comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
atimore liberati ac copimus
spm adoptionis filiorum. ut
considerant es quid eramus
& quid dono dĩ sumus adepti
magna cum diligentia uitã
nostram ordinemus. nen om̃
dĩ patris in nobis iniuriam
patiatur. Et ea omnia
quȩ euasimus uel uti ingrati
re dõ. abba. id est pater
deoque common& neaccp¬
qua dicimus abba pater dissi¬
milem uitam exibeamus. iniu¬
riam dõ facimus. uocantos cũ
patrem. Idcirco enim bonitato
sua hoc nobis indulsit quod
suꝑ naturam nostrã est. ut quod
substantia in digni sumus. ope¬
Iribus mereamur. Ipse sp̃s
nente in nobis spũ sc̃o. huic uo¬
ci & animo nostro quod cdama¬
man& in nobis. Qm̃ nonteme¬
ro dicimus abba: pater.
Dignam enim uitam huic uo.
num Si autem fili. & heredes.
Sheredos quidem di. coheredos¬
s autem xp̃i. Cum ds̃ pater
nullo modo mortuus possit
mortuus dicatur causa in car¬
nationis. quid est ut hic quimor¬
tuus est semꝑ uiuentis heros
ẽẽ dicatur. Cum heredes uti¬
que non nisi mortuorum sit

Expanded text:
a timore liberati accepimus spiritum adoptionis filiorum, ut considerantes quid eramus, et quid dono Dei sumus adepti, magna cum diligentia vitam nostram ordinemus; ne nomen Dei Patris in nobis injuriam patiatur, et ea omnia quae evasimus, veluti ingrati re Deo: Abba, id est, pater! ideoque commonet, ne accepqua dicimus: Abba, pater, dissimilem vitam exhibeamus, injuriam Deo facimus, vocantes eum patrem. Idcirco enim bonitate sua hoc nobis indulsit, quod super naturam nostram est; ut quod substantia indigni sumus, operibus mereamur. Ipse Spirinente in nobis Spiritu sancto, huic voci et animo nostro, 74 quo clamamanet in nobis, quoniam non temere dicimus, Abba, pater. Dignam enim vitam huic vocirnum. Si autem filii, et haeredes: haeredes quidem Dei, cohaeredes autem Christi. Cum Deus pater nullo modo mortuus possit mortuus dicatur causa incarnationis, quid est ut is qui mortuus est, semper viventis haeres esse dicatur; cum haeredes utique non nisi mortuorum sint?
Abbreviated transcription (Latin):
Ideo enim quod sumium est
legis memorat & huic euan¬
gelio sotiat osteridens unius
es se sensum ductoris. Sed
quia tempore xp̃i addi ali¬
quid oportuit. Non solum
pumos sedinimicos diligere
precepitꝰ himicum autem¬
diligere quidest aliud quã
optare desinire illum abodo
& nibil asperum p&ere ad¬
uersum illum: hoc est ama¬
re illum ea illi optare quȩ
dm̃ habeat ꝓpitium hec est
cȩlestis iustitia. hȩc dõ patri
similes facit quia non coleu¬
tibus se annua dota Nã&
pininicis ut plenitudinẽ iustri

Expanded text:
rvenire. Ideo enim quod summum est rvenire. Ideo enim quod summum est Legis, memorat; ut huic Evangelium societ, ostendens unius esse sensum auctoris. Sed quia tempore Christi addere aliquid oportuit, non solum proximos, sed inimicos diligi praecepit. diligere, quid est aliud, quam optare desinere illum ab odio et nihil asperum petere adversus illum, hoc est, amare illum, ea illi optare, per quae Deum habeat propitium? Haec est coelestis justitia, haec Deo patri similes facit, quia non colentibus se annua dona largipro inimicis, ut plenitudinem justi
Abbreviated transcription (Latin):
A quo honorem accepit.
Ideo debitor dicitur: Si enĩ
non hoc feceris. principitu¬
o suꝑbus es. Aut enim me¬
rito quis aut &ate hono¬
randus est: Qui enim diligit
ꝑximum legem impleuit
Nam non adultẽ rabis non
occides non furaberis. non
concupisces hoc mosses scrip¬
tum accepit ado adrefor¬
mationem legis naturalis
& siquod est aliud mandatũ.
In hoc uerbo consum mat᷑.
Diliges ꝑximum tuum sicut
tẽ ipsum hoc scriptum ẽ
In leuitico manentibus
supradictis mandatis. Itaq
indilectione impleri legẽ
significat sicut dixit
At sisint alia mandata
quȩ nune tacuit tamon
pomnibus mandatis dilec¬
tio satis faciit. Nam sise
humanum genus abinitio
dilexis s&. iniquitas in terris
nones s&r. Exordium enim
iniustitiȩ discordia est Ideo
iniquitãti dilectio ini mita ẽ
sma lum est Dilectio ꝓxi¬
smi malum non operatur. ple¬
Nec peccari potest illa. quę
legis est ꝑfectio ꝑlegis uerba
ad sensum euangelicu puenira

Expanded text:
a quo honorem accepit: a quo honorem accepit: ideo debitor dicitur. Si enim non hoc feceris principi tuo, superbus es; aut enim merito quis, aut aetate honorandus est. Qui enim diligit proximum, Legem implevit.Nam non adulterabis, non occides, non furaberis, non concupisces . Hoc Moyses scriptum accepit a Deo ad reformationem legis naturalis. Et si quod est aliud mandatum, in hoc verbo consummatur: Diliges proximum tuum sicut te ipsum; hoc scriptum est in Levitico . Manentibus itaque supradictis mandatis, in dilectione impleri Legem significat, sicut dixit: ac si sint alia mandata, quae nunc tacuit; tamen pro omnibus mandatis dilectio satisfacit. Nam si se humanum genus ab 100 initio dilexisset, iniquitas in terris non esset; exordium enim injustitiae discordia est. Ideoque iniquitatis dilectio iniquitas est; bonum est. Dilectio proximi malum non operatur; plenec peccare potest illa, quae Legis est perfectio. Per Legis verba ad sensum evangelicum vult pe
Abbreviated transcription (Latin):
eddite ergo omnibus de¬
bita Red di uult ab om¬
nibus debita quia & po¬
tentes sunt debitores mi¬
norihus. ut respondeant
meritis illorum Cui tributũ
tributum. Cui uectigal. uec¬
tigal: primum ea quȩ sunt
potestati regie debita ex¬
slui uib &. quia maior
inbis causa dut necessitas ẽ
Cui timorẽ. timorẽ Timorẽ
potestati exibendum. quia
timor ꝓhib& peccatum
De inde aut parenti aut
domino terreno ut gratiꝰs
agat infilio aut seruo .xp̃ĩ¬
ano Cui bonorẽ honoren
potest hic honor &iam
cirta eos esse qui sublimi
uidentur inmundo. Vt ui¬
demes humilitatẽ seruorũ
xp̃i. laudent potius quã
uitu perent euangelicam
disciplinã: Nemini quic quã
:debeatis nisi ut inuicem
diligatis Pacem ti nos
habere sifieri potest cum
omnibus. Dilectionẽ uero
cum fratribus. & hanc tamen
honore seruitã. Idcrco dũt
debitores dicit. quia homini
quidignus honore est siue
presente siue futuro dignũ
ess& debitum inclinari
illi enim quis indinatur

