comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
archanis stãrũ lictẽarũ cõtine¬
tur. Sed prius ostendã qua de
causa in terra uenerit xp̃us: ut
fundamentũ diuine religiois et
ratio clarestat. Cũ sepe uidei
ỹceptis salutaribus repugͣrent.
atq a duuina lege destisterent.
aberrãtes ad impios cultus deoꝵᷤ
tum deus iustos et electos uiros
sancto spiritu implebat ꝓphetas
i media plebe cõstituẽs. ꝑ quos
peccata ppłi ingrati uerbis mi¬
nacibus increparet. et nichilonnꝰ
hortarẽtur ad pentẽtiã sceleis
agendã. Quã insi egisset̃ acq
abiectis uanitatibus ad deũ suũ
redissẽt. fore ut testamentũ suũ
mutaret. id est hereditatẽ uite
ĩmortasis as exteras cõuertẽt
nationes. aliũq sibi populũ fi¬
deliorẽ ex aliemgenis cõggaret
Ilłi aut̃ a ꝓpħetis increpati nõ
nodo uerba eorũ respuerũt. s
qd̾ sibi peccata exꝓbrarẽtur of¬
fensi. eos ipõs exquisitis cruci¬
atibus necauerũt. Que onnia

Expanded text:
arcanis sanctarum litterarum continearcanis sanctarum litterarum continetur. sed prius ostendam qua de causa in terram uenerit Christus, ut fundamentum diuinae religionis et ratio clarescat. Cum saepe Iudaei praeceptis salutaribus repugnarent atque a diuina lege desciscerent aberrantes ad inpios cultus deorum, tum deus iustos et electos uiros sancto spiritu inplebat, prophetas, in media plebe constituens, per quos peccata ingrati populi uerbis minacibus increparet et nihilominus hortaretur ad paenitentiam sceleris agendam: quam nisi egissent atque abiectis uanitatibus ad deum suum redissent, fore ut testamentum suum mutaret id est hereditatem uitae inmortalis ad exteras conuerteret nationes aliumque sibi populum fideliorem ex alienigenis congregaret. illi autem a prophetis increpiti non modo uerba eorum respuerunt, sed quod sibi peccata exprobrarentur offensi eos ipsos exquisitis cruciatibus necauerunt. quae omnia
Abbreviated transcription (Latin):
appellati: et terra quã incoluere
uidea. Et primo quidẽ nõ domi¬
mo regũ subiecti fuerũt. sed po¬
pulo ac legi cuules iudices p̃si¬
debãt. nõ tamẽ in annũ cõsti¬
tuti sicut romam cõsules: ses
ꝑpetua urisdicione submui.
Tum sublaco ucdicũ nomĩe: po¬
testas regalis inducta est. um
uidicibus reginẽ eorũ tenẽtibꝰ
prauas religiones sepe sustepe¬
rant. et offensus ab hiis deus
totiẽs aliemgenis subuigabat
donec rursus potẽtia populi
mitigatus liberaret eos serui¬
tute. Itẽ sub regibus finitimoꝵ
bellis ob delicta uexati postre¬
mo capti ad ductiꝙ babilonẽ.
penas impietatis sue graui
seruicio ꝑpenderũt. donec ꝙrꝰ
ueniret in regnũ qui statĩ iu¬
de os restituit educto. Demde
te trarchas habuerut usq ad
herodẽ qui fuit sub imperio
tybern cesaris. cuius anno quĩ¬
todeciio id est duobus gemĩs
cõsulibus ante diem septiã¬
cruci affixerunt.
Hic rerũ tertus: hic ordo in

Expanded text:
appellati et terra quam incoluere appellati et terra quam incoluere Iudaea. et primo quidem non dominio regum subiecti fuerunt, sed populo ac legi ciuiles iudices praesidebant, non tamen in annum constituti sicut Romani consules, sed perpetua iurisdictione subnixi. tum sublato iudicum nomine potestas regalis inducta est. uerum iudicibus regimen eorum tenentibus prauas religiones saepe susceperant, atque offensus ab iis deus totiens alienigenis subiugabat, donec rursus paenitentia populi mitigatus liberaret eos seruitute. item sub regibus finitimorum bellis ob delicta uexati, postremo capti abductique Babylonem poenas inpietatis suae graui seruitio pependerunt, donec Cyrus ueniret in regnum, qui statim Iudaeos restituit edicto. exinde tetrarchas habuerunt usque ad Herodem, qui fuit sub imperio Tiberii Caesaris: cuius anno quinto decimo id est duobus Geminis consulibus ante diem decimucruci adfixerunt. hic rerum textus, hic ordo in
Abbreviated transcription (Latin):
multa mirabilia uiderũt. Nam
cũ sicim pate̾ntur ictu uirge eu¬
pe ꝑcussa. ꝓsiliit fons aque. po¬
pulũq recre auit. Quo rursus
esuriẽte. celestis alimẽti pluuia
destendit. Qum etiã coturnices
in castra eorũ uentus indupoit.
ut nõ modo pane celesti sed etiã
instructiõibus epulis saturarẽt᷑
Phuis tamẽ diuims beneficiis
honorẽ deo nõ reddiderũt. sed
depulsa iã seruitute. iam sici
fameq deposita. in luxuriam
plapsi ad ꝓfanos egiptiorũ ri¬
tus ammos transtulerũt. Cũ em̃
moyses dux eorũ astendisset
in montẽ. atq ibi quadraginta
diebus moraretur. aureũ caput
boius quẽ uocant apini. quod
eos in signũ p̃cederet figura¬
rũt. Quo peccato ac stelere of¬
fensus deus impiũ et ingratũ
populĩ ꝓ merito penis graui¬
bus affecit. et legi quã ꝑ moy¬
sen dederat subuigauit. Postea
uero cũ in deserta quada parte
cõsedissẽt amiserut uetus nomẽ
hebrei: et quomã pn̾ceps eotũ

Expanded text:
multa mirabilia viderunt. Nam multa mirabilia viderunt. Nam cum sitim paterentur, ictu virgae rupe percussa, prosiliit fons aquae, populumque recreavit. Quo rursus esuriente, coelestis alimenti pluvia descendit. Quin etiam coturnices in castra eorum ventus invexit, ut non modo pane coelesti, sed etiam instructioribus epulis saturarentur. Pro his tamen divinis beneficiis honorem Deo non reddiderunt, sed depulsa jam servitute, jam siti fameque deposita, in luxuriam prolapsi, ad profanos Aegyptiorum ritus animos transtulerunt. Cum enim Moyses dux eorum ascendisset in montem , atque ibi quadraginta diebus moraretur, aureum caput bovis, quem vocant Apin, quod eos in signo praecederet, figurarunt. Quo peccato ac sfensus deus inpium et ingratum populum pro merito poenis grauibus adfecit et legi quam per Moysen dederat subiugauit. postea uero cum in deserta quadam parte Syriae consedissent, amiserunt uetus nomen Hebraei, et quoniam princeps examinis
Abbreviated transcription (Latin):
clarũ sit in hac sola religione uer¬
sari: Nunc a prĩcipio totius sacͣ¬
menti origo narranda est. Ma¬
iores nostri qui erant principes
hebreoꝵͤ cũ sterilitate acq mopia
laborarẽt trãsierut in egiptũ
rei frumẽtarie gratia. ibiq diu¬
tius cõmorãtes intollerabili ser¬
uitutis ugo premebãtur. Tum
misertus eorũ deus eduxit eos
ac liberauit de manu regis egip¬
tiorũ post annos quadringẽtos
et tringẽta duce moyse ꝑ quẽ
poste a lex illis a deo daca est.
In qua eductiõe ostendit uirtutẽ
maiestatis deus. Traiecit em
populũ medio mari eubro p̃ce¬
dente angelo et scindente aquã.
ut ppłus ꝑ siccũ gradi possit
quẽ uerũs ut ait poeta curuata
in montis faciẽ circũstetit unda.
Qua re audita tyrãnus egiptio¬
rũ cũ magna suoꝵ manu inse¬
cutus est: et mare adhuc patens
temere ingressus coeũtibus aquis
cũ om̃i exercitu deletus est. He¬
brei uero ingressi in solicudinẽ

