comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
iubet Ipse conuentibus citerioris galliae peractis in suiricũ pro¬
ficiscitur: ꝙ & prrhustis finitimam partẽ prouinciȩ in cursi¬
onibus uastari audiebat. eo cum uenisset. ciuitatibus milites
imperat: certũq in locũ conuenire iub&. qua renunciata
pyrrhustae legtitos ad eum miitunt: qui doceant nihil caꝵ re-¬
ix publico factum consilio seseq paratos esce demonstrãt om̃ib.
rationibus de miuriis satisfacere. percepta eoꝵ orone caesar
obsides imperat. eosq ad certũ diem adduci iub&: nisi itt fece¬
rint sese bello ciuitatem persecutuꝵ demonstrat. his ad diem
adductis ut imperauerat arbitros interciuitates dat: qui litẽ
aestiment: poenãq constituant. his confectis rebus conuẽtib¬
ꝙ peractis in citeriorem galliã reuertitur: atq inde ad exer¬
citum proficiscitur. eo cum ueniss& circuitis ommnibus inbernis sin¬

Expanded text:
iubet. Ipse conventibus Galliae citerioris peractis in Illyricum proiubet. Ipse conventibus Galliae citerioris peractis in Illyricum proficiscitur, quod a Pirustis finitimam partem provinciae incursionibus vastari audiebat. Eo cum venisset, civitatibus milites imperat certumque in locum convenire iubet. Qua re nuntiata Pirustae legatos ad eum mittunt qui doceant nihil earum rerum publico factum consilio, seseque paratos esse demonstrant omnibus rationibus de iniuriis satisfacere. Accepta oratione eorum Caesar obsides imperat eosque ad certam diem adduci iubet; nisi ita fecerint, sese bello civitatem persecuturum demonstrat. Eis ad diem adductis, ut imperaverat, arbitros inter civitates dat qui litem aestiment poenamque constituant. His confectis rebus conventibusque peractis, in citeriorem Galliam revertitur atque inde ad exercitum proficiscitur. Eo cum venisset, circumitis omnibus hibernis, sin
Abbreviated transcription (Latin):
legionibus quas ex britãnia reduxerit. in mormos qui rebellio.¬
nem fecerant. misit. qui dum ꝑꝑ paludum. siccitates quose re¬
potestatem labieni peruenerũt. At Q siturius &.L. coitale¬
gati qui in menapioꝵ fines legiones deduxerãt: omnibus coꝵ
agris uastacis frumentis succisis aedificiisq succensis ꝙ mena.¬
piiꝰ omnes se in densissimas siluas abdiderãt: se ad caesarẽ rece¬
perunt. Caesar in belgis omniũ legionusn hyberna cõstituit.
eo duae omnino ciuitates ex britãnia obsidesmiserũt: reliq̃
neglexerũt. his rebus gestis ex lr̃is caesaris .xx. dieꝵ suppli¬
catio a senatu decreta est.
ad onera & ad multitudinem uimẽtoꝵ trãsportt̃do paulo
latiores q̃ quibus in reliquis utimnur maribus : hasomnes actu¬
arias imperat fieri: quam ad rẽ humilitas multũ adiuuat.
Et ea quae sunt usui ad armandas naues exhisfania apportari

Expanded text:
legionibus quas ex Britannia reduxerat in Morinos qui rebelliolegionibus quas ex Britannia reduxerat in Morinos qui rebellionem fecerant misit. Qui cum propter siccitates paludum quo se reomnes fere in potestatem Labieni venerunt. At Q. Titurius et L. Cotta legati, qui in Menapiorum fines legiones duxerant, omnibus eorum agris vastatis, frumentis succisis, aedificiis incensis, quod Menapii se omnes in densissimas silvas abdiderant, se ad Caesarem receperunt. Caesar in Belgis omnium legionum hiberna constituit. Eo duae omnino civitates ex Britannia obsides miserunt, reliquae neglexerunt. His rebus gestis ex litteris Caesaris dierum XX supplicatio a senatu decreta est. ad onera, ad multitudinem iumentorum transportandam paulo latiores quam quibus in reliquis utimur maribus. Has omnes actuarias imperat fieri, quam ad rem multum humilitas adiuvat. Ea quae sunt usui ad armandas naves ex Hispania apportari
Abbreviated transcription (Latin):
reliquas portus capere non potuerũt. et paulo infra delaeae sunt.
quibus ex nauibus cum essent expositi milites circiter trecẽti: atq
in castra contenderent. Mormi quos caesar in britanĩa prosi¬
ciscens pacatos reliquerat. spe prȩdae adducti primo non ita
magno suoꝵ nũo circũsteterunt: ac si sese interfici nollẽt ar¬
ma ponere iusserũt. cum illi orbe facto sese defenderẽt: ce¬
leriter ad clamorẽ hominũ circiter milia sex conuenerunt.
qua re nuntiata caesar omnẽ ex castris equitatũ suis auxi¬¬
lio misit. Interim nr̃i milites impetũ hostiũ sustinuerũt: atq
horis amplius .iul. fortissime pugnauerũt: & pauas uulnerib
acceptis complures ex his octiderũt. postea uo q̃ equitatus noster
in conspectu uenit. hostes abiectis armis terga uerterũt: magnꝰq
eoꝵ nũs est occisus. caesar postero die .T. labienũ legatũ cũ his

Expanded text:
reliquae capere non potuerunt et paulo infra delatae sunt. reliquae capere non potuerunt et paulo infra delatae sunt. Quibus ex navibus cum essent expositi milites circiter CCC atque in castra contenderent, Morini, quos Caesar in Britanniam proficiscens pacatos reliquerat, spe praedae adducti primo non ita magno suorum numero circumsteterunt ac, si sese interfici nollent, arma ponere iusserunt. Cum illi orbe facto sese defenderent, celeriter ad clamorem hominum circiter milia VI convenerunt. Qua re nuntiata, Caesar omnem ex castris equitatum suis auxilio misit. Interim nostri milites impetum hostium sustinuerunt atque amplius horis IIII fortissime pugnaverunt et paucis vulneribus acceptis complures ex iis occiderunt. Postea vero quam equitatus noster in conspectum venit, hostes abiectis armis terga verterunt magnusque eorum numerus est occisus. Caesar postero die T. Labienum legatum cum iis
Abbreviated transcription (Latin):
tes circiter x xx. quos comius a trebas de quo ante dictũ est sccũ trãs¬
portauerat. legiones in acie pro castris constituit. Cõmisso procho
diutius nostroꝵ militum impetũ hostes ferre non potuerũt: ac ter¬
ga uerterũt. quos tanto spatio sequuti quãtũ cursu & urribus effi¬
cere potuerũt complures exiis occiderũt : demde ominibus longe
lateq̃ aedificiis incensis se in castra receperũt. Fodem die legaici
ab hostibus missi ad caesarẽ de pace uenerunt. his cacsar numerũ
obsidum quẽ añ imperauerat. duplicauit: cosq. in continẽtẽ addu¬
ci iussit. ꝙ propinquo die aequinoctĩ infirmis nauibus hyemis naui¬
gationẽ subcundam non existimabat : Ipse idon eã tempestatẽ nas¬
tus paulo post mediã noctẽ nauessoluit: quae omnes incolumesad
continentem peruenerũt. Sed ex hns omerariac duȩ cosdem quos