Expanded text:
eddite ergo omnibus deeddite ergo omnibus debita. Reddi vult ab omnibus debita; quia et potentes sunt debitores minoribus, ut respondeant meritis illorum. Cui tributum, tributum: cui vectigal, vectigal. Primum ea quae sunt potestati regiae debita exsolvi jubet; quia major in his causa aut necessitas est. Cui timorem, timorem. Timorem potestati exhibendum, quia timor prohibet peccatum: deinde aut parenti, aut domino terreno; ut gratias agat in filio aut servo christiano. Cui honorem, honorem. Potest hic honor etiam circa eos esse, qui sublimes videntur in mundo; ut videntes humilitatem servorum Christi, laudent magis quam vituperent evangelicam disciplinam. Nemini quidquam debeatis, nisi ut invicem diligatis. Pacem vult nos habere, si fieri potest, cum omnibus, dilectionem vero cum fratribus, et hanc tamen, honore servato. Idcirco autem debitores dicit; quia homini, qui dignus honore est, sive praesenti, sive futuro, dignum est et debitum inclinari. Illi enim quis inclinatur,
Abbreviated transcription (Latin):
enm male feceristime. Non
enim sine causa gladium por¬
tat hoc est ideo cõminatur
ut si fuerit contẽptus uindic&
Dĩ enim minister est: uindex
mirã ineum qui male Agit
& nullum perire uult. hoc in
seculo rectores ordinauit¬
utterrore inter posito homi¬
nibus uelut pedagogisini :
iectos esse debere. Non solum
pp̃t̃ ira id est ultionẽ p̃sentem
parit enim ira uindictã. Sed
& pp̃t̃ futurum iuditium.
Quia si hic euaserint. illic eos
poena expectat ubi accusame¬
ipsa conscientia pumientur
Nam idcirco tributa penditis.
ministri enim dĩ sunt inhoc
ipsoser uientes. Ideo dicit tributa
prestari ł que dicuntur fisca¬
lia ut subiectionem prestent
ꝑ qua sciant non se esse libe¬
ros sed suh potestate Agere
que exdõ est Principi enim
cit danihel ꝓph&a. Diost enim
inquit regͥnum. & cui uult
Iuic ergo subiciendi sunt sicut
dõ Cuiĩs subiectionis ꝓbatio
haec est cumilli pendunt tributa¬

Expanded text:
autem malum feceris, time. Non autem malum feceris, time. Non enim sine causa gladium portat: hoc est, ideo comminatur, ut, si fuerit contemptus, vindicet. Dei enim minister est, vindex in ira in eum qui male agit.  nullum perire vult, huic saeculo rectores ordinavit, terrore interposito hominibus, velut pedagogi sint, ectos esse debere non solum propter iram, id est, ultionem praesentem; parit enim ira vindictam: sed et propter futurum judicium; quia si hic evaserint, illic eos poena exspectat, ubi accusante conscientia ipsa punientur. Nam Idcirco tributa penditis; ministri enim Dei sunt, in hoc ipsum servientes. Ideo dicit tributa praestari, vel quae dicuntur fiscalia, ut subjectionem praestent, per quam sciant non se esse liberos, sed sub potestate agere, quae ex Deo est; principi enim cit Daniel propheta: Dei est enim, inquit, regnum, et cui vult,esaris, Caesari . Huic ergo subjiciendi sunt sicut Deo, cujus subjectionis probatio haec est, cum illi pendunt tributa
Abbreviated transcription (Latin):
potestati. quise terrore dĩ
Ab his abstin& quȩ ꝓhib&
Itaque qui resistit potestati
dĩ ordinationi refistit:
Hec contra istos est qui ꝑ
potentiã fortẽ aut qui a
Aliquid deprebendis se posse
noncredunt & ꝑ hoc inlude¬
re se legem putant. Oflen¬
dit his dĩ legem & non eua su¬
ros iudicum dĩ quia ad tempus
Aliquo pacto euadunt quiaũt
resistunt. ipsi sibi dampnatio¬
nem adquirunt: Manifestũ
est qui a unus quis que Sperib
suis aut iustificabitur. aut
condempnabitur Qui enĩ audi¬
entes legem peccant. In ex cusa¬
biles sunt Nam qui principan¬
tur: non sunt timoris bonis ope¬
ribus. sed mali: principes hos
dã uitamꝰ & ꝑhibenda aduer¬
sacreantur. Dĩ habentes
imaginẽ. ut sub uno sint c&eri
Vis autem nontimere. potesta¬
temibonum facito & habebis
Ilaudem exilla. Laus ex potes
tate tunc surgit. cum quis in¬
nocens inuenitur Tĩ enim
minister est tibi inbono.
Manifestum est. Ideo recto¬
ros datos nemalur fiat. Si

Expanded text:
potestati, qui se terrore Dei potestati, qui se terrore Dei ab iis abstinet, quae prohibet. Itaque qui resistit potestati, Dei ordinationi resistit. Hoc 99 contra illos est, qui per potentiam fortes sunt, aut qui ab aliqnon credunt, et per hoc illudere se legem putant; ostendit his Dei esse legem, et non evasuros judicium Dei, qui ad tempus aliquo pacto evadunt. Qui autem resistunt, ipsi damnationem acquirunt. Manifestum est quia unusquisque operibus suis aut justificabitur, aut condemnabitur; qui enim audientes legem peccant, inexcusabiles sunt. Nam qui principantur, non sunt timori bonis operibus, sed malis. Principes hos dam vitam, et prohibenda adversa creantur, Dei habentes imaginem, ut sub uno sint caeteri. Vis autem non timere potestatem? Bonum facito, et habebis laudem ex illa. Laus ex potetate tunc surgit, cum quis innocens invenitur. Dei enim minister est tibi in bono. Manifestum est ideo rectores datos ne malum fiat. Si
Abbreviated transcription (Latin):
litiã. & dũ uincitur uinoe¬
re se putit Id enime
agit inmicus ut & nas
dẽpposiio nr̃o abstrab at
Oc catisionẽ. que retis quo¬
modo peccemus. Ideo sipro¬
uocati ab illo uicem illi
non reddamus. Vincimus
illum inbono Ideo enĩ
non resistimus ut bonũ
seruemus neglecta iusti¬
tia. quia cogit iustitia
lostis iustitiȩ legemꝰ se¬
quendam mandauit
neabhac presenti dissima¬
lare uider&ur. hanc com¬
mendat Ouippe cumnisi
hȩc fuerit seruata illa
custodiri non possit hȩc
enim quasi pedagogus: quȩ
paruulos inbuit ut possint
potioris iustitiȩ uiam sequi
Nemini enim potest inpu¬
tari misericordia nisi ha¬
buerit iustitiã. VUt ergo
uis extimor legis natura¬
lis confirm& dm̃ auctore
eius testatur. Et ministran¬
tes eam dĩ ordinationem
habere. Ideo adiecit. que
autem sunt adõ ordinatas
Vt nemo put& quasi huma¬
na commenta contempnen¬
da Vident enim ius diuinũ
humanis auctoritatibus depu¬
tatũ hic ergo subiectus est