Expanded text:
clarum sit in hac sola Religione verclarum sit in hac sola Religione versari? Nunc a principio totius sacramenti origo narranda est. Majores nostri, qui erant principes Hebraeorum, cum sterilitate atque inopia laborarent, transierunt in Aegyptum rei frumentariae gratia, ibique diutius commorantes, intolerabili servitutis jugo premebantur. Tum misertus eorum Deus eduxit eos, ac liberavit de manu regis Aegyptiorum post annos quadringentos et triginta, duce Moyse, per quem postea illis lex a Deo data est: in qua eductione ostendit virtutem suae majestatis Deus. Trajecit enim populum medio Mari Rubro, praecedente angelo, et scindente aquam, ut populus per siccum gradi posset, quem verius ut ait poeta Curvata in montis faciem circumstetit unda. Qua re audita, tyrannus Aegyptiorum cum magna suorum manu insecutus, et mare adhuc patens temere ingressus, coeuntibus aquis cum omni exercitu deletus est. Hebraei vero ingressi in solitudinem
Abbreviated transcription (Latin):
tem plũ doceretq iusticiã: uerũ
tamen nõ in uirtute angeli nec
m uirtute celesti. sed in figura
homis et condicione mortali.
et cũ magisterio functus fuisset
tradetur in manus impiorũ mor¬
temq sustiꝑet. ut ea quoq ꝑ
uirtute domita resurgẽt. et ho¬
mini quẽ induerat quẽ gebat
et spem unicende mortis offer¬
ret. et ad p̃ina ĩmortalitatis
admitteret. Hant igit᷑ disposi¬
tionẽ ne quis ignoret: docebi¬
uidemꝰ esse completa. Nemo
asseueratiom nostre fidẽ cõmodat
nisi ostendero ꝓphetas ante mul¬
tã temporũ seriẽ p̃dicasse. Fore¬
ut aliquãdo filius dei nast̾etur.
sicut homo et mirabilia faceret
et cultũ dei ꝑ totã terrã semi¬
naret. et postremo pacibulo fige¬
retur. et tertio die resurgeret.
Que onna cũ ꝓbauero eorũ ip̃oꝵ
licteris. qui deũ suũ mortali corꝑe
utentẽ uiolauerũt: quid aliud
obstabit quo minus uerã sapiẽtiã

Expanded text:
templum doceretque iustitiam, uerum templum doceretque iustitiam, uerum tamen non in uirtute angeli aut potestate caelesti, sed in figura hominis et condicione mortali, et cum magisterio functus futraderetur in manus impiorum, mortemque susciperet, ut ea quoque per virtutem domita, resurgeret, et homini, quem induerat, quem gerebat, et spem vincendae mortis afferret, et ad praemia immortalitatis admitteret. Hanc ergo dispositionem ne quis ignoret, docebividemus esse completa. Nemo asseverationi nostrae fidem commodet; nisi ostendero, Prophetas ante multam temporum seriem praedicasse, fore aliquando ut filius Dei naceretur sicut homo, et mirabilia faceret, et cultum Dei per totam terram seminaret, et postremo patibulo figeretur, et tertia die resurgeret. Quae omnia cum probavero eorum ipsorum litteris, qui Deum suum mortali corpore utentem violaverunt, quid aliud obstabit, quominus veram sapientiam
Abbreviated transcription (Latin):
p̃ducat. quẽ et fatũ et necessita¬
tẽ rerũ et deũ et amiũ iouis
nũcupat: ea stilicet cõsuetudine
qua solent iouẽ ꝓ deo acciꝑe.
Sed nichil obstant uerba: cũ sen¬
tẽtia congruat ueritati. Est enĩ
spiritus dei quẽ ille animũ iouis
nominauit. Nã trismegistus q̾
ueritatẽ pene uiiuersã nestio
quomõ muestigauit. uirtutẽ ma¬
iestatẽq uerbi sepe descripsit
sicut declarat suꝑuis illud exem¬
plũ quo fatetur esse meffabilẽ
quẽdã sanctũq sermonẽ cuius¬
enarratio cuius enarratio modũ
sermonis excedat. Dixi de na¬
tuutate p̃ma breuiter ut potui.
nũc de secũda. quomã cont᷑uer¬
sia est in ea maxnna latius dis¬
serendũ est: ut ueritatẽ stire
cupiẽtibus lumen incelligẽtie
prefeamus. In primis igitur
scire honnes oportet sic a pñ¬
cipio p̃cessisse dispositionẽ sũ¬
ni dei. ut esset necesse apiqͣn¬
te seculi termino dei filiũ destẽ¬
dere in terrã. ut cõstitueret deo

Expanded text:
dicat, quem et fatum, et necessitatem rerum, et Deum, et animum Jovis nuncupat; ea scilicet consuetudine, qua solent Jovem pro Deo accipere. Sed nihil obstant verba, cum sententia congruat veritati. Est enim spiritus Dei, quem ille animum Jovis nominavit. Nam Trismegistus , qui veritatem pene universam nescio quomodo investigavit, virtutem majestatemque verbi saepe descripsit, sicut declarat superius illud exemplum, quo fatetur esse ineffabilem quemdam sanctumque sermonem, cujus enarratio modum hominis excedat. Dixi de natiuitate prima breuiter ut potui. nunc de secunda, quoniam controuersia est in ea maxime, latius disserendum est, ut ueritatem scire cupientibus lumen intellegentiae praeferamus. In primis igitur scire homines oportet sic a principio processisse dispositionem summi dei, ut esset necesse adpropinquante saeculi termino dei filium descendere in terram, ut constitueret deo
Abbreviated transcription (Latin):
In manus iniquas infideliũ pos¬
tea ueniet. Dabut̃ aũt palmas¬
deo mamibus incestis et oribꝰ¬
ꝓdigiosis expuẽt saliuas uene¬
innocens dorsũ¬

