comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
uetioꝵ egressi ad rhenũ sinesq. germanoꝵ cõtenderũt. Qđ
ubi caesar resciit quoꝵ penfines ierant his uti conquirerẽt
si sibi purgati esse uellent ee reducerẽt imperauit. Reduc¬
tos in hostiũ nũo hũit. et condi iussic. Reliquos omnes obsidi¬
bus armis perfugis traditis in dediciõem accepit heluetios
sulignos. latobriges in fines suos unde erãt profecti reuertiius¬
sit: et ꝙ om̃ibus frugibus amiscis domi nihil erat quo famẽ
tolerarẽt. allobrogibus imꝑauit ut his frumẽti copiã facerẽt
psos. oppida uicosq quos incenqͥerãt restituẽ iussit Id ea ma-¬
xime ratione fecit ꝙ noluie eũ locũ unde heluetii discesse¬
rãt uacare ne ꝑꝑ bonitatẽ agroꝵ germani qui trãsihenũ
in colunt a sius finibus in heluetioꝵ fines transirẽt. & finitimi
galliae prouintiȩ allobrogibusq essent. Boios petentibus he¬

Expanded text:
vetiorum egressi ad Rhenum finesque Germanorum contenderunt. Quod vetiorum egressi ad Rhenum finesque Germanorum contenderunt. Quod ubi Caesar resciit, quorum per fines ierant his uti conquirerent et reducerent, si sibi purgati esse vellent, imperavit; reductos in hostium numero habuit; reliquos omnes obsidibus, armis, perfugis traditis in deditionem accepit. Helvetios, Tulingos, Latobrigos in fines suos, unde erant profecti, reverti iussit, et, quod omnibus frugibus amissis domi nihil erat quo famem tolerarent, Allobrogibus imperavit ut iis frumenti copiam facerent; ipsos oppida vicosque, quos incenderant, restituere iussit. Id ea maxime ratione fecit, quod noluit eum locum unde Helvetii discesserant vacare, ne propter bonitatem agrorum Germani, qui trans Rhenum incolunt, ex suis finibus in Helvetiorum fines transirent et finitimi Galliae provinciae Allobrogibusque essent. Boios petentibus Hae
Abbreviated transcription (Latin):
tiosq misit. ne eos frumẽto ne ue alia re iuuarẽt. Qui si
iuuissent se eodem loco quo heluetias h̃tur. Ipse triduo in¬
termisco cũ omnibus copiis eos sequi coepit. heluetii omniũ
reꝵ inopia adducti legatos de deditione ad eos miserũt: qui
cum eũ in itinere cõuenissent. seq ad pedesponiecissẽt sup¬
pliciterq locuti fientes pacẽ petissent. atq. eos in eo loco quo
tũ essẽt suũ aduentũ expectare iussisset paruerũt. Eo
postq̃ caesar peruenit obsides arma seruos qui ad eos profu¬
gissent poposcit : dumq ea tonquirũtur et conferũtur noc¬
te intermissa circiter hominũ milia sex cius pagi qui urbige¬
nus appellatur siue timore ꝑterriti ne armis traditis sup¬
plicio afficerentur. siue spe salutis inducti ꝙ in tãta multi¬
tudinẽ deditoꝵ suã fugã adut occultari. aut omĩo ignora¬
ri posse existimarent. prima uigilia noctis e castris hel¬

Expanded text:
tiosque misit, ne eos frumento neve alia re iuvarent: qui si tiosque misit, ne eos frumento neve alia re iuvarent: qui si iuvissent, se eodem loco quo Helvetios habiturum. Ipse triduo intermisso cum omnibus copiis eos sequi coepit. Helvetii omnium rerum inopia adducti legatos de deditione ad eum miserunt. Qui cum eum in itinere convenissent seque ad pedes proiecissent suppliciterque locuti flentes pacem petissent, atque eos in eo loco quo tum essent suum adventum expectare iussisset, paruerunt. Eo postquam Caesar pervenit, obsides, arma, servos qui ad eos perfugissent, poposcit. Dum ea conquiruntur et conferuntur, nocte intermissa circiter hominum milia VI eius pagi qui Verbigenus appellatur, sive timore perterriti, ne armis traditis supplicio adficerentur, sive spe salutis inducti, quod in tanta multitudine dediticiorum suam fugam aut occultari aut omnino ignorari posse existimarent, prima nocte e castris Hel
Abbreviated transcription (Latin):
niẽtes sustineret: Ita ancipiti praelio duatq acruer pugnatũ
est: duitius cũ sustinere nostroꝵ impetũ nõ possẽt. alteri
se ut coeperãt in montẽ receperũt. alteri ad impedimẽ¬
ta & carros suas se contulerũt. Nam hoc toto proelio cũ ab
hora septima ad uesperũ pugnatũ sit auersum hostẽ uidere
nr̃os uenientes tela coniiciehant: & nõnulli intercorros
rotuisq ma⁊ aras ac tragulas subisciebant. nr̃e q uilnerabãt
Dui cum ess& pugnatum impedimẽtisq & castris nostri potiti
sunt. Ibi orgentorigis filia atq unus ex filiis captus est. Ex
eo proelio circiter hominũ milia exxx fuꝑfuerũt. eaq to¬
ta nocte continenter ierũt nulla parte noctis in itinere
intermissa. in fines lingonũ die quarto peruenerũt : cum
& pꝑ uulnera militũ & py sepulturã occisoꝵ nr̃i tridiũ re¬
morati eos sequi non potusient. Caesarad lingones lr̃as nun¬

Expanded text:
nientes sustineret. Ita ancipiti proelio diu atque acriter pugnatum nientes sustineret. Ita ancipiti proelio diu atque acriter pugnatum est. Diutius cum sustinere nostrorum impetus non possent, alteri se, ut coeperant, in montem receperunt, alteri ad impedimenta et carros suos se contulerunt. Nam hoc toto proelio, cum ab hora septima ad vesperum pugnatum sit, aversum hostem videre nostros venientes tela coiciebant et non nulli inter carros rotasque mataras ac tragulas subiciebant nostrosque vulnerabant. Diu cum esset pugnatum, impedimentis castrisque nostri potiti sunt. Ibi Orgetorigis filia atque unus e filiis captus est. Ex eo proelio circiter hominum milia CXXX superfuerunt eaque tota nocte continenter ierunt nullam partem noctis itinere intermisso; in fines Lingonum die quarto pervenerunt, cum et propter vulnera militum et propter sepulturam occisorum nostri triduum morati eos sequi non potuissent. Caesar ad Lingonas litteras nun
Abbreviated transcription (Latin):
cõmisit: Milites e loco superiore pilis missis facile hostiũ pha¬
langẽ perfregerũt: ea disiecta gladiis districtis in eos impe¬
tũ fecerũt. Gallis magno ad pugnã erat impedimẽto ꝙ pluri¬
bus eoꝵ scutis uno ictũ piloꝵ tranffixis & colligatis cũ ferrũ
se inflexisse: neq euellere. neq sinistra impedita satis cõmo¬
de pugnare poterãt: Multi ut diu iacto brachio prȩoptarẽt
scutũ manu emiuere et nudo corpore pugnare: Tandem uil¬
neribus defesi & pedem referre: et ꝙ mons suberat circuer
mille passuũ ec se recipere coeperũt. Captomonte & succe¬
dentibus nr̃is boii & suligni qui hominũ milibus circiter .xU.
hostiũ agmen claudebant. et nouissimis praesidio erãt ex itinẽ
in monte sese receperãt. rursus instare & proeliũ redintegra¬
re coeperũt. Romani conuersa signabi partita intulerũt pri-
ma & ẜa acies ut uictis ac summotis resister&: sertia ut ue¬

