comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
parte defenderãt. Ita neq ln
clara. neq illi obstura uiderũt.
ẜ uterq dũ solã sciẽtiã cõsertis
manibus uel retinẽt uel eripuĩt
nõ uiderũt in medio cõstitutã
forẽ que illos ad sapiẽtiã trãs¬
mitt̾et. Derũ arche silas igno¬
rantie magister. cũ zenom ob¬
trectaret pu̾cipi stoitoꝵd ut totã
philosophiã euerteret auctoe
sotrate sustepit hãc sentẽti a.
ut affirmari nichil stiri posse.
Itaq coarguit existimationẽ¬
philosophorũ: qui putassent
igeniis suis erutã esse atqr
ĩuentã ueritate. Endesic qͥa
mortalis fuerat illa sapiẽtia pau¬
cisq temꝑibus instituta. ad sumũ
iã intrementũ ꝑuenerat ut ic̃
necessario cõsenestẽt ac ꝑiret.
extitit repente achademia tanꝙͣ
senectus philosophie q̃ illã con¬
fice̾t iã deflorestentẽ. Recte ig̾
archesilas uidit arrogãtes ueł
potius stultos ꝑ esse. qui putet
stientiã u̾itatis cõiectura posse

Expanded text:
parte defenderant. Itaque neque hi parte defenderant. Itaque neque hi clara, neque illi obscura viderunt: sed utrique, dum solam scientiam consertis manibus vel retinent, vel eripiunt, non viderunt, in medio constitutam fore, quae illos ad sapientiam transmitteret. Verum Arcesilas ignorantiae magister, cum Zenoni obtrectaret principi Stoicorum, ut totam philosophiam everteret, auctore Socrate, suscepit hanc sententiam, ut affirmaret nihil sciri posse. Itaqphilosophorum, qui putassent ingeniis suis erutam esse atque inuentam ueritatem. uidelicet quia mortalis fuerat illa sapientia paucisque ante temporibus instituta ad summum iam incrementum peruenerat, ut iam necessario consenesceret ac periret, extitit repente Academia tamquam senectus philosophiae, quae illam conficeret iam deflorescentem, recteque Arcesilas uidit adrogantes uel potius stultos esse qui putent scientiam ueritatis coniectura posse
Abbreviated transcription (Latin):
ẽtia in nobis ab animo est qui o¬
oitur e celo: ignoratio ex corꝑe
qd̾ ex terra. unde nobis et cũ
deo et cũ animalibus est aliqua
cõmunitas. Ita qͦmã ex hiis du¬
obus cõstamus elemẽtis. quo al¬
terũ luce preditũ est. alterũ te¬
nebris: pars nobis data est sti¬
entie: pars ignorãtie. P hunc
qͣsi pontẽ transire sñ cadendi
periculo licet. Nã illi omẽs
qui se in alterã ꝑtẽ inclmauerũt
aut dextro aut simstro uersũ
ceciderũt. Utraq aut̃ ꝑs qͦmõ
errauerit dicã. dichademici cõ¬
tra phisicos ex rebus obsturis
argumẽtati sũt. nullã eẽ sti¬
entia: et exemplis paucarũ
rerũ incõprehẽ sibiliũ contẽti.
amplexi sũt ignorãtiã tamꝙͣ
stiẽtia totã sustulissẽt quia in
parte sustulerãt. phisici cõtra
ex hus que aꝑta sũt argumẽ¬
tũ trahebat̃ sciri posse. cõtẽti
ꝙ ꝓspicius retinebãt stiẽtiã
tamꝙͣ totã defendissẽt. quia ex

Expanded text:
entia in nobis ab animo est, qui oentia in nobis ab animo est, qui oritur e cquod est e terra: unde nobis et cum Deo, et cum animalibus est aliqua communitas. Ita quoniam ex his duobos constamus elementis, quorum alterum luce praeditum est, alterum tenebris; pars nobis data est scientiae, pars ignorantiae. Per hunc quasi pontem transire sine cadendi periculo licet; nam illi omnes, qui se in alteram partem inclinaverunt, aut dextro, aut sinistro versus ceciderunt. Utraque autem pars quomodo erraverit, dicam. Academici contra Physicos ex rebus obscuris argumentati sunt, nullam esse scientiam, et exemplis paucarum rerum incomprehensibilium contenti, amplexi sunt ignorantiam; tanquam scientiam totam sustulissent, quia in parte sustulerant. Physici contra ex iis, quae aperta sunt, argumentum trahebant, omnia sciri posse, contentique perspicuis, retinebant scientiam; tanquam totam defendissent, quia ex
Abbreviated transcription (Latin):
quia doctrina eius est nichil stire¬
⁊ lam q̃ alios rep̃hendit quod
nestiãt ip̃e debet scẽs esse. eũ
aũt nchil sciat: q̃ ꝑuersitas q̃¬
ue insolentia est ob i dipm phi¬
losophũ se cõstitue̾ ꝓpter quod
ceteros tollat: possunt emꝰ
sit responde̾. Si nichil nos stire
ergo ne tu quidẽ sapiẽs es qn
te quoq cõfiteis nchil scire. es
igit᷑ ꝓmouit archesilas. insi
qd cõfectis om̃ilius philosophis
se quoq ip̃m eodẽ mucrone tnͣs
fixit: ¶lusqͣm ne igit᷑ sapiẽtia
est: Inino uero inter ipõs fuit
sed nemo uidit. Aln putauer̃t
posse stiri om̃a: sapiẽtes unq
nõ fuerũt. Illi quia plus hõi
de derũt: illi quia minus. Ut̾q
in utrãq parte. modꝰ de fuit.
Ubi igit᷑ sapiẽtia est.: ut ne¬
q omĩa scire te puces quod est
der neq omia nestire qd̾ est pe¬
cudis. Est enĩ aliquid in ediũ qd̾
sit homĩs: id est stiẽtia cũ igno¬
ratione cõuĩcta et temꝑata. Sci¬

Expanded text:
quia doctrina eius est nihil sciriquia doctrina eius est nihil sciri. nam qui alios reprehendit, quod nesciant. , ipse debet sciens esse: cum autem nihil sciat, quae peruersitas quaeue insolentia est ob id ipsum se philosophum constituere propter quod ceteros tollat? possunt enim sic respondere: \'si nihil nos scire ergo ne tu quidem sapiens es, quia te quoque confiteris nihil scire: quid ergo promouit Arcesilas nisi quod confectis omnibus philosophis se quoque ipsum eodem mucrone trans fixi t ? Nusquamne igitur sapientia est? immo uero inter ipsos fuit, sed nemo uidit. alii putauerunt posse sciri omnia: sapientes utique non fuerunt; dederunt, hi, quia minus; utrisque in utramque partem modus defuit. ubi ergo sapientia est? ut neque omnia scire te putes, quod est dei, neque omnia nescire, quod pecudis. est enim aliquid medium quod sit hominis, id est scientia cum ignoratione coniuncta et temperata. sci
Abbreviated transcription (Latin):
q̃ ꝑiculosa ut uites et fugias.
Pretẽa multa sut q̃ usus ĩueĩt
riã solis ac lune uarn cursus
et meatus siderũ. et ratio tꝑrm
dep̃hensa est. et natura corꝑmi
a medicis. herbarũq uires: et
ab agricolis natura terrarũ. n ͨ
nõ ymbriũ futurorũ ac tẽpesta¬
tũ signa collecta sũt. Aulla den¬
qr ars est q̃ nõ stiẽtia cõstat
Debuit igit᷑ archesilas. si quid
saꝑet distingu̾e: q̃ stiri possent
que ue nestiri. Sed si id fecisset
ipse se in populu redigisset. Nã
uolgus interdũ plus sapit: q̃a
tantũ quãtũ est opus sentit. A
quo si queras an stiat aliq̃d an
nichil. dicet se stire que stiat fa¬
cebitur nestire q̃ nestiat. Recte
igit᷑ aliorũ sustulit distiplinas:
sed nõ recte fundauit eã. Igno¬
ratio enĩ rerũ om̃i nõ pocest eẽ
sapiẽtia: cuiꝰ est stire ꝓpriũ. I¬
ta cũ philosophos expuguerit
ac docuerit eos nichil stire. ip̃e
quoq nomẽ philosophi ꝑdidit

