comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
tates dissentirẽt has diligentia sua aduinctuꝵ: atq imi
consiliũ totius galliae effectuꝵ: cuius consensui ne orbis
quid terraꝵ possit obsistere. Idq. se prope iam effectũ ht̃
Interca aequũ es se ab his cõissalutis cã impetrari ut cas¬
tra munire instituerẽt: quo facilius repentinos hostium
impetus sustinerẽt. Fuit haec or̃o non ingrata gallis
& maxime ꝙ ipse aĩo non defecerat tanto accepto iõ¬
modo: neq in occultũ abdiderat. & conspectũ multitu¬
dinis fugerat: plusq aĩo prouidere ac praesentire uide¬
batur ꝙͣ re integra primo mcẽdendum auaricũ post
deserendum censuerat. Itaq ut reliquoꝵ Impenitorũ
res aduersaie auctoritatẽ minuũt. sic hiuus ex coneraio
dignitas incommodo accepto indies augebatur. simul in
pem ueniebant eius affirmatiõe de reliquis adiungendis
ciuitatibus primũq eo epre galli castra munire institu¬

Expanded text:
tates dissentirent, has sua diligentia adiuncturum atque unum tates dissentirent, has sua diligentia adiuncturum atque unum consilium totius Galliae effecturum, cuius consensui ne orbis quidem terrarum possit obsistere; idque se prope iam effectum habere. Interea aequum esse ab eis communis salutis causa impetrari ut castra munire instituerent, quo facilius repentinos hostium impetus sustinerent. Fuit haec oratio non ingrata Gallis, et maxime, quod ipse animo non defecerat tanto accepto incommodo neque se in occultum abdiderat et conspectum multitudinis fugerat; plusque animo providere et praesentire existimabatur, quod re integra primo incendendum Avaricum, post deserendum censuerat. Itaque ut reliquorum imperatorum res adversae auctoritatem minuunt, sic huius ex contrario dignitas incommodo accepto in dies augebatur. Simul in spem veniebant eius adfirmatione de reliquis adiungendis civitatibus; primumque eo tempore Galli castra munire institu
Abbreviated transcription (Latin):
gentorigem peruenerũt. quos ille multa iam nocte silen¬
tio ex fuga excepit: ueritus ne qua in castris ex eoꝵ concur¬
su & misericordia uulgi seditio oriretur. & procul in ua
dispositis familiaribus suis principibusq ciuitatũ desperã¬
dos deducendosq ad suos curaret quae cuiq cuuitati pars
castroꝵ ab mitio obuenerat. Postero die concilio conuo¬
tato consolatus cohortatusq est ne se admodum aĩõ de¬
muterent: neu pertubarentur in commodo. non uirtute
neq in acie uicisse romanos: sed artificio quodam & scĩa
oppugnatiõis. cuius rei fuerint ipsi imperiti. Erraresiq
ibello om̃s secundos rerũ prouentus expectent. Sibi nũ¬
ꝗ̃ placuisse auaricũ defendi: cuius rei testes ip̃os hr̃et. Sel
factum imprudentia biturigũ & nimia obsequẽtia reliqͥ
uti hoc in commodum acciperetur. Id tñ se celeriter maio¬
ribus cõmodis sanatuꝵ. Nam quae ab reliquis gallis cui¬

Expanded text:
getorigem pervenerunt. Quos ille multa iam nocte silengetorigem pervenerunt. Quos ille multa iam nocte silentio ex fuga excepit, veritus ne qua in castris ex eorum concursu et misericordia vulgi seditio oreretur, ut procul in via dispositis familiaribus suis principibusque civitatum disparandos deducendosque ad suos curaret, quae cuique civitati pars castrorum ab initio obvenerat. Postero die concilio convocato consolatus cohortatusque est ne se admodum animo demitterent, ne perturbarentur incommodo; non virtute neque in acie vicisse Romanos, sed artificio quodam et scientia oppugnationis, cuius rei fuerint ipsi imperiti; errare, si qui in bello omnes secundos rerum proventus exspectent. Sibi numquam placuisse Avaricum defendi, cuius rei testes ipsos haberet; sed factum imprudentia Biturigum et nimia obsequentia reliquorum uti hoc incommodum acciperetur; id tamen se celeriter maioribus commodis sanaturum. Nam quae ab reliquis Gallis civi
Abbreviated transcription (Latin):
uictoriae perciperent. his qui primi muꝵ ascendissent p̃¬
mia proposuit. militibusq signũ dedit. Ibi subito ex om̃ib
ꝑtibus euolauerũt muꝵq celeriter compleuerũt. hostes
re noua perterriti muro turribusq deiecti in foro ac locis
patentiorib cuneatim cõstiterũt: hoc aĩo ut siqua ex pte
obuiam conueniretur acie instructa depugnarẽt. ubi ne¬
minẽ in aequum locũ sese dimitere. sed toto undiq mu¬
ro circũ fundi uiderũt. ueriti ne omnino spes fugae colle¬
retur: abiectis armis ultimas oppidi partes cont̾imenti
impetu petiuerũt: parsq. ibi cum angusto exitu portaꝵ s
ipsi premerent a militibus. parsiam egressa portis ab eqtib
est interfecta. Nec fuit quisq̃ qui prędae studeret. Suꝗ
gencibi cęde & labore opis inatati. non aetate confectis
non mulierib non infamtib pepercerũt. Deniq ex omni
clamore audito se ex oppido eiecerũt incolinnes ad uercn¬

Expanded text:
victoriae perciperent, eis qui primi murum ascendissent praevictoriae perciperent, eis qui primi murum ascendissent praemia proposuit militibusque signum dedit. Illi subito ex omnibus partibus evolaverunt murumque celeriter compleverunt. Hostes re nova perterriti muro turribusque deiecti in foro ac locis patentioribus cuneatim constiterunt, hoc animo ut si qua ex parte obviam contra veniretur acie instructa depugnarent. Vbi neminem in aequum locum sese demittere, sed toto undique muro circumfundi viderunt, veriti ne omnino spes fugae tolleretur, abiectis armis ultimas oppidi partes continenti impetu petiverunt, parsque ibi, cum angusto exitu portarum se ipsi premerent, a militibus, pars iam egressa portis ab equitibus est interfecta; nec fuit quisquam, qui praedae studeret. Sic et Cenabi caede et labore operis incitati non aetate confectis, non mulieribus, non infantibus pepercerunt. Denique ex omni clamore audito se ex oppido eiecerunt, incolumes ad Vercin
Abbreviated transcription (Latin):
romcmos ad insequendum tardabat. Iamq hoc facere noc¬
tu apparabant. cum matres familiae repente in publicu
procurrerẽt. flentesq porrectae ad pedes suoꝵ omnib pre¬
cibus petierũt. ne se & cões liberos hostibus ad suppliciũ de de¬
rent quos ad capiendam fugam naturae & uiriũ infirini
mopericulo timor misericordiam non recipit: conclama¬
re & significare romanis de fuga coeperũt. quo timore per¬
territi galli ne ab equitatu romanoꝵ uiae praeoccuparẽ¬
tur consilio destiterũt. postero die caesar promota turri
perfectisq opib quae facere instituerat magno coorto im¬
bre. non inutilem hãc ad capiendum consilui tempestatẽ
arbitratus est. ꝙ paulo incautius custodias in muro dispo¬
sitas uidebat: suosq languidius in ope uersari iussit: &
quid fieri uellet ostendit. Legiones intra uineas in occulto
expeditas cohortatur. ut aliqñ pro tãtis laborib fructum