Expanded text:
commisit. Milites loco superiore pilis missis facile hostium phacommisit. Milites loco superiore pilis missis facile hostium phalangem perfregerunt. Ea disiecta gladiis destrictis in eos impetum fecerunt. Gallis magno ad pugnam erat impedimento quod pluribus eorum scutis uno ictu pilorum transfixis et conligatis, cum ferrum se inflexisset, neque evellere neque sinistra impedita satis commode pugnare poterant, multi ut diu iactato bracchio praeoptarent scutum manu emittere et nudo corpore pugnare. Tandem vulneribus defessi et pedem referre et, quod mons suberit circiter mille passuum spatio, eo se recipere coeperunt. Capto monte et succedentibus nostris, Boi et Tulingi, qui hominum milibus circiter XV agmen hostium claudebant et novissimis praesidio erant, ex itinerin montem sese receperant, rursus instare et proelium redintegrare coeperunt. Romani conversa signa bipertito intulerunt: prima et secunda acies, ut victis ac submotis resisteret, tertia, ut ve
Abbreviated transcription (Latin):
sissent: siue eoꝙ refrumẽtaria interdud posse confiderẽt.
cõmutato consilio atq itinere conuerso nr̃os & nouissimo ag¬
mine insequi ac lacessere coeperũt. postꝗ̃ animaduertit id
copias suas caesar in proximũ collẽ subducit: equitatũq ꝗ
substineret hostiũ im̃petũ misit: Ipse interim in colle me¬
dio triplicẽ aciẽ instruxit legionũ quaeuor ueteranaꝵ.¬
taq uti sup̃ se in sumo duas legiones quas in gallia citeriore
conferri. et eũ ab hisqui in superiori acie constiterãt muni¬
ri iussit. heluetii cũ omnibus sius carris secuti: impedimẽta
in unũ locũ contulerũt: ipsi confertiscima aie reiecto nr̃o
equitatu phalange facta sub primã nrã maciẽ successerũt. Cae¬
sar primũ suo deiñ omĩum conspectu remotis equis. ut eqͣto
ominiũ periculo ssem fugae toller& cohortatus suos proeliũ

Expanded text:
sissent, sive eo quod re frumentaria intercludi posse confiderent, sissent, sive eo quod re frumentaria intercludi posse confiderent, commutato consilio atque itinere converso nostros a novissimo agmine insequi ac lacessere coeperunt. Postquam id animum advertit, copias suas Caesar in proximum collem subduxit equitatumque, qui sustineret hostium petum, misit. Ipse interim in colle medio triplicem aciem instruxit legionum quattuor veteranarum; in summo iugo duas legiones quas in Gallia citeriore unum locum conferri et eum ab iis qui in superiore acie constiterant muniri iussit. Helvetii cum omnibus suis carris secuti impedimenta in unum locum contulerunt; ipsi confertissima acie, reiecto nostro equitatu, phalange facta sub primam nostram aciem successerunt. Caesar primum suo, deinde omnium ex conspectu remotis equis, ut aequato omnium periculo spem fugae tolleret, cohortatus suos proelium
Abbreviated transcription (Latin):
Ut undiq uno tpre in hostes impetus fieret. monte occupato
nostros expectabat. proelioq abstinebat. Multo deniq die cae¬
sar per exploratores cognouit. & montẽ a suis teneri. et helue¬
tios castra mouisse. et considiũ timore ꝑterritũ q nõ uidiszet pro-
uiso sibi renuntiasze. Fodem die quo confueuerat interualiͦ
hostes consequitur: & milia passuũ tria ab eoꝵ castris castra
ponit. postridie eius diei. quo omĩobiduũ supererat. cũ exci¬
longe maximo & copiosissimo nõ amplius milibus passuũ xuiii
aberat. rei frumẽtariȩ prospiciẽdum existimauit : & iterab
heluctiis auertit. ac bibracte ire contẽdit. Fa res ꝑfugitiuos
L. Emilii decurionis equitũ galloꝵ hostibus nuntiatur. hel¬
uetii seu ꝙ timore ꝑterritos romanas discedere d se existimarẽt
eomagis ꝙ pridie superioribus locis occupatis proeliũ nõ cõmi¬

Expanded text:
ut undique uno tempore in hostes impetus fieret, monte occupato ut undique uno tempore in hostes impetus fieret, monte occupato nostros expectabat proelioque abstinebat. Multo denique die per exploratores Caesar cognovit et montem a suis teneri et Helvetios castra, movisse et Considium timore perterritum quod non vidisset pro viso sibi renuntiavisse. Eo die quo consuerat intervallo hostes sequitur et milia passuum tria ab eorum castris castra ponit. Postridie eius diei, quod omnino biduum supererat, cum exerciaeduorum longe maximo et copiosissimo, non amplius milibus passuum XVIII aberat, rei frumentariae prospiciendum existimavit; itaque iter ab Helvetiis avertit ac Bibracte ire contendit. Ea res per fugitivos L. Aemilii, decurionis equitum Gallorum, hostibus nuntiatur. Helvetii, seu quod timore perterritos Romanos discedere a se existimarent, eo magis quod pridie superioribus locis occupatis proelium non commi
Abbreviated transcription (Latin):
mũ montis iugũ ascendere iub&. quid sui sit consilii ostendit:
ipse de quarto uigilia eodem itinere quo hostes ierãt ad eoscon¬
tendit equitatũq omnẽ ante se mutit. considius qui reimiliti¬
ris pericissimus hẽbatur. & in excitu.L. scyllȩ et postea ẽt̃ in
M.crassi fuerat cũ exploratoribus prȩmutitur. prima luce cũ
sumus monsa .T. labieno teneretur. ipse ab hostiũ castris nõ lon¬
gius mille & quingentis passibus abess& neq ut postea ex capti¬
uis comperit. aut ip̃ius aduẽtus aut labieni esset cognitus. cõ¬
sidius equo admisso ad eũ accurit dicit montẽ quẽ a labieno oc¬
cupari uolueit ab hostibus teneri. Id se ex gallicis armis atq in¬
sionibus cognouisse. Caesar suas copias in proximũ collẽ subducit.
acie instruit. Labienus ut erat ei prȩceptũ a caesare ne proe¬
liũ cõmuteret. nisi ip̃ius copiae prope hostiũ castra uisȩ efcent:

Expanded text:
iugum montis ascendere iubet; quid sui consilii sit ostendit. iugum montis ascendere iubet; quid sui consilii sit ostendit. Ipse de quarta vigilia eodem itinere quo hostes ierant ad eos contendit equitatumque omnem ante se mittit. P. Considius, qui rei militaris peritissimus habebatur et in exercitu L. Sullae et postea in M. Crassi fuerat, cum exploratoribus praemittitur. Prima luce, cum summus mons a Lucio Labieno teneretur, ipse ab hostium castris non longius mille et quingentis passibus abesset neque, ut postea ex captivis comperit, aut ipsius adventus aut Labieni cognitus esset, Considius equo admisso ad eum accurrit, dicit montem, quem a Labieno occupari voluerit, ab hostibus teneri: id se a Gallicis armis atque insignibus cognovisse. Caesar suas copias in proximum collem subducit, aciem instruit. Labienus, ut erat ei praeceptum a Caesare ne proelium committeret, nisi ipsius copiae prope hostium castra visae essent,
Abbreviated transcription (Latin):
tius galliae animi a se auerterentur. haec cũ pluribus uerbis
flens & caesare peter&. caesar eius dextrã prehendit consolatꝰ
rogat finẽ orandi faciat: Tanti eiꝰ apud se grãm ẽẽ or̃idit
ut & rei p iniuriã. & suũ dolorẽ eius uoluntati ac precibus eo¬
donet. Dũ norigẽ ad se uocat fratrẽ adhibet. quae in eo re¬
prehendat ostendit. quaeq ipse intelligat quae ciuitas que¬
ratur proponit monet ut in reliquum tempus omnes sus¬
pitiõe s euitet prȩterita se diuiciaco fr̃i condonare dicit
dũ norigi custodes ponit. ut quae agat. quibuscũ loquatur scure
possit Codem de ab exploratoribus certior factus est hostesU
monte consedisse milia passuũ ab ip̃is ctistris octo qualis esset nã
moncis & qualis in circuitu ascensus qui cognoscerẽt misit. Re¬
nuntiatũ est facile esse. De tertia uigilia .T. labienũ legatũ
prop̃torẽ cũ duabus legionibus & his ducibus qui iter cognorat sum

Expanded text:
tius Galliae animi a se averterentur. Haec cum pluribus verbis tius Galliae animi a se averterentur. Haec cum pluribus verbis flens a Caesare peteret, Caesar eius dextram prendit; consolatus rogat finem orandi faciat; tanti eius apud se gratiam esse ostendit uti et rei publicae iniuriam et suum dolorem eius voluntati ac precibus condonet. Dumnorigem ad se vocat, fratrem adhibet; quae in eo reprehendat ostendit; quae ipse intellegat, quae civitas queratur proponit; monet ut in reliquum tempus omnes suspiciones vitet; praeterita se Diviciaco fratri condonare dicit. Dumnorigi custodes ponit, ut quae agat, quibuscum loquatur scire possit. Eodem die ab exploratoribus certior factus hostes sub monte consedisse milia passuum ab ipsius castris octo, qualis esset natura montis et qualis in circuitu ascensus qui cognoscerent misit. Renuntiatum est facilem esse. De tertia vigilia T. Labienum, legatum pro praetore, cum duabus legionibus et iis ducibus qui iter cognoverant summum
Abbreviated transcription (Latin):
hebat cũ eo plloquitur. Simł cõmonefacit quae ipso pñte
inconcilio galloꝵ de dunorige sint dicta. N ostendit quae
sepatim quisq de eo apud se dixerit. petit atq ortatur ut
sine eius offensione aĩ uel ipse de eo causa cognita statuat
uel ciuitatẽ statuere iubeat. diuiciacus multis cũ lacrymis
caesarem complexum obsecrare coepit ne quid grauius in fra¬
trem statueret scire se eͥe uera illa: nec quẽq̃ ex eo plusqͣ sẽ
doloris capere: propterea ꝙ cum ipse gratia plurimũ domi aiq
in reliqua gallia. ille minimũ ꝑꝑ adulescentiã posset. ꝑ se
creuisset quibus opibus ac neruis nõ solũ ad minuẽdam grãm.
sed pene ad pernitiẽ suã uteretur. Sese tñ & amore fraterno
& existimatiõe ulgi cõmoueri.  si quid ei a caesare gniuiꝰ
accidis et cũ ip̃e eũ locũ amicitiȩ apud eũ teneret. nẽminẽ
estimatuꝵ nõ sua uoluntate factũ. Qua ex re futuꝵe utito¬

Expanded text:
habebat, cum eo conloquitur; simul commonefacit quae ipso praesente habebat, cum eo conloquitur; simul commonefacit quae ipso praesente in concilio Gallorum de Dumnorige sint dicta, et ostendit quae separatim quisque de eo apud se dixerit. Petit atque hortatur ut sine eius offensione animi vel ipse de eo causa cognita statuat vel civitatem statuere iubeat. Diviciacus multis cum lacrimis Caesarem complexus obsecrare coepit ne quid gravius in fratrem statueret: scire se illa esse vera, nec quemquam ex eo plus quam se doloris capere, propterea quod, cum ipse gratia plurimum domi atque in reliqua Gallia, ille minimum propter adulescentiam posset, per se crevisset; quibus opibus ac nervis non solum ad minuendam gratiam, sed paene ad perniciem suam uteretur. Sese tamen et amore fraterno et existimatione vulgi commoveri. Quod si quid ei a Caesare gravius accidisset, cum ipse eum locum amicitiae apud eum teneret, neminem existimaturum non sua voluntate factum; qua ex re futurum uti to
Abbreviated transcription (Latin):
quẽ aux̾ caesari hedui miserãt dumnorix prȩerat. etr q.
fuga reliquũ essise equitatũ perterritũ. Quib rebus cogni¬
tis quom ad has susficiones certissimȩ res accederẽt ꝙ per
fines sequanoꝵ heluctios traduxisset ꝙ obsides inter eos dan¬
dos curass&. ꝙ ea onnia non mõ iniussu suo & ciuitatis. sed
t iniscientibus ipsis fecisset: Q a magistratu heduoꝵ ac cu-¬
saretur satis esse caunae arbitrabatũr. Quare in eũ aut
ipse aĩaduerter&. aut ciuitatẽ animaduertere curar&:
his ominibus rebus imũ repugnabat ꝙ diuiciaci fracris sum¬
mũ in .ꝓ.r. studiũ sigmmãq inse uoluntatẽ egregiã fidẽ
iustitiã temperantia cognouerat: Nam ne eius supplicio
conaretur diuiciacũ ad se uocari iub&: et quotidianis
interpretibus remotis per C uallerium troaucillũ principẽ gal¬
Liae prouinciae familiarẽ suũ. cui summã omniũ reꝵ fide