Expanded text:
litia, et dum vincitur, vincelitia, et dum vincitur, vincere se putat. Id enim agit inimicus, ut et nos de proposito nostro abstrahat, occasionem quaerens quomodo peccemus. Ideo si provocati ab illo, vicem illi non reddamus, vincimus illum in bono; ideo enim non resistimus, ut bonum servemus, neglecta justitia; quia cogit justitia coelestis justitiae legem sequendam mandavit, ne ab hac praesenti dissimulare videretur, hanc commendat: quippe cum nisi haec fuerit observata, illa custodiri non possit; haec enim quasi paedagogus est, quae parvulos imbuit, ut possint potioris justitiae viam sequi. Nemini enim potest imputari misericordia, nisi habuerit justitiam. Ut ergo jus et timorem legis naturalis confirmet, Deum auctorem ejus testatur; et ministrantes eam Dei ordinationem habere. Ideo adjecit: Quae autem sunt, a Deo ordinata sunt: ut nemo putet quasi humana commenta contemnenda; vident enim jus divinum humanis auctoritatibus deputatum, Hic ergo subjectus est
Abbreviated transcription (Latin):
inimicus tuus cxba illumi
si sitit potum da illi hoc oñi
faciens carbones ignis conge¬
ris suꝑca put eius Nonnũ¬
dam uindictam dõ reseruari
debere ostendit. Sed & benefi¬
tia dari inimicis. Vt uere
ostendamus non meritis nris
habere nos inimicos quos
ut abimimicitus desinant ob¬
sequiis uincero itinur
qui si iminimicis ꝑduraue¬
rint impi&ate montis suȩ
nostra obsequia proficient.
illis ad poenã Aut certe
obsoquiorum nostrorum
sedulitate conpuncti. ł uti
carbones mortui reui ues¬
cant Vt ergo nos intantum
ꝑfectos faciat ut nonsolum
nos ipsos sed & alios ad qui¬
ramus aduitã. Inimicis
non solum uicem reddere
adamititiã ꝑ uocare hor¬
tatur Noli lunci a malo.
sed uince in bono malt̃ Hec
inter praatio a postoli est
coboriantis neuicẽred¬
damus inimicis Sicut
dictum est Multum enĩ
pderit nobis si
malitia cedamus Vincit
enim malum qui adiem¬
pus iunci ind&ur ab illo
Et saluator enim si cuicit
malum dum̃ non rosistitit.
Contra se enim agit ma¬

Expanded text:
micus tuus, ciba illum: si sitit, potum da illi; hoc enim faciens, carbones ignis congeres super caput ejus . Non nudam vindictam Deo reservari debere ostendit, sed et beneficia dari inimicis; ut vere ostendamus non meritis nostris habere nos inimicos, quos ut ab inimicitiis desinant, obsequiis vincere nitimur. Qui si in inimicitiis perduraverint impietate mentis suae, nostra obsequia proficient illis ad poenam: aut certe obsequiorum nostrorum sedulitate compuncti, veluti carbones mortui reviviscent. Ut ergo nos in tantum perfectos faciat, ut non solum nos ipsos, sed et alios acquiramus ad vitam, inimicis non solum vicem reddere ad amicitiam provocare hortatur. Noli vinci a malo, sed vince in bono malum. Haec interpretatio Apostoli est cohortantis, ne vicem reddamus inimicis, sicut dictum est. Multum enim proderit nobis, si malitiae cedamus; vincit enim malum, qui ad tempus vinci videtur ab illo. Etenim Salvator sic vicit malum, dum non restitit; contra se enim agit ma
Abbreviated transcription (Latin):
potest inuenire tam sibi
quã & quẽ plagis affligit
Solent enim in poena de¬
linquere. Nonsolum tam¬
de subiectis tundictã phib&
conp&entõ sed & deparibus
& magnis hoc est defratre
forto innos peccante. nonque¬
rimus uindicari sed remit¬
tamus dĩ iuditio roseruan¬
tes. Nedum abira d&ine¬
mur. inueniat locum ini¬
micus in quo sug gerat.¬
& suadeat quod contra nos
ẽ Scriptum est enin Vt for¬
tius suadeat exemplo legis
hoc format dicens. scriptum
inꝑuerbus: mihi uindictam
ego r&ribuã dicit dñs
Vt siminime.: Anõb fiat quod
doc& dm̃ a nobis comemptũ

Expanded text:
potest invenire tam sibi potest invenire tam sibi quam ei quem plagis affligit; solent enim in poena delinquere. Non solum de subjectis vindictam prohibet competentem, sed et de paribus et magnis, hoc est, de fratre forte in nos peccante non quaeramus vindicari, sed remittamus, Dei judicio reservantes, ne dum ab ira detinemur, inveniat locum inimicus, in quo suggerat et suadeat quod contra nos est. Scriptum est enim. Ut fortius suadeat, exemplo legis hoc firmat dicens: scriptum, inquam, est: Mihi vindictam, ego retribuam dicit Dominus , ut si minime a nobis fiat, quod docet, Deum a nobis contemptum
Abbreviated transcription (Latin):
Agentes pacem habere uide¬
antur limsi non fuerit a¬
mator pacis. tũ tameN
uis es se pacificus quantum
adte ꝑtin& Si autem in re¬
uerens & blas phemus quis
sit & pacem cum illo habe¬
re non possis non utique
tibi adscribendum erit.
Quia iohannos apłs eos
qui negant incarne. xp̃m
uenis se nec falutari ꝑmi¬
sit Nos ergo parati sunx
nibus pacom habemus
Ilus autem repugnantib
fi& in possibile non exno¬
bis. Side nobis querola
doponatur. Qui enim nul¬
lum ledit. appar& esse
pacificus Non uos m&¬
ipsos defendentes Rm̃i sed
datum locum ire. Vt pa¬
cis foodera seruari pos¬
sint abira dissimulandũ
sol& peccari Cum quando
quis furore commotus
plus exiit quam posto lat
causa delicti dug sibi ipsi
incommodũ prestat. Si
grauiora peccata conpe
tuit mendatũ habere & sa¬
num Unde & salomon No
li iustus essemultum
Est enim inquit qui perit
insua iustitia Uo lens enĩ
singulis peccatis responde¬
re circa uindictam mortẽ

Expanded text:
agentes pacem habere videagentes pacem habere videamur. Jam si non fuerit amator pacis, tu tamen vis esse pacificus, quantum ad te pertinet. Si autem irreverens et blasphemus quis sit, et pacem cum illo habere non possis, non utique tibi ascribendum erit, quia Joannes apostolus eos qui negant in carne Christum venisse nec salutari permisit. Nos ergo parati simus, nibus pacem habeamus, aliis autem repugnantibus fiet impossibile, non ex nobis, si de nobis querela non deponatur; qui enim nullum laedit, apparet esse pacificus. Non vosmetipsos defendentes, charissimi, sed date locum irae. Ut pacis foedera servari possint, ab ira dissimulandum solet peccari, cum quando quis furore commotus, plus exigit quam postulat causa delicti, aut sibi ipsi incommodum praestat, si graviora peccata compettuit emendatum habere et sanum. Unde et Salomon: Noli, ait, justus esse multum? est enim, inquit, qui perit in sua justitia. Volens enim singulis peccatis respondere, circa vindictam mortem
Abbreviated transcription (Latin):
at & fratri scandalum ñsit
Ac si liceat enim & fratrem
scandalizet do non placeat
quia ds saluti studendũ mo¬
n&: Sic ergo ꝑuidontur bo¬
na coram do & hominibus
siea quelic& sic agantur
nescandalum faciant Si fie
spreuerit ut tali uero ini¬
iicus cum aut rep̃ hendi
forte abillo non uult aut
inuid& bomis eius. quod
abillo tamen ꝑtin& non
discordat abene agentibus.
Hic est enĩ in pacificus. qui
p̃ter missa uoluntate
legis suum ius sequitur
Qu̾am quã dicat dauid
Cũm his quioderant pacem.
eram pacificus : Seđ hoc
neces sitatis erat propter
potentiã ꝑsonarũ. ut ł sic
obsequi is humilitatis uin¬
catur quem sic extollit
suꝑbia ut mandata legis
spernat potest fieri utde
timore pacificum se quis
pbeat il li. quiodit pacem
Quando enim uicẽ malis
reddere non uult pacifi¬
cus est hoc est debono
uincere malũ Vtuel obse¬
quiis uincatur. quẽ man¬
data legis non uincuntꝰ.
Ergo si fieri potest inquit
qudd ex uobis est. ut bene