Expanded text:
Romanos ad insequendum tardabat. Iamque hoc facere nocRomanos ad insequendum tardabat. Iamque hoc facere noctu apparabant, cum matres familiae repente in publicum procurrerunt flentesque proiectae ad pedes suorum omnibus precibus petierunt, ne se et communes liberos hostibus ad supplicium dederent, quos ad capiendam fugam naturae et virium infirmitmque in summo periculo timor misericordiam non recipit, conclamare et significare de fuga Romanis coeperunt. Quo timore perterriti Galli, ne ab equitatu Romanorum viae praeoccuparentur, consilio destiterunt. Postero die Caesar promota turri perfectisque operibus quae facere instituerat, magno coorto imbre non inutilem hanc ad capiendum consilium tempestatem arbitratus est, quod paulo incautius custodias in muro dispositas videbat, suosque languidius in opere versari iussit et quid fieri vellet ostendit. Legionibusque intra vineas in occulto expeditis, cohortatus ut aliquando pro tantis laboribus fructum
Abbreviated transcription (Latin):
liac salutem in illo uestigio tpris positã arbitrarentur.
accidit inspectantibus nobis quod dignũ memoria iusum
practereundum non existimauimus. quidam añ portã
oppidi gallus permanus scui ac picis eraditas glebas inigi
regione turris proiciebat. Scorpione ab latere dextero
traiectus exanimatusq concidit. hunc ex proximis unis
iatentem transgressus codem illi munere fimgebatur
eadem rõe ictu scorpionis exanimato alteri successit teraꝰ
et tercio quartus net prius ille est ci pugncuorib uaci¬
us relictus locus q̃ restincto aggere atq omni ea parte
submotis hostibus finis est pugnandi factus. oia exꝑtigalli
ꝙ res nulla successerat. postero die consiliũ ceperũt. ex op¬
pido profugere se hortante atq iubente uercingentorige:
d silencio noctis conati non magna iactura suor se se es¬
cingentorigis aberãt: & palus quae perpetua intercedebat:

Expanded text:
liae salutem in illo vestigio temporis positam arbitrarentur, liae salutem in illo vestigio temporis positam arbitrarentur, accidit inspectantibus nobis quod dignum memoria visum praetereundum non existimavimus. Quidam ante portam oppidi Gallus per manus sebi ac picis traditas glebas in ignem e regione turris proiciebat: scorpione ab latere dextro traiectus exanimatusque concidit. Hunc ex proximis unus iacentem transgressus eodem illo munere fungebatur; eadem ratione ictu scorpionis exanimato alteri successit tertius et tertio quartus, nec prius ille est a propugnatoribus vacuus relictus locus quam restincto aggere atque omni ex parte summotis hostibus finis est pugnandi factus. Omnia experti Galli, quod res nulla successerat, postero die consilium ceperunt ex oppido profugere hortante et iubente Vercingetorige. Id silentio noctis conati non magna iactura suorum sese efcingetorigis aberant, et palus, quae perpetua intercedebat,
Abbreviated transcription (Latin):
rant eodemq tpre toto muro sublato lamore duab portis
ab utroq latere turriũ eruptio fiebat. Alis faces atq an¬
dam materiã de muro in aggerem eminus iaciebant.
picem reliquasq res quibus ignis excitari potest fundebant
ut quo primũ curreretur. aut cui rei feretur auxilium
iux rõ miri posset. Iñ ꝙ instituto caesaris semꝑduȩ le¬
giones pro castris excubabant pluresq partitis temporib
erãt in opere. celeriter factum est ut alii eruptionib
resisterent. alii turres reducerẽt. aggerẽq̃ interscinde¬
rent. omnis uõ ex castris multitudo ad extingendum
concurer& cum in omnibus locis consumpta ĩã reliqua
parte noctis pugnaretur: semꝑq hostibus spesiuctoriae
redintegra retur eo magis ꝙ deustos plueos turriũ uide¬
bant nec facile adire aptos ad auxiliandũ animaduerte¬
bant. semperq ip̃i recentes defessis succederẽt. omnẽq gal¬

Expanded text:
rant, eodemque tempore toto muro clamore sublato duabus portis rant, eodemque tempore toto muro clamore sublato duabus portis ab utroque latere turrium eruptio fiebat. Alii faces atque aridam materiem de muro in aggerem eminus iaciebant, picem reliquasque res, quibus ignis excitari potest, fundebant, ut quo primum curreretur aut cui rei ferretur auxilium vix ratio iniri posset. Tamen, quod instituto Caesaris semper duae legiones pro castris excubabant pluresque partitis temporibus erant in opere, celeriter factum est, ut alii eruptionibus resisterent, alii turres reducerent aggeremque interscinderent, omnis vero ex castris multitudo ad restinguendum concurreret. Cum in omnibus locis consumpta iam reliqua parte noctis pugnaretur, semperque hostibus spes victoriae redintegraretur, eo magis, quod deustos pluteos turrium videbant nec facile adire apertos ad auxiliandum animadvertebant, semperque ipsi recentes defessis succederent omnemque Gal
Abbreviated transcription (Latin):
Sic deinceps omne opus contexicur. dum iusta muri alci¬
tudo expleatur. hoc cum in spẽm uarictateq opus defor¬
me non est alcernis trabibus ac saxis quae rectis lineis
suos ordines seruãt. Tum ad alcieudinẽ et desensionem
urbium sumimã habet opportunitatẽ: ꝙ & ab incendio
lapis et ab ariete maceria defendit: quae perpecuis
trabibus pedes quadragenos plerq. introrsus reumcta
neq perrumipi. neq distram pot̃. his cot rebus impedita
oppugnatiõe milites cũ toto tp̃re frigore & assidius
imbribus terrerentur. tñ continẽti labore oĩa haec supa¬
uerunt. et diebus .XXU. aggerẽ latũ pedes .cCCXXX
altum pedes Lxxx extruxerũt. cum is muꝵ hostium
pene contingeret. cum caesar ad opus consuetudine &¬
cubaret militesq hortaretur ne quod omnino tp̃s ab qe
intermitteretur: paulo añ terciã uigiliam est animad¬
uersum fumare aggerem: quẽ imicilo hostes sucende¬