Expanded text:
quem auxilio Caesari Haedui miserant, Dumnorix praeerat: eorum quem auxilio Caesari Haedui miserant, Dumnorix praeerat: eorum fuga reliquum esse equitatum perterritum. Quibus rebus cognitis, cum ad has suspiciones certissimae res accederent, quod per fines Sequanorum Helvetios traduxisset, quod obsides inter eos dandos curasset, quod ea omnia non modo iniussu suo et civitatis sed etiam inscientibus ipsis fecisset, quod a magistratu Haeduorum accusaretur, satis esse causae arbitrabatur quare in eum aut ipse animadverteret aut civitatem animadvertere iuberet. His omnibus rebus manum studium, summum in se voluntatem, egregiam fidem, iustitiam, temperantiam cognoverat; nam ne eius supplicio  quicquam conaretur, Diviciacum ad se vocari iubet et, cotidianis interpretibus remotis, per C. Valerium Troucillum, principem Galliae provinciae, familiarem suum, cui summam omnium rerum fidem
Abbreviated transcription (Latin):
quaq ominia heduoꝵ uectigalia paruo precio redempta hr̃e.
proptereaq illo dicente contradicere audebat nemo. Insre¬
busoꝵ suã rẽ familiarẽ auxisse: et facultates ad largiẽdum
magnas comparasse. magnũ nũm equitatus suo sumptu sẽp
tates largiri posse: Atq hiuus potentiae cã macrẽ in uitugi¬
ribus hõi illic nobilissimo atq potentissimo collocasse: ipsu
exheluetiis uxorẽ hr̃e: sororẽ ex matre et propinquas suas
nuptũ in alias ciuitates collocasse: fauere et cupere hel:¬
uetiis ꝑꝑ eã affinitatẽ. odisse E suo noĩe caesarẽ et roma¬
nos: ꝙ eore aduentu potentia eiusdem diminuta: et diui¬
tiacus frater in antiquũ locũ gr̃ę atq honoris sit restitutus.
Si quid accidat romanis summã in spem per heluetios re¬
gni obtinẽdi uenire. Imperio.p.i. nõ modo de regno sed
& de ea quã hẽbat grã desperare. Reperiebat ẽt inꝗrẽdo

Expanded text:
quaque omnia Haeduorum vectigalia parvo pretio redempta habere, quaque omnia Haeduorum vectigalia parvo pretio redempta habere, propterea quod illo licente contra liceri audeat nemo. His rebus et suam rem familiarem auxisse et facultates ad largiendum magnas comparasse; magnum numerum equitatus suo sumptu semper tates largiter posse, atque huius potentiae causa matrem in Biturigibus homini illic nobilissimo ac potentissimo conlocasse; ipsum ex Helvetiis uxorem habere, sororum ex matre et propinquas suas nuptum in alias civitates conlocasse. Favere et cupere Helvetiis propter eam adfinitatem, odisse etiam suo nomine Caesarem et Romanos, quod eorum adventu potentia eius deminuta et Diviciacus frater in antiquum locum gratiae atque honoris sit restitutus. Si quid accidat Romanis, summam in spem per Helvetios regni obtinendi venire; imperio populi Romani non modo de regno, sed etiam de ea quam habeat gratia desperare. Reperiebat etiam in quae
Abbreviated transcription (Latin):
principatũ galliae obtinere non possent: gallor ꝗͣ roma norũ
imperia perferre neq dubitare debeant: quin si heluetios su¬
perauerint romani. una cũ reliqua gallia heduis libertatẽ
sint erepturi. Ab hnisdem noua consilia quaeq in castris gerãt᷑
hostibus enunciari: hosase coherceri non posse: Quine ꝙ ne
cessario rem coactus caesari enunciarit. Intelligere sese
quanto id periculo fecerit: & obeam cãm ꝗͣ diu potuerĩt tacu¬
isze. caesar hac orõe lisci dumnorigem diuiciati fratrẽ desi¬
mnari sentiebat. Sedꝙ pluribus pñtibus eas resiactari nolebat
celeriter conciliũ dimutit. liscum retin&. Quaerit ex solo ea
quae in conuentu dixerat: dicit liberius atq audatius. Eadẽ
secreto ab aluis quaerit. reperit este uena ipsum esse dumnori¬
gem sũma audatia magna apud plebem propter liberalitatẽ
eratia cupidum rerũ nouar comiplures annos poitoria reli-¬

Expanded text:
principatum Galliae obtinere non possint, Gallorum quam Romanorum principatum Galliae obtinere non possint, Gallorum quam Romanorum imperia perferre, neque dubitare debeant quin, si Helvetios superaverint Romani, una cum reliqua Gallia Haeduis libertatem sint erepturi. Ab isdem nostra consilia quaeque in castris gerantur hostibus enuntiari; hos a se coerceri non posse. Quin etiam, quod necessariam rem coactus Caesari enuntiarit, intellegere sese quanto id cum periculo fecerit, et ob eam causam quam diu potuerit tacuisse. Caesar hac oratione Lisci Dumnorigem, Diviciaci fratrem, designari sentiebat, sed, quod pluribus praesentibus eas res iactari nolebat, celeriter concilium dimittit, Liscum retinet. Quaerit ex solo ea quae in conventu dixerat. Dicit liberius atque audacius. Eadem secreto ab aliis quaerit; reperit esse vera: ipsum esse Dumnorigem, summa audacia, magna apud plebem propter liberalitatem gratia, cupidum rerum novarum. Complures annos portoria reli
Abbreviated transcription (Latin):
Ubise diutius duci intellexit: & diem instare: quo die frumẽtũ
militibus metiri oporteret. conuocatis eoꝵ principibus quorꝵ
magnam copiam in castris hebat: in his diuiciaco & lisco qui
summo magistratu praeerant: quẽ uergobretũ appellant he¬
dui qui creatur annis & uitae necisq in suos ht̃ potestatem
grauiter eos accusat : ꝙ quom neq emi: neq ex agris summi
posiet tam necessario tp̃re . tam propinquis hostibus ab his nõ
subleuetur: presertim quom magna ex parte ȩoꝵ precibus ad:¬
ductus bellum susceperit. multo & grauius ꝙ sit destitutus
queritur. Tum demũ liscus orõe caẽsaris adductus quod an-¬
tea tacuerat proponit: esze non nullos quor auctoritas apd
plebem plurimũ ualeat. qui priuatim plus possent ꝗ̃ ip̃i ma¬
gistratus hos seditiosa atq improba orõe multitudinẽ detere¬
re. ne frumentũ conferant quod praestare debeant. Siiã