Expanded text:
periculosa, ut fugias et uites. periculosa, ut fugias et uites. praeterea multa sunt quae usus inuenit. nam solis ac lunae uarii cursus et meatus siderum et ratio temporum deprehensa est, et natura corporum a medicis herbarumque uires, et ab agricolis natura terrarum nec non imbrium futurorum ac tempestatum signa collecta sunt: nulla denique ars est quae non scientia constet. debuit ergo Arcesilas, si quid saperet, distinguere quae sciri possent quaeue nesciri. sed si id fecisset, ipse se in populum redegisset. nam uulgus interdum plus sapit, quia tantum quantum opus est sapit. a quo si quaeras utrum sciat aliquid an nihil, dicet se scire quae sciat, fatebitur nescire quae nesciat. recte ergo aliorum sustulit disciplinas, sed non recte fundauit suam. ignoratio enim rerum omnium non potest esse sapientia, cuius est scire proprium. ita cum philosophos expugnauerit ac docuerit nihil eos scire, ipse quoque nomen philosophi perdidit,
Abbreviated transcription (Latin):
rantie claorũ philosophorũ ar¬
mauitq se aduersus omes. Ita
cõstituit nouã nõ philosophãdi
philosophiã. Eo igit᷑ auctore
duo philosophie ceperũt esse
genera: unũ illud uetus quod
sciẽtiã sibi unidicat: altm̃ nouũ
repugnãs qd eã detrahit. In
hiis duobꝰ gm̾ibus uideo distidiũ
etꝰ tuule bellũ. Sapiẽtiã q̃ dis¬
trahi nõ potest in qͣ ꝑte ponemꝰ :
Si natura rerũ stiri potest: hec
tyronũ caterua interibit. Si nõ
potest. ueteram cõfitiẽtur. Si
pares fuerĩt nichilcniꝰ ꝑibit
dux om̃i philosophia: qͥa distuic¬
ta est. Nichil eñ potest sine ĩ¬
teritu sibi espe contrariũ Si ãt
ut dociu nulla in honne potest
esse incerna et ꝓpria sciẽtia. ob
fragilitatẽ conditoĩs humane:
archesile manus uinoit. Sed ne
ip̃a quidẽ staibit: quia nõ potest
om̃ino nichil stiri. Sũt enĩ mul
sus frequẽs. et uite necessitas
cogit. Itaq pereũdũ est insi
stias q̃ ad uitã utilia ut appetas

Expanded text:
sophorum armauitque se aduersus omnes: ita constituit nouam non philosophandi philosophiam. eo igitur auctore duo philosophiae genera esse coeperunt, unum illut uetus, quod scientiam sibi uindicat, alterum nouum repugnans, quod eam detrahit. in his duobus generibus uideo discidium et quasi ciuile bellum: sapientiam, quae distrahi non potest, in qua parte ponemus? si natura rerum sciri potest, haec tironum caterua interibit; si non potest, ueterani conficientur; si pares fuerint, nihilominus peribit dux omnium philosophia, quia distracta est: nihil enim potest sine interitu sibi esse contrarium. si autem ut docui nulla in honiine potest esse interna et propria scientia ob fragilitatem condicionis humanae, Arcesilae manus uincit. sed ne ipse quidem stabit, quia non potest omnino sus frequens, et vitae necessitas cogit. Itaque pereundum est, nisi scias, quae ad vitam sunt utilia, ut appetas,
Abbreviated transcription (Latin):
uestimẽtũ. Que aũt magnarũ
sũt uiriũ. ut mexcolẽda terra
uiuarẽt: unde sũt dicta iumẽta¬
Ita rebus omibus mirabili de scp̃¬
tione cõpõitis regnũ sibi et̾nũ
parare cõstituit. et iũabiles
ammas ꝓcreare quibus ĩmorͣ¬
litatẽ dedit. Tum fecit ipse sibi
simulachrũ. sensibile atq intel¬
ligẽs id est ad ymaginis sue
formã qua nichil pocest esse
ꝑfectius hominẽ figurauit ex
limo terre. unde homo nũcupa¬
tus est: qd̾ sit factus ex hiono.
Demq plato humanã formã¬
theoyden esse ait. et sibilla q̃¬

Expanded text:
uestitum, quae autem magnarum uestitum, quae autem magnarum sunt uirium, ut in excolenda terra iuuarent; unde sunt dicta iumeIta rebus omnibus mirabili descriptione compositis, regnum sibi aeternum parare constituit, et innumerabiles animas procreare, quibus immortalitatem daret. Tum fecit ipsi sibi simulacrum sensibile, atque intelligens, id est ad imaginis suae formam, qua nihil potest esse perfectius: hominem figuravit ex limo terrae; unde homo nuncupatus est, quod sit factus ex humo. Denique Plato humanam formam esse ait; et Sibylla, q
Abbreviated transcription (Latin):
ac ĩmortale anmal sumus igni
utimiur: qui nobis in argumẽtũ
ignis e celo est. Cuius natura
quia nobilis est. et sursũ intit᷑.
uite continet rationẽ. Cetea nõ
ammalia qm̃ sũt cota mortalia:
tantĩmodo aqua utũtur. qd̾ est
elementũ corꝑale atq t̾renũ
Quius natura q̃a mobilis est. ac
deorsũ uergẽs figurã mortis
ostendit. Ideo pecudes neꝙ in
celũ suspiciũt. neq religionẽ sẽ¬
cĩt: qũ ab hiis usus ignis ali¬
enus est. Unde aũt uł quomõ
deus hec duo pñcipalia ignẽ
et aquã ul accẽderit uł eli qͣ¬
uerit solus potest stire qͥ fecit.
Consũmato igit᷑ mũdo aĩmalia
uarn gnis dissilibus formis
et magna et minora utiq fierẽt
imꝑauit. et facta sut̃ bina. id ẽ
diuersi sexus singula: ex quoꝵ
fetibus et aer et terra et maĩa
completa sũt Deditq omibus
geneatim deus eley aliẽta de
terra: ut usui esse homi possẽt.
alia minirũ ad cibos alia uõ ad