Expanded text:
tes circiter XXX, quos Commius Atrebas, de quo ante dictum est, secum transtes circiter XXX, quos Commius Atrebas, de quo ante dictum est, secum transportaverat, legiones in acie pro castris constituit. Commisso proelio diutius nostrorum militum impetum hostes ferre non potuerunt ac terga verterunt. Quos tanto spatio secuti quantum cursu et viribus efficere potuerunt, complures ex iis occiderunt, deinde omnibus longe lateque aedificiis incensis se in castra receperunt. Eodem die legati ab hostibus missi ad Caesarem de pace venerunt. His Caesar numerum obsidum quem ante imperaverat duplicavit eosque in continentem adduci iussit, quod propinqua die aequinoctii infirmis navibus hiemi navigationem subiciendam non existimabat. Ipse idoneam tempestatem nactus paulo post mediam noctem naves solvit, quae omnes incolumes ad continentem pervenerunt; sed ex iis onerariae duae eosdem portus quos
Abbreviated transcription (Latin):
terunt. nostrise extimore recperunt. quo facto ad lacessen¬
dum & ad cõmutendum proeliũ alienũ esse tempus arbitratua
suo se loco continuit: & breui tempore intermisso in castra legio¬
nes reduxit. Dum haec geruntur nr̃is omnibus occupatis qui erãt
in agris reliqui discesserũt. Sequutae sunt continuo complures di¬
es tempestates quae & nr̃os in castris retinerent. & hostẽ & pugna
prohberent. Interim barbari nuntios in omnes partes dimiserunt :¬
paucitatemq nr̃oꝵ militũ suis praedicaueruns & quãta prȩdae fa¬
ciendȩ atq in perpetuũ sui liberandi facultas daretur si romanos
castris expulissent de mõstraueruns his rebus celeriter magna mul¬
titudine peditatus equitatusq coacta ad castra peruenerũt. Cae¬
sar& si iddem quod superioribus diebus acciderat fore uidebat: & si
essent hostes pulsi celeritate periculũ effagerent: tñ nactus equi¬

Expanded text:
terunt, nostri se ex timore receperunt. Quo facto, ad lacessenterunt, nostri se ex timore receperunt. Quo facto, ad lacessendum hostem et committendum proelium alienum esse tempus arbitratus suo se loco continuit et brevi tempore intermisso in castra legiones reduxit. Dum haec geruntur, nostris omnibus occupatis qui erant in agris reliqui discesserunt. Secutae sunt continuos complures dies tempestates, quae et nostros in castris continerent et hostem a pugna prohiberent. Interim barbari nuntios in omnes partes dimiserunt paucitatemque nostrorum militum suis praedicaverunt et quanta praedae faciendae atque in perpetuum sui liberandi facultas daretur, si Romanos castris expulissent, demonstraverunt. His rebus celeriter magna multitudine peditatus equitatusque coacta ad castra venerunt. Caesar, etsi idem quod superioribus diebus acciderat fore videbat, ut, si essent hostes pulsi, celeritate periculum effugerent, tamen nactus equi
Abbreviated transcription (Latin):
esedis circũ dederant. Genus hoc est esedis pugnae: primo peromnis
partes perequitant. ei tela coniiciunt: atq ipso terrore equorum
& strepitu rotaꝵ ordines plerunq perturban. & cum se interequi¬
tum turmas insinuauerint. esedis desiliunt: & pedibus proeliãtui
aurigae interim paulatim ex proelio excedunt: atq ita currus col¬
locant. ut si illi a multitudine hostiũ premantur. expeditum ad
suos receptum habeant: Ita mobilitatẽ equitũ. stabilitatẽ peditũ
in proeliis praestant. ac tantũ usu quotidiano & exercitatione
efficiunt uti in decliui ac prȩcipiti loco inciratos equos sustinere
et breui moderari ac flectere &pertemonẽ percurrere N in iii¬
go insistere & se inde in currus citissime recpere cõsueuerint
Quibus rebus perturbatis nr̃is nouitate pugnae tempore oppor¬
tunissimo caesar auxilium tulit: neq eius aduentu hostes cõsti¬

Expanded text:
essedis circumdederant. Genus hoc est ex essedis pugnae. Primo per omnes essedis circumdederant. Genus hoc est ex essedis pugnae. Primo per omnes partes perequitant et tela coiciunt atque ipso terrore equorum et strepitu rotarum ordines plerumque perturbant, et cum se inter equitum turmas insinuaverunt, ex essedis desiliunt et pedibus proeliantur. Aurigae interim paulatim ex proelio excedunt atque ita currus conlocant ut, si illi a multitudine hostium premantur, expeditum ad suos receptum habeant. Ita mobilitatem equitum, stabilitatem peditum in proeliis praestant, ac tantum usu cotidiano et exercitatione efficiunt uti in declivi ac praecipiti loco incitatos equos sustinere et brevi moderari ac flectere et per temonem percurrere et in iugo insistere et se inde in currus citissime recipere consuerint. Quibus rebus perturbatis nostris novitate pugnae tempore oportunissimo Caesar auxilium tulit: namque eius adventu hostes consti
Abbreviated transcription (Latin):
pars & in castra uentitar&. hi qui pro portis castroꝵ in statione
erant: caesari nuntiauerũt puluerẽ maiorem q̃ consuetudo fer¬
r& in ea parte uideri: quam in partem legio iter feciss&. Cae¬
sar id quod erat suspicatus aliquid noui a barbaris initum consi¬
lii. cohortes quae in statiõibus erant. secũ in eam partẽ proficifi.
ex reliquis duas in stationẽ cohortes succedere: reliquas armari&
confestim sese subsequi iussit. Cum paulo longius a castris proces¬
sisc&: & suos ab hostibus premi atq egre sustinere & conferta le¬
gione ab omnibus partibus tela coniici animaduertit. Nam ꝙ om̃i
ex reliquis partibus demesco frumẽto pars una erat reliqua. susfi¬
cati hostes huc nr̃os esseuenturos noctu in silius delituerãt . Tum dis¬
persos depositis armis in metendo occupatos subito adorti. paucis int̾¬
fectis reliquos incertis ordmnibus pertubauerãt: simul equitatu atq

