comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
mechat᷑. Et sicuti.ẽ. apđ̃ lucã. oĩs
qui dimittit uxorẽ suã ⁊ ducit
alt̾am mechatur. & qui dimissam
auiro duxerit : mȩchatur. De
quib testimoniis satis in libro
suꝑiore disserui. Sed respondes
michi. Continent̃ iuiuere pauco¬
rũ.ẽ. & iđo qui fornicantes con¬
iuges dimiserunt. q̃m ñ posst̃
reconciliari. tantũ se periclitari
uident: ut legẽ xp̃i ñ humanã
sed feralẽ ꝓnuntient. Ofr̃ qͣntũ
ad in continentes ꝑtinet. multas
querelas hab̾e possunt quib ut
dicis legẽ xp̃i feralem ꝓnuntient
non humanã. & tam̃ non ꝓpt̃
illos euangłium xp̃i uertere uł
mutare debemꝰ. De quippe sola
illoꝵ querela ꝑmouet qui con-¬
iuges causa fornicationis int̾ci-¬
deñte dimittunt .: si aliȩ ducere
ñsinantur. qm̃ continere paucoꝵ
ẽ atq ad id debent laude adhor.¬
tari. non lege cõpelli. Itaq sic
lam sicut putas habebit hominũ
incontinentia. Sed & attende
quã plura sint. ubi si querelas in-¬

Expanded text:
apud Lucam, omnis qui dimittit uxorem suam et ducit alteram, moechatur; et qui dimissam a uiro rit, moechatur. de quibus testimoniis satis in libro superiore disserui. Sed respondes mihi: \'continenter uiuere paucorum est; et ideo qui fornicantes coniuges dimiserunt, quoniam non possunt reconciliari, tantum se periclitari uident, ut legem Christi non humanam, sed feralem pronuntient. o frater, quantum ad incontinentes pertinet, multas querellas habere possunt, quibus, ut dicis, legem Christi feralem pronuntient, non humanam. et tamen non propter illos euangelium Christi peruertere uel mutare debemus. te quippe sola illorum querella permoueret, qui coniuges causa fornicationis intercedente dimittunt, si alias ducere non sinantur, quoniam continere paucorum est atque ad id debent laude adhortari, non lege conpelli. itaque si lam, sicut putas, habebit hominum incontinentia. sed adtende, quam plura sint, ubi, si querellas in
Abbreviated transcription (Latin):
cite ame qͣm̃ mitis sũ ⁊ humilis
corde. Ille ille ciui om̃ia tradidit
pat̃. & quẽ nemo agnoscit nͥ pat̃.
& qui patrẽ solus agnoscit. & cui
uoluerit reuelare: non dicit dis.¬
cite a me mundũ fabricare. aut
mortuos suscitare: sed quia mi¬
tissũ ⁊ humilis corde. O doctrina
salutarẽ. O magistrũ dñmq
mortaliũ. quib mors poculo suẜ

Expanded text:
cite a me quoniam mitis sum et humilis corde . Ille, ille cui omnia tradidit Pater, et quem nemo agnoscit nisi Pater, et qui Patrem solus agnoscit, et cui voluerit revelare, non dicit, Discite a me mundum fabricare, aut mortuos suscitare; sed, quia mitis sum et humilis corde. O doctrinam salutarem! o Magistrum Dominumque mortal
Abbreviated transcription (Latin):
quia  sed quia hortatus es castra¬
uert̃. His inclama. hii de au.¬
diant : qm̃ mitis es ⁊ humilis
corde. Hi quanto magni sunt
humilient se in om̃ib. ut corã
de inuenient grãm. Iusti sunt.
sed nunquid sic̾ut tu iustificant
impium: Casti sunt. sed eos in
peccatis matres eoꝵ in uterie

Expanded text:
 sed quia hortatus es, castrauerunt. His inclama, hi te audiant, quoniam mitis es et humilis corde. hi quanto magni sunt, tanto humilent se in omnibus, ut coram te inueniant gratiam. iusti sunt; sed numquid sicut tu iustificans inpium? casti sunt; sed eos in peccatis matres eorum in uteri
Abbreviated transcription (Latin):
coniugatoꝵ. ñ quidẽ ad utam
ȩt̾nam. uerũtam̃ ad excellentẽ
głam ⁊ honorẽ qui ꝑpetuȩ con¬
tinentiȩ reseruatur impedire
eoꝵꝵ meritũ dicimꝰ : neq hoc tẽ¬
pore nisi eis qui se ñcontinent
nuptias expedire tribulationẽq
carnis ex affectu carnali uenien.
tẽ sine quo nuptiȩ incontinen¬
tiũ ẽẽ non possunt. nec tacere
uolusse apłm uera ꝓponentẽ.
nec plemius explicare hominũ
infirmitati parcentẽ. Nunciã
scripturarũ diuinarũ eiudentis¬
simis testioniis quȩ ꝓ nr̃e
memoriȩ modulo recordari ua¬
luerimus clarius appareat: ñ
propt̾ p̾sentẽ huiꝰ scłi uitã. sed
ꝓpt̃ futurã quȩ in regno cęloꝵ
ꝓmittitur ꝑpetuã continentiã
diligendã. Quisaut̃ hoc ñ ad¬
uertat in eo qđ paulo post idẽ
apłs ait. qui sine uxore. ẽ. cogi.¬
tat ea quȩ sunt dñi. quomodõ
placeat dño. Qui aut̃ matri.¬
monio iunctus. ẽ. cogitat ea
quȩ sunt mundi. quomodo pla.¬
ceat uxori. & diuisus . ẽ. Et mu¬

Expanded text:
quidem ad vitam aeternam, verumtamen ad excellentem gloriam et honorem qui perpetuae continentiae reservatur, impedire eorum meritum dicimus; neque hoc tempore nisi eis qui se non continent nuptias expedire, tribulationemque carnis ex affectu tem, sine quo nuptiae incontinentium esse non possunt, nec tacere uoluisse apostolum uera praemonentem nec plenius explicare hominum infirmitati parcentem. Nunc iam scripturarum diuinarum euidentissimis testimoniis, quae pro nostrae memoriae modulo recordari ualuerimus, clarius adpareat non propter praesentem huius saeculi uitam, sed propter futuram, quae in regno caelorum promittitur, perpetuam continentiam deligendam. quis autem hoc non aduertat in eo, quod paulo post idem apostolus ait: qui sine uxore est, cogitat ea quae sunt domini, quomodo placeat domino; qui autem matrimonio iunctus est, cogitat ea quae sunt mundi, quomodo placeat uxori. et diuisa est mu
Abbreviated transcription (Latin):
Beati pauꝑes spũ. Imitamini
es̃ qui propt̾ uos pauꝑ factus ÷.
cũ diues eẽt. Beatimites. Imita¬
mini eũ qui dixit. Discite a me.
quia mitis sum & humilis corde.
Beati lugentes. Imitamini eum
qui fleuit suꝑ ierłm. Beati qui
esuriunt & sitiunt iustitiã. Imi.¬
tamini eũ qui dixit. Meus cibus
ẽ: ut facia uoluntatẽ qui me mu¬
sit. Beati miscdes. Imitammi eũ.¬
qui uulnerato a latronib ⁊ iN
iua iacenti semiuuo desꝑatoq
subuenit. Beati mundicorde
Imitamini eũ qui peccatũ non
fecit : nec inuentus ẽ. dolus in
ore eiꝰ. Beati pacifici. Inuitamini