Expanded text:
at, et fratri scandalum non sit. at, et fratri scandalum non sit. Etsi liceat enim, et fratrem scandalizet, Deo non placet; quia Deus saluti studendum monet. Sic ergo providentur bona coram Deo et hominibus, si ea quae licent sic agantur, ne scandalum faciant. Si fiespreverit, ut sit tali viro inimicus, cum aut reprehendi forte ab illo non vult, aut invidet bonis ejus; quod ad illum tamen pertinet, non discordat a bene agentibus. Hic est enim impacificus, qui praetermissa voluntate Legis, suum jus sequitur; quamquam dicat David: Cum iis qui oderunt pacem, eram pacificus . Sed hoc necessitatis erat propter potentiam personarum, ut vel obsequiis humilitatis vincatur, quem sic extollit superbia, ut mandata Legis spernat. Potest timore pacificum se quis praebeat illi qui odit pacem; quando enim vicem reddere malis non vult, pacificus est, hoc est, de bono vincere malum, ut vel obsequiis vincatur, quem mandata legis non vincunt. Ergo si fieri potest, inquit, quod ex vobis est, ut bene
Abbreviated transcription (Latin):
iniustis Nemini malum pro
malo reddentes hoc est quod
dicit dñs Nisi habundauerit
iustitia ur̃a plus quam scribarã
& phariseorum non intrabitis
in regnumdĩ Mandatũ enĩ
in lege erat diliges proximũ
ticum &odio habebis inimicũ
tuum. haec quantũ indaur
iustitiaẽ. Sed uthabund& iust¬
deremalum ppromieloues ues¬
fectisint & prohoc mertesillis
reddatur mnidiciodi Superor¬
dienim uid&dir ipsã iustitiam¬
cum quod lic& ut melior sit
non facit celestis iustitiȩ imi¬
tator Mundi ergo iustitia
ado illi concessa in nocentem
sacit. Caelestis autem ꝑfectum
ut meritum habeat apuddm̃
ra ane oculos habere. intca
gerantur que possint post¬
quam facta fuerint in rep̃¬
bensionem nonuenire. Sed
magis laudi eẽ siue apud dm
siue̾ apud homines. Nequis
estim& quiado licita nondis¬
plicent. Idcirco noncurandũ
si fratri scandalum sint. hoc
p̃mon& quia illud fieri
dob& quod &do non displice¬

Expanded text:
injustus. Nemini malum pro injustus. Nemini malum pro malo reddentes. Hoc est, quod Dominus dicit: Nisi abundaverit justitia vestra plusquam scribarum et pharisaeorum, non intrabitis in regnum Dei . Mandatum enim in Lege erat: Diliges proximum tuum, et odio habebis inimicum tuum . Haec, quantum videtur, justitia est: sed ut abundet justdere malum pro malo; ut perfecti sint, et pro hoc merces illis reddatur in judicio Dei. Supergredi enim videtur ipsam justitiamum quod licet, ut melior sit, non facit coelestis justitiae imitator. Mundi ergo justitia a Deo illi concessa innocentem facit: coelestis autem perfectum, ut meritum habeat apud Deura ante oculos habere; ut ea gerantur, quae possint, postquam facta fuerint, in reprehensionem non venire, sed magis laudi esse, sive apud Deum, sive apud homines. Ne quis aestimet quia Deo licita non displicent, idcirco non curandum, si fratri scandalum sint; hoc praemonet quia illud fieri debet, quod et Deo non displice
Abbreviated transcription (Latin):
Sicut & inalia epistola. considerans
teipsum ne&tu tempteris : Alter
alterius onera sustin&e. Non
alta sapientes. Alta sapere suꝑ¬
bi a est Nam & diabolus cum al¬
ta sapit apostatauit Neelatio
sit inanimo & p̃sumens forte
deincolomitate Actus sur nonc̃¬
doleat fr̃i sed exprobr& quasi
peccatore Haec suꝑbiaẽ: quae
cumse p̃ponit. offendit qđ &
dñs denotat dicens. Eice trabẽ
prius deoculo tuo & tunc uidebis
eicere festucam deoculo fra¬
tristui Ipsa enim clatio pecca¬
tum est. acsi nonsit peccator
quod inpos sibile est. fit peccator
dum suꝑbit denique dicit sa¬
lomon Suꝑbisds̃ resistit
Sed humilibus consentientes
ut habeat gratiam apud dm̃
Quia quise exaltauerit. humi¬
liabitur Nolite eẽ prudentes
apud m&ipsos hoc inesaia
ꝓph&a scriptum est. quod hic
quasi ꝓprium ponit. Ut iustiti¬
A cominunis habeatur. Non
ut sibi quis iustussit. c&eris aũt

Expanded text:
sicut et in alia dicit epistola: Considerans sicut et in alia dicit epistola: Considerans te ipsum, ne et tu tenteris. Alter alterius onera sustinete . Non alta sapientes. Alta sapere superbia est; nam et diabolus cum alta sapuit, apostatavit. Ne elatio sit in animo, et praesumens forte de incolumitate actus sui, non condoleat fratri suo, sed exprobret quasi peccatori, haec superbia est, quae cum se praeponit, offendit. Quod et Dominus denotat, dicens: Ejice trabem prius de oculo tuo, et tunc videbis ejicere festucam de oculo fratris tui . Ipsa enim elatio peccatum est: ac si non sit peccator, quod impossibile est; fit peccator, dum superbit. Denique dicit Salomon: Superbis Deus resistit . Sed humilibus consentientes. ut habeat gratiam apud Deum, quia qui se exaltaverit, humiliabitur . Nolite esse prudentes apud vosmetipsos . Hoc in Esaia propheta scriptum est, quod hic quasi proprium ponit; ut justitia communis habeatur, non ut sibi quis justus sit, caeteris autem
Abbreviated transcription (Latin):
eium communicat.
hoc sit memorem & comiu
illorum & si sũp tibus
indigent comiunicandũ ẽ
eis. Sicut dicit alio loco
Decollectis que fiunt in scbs
Et ad gathas. ut pauperum
memores essemus. hospi¬
talitatẽ sectantes: Imitator
&amator scõrum hospi¬
talitatẽ sectatur. exemplis
scĩ babrahe & loth uiri iusti
Cabhac illos consu&udine
auferre uult quȩ omnibus
cominunis est. Neirato
animo incitati prius fatbe
maledicere uelint. Sed ut
magis uita iracundia bene¬
dicant. & laud sit discipli¬
na dominica Qaudero
cum gaudentibus flere cũ
flentibus hoc est quod alio
loco dicit:. Si quid patitur
unum membrum concõpa¬
tiunt᷑ omnia membr& Cum
enim quis fra̾ ri solatio est mne¬
cessitate erigit Amimum eius
&apud dm̃ sibi conlocatmeri¬
tum. qui amembrum diligit
corporis xp̃i. Et sicum infide¬
li condoleat. prouocat magis
illum ad de fectum discipline
dominice. Id ipsum inuicẽ senti¬
entes hoc est quod dictum est con¬
patidebere infratris tribulatione.