Expanded text:
Ubi se diutius duci intellexit et diem instare quo die frumentum Ubi se diutius duci intellexit et diem instare quo die frumentum militibus metiri oporteret, convocatis eorum principibus, quorum magnam copiam in castris habebat, in his Diviciaco et Lisco, qui summo magistratui praeerat, quem vergobretum appellant Haedui, qui creatur annuus et vitae necisque in suos habet potestatem, graviter eos accusat, quod, cum neque emi neque ex agris sumi possit, tam necessario tempore, tam propinquis hostibus ab iis non sublevetur, praesertim cum magna ex parte eorum precibus adductus bellum susceperit; multo etiam gravius quod sit destitutus queritur. Tum demum Liscus oratione Caesaris adductus quod antea tacuerat proponit: esse non nullos, quorum auctoritas apud plebem plurimum valeat, qui privatim plus possint quam ipsi magistratus. Hos seditiosa atque improba oratione multitudinem deterrere, ne frumentum conferant quod debeant: praestare, si iam
Abbreviated transcription (Latin):
ci de nostris cadunt. quo proelio sublati heluetii ꝙ quingentis equiti¬
bus tantam multitudinẽ equitũ propulerant: audatius subsistere
non nunꝗ̃ & nouissimo agmine proelio nr̃os lacessere coeperũt. Cȩ¬
sar suos a proelio continebat: ac satis hẽbat inpñtia hostem rapinis
inter nouissimum hostium agmen & nr̃m primũ non amplius quinis
aut senis milibus passuum intereszet. Interim quotidie caesar he-¬
duos frumentum qđ eszent polliciti flagitare: nam propter frigora
ꝙ gallia sub septemtrionibus ut a ñ dictũ est posita est: nõ modo
frumenta in agris matura non erant: sed ne pabuli quidem
satis magna copia suppetebat. Eo aũt frumento quod flumi¬
ne ararẽ nauibus subuexerant. propterea minus uti poterat
ꝙ iter abarare heluetii auerterant : a quibus discedere nolebat
diem ex die ducere hedui. conferri. comportari adesse dicere

Expanded text:
ci de nostris cadunt. Quo proelio sublati Helvetii, quod quingentis equitici de nostris cadunt. Quo proelio sublati Helvetii, quod quingentis equitibus tantam multitudinem equitum propulerant, audacius subsistere non numquam et novissimo agmine proelio nostros lacessere coeperunt. Caesar suos a proelio continebat, ac satis habebat in praesentia hostem rapinis,inter novissimum hostium agmen et nostrum primum non amplius quinis aut senis milibus passuum interesset. Interim cotidie Caesar Haeduos frumentum, quod essent publice polliciti, flagitare. Nam propter frigora quod Gallia sub septentrionibus, ut ante dictum est, posita est, non modo frumenta in agris matura non erant, sed ne pabuli quidem satis magna copia suppetebat; eo autem frumento quod flumine Arari navibus subvexerat propterea uti minus poterat quod iter ab Arari Helvetii averterant, a quibus discedere nolebat. Diem ex die ducere Haedui: conferri, comportari, adesse dicere.
Abbreviated transcription (Latin):
quos pro scelere eoꝵ ulcisci uelint : iis secundiores interdũ res& di¬
uturniorem impunitatẽ concedere. Quom ea ita sint: tamensi
obsides ab his sibidentur. uti ea quae polliceantur facturos intelligat :¬
& si hedius de iniurus quas ipsi socuq eoꝵ intulerint: Item si allo¬
brogibus satisfaciant: sese cum his pacem esse facturꝵ. Diuico res¬
pendit ita heluetios & maioribus suis institutos esse uti obsides acci-¬
pere, non dare consueuerint: eius rei.p.r. esse testem. ha ressonso
dato discessit. Postero die ex eo loco castra mouent. idem facit cae¬
sar. equitatum omnẽ ad numerum iiii miliũ quẽ ex omni prouin¬
cia & heduis atq eoꝵ socis coactum hẽbat. prȩmutit: qui uideant
quas in partes iter hostes faciant. qui cupidius nouissimũ agmen inse¬
cuti alieno loco cum equitatu heluetioꝵ proeliũ cõmittunt: & pau-¬

Expanded text:
quos pro scelere eorum ulcisci velint, his secundiores interdum res et diquos pro scelere eorum ulcisci velint, his secundiores interdum res et diuturniorem impunitatem concedere. Cum ea ita sint, tamen, si obsides ab iis sibi dentur, uti ea quae polliceantur facturos intellegat, et si Haeduis de iniuriis quas ipsis sociisque eorum intulerint, item si Allobrogibus satis faciunt, sese cum iis pacem esse facturum. Divico respondit: ita Helvetios a maioribus suis institutos esse uti obsides accipere, non dare, consuerint; eius rei populum Romanum esse testem. Hoc responso dato discessit. Postero die castra ex eo loco movent. Idem facit Caesar equitatumque omnem, ad numerum quattuor milium, quem ex omni provincia et Haeduis atque eorum sociis coactum habebat, praemittit, qui videant quas in partes hostes iter faciant. Qui cupidius novissimum agmen insecuti alieno loco cum equitatu Helvetiorum proelium committunt; et pau
Abbreviated transcription (Latin):
heluetios ubi eos caesar constitiuss& atq esze uolusset. Sin bel¬
lopersequi perseueraret : reminisceretur & ueteris incommodi
adortus esset. cum hi qui flumen transiszent sus auxilium
ferre non possent: ne ob eam rem aut suae magnopere uirtuti
tribuer& aut ipsos desficeret. se ita a patribus maioribusq sius didi¬
cisse ut magis uirtute ꝗ̃ dolo contenderent. aut insidiis niterentur.
Quare ne commuteret ut is locus ubi constituissent ex calamitate
proderet. Nis caesar ita ressondit. eo sibi minus dubitationis da-¬
ri. ꝙ eas res quas legati heluetii cõmemorassent: memoria. tene¬
alicuius iniuriae sibi conscius fuisset non fuisse difficile cauere. sed
eo deteptum : ꝙ neq commissum a se intelliger& quare timeret.
se iniurias tulisse admirarentur. eodem pertinere : consuesze .N.
deos immortales quo grauius homines ex commutatiõe reꝵ doleant

Expanded text:
Helvetios ubi eos Caesar constituisset atque esse voluisset; sin belHelvetios ubi eos Caesar constituisset atque esse voluisset; sin bello persequi perseveraret, reminisceretur et veteris incommodi adortus esset, cum ii qui flumen transissent suis auxilium ferre non possent, ne ob eam rem aut suae magnopere virtuti tribueret aut ipsos despiceret. Se ita a patribus maioribusque suis didicisse, ut magis virtute contenderent quam dolo aut insidiis niterentur. Quare ne committeret ut is locus ubi constitissent ex calamitate proderet. His Caesar ita respondit: eo sibi minus dubitationis dari, quod eas res quas legati Helvetii commemorassent memoria tenealicuius iniuriae sibi conscius fuisset, non fuisse difficile cavere; sed eo deceptum, quod neque commissum a se intellegeret quare timeret e iniurias tulisse admirarentur, eodem pertinere. Consuesse enim deos immortales, quo gravius homines ex commutatione rerum doleant,
Abbreviated transcription (Latin):
est. hnc pagus unus quom domo exisset patrum nr̃oꝵ memoria L
cassium cons. interfecerat. Reius exercitũ sub iugũ miserat. Ita si¬
ue casu siue consilio deoꝵ immortaliũ. quae pars ciuitatis helue-¬
soluit. Qua in re caesir non solum publicas sed & priuatas iniurias
ultus est & eius soceri .L. pisonis auum .I. pisonẽ legatũ tugurini
eodem proelio quo cassium interfecerant. hoc proelio facto reli
quas heluetior copias ut consequi posset pontẽ in arare facien¬
dum curat: atq ita excitũ traducit. heluetii repentino eius cid¬
uentu commoti. cum id quod ipsi diebus .XX. aegerrime confece¬
rant. ut fiumen transirent. illum uno die fecisze intelligerẽt
legatos ad eum mutunt. cuius legationis diuico princeps fuit. qui
bello cassiano dux heluetior fuerat. ssita cũ caesare egit. si pacẽ
pr. cum heluetiis faceret in eam partem ituros atq ibi futuros