Expanded text:
Sic deinceps omne opus contexitur, dum iusta muri altiSic deinceps omne opus contexitur, dum iusta muri altitudo expleatur. Hoc cum in speciem varietatemque opus deforme non est alternis trabibus ac saxis, quae rectis lineis suos ordines servant, tum ad utilitatem et defensionem urbium summam habet opportunitatem, quod et ab incendio lapis et ab ariete materia defendit, quae perpetuis trabibus pedes quadragenos plerumque introrsus revincta neque perrumpi neque distrahi potest. His tot rebus impedita oppugnatione milites, cum toto tempore frigore et assiduis imbribus tardarentur, tamen continenti labore omnia haec superaverunt et diebus XXV aggerem latum pedes CCCXXX, altum pedes LXXX exstruxerunt. Cum is murum hostium paene contingeret, et Caesar ad opus consuetudine excubaret militesque hortaretur, ne quod omnino tempus ab opere intermitteretur, paulo ante tertiam vigiliam est animadversum fumare aggerem, quem cuniculo hostes succende
Abbreviated transcription (Latin):
est. Iotum aũt murũ ex omnibus parcibus turrib con¬
tabulauerãt: aeq hascoriis intexuerãt. Tum crebris di¬
urnis nocturisq. cruptionibus aut aggeri ignẽ infere¬
bant: aut milites occupatos in opere adoriebantur: &
nr̃aꝵ turriũ altitudinem quantum has quotidianus ag¬
ger expresserat: cõmissis suaꝵ turriũ malis adaequabant.
Muri aut̃ om̃s gallici hac fere forma sunt. Trabes directę
perpecuȩ in langitudinẽ. paribus interuallis distantes in¬
ter se binos pedes in solo collocantur. Aere uinciuntur ex¬
trorsus. & multo aggere uestiuntur. haec aut̃ quae dixi¬
mus interualla grandibus in fronte saexis effarciutur.
his collocatis & coagminatis coaugumẽtatisq. alius in suꝑ
ordo adiicitur: ut iddem illud interuallũ structur: neq
mterse contingant trabes. sed paribus intermisse spaciis
singulae singulis saxis interiectis arete contineditur.

Expanded text:
est. Totum autem murum ex omni parte turribus conest. Totum autem murum ex omni parte turribus contabulaverant atque has coriis intexerant. Tum crebris diurnis nocturnisque eruptionibus aut aggeri ignem inferebant aut milites occupatos in opere adoriebantur, et nostrarum turrium altitudinem, quantum has cotidianus agger expresserat, commissis suarum turrium malis adaequaMuri autem omnes Gallici hac fere forma sunt. Trabes derectae perpetuae in longitudinem paribus intervallis, distantes inter se binos pedes, in solo collocantur. Hae revinciuntur introrsus et multo aggere vestiuntur: ea autem, quae diximus, intervalla grandibus in fronte saxis effarciuntur. His collocatis et coagmentatis alius insuper ordo additur, ut idem illud intervallum servetur neque inter se contingant trabes, sed paribus intermissae spatiis singulae singulis saxis interiectis arte contineantur.
Abbreviated transcription (Latin):
consuptũ uidecis. quẽ turpiter se ex fuga recipientem
ne qua ciuitas suis finibus recipiat a mẽ prouisum est
conclamat omnis multitudo et suomore armis concre¬
pat: quod facere in eo consuerũt cuius orõem approbãt
Summũ esse uercingentorigẽ ducẽ: nec de eius fide di¬
bitandum: nec maiore rõe bellum administrare poese
Statuũt ut xil. milia hoĩum delecta ex omnibus locis
in oppidum mittantur. Nec solis biturigib cõem salutem
comiuendam censent: ꝙ penes eos si id oppidũ retinuis¬
sent sumam uictoriae constare incelligebãt: & singu¬
bant galloꝵ: Ut est summae genus solertiȩ. atq ad oĩa
mutanda & efficienda quae a quoquo tradutur aptissi¬
mũ Nom et laqueis falces aduercebãt: quas cũ destina¬
uerãt tormẽtis introrsum reducebãt: & aggerẽ cimi¬
culis subtrahebant: eo scientius ꝙ apud eos magnę̧ sunt
ferrariae: atq omne gñs cunculoꝵ notũ atq. usitatum

Expanded text:
consumptum videtis; quem turpiter se ex fuga recipientem consumptum videtis; quem turpiter se ex fuga recipientem ne qua civitas suis finibus recipiat a me provisum est." Conclamat omnis multitudo et suo more armis concrepat, quod facere in eo consuerunt cuius orationem approbant: summum esse Vercingetorigem ducem, nec de eius fide dubitandum, nec maiore ratione bellum administrari posse. Statuunt, ut X milia hominum delecta ex omnibus copiis in oppidum mittantur, nec solis Biturigibus communem salutem committendam censent, quod paene in eo, si id oppidum retinuissent, summam victoriae constare intellegebant. Singu occurrebant, ut est summae genus sollertiae atque ad omnia imitanda et efficienda, quae ab quoque traduntur, aptissimum. Nam et laqueis falces avertebant, quas, cum destinaverant, tormentis introrsus reducebant, et aggerem cuniculis subtrahebant, eo scientius quod apud eos magnae sunt ferrariae atque omne genus cuniculorum notum atque usitatum
Abbreviated transcription (Latin):
iam esset sibi atq omnibus gallis explorata: quin&̃ ip̃is remit¬
teret si sibi magis honorẽ tribuere. ꝗ̃ abse salutẽ accipere
uideantur. haec ue intelligatis inquit a me sincere pro¬
nunciari audite romanos milites: producitq. seruos. quos
in pabulatione paucis ante diebus exceperat: et fame um¬
culisq̃ excruciauerat. in iam añ edocti quae interogati
pronunciarẽt. se milites esse legionai̾os dicũt. fame et in¬
opia adductos clam ex castris exisse: si quid frumẽti aut pe
coris reperire possent. Simili omnẽ exercitũ mopia p̃mi
nec ia uires suffuere cuiusqͣ. nec ferre opis laborẽ posce
Itaq stacuisse imperatorẽ si nihil in oppugnatiõe oppidi pro¬
fecissent. triduo exercitũ deducẽ. haec inquit a me uer¬
cingentorix bñficia hẽtis. quę proditiõis insimulatis. cui
opera sine ur̃o sanguine tantũ exercitũ iuctorẽ fame