Expanded text:
enim, communicat; ut enim, communicat; ut hoc sit memorem esse et illorum: et si sumptibus indigent, communicandum est eis, sicut dicit alio loco: De collectis autem quae fiunt in sanctos ; et ad Galatas: Ut pauperum memores essemus . Hospitalitatem sectantes. Imitator et amator sanctorum hospitalitatem sectatur exemplis sancti Abrahae, et Loth viri justi. ab hac illos consuetudine auferre vult, quae omnibus communis est, ne irato animo incitati prius facile maledicere velint: sed ut magis, victa iracundia, benedicant, et laudi sit disciplina Dominica. 97 Gaudere cum gaudentibus, flere cum flentibus. Hoc est, quod alio lounum membrum, compatiuntur omnia membra . Cum enim quis fratri solatio est in necessitate, erigit animum ejus, et apud Deum sibi collocat meritum, quia membrum diligit corporis li condoleat, provocat magis illum ad profectum disciplinae Dominicae. Idipsum invicem sentientes. Hoc est, quod dictum est, compati debere in fratris tribulatione,
Abbreviated transcription (Latin):
nis & apto tempore roligio¬
nis fidem loquerentur.
Sunt enim quidã & u in hoc
tempore quo pax est. qui sic
phorrent uerba di ut audien¬
tes cum magna ira plasphe¬
ment uiam .xp̃i. Nam &ip¬
se serui ut tempori quando
quod noluit fecit. Inuitus enĩ
circum cidit ti motheũ. &
raso capite purificatus secđm
legẽ ascendit templum. Ut
iudȩorum sopir& insaniam.
Spe gudentes: post quã dix̃
temp̃ori seruientes. Adiecit
spe gaudentes. Vt si forte
pp̃t iniquitatẽ temporis ñ
liceat defide publice loqui
sed eẽ in m&u. Sp̃e gaudeat
quia hȩc tristitia parit l&¬
tiã intribulatione patien¬
tes hoc est spe gaudere.
Intribulatione patientem
De etudio enim spei tolerat
tribulationẽ: Sciens multo
s sunt orationĩ instantes
neces sariae ualde oratio.
quia ut tribulatio pos sit
to lerari p̃cibus insistendũ
est Memoris scõrum com¬
municantes Manfestũ
est. quia quipreces suas exau¬
diri uult. emulus deb& eẽ
uitȩ scõrum Cum imitatur

Expanded text:
nis, et apto tempore religionis, et apto tempore religionis fidem loquerentur. Sunt enim quidam etiam in hoc tempore quo pax est, qui sic perhorrent verba Dei, ut audientes cum magna ira blasphement viam Christi. Nam et ipse servivit tempori, quando quod noluit fecit; invitus enim circumcidit Timotheum, et raso capite purificatus secundum Legem ascendit templum, ut Judaeorum sopiret insaniam. Spe gaudentes. Postquam dixit: Tempori servientes, adjecit: Spe gaudentes; ut si forte propter iniquitatem temporis non liceat de fide publice loqui, sed esse in metu, spe gaudeat; quia haec tristitia parit laetitiam. In tribulatione patientes. Hoc est spe gaudere, in tribulatione patientem esse; de gaudio enim spei tolerat tribulationem, sciens multo  sunt. Orationi instantes. Necessaria est valde oratio; quia ut tribulatio possit tolerari, precibus insistendum est. Memoriis sanctorum communicantes Manifestum est quia qui preces suas exaudiri vult aemulus debet esse vitae sanctorum; cum imitatur
Abbreviated transcription (Latin):
tepidus : Sicut dicit inapoca¬
lypsi iohannes. Qm̃ tepidus
es inquit. euomate exore
meo. Cottidiana enim medi¬
tatio tollit soporẽ. & facit
tigilantem opera autẽ dm̃
sunt que mandat fieri ꝓuti¬
litate ec desiȩ. idest fr̃m
Tempore seruientes: Ingreco
dicitur sic habere. dõ serui¬
entes. quod nec loco ł conp&it
quidenim opus erat sunmã
hanc ponere totius deuoti¬
onis cum quando singula
menbra que ad obsequi a
& seruita dĩ ꝑtinent me¬
mor& In omnibus enim
his quȩ onumerat. plenũ
dõ seruitium exhib&ur
Nam seruire tempori
quid fit alibi
soluit dicit. Redimen¬
tes tempꝰ. qm̃ dies malisunt
Vt sciatis quemad modum
unus cuius que respondeatis
Qm autem di xerat spũ fer¬
uentes nehoc sic accipennt
ut pas sim & in portu ne
uerba religionis ingererent
dompore immico ꝑquod for¬
te scandalum excitaremt sta¬
tim subiecit Tempori ser¬
uientes ut modeste & cumho¬
neflate aptis & locis & ꝑso¬

Expanded text:
tepidus, sicut dicitur in Apocatepidus, sicut dicitur in Apocalypsi Joannis: Quoniam tepidus es, inquit, evomam te ex ore meo ; quotidiana enim meditatio tollit soporem, et facit vigilantem. Opera vero Domini sunt, quae mandat fieri pro utilitate Ecclesiae, id est, fratrum. Tempori servientes. In graeco dicitur habere sic: Deo servientes; quod nec loco ipsi competit. Quid enim opus erat summam hanc ponere totius devotionis, cum quando singula membra, quae ad obsequia et servitia Dei pertinent, memoret? In omnibus enim iis quae enumerat, plenum Domino servitium exhibetur. Nam servire tempori quid sit, alibi solvit, cum dicit: Redimentes tempus, quoniam dies mali sunt; ut sciatis quemadmodum unicuique respondeatis . Quoniam autem dixerat: Spiritu ferventes; ne hoc sic acciperent, ut passim et importune verba religionis ingererent tempore inimico, per quod forte scandalum excitarent, statim subjecit: Tempori servientes, ut modeste et cum honestate aptis et locis et perso
Abbreviated transcription (Latin):
gre & sine tedio fuerit
operatus. habebit huius
operis &in presenti & in
futuro mercedem. Omnis
ergo misericordic᷑ simpli¬
citer &cum gaudio fieri
deb&. ut simplicitas excludat
hypocrisin. gaudium uero.
fr&um future sper testetur
examen Dilectiosino simula¬
tione. Huc monti que hoc
meditatur. ut ideo diligat
fratrẽ quia scit hoc placere
nit sp̃s: Vt quia hoc deuota
mente querit obsequi is
possit implere Audiunt
enim dictum ad nõ ꝓixcep¬
tum nouũ deuobis uotdiliga¬
tis inuicem dientes malũ
Adherentes bono Fraterni¬
tatis amore. inuicem be¬
nigni. honore mutuo p̃ue¬
nientes. Non magnũ dicit
euitare malumonisi adhe¬
reat bono: Illud enim de
timore fitistud deamore
Collicitudine non pigri hoc
ost quod dicit ꝓph&a hie¬
remias quia maledictus
qui facit opera dñi negle¬
genter Piger enim incon¬
uer sationẽ diuina sine
sp̃e est. Ideo subiecit: Spuser¬
uentes hoc est ut exercitio di¬
uini operis aut legis nonsit