Expanded text:
beati pauperes spiritu, imitamini beati pauperes spiritu, imitamini eum, qui propter uos pauper factus est, cum diues esset. beati mites, imitamini eum, qui dixit: discite a me, quoniam mitis sum et humilis corde. beati lugentes, imitamini eum, qui fleuit super Hierusalem. beati qui esuriunt et sitiunt iustitiam, imitamini eum, qui dixit: meus cibus est ut faciam uoluntatem eius qui misit me. beati misericordes, imitamini euqui uulnerato a latronibus et in uia iacenti semiuiuo desperatoque subuenit. beati mundicordes, imitamini eum, qui peccatum non fecit nec inuentus \'est dolus in ore eius. beati pacifici
Abbreviated transcription (Latin):
Saudia ꝓpria uirginum xp̃i:
ñ sunt eadẽ non iurginũ quã¬
ius xp̃i. Nam sunt aliis alia:
sed nullis talia. Ite. in hȩc sequi.¬
mini agnũ: quia ⁊ agni caro
utiq uirgo. Hoc inseruit corpo.
ñ abstulit conceptꝰ ⁊ natꝰ. Merito
eũ sequimini uirginitate cordis
⁊ carnis: quocũq ierit. Quid. ẽ.
eũ sequi. nisi imitari: Quia xp̃s
pro nob̾ passus.ẽ. relinquens
nob̾ exemplũ sicut ait apłs pe¬
trus: ut sequam᷑ uestigia eius.
Hunc in eo quisq sequitur: in
quo unitatur. Non inquantũ
ille filius đi.ẽ. unus ꝑ quem
facta sunt om̃ia: sed inquantũ
filiis hominũ que oportebat
ui se p̾buit imitanda. Et multa
in illo ad imitandũ omĩb pro
faciant ut uirgines sut: in qͥb
iã factum.ẽ. ut̃ uirgines ñ sint.
Sequantur itaq agnũ cęteri
fideles qui uirginitatẽ corporis
amiserunt : noñ quocumq ille
ierit. sed quousq ipsi potuerint.
Possunt aut̃ ubiq: preter cum
indecore uirginitatis incedit.

Expanded text:
audia propria uirginum Christi non sunt eadem non uirginum, quamuis Christi; nam sunt aliis alia, sed nullis talia. ite in haec, sequimini agnum, quia et agni caro utique uirgo. hoc enim in se non abstulit conceptus et natus. merito eum sequimini uirginitate cordis et carnis, quocumque ierit. quid est enim sequi nisi imitari? quia Christus pro nobis passus est, relinquens nobis exemplum, sicut ait apostolus Petrus, ut sequamur uestigia eius. hunc in eo quisque sequitur, in quo imitatur: non in quantum ille filius dei est unus, per quem facta sunt omnia, sed in quantum filius hominis, quia oportebat, in se praebuit imitanda. et multa in illo ad imitandum omnibus profaciant, ut uirgines sint, in quibus iam factum est, ut uirgines non sint. Sequantur itaque agnum ceteri fideles, qui uirginitatem corporis amiserunt, non quocumque ille ierit, sed quousque ipsi potuerint. possunt autem ubique, praeter cum in decore uirginitatis incedit.
Abbreviated transcription (Latin):
dñi ut sit scã & corpore ⁊ sp̃u.
quȩ aut̃ nupta. ẽ. sollicita . ẽ. quȩ
sunt mundi. quomodo placeat
uiro: Non utiq ait. cogitat quȩ
securitatissunt in hoc scło. ut sine
qͣuiorib molestiis tẽpus tͣnsigat:
neq ad hoc diuisam dicit innup.¬
tam &e uirginẽ ab ea quȩ nupta
ẽ. id ẽ. disfinctã atq discretam.
ut innupta in hac uita secura sit
ꝓpt̃ tẽporal es molestias euitan.¬
das quib nupta ñ caret. sed co¬
ꝗitat inquit quȩ sunt dñi quomͦ
p̾laceat dño. ⁊ sollicita .ẽ. quȩ st̃
diũ ut sit scã corpore & sp̃u. Nisi¬

Expanded text:
ni, ut sit sancta et corpore et spiritu; quae autem nupta est, sollicita est quae sunt mundi, quomodo placeat uiro? non utique ait: cogitat ea, quae securitatis sunt in hoc saeculo, ut sine grauioribus molestiis tempus transigat; neque ad hoc diuisam dicit innuptam et uirginem ab ea, quae nupta est, id est distinctam atque discretam, ut innupta in hac uita secura sit propter temporales molestias euitandas, quibus nupta non caret, sed, cogitat, inquit, quae sunt domini, quomodo placeat domino, et: sollicita est quae sunt domini, ut sit sanc
Abbreviated transcription (Latin):
quamdui mulier eiꝰ uiuit. Hȩc
alligatio fuit: ut aliis conuingi
sine adulterina copulatione ne.¬
uter possit. Unde necẽe. ẽ. ex du¬
ob coniugib quatuor adult̾os
fieri. si ce illa adultero nupserit:
& ille adulterã duxerit. Quãuis
enĩ sceleratius mechetur qui ñ
causa fornicationis uxore dimissa
alt̾am ducit. qđ genus adulterii
cõmemorauit matbeus: tam̃ non
solũ ipse mȩchatur. sed sicuti est
apud marcum. quicũq dimiserit
uxorẽ suã ⁊ aliam duxerit: adul.¬
teriũ cõmittit suꝑ eã. Et si uxor

Expanded text:
quamdiu mulier eius uiuit. haec quamdiu mulier eius uiuit. haec alligatio facit, ut aliis, conisine adulterina copulatione non possint. Unde necesse est ex duobus conjugibus quatuor adulteros fieri, si et illa alteri nupserit, et ille alteram duxerit. Quamvis enim sceleratius moechetur, qui non causa fornicationis uxore dimissa alteram ducit; quod genus adulterii commemoravit Matthaeus: tamen non solum ipse moechatur, sed, sicuti est apud Marcum, Quicumque dimiserit uxorem suam, et aliam duxerit, adulterium committit super eam; et si uxor
Abbreviated transcription (Latin):
cõmune uulnus. cõmunis salus fi.¬
delit̃ ⁊ humilit̾ cogitetur: non erit
turpis neq difficilis etiã post ꝑpe-¬
trata atq purgata ad ulteria recon¬
ciliatio coniugũ. ubi ꝑ claues reg.¬
ni cęloꝵ ñ dubitatur fieri remissĩo
peccatoꝵ. non ut post uiri diuor.¬
tium adultera reuocetur: sed ut
post xp̃i consortiũ ad ultera non
uocetur. Uerũ ecce ut fiat nemo
cõpellit. quia forte lexaliqua huiꝰ
scłi hoc uetat scđ̾m t̾renę ciuitatis
modũ. ubi cogitata non ẽ. abolitio
criminũ ꝑsanguinẽ scm̃. Suscipi¬
atur gͦ continentia quã nulla lex
ꝓhibet. in alia ñ eatur ad ulteria.
Q quid ad nos si nec saltẽ diuma
miseratione mundata marito re-¬
concilietur adultera. dũ tam̃ ñ
reconciliatis adulteris. non alia fi¬
ant quasi conubia. quȩ coniun-¬
cuntur eẽ adulteria: Mulier enĩ
alligata ẽ. quã diu uireius uiuit.
Ergo consequent̃ & uir alligatꝰ .ẽ.