Expanded text:
pars etiam in castra ventitaret, ii qui pro portis castrorum in statione pars etiam in castra ventitaret, ii qui pro portis castrorum in statione erant Caesari nuntiaverunt pulverem maiorem quam consuetudo ferret in ea parte videri quam in partem legio iter fecisset. Caesar—id quod erat—suspicatus aliquid novi a barbaris initum consilii, cohortes quae in statione erant secum in eam partem proficisci, ex reliquis duas in stationem succedere, reliquas armari et confestim sese subsequi iussit. Cum paulo longius a castris processisset, suos ab hostibus premi atque aegre sustinere et conferta legione ex omnibus partibus tela coici animadvertit. Nam quod omni ex reliquis partibus demesso frumento pars una erat reliqua, suspicati hostes huc nostros esse venturos noctu in silvis delituerant; tum dispersos depositis armis in metendo occupatos subito adorti paucis interfectis reliquos incertis ordinibus perturbaverant, simul equitatu atque
Abbreviated transcription (Latin):
causa in britaniam transituꝵ confidebant. Itaq rur¬
sus comuratiõe facta paulatim ex castris discedere
aut suosclam e agris deducere coeperunt. At caesar &si non¬
dum eoꝵ consilia cognouerat: tamen ex euentu nauiũ & ex¬
eo ꝙ obsides dare intermiserant fore id quod accidit suspica¬
batur. Itaq ad omines casus subsidia comparabat. Nam & fru¬
mentum cortidie ex agris in castra conferebat: & grauissime
affucte erant naueseaꝵ materia atꝗ ere ad reliquas re¬
ficiendas utebatur: & quae ad eas reserant usui ex continenti
comportari iubebat. Itaq cum id sumo studio amilitibus adminis¬
traretur .xii. nauibus amissis reliquis ut nauigari cõmode poss&
effecit. Dum ea geruntur legione una frumentatũ ex consuetu¬
dine misca quae appellabatur septima. neq ulla ad id tempus
belli suspitione interposita cum pars hominũ in agris remaneret.

Expanded text:
causa in Britanniam transiturum confidebant. Itaque rurcausa in Britanniam transiturum confidebant. Itaque rursus coniuratione facta paulatim ex castris discedere et suos clam ex agris deducere coeperunt. At Caesar, etsi nondum eorum consilia cognoverat, tamen et ex eventu navium od obsides dare intermiserant fore id quod accidit suspicabatur. Itaque ad omnes casus subsidia comparabat. Nam et frumentum ex agris cotidie in castra conferebat et, quae gravissime adflictae erant naves, earum materia atque aere ad reliquas reficiendas utebatur et quae ad eas res erant usui ex continenti comportari iubebat. Itaque, cum summo studio a militibus administraretur, XII navibus amissis, reliquis ut navigari satis commode posset effecit. Dum ea geruntur, legione ex consuetudine una frumentatum missa, quae appellabatur VII., neque ulla ad id tempus belli suspicione interposita, cum pars hominum in agris remaneret,
Abbreviated transcription (Latin):
essent funibus anchoris reliquisq armamẽtis amissis ad
nauigandum inutiles magna id quod necesse erat acci¬
dere totius excitus perturbatio facta est. neꝗ .n. naues
erant aliae: quibus reportari possent & omnia deerãt
quae ad reficiendas naues erant usui : & quod omibus cõs¬
tabat hyemare in gallia oportere : frumctũq in his locis
in hyemem prouisum non erat. Quibus rebus cognitis prin¬
cipes britãniae qui post proeliũ ad caesarẽ conuenerañ
inter se collocuti cũ equites & naues & frumentũ romanis
deesse intelligerẽt. & paucitatt̃ militũ ex castroꝵ exigii¬
itate cognoscerent. quae hoc erant & angustiora ꝙ sine
impedimẽtis caesar legiones trasfortauerat. optimũ
factu eece dixerũt. rebellione facta frumẽto cõmeaituq
nros prohibere: & rem in hyemem producere ꝙ hissupd¬
tis aut reditu interclusis neminẽ postea belli inferendi

Expanded text:
essent funibus, ancoris reliquisque armamentis amissis ad essent funibus, ancoris reliquisque armamentis amissis ad navigandum inutiles, magna, id quod necesse erat accidere, totius exercitus perturbatio facta est. Neque enim naves erant aliae quibus reportari possent, et omnia deerant quae ad reficiendas naves erant usui, et, quod omnibus constabat hiemari in Gallia oportere, frumentum in his locis in hiemem provisum non erat. Quibus rebus cognitis, principes Britanniae, qui post proelium ad Caesarem convenerant, inter se conlocuti, cum et equites et naves et frumentum Romanis deesse intellegerent et paucitatem militum ex castrorum exiguitate cognoscerent, quae hoc erant etiam angustior quod sine impedimentis Caesar legiones transportaverat, optimum factu esse duxerunt rebellione facta frumento commeatuque nostros prohibere et rem in hiemem producere, quod his superatis aut reditu interclusis neminem postea belli inferendi
Abbreviated transcription (Latin):
superiore portu Leni uento soluerũt. quae cũ appropi¬
quarent britãniae ex castris quoq uiderentur. tanta tem¬
pestas subito cohorta est ut nulla eaꝵ cursum tenere pos¬
s& Sed aliae eodem unde erant profectae reuerterentur.
aliae ad inferiorem partẽ insulae : quae est propius solis
occasum magno sui cum periculo deiiterentur. quae tñ
anchoris iactis cum fluctibus implerentur. necessaĩo ad¬
uersa nocte in altum prouectae continentẽ petierunt.
Eadem nocte accidit ut ess& luna plena: qui dies mariti¬
mos aestus maximos in oceano efficere consueuit: nr̃isq
id erat incognitũ. Ita uno tempore & longas naues quib
caesar excitum transportandum curauerat: quasq in a.¬
ridum subduxerat aestus compleuerat: &onerarias quae
ad anchoras erant deligatae tempestas affuctabat: neq
ulla nostris facultas aũt administrandi aut auxiliandi
dabatur. compluribus nauibus confractis. reliquae cum