Expanded text:
In manus iniquas et infidelium postea veniet. Dabunt Deo alapas manibus incestis. Et oribus immundis exspuent salivas venenino innocens dorsu
Abbreviated transcription (Latin):
et manibus insequũtur aliens.
Quos ꝓfecto si esse cõfitentur:
uincimꝰ. ⁊lecesse est em̃ uerã
esse hant religionẽ. q̃ et roem
demonũ nouit. et astutiã intel¬
ligit. et uim retundit: et eos spi¬
ritalibus armis domatos ac sub¬
actos cedere sibi cogit. Si negẽt
testimoniis poetarũ ac philoso¬
phorũ refellẽtur. Quod si esse
nisi ut alios esse dicãt deos alios
quid colendũ quid execrãdũ sit
habeãt ne inter se aliqd̾ cõsortiũ:
an uero inimiti sint: si sũt ali¬
qua necessitudine copulati. a̾¬
quomõ utrusq gñis honorẽ
cultũq mistebimꝰ.Si aut̾ sunt
inimiti cur aut demones deos
nõ tnnent aut di demones fu¬
gare nõ possũt. Ecce aliqs̾ in¬
stictu demonis ꝑcitus demẽtit
effertur. insanit. Ducamꝰ hũc
in ioius optim maxim templũ
uel qa sanare honnẽs iuꝑiter ne¬
scit in esculapni ul apollinis
fanĩ. iubeat utruislibet sac̾dos
sui dei nomine ut nocẽs ille

Expanded text:
et manibus persecuntur alienis. et manibus persecuntur alienis. quos profecto si esse conStentur, uicimus. necesse est enim ueram esse hanc religionem, quae et rationem daemonum nouit et astutiam intellegit et uim retundit et eos spiritalibus armis domitos ac subactos cedere sibi cogit. si negant, testimoniis poetarum ac philosophorum refellentur. quodsi esse d superest nisi ut alios esse dicant deos, aliose, ut sciamus quid colendum, quid exsecrandum sit, habeantne inter se aliquod consortium an uero inimici sint. si sunt aliqua necessitudine copulati, quomodo utriusque generis honorem cultumque miscebimus? Si autem sunt inimici, cur aut daemones deos non timent, aut dii daemones fugare non possunt? Ecce aliquis instinctu daemonis percitus dementit, effertur, insanit: ducamus hunc in Jovis optimi maximi templum; vel, quia sanare homines Jupiter nescit, in Aesculapii vel Appollinis fanum. Jubeat utriuslibet sacerdos, dei sui nomine, ut nocens ille
Abbreviated transcription (Latin):
sistent impõĩto frõtibꝰ signo deos
steribꝰ hostiarũ futura depinge̾
Quod cũ incellige̾nt aruspices. in¬
stigãtibꝰ husdẽ demõibꝰ q̃bus ꝓ¬
secat conqrẽtes ꝓfanos honnes
sacris interesse. adegert̃ pñcipes
suos ĩ surorẽ ut expugrẽt di teplũ
seq sacrilego cõtannaret. qd gͣuis¬
sumis ꝑ se q̃ntiũ penis expiaetur.
intelligẽ potuerũt: aut haĩ esse
uerã resigionẽ cui ad uincẽ dũ
tanta uis mest: aut illã fabã
que subsist̾e̾ aut congredi nõ pt̃
Sed aiunt hec deos nõ metu uerũ
odio face̾. qͣiͣ quisqͣm possit odisse nͥ
eũ qui aut noceat aut possit noc̾e:
ymo uero cõgruẽs maiestati fuit
ut eos qͦs oderãt pñtibus penis
affice̾nt potius ꝙͣ fugerẽt. Sed
qm̃ neq accede̾ ad eos possũt in
quibus celestẽ nocã uiderĩt. nec
hiis nocere qͦs signũ ĩmortale
munierit tanqͣm in expugnabilis
murus: lacessut eos ꝑ homines

Expanded text:
sisterent, imposito frontibus signo, deos sisterent, imposito frontibus signo, deos sceribus hostiarum futura depingere. Quod cum intelligerent aruspices, instigantibus iisdem daemonibus, quibus prosecant, conquerentes profanos homines sacris interesse, egerunt principes suos in furorem, ut expugnarent Dei templum, seque vero sacrilegio contaminarent, quod gravissimis persequentium poenis expintellegere possunt aut hanc esse ueram religionem cui ad uincendum tanta uis inest aut illam falsam quae subsistere aut congredi non potest. sed aiunt hoc deos non metu, uerum odio facere: quasi quisquam possit odisse nisi eum qui aut noceat aut possit nocere. immo uero congruens maiestati fuit ut eos quos oderant, praesentibus poenis adficerent potius quam fugerent. sed quoniam neque accedere ad eos possunt in quibus caelestem notam uiderint nec iis nocere quos signum immortale munierit tamquam inexpugnabilis murus, lacessunt eos per homines
Abbreviated transcription (Latin):
sen populo suo celebñdã. S cĩ
figura ualuit in pñti ad depel
ueritas sit ad plebẽ dei ꝓtegẽ¬
dã in extrema totiuis orbis neces¬
sitate. Quomõ aut̃ uł in qͣ plaga
tuti homiẽs sint futuri. qͥ signũ
ueri et duuim sangiũs in sũma
sui corꝑis notauerut in nouis¬
simo libro docebo. Nũc satis est
sigmi huiꝯ potẽtia quãtũ ualeat
expone̾. Quãto terrori sit demo¬
nbus hoc signũ. stiet q̃ uiderit.
sicut ip̃e cũ int̾ hoĩes agẽt uniũ¬
sos demones uerbo fugabat. ho¬
minũq mentes emocas et malis
mcursi ombus furiatas. ĩ sensus
pristinos reponebat: ita nunt
sui et signo passioĩs exclidũt. Cu¬
ius rei nõ difficilis est ꝓbatio.
Nam cũ diis suis ĩmolat̃. si as¬
sistãt aliq̾s signatã frõtẽ gerẽs
sacra nłło mõ licãt. nec respõsa
potest cõsustus redde̾ uateb. Et h.
sepe causa p̃cipua iustici ã ꝑ¬
se quẽ di malis regibꝰ fuit. Cũ em̃¬

Expanded text:
sen populo suo celebrandam. sed tum sen populo suo celebrandam. sed tum figura ualuit in praesenti ad depellueritas ipsa ualitura sit ad plebem dei protegendam in extrema totius orbis necessitate. quomodo autem uel in qua plaga tuti omnes sint futuri qui signum hoc ueri et diuini sanguinis in summo corporis sui notauerint, in nouissimo libro docebo. Nunc satis est huius signi potentiam quantum ualeat exponere. quanto terrori sit daemonsicut ipse, cum inter homines ageret, universos daemones verbo fugabat; hominumque mentes emotas, et malis incursibus furiatas, in sensus pristinos reponebat: ita nunc sui, et signo passionis excludunt. Cujus rei non difficilis est probatio. Nam cum diis suis immolant, si assistat aliquis signatam frontem gerens, sacra nullo modo litant. Nec responsa potest consultus reddere vates. Et haec saepe causa praecipua justitiam persequendi malis regibus fuit. Cum e
Abbreviated transcription (Latin):
i. et signũ illud maximũ atq
siblime frõtibus suis sustepturũ.
euus rei figurã uidei etiã nũt
exhibẽt. cũ limina sua de cruore
agn notãt. Deus eni ꝑcussurꝰ
egiptios ut ab ea plaga ĩnuines
faceret hebreos pceꝑat hus ut
agnũ candidũ sine macula mino¬
larẽt. ac signio limĩbus suis de
sang̾ne eius imponent. itaq cũ
egiptiorũ p̾mogenita una nocte
interissent hebrei soli sig no
pecudis tantã in se uimi ge̾bat
ut homĩbus saluti esset. s yma¬
go fuerat rerũ futuraꝵͤ. Agnus
em̃ cãdidus sme macula xpũs
fuit. id est innocens et iustus et
sanctus. qͥ ab hiisdẽ uideis ĩmolatꝰ
saluti ẽ õibus q̃ signũ sangiũs
id est crucis q̃ sang̾ne fudit in
frontẽ sua cõscp̾serut. frons enĩ
sũmũ luen est hom̃is et lignũ
sangume delibutũ crucis sigmi¬
fitatio ẽ. Demq ĩolacio pecudis
ab hiis ipĩs q̃ facuit pastha no¬
passioms figura est quã deus
p̃stius futurorũ tradidit ꝑ moy¬