Expanded text:
commune uulnus, communis salus ficommune uulnus, communis salus fideliter et humiliter cogitetur, non erit turpis neque difficilis etiam post perpetrata atque purgata adulteria reconciliatio coniugum, ubi per claues regni caelorum non dubitatur fieri remissio peccatorum, non ut post uiri diuortium adultera reuocetur, sed ut post Christi consortium adultera non uocetur. uerum ecce non fiat, nemo conpellit, quia forte lex aliqua huius saeculi uetat secundum terrenae ciuitatis modum, ubi cogitata non est abolitio criminum per sanguinem sanctum. suscipiatur ergo continentia, quam nulla lex prohibet, in alia non eatur adulteria. et quid ad nos, si nec saltem diuina miseratione mundata marito reconcilietur adultera, dum tamen non reconciliatis adulteris non alia fiant quasi conubia, quae conuincuntur esse adulteria? mulier enim alligata est, quamdiu uir eius uiuit. ergo consequenter et uir alligatus est,
Abbreviated transcription (Latin):
uirũ dampnare ñ ob cõpensatio.¬
utrũq cõponere. uł causã facti
tolerare. Si hȩc obseruanda sunt
ꝓpt̾ decus t̾renȩ ciuitatis. qͣnto
castiores querit cęlestis patriȩ
societas angłoꝵ: Quȩ cum ita
sint. Nunquid ido minor. ẽ. ac
non potius maior & peior uiroꝵ
impudicitia quã in.ẽ. illis suꝑba
ilicentiosa iactantia: Non igit᷑
ex horreant uiri quod adulte.
re xp̃s ignouit. sed potius agnos.¬
cant etiãm periculũ suũ. ⁊ sĩmi.¬
limorbo laborantes ad eundẽ
saluatorem supplici pietate
confugiant. & quod in illa fac¬
dũ legunt. etiam sibi necessariũ
ẽẽ fateantur. Ad ulteriorũ suoꝵ
medicinã suscipiant: adultera.¬
re iã desinant. laudent inse di
patientiã. agant pęnitentiam.
sumant indulgentiã: mutent
de pena feminarũ & de sua impuni.¬
tate sententiã. Quib consideratis
atq tractatis. si cõmunis conditio.
cõmune malũ. cõmune periculũ.

Expanded text:
uirum damnare, non ob conpensatiouirum damnare, non ob conpensatioutrumque conponere uel causam facti tollere. si haec obseruanda sunt propter decus terrenae ciuitatis, quanto castiores quaerit caelestis patria et societas angelorum! quae cum ita sint, numquid ideo minor est, ac non potius maior et peior uirorum inpudicitia quam inest illis superba et licentiosa iactantia? non igitur exhorreant uiri, quod adulterae Christus ignouit; sed potius agnoscant etiam periculum suum et simili morbo laborantes ad eundem saluatorem supplici pietate confugiant et quod in illa factum legunt etiam sibi necessarium esse fateantur, adulteriorum suorum medicinam suscipiant, adulterare iam desinant, laudent in se dei patientiam, agant paenitentiam, sumant indulgentiam, mutent de poena feminarum et de sua inpunitate sententiam. Quibus consideratis atque tractatis si communis condicio, commune malum, commune periculum,
Abbreviated transcription (Latin):
rensia ñ eisdem quib feminas. pu¬
dicitiȩ nexib uiros uident᷑ ob¬
ftringere: legant quid imꝑator
anton̾us ñ u̾tiq xp̃ianus dehas
constituerit ubi maritꝰ uxor̃e di
adulterii crimine accusare non
sinitur. cui morib suis ñ p̃buit
casticatis exemplũ. ita ut ambo
dampnarentur: si ambos parit
impudicos conflctus ipse conus¬
ceret. Nã supͣdicti imꝑacoris
hec uerba sunt: quȩ apd gres¬
rianũ leguntur. Sane inqͥt littere
mee nulla parte causȩ p̾udicabt̃.
Neq enĩ si penes de culpa fuit ut
matrimoniũ solueretur. & scđ̾m le¬
gem iuliam eupasia uxor tua nu¬
beret. ꝓpt̾ hoc rescriptũ meũ ad¬
ulterii dampnata erit: nisi con¬
stet ẽẽ cõmissũ. Habebunt audem
ante ocłos hoc inquirere. ancũ tu
pudice iuueres: illi quoq mores
bonos colendi auctor fusti. Per¬
iniquũ mͥ uidetur eẽ: ut pudicitiã
uir ab uxore exigat. quam ipse
non exhibet. Quȩ res potest et

Expanded text:
rensia non eisdem quibus feminas purensia non eisdem quibus feminas pudicitiae nexibus uiros uidentur obstringere, legant, quid imperator Antoninus, non utique christianus, de hac re constituerit, ubi maritus uxorem de adulterii crimine accusare non sinitur, cui moribus suis non praebuit castitatis exemplum, ita ut ambo damnarentur, si ambos pariter inpudicos conflictus ipse conuinceret. nam supra dicti imperatoris haec uerba sunt, quae apud Gregorianum leguntur. sane, inquit, litterae meae nulla parte causae praeiudicabunt. neque enim, si penes te culpa fuit, ut matrimonium solueretur et secundum legem Iuliam Eupasia uxor tua nuberet, propter hoc rescripto meo adulterii damnata erit, nisi constet esse commissum. habebunt autem ante oculos hoc inquirere, an, cum tu pudice uiueres. illi quoque bonos mores colendi auctor fuisti. periniquum enim mihi uidetur esse, ut pudicitiam uir ab uxore exigat, quam ipse non exhibet. quae res potest et
Abbreviated transcription (Latin):
turiamꝰ. ut cũ aliis feminis p̃ter
uxores nrãs si quid ad mittimus.
in luendis penis mulieribus ⁊¬
cõparemur: Quasi non ꝓpterea
magis debeant illicitas concupis.¬
centias uirilit̾ frenare. quia uiri st̾.
qͣsi non ꝓpt̃ea magis debeant mu¬
lierib siuis ad uirtutis huiꝰ exẽplũ
se p̾bere quia uirist. quasi ñ ꝓpt̃ ea
uire quia uirisunt: & tam̃ indig.¬
nantur si audiant adulteros uiros
pendere similes adulteris feminis
penas: cũ tanto grauius eos puni.¬
ri oportuerit. qͣn̾tomagis ad eos
ꝑtinet & uirtute iuncere. ⁊ exẽ¬
plo regere feminas. Xp̃ianis siqͥde
loquor : qui fidelit̃ audiunt. ca¬
put mulieris uir. Ubi se agnos.¬
cunt duces: illas aut̃ comĩtes
eẽ debere. Et ideo cauendum
uiro illicere iuuendo: quia tix
ne uxor sequatur imitando.
isti quib displicet ut int̾ uirum
⁊ uxorem par pudicitiȩ forma
seruetur. & potius eligunt max¬
meq in hac causa mundi legib

Expanded text:
iuriam, ut, cum aliis feminis praeter iuriam, ut, cum aliis feminis praeter uxores nostras si quid admittimus, in luendis poenis mulieribus comparemur? quasi non propterea magis debeant inlicitas concupiscentias uiriliter frenare, quia uiri sunt; quasi non propterea magis debeant mulieribus suis ad uirtutis huius exemplum se praebere, quia uiri sunt; quasi non propterea uire, quia uiri sunt et tamen indignantur, si audiant adulteros uiros pendere similes adulteris feminis poenas, cum tanto grauius eos puniri oportuerit, quanto magis ad eos pertinet et uirtute uincere et exemplo regere feminas. christianis equidem loquor, qui fideliter audiunt: caput mulieris uir, ubi se agnoscunt duces, illas autem comites esse debere. et ideo cauendum uiro iliac ire uiuendo, qua timet, ne uxor sequatur imitando. sed isti, quibus displicet, ut inter uirum et uxorem par pudicitiae forma seruetur, et potius eligunt, maximeque in hac causa, mundi legibus
Abbreviated transcription (Latin):
one sanati. ne offenderentur insani.
Non eni quib illud factũ dñi displi.¬
cet ipsi ꝑfecte pudici sunt: & eos
seueros castatas facit: sed potiuis
ex illo sunt hominũ numero. qͥb
dñs ait. Qui sine peccato. ẽ. urm.
prior in eã lapidẽ iaciat. nisi quod
illi conscientia t̾riti recesserunt: &
temptare xp̃m atq atq adult̾am
ꝑsequi destiterunt. Isti autem &
egroti medicũ rep̃hendunt: & in
ad ulteras adulteri seuiunt. Quib
si diceretur ñ quodilli audierunt
qui sine peccato ẽ. Quis enim sine
peccato: Sed qui sine isto pecca¬
to.ẽ. prior in eã lapidẽ mittat:
tunc forsitan cogitarent qui in¬
dignabantur qͦđ ad ulterã non
occiderant. qͣnta illis miscđia
parceretur. si adulteri uiuerent.
Sedcũ hȩc eis dicimus. ñ solum
nichil uolunt detrahere seuerita.¬
ti: sed irascuntur insuꝑ ueritati.
& lo quuntur atq respondent.
Sed nos uiri sumꝰ. An uero sexus
nr̃i dignitas hanc sustinebit in¬