Expanded text:
iam esset sibi atque omnibus Gallis explorata: quin etiam ipsis remitiam esset sibi atque omnibus Gallis explorata: quin etiam ipsis remittere, si sibi magis honorem tribuere, quam ab se salutem accipere videantur. "Haec ut intellegatis," inquit, "a me sincere pronuntiari, audite Romanos milites." Producit servos, quos in pabulatione paucis ante diebus exceperat et fame vinculisque excruciaverat. Hi iam ante edocti quae interrogati pronuntiarent, milites se esse legionarios dicunt; fame et inopia adductos clam ex castris exisse, si quid frumenti aut pecoris in agris reperire possent: simili omnem exercitum inopia premi, nec iam vires sufficere cuiusquam nec ferre operis laborem posse: itaque statuisse imperatorem, si nihil in oppugnatione oppidi profecissent, triduo exercitum deducere. "Haec," inquit, "a me," Vercingetorix, "beneficia habetis, quem proditionis insimulatis; cuius opera sine vestro sanguine tantum exercitum victorem fame
Abbreviated transcription (Latin):
eius discessu romani tanta opportunitate & celeritace
uenissent. Non haec omnia fortuitu aue sine consilio
accidere potuisse. regnũ illũ galliae malle caesaris con¬
cessu. ꝗ̃ ip̃oꝵ hr̃e bñficio. Tali mõ accusatus ad haec res¬
pondit. ꝙ castra mouisset factũ inopia pabuli & ip̃is horta¬
tibus ꝙ propius romemos accessiss& persua sum loci oppor¬
tunitate. ꝗ se ipm munitiõe defenderet. equitũ uõ opã
neq in loco palustri desyderari debuisse: et illis fuisse ucile
quo sint profecti. sumam imperii se consulto nulli discedẽ¬
te tradidisse: ne is multitudinis studio ad dimicandum
ꝙdicius laborem ferre non possẽt. Romani si casu in¬
teruenirẽt fortunae: si alicuius indicio uocati huo hñ
et uirtutẽ despicere potuit: qui dinicare nõ ausi turpi¬
ter se in castra receperme. Imperiũ se ab caesꝗre ꝑ prodi¬
tionẽ nullũ desyderare. quod hr̃e uictoria poss& quae

Expanded text:
eius discessu Romani tanta opportunitate et celeritate eius discessu Romani tanta opportunitate et celeritate venissent: non haec omnia fortuito aut sine consilio accidere potuisse; regnum illum Galliae malle Caesaris concessu quam ipsorum habere beneficio—: tali modo accusatus ad haec respondit: Quod castra movisset, factum inopia pabuli etiam ipsis hortantibus; quod propius Romanos accessisset, persuasum loci opportunitate, qui se ipsum munitione defenderet: equitum vero operam neque in loco palustri desiderari debuisse et illic fuisse utilem, quo sint profecti. Summam imperi se consulto nulli discedentem tradidisse, ne is multitudinis studio ad dimicandum videret, quod diutius laborem ferre non possent. Romani si casu intervenerint, fortunae, si alicuius indicio vocati, huic haet virtutem despicere potuerint, qui dimicare non ausi turpiter se in castra receperint. Imperium se ab Caesare per proditionem nullum desiderare, quod habere victoria posset, quae
Abbreviated transcription (Latin):
tur haesitantes premerẽt ex loco suꝑiore. Ut propinꝗta¬
tem lociuiderent paratos prope a equo marte ad dĩmi¬
candũ existimarent: et ꝗ iniquitatẽ condiciõis ꝑspiceret
mani simultatione se se ostentare cognoscer& Indignãtes
milites caesar ꝙ conspectũ suũ hostes perferre possẽt tan¬
tulo sfacio interiecto: et signũ proelii exposcentes edocet ꝗ̃to
detrimẽto & quot uiroꝵ fortiũ morte necesse sit constone
uictoriã. quos cum sic aĩo ꝑatos uideret: ut nullũ prosua
laude piculũ recusarẽt: sumtie se iniquitatis condemnari
debere nisi eoꝵ uitã sua salute hẽat cariorẽ. Suc mili¬
tes consolatos eodem die reducit in castra. Reliqua quę
ad oppugnationẽ oppidi ꝑtinebãt administrare institut
uercingentorix cum ad suos redisset. prodiciõis insimula¬
tur ꝙ castra propius romanos mouisset: ꝙ cũ omnicq¬
tatu discessiss& ꝙ sine impio tantas copias reliquisset: ꝙ

Expanded text:
tur, haesitantes premerent ex loco superiore; ut qui propinquitatur, haesitantes premerent ex loco superiore; ut qui propinquitatem loci videret paratos prope aequo Marte ad dimicandum existimaret, qui iniquitatem condicionis perspiceret inani simulatione sese ostentare cognosceret. Indignantes milites Gaesar, quod conspectum suum hostes perferre possent tantulo spatio interiecto, et signum proeli exposcentes edocet, quanto detrimento et quot virorum fortium morte necesse sit constare victoriam; quos cum sic animo paratos videat, ut nullum pro sua laude periculum recusent, summae se iniquitatis condemnari debere, nisi eorum vitam sua salute habeat cariorem. Sic milites consolatus eodem die reducit in castra reliquaque quae ad oppugnationem pertinebant oppidi administrare instituit. Vercingetorix, cum ad suos redisset, proditionis insimulatus, quod castra propius Romanos movisset, quod cum omni equitatu discessisset, quod sine imperio tantas copias reliquisset, quod
Abbreviated transcription (Latin):
propinquassent: ex captiuis caesar cognouit uercingẽ¬
torigem consumpto pabulo castra mouisse propius aua¬
ricum: atq ip̃m cum equitatu expeditisq qui inter en¬
tes procliari consuescent insidiar cã eo profectũ. quo ns¬
trospostero die pabulatum uenturos arbitraretur. quibus
rebus cognitis media nocte silentio profectus ad hostiuĩ casa
mane peruenit. Illi celeriter per exploratores aduentu cȩ¬
saris cognito carros impedimentãq sua in artiores siluas
abdiderũt. copias om̃s in loco edito atq aꝑto instruxerũt
qua re nunciata caesar celeriter sarcinas conserri. arma
expediri iussit. Collis erat leniter ab infimo accliuis hũc¬
fere ex omnibus ꝑtibus palus difficilis atq impedita cinge
galli fiducia loci continebãt. gregatimq distributi m ci¬
uitates omnia uada ac saltus eius paludis optinebant.
Sic aĩo pati ut si romani eam paludem perrumꝑe conarẽ¬

Expanded text:
propinquassent, ex captivis Caesar cognovit Vercingepropinquassent, ex captivis Caesar cognovit Vercingetorigem consumpto pabulo castra movisse propius Avaricum atque ipsum cum equitatu expeditisque, qui inter equites proeliari consuessent, insidiarum causa eo profectum, quo nostros postero die pabulatum venturos arbitraretur. Quibus rebus cognitis media nocte silentio profectus ad hostium castra mane pervenit. Illi celeriter per exploratores adventu Caesaris cognito carros impedimentaque sua in artiores silvas abdiderunt, copias omnes in loco edito atque aperto instruxerunt. Qua re nuntiata Caesar celeriter sarcinas conferri, arma expediri iussit. Collis erat leniter ab infimo acclivis. Hunc ex omnibus fere partibus palus difficilis atque impedita cingebGalli fiducia loci continebant generatimque distributi in civitates omnia vada ac saltus eius paludis obtinebant, sic animo parati, ut, si eam paludem Romani perrumpere conaren
Abbreviated transcription (Latin):
pserunt. Sũma cũ difficultate rei frumẽtaiͬę affecto
exercitu tenuitate boioꝵ. indiligentia heduoꝵ incen¬
diis aedificioꝵ usq eo ut complures dies milites frumẽto
caruerint. & pecore ex longinquiorib uicis adacto ex¬
tremam famem sustentarẽt. Nulla tñ uox est ab eis au¬
dita .p.r. maiestate & superioribus iuictoriss indigna.
Quinẽ caesar cum in opere singulas legiones appellar&
et si acerbius inopiã ferrent: se dimissur oppugnationẽ
diceret uniuersi ab eo ne id faceret petebant. Sic setu¬
plures annos illo imperãte meruisse ut nullã ignomim¬
am acciperent: nusqͣ inceptare discederẽt. hoc se igno¬
miniae laturos loco si inceptã oppugnationẽ reliquissẽt
praestare om̃s perferre a cerbitates q̃ nõ ciuib romanis
qui genabi perfidia galloꝵ interissent parẽtarẽt. haec
ad caesarem deferrentur. Cum iam mũro turres as¬