Expanded text:
atque inmortale animal sumus, igni atque inmortale animal sumus, igni utimur, qui nobis in argumentum ignis e caelo est; cuius natura quia mobilis est et sursum nititur, uitae continet rationem. cetera uero animalia quoniam sunt tota mortalia, tantummodo aqua utuntur, quod est elementum corporale atque terrenum. cuius natura quia mobilis est ac deorsum uergens, figuram mortis ostendit. ideo pecudes neque in caelum suspiciunt neque religionem sentiunt, quoniam ab his usus ignis alienus est. unde autem uel quomodo deus haec duo principalia, ignem et aquam, uel accenderit uel eliquauerit, solus potest scire qui fecit. Consummato igitur mundo animalia uarii generis, dissimilibus formis, et magna et minora uti fierent imperauit. et facta sunt bina. id est diuersi sexus singula, ex quorum fetibus et aer et terra et maria conpleta sunt, deditque his omnibus generatim deus alimenta de terra., ut usui esse homini possent, alia nimirum ad cibos, alia uero ad
Abbreviated transcription (Latin):
tas ac uarias religiones ꝑ sili¬
tudinẽ demõstrat. Qmͣiuis em̃
scelle ĩmaẽabiles mitare ac
radiare uideãtur: tamẽ quia
nõ sũt plena et solida lumĩa
nec caloris p̃ferũt quicqmͣ. Cũ¬
enĩ cõstet om̃e animal ex am¬
ma et corꝑe: materia corꝑis
in humore est. anime in calo̾e.
Quod ex auiũ fetibus dare sti¬
tur. quos crassi humoris ꝑle¬
nos. insi opifex calor foueit n ͨ
humor potest corpõari. nec cor¬
pus ammari. Exulibus quoq
ignis et aqua interdici solebat
didhuc enĩ nephas uidebatur.
qͣmiuis malos tamẽ homiẽs sup¬
plicio capitis effice̾. Interdicto
igit usu eacũ rerũ qb̃us uita
hom̃i constat. ꝑ in de habebat᷑
at si esset qui eã smnam euce¬
ꝑat morte multatus. A deo duo
ista elemẽta p̾ma sũt habita:
ut nec ortũ homĩs nec uitã
smne hus credidiñt posse cõstae.
Horũ asterũ nobis cõmunc cũ
ceteris ammalibus est: alterũ
soli hom̃i datũ. Nos enĩ qm̃ celeste

Expanded text:
tas et varias religiones per similitas et varias religiones per similitudinem demonstrat. Quamvis enim stellae innumerabiles micare ac radiare videantur; tamen, quia non sunt plena ac solida lumina, nec caloris praeferunt quidquenim constet omne animal ex anima et corpore, materia corporis in umore est, animae in calore: quod ex auium fetibus datur scire, quos crassi umoris plenos nisi opifex calor fouerit, nec umor potest corporari nec corpus animari. exulibus quoque igni et aqua interdici solebat: adhuc enim nefas uidebatur quamuis malos, tamen homines supplicio capitis adficere. interdicto igitur usu earum rerum quibus uita hominum constat perinde habebatur, ac si esset qui eam sententiam exceperat morte multatus. adeo duo ista elementa prima sunt habita, ut nec ortum hominis nec uitam sine his crediderint posse constare. horum alterum nobis commune cum ceteris animalibus est, alterum soli homini datum. nos enim quoniam caeleste
Abbreviated transcription (Latin):
aqua. Decũdũ harũ ꝑtiũ dimẽ¬
sionẽ diem quoq fecit ac noctẽ:
q̃ spacia et orbes temporũ ꝑꝑe¬
tuos ac uolubiles quos uocamꝯ
annos alterna ꝑ uices successioẽ
cõficiãt. Dies quẽ p̾mũ oriens
subimnstrat. dei sit necesse est.
ut omia quecũq meliora sũt.
nox aũt quã occidens excͤmus¬
sb inducet eius stilic quẽ dei¬
esse emułu diximus. Que duo
etiã in hoc p̃stius futurorũ
deus fecit ut ex hus et uere
religionis et falsarũ suꝑsticio¬
nũ ymago quedã ostende̾tur.
Nam sicut sol qui oritur ĩ diẽ
licet sit unus bñ solem eẽ ap¬
pellatũ cicero uolt uideri qd̾
obsturatis side̾ibus solus appe¬
ac. tamẽ q̃a uerũ ac ꝑfecte ple¬
intudimis lumen est et calore
potissimo et fulgore claissimo
illustrat omia. ita in deo licet
sit unus et maiestas et u̾tus
et claricudo s ꝑfecta est. Nox
aũt quã prauo ilhanthiteo di¬
cimꝰ actributã: eius ip̃ius mul¬

Expanded text:
aqua. secundum harum partium dimenaqua. secundum harum partium dimensionem diem quoque fecit ac noctem, quae spatia et orbes temporum perpetuos ac uolubiles, quos uocamus annos, alterna per uices successione conficiant. dies, quem primus oriens subministrat, dei sit necesse est, ut omnia quaecumque meliora sunt, nox autem, quam occidens extremus inducit, eius scilicet queesse aemulum diximus. Quae duo etiam in hoc praescius futurorum Deus fecit, ut ex iis, et verae religionis, et falsarum superstitionum imago quaedam ostenderetur. Nam sicut sol, qui oritur in diem, licet sit unus, unde solem esse appellatum Cicero vult videri , quod obscuratis sideribus, solus appareat, tamen quia verum ac perfectae plenitudinis lumen est, et calore potissimo, et fulgore clarissimo illustrat omnia: ita in Deo, licet sit unus, et majestas, et virtus, et claritudo perfecta est. Nox autem, quam pravo illi antitheo dicimus attributam, ejus ipsius mul
Abbreviated transcription (Latin):
tis. Nam sicut lux orientis est.
in luce aũt uite ratio uersatur.
sic occidẽtis tenebre sũt. in tene¬
bris aũt mors et int̾itus cõtine¬
tur. Dem̃ alteras ꝑtes eadẽ
ratione dimẽsus est. meridiẽ
ac septẽtrionẽ: que partes illis
duabus sotietate iũgũtur. En em̃
que est solis calore flagrãtior.
pxnna est et coheret oriẽti. dit
illa q̃ frigoribus ac ꝑꝑetuo gelu
torpet: eiusdẽ est cuius extre¬
mus occasus. Nã sicut contrarie
sũt lumĩ tenebre. ita frigꝯ calori.
Ut igit᷑ calor lumimi ẽ ꝓ uiius.
sic meridies orienci: ut frigus te¬
nebris ita plaga septẽt̾onis occa¬
sui. Quibus singulis partibus
suũ tempus actribuit. uer scilitz
orienti estatẽ meridiane plage
Occidẽtis autũpnus est. septẽt̾¬
oms hibernus. In hiis quoq du¬
abus ꝑtibus meridiana et sep¬
tẽ trionali figura uite ac mor¬
tis cõtmet᷑. qͥa uita in calore
est mors in frigore. Sicut aut
calor ex igm est ita frigus ex

Expanded text:
tis. Nam sicut lux orientis est, tis. Nam sicut lux orientis est, in luce autem vitae ratio versatur; sic occidentis tenebrae sunt: in tenebris autem, et mors, et interitus continetur. Deinde alteras partes eadem ratione dimensus est, meridiem ac septentrionem; quae partes illis duabus societate junguntur. Ea enim, quae est solis calore flagrantior, proxima est, et cohaeret orienti. At illa, quae frigoribus et perpetuo gelu torpet, ejusdem est cujus extremus occasus. Nam sicut contrariae sunt lumini tenebrae, ita frigus calori. Ut igitur calor lumini est proximus, sic meridies oriennebris, ita plaga septentrionalis occasui. quibus singulis partibus suum tempus adtribuit, uer scilicet orienti, aestatem meridianae plagae; occidentis autumnus est, septentrionis hibernum. in his quoque duabus partibus, meridiana. et septentrionali, figura uitae ac mortis continetur, quia uita in calore est, mors in frigore. sicut autem calor ex igni est, ita frigus ei
Abbreviated transcription (Latin):
cũ flui et contineĩ: suũ uero ba¬
bitacułu distiuxit claris lumibꝰ
et impleuit sole stilicet et lune
orbe fulgenti. et astrorũ micã¬
ciũ splendẽtibus signis adorna¬
uit. Tenebras aut̾ qd̾ ẽ hus
contrariũ cõsticuit in terra.¬
⁊ lichil enĩ ꝑ se cõtinet lumĩs
insi accipiat e celo in q ͦ posuit
lutẽ ꝑhemiẽ et suꝑos et uitã
ꝑpetuã et contra in terras
tenebras et inferos et mortem
Canco enĩ ab illis suꝑioribus dis¬
tant: quãtũ mala bonis. et uicia
uirtutibus. Ipius quoq terre bi¬
nas partes contrarias inter se
diuersasq cõstituit. oriente scili¬
cet occidentẽq. Ex quibꝰ oriẽs
deo accẽsetur. quia ip̃e luminis
fons et illustrator et rerũ. et
qd oriri nos faciat ad uitam
sempiternã. Occides aũt cõtur¬
bateilli praueqz menti asst̾bit᷑.
qd̾ lumẽ abstondat. qd tenebrar
semꝑ inducat. et quod honnẽs
faciat occidere atq interire pecca¬