Expanded text:
one sanari, ne offenderentur insani. one sanari, ne offenderentur insani. neque enim quibus illud factum domini displicet, ipsi pudici sunt et eos seueros castitas facit; sed potius ex illo sunt hominum numero, quibus dominus ait: qui sine peccato est uestrum, prior in eam lapidem iaciat. nisi quod illi conscientia territi recesserunt et temptare Christum atque adulteram persequi destiterunt, isti autem et aegroti medicum reprehendunt et in adulteras adulteri saeuiunt: quibus si diceretur, non quod illi audierunt: qui sine peccato est — quis enim sine peccato? — sed: qui sine isto peccato est, prior in illam lapidem mittat, tum uero forsitan cogitarent, qui indignabantur, quod adulteram non occiderant, quanta illis misericordia dei parceretur, ut adulteri uiuerent. Sed cum haec eis dicimus, non solum nihil uolunt detrahere seueritati, sed irascuntur insuper ueritati et loquuntur atque respondent: sed nos uiri sumus. an uero sexus nostri dignitas hanc sustinebit in
Abbreviated transcription (Latin):
sanatos : Hȩc crimina in ueteri
di lege nullis sacrificiis munda
bantur : quȩ in nouo testam̃ to¬
in sanguine xp̃i sine dubitatio¬
ne mundantur. Et id̾o tunc om̃i¬
modo ꝓhibitũ.ẽ. ab alio conta¬
minat̾am uiro reciꝑe uxorem:
quã uis dauid saulis filiã quã
pat̃ eiusdẽ mulieris ab eo seꝑatã
dederat alt̾i. tanꝗͣ noui testam̃¬
ti pfigurator sine cunctatione
receꝑit. Nunc aut̃ post ea quã
nabo. deinceps noli peccare: qͥs
non intelligat debere ignosce¬
re maritũ. qđ uidet ignouisse¬
dñm amboꝵ. nec se iã debere
ad ulterã di cere. cuiꝰ penitentis
crimen diuina credit miserati¬
one deletũ: Sed hoc uidelicet
infideliũ sensus exhorret. ita ut non¬
nulli modicȩ fidei uel potius inimici
uerȩ fidei credo metuentes peccantibꝰ
impunitatẽ dari mulierib sius. illud
qđ de adultere indulgentia dñs fecit.
auferrent de codicib siuis: quasi ꝑ.¬
missionẽ peccandi tribueret mulie-

Expanded text:
sanatos? haec crimina in uetere sanatos? haec crimina in uetere dbantur, quae in lege Novi Testamenti sanguine sine dubitatione mundantur, et ideo tunc omnino prohibitum est ab alio viro contaminatam recipere uxorem, quamvis David Saulis filiam, quam pater ejusdem mulieris ab eo separatam dederat alteri, tanquam Novi Testamenti praefigurator, sine contaminatione receperit. Nunc autem postea quam nabo, vade, deinceps noli peccare , et quis non intelligit debere ignoscere maritum, qdominum amborum nec se iam debere adulteram dicere, cuius paenitentis crimen diuina credit miseratione deletum? Sed hoc uidelicet infidelium sensus exhorret, ita ut nonnulli modicae fidei uel potius inimici uerae fidei, credo, metuentes peccandi inpunitatem dari mulieribus suis, illud, quod de adulterae indulgentia dominus fecit, auferrent de codicibus suis, quasi permissionem peccandi tribuerit qui dix
Abbreviated transcription (Latin):
dicitur. ñ erit ad ultera si fue¬
rit cũ alt̾o uiro: quia ꝑ adulte.¬
riũ lib̾ata ẽ. apriore uiro. Qđ
quĩ. ut nullus id non dico xp̃i.¬
anus sed humanus sensus ad¬
mittat. Profecto mulier alliga.¬
A.ẽ. quã diu uir eiꝰ iuuit. Quõd
lit aptius dicã : quãdiu uir eiꝰ
in corpore.ẽ. Pari gͦ forma ⁊ uir
alligatus . ẽ.: quãdiu mulier eiꝰ
in corpore.ẽ. Unde si uult di.¬
mittere adulterã: ñ ducat alte.¬
rã: ne qđ in illa culpał ipse com.¬
mittat. Si milit̾ ⁊ mulier si dimit.¬
tat adulterũ: ñ sibi copulet al¬
terũ. Alligata .ẽ. enĩ quãdiu uir
eiꝰ uiuit: nec a lege uiri nisi mor¬
tui lib̾atur. ut non sit adultera
si fuerit cũ alt̾o uiro. Qđ autẽ
tibi durũ iuidetur ut postad.¬
ulteriũ reconcilietur conugi
conuix: si fides assit. ñ erit durũ.
Cur enim ad huc deputamus ad.¬
ulteros. quos uł baptismate ab.¬
lutos uel penitentia credimꝰ ẽẽ

Expanded text:
dicitur, non erit adultera, si fuedicitur, non erit adultera, si fuerit cum alio uiro, quia per adulterium liberata est a priore uiro. quod ium, ut nullus id, non dico christianus, sed humanus sensus admittat, profecto mulier alligata est, quamdiu uir eius uiuit, quod ut apertius dicam, quamdiu uir eius in corpore est. pari ergo forma et uir alligatus est, quamdiu mulier eius in corpore est. unde si uult dimittere adulteram, non ducat alteram, ne quod in illa culpat, ipse committat. similiter et mulier, si dimittit adulterum, non sibi copulet alterum; alligata est enim, quamdiu uir eius uiuit nec a lege uiri nisi mortui liberatur, ut non sit adultera, si fuerit cum alio uiro. Quod autem tibi durum uidetur, ut post adulterium reconcilietur coniugi coniux, si fides adsit, non erit durum. cur enim adhuc deputamus adulteros, quos uel baptismate ablutos uel paenitentia credimus esse
Abbreviated transcription (Latin):
rationis excõmunicat᷑ cuiusqua
reus criminis. nec illo sacrainto¬
caret etiã si nunꝗͣ reconciliet᷑ deo.
ita manente in se uinculo fȩderis
conuigalis. uxor dimittit᷑ ob cau
sam fornicationis. nec carebit
illo iunculo etiã si nunꝗͣ reconci¬
lietur iuiro: carebitaut̃ si mortuꝰ
fuerit uir eiꝰ. Reus aut̃ excom¬
municatꝰ. ido nunꝗͣ carebit re
uirũ adulterũ ꝓ mortuo depu¬
tandũ. & ido licere uxorem eiꝰ
alt̾i nubere. Quã uis enim sit
mors adulteriũ ñ corꝑis. sed
qđ peius. ẽ anime: non tameu
& de ipsa morte loquebatur apłs
cũ dicebat. qđ si mortuus fue.¬
rit uir eiꝰ cui uult nubat: sed
de illa sola qua de corpore exi¬
tur. qm̃ si suꝑ conuigis adulte.¬
rium conuigale soluit᷑ uinculũ:
sequit᷑ illa ꝑuersitas quã cauen.¬
dam eẽ monstraui. ut & mulier
ꝑ impudicitiã soluat᷑ hoc uincło.
Que si soluit᷑. lib̾a erit a lege
uiri. ⁊ id̾o qđ infipientissime