Expanded text:
superiore portu leni vento solverunt. Quae cum adpropisuperiore portu leni vento solverunt. Quae cum adpropinquarent Britanniae et ex castris viderentur, tanta tempestas subito coorta est ut nulla earum cursum tenere posset, sed aliae eodem unde erant profectae referrentur, aliae ad inferiorem partem insulae, quae est propius solis occasum, magno suo cum periculo deicerentur; quae tamen ancoris iactis cum fluctibus complerentur, necessario adversa nocte in altum provectae continentem petierunt. Eadem nocte accidit ut esset luna plena, qui dies maritimos aestus maximos in Oceano efficere consuevit, nostrisque id erat incognitum. Ita uno tempore et longas naves, quibus Caesar exercitum transportandum curaverat, quas Caesar in aridum subduxerat, aestus complebat, et onerarias, quae ad ancoras erant deligatae, tempestas adflictabat, neque ulla nostris facultas aut administrandi aut auxiliandi dabatur. Compluribus navibus fractis, reliquae cum
Abbreviated transcription (Latin):
demonstraueram a caesare in britaniam praemissũ hũc
illi ẽ naui egressum cũ ad eos oratoris m̃o caesaris manda¬
ta deferr& comprehenderans: atq in uincula conieterãt.
sum proelio facto remiserũt. In petenda pace eius rei
culpam in multitudinẽ conieterunt: & ꝑꝑ imprudentiã
ut ignosceretur petierũt. Caesar questus ꝙ cum ultro
incontinentẽ legatis missis pacẽ abse petisset: bellũ sine
causa intulissent: ignoscere imprudentiae dixit: obsidesꝗ
imperauit. quoꝵ ulli partem statim dederũt. partem
ex longioribus locis accersitam paucis diebus sese daturos
dixerunt. Interea suos remigrare in agros iusserũt: pͥn¬
cipesq undiq conuenire: & se ciuitatesq suas caesaricõ¬
mendare coeperũt. his rebus pace confirmata post diem
quartũ q̃est ibritãniam uentũ naues .xuiii. de qui¬
bus supra demonstratũ est. quae equites sustulerant ex

Expanded text:
demonstraveram a Caesare in Britanniam praemissum. Hunc demonstraveram a Caesare in Britanniam praemissum. Hunc illi e navi egressum, cum ad eos oratoris modo Caesaris mandata deferret, comprehenderant atque in vincula coniecerant; tum proelio facto remiserunt et in petenda pace eius rei culpam in multitudinem contulerunt et propter imprudentiam ut ignosceretur petiverunt. Caesar questus quod, cum ultro in continentem legatis missis pacem ab se petissent, bellum sine causa intulissent, ignoscere se imprudentiae dixit obsidesque imperavit; quorum illi partem statim dederunt, partem ex longinquioribus locis arcessitam paucis diebus sese daturos dixerunt. Interea suos in agros remigrare iusserunt, principesque undique convenire et se civitatesque suas Caesari commendare coeperunt. His rebus pace confirmata, post diem quartum quam est in Britanniam ventum naves XVIII, de quibus supra demonstratum est, quae equites sustulerant, ex
Abbreviated transcription (Latin):
hostes uo notis om̃ibus uadis ubi aliquos ex littore singula¬
res ex naui egredientes conspexerant incitatis equis impe¬
ditos adoriebantur. plures paucos circũsistebant. Alii a la¬
tere aperto in uniuersos tela coniicieban: quod cũ animad¬
uertiso& caesar scaphas longaꝵ nauiũ item sreculatoĩa
nauigia militus compleri iussit: & quos laborantes conspe¬
xerat his subsidia submitebat. nostrisimul in arido con¬
stiterunt suis omnibus consequutis in hostes impetũ fece¬
runt : atq eos in fugam dederunt: Neq longius prosequi
potuerunt: ꝙ equites cursum tenere atq msulam capere
non potuerũt. hoc unũ ad pristinã fortunã caesari de¬
fuit. hostes proelio superati simulatq se ex fuga recepe¬
runt statimad caesarem Legatos de pace miserũt : ob¬
sides daturos: quaeq imperasoꝵ facturos esse polliciti sũt
Una cum his legatis caminius a trebas uenit: quẽ supra

Expanded text:
hostes vero, notis omnibus vadis, ubi ex litore aliquos singulahostes vero, notis omnibus vadis, ubi ex litore aliquos singulares ex navi egredientes conspexerant, incitatis equis impeditos adoriebantur, plures paucos circumsistebant, alii ab latere aperto in universos tela coniciebant. Quod cum animadvertisset Caesar, scaphas longarum navium, item speculatoria navigia militibus compleri iussit, et quos laborantes conspexerat, his subsidia submittebat. Nostri, simul in arido constiterunt, suis omnibus consecutis, in hostes impetum fecerunt atque eos in fugam dederunt; neque longius prosequi potuerunt, quod equites cursum tenere atque insulam capere non potuerant. Hoc unum ad pristinam fortunam Caesari defuit. Hostes proelio superati, simul atque se ex fuga receperunt, statim ad Caesarem legatos de pace miserunt; obsides sese daturos quaeque imperasset facturos polliciti sunt. Una cum his legatis Commius Atrebas venit, quem supra
Abbreviated transcription (Latin):
it: nam e nauiũ figura & remoꝵ motu. & inusitato gne
tormentoꝵ permoti barbari constiterũt: ac paulũ m̃o pe¬
dem reituleruNT : atq nr̃is militibus cunctantibus maxime
ꝑꝑ altitudinẽ maris: qui decimae legionis aquilam fere¬
ibat contestatus deos: ut ea reslegioni feliciter euenire. desi¬
lite inquit milites nisi aquilam uultis hostibus prodere. Ego
certe meum .r. p. atq imperatori officiũ praestitero. hoc cũ
uoce magna dixiss& se ex naui proiecit: atq in hostes aqlã
ferre coepit. Tum nostri cohortati interse ne tantũ dedecus
admitteretur: uniuersi ex naui desilierunt. hositem nostri¬
ex proximis primis nauibus cũ conspexissent subsecuti hosti¬
bus appropinquarun pugnatũ est ab utrisq acriter: nostri
tamen ꝙ neq ordines seruare: neq firmiter insistere. neq
signa subsequi poterant: atq ailius alia ex naui quibuscunq
signis occurrerat: se ao gregabat magnopere perturbantur:

Expanded text:
it. Nam et navium figura et remorum motu et inusitato genere it. Nam et navium figura et remorum motu et inusitato genere tormentorum permoti barbari constiterunt ac paulum modo pedem rettulerunt. Atque nostris militibus cunctantibus, maxime propter altitudinem maris, qui X legionis aquilam gerebat, obtestatus deos, ut ea res legioni feliciter eveniret, ' desilite', inquit, ' milites, nisi vultis aquilam hostibus prodere; ego certe meum rei publicae atque imperatori officium praestitero.' Hoc cum voce magna dixisset, se ex navi proiecit atque in hostes aquilam ferre coepit. Tum nostri cohortati inter se, ne tantum dedecus admitteretur, universi ex navi desiluerunt. Hos item ex proximis primi navibus cum conspexissent, subsecuti hostibus adpropinquaverunt. Pugnatum est ab utrisque acriter. Nostri tamen, quod neque ordines servare neque firmiter insistere neque signa subsequi poterant atque alius alia ex navi quibuscumque signis occurrerat se adgregabat, magnopere perturbabantur;
Abbreviated transcription (Latin):
cuti nostros nauibus egredi prohibebant. Erat ob hascausas
sũma difficultas ꝙ naues propter magnitudinẽ nisi in alto
costitui non poterant. Militibus aũt ignotis locis impeditis
nauibus magno & graui onere armoꝵ oppressis simul &
de nauibus desiliendum & in fluctibus consistendum & cũ
hostibus erat pugnãdum. cum illi aut ex arido aut pau-¬
lum inaquã pregresci omnibus membris expediti notissimis
locis tela audacter coniicerent: & equos insuefactos incita¬
rent. quibus rebus nr̃i perterriti atq huus omĩo generis
pugnae imperiti non eadem alacritate ac studio quo in pe¬
destribus utĩ proeliis consueuerãt utebantur. quod ubi caesar
barbaris & motus ad usum expeditior paululũ remoueri
ab onerariis nauibus. & remis incitari & ad latus apertũ
hostiũ constitui: atq unde fundis sagutis cormẽtis hostes
propelli ac sũmoueri iussit: quae res magno usui nostris fu¬

Expanded text:
cuti nostros navibus egredi prohibebant. Erat ob has causas cuti nostros navibus egredi prohibebant. Erat ob has causas summa difficultas, quod naves propter magnitudinem nisi in alto constitui non poterant, militibus autem, ignotis locis, impeditis manibus, magno et gravi onere armorum oppressis simul et de navibus desiliendum et in fluctibus consistendum et cum hostibus erat pugnandum, cum illi aut ex arido aut paulum in aquam progressi omnibus membris expeditis, notissimis locis, audacter tela coicerent et equos insuefactos incitarent. Quibus rebus nostri perterriti atque huius omnino generis pugnae imperiti, non eadem alacritate ac studio quo in pedestribus uti proeliis consuerant utebantur. Quod ubi Caesar  motus ad usum expeditior, paulum removeri ab onerariis navibus et remis incitari et ad latus apertum hostium constitui atque inde fundis, sagittis, tormentis hostes propelli ac submoveri iussit; quae res magno usui nostris fu
Abbreviated transcription (Latin):
nibus collibus expositas hostiũ copias armatas conspexit : cuius
loci haec erat natura atq uti montibus angustis mare contine¬
batur. uti ex locis superioribus in lutus telum adigi pooset. hũc
adaggrediendum nequaꝗ̃ idoncũ locũ arbitratus. dum reliq̃
naues eo conuenirent adhoram nonam in anchoris expecta¬
uit. Interim legatis tribunisq militũ conuoccitis & q̃ ex uo¬
luseno cognoscer&. & quae fieri uellet ostendit. monuitq
ut rei militaris rõ maxime ut maritimae respostularens
ut q̃ celerẽ atq in stabilẽ motũ hrẽnt : ad nutũ & ad tempus
omnesres ab his administrarentur. his dimissis et xentum
& aestum uno tempore nactus secundum dato signo & sub¬
greseus ac plano litiore naues constituit. At barbano
silio romanoꝵ cognito praemisco equitatu & essedaris quo
olerunq onẽ in proeliis uti consuerunt: reliquis copiis subse¬

Expanded text:
nibus collibus expositas hostium copias armatas conspexit. Cuius nibus collibus expositas hostium copias armatas conspexit. Cuius loci haec erat natura atque ita montibus angustis mare continebatur, uti ex locis superioribus in litus telum adigi posset. Hunc ad egrediendum nequaquam idoneum locum arbitratus, dum reliquae naves eo convenirent ad horam nonam in ancoris expectavit. Interim legatis tribunisque militum convocatis et quae ex Voluseno cognovisset et quae fieri vellet ostendit monuitque, ut rei militaris ratio, maximeque ut maritimae res postularent, ut, cum celerem atque instabilem motum haberent, ad nutum et ad tempus omnes res ab iis administrarentur. His dimissis et ventum et aestum uno tempore nactus secundum, dato signo et subressus aperto ac plano litore naves constituit. At barbari, consilio Romanorum cognito praemisso equitatu et essedariis, quo plerumque genere in proeliis uti consuerunt, reliquis copiis subse
Abbreviated transcription (Latin):
numerũ obsidum imperat. quibus adductis eos in fidem re¬
coactis contractisq ꝙ satis esse adduas transfortandis
legiones existimabat. ꝗł praeterea nauiũ longar hale¬
bat quaestori legatis praefectisq distribut. huc acte¬
debans decem &octo onerariae naues quae ex eo loco a
milibus passuum octo uento tenebantur. quominus in eũ¬
dem portũ uenire possent. has equitibus distribuit: Reliqu
menapios atq in eos pagos morinorũ & quibus ad eũ leg¬
ti non uenerant ducendum dedit .p. sulpiciu ruffum lega¬
tum cum eo praesidio qđ sacis eese arbitrabatur portũ tenere
iussit. his constitutis rebus nactus idoneam ad nauigandũ tẽ¬
pestatẽ tertia fere uigilia soluit: equitesq in ultenorẽ portũ
progredi & naues conscendere: & se sequi iussit. a quibus cũ il¬
lud paulo tardius esoꝵ administratũ ipse hora circiter dici¬
quarta cũ primis nauibus britaniam attigit: atq ibi in om¬