Expanded text:
cumflui et contineri. suum uero hacumflui et contineri. suum uero habitaculum distinxit claris luminibus et inpleuit, sole scilicet et lunae orbe fulgenti et astrorum micantium splendentibus signis adornauit. tenebras autem, quod est his contrarium, constituit in terra; nihil enim per se continet luminis, nisi accipiat e caelo: in quo posuit lucem perennem et superos et uitam perpetuam, et contra in terra tenebras et inferos et mortem. tanto enim haec ab illis superioribus distant, quantum mala a bonis et uitia a uirtutibus. ipsius quoque terrae binas partes contrarias inter se diuersasque constituit, orientem scilicet occidentemque. ex quibus oriens deo adcensetur, quia ipse luminis fons et inlustrator est rerum et quod oriri nos faciat ad uitam sempiter- nam: occidens autem conturbatae illi prauaeque menti adscribitur, quod lumen abscondat, quod tenebras sefaciat occidere atque interire pecca
Abbreviated transcription (Latin):
nat om̃ĩa. Stiat igit᷑ qͣm in epte
faciat qui res menarrabiles q̃rat.
gredi. nec incelligẽ quousq hõi
liceat acced̾e̾. Demq cũ aperiret
hom̃i ueritatẽ deus. ea sola stire
nos uoluit que int̾fuit homi sti¬
re ad uitã conse quẽdã: que uẽo
ad curiosã et ꝓphanã cupiditatẽ
ꝑtinebãt reticuit ut archana
essent. Quid igit᷑ queĩs q̃ nec
potes stire: nec si stias beatior
pientia: si et deũ esse unũ et
ab ip̃o facta esse uniuersa cog¬
nostat. Flunc quomã refu¬
tauimus eos. qui de mũdo . et
de factore eus deo alit̾ sentĩt
qͣm ueritas habet: ad diuinã
mundi fabricã reuertam᷑. De
qua in archanis religionis stẽ
litteris traditur. Fecit ig deus
pͥmũ oimi cełũ. et in sublime sus¬
pendit: qd̾ esset sedes ip̃ius cõ
ditoris. Dende terrã fũdauit
ac subdidit celo. quã homo cũ
ceteris animaliũ gem̾bus inco¬
leret. Eam uoluit humore cir¬

Expanded text:
nat omnia. Sciat igitur quam inepte nat omnia. Sciat igitur quam inepte faciat, qui res inenarrabiles quaerit transgredi, nec intelligere, quousque homini liceat accedere. Denique cum aperiret homini veritatem Deus, ea sola scire nos voluit, quae interfuit hominem scire ad vitam consequendam: quae vero ad curiosam et profanam cupiditatem pertinebant, reticuit, ut arcana essent. Quid ergo quaeris, quae nec potes scire, nec si scias, beatior pientia, si et deum esse unum et ab ipso facta esse uniuersa cognoscat. Nunc quoniam refutauimus eos qui de mundo et de factore eius deo aliter sentiunt quam ueritas habet, ad diuinam mundi fabricam reuertamur, de qua in arcanis religionis sanctae litteris traditur. fecit igitur dens primum omnium caelum et in sublime suspendit, quod esset sedes ipsius dei conditoris. deinde terram fundauit ac subdidit caelo, quam homo cum ceteris animalium generibus incoleret. eam uoluit umore cir
Abbreviated transcription (Latin):
saxa ingentia. ĩmensa cemẽta
uastas cołunas. opus totũ subli¬
me et excelsũ uideres. nonne
hec tibi humanarũ uiriũ modũ
uide̾ntur excede. quia illa nõ
tam uiribus q̃m ratiõe acq ar¬
tificio facta esse nestires: Qd̾¬
si homo in quo nchil ꝑ fectũ est.
tamẽ plus efficit ratiõe qͣm ui¬
res eius exigne ꝓaciũtur: qͥd
est cur incredibile tibi ẽẽ uide¬
atur. cũ mũdus dicit᷑ factus
a deo. in quo q̃a ꝑfectus est. n ͨ
sapiẽtia potest habe̾ terminũ
nec fortitudo mensurã: Oꝑa
ip̃ius uidẽtur ocułis. quomodo
autẽ illa fecerit ne mẽte quide
uidet᷑. quiaut ait hermes mor¬
tale ĩmortali temꝑale ꝑpetuo.
corruptibile incorrupto. ꝓpmq̃re
nõ potest. id est ꝓpiuis acced̾e. et
intelligẽtia subsequi. Et ideo ter¬
renũ adhuc ammal rerũ cele stiũ
ꝑspectionẽ nõ capit qͥa corpore
quasi custodia se ꝑtũ tenet᷑. quo¬
minus soluto ac libero sensu cer¬

Expanded text:
saxa ingentia, inmensa caementa, saxa ingentia, inmensa caementa, uastas columnas, opus totum sublime et excelsum uideres. nonne haec tibi humanarum uinum modum uiderentur excedere, quia illa non tam uiribus quam ratione atque artificio facta esse nescires? quodsi homo, m quo nihil perfectum est, tamen plus efficit ratione quam uires eius exiguae patiuntur, quid est cur incredibile tibi esse uideatur, cum mundus dicitur factus a deo, in quo, quia perfectus est, nec sapientia potest habere terminum nec foripsius videntur oculis. Quomodo autem illa fecerit, ne mente quidem videtur: quia, ut Hermes ait, mortale immortali, temporale perpetuo, corruptibile incorrupto propinquare non potest, id est propius accedere et intelligentia subsequi. Et ideo terrenum adhuc animal rerum coelestium perspectionem non capit, quia corpore quasi custodia septum tenetur, quominus soluto ac libero sensu cer
Abbreviated transcription (Latin):
si in domũ iã paratã et ĩstruc¬
tam. Illius enĩ causa facca
sũt omĩa. Idem etiã poete
fatẽtur. Ouidius ꝑfecto iã mũ¬
do et uniuersis ãialibus figu¬
ratis hoc addidit. Sanctuis huys
ammal mẽtisq capatius alte
deerat adhuc et qd̾ dominari
incete̾a posset. ⁊ latus homo ẽ
Adeo nephas existimandũ est
ea strutari q̃ deus uoluit esse
uelata. Uerũ ille nõ audiẽdi
aut distendi studio requirebat.
sed refellendi. quia confidebat
nemmẽ id posse dicere. Quasi uõ
ex hoc putandũ sit. nõ esse hec
diuinitus facta: quia qmõ facta
sint nõ potest ꝓuideri. An tu sis
educatus in domo fabrefacta
et ornata. nulłã umꝙͣ fabricã
uidisses. domũ illã putasses nõ
ab homĩe fuisse edificatã. quia
quomõ edificet᷑ ignorares: idẽ
ꝓfecto de domo querẽs qd̾ nũc
de mũdo requiris. quibꝰ mãibus
quibus ferramẽtis homo esset
tanta oꝑa molitus: maxime si