Expanded text:
rationis excommunicatur cuiusquam rationis excommunicatur cuiusquam reus criminis nec illo sacramentocaret, etiamsi numquam reconcilietur deo, ita manente in se uinculo foederis conisam fornicationis, nec carebit illa vinculo, etiamsi nunquam reconcilietur viro: carebit autem, si mortuus fuerit vir ejus; reus vero excommunicatus ideo nunquam carebit reguirum adulterum pro mortuo deputandum et ideo licere uxori eius alteri nubere. quamuis enim sit mors adulterium non corporis, sed, quod peius est, animae, non tamen et de ista morte loquebatur apostolus, cum dicebat: quodsi mortuus fuerit uir eius, cui uult nubat, sed de illa sola, qua de corpore exitur, quoniam, si per coniugis adulterium coniugale soluitur uinculum, sequitur illa peruersitas, quam cauendam esse monstraui, ut et mulier per inpudicitiam soluatur hoc uinculo, quae si soluitur, libera erit a lege uiri, et ideo, quod insipientissime
Abbreviated transcription (Latin):
obrem scđm doctrinã sanã mu¬
lier alligata .ẽ. quãdui uir eius
uiuit: ĩdẽ. nondũ corpore abs.¬
cessit. Mulier enĩ sub iuro uiuo
marito uincta. ẽ legi: hoc. ẽ. in
corpore constituto. Si autem
mortirus fuerit. hoc ẽ. de corꝑe
exierit : euacuata ẽ. a lege uiri.
Igitur iuiuente uiro uocabitur
adultera: si fuerit cũ alt̾o uiro.
Si aut̃ mortuus fuerit uir eius.
lib̾ata ẽ. alege uiri ut non sit
adultera. si fuerit cũ alt̾o uiro.
Hec uerba apłi totiens repetita
totiens inculcata. uera sunt.
uiua sunt. sana sunt: plana st̃.
Nullius uiri posterioris mulier
uxor eẽ incipit: nisi prioris ẽẽ
desierit. Esse aut̃ desinet uxor
prioris: si moriat᷑ uir eiꝰ. non si
fornicetur. Licite itaq dimittit᷑
conuix ob causam fornicatio.¬
nis: sed manet uinculũ pudo¬
ris. ꝓpt̾ qđ fit reus adulteris
qui dimissam duxerit etiã ob
causam fornicationis. Sicut eni
manente in se sacram̃to regene.¬

Expanded text:
obrem secundum doctrinam sanam muobrem secundum doctrinam sanam mulier alligata est, quamdiu uir eius uiuit, id est nondum corpore abscessit; mulier enim sub uiro uiuo marito iuncta est legi, hoc est in corpore constituto. si autem mortuus fuerit, hoc est de corpore exierit, euacuata est a lege uiri. igitur uiuente uiro uocabitur adultera, si fuerit cum alio uiro. si autem mortuliberata est a lege, ut non sit adultera, si fuerit cum alio uiro. haec uerba apostoli totiens repetita, totiens inculcata uera sunt, uiua sunt, sana sunt, plana sunt. nullius uiri posterioris mulier uxor esse incipit, nisi prioris esse desiuerit. esse autem desinet uxor prioris, si moriatur uir eius, non si fornicetur. licite itaque dimittitur coniux ob causam fornicationis; sed manet uinculum pudoris, propter quod fit reus adulterii, qui dimissam duxerit etiam ob hanc causam fornicationis. Sicut enim manente in se sacramento regene
Abbreviated transcription (Latin):
Nonne attendis quã sit hoc
contͣ apłmi dicentẽ. mulier
alligata ẽ. quãdui uir eius
uiuit. An forte dicturus es
uiuit quidẽ. sed uir eiꝰ iã non
ẽ. cum tunc ẽẽ destitit. qͣndo
illa ꝑ adulteriũ coniugale um¬
culũ soluit. Quomodo igitur
uiuente uiro uocabit᷑ adult̾a
si fuerit cũ alt̾o uiro. quando¬
quidẽ uir eius ille iã non est
conuigali iunculo ꝑ mulieris
adulteriũ iã soluto. Quo enĩ
uiuente uiro nisi suo uocabit᷑
adultera.si fuerit cũ alt̾o uiro:
At si uir eiꝰ. eẽ. ille iam desticit.
non utiq iuente uiro uoca¬
bitur adultera. si fuerit cum
alt̾o uiro: sed nullũ habens
uirũ nubendo erit cũ suo uiro.
hoc qui sentit nonne cernis quam
contra apłm sentiat. Qđ quidẽ
non ipse sentis: sed hoc sequitur
illa quȩ sentis. Muta gͦ ante ce.¬
dentia: si uis cauere sequentia.
& noli dicere mortuũ uirũ uel
mortuã uxorẽ hoc loco debere
intelligi etiam fornicantẽ. Quã¬

Expanded text:
nonne adtendis, quam sit hoc nonne adtendis, quam sit hoc contra apostolum dicentem: mulier alligata est, quamdiu uir eius uiuit? an forte dicturus es: uiuit quidem, sed uir eius iam non est, quoniam tunc esse destitit, quando illa per adulterium coniugale uinculum soluit? quomodo igitur uiuente uiro uocabitur adultera, si fuerit cum alio uiro? quandoquidem uir eius ille iam non est coniugali uinculo per mulieris adulterium iam soluto. quo enim uiuente uiro nisi suo uocabitur adultera, si fuerit cum alio uiro? at si uir eius esse ille iam destitit, non utique uiuente uiro uocabitur adultera, si fuerit cum alio uiro, sed nullum habens uirum nubendo erit cum suo uiro. hoc qui sentit, nonne cernis quam contra apostolum sentiat? quod quidem non ipse sentis, sed hoc sequitur illa quae sentis. muta ergo antecedentia, si uis cauere sequentia, et noli dicere mortuum uirum uel mortuam uxorem hoc loco debere intellegi etiam fornicantem. quam
Abbreviated transcription (Latin):
cuuis lib& eoꝵ int̾ maritũ et
uxorem hoc uinculũ soluitur.
&e ꝓ morte habenda. ẽ. sicut
dicis etiam fornicatio: ꝓcul
dubio erit ab hoc ⁊ mulier solu¬
ta quando fuerit fornicata.
Neq enĩ dici poterit hȩc alli-¬
gata uiro: quando ab illa fue¬
rit uir solutus. Aoꝑ hoc postea¬
quã fornicando alligata uiro
eẽ destiterit: quis qͥs eã duxerit
adulter ñ erit. Et uide quã sit
abfurdũ. ut id̾o nonsit adulter
quia duxit adulterã. immo uero
quod.ẽ. monstruosius nec ipsa
mulier erit adultera: qm̃ ñ erit
posteriori iuro uxor aliena sed
sua. Soluto enĩ ꝑ adulteriũ pͥore
coniugali iunculo. cũq ĩa nupse¬
rit conuigẽ ñ habendo. ñ adult̾a
cũ adulte̾ro : sed uxor erit potiꝰ
cũ marito. Quomodo ergo erit
uerũ. mulier alligata ẽ. ꝗͣ diu
uir eius uiuit: Ecce uir eius
uiuit. quia nec de corpore
excessit. nec fornicatus. ẽ. quod
ꝓmorte uis deputare. & tam̃
ei mulier alligata iã non est.