Expanded text:
ut maximum atque sublime frontibus suis suscepturum. cuius rei figuram Iudaei etiamnunc exhibent, cum limina sua de cruore agni notant. deus enim percussurus Aegyptios, ut ab ea plaga inmunes faceret Hebraeos, praeceperat his ut agnum candidum sine macula immolarent ac signum liminibus suis de sanguine eius inponerent. itaque cum Aegyptiorum primogenita una nocte interissent, Hebraei soli signo pecudis tantam in se uim gerebat, ut hominibus saluti esset, sed Imago fuerat rerum futurarum. agnus enim candidus sine macula Christus fuit, id est innocens et iustus et sanctus, qui ab isdem Iudaeis immolatus saluti est omnibus, qui signum sanguinis, id est crucis qua sanguinem fudit, in sua fronte con-i scripserint. frons enim summum limen est hominis et lignum sanguine delibutum crucis significatio est. denique immolatio pecudis ab iis ipsis qui faciunt pascha nopassionis figura est, quam deus praescius futurorum tradidit per Moy
Abbreviated transcription (Latin):
ticia et errore cecati et ĩmemo¬
res p̃ceptorũ celestudat ꝓpharũ:
coierũt aduersus eũ. impiũq cõ¬
sillũ de eo tollendo cruciãdoq ce¬
perũt. Quod ꝓphete m̃łto ante de¬
scripserãt. ⁊lã et dauid in pn̾ci¬
pio psałorũ suorũ Puidens in
spiritu quãtũ facinus admissuri
essẽt. beatũ esse ait qͥ nõ abierit
in cõsilio impiorũ. Et salomõ in
libro sapiẽtie hiis uersibꝰ usus
est. Circũueniamus iustũ qͦmã
insuauis est nobis. et exꝓbrat
nobis peccata legis. ꝓmictit
se stientiã dei habere. et filiũ dei
se nomĩat. factus est nobis in tra¬
Suctionẽ cogitationũ nr̃arũ. gͣuis
est nobis etiã ad uidendũ. qm̃¬

Expanded text:
rore caecati, et immemores praeceptorum coelestium ac prophetarum, coierunt adversus eum, impiumque consilium de eo tollendo cruciandoque ceperunt: quod prophetae multo ante descripserant. Nam et David, in principio Psalmorum suorum, providens in spiritu quantum facinus admissuri essent, Beatum esse ait, qui non abierit in consilio impiorum. Et Salomon in libro Sapientiae , his verbis usus est: Circumveniamus justum, quoniam insuavis et nobis, et exprobrat nobis peccata legis: promittit se scientiam Dei habere, et filium Dei se nominat: factus est nobis in traductionem cogitationum nostrarum: gravis est nobis etia
Abbreviated transcription (Latin):
rege scdõ anno regni eius octa¬
uo mense cecinisse. Adeo antiq̃¬
ores etiã grecis scriptoribus
ꝓphete reperiũtur. Que omiã
et ꝓfero ut errorẽ suũ sentiãt
qui scripturã sacrã coargue̾ in¬
tũtur. canqͣm nouã et recẽs fic¬
tam: ignorãtes ex quo fonte re¬
ligionis sancte origo manaueit.
Quod si quis collectis ꝑspectis¬
q gpribus fundamẽcũ doct̾ne
salubriter iecerit: et ueritatẽ
penitus comprebendet et exrorẽ
cognita ueritate deponet. Deꝯ
igit᷑ machmator cõstitutor q
rerũ. sicuti in secũdo libro dixi¬
mus. anteqmͣ hoc preclarũ opꝰ
mũdi adoriretur. sanctũ et
łe spiritũ genuit quẽ filiũ nũ¬
cuparet. Et qͣmius alios ꝑ ip̃m
quos angelos dicimus hũc tamẽ
solũ p̃mogenitũ diuimi nominis
appellatione dignatus est. Pa¬
tria stilicet uirtute ac maiestate
pollentẽ. Esse autẽ sumni dei
filiũ. qui sit potestate maxia
preditus: non tantũ cõgruẽtes

Expanded text:
rege, secundo anno regni ejus, octarege, secundo anno regni ejus, octavo mense cecinisse. Adeo antiquiores etiam Graecis scriptoribus prophetae reperiuntur. Quae omnia eo profero, ut errorem suum sentiant, qui Scripturam sacram coarguere nituntur, tanquam novam et recens fictam, ignoraligionis sanctae origo manauerit. quodsi quis collectis perspectisque temporibus fundamentum doctrinae salubriter iecerit, et ueritatem penitus conprehendet et errorem cognita ueritate deponet. Deus igitur machinator constitutorque rerum, sicut in se- s cundo libro diximus, antequam praeclarum hoc opus mundi adoriretur, sanctum et tum genuit, quem filium nucuparet. Et quamvis alios postea quos angelos dicimus, hunc tamen solum primogenitum divini nominis appellatione dignatus est, patria scilicet virtute ac majestate pollentem. Esse autem summi Dei Filium, qui sit potestate maxima praeditus, non tantum congruentes
Abbreviated transcription (Latin):
scriptos libros de tꝑribus edide¬
rũt iniciũ faciẽtes a ꝓpheta moy¬
se. qui troianũ bellũ septĩgẽtis
fere annis antecessit. Is aut̃ cũ
ꝑ annos quadragnita ppłm rexis¬
fet successorẽ habuit ihesũ qui
septẽ et uingniti annis tenuit
principatũ. Exm̃ sub udicibus
fuerũt ꝑ annos crecentos et¬
septuaginta. Tum mutato e¬
statu: reges hab̾e ceperũt. Qui¬
bus imperiũ tenẽtibus ꝑ annos
quadringentos quĩquã gnita us¬
q ad se dechie regnũ oppugnati
a rege babilomie captiq uidei
diuturnũ seruiciũ ꝑtulerunt
donec septuagesmmo post anno
ris ac sedibus suis redderet: qui
ꝑ idẽ tempus in persas sustepit
imperiũ. quo rome tarq̃mis suꝑbꝰ
Quare cũ om̃is tẽporũ series et
ex uidaitis et ex gretis roma¬
nisq historiis colligatur. etiam
singulorũ ꝓpħarũ tꝑra colligi pos¬
sunt. Quorũ camẽ ultimꝰ zacha¬
rias fuit: quẽ constat sub dario