Expanded text:
pserunt. Summa difficultate rei frumentariae adfecto pserunt. Summa difficultate rei frumentariae adfecto exercitu tenuitate Boiorum, indiligentia Aeduorum, incendiis aedificiorum, usque eo ut complures dies frumento milites caruerint et pecore ex longinquioribus vicis adacto extremam famem sustentarent, nulla tamen vox est ab eis audita populi Romani maiestate et superioribus victoriis indigna. Quin etiam Caesar cum in opere singulas legiones appellaret et, si acerbius inopiam ferrent, se dimissurum oppugnationem diceret, universi ab eo, ne id faceret, petebant: sic se complures annos illo imperante meruisse, ut nullam ignominiam acciperent, nusquam infecta re discederent: hoc se ignominiae laturos loco, si inceptam oppugnationem reliquissent: praestare omnes perferre acerbitates, quam non civibus Romanis, qui Cenabi perfidia Gallorum interissent, parentarent. Haec ad Caesarem deferrentur. Cum iam muro turres ap
Abbreviated transcription (Latin):
ab auarico longe milia passiuim .xv. Ibi percercos explora¬
tores in singula diei opera quae ad auaricũ agerenturco¬
gnascebat. et quid fieri uellet impabat. om̃s nras pabula.¬
tiones frumentationesq obseruabat : dispersosq cum longiꝰ
ne ce saiõ procederẽt/ adoriebatur magnoq incommodo
afficiebat: et si quãtũ rõe prouideri poterat ab nr̃is ocur¬
rebatur. ut incertis tp̃ribus diuersisq it merib: iretur cas¬
tris ad eam ꝑtem oppidi põitis. Caesarquae interinissa
a flumine & paludibus aditũ ut supra diximus angustũ
habebat: aggerẽ apparare. Uineas agere. turres duas
constituere coepit. Nam circũuallare loci nã prohibe¬
bat. de re frumentaa boios atq heduos adhoreari non
destitit. quoꝵ alteri ꝙ nullo studio agebãt. nõ multũ
adiuuabant. Alteri non magnis facultatib ꝙ ciuitas
erat exigua atq infirma celericer quod hũerunt consu¬

Expanded text:
ab Avarico longe milia passuum XVI. Ibi per certos exploraab Avarico longe milia passuum XVI. Ibi per certos exploratores in singula diei tempora quae ad Avaricum agerentur cognoscebat et quid fieri vellet imperabat. Omnis nostras pabulationes frumentationesque observabat dispersosque, cum longius necessario procederent, adoriebatur magnoque incommodo adficiebat, etsi, quantum ratione provideri poterat, ab nostris occurrebatur, ut incertis temporibus diversisque itineribus iretur. Castris ad eam partem oppidi positis Caesar, quae intermissa a flumine et a paludibus aditum, ut supra diximus, angustum habebat, aggerem apparare, vineas agere, turres duas constituere coepit: nam circumvallare loci natura prohibebat. De re frumentaria Boios atque Aeduos adhortari non destitit; quorum alteri, quod nullo studio agebant, non multum adiuvabant, alteri non magnis facultatibus, quod civitas erat exigua et infirma, celeriter quod habuerunt consum
Abbreviated transcription (Latin):
bata uno die amplius .Xx. urbes biturigũ incenduntur. hoc
iddem in reliquis ciuitatib: in omnibus ꝑtibus incendia
conspiciũtur. quae & si magno cũ dolore om̃s ferebãt: tñ
ter amissa recuperaturos confidebant. Dicebatur de aua¬
rico in coĩ consilio incendi placer&: an defendi: procũbũt
ommibiis gallis ad pedes bituriges ne prope pulcherrime totius
galliae itrbem quae praesidio & ornamẽto sit ciuitati. su¬
is manibus suctendere cogerẽtur. facile se locinã defensimos
dicunt : ꝙ prope ex omnibus ptibus flumine & palude circũda¬
ta unũ heat & perangustum aditũ. datur petẽtib uenia dis¬
suadente primo uercingentorige post concedente et preci¬
bus ip̃oꝵ et misericordia uulgi. Defensores oppido idonei de¬
liguntur. Uercingentorix minorib iti neribus caesarẽ sub
sequitur. et locũ castris deligit paludibus siliuisq munitũ

Expanded text:
probata uno die amplius XX urbes Biturigum incenduntur. Hoc probata uno die amplius XX urbes Biturigum incenduntur. Hoc idem fit in reliquis civitatibus: in omnibus partibus incendia conspiciuntur; quae etsi magno cum dolore omnes ferebant, tamen ter amissa reciperaturos confidebant. Deliberatur de Avarico in communi concilio, incendi placeret an defendi. Procumbunt omnibus Gallis ad pedes Bituriges, ne pulcherrimam prope totius Galliae urbem, quae praesidio et ornamento sit civitati, suis manibus succendere cogerentur: facile se loci natura defensuros dicunt, quod prope ex omnibus partibus flumine et palude circumdata unum habeat et perangustum aditum. Datur petentibus venia dissuadente primo Vercingetorige, post concedente et precibus ipsorum et misericordia vulgi. Defensores oppido idonei deliguntur. Vercingetorix minoribus Caesarem itineribus subsequitur et locum castris deligit paludibus silvisque munitum
Abbreviated transcription (Latin):
om̃s quotidie ab equitibus diripi posse. praeterea salutis cã
rei familiaris cõmoda negligenda: uicos atq aedificia incen¬
di aportere. hoc spacio abhoia quoquo uersus quo pabulan¬
di ciusa adire posse uideantur. haꝵ ip̃isreꝵ copiã suppete¬
re ꝙ quor in finibus bellum geratur. eoꝵ opibus subleuetur
Romanosaut mopiã non laturos. aut magno ꝑiculo longiꝰ
a ctistris processuros neq interesse ip̃osne interficiant.
impedimetis ne exuãt . quibus amissis bellum geri nõ possit
practerea oppida maendi oportere. quae nõ munitiõe &
loci natura ab omni sint periculo trta: neu suissint ad
detractandam militia receptacula: neu romcinis propo¬
sita ad copiam cõmeatus. praedamq. tollendã. haec sigra¬
uia aut acerba uideantur: multo illa grauius estimare li¬
beros coniuges in seruitutẽ abstrahi: ip̃os interfici: quȩ
sint necesse accidere uictis. ommiũ consensu hac snĩa ꝑ