Expanded text:
gre, et sine taedio fuerit gre, et sine taedio fuerit operatus, habebit 96 hujus operis et in praesenti et in futuro mercedem. Omnis ergo misericordia et simpliciter, et cum gaudio fieri debet; ut simplicitas excludat hypocrisim, gaudium vero fretum futurae spei testatur examen. Dilectio sine simulatione. Huic menti, quae hoc meditatur, ut ideo diligat fratrem, quia scit hoc placere nit Spiritus; ut quia hoc devota mente quaerit, obsequiis possit implere. Audiunt enim dictum a Domino: Praeceptum novum do vobis, ut diligatis invicem . Odientes malum, adhaerentes bono, fraternitatis amore invicem benigni, honore mutuo praevenientes. Non magnum dicit evitare malum, nisi adhaereatur bono; illud enim de timore fit, istud de amore:Sollicitudine non pigri. Hoc est quod dicit propheta Hieremias , quia maledictus qui facit opera Domini negligenter. Piger enim in conversatione divina sine spe est; ideo subjecit: Spiritu ferventes. Hoc est, ut in exercitio dini operis, aut Legis non sit
Abbreviated transcription (Latin):
quicurã ut presit fratribus
suscipit iuxta fidem suã dc¬
cipere uigilantiam & aucto¬
ritatẽ ut ꝓficiat in quo solli¬
citus est. Habens in illis fruc¬
tum quibus prȩ est. Qui mise¬
r&ur in hi laritate: hunc quo¬
que secundum sensum suum
quil&o dnimo misoricordiã
facit. non quasi nolenti ex¬
tor queur fundari &ro¬
borari ddõ ut in hac rẽ
nullam infirmitatem pa¬
tiatur: Scens dictum a sa¬
lomone Dum habes occasi¬
onem benefac Sed hoc mul¬
tifarie intellegendum est.
multi plex mĩsericordia
subuno uocabulo. Nam si
supra dixit quilargitur
insimplicitate quiderat
opus iterare nisi quia sub
uno misericordiȩ nomine
multabona opera significa¬
uit. Pec cantibus & enim
ignosscere misericor dia est.
& in necessitate aliqua
posio ł oppresso opem fer¬
re misericordia est. &nu¬
dum uestire. & esurienti
panem frangere. & par¬
uulum expositum col łi ge¬
re. & cadauer operire.
& alia operari misericor¬
dia est Ideo si haec inpi¬

Expanded text:
qui curam ut praesit fratribus, qui curam ut praesit fratribus, suscipit, juxta fidem suam accipere vigilantiam et auctoritatem; ut proficiat in quo sollicitus est, habens in illis fructum, quibus praeest. Qui miseretur in hilaritate. Hunc quoque secundum sensum suum, qui laeto animo misericordiam facit, non quasi nolenti extorqueatur, fundari et roborari a Deo; ut in hac re nullam infirmitatem patiatur, sciens dictum a Salomone: Dum habes occasionem, benefac . Sed hoc multifarie intelligendum est; multiplex est enim misericordia sub uno vocabulo. Nam si supra dixit: Qui largitur in simplicitate; quid erat opus iterare, nisi quia sub uno misericordiae nomine multa bona opera significavit? Peccantibus etenim ignoscere misericordia est: et in necessitate aliqua posito vel oppresso opem ferre misericordia est; et nudum vestire, et esurienti panem frangere, et parvulum expositum colligere, et cadaver operire, et alia operari misericordia est. Ideo si haec impi
Abbreviated transcription (Latin):
p̃bendum intantum minister
firmatur quantum credit
debere se obsequi. Ne ultra
fidem laborans in obsequio fa¬
tig&ur incassum. Quia hoc
sequitur unum quem que
quod conatur excorde Siue qui
doc& indoctrina Similiter
dicit adiuuari doctorẽ indoc¬
trina ut inquantum fides
eius est. addocendũ in tantũ
inspir&ur ad tradendam doc¬
telnã glestem: Siue qui exor¬
tatur inexortando: Et hunc
eodem modo in eo ipso in quose
tendit duxilio sp̃s preparari:
ut habeat gratiam dũ ꝑ uocat.
Laces sit enim fr̃s ad bonum.
aut incredulos adfidem: Qui lar¬
gitur in simplicitate. Huic di¬
cit quibono dnimo
it auxilia semper fubpedi¬
tare. ꝓcurante. sp̃ũ ut nonde¬
sit tribuenti sim pliciter. Di¬
cente salomone. Quitribuit
pauperibus. non indi gebit
hic ergo tribuit simꝰpliciter.
qui non insimulatione hoc
Agit ut laus ei ab hominibus
d&ur. sed ut adõ ꝓhoc ipso
meritum consequãtur. Qui
prȩ est insollicitudine. Eum

Expanded text:
praebendum in tantum minister praebendum in tantum minister firmatur, quantum credit debere se obsequi; ne ultra fidem laborans in obsequio, fatigetur incassum; quia hoc sequitur unumquemque, quod conatur ex corde. Sive qui docet in doctrina. Similiter dicit adjuvari doctorem in doctrina; ut in quantum fides ejus est ad docendum, in tantum inspiretur ad tradendam disciplinam coelestem. Sive qui exhortatur in exhortando. Et hunc eodem modo in eo ipso, in quo tendit, auxilio Spiritus praeparari; ut habeat gratiam, dum provocat. Lacessit enim fratres ad bonum, aut incredulos ad fidem. Qui largitur in simplicitate. Huic dicit, qui bono animo tribuit auxilia semper suppeditare, procurante Spiritu, ut non desit tribuenti simpliciter, dicente Salomone: Qui tribuit pauperibus, non indigebit . Hic ergo tribuit simpliciter, qui non in simulatione hoc agit, ut laus ei ab hominibus detur; sed ut a Deo pro hoc ipso meritum consequatur. Qui praeest in sollicitudine. Eum
Abbreviated transcription (Latin):
ris doc& non pos se nos singa¬
los omnia. quia sumus inui¬
cẽ menbra utalter alterius
nonegeat Ac ꝑhoc ur̃ar
nostri inuicem nos agere
debere. nec alterum alui
obsiftere. Quia inuicem ob¬
seͥis nostris opus habenx
Hoc erit diligere xpm̃ si
inuicem se menbra exor¬
tentur : ut impleant modũ
quo corpus in xp̃o ꝑfectũ
sit habentes autẽ donationes
Idĩ diuersas. secundum gratiã
quedata est nobis⁊ feuenae
ipsa officia de putata mem¬
bris merid fidei enumorat
Vt cum uiderit mnembrum
quod sibi deputatum offitium
est non ꝑstrebat alteri cui
uiderit aliud traditum. Sed
congautit ut corpus aecdesiȩ
sit ꝑfectum. Siue ꝓph&iam
secundum operationem fider
A prophecia incipit quȩ pri¬
ma ꝓbatio est ratio nabilem
eẽ : fidem nostram: Denique
credertes accepto spũ ꝓph&a¬
bant haec ergo datͥus ꝑ modo
accipientis. hoc est quantum
causam exigit pp̃t quã datͥ
Siue ministerium in ministran¬
do Ad obsequium a ecclesiae