Expanded text:
numerum obsidum imperat. Quibus adductis eos in fidem renumerum obsidum imperat. Quibus adductis eos in fidem recoactis contractisque, quot satis esse ad duas transportandas legiones existimabat, quod praeterea navium longarum habebat quaestori, legatis praefectisque distribuit. Huc accedebant XVIII onerariae naves, quae ex eo loco a milibus passuum VIII vento tenebantur quo minus in eundem portum venire possent: has equitibus tribuit. Reliquum eMenapios atque in eos pagos Morinorum a quibus ad eum legati non venerant ducendum dedit; Sulpicium Rufum legatum cum eo praesidio quod satis esse arbitrabatur portum tenere iussit. His constitutis rebus, nactus idoneam ad navigandum tempestatem III. fere vigilia solvit equitesque in ulteriorem portum progredi et naves conscendere et se sequi iussit. A quibus cum paulo tardius esset administratum, ipse hora diei circiter IIII. cum primis navibus Britanniam attigit atque ibi in om
Abbreviated transcription (Latin):
liũ probabat: & quẽ sibi fidelẽ arbitrabatur : cuiꝰq
autaritas in his regionibus magna hẽbatur. mitit.
huic imperat quas possit adeat ciuitates: horteturq
ciet. Uolusenus perspectis regiõibus om̃ibus quã¬
tum & facultas dari potuit: qui naui egredi ac se
barbaris cõmittere: non auder&: quinto die adcae¬
sarem reuertitur. quaeq ibi perspexiss& renun¬
tiat. Dum inhnis locis caesar nauium parandar
causa moratur: ex magna parte mormoꝵ ad eũ
ueniunt: qui se de superioris temporis consilio ex-¬
cusarens. ꝙ homines barbari & nr̃ae consuetudi¬
nis imperiti bellũ .p .r. fecissent: seq ea quae im¬
peraso& facturos pollicentur. haec sibi caesar satis
opportue accidisse arbitratus. ꝙ neq. post ter¬
gum hostem relinquere uolebat: neq belli gerẽ¬
di ꝑꝑ anni tempus facultatẽ habebat. neq hastantaꝵ reꝵ
occupationes britaĩniae añponendas iudicabat. magnũ hi

Expanded text:
lium probabat et quem sibi fidelem esse arbitrabatur cuiusque lium probabat et quem sibi fidelem esse arbitrabatur cuiusque auctoritas in his regionibus magni habebatur, mittit. Huic imperat quas possit adeat civitates horteturque untiet. Volusenus perspectis regionibus omnibus quantum ei facultatis dari potuit, qui navi egredi ac se barbaris committere non auderet, V die ad Caesarem revertitur quaeque ibi perspexisset renuntiat. Dum in his locis Caesar navium parandarum causa moratur, ex magna parte Morinorum ad eum legati venerunt, qui se de superioris temporis consilio excusarent, quod homines barbari et nostrae consuetudinis imperiti bellum populo Romano fecissent, seque ea quae imperasset facturos pollicerentur. Hoc sibi Caesar satis oportune accidisse arbitratus, quod neque post tergum hostem relinquere volebat neque belli gerendi propter anni tempus facultatem habebat neque has tantularum rerum occupationes Britanniae anteponendas iudicabat, magnum iis
Abbreviated transcription (Latin):
lihaberẽt. aut quibus institutis uterentur. neq
qui exsent ad maioris nauiũ multitudinẽ idonei portus
reperire poterat. Ad haec cognoscenda priusq̃ periculũ
facer& idoncũ esse arbitratus.C. Uolusenũ cũ naui
longa praemiitit. huic mandat ut exploratis om̃ib
rebus ad se q̃ primũ reuertatur. Ipse cũ om̃ib. copiis in
simus traiectus. huc naues undiq ex finitimis regi¬
onibus & quã superiore aestate ad ueneticũ bellu¬
effecerat classem iub& conuenire. Interim consilio
eius cognito & per mercatores ꝑlato adbritanos: a com¬
pluribus insulae ciuitatibus ad eũ legati ueniũt: ꝗ
polliceantur obsides dare: atq. imperio p .r. optem
perare. quibus auditis liberaliter pollicitus. hortatusꝗ
ut in ea sentẽtia ꝑmanerenT: eos domũ remutĩt.
& cum his una cominiũ quẽ ipse atrebatibus suꝑa¬
tis regem ibi constituerat. cuius & uirtutẽ & consi¬

Expanded text:
li haberent aut quibus institutis uterentur, neque li haberent aut quibus institutis uterentur, neque qui essent ad maiorem navium multitudinem idonei portus reperire poterat. Ad haec cognoscenda, prius quam periculum faceret, idoneum esse arbitratus C. Volusenum cum navi longa praemittit. Huic mandat ut exploratis omnibus rebus ad se quam primum revertatur. Ipse cum omnibus copiis in ritanniam traiectus. Huc naves undique ex finitimis regionibus et quam superiore aestate ad Veneticum bellum fecerat classem iubet convenire. Interim, consilio eius cognito et per mercatores perlato ad Britannos, a compluribus insulae civitatibus ad eum legati veniunt, qui polliceantur obsides dare atque imperio populi Romani obtemperare. Quibus auditis, liberaliter pollicitus hortatusque ut in ea sententia permanerent, eos domum remittit et cum iis una Commium, quem ipse Atrebatibus superatis regem ibi constituerat, cuius et virtutem et consi
Abbreviated transcription (Latin):
laudem Radutilitatẽ profectũ arbitratus se in gal¬
liam recepit: pontemq rescidit. Exigua parte des¬
tatis reliqua. caesar & si in hns locis ꝙ om̃is gallia
ad septẽtrionẽ uergit maturae sint hyemes. tam̃
inbritaniam proficisci contendit: ꝙ om̃ibus fere gal¬
licis bellis hostibus nr̃is iñ subministrata auxilia In¬
telligebat: et si tempus anni ad bellũ gerendũ defi¬
cer& tamen magno sibi usui fore arbitrabatur si mõ
insulam adiiso&. &genus hominũ perspexiscet: loçai
portus adicusq cognouiss& quae fere omĩa gallis erãt
incognita: Neq N. temere prȩter mercatores illo a¬
diit quisqͣ neq. insip̃is quicqͣ praeter oram mariti¬
mam atq. eas regiones quae sunt contra gallias
notũ est. Itaq. conuocatisadse undiq. mercatori¬
bus neq. quãta esset insulae magnitudo: neq quę
aut quãtae natiões incolerent: neq quẽ usum bel¬