Expanded text:
omnes cotidie ab equitibus deligi posse. Praeterea salutis causa omnes cotidie ab equitibus deligi posse. Praeterea salutis causa rei familiaris commoda neglegenda: vicos atque aedificia incendi oportere hoc spatio ab via quoque versus, quo pabulandi causa adire posse videantur. Harum ipsis rerum copiam suppetere, quod, quorum in finibus bellum geratur, eorum opibus subleventur: Romanos aut inopiam non laturos aut magno periculo longius ab castris processuros; neque interesse, ipsosne interficiant, impedimentisne exuant, quibus amissis bellum geri non possit. Praeterea oppida incendi oportere, quae non munitione et loci natura ab omni sint periculo tuta, neu suis sint ad detractandam militiam receptacula neu Romanis proposita ad copiam commeatus praedamque tollendam. haec si gravia aut acerba videantur, multo illa gravius aestimare, liberos, coniuges in servitutem abstrahi, ipsos interfici; quae sit necesse accidere victis. Omnium consensu hac sententia
Abbreviated transcription (Latin):
stituerat. eoꝵ impetũ galli substinere non potuerũt. atq
infugam comecti multis amissis se ad agmen receperũt. qb
profligatis rursus oppidani perterriti. comprehensos eos qu&
opera plebem concitatã existimabãt adcaesarem perduxenũt
seseq ei dediderunt. quib confectis caesar ad oppidũ auan¬
cũ quod erat maximũ munitissimũq. in finibus biturigim
atq agri fertilissima regione profectus est. ꝗeo oppido re¬
cepto ciuitatem biturigũ se in potestatẽ redactuꝵ cõfide¬
bat. Uercingentorix tot continuis in cõmodis uelladuni
gencibi Nouioduni acceptis suos ad consiliũ conuocat. docet
longe alia rõe esse bellum gerendum atq antea gestum sit
omnibus modis hiuc rei studendum ut pabulatiõe aut com¬
meatu romani prohibeantur. Id esse facile cũ equitatu
ipsi abundent. & qͥ anni tpr̃e subleuentur: pabulũ secari
non posse. necessario dispsos hostes ex aedificiss petere hos

Expanded text:
stituerat. Eorum impetum Galli sustinere non potuerunt atque stituerat. Eorum impetum Galli sustinere non potuerunt atque in fugam coniecti multis amissis se ad agmen receperunt. Quibus profligatis rursus oppidani perterriti comprehensos eos, quorum opera plebem concitatam existimabant, ad Caesarem perduxerunt seseque ei dediderunt. Quibus rebus confectis, Caesar ad oppidum Avaricum, quod erat maximum munitissimumque in finibus Biturigum atque agri fertilissima regione, profectus est, quod eo oppido recepto civitatem Biturigum se in potestatem redacturum confidebat. Vercingetorix tot continuis incommodis Vellaunoduni, Cenabi, Novioduni acceptis suos ad concilium convocat. Docet longe alia ratione esse bellum gerendum atque antea gestum sit. Omnibus modis huic rei studendum, ut pabulatione et commeatu Romani prohibeantur: id esse facile, quod equitatu ipsi abundent et quod anni tempore subleventur; pabulum secari non posse; necessario dispersos hostes ex aedificiis petere: hos
Abbreviated transcription (Latin):
uenissent oratum ut sibi ignoscer&. suaq uitae consuler&. ut
celeritate reliquas resconficer&: quaꝵ pleraq erat consecutus
arma conferri equos produci obsides dari iub&. parte iam ob¬
sidum tradieti cum reliqua administrarẽtur. centurionib
& paucis milicibus intromissis qui arma iumẽtaq conquirerẽt
equitatus hostiũ procul uisus est. qui agmen uercingentorigis
antecesserat. quae simulatq oppaddani conspexerũt: atq m
spem auxilii uenerũt. clamore sublato arma capere: portas
claudere: muꝵ complere coeperũt. Centuriones in oppido
cũ ex significatiõe galloꝵ noui aliquid ab his iniri consilii in¬
tellexissent gladiis districtis portas octupauerũt. suosq omnes
incolumes receperũt. Caesar ex castris equitatũ educi subet
proeliũ equestre cõmutit. laborantibus iam suis germanos
equites circiter . cccc. submutit: quos ab inicio secũ hr̃e in¬

Expanded text:
venissent oratum ut sibi ignosceret suaeque vitae consuleret, ut venissent oratum ut sibi ignosceret suaeque vitae consuleret, ut celeritate reliquas res conficeret, qua pleraque erat consecutus, arma conferri, equos produci, obsides dari iubet. Parte iam obsidum tradita, cum reliqua administrarentur, centurionibus et paucis militibus intromissis, qui arma iumentaque conquirerent, equitatus hostium procul visus est, qui agmen Vercingetorigis antecesserat. Quem simul atque oppidani conspexerunt atque in spem auxili venerunt, clamore sublato arma capere, portas claudere, murum complere coeperunt. Centuriones in oppido, cum ex significatione Gallorum novi aliquid ab eis iniri consili intellexissent, gladiis destrictis portas occupaverunt suosque omnes incolumes receperunt. Caesar ex castris equitatum educi iubet, proelium equestre committit: laborantibus iam suis Germanos equites circiter CCCC summittit, quos ab initio habere secum in
Abbreviated transcription (Latin):
duo peruenit. castris ante oppidũ positis die tpr̃e exclusus
in poster oppugnationẽ differt. quaeq. ad eã rem usui
sunt militibus imperat: & đ oppidum genabum pons fiu-¬
minis ligeris continebat: ueritus ne noctu ex cppido pro¬
fugerent duas legiones in armis excubare iub&. Genabẽ¬
ses paulo ante mediã noctem silentio ex oppido egressi fuu¬
men transire coepũt. qua re per exploratores nunciata
Caesar legiones quas expedicas eese iusserat. portis incen¬
sis intromittit. ac oppido potitur. perpaucis ex hostiũ nũo
desyderatis quin cuncti caperentur. ꝙ pontis acq itmeꝵ
angustiae multitudinis fugã iterduserãt. oppidum
diripit atq incendit. praedam militibus donat. exercitũ
ligerim traducit atq inbiturigũ fines peruenit. Ueran¬
gentorix ubi de caesaris aduentu cognouit. oppugnatiõe
destitit. atq obuam caesari proficiscitur. Ile oppidum