Expanded text:
asi in domum jam paratam et instrucasi in domum jam paratam et instructam: illius enim causa facta sunt omnia. Idem etiam poetae fatentur. Ovidius perfecto jam mundo, et universis animalibus figuratis, hoc addidit: Sanctius his animal, mentisque capacius altae Deerat adhuc, et qin cetera posset, natus homo est. adeo nefas existimandum est ea scrutari quae deus uoluit esse celata. uerum ille non audiendi aut discendi studio requirebat, sed refellendi, quia confidebat neminem id posse dicere: quasi uero ex hoc putandum sit non esse haec diniuitus facta, quia quomodo facta sint non potest peruideri. an tu si educatus in domo fabre facta et ornata nullam umquam fabricam uidisses, domum illam putasses non esse ab homine aedificatam, quia quomodo aedificetur ignorares? idem profecto de domo quaereres quod nunc de mundo requiris, quibus manibus, quibus ferramentis homo tanta esset opera molitus, maxime si
Abbreviated transcription (Latin):
deus om̃ia: nec quicqͣm possit
esse om̃ino qd̾ nõ origmẽ a
deo traxerit. At idẽ quotiens
epicurens est. ac nõ uolt a dõ
factũ esse mundũ: quere solet
quibus manibus qͥb̾ ꝯ machinis
qͥbus uectibus. qua molitione
cantũ hoc opus fecerit. Uidẽs
fortasse. si eo temꝑe poturres
esse quo deus fecit.Sed ne ꝑspi¬
teret homo dei oꝑa noluit eũ in¬
ducẽ in hũc mũdũ insi ꝑfectis
om̃ibus: sed ne induci quidẽ po¬
terat. Quomõ enĩ subsistẽt cũ
fabricaetur desuꝑ cẽlu. terra
subter. fundaret᷑. cũ fortasse hu¬
mida uł nimiis rigõibus corpata
cõcrestent. ũł igneis calõibus
incocta et solidata durestẽnt.
instituto: nec frugibus aut aĩ¬
malibus natis: Itaq necesse
fuit hoiẽm postremo fieri: cũ
iam mũdo ceterisq rebus manꝰ
sũma esset imposita. Demq
sancte littere docent hoiem fuis¬
se ustimũ dei opus. et sic es¬
se inductũ in hunc mundũ qͣ¬

Expanded text:
 omnia, nec quidquam esse  omnia, nec quidquam esse possit omnino, quod non originem a Deo traxerit. At idem quoties Epicureus est, et non vult a Deo factum esse mundum, quaerere solet quibus manibus, quibus machinis, quibus vectibus, qua molitione hoc tantum opus fecerit. Videret fortasse, si eo tempore potuisset esse, quo fecit. Sed ne perspiceret homo Dei opera, noluit eum inducere in hunc mundum, nisi perfectis omnibus. Sed ne induci quidem poterat: quomodo enim subsisteret, cum fabricaretur desuper coelum, terraque subter fundaretur; cum fortasse humida, vel nimiis rigoribus torporata concrescerent, vel igneis caloribus incocta et solidata durescerent? instituto, nec frugibus, nec animalibus natis? Itaque necesse fuit hominem postremo fieri, cum jam mundo caeterisque rebus manus summa esset imposita. Denique sanctae litterae docent hominem fuisse ultimum Dei opus, et sic inductum fuisse in hunc mundum, qu
Abbreviated transcription (Latin):
illũ teneo herentẽ. teneo de fi¬
ũ. qm̃ lucilius qͥ cõtra dissẽbat
obmutuit. Hic est igit᷑ cardo re¬
rũ: hic uertũtur omĩa. Expłicet
se cocta si potest ex hac uoragi¬
ne. ꝓferat argumẽta quibus
doceat semꝑ fuisse materiã quã
nulla ꝓuidentia effecerit: ostẽ¬
dat quomõ quicꝙͣ ponderosũ et
graue aut esse potue̾it sñ auc¬
tore. ã ĩmutari ualuĩt ac de si¬
erit esse qd̾ semꝑ fuit. ut inci¬
ꝑet esse qd̃ nũquã fuit. Que
si docuerit tũ demũ assentiar
ne mũdũ quidẽ diuina ꝓuidẽ¬
tia cõstitutũ: et tamẽ sic assen¬
tiar ut aliis illu laqueis teneã
Eodem enĩ q ͦ nolet reuoluet᷑
ut dicãt et materiã de qͣ mũ¬
dus est. et mũdũ qui de mat̾ia
est natura extitisse: cũ ego
ipsã naturã deũ esse cõtendã
Nec enĩ potest face̾ mirabilia
id est maxima ratione cõstãtia.
nsi qui habet mentẽ ꝓuidẽtiã
potestatẽ. Ita fiet ut fecerit¬

Expanded text:
illum teneo haerentem, teneo defiillum teneo haerentem, teneo defixum, quo Lucilius, qui contra disserebat, obmutuit. Hic est ergo cardo rerum; hic vertuntur omnia. Explicet se Cotta, si potest, ex hac voragine; proferat argumenta, quibus doceat semper fuisse materiam, quam nulla providentia effecerit. Ostendat, quomodo quidquam ponderosum et grave, aut esse potuerit sine auctore, aut immutari valuerit, ac desierit esse, quod semper fuit, ut inciperet esse, quod numquam fuit. Quae si docuerit, tum demum assentiar, ne mundum quidem divina providentia constitutum; et tamen sic assentiar, ut aliis illum laqueis teneam. Eodem enim, quo nolet revolvetur, ut dicat, et materiam de qua mundus est, et mundum qui de materia est, natura extitisse: cum ego ipsam naturam Deum esse contendam. Nec enim potest facere mirabilia, id est maxima ratione constantia, nisi qui habet mentem, providentiam, potestatem. Ita fiet, ut Deus fecerit
Abbreviated transcription (Latin):
uoluit euerte̾. In quo ilłũ c̾com¬
latrãtes omẽs philosophi coar¬
guerũt. Certius est igit᷑ mũ¬
dũ ꝓuidentia instructũ: qͣm ma¬
teriã ꝓuidẽtia cõglobatã. Quãe
nõ oportuit putare. id cirto mũ¬
qͥa materia eius diuina ꝓuidẽ¬
tia facta nõ sit. sed q̾a mũdus
diuina ꝓuidẽtia sit effectus. etꝭ
materiã factã esse diuinitus
Cre dibilius est enĩ materiã po¬
tuis a deo factã. q̃a deus pocest
omĩa. ꝙͣ mũdũ nõ esse a deo fac¬
tũ. q̃a sñ mente. ratione. consilio
nichil fieri potest. Uerũ hec nõ
ciceonis est cułpa. sed secte. Cum
enĩ sustepisset disputationẽ qua
deorũ naturã tolleret. de qͣ phi¬
losophi garriebãt. omẽz diuim¬
tatẽ ignorãtia ueri putauit ẽẽ
collendã. Itaq deos pocuit collẽ.
quia nõ erant. Cũ aũt ꝓuidẽtiã
duunã que ẽ in uno deo conaet᷑
foueã necessario decidit. uñ se
extricare nõ posset. Hic igit᷑