Expanded text:
ris docet non posse nos singuris docet non posse nos singulos omnia; quia sumus invicem membra, ut alter alterius non egeat: ac per hoc curam nostri invicem nos agere debere, nec alterum alii obsistere; quia invicem officiis nostris opus habemus. Hoc erit diligere Christum, si invicem se membra exhortentur, ut impleant modum, quo corpus in Christo perfectum sit. Habentes autem donationes Dei diversas secundum gratiam, quae data est nobis. Nunc autem ipsa officia deputata membris merito fidei enumerat; ut cum viderit membrum quod sibi deputatum officium est, non perstrepat alteri, cui viderit aliud traditum, sed congaudeat, ut corpus Ecclesiae sit perfectum. Sive prophetiam secundum rationem fidei. A prophetia incipit, quae prima probatio est rationabilem esse fidem nostram. Denique credentes, accepto Spiritu prophetabant. Haec ergo datur pro modo accipientis, hoc est, quantum causa exigit, propter quam datur. Sive ministerium in ministrando. Ad obsequium fraternitatis
Abbreviated transcription (Latin):
plus sapere quam oport&
sapere sed sapere ad sobri¬
&itẽ: Et unicuique sicut
diuisit ds mensurã fidei:
Aꝑte oflendit hoc debere
nos sapere. quodiustiiȩ
ter minos nonegrediaiur
Vt non nobis solis utile sit.
sed & nulli obsit. Haec est
enim prudentia. ꝓdes se
magis aliquibus quã ohesse:
contentum eẽ dobere
sorte quamenscis est ds̃
merito & fidei unius cuius¬
que Nec sibi defonde ne
quod noillonce sum
uid&. hoc est non plus sape¬
re quia uni totum. conce¬
di non potest Nec enimi
siquis bene uitȩ est exeo
sibi &iam doctrinȩ pru¬
dentiã deb& defendere.
Aut quia peritiam hab&
leuis leuitarum sibi obsequia
uindicare debebit: Hortatur
ergo & doc& ꝑ gratiã sibi
datã haec gratia peritia
Intellegitur dominicae
discipline. ꝑ quã humiliati
& iusticie studendum tradit:
icut enim Inuno corpore
multa membra habemus
omnia autem membra ñ
eadẽ habent offitia. Ita mul¬
ti unum corpus sumus inxp̃o.
Singuli autẽ alter alterius
menbra. Exemplo corpo¬

Expanded text:
quam oportet sapere: sed sapere ad sobrietatem, et unicuique sicut divisit Deus mensuram fidei. 95 Aperte ostendit hoc debere nos sapere, quod justitiae terminos non egrediatur, ut non nobis solis utile sit, sed et nulli obsit. Haec est enim prudentia, prodesse magis aliquibus, quam obesse; et contentum esse debere sorte, qua mensus est Deus, et merito fidei uniuscujusque: nec sibi defendere, quod non sibi concessum videt; hoc est, non plus sapere, quia uni totum concedi non potest. Nec enim si quis bonae vitae est, ex eo sibi etiam doctrinae prudentiam debet defendere: aut quia peritiam habet Legis, levitarum sibi obsequia vindicare debebit. Hortatur ergo, et docet per gratiam sibi datam. Haec gratia peritia intelligitur Dominicae disciplinae, per quam humilitati et justitiae studendum tradit. Sicut enim in uno corpore multa membra habemus, omnia autem membra non eadem habent officia; ita multi unum corpus sumus in Christo, singuli autem alter alterius membra. Exemplo corpo
Abbreviated transcription (Latin):
hos fide dicit stare. quia
cum prius ꝑfidiȩ causa iace.¬
rent credendo stare coeper
Noli altum sapere sedtime
Id est noli suꝑł ẽẽ sed
caue ne & tũ offondas Si
enĩ ds̃ naturalibus ramis non
peꝑcit. neforte nectibi parcat
Ierum est. quia su illos qui p̃¬
rogatiua patru dignt fa¬
dorane quibus &iã faca
ꝑinissio est do infilios ad opta¬
Iti incredulitatis causa excae¬
cauit. Quid his si dubitauerim
Aut si extulerint faciet qui¬
inulla commendatione sub¬
limiati sunt quicum nullius
dignitatis essent hononiti suas¬

Expanded text:
hos fide dicit stare; quia hos fide dicit stare; quia cum prius perfidiae causa jacerent, credendo stare coeperunt. Noli altum sapere, sed time. Id est, noli superbus esse, sed cave, ne et tu offendas. Si enim Deus naturalibus ramis non pepercit; ne forte nec tibi parcat. Verum est, quia si illos, qui praerogativa Patrum digni erant, quibrepromissio est Deo in filios adoptari, incredulitatis causa excaecavit; quid his si dubitaverit, aut si se extulerint, faciet, qui nulla commendatione sublimati sunt: quippe cum nullius dignitatis essent, honorati su
Abbreviated transcription (Latin):
Expersona gentilis credentil
loquitur. Qui exulundũ putat
incasum ni dȩorũ diffidentium
dicens illorum reprobatio lo¬
cum fecit gentilibus. Sed ñ sunt
reprobati adõ utgentes intra¬
rent sed se ipsos reprobosfece¬
runt spernentes donum di
Vnde occasionẽ dederunt gen¬
tilibus adsalutẽ quam extollen¬
tiamre primi uult ut saluti
congaudeatur ngnȩgritudi¬
ni insult& ur facile enim
decipitur. qui gaud& alie¬
nis malis Bene id est rete
dicis quia fractis ramis inser¬
tus es Sed incredulitate frac¬
tisunt hoc est. non propter te
sed suo uitio quia illis diffi¬
dentibus ad illorum aemula¬
tionem tu uocatus es ad salu¬
tem Ideo gratias debes a gere
sultare sed & p&ere simalũ
illorum tibi contulit saluitẽ
Ut & ipsi redeant adoriginẽ
lunc plaçebis dõ qui tui miser
tus est Ideo enim te aduo¬
cauit. ut ꝑtuam demulationẽ
reducer &illos ad gratiã
Iu autem fidestas. Quia iudei
ꝑdif fidentiam lapsi surit