Expanded text:
est. Hic pagus unus, cum domo exisset, patrum nostrorum memoria L. est. Hic pagus unus, cum domo exisset, patrum nostrorum memoria L. Cassium consulem interfecerat et eius exercitum sub iugum miserat. Ita sive casu sive consilio deorum immortalium quae pars civitatis Helveoenam persolvit. Qua in re Caesar non solum publicas, sed etiam privatas iniurias ultus est, quod eius soceri L. Pisonis avum, L. Pisonem legatum, Tigurini eodem proelio quo Cassium interfecerant. Hoc proelio facto, reliquas copias Helvetiorum ut consequi posset, pontem in Arari faciendum curat atque ita exercitum traducit. Helvetii repentino eius adventu commoti cum id quod ipsi diebus XX aegerrime confecerant, ut flumen transirent, illum uno die fecisse intellegerent, legatos ad eum mittunt; cuius legationis Divico princeps fuit, qui bello Cassiano dux Helvetiorum fuerat. Is ita cum Caesare egit: si pacem populus Romanus cum Helvetiis faceret, in eam partem ituros atque ibi futuros
Abbreviated transcription (Latin):
ter agri solum nihil esse reliqui. Quibus rebus adductus caesar non ex¬
pectandum sibi statuit dum omnibus fertunis socioꝵ consumptis in san¬
tones heluetii peruenirent. flumen est arar. quod perfines heduo¬
rum & sequanoꝵ in rhodanũ influit incredibili lenitate. ita ut
oculis in utram partem fluat iudicari non possit. Id heluetii ratibus
ac lintribus iunctis transibant. Ubi per ex ploratores caesar certior
factus est tresiam partes copiaꝵ heluetios id flumen traduxisse. quar¬
tam uõ partem circa flumen ararim reliquam esse de tertia uigi¬
lia cum legionibus tribus est castris profectus ad eam partẽ peruẽ¬
nit quae nondum flumen transierat. eos impeditos & inpinatos
ao gressus magnam partem eoꝵ concidit : reliqui sese fugae man¬
darunt: atq in proximas siluas abdiderunt. is pagus appellabatur
tigurinus : Nam omnis ciuitas heluetia in quatuor pagos diuisa

Expanded text:
ter agri solum nihil esse reliqui. Quibus rebus adductus Caesar non exter agri solum nihil esse reliqui. Quibus rebus adductus Caesar non expectandum sibi statuit dum, omnibus, fortunis sociorum consumptis, in Santonos Helvetii pervenirent. Flumen est Arar, quod per fines Haeduorum et Sequanorum in Rhodanum influit, incredibili lenitate, ita ut oculis in utram partem fluat iudicari non possit. Id Helvetii ratibus ac lintribus iunctis transibant. Ubi per exploratores Caesar certior factus est tres iam partes copiarum Helvetios id flumen traduxisse, quartam vero partem citra flumen Ararim reliquam esse, de tertia vigilia cum legionibus tribus e castris profectus ad eam partem pervenit quae nondum flumen transierat. Eos impeditos et inopinantes adgressus magnam partem eorum concidit; reliqui sese fugae mandarunt atque in proximas silvas abdiderunt. Is pagus appellabatur Tigurinus; nam omnis civitas Helvetia in quattuor pagos divisa
Abbreviated transcription (Latin):
prohbere conantur. Compluribus ins proeliis pulsis ab ocello qđ¬
est citerioris prouinciae extremũ in fines uocontioꝵ ulterioris
prouinciae die septimo peruenit. Inde in allobrogũ fines ab al¬
lobrogibus in sebusianos exercitũ ducit. in sunt ex proiunciam
trans rhodanum primi. Neluetii iam per angustias & fines se¬
quanor suas copias traduxerunt & in heduor fines peruene¬
rant. eoꝵq agros populabantur. hedui quom se suaq ab his de-¬
fendere non possent legatos ad caesarẽ mutunt. rogatũ auxi-
sectu exercitus nr̃i agri uastari. liberi eoꝵ in seruitutẽ abdu-¬
ci oppida expugnari non debuerĩt. Eodem tempore hedui am¬
barriq necessarii & consanguinei heduoꝵ caesarẽ certiorẽ
faciunt: se se depopulatis agris non facile ab oppidis ium hostiũ
prohibere. Item allobroges qui transrhodanũ uicos possessione
habebant fuga se ad caesarem recipiunt. & demonstrant pie¬

Expanded text:
prohibere conantur. Compluribus his proeliis pulsis ab Ocelo, qprohibere conantur. Compluribus his proeliis pulsis ab Ocelo, q citerioris provinciae extremum, in fines Vocontiorum ulterioris provinciae die septimo pervenit; inde in Allobrogum fines, ab Allobrogibus in Segusiavos exercitum ducit. Hi sunt extra provinciam trans Rhodanum primi. Helvetii iam per angustias et fines Sequanorum suas copias traduxerant et in Haeduorum fines pervenerant eorumque agros populabantur. Haedui, cum se suaque ab iis defendere non possent, legatos ad Caesarem mittunt rogatum auxilispectu exercitus nostri agri vastari, liberi eorum in servitutem abduci, oppida expugnari non debuerint. Eodem tempore quo Haedui Ambarri, necessarii et consanguinei Haeduorum, Caesarem certiorem faciunt sese depopulatis agris non facile ab oppidis vim hostium prohibere. Item Allobroges, qui trans Rhodanum vicos possessionesque habebant, fuga se ad Caesarem recipiunt et demonstrant sibi prae
Abbreviated transcription (Latin):
suos heluetios ine patiantur. obsidesq uti intersesedent perficit.
Sequani ne itinere heluetios prombeant: heluetii ut sine male¬
ficio & inuria transeant. Caesari renuntiatur heluetis esse
in animo per agrum sequanoꝵ & heduoꝵ iter in santonũ fines
facere : qui non longe d tolosttium finibus absunt: quae cuuitas
est in prouincia. id si fieret intelligebat magno cũ prouinciae pe¬
riculo futuꝵ : homines ut bellicosos p .r. inimicos locis patentib
maximeq frumentariis finitimos hr̃et. ob eas cãs ei munitio¬
ni quã feterat .T labienum legatũ praefecit: ipse in italiam
magnis itineribus contendit: duasq ibi legiones conscribit :¬
& tres quae circũ aquilegiam hyemabant. ex ibernis educit
et qua proximũ iter in ulteriorem galliam peralpes erat cũ
his quinqͥ legionibus ire contendie Ibi centrones & gallocelli
& caturiges locis superioribus occupatis ab itinere &ercitũ