Expanded text:
duo pervenit. Castris ante oppidum positis diei tempore exclusus duo pervenit. Castris ante oppidum positis diei tempore exclusus in posterum oppugnationem differt quaeque ad eam rem usui sint militibus imperat et, quod oppidum Cenabum pons fluminis Ligeris contingebat, veritus ne noctu ex oppido profugerent, duas legiones in armis excubare iubet. Cenabenses paulo ante mediam noctem silentio ex oppido egressi flumen transire coeperunt. Qua re per exploratores nuntiata Caesar legiones quas expeditas esse iusserat portis incensis intromittit atque oppido potitur, perpaucis ex hostium numero desideratis quin cuncti caperentur, quod pontis atque itinerum angustiae multitudinis fugam intercluserant. Oppidum diripit atque incendit, praedam militibus donat, exercitum Ligerem traducit atque in Biturigum fines pervenit. Vercingetorix, ubi de Caesaris adventu cognovit, oppugnatione destitit atque obviam Caesari proficiscitur. Ille oppidum
Abbreviated transcription (Latin):
lia accepta omniũ suoꝵ uoluntates alienare . Itaq cohor¬
tatus heduos de supportando cõmeatu praemutit ad boios:
qui de suo aduentu doceant. ortenturq ut in fide maneat
acq hostiũ impetũ magno dĩo sustineãt. duabus agẽdiucis
legionibus atq impedimẽtis totius exercitus relictis ad boios
proficiscitur. Altero die cum ad oppidum senonũ uelladuo¬
dunũ uenisset ne quẽ hostem post se relinquer& quo expe¬
diciore re frumẽtaĩa uteretur. oppugnare insticiut. Idbiduo
circũuallauit. Tertio die missis ex oppido legatis de dediciõe
arma conferri iumẽta produci sexcentos obsides dari iubet
ta qui conficeret .C. Treboniũ legatũ reliquie. Ipse ut q̃
primũ iter faceret gencibim carnutũ proficiscitur. qui tum
primũ allato nuncio de oppugnacione uelladuodum. cum
longuis eam rem se ductum iri existimarẽt praesidium
genabi tuendi causa qđ eo muterẽt comparabãt. huc bi¬

Expanded text:
lia accepta omnium suorum voluntates alienare. Itaque cohorlia accepta omnium suorum voluntates alienare. Itaque cohortatus Aeduos de supportando commeatu praemittit ad Boios qui de suo adventu doceant hortenturque ut in fide maneant atque hostium impetum magno animo sustineant. Duabus Agedinci legionibus atque impedimentis totius exercitus relictis ad Boios proficiscitur. Altero die cum ad oppidum Senonum Vellaunodunum venisset, ne quem post se hostem relinqueret, quo expeditiore re frumentaria uteretur, oppugnare instituit idque biduo circumvallavit; tertio die missis ex oppido legatis de deditione arma conferri, iumenta produci, sescentos obsides dari iubet. Ea qui conficeret, C. Trebonium legatum relinquit. Ipse, ut quam primum iter faceret, Cenabum Carnutum proficiscitur; qui tum primum allato nuntio de oppugnatione Vellaunoduni, cum longius eam rem ductum iri existimarent, praesidium Cenabi tuendi causa, quod eo mitterent, comparabant. Huc bi
Abbreviated transcription (Latin):
lingimes contendit ubi duae legiones hyemabãt. ut si
quidã de sua salute ab heduis miretur consilii celeritate
maecurrer&. eo cum peruenisset. ad reliquas legiones
mutit. priusq om̃s in unũ locũ cogit q̃ de eius aduẽtu
aruernis nunciari possit. hac re cognita uercingẽto¬
rix rursus in bituriges exercitũ reducit atq inde proses¬
tus gergobinam boioꝵ oppidũ: ꝙ ibi heluetios proelio uictos
caesar collocauerat. hediusq aitribuerat oppugnare inst¬
tuit. magnã haec res caesari difficultatẽ ad consilium
capiendum afferebat. si reliquã partẽ hyemis uno in lo¬
colegiones cõtmer&: ne stipendiariis heduoꝵ expugnatis
cuncta gallia deficeret. ꝙ nullũ amicis in eo praesidum
uideretur positũ esse. Si maturius ex hibernis educerd
ne ab re frumẽtoũa durris subuectioib labonaret presta¬
re iusum est tñ om̃s difficultates perpeti. q̃ tantoi contume¬

Expanded text:
Lingones contendit, ubi duae legiones hiemabant, ut, si Lingones contendit, ubi duae legiones hiemabant, ut, si quid etiam de sua salute ab Aeduis iniretur consili, celeritate praecurreret. Eo cum pervenisset, ad reliquas legiones mittit priusque omnes in unum locum cogit quam de eius adventu Arvernis nuntiari posset. Hac re cognita Vercingetorix rursus in Bituriges exercitum reducit atque inde profectus Gorgobinam, Boiorum oppidum, quos ibi Helvetico proelio victos Caesar collocaverat Aeduisque attribuerat, oppugnare instituit. Magnam haec res Caesari difficultatem ad consilium capiendum adferebat, si reliquam partem hiemis uno loco legiones contineret, ne stipendiariis Aeduorum expugnatis cuncta Gallia deficeret, quod nullum amicis in eo praesidium videretur positum esse; si maturius ex hibernis educeret, ne ab re frumentaria duris subvectionibus laboraret. Praestare visum est tamen omnis difficultates perpeti, quam tanta contume
Abbreviated transcription (Latin):
umꝗ̃ hõi eo tpr̃e anni semitae patuerãt. Eꝗtibus imiat
ut qͣlacissime pos sint uagentu : & ꝗ maximũ hostib
terrorem inferãt. Celeruter haec fima ac nuncii ed
uercingentorigem perferũtur. quẽ ꝑterriti om̃s ar¬
uerni circũsistunt: atq obsecrant ut suis fortunis
consulat. neue ab hostibus diripiatur. prȩsertĩ cũ
iudeant omne ad se bellũ translatum. quoꝵ ille
precibus permotus castra ex biturigibus mouet per
aruernos uersus. At caesar biduũ inhis locis mora¬
tus ꝙ haec de uercingẽtorige usus uentura opinione
ꝑcepenit. pro cã supplemẽti eꝗtatusq cogẽdi ab excitu
discedit. brutũ adulescentẽ inscopiss praefecit. hũc
cutis rebus suis inopinãtib q̃ maximis põt itinerib
uiennam peruenit. Ibi nactus est recentẽ eꝗtatum
quẽ multis añ diebus eo praemiserat neq durno
neq nocturno itinere intermisso ꝑ fines heduoꝵ in