Expanded text:
scriptos libros de temporibus edidescriptos libros de temporibus ediderunt, initium facientes a propheta Moyse, qui trojanum bellum septingentis fere annis antecessit. Is autem, cum per annos quadraginta populum rexisset, successorem habuit Jesum, qui septem et viginti annis tenuit principatum. Exinde sub Judicibus fuerunt per annos trecentos septuaginta. Tum mutato statu, reges habere coeperunt: quibus imperium tenentibus per annos quadringentos quinquaginta usque ad Sedechiae regnum, oppugnati a rege Babylonio, captique Judaei, diuturnum servitium pertulerunt; donec septuagesimo post anno ris ac sedibus suis redderet, qui per idem tempus in Persas suscepit imperium, quo Romae Tarquinius Superbus. Quare cum omnis temporum series, et ex Judaicis, et ex Graecis Romanisque historiis colligatur, etiam singulorum prophetarum tempora colligi possunt; quorum sane ultimus Zacharias fuit, quem constat sub Dario
Abbreviated transcription (Latin):
religionẽ nõ posse diduci: suꝑ est
disseramus. Sencio quidẽ qm̃ sit
difficilis de rebus celestibus dispu¬
tacio. sed tamẽ audendũ est ut il¬
lustrata uẽitas paceat: mustiq
ab errore et interitu liberẽtur
qui eã sub uelamine iustitie stul
ticie latentẽ asꝑnãtur ac rͦspuũt.
Sed priusqͣm incipiã de deo et
oꝑibus eius dicere pauca michi
de ꝓphetis dicenda sũt: quorũ tes¬
timoniis nũc uti necesse est. q
in prioribus libris ne facerẽ tẽ¬
ꝑaui. ante onña qui ueritatẽ
studet conprehẽdere. nõ modo in¬
celligẽdis ꝓphetarũ uocibus am¬
mũ debet intendere. sed etiã tẽ¬
pora ꝑ que quisq illoꝵ fuerit¬
diligentissime inquirere: ut stiat
et que futura p̃dixerint. et post
quot annos predicta conpleta sint
Nec difficultas in hiis colligen¬
dis in est nulla. Testati sunt end
sub quo quisq rege diuini spiritꝰ
fuerit passus instinctĩ: mulci q

Expanded text:
religionem non religionem non disseramus. Sentio quidem, quam sit difficilis de rebus coelestibus disputatio: sed tamen audendum est, ut illustrata veritas pateat, multique ab errore atque interitu liberentur, qui eam sub velamine stultitiae ltitiae latentem aspernantur ac respuunt. sed priusquam incipiam de deo et operibus eius dicere, pauca mihi de prophetis ante dicenda sunt, quorum testimoniis nunc uti necesse est: quod in prioribus libris ne facerem temperaui. ante omnia qui ueritatem studet conprehendere, non modo intellegendis prophetarum uocibus animum debet intendere, sed etiam tempora diligentissime inquirere; ut sciat et quae futura praedixerint, et post quos annos praedicta completa sint. Nec difficultas in his colligendis inest ulla; testati sunt enim sub quo quisque rege divini Spiritus fuerit passus instinctum. Multique
Abbreviated transcription (Latin):
terra homnies anteqmͣ ultanus et
liber et apollo et ip̃e iupiter nas¬
cerẽtur apparet. Sed neq satur¬
no fictio homĩs neq celo pater
assignari solet. Quod si nullus
eorũ qui colũtur. formasse a pñ¬
cipio atq institiusse homiem tra¬
ditur: nullus igitur ex hiis pat̾
honñs nũcupari potest ita ne
deus quidem. Ergo fas non est
uenerari eos a quibus non sit
homo generatus. quia neq a
multis generari potest. Unus
igitur ac solus coli debet. q̃ iouẽ
qui saturnũ qui celidipm terrã¬
q antecessit. Is emĩ necesse est
hominẽ figurauerit. qui ante ho¬
minẽ. celũ terrãq ꝑfecit. So¬
lus pater uocandus est qui cre¬
auit. solus dominꝰ nuncupãdus
qui regit. qui habet uite ac netis
uerã ac ppetuã pocestatẽ¬
Quẽ qui nõ adorat: et insipiens ser¬
uus est. qui deu suũ aut fugiat aut
nestiat. et impius filius qui suĩ
uerũ patrẽ uel oderit uł ignoe̾t
Nlunc quoniã docui sapientiã et

Expanded text:
terra homines ante quam Vulcanus et terra homines ante quam Vulcanus et Liber et Apollo et ipse Iuppiter nascerentur apparet; sed neque Saturno fictio hominis neque Caelo patri eius adsignari solet. quodsi nullus eorum qui coluntur formasse a principio atque instituisse hominem traditur, nullus igitur ex his pater hominis nuncupari potest, ita ne deus quidem. ergo fas non est uenerari eos a quibus non sit homo generatus, quia neque .... a multis generari potest. unus igitur ac solus coli debet qui Iouem, qui Saturnum, qui caelum ipsum terramque antecessit. is enim necesse est hominem figurauerit, qui ante hominem caelum terramque perfecit. solus pater uocandus est qui creauit, solus dominus nuncupandus qui regit, qui habet uitae ac necis ueram et perpetuam potestatequem qui non adorat, et insipiens seruus est, qui dominum suum aut fugiat aut nesciat, et inpius filius, qui suum uerum patrem uel oderit uel ignoret. Nunc, quoniam docui sapientiam et
Abbreviated transcription (Latin):
tẽ accipient. q̃ est regm celestia
hereditas. id est sũmũ bonĩ qd
illi maxime querũt. neq cultoe̾s
deorũ penã sempiterie mortis
effugiẽt que est ammaduersio ui
domim aduersos fugitiuos sue
marestatis ac nomĩs. Deu uero
esse patrẽ eũdẽq dominũ utriq
ignorauerũt. tam cultores deorũ
aut religiones falsas aꝓpbauert
aut etiã si uimi potestatẽ q sũm
dei intelleuerũt ut plato qui ait
unũ esse fabricatorẽ mundi deũ
Et marcus cullius qui facet᷑ hoiẽz
p̃clara quadã condicione a sup̃mo
deo esse generatũ. tamen ei debi¬
tũ cultũ tanqm sũmo pacri nõ red¬
diderũt. quod erat cõsequẽs ac ne¬
cessariũ. Deos autẽ neq patres
neq dommnos esse. nõ tantũ multi¬
tudo ut supra ostendi sed etiã ra¬
tio declarat. quia neq fictũ ab
hiis honñem esse traditur. neq de¬
os ipsos antecedere origiiẽ ho¬
mĩs ĩuenitur. Siquidẽ fuisse in

Expanded text:
tem accipient, quae est regni caelestis tem accipient, quae est regni caelestis hereditas, id est summum bonum, quod illi maxime quaerunt, neque cultores deorum poenam sempiternae mortis effugient, quae est animaduersio ueri domini aduersus fugitiuos suae maiestatis ac nominis. deum uero esse patrem eundemque dominum utrique ignorauerunt, tam cultores deorum aut religiones falsas adprobauerunt aut, etiamsi uim potestatemque summi dei intellexerunt, ut Plato, qui ait unum esse fabricatorem mundi deum, et Marcus Tullius, qui fatetur hominem praeclara quadam condicione a supremo deo esse generatum, tamen ei debitum cultum tamquam summo patri non reddiderunt, quod erat consequens ac necessarium. deos autem neque patres neque dominos esse posse non tantum multitudo, ut supra ostendi, sed etiam ratio declarat, quia neque fictum esse a diis hominem traditur neque deos ipsos antecedere originem hominis inuenitur, siquidem fuisse in
Abbreviated transcription (Latin):
unus est. quomã utrãq ꝑsonã
sustinet. et patris et domini et
amare eũ debemus quia filn
sumus. et timere quia seriu. Nõ
potest igit᷑ nec religio a sapĩa
separari. nec sapiẽtia a rłigioe
secermi: quia ide deus est. qui et
intelligi debet qd est sapiẽtie.
et honorari quod est rligionis.
Sed sapiẽtia precedit religio
sequitur: quia prius est deuni
stire. conseques colere. Ita in du¬
obus nom̃ibus una uis est. ꝙͣuis
diuersa esse uideatur. alterũ emĩ
positũ est in sensu. alterũ ĩ actu.
sed tamẽ sũt similla duobus ri¬
uis ex uno fonte manantibus.
si hii duo riui aberrauerĩt are¬
stãt necesse est. ꝙ̃ q̃ nestĩt nec
sapiẽtes esse possut̾ nec religio¬
si Sic fit ut et philosophi qui et
suos deos colũt similes sint ple
filiis abdicatis. aut serius fu¬
gituus. quia neq illi patrẽ que¬
rũt neq hni domnũ. Et sicut
abdicati hereditatẽ pacris non
assequũtur. et fugitiui impunita¬