Expanded text:
suos Helvetios ire patiantur, obsidesque uti inter sese dent perficit: suos Helvetios ire patiantur, obsidesque uti inter sese dent perficit: Sequani, ne itinere Helvetios prohibeant, Helvetii, ut sine maleficio et iniuria transeant. Caesari renuntiatur Helvetiis esse in animo per agrum Sequanorum et Haeduorum iter in Santonum fines facere, qui non longe a Tolosatium finibus absunt, quae civitas est in provincia. Id si fieret, intellegebat magno cum periculo provinciae futurum ut homines bellicosos, populi Romani inimicos, locis patentibus maximeque frumentariis finitimos haberet. Ob eas causas ei munitioni quam fecerat T. Labienum legatum praeficit; ipse in Italiam magnis itineribus contendit duasque ibi legiones conscribit et tres, quae circum Aquileiam hiemabant, ex hibernis educit et, qua proximum iter in ulteriorem Galliam per Alpes erat, cum his quinque legionibus ire contendit. Ibi Ceutrones et Graioceli et Caturiges locis superioribus occupatis itinere exercitum
Abbreviated transcription (Latin):
p .r. posse iter ulli perprouinciã dare: & siium facere conẽtur
prohibiturũ ostendit. Neluctii ea spe deiecti nauibus iunctis ra¬
tibusq̃ compluribus factis alii uadis rhodani. qua minima cailtitu¬
do fluminis erat non nunq̃ interdiu saepius noctu si perrñpe¬
re poszent conati operis munitione & militũ concursu s. telis
reppulsi hec conatu destiterunt. Relinquebatur una per sequa¬
nos uia qua sequanis inuitis propter angustias ire non poterãt.
hisquem sua fponte persuadere non possent leguitos ad dunoriģẽ
heduum mutunt: ut eo de pecatore a sequanis hoc impetrarẽt.
Dumnorix gratia & largitione apud sequanos plurimũ poterat
e heluetũs erat amicus ꝙ ex ea ciuitate orgeniorigis filam
in matrimonium duxerat. & cupiditate regni adductus nouis re¬
bus studebat: & q̃ plurimas ciuitates suo beneficio obstrictas hr̃e¬
uolebat. Itaq remꝰ suscipit. & d sequanis impetrat ut perfines

Expanded text:
populi Romani posse iter ulli per provinciam dare et, si vim facere conentur, populi Romani posse iter ulli per provinciam dare et, si vim facere conentur, prohibiturum ostendit. Helvetii ea spe deiecti navibus iunctis ratibusque compluribus factis, alii vadis Rhodani, qua minima altitudo fluminis erat, non numquam interdiu, saepius noctu si perrumpere possent conati, operis munitione et militum concursu et telis repulsi, hoc conatu destiterunt. Relinquebatur una per Sequanos via, qua Sequanis invitis propter angustias ire non poterant. His cum sua sponte persuadere non possent, legatos ad Dumnorigem Haeduum mittunt, ut eo deprecatore a Sequanis impetrarent. Dumnorix gratia et largitione apud Sequanos plurimum poterat et Helvetiis erat amicus, quod ex ea civitate Orgetorigis filiam in matrimonium duxerat, et cupiditate regni adductus novis rebus studebat et quam plurimas civitates suo beneficio habere obstrictas volebat. Itaque rem suscipit et a Sequanis impetrat ut per fines
Abbreviated transcription (Latin):
uetis pulsum & subiugũ missum concedendũ non putabat : neq
homines inimico aĩo data facultate perpouinciã itineris faci¬
undi temperaturos ab iniuria & malesicio exiscimabat . tam̃
ut spacium intercedere posset dum milites quos imperauerat
conuenirent legatis ressondit diem se ad de liberarelũ sumptu¬
rum si quid uellent ad idus a priłi reuerterentur. Interea ea
legione quam secum hẽbat militibusq qui ex proiuncia con¬
uenerant a lacu lemano. qui in flumen ⁊ hodanũ inslue ad
montẽ iuram qui fines sequanor ab heluetiis diuidit milia
passium decem & octo murũ in altitudinẽ pedum RUI fos¬
samꝙ perducit. eo opere perfecto castella cõmunit. presi¬
dia disfonit quo facilius si se inuito transire conarentur
prohiberi poszent. Ubi ea dies quam constituerat cũ legatis ue¬
nit & legatiad eum reuerterunt. negat se more e exemplo

Expanded text:
vetiis pulsum et sub iugum missum, concedendum non putabat; neque vetiis pulsum et sub iugum missum, concedendum non putabat; neque homines inimico animo, data facultate per provinciam itineris faciundi, temperaturos ab iniuria et maleficio existimabat. Tamen, ut spatium intercedere posset dum milites quos imperaverat convenirent, legatis respondit diem se ad deliberandum sumpturum: si quid vellent, ad Id. April. reverterentur. Interea ea legione quam secum habebat militibusque, qui ex provincia convenerant, a lacu Lemanno, qui in flumen Rhodanum influit, ad montem Iuram, qui fines Sequanorum ab Helvetiis dividit, milia passuum XVIIII murum in altitudinem pedum sedecim fossamque perducit. Eo opere perfecto praesidia disponit, castella communit, quo facilius, si se invito transire conentur, prohibere possit. Ubi ea dies quam constituerat cum legatis venit et legati ad eum reverterunt, negat se more et exemplo
Abbreviated transcription (Latin):
dicunt qua die ad rippam rhodani omnes conueniant. Is dies erat
ad .u. rał aprił .L. pisone .A. gabino cos. Caesari quom id nuncia¬
tum esset eos per prouinciam nĩam iter facere conari. maturat ab
urbe proficisci. & q̃ maximis itineribus potest in galliam ulteriorẽ
contendit. & id genuam peruenit. prouinciae toti qͣ maximũ mi
litum numerum imperat. erat omnino in gaillia ulteriore legio
una. pontẽ qui erat ad genuam iubet rescindi. Ubi de eius aduẽtu
heluetũ certiores fact̃i sunt. legatos ad eũ mittũt nobilissi mos ci¬
uitatis cuius legatiõis nãmeuis & Uerudoctius primũ locum
obtinebant: qui dicerent sibi esse in animo sine ullo maleficio
iterper prouinciam facere: prope̾aq nullũ aliud iter haberẽt
rogare ut eius uoluntate id sibi facere liceat. Caesar & memo¬
ria tenebat L cassium consule occisum excitũq eius ab hel¬