Expanded text:
uoluit euertere: in quo illum circumuoluit euertere: in quo illum circumlatrantes philosophi oguerunt. Certius est igitur mundum providentia instructum, quam materia providentiam conglobatam. Quare non oportuit putare, idcirco munquia materia eius diuina prouidentia facta non sit, sed quia mundus diuina prouidentia sit effectus, etiam materiam factam esse diuinitus. credibilius est enim materiam potius a deo factam, quia deus potest omnia, quam mundum non esse a deo factum, quia sine mente ratione consilio nihil fieri potest. uerum haec non Ciceronis est culpa, sed sectae. cum enim suscepisset disputationem qua deorum naturam tolleret, de qua philosophi garriebant, omnem diuinitatem ignorantia ueri putauit esse tollendam. itaque deos potuit toilere, quia non erant: cum autem prouidentiam diuinam quae foveam necessario decidit, unde se extricare non posset. Hic ergo
Abbreviated transcription (Latin):
luit colligẽ qd̾ est falsũ: qͣm ex
uero quod uerũ. Et cũ debeãt
incerta de certis ꝓbari. hic ꝓba¬
tionẽ sumpsit ex interto: ad e¬
uertendũ quod erat certũ. Nã
diuina ꝓuidentia effectũ esse
mundũ ut taceã de trismegisto
qui hoc p̃dicat. tateã de crm̃ibꝰ
sibillmnarũ que idẽ nũciant. taceã
de ꝓphetis qui opus mundi et opi¬
ficiũ dei uno spiritu et pai uoce
testãtur. etiã inter philosophos
pene uinu̾sos cõuenit. Id eñ
pictagorici. stoiti peripatetici.
que sũt pncipales oĩm discipline.
Demq a pͥmis illis septẽ sapiẽ¬
tibus a soceate usq ad placonẽ
ꝓ confesso et indubitato habitũ
est. donec unus multis post
seculis exticit delirus epicurus
qui auderet negare id qd est
euidentissimũ: studio scilicet in¬
uemendi noua. ut nomme suo
cõstitueret disciplinã. et quia
nichil noui potuit reꝑire. ut tñ
dissentire a ceteĩs uide̾tur. uetã

Expanded text:
luit colligere quod est falsum quam ex luit colligere quod est falsum quam ex uero quod uerum, et cum debeant incerta de certis probari, hic probationem sumpsit ex incerto ad euertendum quod erat certum. nam diuina prouidentia efFectum esse mundum, ut taceam de Trismegisto qui hoc praedicat, taceam de carminibus Sibyllarum quae idem nuntiant, taceam de prophetis qui opus mundi et opificium dei uno spiritu et pari uoce testantur, etiam inter philosophos paene uniuersos conuenit; id enim Pythagorei Stoici Peripatetici, quae sunt principales omnium disciplinae. denique a primis illis septem sapientibus ad Socraten usque ac Platonem pro confesso et indubitato habitum est, donec unus multis post saeculis extitit delirus Epicurus, qui auderet negare id quod est euidentissimum, studio scilicet inueniendi noua, ut nomine suo constitueret disciplinam. et quia nihil noui potuit reperire, ut tamen dissentire a ceteris uideretur, uetera.
Abbreviated transcription (Latin):
destruitur edificatũ est qd sol¬
materia colligitur habiusse pr̃ĩ¬
cipiũ. a quo alio nisi a deo fieri¬
potuit Solus igit̾ deus est q̃
factus nõ est. et ideo destruere
alia potest. ip̃e destrui nõ p̃t
ꝑmanebit semper in eo qd fuit
quia nõ est aliunde gene̾atus:
nec ortus aut natuuitas eius
ex aliqua re altera pendet. que
illũ mutata dissoluat. Ex seipõ
est ut in p̾mo diximus libro.
Et ideo talis est. quałe se esse uo¬
luit: impassibilis. ĩmuitabilis. in¬
corruptibilis. beatus. eternus.
Iam uero illa cõclusio. qua sen
est. Quod si materia inquit nõ¬
est a deo facta: ne terra quidẽ
et aqua et aer et ignis a deo
factus est. Qmͣ callide ꝑiculũ
p̃teruolauit. Sic enĩ superius
illud assũpsit. tanqͣm ꝓbatioe
non indigeret. cũ id multo esset
incertius. qͣm illud ꝓpter quos
assup̃tũ est. Si nõ est inquit a
deo facta materia: nec mũdus
a deo factus est. Ex falso ma¬

Expanded text:
destruitur, aedificatum est; quod soldestruitur, aedificatum est; quod solone ac fine materia colligitur habuisse principium, a quo alio fieri nisi a Deo potuit? Solus igitur Deus, qui factus non est, et idcirco destruere alia potest, ipse destrui non potest. Permanebit semper in eo quod fuit, quia non est aliunde generatus, nec ortus, nec nativitas ejus ex aliqua alia re pendet, quae illum mutata dissolvat. Ex seipso est, ut in primo diximus libro ; et ideo talis est, qualem se esse voluit, impassibilis, immutabilis, incorruptus, beatus, aeternus. Jam vero illa conclusio, qua sent. « Quod si materia, inquit, a Dest a deo facta, ne terra quidem et aqua et aer et ignis a deo factus est. quam callide periculum pra.eteruolauit! sic enim superius illut adsumpsit, tamquam probatione non indigeret, cum id multo esset incertius quam illud propter quod adsumptum est. si non est inquit a deo facta materia, nec mundus a deo factus est. ex falso ma
Abbreviated transcription (Latin):
oriretur: id est factorẽ aliquẽ
sentientẽ ꝓuidũ peritũq faci¬
endi. Is est ꝓfecto nec ullus aliꝯ
qmͣ deus. cui quonã sensu rõne
prudentia potestate uirtute p̃¬
ditus est. et ammãtia et inani¬
mia creare et effice̾ potest. q̃a
tenet quomõ sit quitq faciẽdũ
Materia uero semꝑ fiusse nõ po¬
test. q̾a mutationẽ nõ caperet
si fuisset. Quod eñ semꝑ fuit.
semꝑ esse nõ defuit. et uñ abfuit
principiũ ab esse etiã huic finẽ
necere est: quin etiã facilius ẽ
ut id qd̾ habuit miciũ fine ca¬
reat. qͥm ut habeat fine qd̾ micio
caruit. materia igit᷑ si facta nõ
est: nec fieri ex ea quicqmͣ pt̾
Si fieri ex ea nõ potest: ne ma¬
teria quidẽ erit Nlateria em̃ ẽ.
ex qua fit aliquid. Om̃e aũt ex
quo fit: qͥa recipit opificis ma¬
nũ. destruitur et aluid esse map᷑.
Ergo qm̃ finẽ habuit materia.
tum cũ factus est ex ea mũdus:
et miciũ quoq habuit. Nã quod

