam omnes ciuitates facit de suo aduentu
certiores. Interim nobiles homines ex sus oppidis profugere et in ca¬
stra cesaris deuenire et de aduers ariorum cius acerbitate crudelita¬
temq cominemorare ceperunt quorum lacrimis querelisq cesar cõ¬
motus cum antea stare constituisset in statuus castris estate mita
cunctis copus auxilusq coactis bellum cum suis aduersarus gerere
instituit: licteris ꝙͣ celeriter in siciliam ad allienum et rabirium po¬

Expanded text:
re quam, dum alios adiuturus proficisciretur, ipse suo regno expulsus re quam, dum alios adiuturus proficisciretur, ipse suo regno expulsus forsitan utraque re expelleretur. Itaque rursus recipere atque auxilia etiam ab Scipione abduxit sibi suisque rebus timens elephantisque XXX relictis suis finibus oppidisque suppetias profectus est. § 26 Caesar interim, cum de suo adventu dubitatio in provincia esset neque quisquam crederet ipsum sed aliquem legatum in Africam cum copiis venisse, conscriptis litteris circum provinciam omnis civitates facit de suo adventu certiores. Interim nobiles homines ex suis oppidis profugere et in castra Caesaris devenire et de adversariorum eius crudelitate acerbitateque commemorare coeperunt. Quorum lacrimis querelisque Caesar commotus, cum antea constituisset e stativis castris aestate inita cunctis copiis auxiliisque accitis bellum cum suis adversariis gerere, hieme gerere instituit, litteris celeriter in Siciliam ad Alienum et Rabirium Po