Expanded text:
dicunt, qua die ad ripam Rhodani omnes conveniant. is dies erat dicunt, qua die ad ripam Rhodani omnes conveniant. is dies erat a. d. V. Kal. Apr. L. Pisone, A. Gabinio consulibus. Caesari cum id nuntiatum esset, eos per provinciam nostram iter facere conari, maturat ab urbe proficisci et quam maximis potest itineribus in Galliam ulteriorem contendit et ad Genavam pervenit. Provinciae toti quam maximum potest militum numerum imperat erat omnino in Gallia ulteriore legio una, pontem, qui erat ad Genavam, iubet rescindi. Ubi de eius adventu Helvetii certiores facti sunt, legatos ad eum mittunt nobilissimos civitatis, cuius legationis Nammeius et Verucloetius principem locum obtinebant, qui dicerent sibi esse in animo sine ullo maleficio iter per provinciam facere, propterea quod aliud iter haberent nullum: rogare ut eius voluntate id sibi facere liceat. Caesar, quod memoria tenebat L. Cassium consulem occisum exercitumque eius ab Hel
Abbreviated transcription (Latin):
una cum his proficiscantur. Boiosq qui transrhenũ in coluerãt : el ĩ
agrum noricũ transierant. nortiamq oppugnauerãt. receptos ad sẽ
socios sibi asciscunt. erant omnino itinera duo quibus itineribus do-¬
mo exire possent : Unũ persequanos angustũ & difficile. intermõ¬
tem iuram & flumen rhodanum. uix qua singuli carri ducerẽtur:
Mons aũt altissimus impendebat. ut facile perpauci prohbere poszẽt.
Alteꝵ per prouinciam nostram multo facilius atq expeditius. propt̾a
ꝙ inter fines heluetioꝵ & allobrogũ qui nuper pacati porro erãt rho¬
danus fiuit. isq non nullis locis uado transitur. extremũ oppidum
allobrogũ est proꝵ imũq heluetioꝵ finibus genua. ex eo oppido pons ao
in .p.r. uiderentur ex istimabant. uel ui coacturos ut persuos fines
eosire paterentur. omnibus rebus ad profectionẽ comparatis diem

Expanded text:
una cum iis proficiscantur, Boiosque, qui trans Rhenum incoluerant et in una cum iis proficiscantur, Boiosque, qui trans Rhenum incoluerant et in agrum Noricum transierant Noreiamque oppugnabant, receptos ad se socios sibi adsciscunt. Erant omnino itinera duo, quibus itineribus domo exire possent: unum per Sequanos, angustum et difficile, inter montem Iuram et flumen Rhodanum, vix qua singuli carri ducerentur, mons autem altissimus impendebat, ut facile perpauci prohibere possent; alterum per provinciam nostram, multo facilius atque expeditius, propterea quod inter fines Helvetiorum et Allobrogum, qui nuper pacati erant, Rhodanus fluit isque non nullis locis vado transitur. Extremum oppidum Allobrogum est proximumque Helvetiorum finibus Genava. Ex eo oppido pons ad nimo in populum Romanum viderentur, existimabant vel vi coacturos ut per suos fines eos ire paterentur. Omnibus rebus ad profectionem comparatis diem
Abbreviated transcription (Latin):
dem conduxit per eos ne causam diceret se eripuit. Quom ciuitas ob
eam rem incitata armis ius sium exequi conaretur. multitudinemq
hominum ex agris magistratus cogerent orgentorix mortuus est̃: neq
abest sufficio ut heluetii arbitrantur quin ipse sibi mortẽ consciuerit.
post eius mortem nihilominus heluetii id quod constituerant facere co¬
nantur. Ut e finibus sius exeant. ubi iam se ad eam rem paratos esze
arbitrati sunt. oppida sua omnia numero ad duodetim: uicos ad quadrĩ¬
gentos reliqua priuata aedificia incendunt. frumentũ ommne preter
Qꝗ secum portaturi erant comburunt: ut domũ reditionis sse subla¬
ta paratiores adomnia pericula subeunda essent. Triũ mensiũ moli¬
tã cibariã sibi unũ quẽq efferre iubent. persuadent rauracis e tulignis
& lato cubicis finitimis uti eodem usi consilio oppidis sius uicisq exustis

Expanded text:
dem conduxit; per eos ne causam diceret se eripuit. Cum civitas ob dem conduxit; per eos ne causam diceret se eripuit. Cum civitas ob eam rem incitata armis ius suum exequi conaretur multitudinemque hominum ex agris magistratus cogerent, Orgetorix mortuus est; neque abest suspicio, ut Helvetii arbitrantur, quin ipse sibi mortem consciverit. Post eius mortem nihilo minus Helvetii id quod constituerant facere conantur, ut e finibus suis exeant. Ubi iam se ad eam rem paratos esse arbitrati sunt, oppida sua omnia, numero ad duodecim, vicos ad quadringentos, reliqua privata aedificia incendunt; frumentum omne, praeter quod secum portaturi erant, comburunt, ut domum reditionis spe sublata paratiores ad omnia pericula subeunda essent; trium mensum molita cibaria sibi quemque domo efferre iubent. Persuadent Rauracis et Tulingis et Latobrigis finitimis, uti eodem usi consilio oppidis suis vicisque exustis
Abbreviated transcription (Latin):
p̃r regnũ in sequanis multos annos optinuerat. & d sentieu
qđ pr ante habuerat. Itẽq dumnorigi heduo fr̃ĩ diuiciaciiqui
eo tp̃re principatũ in cuuttite sua õpemebat. ac maxiie
plebi acceptus erat ut iddem conarctur persuade eiq filiã
suam in macrimoniũ dat. perficile factu eceȩ illis probat
turus. non case dubium quin totius gilliae plurimũ belue¬
tii pocsent: seqͥ suis copiis suoq excitu illis regna conciliatur
confirmat hac orone adducti interse fidem xiusiuradum
dant & regno occupato per tres potentissimos ac firmisimos
populos totius galliae se potiri sferãt. ea resue est heluetuis
perindiciũ nunciata moribus suis orgencorigẽ ex uinculis ceni¬
sam dicere coegerũt. damnatũ poena sequi oportebat: ut igni
cremaretur. die consticuta caiuse dictiõis orgentorix aduui
cogit & omnes clientes obȩratosq suos quoꝵ magnũ numerum hẽbat eo¬

Expanded text:
pater regnum in Sequanis multos annos obtinuerat et a senatu pater regnum in Sequanis multos annos obtinuerat et a senatu et, quod pater ante habuerit; itemque Dumnorigi Haeduo, fratri Diviciaci, qui eo tempore principatum in civitate obtinebat ac maxime plebi acceptus erat, ut idem conaretur persuadet eique filiam suam in matrimonium dat. Perfacile factu esse illis probat esset: non esse dubium quin totius Galliae plurimum Helvetii possent; se suis copiis suoque exercitu illis regna conciliaturum confirmat. Hac oratione adducti inter se fidem et ius iurandum dant et regno occupato per tres potentissimos ac firmissimos populos totius Galliae sese potiri posse sperant. Ea res est Helvetiis per indicium enuntiata. Moribus suis Orgetoricem ex vinculis causam dicere coegerunt; damnatum poenam sequi oportebat, ut igni cremaretur. Die constituta causae dictionis Orgetorix ad iudie coegit, et omnes clientes obaeratosque suos, quorum magnum numerum habebat, eo