Expanded text:
oriretur, id est factorem aliquem oriretur, id est factorem aliquem sentientem, providum, peritumque faciendi. Is est profecto, nec ullus alius quam Deus. Qui quoniam sensu, ratione, providentia, potestate, virtute praeditus est, et animantia, et inanima creare et efficere potest, quia tenet quomodo quidque sit faciendum. Materia vero semper fuisse non potest, quia mutationem non caperet, si fuisset. Quod enim semper fuit, semper esse non desinit; et unde abfuit principium, abesse hinc etiam finem necesse est. Quin etiam facilius est, ut id quod habuit initium, fine careat, quam ut habeat finem, quod initio caruit. Materia ergo si facta non est, ne fieri ex ea quidquam potest. Si fieri ex ea non potest, nec materia quidem erit. Materia enim est, ex qua fit aliquid. Omne autem ex quo fit, quia recepit opificis manum, destruitur, et aliud esse incipit. Ergo quoniam finem habuit materia, tum cum factus est ex ea mundus, et initium quoque habuit. Nam quod
Abbreviated transcription (Latin):
ri quicqͣm potest: in si fuerit ra
lutate ad faciendũ: et manus
ad id qd̾ uoluit impłendũ. Qd̾
aũt insensibile est: iers et tor¬
pidũ semꝑ iacet. Nichil inde o¬
riri potest: ubi nullus ẽ motꝰ
uolutarius. Nã si om̃e ammal
ratione constat certe nasci nõ
potest ex eo qd̾ ratione p̃ditũ
non est: nec aliũde accipi pt̾.
id qd̾ ibi unde petit᷑ non est
Nec tamẽ cõmoueat aliquẽ: qd
ammalia quedã de terra nasti
uidẽtur. hec enĩ terra nõ ꝑ se
gignit. sed spiritus dei sine quo
nichil gignitur. Non igit᷑ deus
ex materia. quia sensũ predicũ
ex insensib ili sapiẽs ex bruto
impatibile de pacibili. expers
corꝑis de corꝑali nũqͣm potest
oriri: sed materia potius ex
deo est. Quicq̃d enĩ est solido
et intrectabili corꝑe accipit ex¬
ternã uim:. qd accĩpit uimi disso¬
lubile est. qd dissoluit᷑ interibit
qd̾ interit ortũ sit necesse est.
qd̾ ortũ est habuit fontẽ unde

Expanded text:
ri quicquam potest, nisi fuerit ratri quicquam potest, nisi fuerit ratluntatem ad faciendum et manus ad id quod uoluit inplendum. quod autem insensibile est, iners et torpidum semper iacet; nihil inde oriri potest ubi nullus est motus uoluntarius. nam si omne animal ratione constat, certe nasci non potest ex eo quod ratione praeditum non est, nec aliunde accipi potest id quod ibi unde petitur non est. nec tamen commoneat aliquem quod animalia quaedam de terra nasci uidentur. haec enim non terra per se gignit, sed spiritus dei, sine quo nihil gignitur. non ergo deus ex maex insensibili, sapiens ex bruto, impatibile de patibili, expers corporis de corporali numquam potest oriri: sed materia potius ex Deo est. Quidquid enim est solido et contrectabili corpore, accipit externam vim. Quod accipit vim, dissolubile est. Quod dissolvitur, interit. Quod interit, ortum sit necesse est. Quod ortum est, habuit fontem unde
Abbreviated transcription (Latin):
aliqd mutuari: cũ ex ip̃o uł in
ip̃o suit omĩa. Nã si est aliqͥs
ance illũ si factũ est quicquã
nõ ab ip̃o: iam et potestatẽ dei
et nomẽ a mittet. at enĩ mat̾ia
nũqm̃ facta est. sicut deus qui ex
materia fecit hunc mundũ. Suo
igit᷑ cõsticũtur eterna ecquidẽ
inter se contraria: qd̾ fieri sine
distordia et ꝑice non pocest.
Collidant em necesse est. ea qͥͦ¬
rũ uis et ratio diuersa est.
Sit utraq eterna esse nõ pote¬
rũt si repugnant. qͥa suꝑare
alterũ necesse est. Ergo fieri
nõ potest. quin etermnatura
sit simplex ut inide om̃ia ue¬
lut ex fonte destenderint Ita
q deus ex materia ortus est.
aut materia ex deo. Quid ho¬
rũ sit uerius. facile ẽ intelli¬
gi. Ex hiis eni duobus alterũ
sensibile: alterũ caret sensũ.
potestas faciendi aliquid. nõ
porest ẽe insi m eo qd sentit
qd̾ sapit qd cogitat. qd mouet.
Nec incpi aut fieri aut cõsũma¬

Expanded text:
aliquid mutuari, cum in ipso vel ex aliquid mutuari, cum in ipso vel ex ipso sint omnia. Nam si est aliquid ante illum, et si factum est quidquam non ab ipso, jam et potestatem Dei, et nomen amittet. At enim materia nunquam facta est, sicut Deus, qui ex materia fecit hunc mundum. Duo igitur constituuntur aeterna, et quidem inter se contraria; quod fieri sine discordia et pernicie non potest. Collidant enim necesse est ea quorum vis et ratio diversa est: sic utraque aeterna esse non poterunt, si repugnant, quia superare alterum necesse est. Ergo fieri non potest, quin aeterni natura sit simplex, ut inde omnia, velut ex fonte, descenderint. Itaque aut Deus ex materia ortus est, aut materia ex Deo. Quid horum sit verius, facile est intelligi. Ex his enim duobus alterum sensibile est, alterum caret sensu. Potestas faciendi aliquid non potest esse nisi in eo quod sentit, quod sapit, quod cogitat, quod mouetur. nec incipi aut fieri aut consumma
Abbreviated transcription (Latin):
teriã. sed utitur ea q̃ sit parata
fictorq item cera: sic isti ꝓuidẽ¬
tie diuine materiã presto esse
oportuit: non quã ipse faceret
sed quã haberet paratã. Imo
uero nõ oportuit. Erit emĩ d̾s
minoris pocestatis. si ex para¬
to facit qd̾ est homĩs. faber
sine ligno nchil edificabit: qͥa
lignũ ip̃m facere nõ potest.
Non posse autẽ mibetillitatis
humane est. Deus uero facit
sibi ip̃e materiã: quia potest.
Posse enĩ dei est. Nã si nõ pt̃.
deus non est. Homo facit ex eo
qd̾ est. quia ꝑ nimortalitatẽ
imbecillis est: ꝑ ibecillicatẽ
de finite ac modice potestatis.
Deus alĩt facit ex eo qd̾ nõ ẽ:
quia ꝑ ecernitatẽ fortis est.
ꝑ fortitudinẽ potestatis ĩmiẽ¬
se. q̃ fine ac modo careat. sicut
uita factoris. Quid igit᷑ mirũ
si facturus mũdũ deus. prius
materiã de qua facet p̃ꝑauit:
et pp̃arauit ex eo qd̾ nõ erat
Quia nephas est deũ aliunde

Expanded text:
teriam sed utitur ea quae sit parata, teriam sed utitur ea quae sit parata, fictorque item cera, sic isti providentiae divinae materiam praesto esse oportuit non quam ipse faceret sed quam haberet paratam. quovero non oportuit; erit enim Deus minoris potestatis, si ex parato facit, quod est hominis. Faber sine ligno nihil aedificabit, quia lignum ipsum facere non potest; non posse autem, imbecillitatis est humanae: Deus vero facit sibi ipse materiam, quia potest. Posse enim, Dei est: nam si non potest, Deus non est. Homo facit ex eo, quod est; quia per mortalitatem imbecillis est, per imbecillitatem, definitae ac modicae potestatis: Deus autem facit ex eo, quod non est; quia per aeternitatem fortis est, per fortitudinem, potestatis immensae, quae fine ac modo caret, sicut vita factoris. Quid ergo mirum, si facturus mundum Deus, prius materiam de qua faceret praeparavit, et praeparavit ex eo quod non erat? quia nefas est Deum aliunde
Abbreviated transcription (Latin):
sume insi a deo potuit Si habu¬
it naturã que utiq a nastendo
dicit᷑. nata est. A quo autẽ insi
a deo potuit ꝓtreari: N atura e¬
nĩ qua dicitis orta esse in omia:
si consiliũ nõ habet effice̾ nchil
potest. Si aut̃ gna̾ndi et faciendi
potens est. habet igit᷑ consiliũ. et
ꝓpterra deus sit necesse est: nec
alio nom̃e appellari potest ea uis
in qua mest et ꝓuidentia excogi¬
tandi. et solertia potestasq faci¬
qͣm deũ: igit᷑ inquit deũ nõ lau¬
Sabimus. cui naturalis ẽ uirtus:
Nec em̃ illã didicit ex ulło.
Immo laudabimus. Quãius em̃
naturalis illi sit sibi illã dedit.
qm̃ deus ip̃e natura est. Cũ
igitur ortũ rerũ. tribius nat̾e.
ac de trahis deo. in eodẽ luto
hesitans uersurã soliuis greta.
di quo enĩ fieri negas: ab eode
plane fieri mutato noĩe confi¬
teris. Sequitur ieptissima cõ¬
ꝑatio. Ut faber inquit cũ quid
edificaturus est. nõ ip̃e facit ma¬