Expanded text:
cuiuslibet eorum inter maritum et cuiuslibet eorum inter maritum et uxorem hoc uinculum soluitur et pro morte habenda est, sicut dicis, etiam fornicatio, procul dubio erit ab hoc et mulier soluta, quando fuerit fornicata. neque enim dici poterit haec alligata uiro, quando ab illa fuerit uir solutus. ac per hoc posteaquam fornicando alligata uiro esse destiterit, quisquis eam duxerit, adulter non erit. Et uide, quam sit absurdum, ut ideo non sit adulter. quia duxit adulteram. immo uero, quod est monstrosius, nec ipsa mulier erit adultera, quoniam non erit posteriori uiro uxor aliena, sed sua. soluto enim per adulterium priore coniugali uinculo cuicumque iam nupserit coniugem non habenti non adultera cum adultero, sed uxor erit potius cum marito. quomodo ergo erit uerum: mulier alligata est, quamdiu uir eius uiuit? ecce uir eius uiuit, quia nec de corpore excessit nec fornicatus est, quod pro morte uis deputare; et tamen ei mulier alligata iam non est.
Abbreviated transcription (Latin):
nec om̃ino mȩchari si uiua illa
alt̾am duxerit: qm id quod ait
apłs idem. mulier alligata. ẽst
quã dui uir eius uiuit. quod si
mortuus fuerit uir eiꝰ. lib̾ata. ẽ.
cui uult nubat. sic intelligendũ
existimas: ut si uir fuerit forni¬
catus ꝓ mortuo deputet᷑. ⁊ uxor
ꝓ mortua. ⁊ id̾o liceat cuilibet
eoꝵ tanꝗͣ post mortẽ. ita post
fornicationẽ conungi alderi.
Q uib tius sensib consideratis:
abs te quero utrũ quicũq du-¬
xerit mulierẽ quę uiro alligata
eẽ destiterit. adulter haben dus
sit: qđ tibi existimo non uideri.
Ideo enim mulier uiuente ui¬
ro uocabitur adultera. si fuerit
cũ alio iuro: qm̃ mulier alli¬
gata.ẽ. quã diu uir eius uiuit.
Hꝰ oc aut̃ uinculũ si ei cum uiro
uruente ñ eet: sine ullo adul-¬
terii crimine alteri nuberet.
Proinde si alligata.ẽ. quã diu
uir eiꝰ uiuit : nullo modo nisi
iuro mortuo soluta dicenda ẽ.
ab hoc uinculo. Porro si morte

Expanded text:
nec omnino moechari, si uiua illa nec omnino moechari, si uiua illa alteram duxerit, quoniam id, quod ait apostolus idem: mulier alligata est, quamdiu uir eius uiuit; quodsi mortuus fuerit uir eius, liberata est; cui uult nubat, sic intellegendum existimas, ut, si uir fuerit fornicatus, pro mortuo deputetur et uxor pro mortua, et ideo liceat cuilibet eorum tamquam post mortem ita post fornicationem coniungi alteri. Quibus tuis sensibus consideratis abs te quaero, utrum quicumque duxerit mulierem, quae uiro alligata esse destiterit, adulter habendus sit. quod tibi existimo non uideri. ideo enim mulier uiuente uiro uocabitur adultera, si fuerit cum alio uiro, quoniam mulier alligata est. quamdiu uir eius uiuit; hoc autem uinculum si ei cum uiro uiuente non esset, sine ullo adulteri crimine alteri nuberet. proinde si alligata est quamdiu uir eius uiuit, nullo modo nisi uiro mortuo soluta dicenda est ab hoc uinculo. porro si morte
Abbreviated transcription (Latin):
cante discessisse intelligat᷑. qua
sola causa discedere licĩtũ ẽ. sed
potius existimas apudico. & ido
iussam manere innuptã. ut pos¬
set ei reconciliari. si continere ille
noluisset: ne uirũ ad fornicandũ
id est ad aliã se iuiuente ducendã.
ipsa ñ reconciliata cõpeller&e. Ce-¬
terũ si auiro fornicante discesse¬
rit : putas ei ñ p̾cipi ut innupta
ꝑmaneat. sed hoc eã facere si con.¬
tinens eẽ uoluerit. ñ ut p̾cepti
iuolatrix inueniat᷑ eẽ si nupserit.
Quȩ tibi uidet᷑ forma & a uiro eẽ
seruanda: ut uxorẽ non dimit¬
dat excepta causa fornicationis.
Si autẽ dimiserit: maneat sine
conugio ut pudice reconciliari
possit uxori. nisi forte continen:¬
tiam illa dilexerit. ne uxoris cas¬
tȩ reconciliationẽ refugiens ip¬
se illam cogat mȩchari:si se non
continens uiuente illo nupserit
alt̃i. Si aut̃ fuerit abuxore forni¬
cante disiunctus: ia eũ nullo p̾¬
cepto ut se contineat detineri.

Expanded text:
cante discessisse intelligatur, qua cante discessisse intelligatur, qua sola causa discedere licitum est; sed potius existimas a pudico, et ideo jussam manere innuptam, ut posset ei reconciliari, si continere ille noluisset, ne virum ad fornicandum, id est, ad aliam se vivente ducendam, ipsa non reconciliata compelleret. Caeterum si a viro fornicante discesserit, putas ei non praecipi ut innupta permaneat: sed hoc eam facere, si continens esse voluerit; non ut praecepti violatrix inveniatur esse, si nupserit. Quae tibi videtur forma et a viro esse servanda, ut uxorem non dimittat, excepta causa fornicationis; si autem dimiserit, maneat sine conjugio, ut pudicae reconciliari possit uxori, nisi forte continentiam illa delegerit; ne uxoris castae reconciliationem refugiens, ipse illam cogat mcontinens uiuente illo nupserit alteri; si autem fuerit ab uxore fornicante disiunctus, iam eum nullo praecepto ut se contineat detineri
Abbreviated transcription (Latin):
scripseras fr̃ religio¬
se pollenti: iam re¬
scripserã non parũ
uolum de his qui
uiuentib coniugib suis aliis
copulantur. Quod cũ in notuis¬
set dilectioni tuȩ. ad didisti
aliqua ad libellum tuũ. etiam
his me respondere desiderans.
Sed cũ facere disponerẽ. ad den.¬
do  ego ad meu. ita ut non null
liber esset. etiã responsioniꝰ
mee: repente illud dictũ ẽ quod
absoluerem prius flagitantibus
frib & nescientib nr̃is. qd̾ ad hil
aliquid eẽt attendendũ. Hinc
factũ ẽ: ut altero seorsũ opus.¬
culo adea quȩ addidisti respon¬
dere copellerer. Non aute que
addidisti adiuncta sunt fini¬
opusculitui: sed ubi uisũ. ẽ. eius
intiecta sunt corpori. Hoꝵ pri-¬
mũ illud. ẽ. cui quidem arbitror
me respondere debere: quod in
his apłi uerbis ubi ait. ceteris
aut̃ ego dico ñ dñs. mulierem a
uiro ñ discedere. qđ si discesserit:
manere innuptã aut uiro suo¬
reconciliari. non putas ita dictũ
ẽẽ. si discesserit ut auiro forni¬

Expanded text:
scripseras, frater religiose Pollenti, iam rescripseram non paruum uolumen de his, qui uiuentibus coniugibus suis aliis copulantur. quod cum innotuisset dilectioni tuae,. addidisti aliqua ad libellum tuum, etiam his me respondere desiderans. sed cum facere disponerem, addendo et ego ad meum, ita ut unus liber esset etiam responsionis meae, repente illud editum est, quod absolueram prius, flagitantibus fratribus et nescientibus, quod adhuc aliquid esset addendum. hinc factum est, ut altero seorsum opusculo ad ea, quae addidisti, respondere conpellerer. non autem quae addidisti, adiuncta sunt finopusculi tui; sed ubi uisum est, eius interiecta sunt corpori. Horum primum illud est — cui quidem arbitror me respondere debere — quod in his apostoli uerbis, ubi ait: ceteris autem ego dico, non dominus, mulierem a uiro non discedere; quodsi discesserit, manere innuptareconciliari, non putas ita dictum esse, si discesserit, ut a viro forni
Abbreviated transcription (Latin):
uicquid casu fit: TRIO¬
temere fit. Quic qͥd temere
fit: non fit ꝓuidentia. Si ergo ca.¬
su aliqua fiunt inmundo: ñ ꝓui¬
dentia uniuersꝰ mundꝰ adminis.¬
trat᷑. Si ñ ꝓuidentia uniuersus
mundꝰ administrat᷑: est & aliqua