Expanded text:
unus est, quoniam utramque personam unus est, quoniam utramque personam sustinet et patris et domini, et amare eum debemus, quia filii sumus, et timere, quia serui. non potest igitur nec religio a sapientia separari nec sapientia a religione secerni, quia idem deus est qui et intellegi debet, quod est sapientiae, et honorari, quod est religionis. sed sapientia praecedit, religio sequitur, quia prius est deum scire, consequens colere. ita in duobus nominibus una uis est, quamuis diuersa esse uideantur: alterum enim positum est in sensu, alterum in actu; sed tamen similia sunt duobus riuis ex uno fonte manantibus. o hi duo riui si aberrauerint, arescant necesse est: quem qui nesciunt, nec sapientes esse possunt nec religiosi. sic fit ut et philosophi et qui deos colunt similes sint aut filiis abdicatis aut seruis fugitiuis, quia neque illi patrem quaerunt neque hi dominum. et sicut abdicati hereditatem patris non adsecuntur et fugitiui inpunita
Abbreviated transcription (Latin):
domini. Deos aut̃ et patres
et dommos nũcupari necesse est
Teneri igitur ueritas nõ potest
ubi homo idẽ multis patribꝰ do¬
minisq subiectus est. ubi ãmius
in multa disꝑsus huc atq illuc
diuagatur. Nec habere ullam
firmitatẽ religio pocest. quãdo
certo et stabili domicilio caret.
Cultus igitur deorũ ueri esse
nõ possũt. Eodẽ modo quo matri¬
momũ dici non potest. ubi mulier
una multos uiros habet. sed hec
aut meretrix aut adultera nomi¬
nabitur. a qua enĩ pudor. castitas.
ides abest. uirtute careat neces¬
se est: sic et religio deorũ ĩpudica
est et incesta. quia fide caret quia
honos ille instabilis et incertus ca¬
put acq originẽ non habet. Qbus
rebus apparet: qmͣ inter se cõiũcta
sint sapientia et rͦligio. Sapiẽtia
spectat ad filios q̃ exigit amorẽ.
religio ad seruos q̃ exigit tio¬
rẽ. Nlom sicut illi patrẽ diligere
sebent et honorare: sic hn dñm
colere ac uereri. Deus autẽ qͥ

Expanded text:
domini, deos autem et patres domini, deos autem et patres et dominos nuncupari necesse est. teneri ergo ueritas non potest ubi homo idem multis patribus dominisque subiectus est, ubi animus in multa dispersus huc atque illuc diuagatur, nec habere ullam firmitatem religio potest, quando certo et stabili domicilio caret. cultus igitur deorum ueri esse non possunt, eodem modo quo matrimonium dici non potest ubi mulier una multos uiros habet, sed haec aut meretrix aut adultera nominabitur: a qua enim pudor castitas fides abest, uirtute careat necesse est. sic et religio deorum iupudica est et incesta, quia fide caret, quia honos ille instabilis et incertus caput atque originem non habet. Quibus rebus apparet quam inter se coniuncta sint sapientia et religio. sapientia spectat ad filios, quae exigit amorem, religio ad seruos, quae exigit timorem. nam sicut illi patrem diligere debent et honorare, sic hi dominum colere ac uereri. deus autem, qui
Abbreviated transcription (Latin):
domini potestatẽ: Nec ĩmerito
paterscmilias dicit᷑ licet tantũ
filios habeat: uidelicet nomẽ
patris cõplectitur etiã seruos
quia familia sequitur. et nomẽ
familie etiã cõplectit᷑ filios: qͥa
pater antecedit. Uñ appae̾t eũ¬
dẽ ipsũ et patrẽ seruorũ et
dommũ filiorũ. Demq et fi¬
lius manumitit᷑ tanꝙͣ seruus:
et seruus liberatus patrom
nomẽ accipit tanqͣm filius. as̾¬
si ꝓpterea pacerfamilias nomĩa¬
tur. ut appareat eũ duplici po¬
testate preditũ. quia et indul¬
gere debet quia pater est. et
cohercere quia dominus: igitur
idẽ serius est qui et filius. idẽ
dominꝰ qui et pater. Sicut igi᷑
nature necessitate nõ potest ẽẽ
nisi unus pater: ita nec dñs
nisi unus. Quid emi faciet ser¬
uus: si multi domimni diuersa im¬
ꝑ auerint: Ergo rationẽ contra¬
contraq naturã sũt religiones
multorũ deoꝵ. Siquidẽ nec
patres multi possũt esse nec

Expanded text:
domini potestatem? nec inmerito domini potestatem? nec inmerito pater familias dicitur, licet tantum filios habeat: uidelicet nomen patris conplectitur etiam seruos, quia \'familias\' sequitur, et nomen familiae conplectitur etiam filios, quia \'pater\' antecedit. unde apparet eundem ipsum et patrem esse seruorum et dominum filiorum. denique et filius manu emittitur tamquam seruus et seruus liberatus patroni nomen accipit tamquam filius. quodsi propterea pater familias nominatur, ut appareat eum duplici potestate praeditum, quia et indulgere debet, quia pater est, et cohercere, quia dominus, ergo idem seruus est qui et filius, idem dominus qui et pater. sicut igitur naturae necessitate non potest esse nisi unus pater, ita nec dominus nisi unus. quid enim faciet seruus, si multi domini diuersa imperauerint? -ergo contra rationem contraque naturam sunt religiones multorum deorum, siquidem nec patres multi possunt esse nec
Abbreviated transcription (Latin):
est homie. et qd̾ uitã salutẽ uic¬
cũ prestat ut pater. Itaq et
iupiter a p̃cantibus pater uoca¬
tur: et saturnus. et ianus et li¬
ber: et ceteri deiceps. Qd̾ luci¬
lius in deorũ consilio irridet: ut
nemo sit nostrũ. quin aut pater
optimꝰ diuũ. aut neptunꝰ pr̃
liber. sacurnus pater. mars. ianꝯ
quirmꝰ pater. sic et hoc dicat᷑
ad unũ. Quod si natura nõ pa¬
titur ut sint unius homĩs m̃sti
patres. ex uno em̃ ꝓcreatur.
ergo etiã deos multos colere
contra naturã ẽ cõtraq pietatẽ.
Unus igitur colendus est: qͥ potest
uere pater nomĩari. Idem etiã
dominus sit necesse est: qͥa sicut
potest indulgere. ita etiã coherte̾
Pater ideo appellandus est: qa
nobis multa et magna largit᷑.
Dominus ideo: quia castigandi
testatẽ. Dominũ uero eundẽ es¬
se qui sit pater : etiã uiris cuulis
eatio demõstrat. Quis enĩ pot̾i̾t
filios educare: insi habeat ĩ eos