Expanded text:
laudem et ad utilitatem profectum arbitratus se in Gallaudem et ad utilitatem profectum arbitratus se in Galliam recepit pontemque rescidit. Exigua parte aestatis reliqua Caesar, etsi in his locis, quod omnis Gallia ad septentriones vergit, maturae sunt hiemes, tamen in Britanniam proficisci contendit, quod omnibus fere Gallicis bellis hostibus nostris inde subministrata auxilia intellegebat, et si tempus anni ad bellum gerendum deficeret, tamen magno sibi usui fore arbitrabatur, si modo insulam adiisset, genus hominum perspexisset, loca, portus, aditus cognovisset; quae omnia fere Gallis erant incognita. Neque enim temere praeter mercatores illo adit quisquam, neque his ipsis quicquam praeter oram maritimam atque eas regiones quae sunt contra Galliam notum est. Itaque vocatis ad se undique mercatoribus, neque quanta esset insulae magnitudo neque quae aut quantae nationes incolerent, neque quem usum bel
Abbreviated transcription (Latin):
rant : suaq. omnia exportauerãt: seq in solitudinẽ
at suluas abdiderans. Caesar paucos dies in eoꝵ finibus
moratus omnibus uicis aedificiisq incensis frumentisq
succensis se in fines ubioꝵ recepit. Atꝗ his auxiliũ
suũ pollicitus si a sueuis praemerentur : haec ab his co¬
gnouit. Sueuos postꝗ̃ per exploratores pontẽ fieri compe¬
rissent more suo consilio habito nuntios in omnes par¬
tes misisse uti de oppidis demigrarent: liberos uxores
suaq omnia in siluas deponerens: atq omnes qui arma
ferre possent unũ in locum conuenirent. hunc ese
delectum mediũ fere regionũ eaꝵ quas sueui opti¬
nerent: hic romanoꝵ aduentũ expectare : atq ibi
decertare constituisce. Quod ubi caesar compit. oib
constituerat ut germanis reꝵ iniicere: ut sicambros
ulcisceretur: Ut Ubios obsidione liberar& diebus om¬
nino decem & octo transrhenũ consumptis satis & ad

Expanded text:
rant suaque omnia exportaverant seque in solitudinem rant suaque omnia exportaverant seque in solitudinem ac silvas abdiderant. Caesar paucos dies in eorum finibus moratus, omnibus vicis aedificiisque incensis frumentisque succisis, se in fines Ubiorum recepit atque his auxilium suum pollicitus, si a Suebis premerentur, haec ab iis cognovit: Suebos, postea quam per exploratores pontem fieri comperissent, more suo concilio habito nuntios in omnes partes dimisisse, uti de oppidis demigrarent, liberos, uxores suaque omnia in silvis deponerent atque omnes qui arma ferre possent unum in locum convenirent. Hunc esse delectum medium fere regionum earum quas Suebi obtinerent; hic Romanorum adventum expectare atque ibi decertare constituisse. Quod ubi Caesar comperit, omnibus ducere constituerat, ut Germanis metum iniceret, ut Sugambros ulcisceretur, ut Ubios obsidione liberaret, diebus omnino XVIII trans Rhenum consumptis, satis et ad
Abbreviated transcription (Latin):
haec directa materia iniecta contexebantur: ac longu¬
nis cratibusq consternebantur. ac nihiloferius sublicȩ̃¬
& ad inferiorem partẽ fiuminis obliquȩ agebantur. quae
pro a riete subiectae cum omni opere coniunctae uim
fluminis exciperent. & alie ĩt sup̃ pontẽ mediocri sfacio.
Ut siarboꝵ trunci siue naues dentiendi operis causa esset
a barbaris missae. hns defensoribus eaꝵ rerũ uis minue¬
retur ne ponti nocerenT. Diebus decẽ quibus ma coep¬
ta erat comportari omni opere effecto excitus traducit᷑
Caesar ad utrãq partẽ pontis firmo praesidio relicto in
fines sicambroꝵ contendit. Interim & compluribus ciui¬
tatibus ad eũ legati ueniũt: Quibus pacẽ amicitiamq
petentibus liberaliter resfondit : obsidesq adse adduci
iub&. Sicambri ex eo tempore. quo pons institui coep¬
tus est fuga compata. hortantibus hisquos exthenode¬
ns atq usipetibus apud se habebaN finibus suis excesse¬

Expanded text:
Haec derecta materia iniecta contexebantur ac longuHaec derecta materia iniecta contexebantur ac longuriis cratibusque consternebantur; ac nihilo setius sublicae et ad inferiorem partem fluminis oblique agebantur, quae pro ariete subiectae et cum omni opere coniunctae vim fluminis exciperent, et aliae item supra pontem mediocri spatio, ut, si arborum trunci sive naves deiciendi operis causa essent a barbaris missae, his defensoribus earum rerum vis minueretur neu ponti nocerent. Diebus X, quibus materia coepta erat comportari, omni opere effecto exercitus traducitur. Caesar ad utramque partem pontis firmo praesidio relicto in fines Sugambrorum contendit. Interim a compluribus civitatibus ad eum legati veniunt; quibus pacem atque amicitiam petentibus liberaliter respondet obsidesque ad se adduci iubet. At Sugambri, ex eo tempore quo pons institui coeptus est fuga comparata, hortantibus iis quos ex Tencteris atque Usipetibus apud se habebant, finibus suis excesse
Abbreviated transcription (Latin):
nis tamen id sibi contendendum aut aliter nõ traducẽdũ
excitũ existimabat. ratiõem igitur pontis hano instituit
signabina sexquipedalia paulũ ab imo praeacuta dimẽ¬
a ad altitudinem fluminis interualio pedum duoꝵ interse
uingehant haec cum machinatiõibus imisga in flumen
defixerat festucisq adegerat nõ sublice mõdirecta ad
perpendiculũ sed prona ac defastigiata. Ut secundu
nãm fiuminis procumber& his item contraria duo ad
eundem modum iuncta: interuallo pedum quadragenũ
ab inferiore parte contra uimatq impetũ fluminis con:¬
uera statuebat. haec utraq insup bipedalibus trabibus
immissis quãtum eoꝵ tignoꝵ iunctura distabat bi¬
nis utrinq fibulis ab extrema parte detinebantur. qui¬
bus disclusis atq in contrariam partẽ reuinctis tanta e:¬
rat operis firmitudo atq eaꝵ rerũ nã ut quo maior uis
aquae in se matascet: hoc arctius illigata detinerentur.