Expanded text:
Ex persona gentilis credentis Ex persona gentilis credentis loquitur; quia exsultandum putat in casu Judaeorum diffidentium, dicens: Illorum reprobatio locum fecit gentilibus. Sed non sunt reprobati a Deo, ut gentes intrarent: sed se ipsos reprobos fecerunt, spernentes donum Dei; unde et occasionem dederunt gentibus ad salutem. Quam extollentiam reprimi vult, ut magis saluti congaudeatur, non aegritudini insultetur; facile enim decipitur, qui gaudet alienis malis. Bene, id est, recte dicis, quia fractis ramis insertus es: sed in incredulitate fracti sunt; hsed suo vitio; quia illis diffidentibus; ad illorum aemulationem tu vocatus es ad salutem. Ideo gratias debes agere dsultare: sed et petere, si malum illorum tibi contulit ad salutem; ut et ipsi redeant ad originem. Tunc placebis Dtus est; ideo enim te advocavit, ut per tuam aemulationem reduceret et illos ad gratiam. 92 Tu autem fide stas. Quia Judaei per diffidentiam lapsi sunt,
Abbreviated transcription (Latin):
autẽ cũm ossos oleaster.
insertus es in illis & socius
factus es radicis &p̃igiu¬
dinis oliue
hoc significat. quia non
credentibus multis iudȩis
gentes ins eẽsunt ꝑfidẽ
inspem ꝓmissionis ut
doloris esso iudȩis. Sed
non iuxta legem dgri¬
cultoro quia bonum
surculum inserunt in
non bonã arborem Hi
enim cum essent in radice
mala inserti sunt inbonã
arborem: Ideo oleastrum
dicit insertum. ut fructum
surculus radicis affercat so¬
cius eius effectus. Noli gloria¬
ri aduersus ramos hoc estno¬
li gaudere incredulitate illorũ
Dis plic& dõ siquis exult& m
malis alterius Dicit salo mon
Nec enim causa gentiũ abiec
dicar&ur gentibus. Quod si
gloriaris nontu radicẽ por¬
tas sed radixtẽ. Idest situex¬
tuleris suꝑ illos in quorum inser¬
tus radicem infultes generi
quodte ut ex malo bonũs esses
suscepit Nec stabis si illud per
quo sstas destrues. Dicis itaque
fractis unt rami ut ego inserex

Expanded text:
autem cum esses oleaster, autem cum esses oleaster, insertus es in illos, et socius factus es radicis et pinguedinis olivae. Hoc significat, quia non credentibus multis Judaeis, gentes insitae sunt per fidem in spem promissionis; ut dolori esset Judaeis: sed non juxta legem agriculturae, quia bonum surculum inserunt in non bonam arborem; hi enim cum essent in radice mala, inserti sunt in bonam arborem. Ideo oleastrum dicit insertum, ut fructum surculus radicis afferat, socius ejus effectus. Noli gloriari adversus ramos, hoc est, noli gaudere in incredulitate illorum; displicet enim Deo, si quis exsultet in malis alterius, sicut dicit Salomon . Nec enim causa gentium abjectdicaretur gentibus. Quod si tu gloriaris, non tu radicem portas, sed radix te. Id est, si te extuleris super illos, in quorum insertus es radicem; insultes generi, quod te, ut ex malo bonus esses, suscepit: nec stabis, si illud per quod stas, destruis. Dicis itaque: Fracti sunt rami, ut ego inserer.
Abbreviated transcription (Latin):
di. quȩ est adsumptio nisi
uita ex mor tuise hoc dicit
quia si non credentibus iudȩis
gentes reconciliate sunt dõ
ad incrementum mundi
circa fidem xp̃i quȩ erit
In hac parte & quanta plo¬
nicudo salutis siad sumantur
iudei adfidem xp̃i nisi ut
oxmortuis uiuificeur
mundas in homimbuss quia
ergo ꝓfectus est. danda dicit
opere ut credant qm̃ cȩcita¬
tis obtunsio tempore com¬
pessati delicti dufertur. ut
uoluntatis suȩ recipiant libe¬
rum arbitrium Quod sideli¬
batio scã est & massa Ma¬
nifestum ost quia quodumus
sub stantiae ost unum est
Ac ꝑ hoc non potest deliba
nom posse indignos dici
ad fide hos quorum iam
pa̾res adeptisunt fidem
quia si pars iudeorum
credidit curnon & alia
parf posse credere dicat᷑ :
& si radix sc̃a & rami In¬
mutatis uerbis eadem ro¬
petit. ut sensum comm̃¬
d& duobus oxemplis.
Quod si aliquĩ ex ramis
fractisunt. Id est si aliqui
non crediderunt ex eis
excisi aꝑmissione Iu

Expanded text:
di: quae est assumptio, nisi di: quae est assumptio, nisi vita ex mortuis? Hoc dicit, quia si non credentibus Judaeis gentes reconciliatae sunt Deo, ad incrementum mundi circa fidem Christi; quae erit in hac parte, et quanta plenitudo salutis, si assumantur Judaei ad fidem Christi, nisi ut ex mortuis vivificetur mundus in hominibus? Quia ergo profectus est, dandam dicit operam, ut credant; quoniam caecitatis obtusio tempore compensati delicti aufertur, ut voluntatis suae recipiant liberum arbitrium. Quod si delibatio sancta est, et massa. Manifestum est, quia quod unius substantiae est, unum est: ac per hoc non potest delibatnon posse indignos dici ad fidem hos, quorum jam patres adepti sunt fidem; quia si pars Judaeorum credidit, cur non et alia pars posse credere dicatur? Et si radix sancta, et rami. Immutatis verbis, eadem repetit, ut sensum commendet duobus exemplis. Quod si aliqui ex ramis fracti sunt: id est, si aliqui non crediderunt ex eis, excisi a promissione. Tu
Abbreviated transcription (Latin):
gentes quam iudei & dęmi¬
nutio eorum quod ost
damnum ꝓmissionis dic¬
tiȩ gentium ꝑid quod lucra¬
tisunt uitam adernam
Quanto magis plonitudo eo¬
rum Aꝑtum ẽ quia magis
diues erit mundus hominib:
bonis si & hi qui excȩcatis
conuertantur: Exparte
etum magna saluãbitur
mundus: Mundus homines
significantur sicut dictũ ẽ
de saluatore. Etce totus mun¬
dus abut post illum
obis enim
dico gentibus quam diu
quidem ogosum gentiũ
A postolus ministerium meũ
glorificabo. Si quo modo
etnul er carnem meam ut
saluos faciam aliquos exil¬
lis ostendit gentibus quo
affecgu diligat iudeos Nã
ministeriumꝰ suum quo
A postolus gentium est honori¬
ficat. Si propter affectum ge¬
neris sui data opera &iã iu¬
deos adquirt fidem hono¬
rificentior enim fi& si & illos
ad quos mnis sus nonestꝰ lucro¬
tur aduitam patribus enim
in laude maxima erit. si
fratres inuenerit qui perie¬
rant: Si enim amissio eo¬
rum reconciliatio est mun¬

Expanded text:
gentes, quam Judaei: et dimigentes, quam Judaei: et diminutio eorum, quod est damnum promissionis divitiae gentium, per id quod lucrati sunt vitam aeternam; quanto magis plenitudo eorum! Apertum est quia magis dives erit mundus hominibus bonis, si et ii qui excaecati sunt, convertantur; ex magna enim parte salvabitur mundus. Mundo homines significat, sicut dictum est de Salvatore: Ecce mundus totus abit post illum Vobis enim dico gentibus, quamdiu quidem ego sum gentium apostolus, ministerium meum honorificabo, si quo modo aemuler carnem meam, ut salvos faciam aliquos ex illis. Ostendit gentibus quo affectu diligat Judaeos: nam ministerium suum, quo apostolus gentium est, honorificat; si propter affectum generis sui data opera etiam Judaeos acquirat ad fidem. Honorificentior enim fiet, si et illos, ad quos non missus est, lucretur ad vitam: Patribus enim in laude maxima erit, si fratres invenerit, qui perierant. Si enim amissio eorum reconciliatio est mun