Expanded text:
est homine et quod uitam salutem uicest homine et quod uitam salutem uictum praestat ut pater. itaque et Iuppiter a precantibus pater uocatur et Saturnus et Ianus et Liber et ceteri deinceps: quod Lucilius in deorum concilio inridet: ut nemo sit nostrum, quin aut pater optimus diuum aut Neptunus pater, Liber, Saturnus pater, Mars, Ianus, Quirinus pater siet ac dicatur ad unum. quodsi natura non patitur ut sint unius hominis multi patres — ex uno enim procreatur —, ergo etiam deos multos colere contra naturam est contraque pietatem. unus igitur colendus est, qui potest uere pater nominari: idem etiam dominus sit necesse est, quia sicut potest indulgere, ita etiam cohercere. pater ideo appellandus est, quia nobis multa et magna largitur, dominus ideo, quia castigandi testatem. dominum uero eundem esse qui sit pater etiam iuris ciuilis ratio demonstrat. quis enim poterit filios educare, nisi habeat in eos
Abbreviated transcription (Latin):
sapientie: qui et dei sacerdotes.
Nlec tamẽ moueat quẽqmͣ. q̃a
sepe factũ est et fie̾i potest ut
Philosoplus aliq̾s deoꝵs suscipiat
Sacerdotiũ. Quod cũ fit. nõ tñ
cõuĩgitur philosophia cũ religi¬
one. Sed et philosophia inter
sacra cessabit: et religio quãdo
philophia tractabitur. Illa end
religio muta est nõ tantũ quia
mutorũ est. sed quia ritus eius
in manu et in digitis est. nõ in
corde aut in lingua sicut nostra
q̃ uera est. Harco et in sapiẽtia
religio. et in religione sapiẽtia
est. Ergo nõ potest segregari. q̃a
saꝑe nchil aliud est insi deũ ue¬
rũ iustis et piis cultibus hono¬
rare. Mutorũ autẽ deorũ cuł¬
tus nõ esse secũdũ naturã etiã
hoc argumẽto colligi et cõprehe¬
di potest. Ommẽ deũ q̃ ab hoĩe
colitur necesse est int̾ solemnes
ritus et precatioẽs patrẽ nũcu¬
pari: non tantũ honoris gratia.
sed et rationis: qd̾ et antiquior

Expanded text:
sapientiae qui et dei sacerdotes. sapientiae qui et dei sacerdotes. nec tamen moueat quemquam quia et saepe factum est et fieri potest, ut philosophus aliquis deorum suscipiat sacerdotium: quod cum fit, non tamen coniungitur philosophia cum religione, sed et philosophia inter sacra cessabit, et religio, quando philosophia tractabitur. illa enim religio muta est, non tantum quia mutorum est, sed quia ritus eius in manu et in digitis est, non in corde aut in lingua, sicut nostra, quae uera est. idcirco et in sapientia religio et in religione sapientia est. ergo non potest segregari, quia sapere nihil aliut est nisi deum uerum iustis ac piis cultibus honorare. multorum autem deorum cultum non esse secundum naturam etiam hoc argumento colligi et conprehendi potest: omnem deum qui ab homine colitur necesse est inter sollemnes ritus et precationes patrem nuncupari, non tantum honoris gratia, uerum etiam rationis, quod et antiquior
Abbreviated transcription (Latin):
beneficiis extiterit ingratus: qd
non est utiq sapiẽtis. Quomã
igit᷑ ut dyxi philosophia et re¬
ligio de orũ disiũcta sũt. longe¬
q discreta. si quidẽ alii sũt ꝓfes¬
sores sapiẽtie. ꝑ quos utiq ad
deos non aditur. alii religionis
antistites ꝑ quos saꝑe nõ distit᷑.
apparet nec illã esse uerã sapiẽ¬
tiã nec hanc religionẽ. Idcrco
nec philo sophia potueit cõpre¬
hendẽ. nec religio deorũ ratio¬
nẽ sui qua caret reddere. Ubi
aũt sapiẽtia cũ religione in seꝑ a¬
bili nexu coheret. utrũq ẽẽ uerũ
necesse est. quia et in colendo sa¬
ꝑe debemꝰ. id est stire quid nobis
et quomõ colendũ est. et in sapi¬
endo colere. id est re et actu qd̾
stierimus implere. Ubi igitur
sapiẽtia cũ religione cõungit᷑:
Ibi scilicet ubi deus colitur unus:
ubi uita et accus omĩs ad unũ
caput. et ad unã summã re¬
fertur. Demq idẽ sũt doctoes

Expanded text:
beneficiis extiterit ingratus, quod beneficiis extiterit ingratus, quod non est utique sapientis. quoniam igitur ut dixi philosophia et religio deorum diiuncta sunt longeque discreta, siquidem alii sunt professores sapientiae, per quos utique ad deos non aditur, alii religiones antistites, per quos sapere non discitur, apparet nec illam esse ueram sapientiam nec hanc religionem. idcirco nec philosophia potuit ueritatem conprehendere nec religio deorum rationem sui, qua caret, reddere. ubi autem sapientia cum religione inseparabili nexu cohaeret, utrumque esse uerum necesse est, quia et in colendo sapere debemus, id est scire quid nobis et quomodo sit colendum, et in sapiendo colere id est re et actu quod scierimus inplere. ubi ergo sapientia cum religione coniungitur? ibi scilicet ubi deus colitur unus, ubi uita et actus omnis ad unum caput et ad unam summam refertur, denique idem sunt doctores
Abbreviated transcription (Latin):
ducẽ nagnũ celitus mittere:
qui eã ꝑfido ingratoq populo
ablatã ceteris natioĩbus reue¬
laret. Qua de re i hoc libro
aggrediar disputare: si prius
ostendero sapiẽtiã cũ religioẽ
sic coherere ut diuelli utrũq
nõ possit. Deorũ cultus ut in
substernit. sed quia nichil ibi
disferitur. qd̾ ꝓficiat ad mores
excolendos uitaõq formandã
nec habet inquisitionẽ aliqͣm ue¬
ritatis. sed tantũmõ ritũ cołe di
qui nõ officio mentis s ministĩo
corꝑis constat. Et ideo nõ ẽ illa
uera religio iudicãda. quia nul
erudit efficitq meliores. It a
philosophia quia religionẽ id
est sũmã pietatẽ non habet
nõ est uera sapientia. Nã si
duuinitas que gubernat hunc
mũdũ. incredibili beneficiẽtia
genus hommũ sustentat. et qͣsi
paterna indulgẽtia fouet: wlt
ꝓfecto gratiã sibi referri et ho¬
norẽ dari. Nec constare homini
ratio pietatis potest. si celestibꝰ