Expanded text:
sumere nisi a deo potuit? si habusumere nisi a deo potuit? si habuit naturam, quae utique a nascendo dicitur, nata est. a quo autem nisi a deo potuit procreari? natura enim, qua dicitis orta esse omnia, si consilium non habet, efficere nihil potest: si autem generandi et faciendi potens est, habet ergo consilium et propterea deus sit necesse est, nec alio nomine appellari potest ea uis, in qua inest et prouidentia excogitandi et sollertia potestasque faciquam deum. ergo inquit deum non laudabimus, cui naturalis est uirtus? nec enim illam didicit ex ullo. immo laudabimus. quamuis enim na.turalis illi sit, sibi illam dedit, quoniam deus ipse natura est. cum igitur ortum rerum tribuis naturae ac detrahis deo, in eodem luto haesitans uersura soluis, Geta. a quo enim fieri negas, ab eodem plane fieri mutato nomine confiteris. sequitur ineptissima comparatio. ut faber inquit cum quid aedificaturus est, non ip
Abbreviated transcription (Latin):
cui nichil aliud ꝙͣ opificiũ cõce¬
dis. Quo igit᷑ ab homie diuina
illa uis differet : si ut homo sic
etiã deus ope indiget allena:
Indiget autẽ. si nichil molui p̃t.
nisi ab altero illi materia minis¬
tretur. Quod si fit imꝑfecte u¬
tiq uirtutis est. et erit iã po¬
tentior iudicãdo matĩe ĩstitutor.
Quo igit᷑ nomme appellabitur. qui
potẽtia deũ unicit: Si quidẽ mauis
est ꝓpria face: qͣm aliena disponẽ.
Si aũt fieri nõ potest. ut sit po¬
tentius deo quicqͣm. quẽ necesse
est ꝑfecte esse uirtutis potestatis
rationis: idẽ igit᷑ materie fictor
est. qui et rerũ matĩa constãtiũ.
Neq enĩ deo non faciente et ĩui¬
to. esse aliquid aut potuit aͬ debuit.
Sed ꝓbabile est inquit. materiã
rerũ habere et habuisse uñn et
naturã suã. Quã unu potuit
habere nullo dante: Quã naturã
nullo generante Si habuit uĩ:
ab aliquo eam sumpsit. A quo ãt

Expanded text:
cui nihil aliud, quam opificium concecui nihil aliud, quam opificium concedis. Quo igitur ab homine divina illa vis differet, si ut homo, sic etiam Deus ope indiget aliena? Indiget autem, si nihil moliri potest, nisi ab altero illi materia ministretur. Quod si fit, imperfectae utique virtutis est, et erit jam potentior judicandus materiae institutor. Quo igitur nomine appellabitur, qui potentia Deum vincit? Siquidem majus est, propria facere, quam aliena disponere. Si autem fieri non potest, ut sit potentius Deo quidquam, quem necesse est perfectae esse virtutis, potestatis, rationis: idem igitur materiae fictor est, qui et rerum ex materia constantium. Neque enim Deo non faciente, et invito, esse alsed probabile est inquit materiam rerum et habere et habuisse uim et naturam suam. quam uim potuit habere nullo dante, quam naturam nullo generante? si habuit uim, ab aliquo eam sumpsit. a quo autem
Abbreviated transcription (Latin):
terra quidẽ et aqua et aer. et
ignis a deo factus est. O ꝙͣ m̃łta
sũt uicia in hiis dece uersibus.
p̾ͥmũ qd̾ is qui in aliis disputa¬
ciõibus et libris fere om̃ibus.
puidentie fuit assertor. et qui
acerrimis argumẽtis impugna¬
uerit eos qui ꝓuidentiã nõ esse
dixerũt. Idem nũt quasi ꝓditor
aliquis aut transfuga ꝓuiden¬
tiã conatus est tollere. In quo
si contradic̾e uelis nec cogittti¬
one opus nec labore: sua illi
dicta recitãda sũt Nlec emĩ po
uehemẽtius refutari. Sed con¬
cedamus hoc mori et instituto
achademitorũ: ut liceat hõibus
ualde liberis dicẽ ac sentire q̃
ueliit. Sencẽcias ip̃ius cõsidẽ¬
mus. Non est inquit ꝓbabile.
materiã rerũ a deo esse factõ
Quibus hoc argumẽtis doces
Nichil emũ dyoisti. quare hoc nõ
sit ꝓbabile. Ittiq michi econro
ul maxime ꝓbabile uidet᷑. nec
tamẽ teniẽ uidetur cogitanti płꝰ
esse aliquid in deo: quẽ ꝓfecto
ad imbecillitatẽ hom̃is redigis.

Expanded text:
dem, et aqua, et aer, et ignis a Deo factus est. » O quam multa sunt vitia in his decem versibus! Primum, quod is, qui in aliis disputationibus, et libris fere omnibus providentiae fuerit assertor, et qui acerrimis argumentis impugnaverit eos, qui providentiam non esse dixerunt, i dem nunc quasi proditor aliquis, aut transfuga, providentiam conatus est tollere: in quo si contradicere velis, nec cogitatione opus est, nec labore; sua illi dicta recitanda sunt. Nec enim ab vehementius refutari. Sed concedamus hoc mori et instituto Academicorum; ut liceat hominibus valde liberis dicere, ac sentire quae velint. Sententias ipsas consideremus. Non est, inquit, probabile, materiam rerum a Deo factam. Quibus hoc argumentis doces? Nihil enim dixisti, quare hoc non sit probabile. Itaque mihi e contrario vel maxime probabile videtur: nec tamen temere videtur, cogitanti plus esse aliquid in Deo, quem profecto ad imbecillitatem hominis redigis;
Abbreviated transcription (Latin):
quus. ut eos putẽ diumare po¬
tusse: ut ueritatẽ ꝑ seipõs in¬
uenirẽt. Quod igit̾ fieĩ nõ posse
cõfiteor: sed hoc ab ipĩs exigo.
qd̾ ratione ip̃ã p̃stare potuerũt.
sis impugnatis. aꝑte ꝓnũciarẽt
eãq uera esset ab homibus nõ
teneri. Sed moueit eos fortasse
illud qd̾ si qua esset uera reli¬
gio exerceret ac uindicaret. nec
enĩ nullo modo poterãt. qͣre aut
a quo uł quẽadmodũ religio uã¬

Expanded text:
quus, ut eos putem divinare poquus, ut eos putem divinare potuisse, ut veritatem per seipsos invenirent; quod fieri ego non posse confiteor. Sed hoc ab his exigo, quod ratione ipsa praestare potuerunt. sis impugnatis, aperte pronuntiarent, eam, quae vera esset, ab hominibus non teneri. Sed moverit eos fortasse illud, quod si qua vera esset religio, exereret se ac vindicaret, nec enim nullo modo poterant, quare, aut a quo, et quemadmodum Religio