Expanded text:
uidquid casu fit, temere fit; quidquid temere fit, non fit providentia. Si ergo casu aliqua fiunt in mundo, non providentia universus mundus administratur. Si non providentia universus mundus administratur,
Abbreviated transcription (Latin):
UNRE xp̃s de femina natꝰ
sit. Ds cũlib̾at non partẽ
aliquã lib̾at. sed totũ lib̾at quod
forte inꝑiculo ẽ.Sapientia ergo
& uirtus di qui dr̃ unigenitus
filiꝰ: homine suscepto lib̾ationẽ
hominis indicauit. Hõminis aũt
lib̾atio. in utroq sexu debuit ap¬
parere. Ergo qͥa uirũ oportebat
susciꝑe. qui sexus honorabilior ẽ:
consequens erat. ut feminei sexꝰ
lib̃atio hinc apparer&e. quodille

Expanded text:
Christus de femina natus sit. Deus cum liberat, non partem aliquam liberat; sed totum liberat, quod forte in periculo est. Sapientia ergo et Virtus Dei, qui dicitur unigenitus Filius, homine suscepto liberationem hominis indicavit. Hominis autem liberatio in utroque sexu debuit apparere. Ergo, quia virum opportebat suscipere, qui sexus honorabilior est, consequens erat ut feminei sexus liberatio hinc appareret, quod ille
Abbreviated transcription (Latin):
eã consequunt᷑ aliquo impedi¬
mento existente: ne possit peri¬
ditantib subueniri. Fiunt uͦ
ista ꝑ occultã dĩ ꝓuidentiã. cuiꝰ
inscrutabilia sunt iudicia. ⁊
inuestigabiles uiȩ. Qđ ut apłs
dicer&e᷑ : quid p̃dixerit intue¬
mini. Agebat eñĩ de iudeis
& gentib: cũ scriberae ad romanos
id. ẽ. ad gentes. & ait. Sicut enĩ
aliqͣndo uos ñ credidistis đo. nc̃
aut̃ miscđiam consecuti estis in

Expanded text:
eam consequantur aliquo impedieam consequantur aliquo impedimento exsistente, ne possit periclitantibus subueniri. fiunt uero ista per occultam: dei prouidentiam, cuius inscrutabilia sunt iudicia et inuestigabiles uiae. quod ut adiceret, quid praedixerit intuemini: agebat enim de Judaeis et gentibus, cum scriberet ad Romanos, id est ad gentes, et ait: Sicut enim aliquando vos non credidistis Deo, nunc autem misericordiam consecuti est
Abbreviated transcription (Latin):
cordib electoꝵ suoꝵ bona. qui
oꝑatus ẽ. ut ipsa corda essent
ex malis bona: Sed suspicent᷑
homines quȩ lib& meritabona.
quȩ putant p̾cedere ut iustifi¬
centur ꝑ dĩ grãm: ñ intelligen¬
tes cũ hoc dicunt nichil aliud
quã negare se grãm: sed ut dix
quoduolunt de maiorib suspi¬
centur. De paruulis certe pela¬
giani : quid respondeant non
inueniunt. Quoꝵ nec uoluntas
ulla ẽ. in accipienda gr̃a: cuiꝰ
uoluntatis meritũ p̃cessisse di¬
cant. ⁊ insuꝑ eos etiã cũ fletu
reluctari uidemꝰ: quando bapti¬
tantur. ⁊ duina sacram̃ta ꝑci-¬
piunt. Quod eis admagnum
impietatis peccatũ imputare.¬
tur.: si iã lib̾o uterent᷑ arbitrio.
Ꝙ tam̃ herde etiã in reluctan¬
tib grã aꝑtissime: nullo bono
merito p̃cedente. Alioquin gr̃ã
iã ñ eẽt grã. Et aliquando filiis
infideliũ p̾statur hȩc gratia:
cũ occulta dĩ ꝓuidentia in ma-¬
nib pioꝵ quomodocũq ꝑueni-¬
unt: aliqͣndo filii fideliũ. non

Expanded text:
cordibus electorum suorum bona qui operatus est, ut ipsa corda essent ex malis bona? Sed suspicentur homines quaelibet opera bona, quae putant praecedere, ut iustificentur per dei gratiam, non intellegentes, cum hoc dicunt, nihil aliud quam negare se gratiam; sed, ut dixi, quod uolunt de maioribus suspicentur. de paruulis certe Pelagiani quid respondeant non inueniunt, quorum nec uoluntas ulla est in accipienda gratia, cuius uoluntatis meritum praecessisse dicant, et insuper eos etiam cum fletu reluctari uidemus, quando baptizantur et diuina sacramenta percipiunt, quod eis ad magnum impietatis peccatum imputaretur, si iam libero uterentur arbitrio. et tamen haeret etiam in reluctantibus gratia apertissime nullo bono merito praecedente. alioquin gratia iam non esset gratia. et aliquando filiis infidelium praestatur haec gratia, cum occulta dei prouidentia in manibus piorum quomodocumque perueniunt, aliquando filii fidelium non
Abbreviated transcription (Latin):
ei quare fecisti sic. Deinde scrip.¬
tura diuina plenã sententiã regis
uelut ab alio initio repetendo c̃õ¬
mendans: & dix̃ inqͥt dauid ad
abisai. & ad om̃s pueros eiꝰ. Ecce
filius m̃s qui exiit de utero meo
quęrit anmã meã: ⁊ adhuc
modo filiꝰ iemini. Sinite illum
maledicat. qm̃dix̃ illi ds̃. Ut
uideat dñs humilitatẽ meam
⁊ retribuat mͥ bona ꝓ maledisᷤ.¬
to eiꝰ indie isto. Quomͦ dixerit
dñs huic homini maledicere đđ:
quis sapiens ⁊ intellig&: Non
enĩ iubendo dix̃ ubi oboedien¬
tia laudaretur: sed qđ eiꝰ uolun¬
tatẽ ꝓpriã uitio suo malã. in
hoc peccatũ iudicio suo iusto ⁊
occulto inclinauit. Ido dictũ ẽ.
dix̃ ei dñs. Nã si iubenti obtẽpe¬
rass&e d̾o: laudandꝰ potius quã
pumendꝰ ẽẽt. sic̃ ex hoc peccato
postea nouimꝰ ẽẽ puntũ. Nec
causa tacita ẽ: cur ei dñs isto
modo dixerit maledicere ađ.