Expanded text:
ducem magnum caelitus mittere, ducem magnum caelitus mittere, qui eam perfido ingratoque populo ablatam. exteris nationibus reuelaret. qua de re in hoc libro adgrediar disputare, si prius ostendero sapientiam cum religione sic cohaerere, ut diuelli utrumque non possit. Deorum cultus, ut in substernit, sed quia nihil ibi disseritur quod pro- Sciat ad mores excolendos uitamque formandam; nec habet inquisitionem aliquam ueritatis, sed tantummodo ritum colendi, qui non officio mentis, sed ministerio corporis constat. et ideo non est illa uera religio iudicanda, quia nullerudit efficitque meliores. ita philosophia quia religionem id est summam pietatem non habet, non est uera sapientia. nam si diuinitas, quae gubernat hunc mundum, incredibili beneficentia genus hominum sustentat et quasi paterna indulgentia fouet, uult profecto gratiam sibi referri et honorem dari, nec constare homini ratio pietatis potest, si caelestibus
Abbreviated transcription (Latin):
aũt putemus fuisse cause. cur tot
ingemis. totq tꝑribus summ o
studio et labore quesita nõ repe¬
uret᷑. insi qd eã philosophi exͣ
smes suos quesierũt. Qui qm̃
pagratis et exq̃sitis om̃ibus
nusqͣm ullã sapientiã conp̃hẽ¬
derũt. et alicubi illã esse necesse
est: apparet ibi potissimũ e¶e
querendã. ubi stulticie titulus
apparet: cuiꝰ uelamẽto deus
ne arthanũ sui diuini oꝑis in
ꝓpatulo esset . thesaurũ sapiẽtie
et ueritatis abstondit. Unde
equidẽ soleo mirari qd̾ cũ phita¬
goras et postea plato amore m¬
dagande ueritatis accensi. ad
egiptios et magos et persas usq
penetrassẽt. ut earũ gentiũ ri¬
tus acq sacra cognosterẽt. suspi¬
cabãtur enĩ sapientiã in religi¬
one uersari. ad uide os tantũ nõ
accesserũt: penes qͥs tũc solos
erat. et quo facilius ire potus¬
sent. Sed auersos esse arbitror
hom̃bus religionẽ dei ueri iusti¬
deus apppinquãte ultimo tꝑre.

Expanded text:
autem putemus fuisse causae, cur tot autem putemus fuisse causae, cur tot ingeniis totque temporibus summo studio et labore quaesita non reperiretur; nisi quod eam philosophi extra fines suos quaesierunt? Qui quoniam peragratis et exploratis omnibus, nusquam ullam sapientiam comprehenderunt, et alicubi esse illam necesse est; apparet, illic potissimum esse quaerendam, ubi stultitiae titulus apparet; cujus velamento Deus, ne arcanum propatulo esset, thensaurum sapientiae ac ueritatis abscondit. unde equidem soleo mirari, quod cum Pythagoras et postea Plato amore indagandae ueritatis incensi ad Aegyptios et Magos et Persas usque penetrassent, ut earum gentium ritus et sacra cognoscerent — suspicabantur enim sapientiam in religione uersari —, ad Iudaeos tantum non accesserint, penes quos tunc solos erat et quo facilius ire potuissent. sed auersos esse arbitror hominibus religionem dei ueri iustideus adpropinquante ultimo tempore
Abbreviated transcription (Latin):
crestente doctrmna. et multis
magnis q ingeniis in idipm sẽ¬
per intentis nõ potueit ꝑfici
ueritas atq cõprehendi. Nõ
post illorũ septẽ sapientiũ gloiã
icredibile est quãto studio in¬
quirẽde ueritatis. grecia om̃is
sapiẽtie arrogãs pucauerũt.
sed neq sapiẽtes sed scudiosos
sapientis uocaiuerũt. qruo
factor et illos qui teme sapiẽtũ
sibi nomẽ adstiuerãt. erroris
stultitieq damnarũt. et quoq¬
seipõs ignorãtie quã qͥde nõ dif¬
fitebãtur. Nã ubicũq rerũ na¬
tura ingemis eorũ qͣsi manus
opposuerat. ne rationẽ possent
aliquã reddere: testificari solebãt
snchil stire se nichil cernere. Uñ
illi qui se saꝑe crediderãt. Quare
si neq illi fuere sapientes qui
sũt appellati. neq poste̾iores q̃
nõ dubitauerũt sapu ĩsipiẽtiã
confiteri: quid suꝑest nͥ ut alibi
querenda sit sapiẽtia qa nõ ẽ
ubi querebatur ĩuenta: Quid

Expanded text:
crescente doctrina et multis crescente doctrina et multis magnisque ingeniis in id ipsum semper intentis potuerit perfici ac ueritas conprehendi. nam post illorum septem sapientium incredibile est, quanto studio inquirendae veritatis Graecia omnis sapientiae arrogans putaverunt, seque non sapientes, sed studiosos sapientiae vocaverunt. Quo facto, et illos, qui temere sapientum sibi nomen asciverant, erroris stultitiaeque damnaverunt, et se quoque ipsos igno- . rantiae, quam quidem non diffitebantur. nam ubicumque rerum natura ingeniis eorum quasi manus opposuerat, ne rationem possent aliquam reddere, testificari solebant nihil scire se, nihil cernere. undeilli qui se sapere crediderant. Quare si neque illi fuere sapientes qui sunt appellati neque posteriores qui non dubitauerunt insipientiam confiteri, quid superest nisi ut alibi sit quaerenda sapientia, quia non est ubi quaerebatur inu
Abbreviated transcription (Latin):
lud aliqnͣdo publicũ qͣmuis ad
paucos redactũ: tamẽ uim suã
retineret. Possent enĩ fortasse
pauci illi uel ingemo uł cuictoi¬
tate. uł assidius hortamẽtis li¬
berare populũ uiciis et errõi¬
bus: sed adeo in totũ sapiẽtia o¬
ciderat. ut ex ipã nomĩs arro¬
gãtia. nullũ eorũ qui uotarẽ¬
tur appareat fuisse sapiẽtẽ. Et
tamẽ p̾usqmͣ hec philosophia
que dicit᷑ esset inuenta septẽ
fuisse tradũtur : qͥ p̾mi om̃iũ
de rebus naturalibus quere ac
disputare sũt ausi sapiẽtes ha¬
beri appellariq meruerũt. O
miserũ calamitosũq secũlũ. quo
ꝑ orbẽ totũ septẽ soli fuerunt
qui honimiũ uocabulo cierẽtur.
Nemo eni potest iure dici hõ.
insi qui sapiens est. Ses si ce¬
teri omẽs preter stu ipõs sculti
fuerũt. ne illi quidẽ sapientes :
quia nemo sapiẽs esse ue̾ iudicio
stultorũ pocest. Adeo ab hiis ab¬
fuit sapiẽtia: ut postda qdẽ in¬

Expanded text:
lut aliquando publicum quamuis ad lut aliquando publicum quamuis ad paucos redactum tamen uim suam retineret. possent enim fortasse pauci illi uel ingenio uel auctoritate uel adsiduis hortamentis liberare populum uitiis et erroribus. sed adeo in totum sapientia occiderat, ut ex ipsa nominis adrogantia nullum eorum qui uocarentur appareat fuisse sapientem. et tamen prius quam haec philosophia quae dicitur esset inuenta, septem fuisse traduntur, qui primi omnium quia de rebus naturalibus quaerere ac disputare sunt ausi, sapientes haberi appellarique meruerunt. o miserum calamitosumque saeculum, quo per orbem totum septem soli fuerunt qui hominum uocabulo cierentur! nemo enim potest iure dici homo nisi qui sapiens est. sed si ceteri omnes praeter ipsos stulti fuerunt, ne illi quidem sapientes, quia nemo sapiens esse uere iudicio stultorum potest. adeo ab iis afuit sapientia, ut ne postea quidem in