Expanded text:
umquam homini eo tempore anni semitae patuerant, equitibus imperat, umquam homini eo tempore anni semitae patuerant, equitibus imperat, ut quam latissime possint vagentur et quam maximum hostibus terrorem inferant. Celeriter haec fama ac nuntiis ad Vercingetorigem perferuntur; quem perterriti omnes Arverni circumsistunt atque obsecrant, ut suis fortunis consulat, neve ab hostibus diripiantur, praesertim cum videat omne ad se bellum translatum. Quorum ille precibus permotus castra ex Biturigibus movet in Arvernos versus. At Caesar biduum in his locis moratus, quod haec de Vercingetorige usu ventura opinione praeceperat, per causam supplementi equitatusque cogendi ab exercitu discedit; Brutum adulescentem his copiis praeficit; hunc tutis rebus suis inopinantibus quam maximis potest itineribus Viennam pervenit. Ibi nactus recentem equitatum, quem multis ante diebus eo praemiserat, neque diurno neque nocturno itinere intermisso per fines Aeduorum in
Abbreviated transcription (Latin):
in Itibroges & gabalos ab utrisq obsides accepit. & magna
coacta manu in prouinciã narbonã uersus eruptionẽ
facere contendit. quare nunciata caesar omnibus
consiliis cinte uertendum existimauit ut narbonã pro¬
ficisceretur. Eo cum uenisset timẽtes confirmat. prȩ¬
sidia in ruthenis prouincicilibus uolscis. a retomicis eolo¬
satibus circũq narrbonã quae loca hostibus erãt finitima
constituit. partẽ copiaꝵ ex prouincia supplemẽtũq. qđ
gunt conuenire iubet. his rebus compatis represso ionn
lucerio. & remoto ꝙ intrare intra praesidia puulosum
nos ab heluiis discludit durissimo tp̃re onni altiss ima niue
iter impediebat : tñ discussa niue sex in altiudme pedu
atq ita uiis patesactis summo sudore militũ ad sines aruer¬
noꝵ puenit. quibus oppressis inapiatibus ꝙ siuc se gebẽnia
ut muro munitos existimabant: ac ne singulari qud

Expanded text:
in Nitiobriges et Gabalos ab utrisque obsides accipit et magna in Nitiobriges et Gabalos ab utrisque obsides accipit et magna coacta manu in provinciam Narbonem versus eruptionem facere contendit. Qua re nuntiata Caesar omnibus consiliis antevertendum existimavit, ut Narbonem proficisceretur. Eo cum venisset, timentes confirmat, praesidia in Rutenis provincialibus, Volcis Arecomicis, Tolosatibus circumque Narbonem, quae loca hostibus erant finitima, constituit; partem copiarum ex provincia supplementumque, quod gunt, convenire iubet. His rebus comparatis, represso iam Lucterio et remoto, quod intrare intra praesidia periculosum nos ab Helviis discludit, durissimo tempore anni altissima nive iter impediebat, tamen discussa nive sex in altitudinem pedum atque ita viis patefactis summo militum sudore ad fines Arvernorum pervenit. Quibus oppressis inopinantibus, quod se Cevenna ut muro munitos existimabant, ac ne singulari quidem
Abbreviated transcription (Latin):
cos dies ibi morati: neq flumen transire ausi domũ reuer¬
tuntur: Legatisq nr̃is renunciãt sebiturigũ perfidiã
ueritos reuertisse. quibus id consilii fuisse cognouerint:
ut si flumen transissent una ex ꝑte ip̃i. altera aruerni
se consisterẽt. bituriges eoꝵ discessu statim cũ aruernis¬
umgutur. his rebus in Italiã cacsari nunciatis: cũ iam
ille iibanas res uirtute .on. pompeii comodiorẽ in statũ ꝑ¬
uenisse intelliger& in transalpinã galliã profectus est.
Eo cum uenisset magna difficultate afficiebatur qua
rae ad exercitũ peruenire poss&. Nam si legiones in ꝓ-¬
uinciã arcesseret. se absente in itmere proelio dimica¬
turas intelligebat. Si ipse ad excitũ contenderet. ne
his quid eo tpr̃e ꝗ quieti iuderẽtur suã salutẽ recte cõ¬
muti uidebat. Interim lucerius cadurcus in ruthe¬
nos missus eam ciuitatẽ aruernis conciliat. progressus

Expanded text:
cos dies ibi morati neque flumen transire ausi domum revercos dies ibi morati neque flumen transire ausi domum revertuntur legatisque nostris renuntiant se Biturigum perfidiam veritos revertisse, quibus id consili fuisse cognoverint, ut, si flumen transissent, una ex parte ipsi, altera Arverni se circumsisterent. iunguntur. His rebus in Italiam Caesari nuntiatis, cum iam ille urbanas res virtute Cn. Pompei commodiorem in statum pervenisse intellegeret, in Transalpinam Galliam profectus est. Eo cum venisset, magna difficultate adficiebatur, qua ratione ad exercitum pervenire posset. Nam si legiones in provinciam arcesseret, se absente in itinere proelio dimicaturas intellegebat; si ipse ad exercitum contenderet, ne eis quidem eo tempore qui quieti viderentur suam salutem recte committi videbat. Interim Lucterius Cadurcus in Rutenos missus eam civitatem Arvernis conciliat. Progressus
Abbreviated transcription (Latin):
ante tp̃s effecerat constituit. in primis equitatui stude.
summae diligentiae sumam Imperii seueritatẽ addit
magnitudine supplicũi dubitãtes cogit. Nam maiore cõ¬
misso delicto igne atq. omnibus tormẽtis necat. leuio¬
re de causa auribus desectis: aut singulis defossis oculis
domũ remittit: ut sint reliquis documẽto: & magnitu¬
dine poenae ꝑterreãt alios. hissuppliciis celeriter coacto
exercitu luceriũ cadurcũ sumae hoĩem audaciae cũ
parte copiaꝵ in ruthenos mittit. Ipse in bituriges pro¬
ficiscitur. eiis aduentu bituriges ad heduos quoꝵ enĩt
infide legatos mitũt. subsidiũ rogatũ : quo facilius hossi¬
um copias sustinere possint. hedui de consilio legatix¬
tquos caesar ad exercitũ reliquerat. copias equitatus
peditatus subsidio biturigibus mutũt. qui cũ cad fuia
Lig erim uenissent: quod bituriges ab hedius diuidit pau¬

Expanded text:
ante tempus efficiat constituit; in primis equitatui studet. ante tempus efficiat constituit; in primis equitatui studet. Summae diligentiae summam imperi severitatem addit; magnitudine supplici dubitantes cogit. nam maiore commisso delicto igni atque omnibus tormentis necat, leviore de causa auribus desectis aut singulis effossis oculis domum remittit, ut sint reliquis documento et magnitudine poenae perterreant alios. His suppliciis celeriter coacto exercitu Lucterium Cadurcum, summae hominem audaciae, cum parte copiarum in Rutenos mittit; ipse in Bituriges proficiscitur. Eius adventu Bituriges ad Aeduos, quorum erant in fide, legatos mittunt subsidium rogatum, quo facilius hostium copias sustinere possint. Aedui de consilio legatquos Caesar ad exercitum reliquerat, copias equitatus peditatusque subsidio Biturigibus mittunt. Qui cum ad flumen Ligerim venissent, quod Bituriges ab Aeduis dividit, pau