Expanded text:
ei: Quare fecisti sic? » Deinde Scripei: Quare fecisti sic? » Deinde Scriptura divina plenam sententiam regis velut ab alio initio repetendo commendans: Et dixit, inquit, David ad Abessa et ad omnes pueros ejus: Ecce filius meus qui exiit de utero meo; quaerit animam meam, et adhuc modo filius Gemini? Sinite illum, maledicat, quoniam dixit illi Dominus, ut videat Dominus humilitatem meam, et retribuat mihi bona pro maledicto ejus in die isto . Quomodo dixerit Dominus huic homini maledicere David, quis sapiens et intelliget? Non enim jubendo dixit, ubi obedientia laudaretur; sed quod ejus voluntatem proprio vitio suo malam in hoc peccatum judicio suo justo et occulto inclinavit, ideo dictum est, dixit ei Dominus. Nam si jubenti obtemperasset Deo, laudandus potius quam puniendus esset, sicut ex hoc peccato postea novimus esse punitum. Nec causa tacita est, cur ei Dominus isto modo dixerit maledicere David,
Abbreviated transcription (Latin):
tũ ẽ: ut undicaret᷑ peccatum
eo modo quo fuerat uindican
dui. Unde dicit dñs ad iesu naue.
Non poterunt filii isrł subsiste.¬
re a facie inimicoꝵ suoꝵ. Quid
ẽ. ñ poterunt subsistere : quare
ñ subsistebant ꝑ liberũ arbitriũ.
sed ꝑ timorẽ turbata uolunta¬
te fugiebant. Nisi quia d̃s̃ do¬
nunatur & uoluntatib homi¬
nũ. ⁊ quos uult in formidine
conu̾tit iratꝰ : Nlinquid ñ hos¬
tes isrłitarũ aduersus popłm dĩ
quẽ ducebat iesus naue sua
uoluntate pugnarunt: Et tam̃
dic̃ scriptura. quia ꝑ dm̃n factũ
ẽ.confortari cor eoꝵ: ut obiuã
minarent᷑. Nunqͥd non sua uo¬
luntate bomo imꝓbus filiꝰ gemi¬
ni maledicebat regi dauid: ft
tam̃ quid ait dauid. plenꝰ uera.
⁊ alta.⁊ pia sapientia: Quid ait
illi qui maledicentẽ ꝑcutere
uoluit : Quid mͥ inquit ⁊ uob
filii seruiȩ: dimittite eũ ut
maledicat: quia dnĩs dixit illi¬
maledicere daiud. Et quis dicet

Expanded text:
tum est ut vindicaretur peccatum tum est ut vindicaretur peccatum eo modo quo vindicandum fuerat. Unde dixit Dominus ad Jesum Nave: « Non poterunt filii Israel subsistere ante faciem inimicorum suorum . » Quid est « non poterunt subsistere? » Quare non subsistebant per liberum arbitrium, sed per timorem turbata voluntate fugiebant, nisi quia Deus dominatur et voluntatibus hominum, et quos vult in formidinem convertit iratus? Nunquid non hostes Israelitarum adversus populum Dei, quem ducebat Jesus Nave, sua voluntate pugnarunt? Et tamen dicit Scriptura, « quia per Dominum factum est confortari cor eorum, ut obviam minarentur . Numquid non sua voluntate homo improbus filius Gemini maledicebat regi David? Et tamen quid ait David, plenus vera et alta et pia sapientia? quid ait illi qui maledicentem percutere voluit? Quid mihi, inquit, et vobis, filii Sarviae? Dimittite eum, et maledicat; quia Dmaledicere David; et quis dicet
Abbreviated transcription (Latin):
idiuuat᷑. Et sic disputasse: ut ñ
mag̃ ego quã diuina ipsa uobcũ
scriptura locutasit: euidentissi¬
mis testimoniis ueritatis. Quȩ
scriptura diuina si diligent̃ in spi¬
ciatur. ostendit ñ solas bonas
hominũ uoluntates quas ipse fac̃
ex malis. ⁊ a se factas bonas in
actꝰ bonos. ⁊ in et̾nã dirigit uitã:
uerũetiã illas quȩ conseruant
scłi creaturã ita eẽ in di potestate.
ut eas quo uoluerit quando uo¬
luerit faciat inclinari. uel ad
beneficia quibdã p̃standa: uł ad
poenas quib dã ingerendas: Sic̃
ipse iudicat occultissimo quidem
iudicio: sed sine dubitatione
iustissimo. Nã inueninꝰ aliqua
peccata. etiã poenas cẽ aliorũ
peccatoꝵ: sicut sunt uasa irȩ.
Sicut ẽ induratio pharaonis.
Cuiꝰ & causa dr̃. ad ostendendã
millo uirtutẽ dĩ. Sicuti ẽ. fuga
isrłitarũ a facie hostiũ de cuũ.¬
tate gai. In animo enĩ factus.ẽ.
timor : ut fugerent. Et hoc fac.¬

Expanded text:
adjuvatur; et sic disputasse, ut non adjuvatur; et sic disputasse, ut non magis ego, quam divina ipsa Scriptura vobiscum locuta sit evidentissimis testimoniis veritatis: quae Scriptura divina si diligenter inspiciatur, ostendit non solum bonas hominum voluntates quas ipse facit ex malis, et a se factas bonas in actus bonos et in aeternam dirigit vitam, verum etiam illas quae conservant saeculi creaturam, ita esse in Dei ut eas quo voluerit, quando voluerit, faciat inclinari, vel ad beneficia quibusdam praestanda, vel ad poenas quibusdam ingerendas, sicut ipse judicat, occultissimo quidem judicio, sed sine ulla dubitatione justissimo. Nam invenimus aliqua peccata etiam poenas esse aliorum peccatorum, sicut « sunt vasa irae, » sicut est induratio Pharaonis, cujus et causa dicitur « ad ostendendam in illo virtutem Dei ; » sicut est fuga Israelitarum a facie hostium de civitate Hai : in animo enim factus est timor ut fugerent; et hoc fac
Abbreviated transcription (Latin):
ineptius. immo uero quid est
amentius. ⁊ ab ipsa scĩtate cari.¬
tatis alienus. quã confiteri ex
d̾o eẽ scientiã quȩ sine caritate
inflat. & ex nob̃ ẽẽ caritatem.
quȩ facit ut scientia inflare ñ
possit : Itẽ cũ dicat apłs super¬
eminentẽ scientiȩ caritatẽ xp̃i¬
quid. ẽ. insanius quã putare exdõ
ẽẽ scientiã. quȩ sub denda ẽ. carita.¬
ti: & ex hominib caritatem quȩ
suꝑ emin&e scientię. Fides aut̃ uera
⁊ doctrina sana. ambas ẽẽ dicit
exdo: quia scriptũ ẽ. Afacie eius.
saentiȩ ⁊ intellectꝰ ꝓ cedit: & scri¬
ptũ ẽ. caritas aut̃ ex d̾o. ẽ. Et legi.¬
mus sp̃m scientiȩ ⁊ pietatis: legi¬
mus sp̃m uirtutis ⁊ caritatis &
continentiȩ. Sed ma rꝰ est donum
aritas quã scientia. Nã scientia
qͣndo .ẽ. in homine: caritas est
uersus eos qui grãm dĩ uehem̃¬
ter oppugnant. qua uoluntas
humana ñ tollit᷑. sed ex mala
mutat᷑ inbonã. ⁊ cũ bona fuerit

Expanded text:
ineptius, imo vero quid est ineptius, imo vero quid est amentius, et ab ipsa sanctitate charitatis alienius, quam confiteri ex Deo esse scientiam, quae sine charitate inflat, et ex nobis esse charitatem, quae facit ut scientia inflare non possit? Item cum dicat Apostolus, supereminentem scientiae charitatem Chriquid est insanius, quam putare ex Deo esse scientiam, quae subdenda est charitati, et ex hominibus charitatem, quae supereminet scientiae? Fides autem vera et doctrina sana ambas esse dicit ex Deo, quia scriptum est, A facie ejus scientia et intellectus procedit : scriptum est, Charitas ex Deo est . Et legimus, Spiritum scientiae et pietatis : legimus, Spiritum virtutis et charitatis et continentiae . Sed majus est donum charitas quam scientia: nam scientia quando est in homine, charitas est versus eos qui gratiam Dei vehementer oppugnant, qua voluntas humana non tollitur, sed ex mala mutatur in bonam, et cum bona fuerit