Expanded text:
nis, tamen id sibi contendendum aut aliter non traducendum nis, tamen id sibi contendendum aut aliter non traducendum exercitum existimabat. Rationem pontis hanc instituit. Tigna bina sesquipedalia paulum ab imo praeacuta dimensa ad altitudinem fluminis intervallo pedum duorum inter se iungebat. Haec cum machinationibus immissa in flumen defixerat fistucisque adegerat, non sublicae modo derecte ad perpendiculum, sed prone ac fastigate, ut secundum naturam fluminis procumberent, iis item contraria duo ad eundem modum iuncta intervallo pedum quadragenum ab inferiore parte contra vim atque impetu fluminis conversa statuebat. Haec utraque insuper bipedalibus trabibus immissis, quantum eorum tignorum iunctura distabat, binis utrimque fibulis ab extrema parte distinebantur; quibus disclusis atque in contrariam partem revinctis, tanta erat operis firmitudo atque ea rerum natura ut, quo maior vis aquae se incitavisset, hoc artius inligata tenerentur.
Abbreviated transcription (Latin):
quum existimare: cursui quicꝗͣ esse imperii aut potestatis
trans rhenũ postular&: ubi aũt qui uni ex transrhenanis
ad caesarẽ legatos miserant amicitiã fecerant: obsides dede¬
rant. magnopere orabant ut sibi auxiliũ ferr&. ꝙ grauiter
a sueuis premerentur. Uel si id facere occupatiõibus. ꝑ .r. pro¬
hiberetur. excitũ modo transrhenũ transfortar&. Id sibi au
xiliũ ffemq reliqui tẽporis satisfutuꝵ: tantũ esse nomen
atq opinionem eius excitus Arioiusto pulso & hoc nouisene
proelo facto E ad ultimas germanoꝵ natiões uti opmione &
amicitia .p.r. tuti esse possent. Nauiũ copiã magnã ad tnãs¬
portandum excitũ pollicebantur. Caesar his de causis quaco
cõmemoraui rhenũ transire decreuerat : Sed nauibus transi¬
tis es se statuebat. Itaq & si sũma difficultas faciendi pontis
proponebatur ꝑꝑ latitudinẽ. rapiditatẽ. altitudinẽq flumi¬

Expanded text:
quum existimaret, cur sui quicquam esse imperii aut potestatis quum existimaret, cur sui quicquam esse imperii aut potestatis trans Rhenum postularet? Ubii autem, qui uni ex Transrhenanis ad Caesarem legatos miserant, amicitiam fecerant, obsides dederant, magnopere orabant ut sibi auxilium ferret, quod graviter ab Suebis premerentur; vel, si id facere occupationibus rei publicae prohiberetur, exercitum modo Rhenum transportaret: id sibi ad auxilium spemque reliqui temporis satis futurum. Tantum esse nomen atque opinionem eius exercitus Ariovisto pulso et hoc novissimo proelio facto etiam ad ultimas Germanorum nationes, uti opinione et amicitia populi Romani tuti esse possint. Navium magnam copiam ad transportandum exercitum pollicebantur. Caesar his de causis quas commemoravi Rhenum transire decreverat; sed navibus transitis esse statuebat. Itaque, etsi summa difficultas faciendi pontis proponebatur propter latitudinem, rapiditatem altitudinemque flumi
Abbreviated transcription (Latin):
Caesar his quos in castris retinuerat discedendi potestatẽ fecit.
ui supplicia crutiatusq galloꝵ ueriti. quoꝵ agros uexauerãt
remanere se apud eum dixerunt uelie. his caesar libertatem
concescit. Germanico bello confecto multis de causis caesarsta¬
tuit sibi rhenũ esse transeundum. Quaꝵ illa fuit iustissima
ꝙ cum uider& germanos tam facile impelli ut in galliã ueni¬
rens. suis quoq rebus eostimere uoluit: cum intelligerẽt & pos
pars equitatus usipetũ & thenocheroꝵ quã supra cõmemoraui
praedandi frumentandiq causa mossam transisse. neq pre¬
lio inter fuiste post fugam suoꝵ se trans rhenũ in fines sicam¬
bror receperat: seq cum his coniunxerat. ad quos cum caesar
nuntios misiss&. qui postularent eos qui sibi galliaeq bellum
intulistent. uti sibi dederent. Responderũt .p .r. Imperiũ
rhenũ finire si se inuito germanos ingalliam transire nõ ae¬

Expanded text:
Caesar iis quos in castris retinuerat discedendi potestatem fecit. Caesar iis quos in castris retinuerat discedendi potestatem fecit. Illi supplicia cruciatusque Gallorum veriti, quorum agros vexaverant, remanere se apud eum velle dixerunt. His Caesar libertatem concessit. Germanico bello confecto multis de causis Caesar statuit sibi Rhenum esse transeundum; quarum illa fuit iustissima quod, cum videret Germanos tam facile impelli ut in Galliam venirent, suis quoque rebus eos timere voluit, cum intellegerent et pospars equitatus Usipetum et Tencterorum, quam supra commemoravi praedandi frumentandique causa Mosam transisse neque proelio interfuisse, post fugam suorum se trans Rhenum in fines Sugambrorum receperat seque cum his coniunxerat. Ad quos cum Caesar nuntios misisset, qui postularent eos qui sibi Galliae bellum intulissent sibi dederent, responderunt: populi Romani imperium Rhenum finire; si se invito Germanos in Galliam transire non ae
Abbreviated transcription (Latin):
timor cum fremitu & concursu significaretur. milites nr̃i
pristini diei perfidia incitati in castra irruperũt. Quo ĩ loco
qui celeriter arma capere potuerũt paulisꝑ nr̃is restiterũt.
itq inter carros impedimẽtaq proeliũ cõmiserunt. At
reliqua multitudo pueroꝵ mulieꝵq nã cum omnibus suis
domo excesserant rhenũq transierant passim fugere coe-¬
pit : ad quos consectandos caesar equitatũ misit. Germa¬
ni post tergum clamore audito cũ suos interfici uiderent
armis abiectis signisq militaribus relictis se ex castris eie¬
cerũt. &cũ ad confiuentẽ mossae &rheni peruenissent
reliqua fuga desperata magno nũo interfecto. reliꝗ se in fu¬
men praccipitauerunt: atq. ibi timore lassitudine &
ui fluminis oppressi perierũt. Nostri ad unũ om̃s incolumes
perpaucis uulneratis ex tanti belli timore cũ hostiũ nũs
capitum ccccxxx. miliũ fuiss& se in castra receperũt.

Expanded text:
timor cum fremitu et concursu significaretur, milites nostri timor cum fremitu et concursu significaretur, milites nostri pristini diei perfidia incitati in castra inruperunt. Quo loco qui celeriter arma capere potuerunt paulisper nostris restiterunt atque inter carros impedimenta proelium commiserunt; at reliqua multitudo puerorum mulierumque nam cum omnibus suis domo excesserant Rhenum transierant passim fugere coepit, ad quos consectandos Caesar equitatum misit. Germani post tergum clamore audito, cum suos interfici viderent, armis abiectis signis militaribus relictis se ex castris eiecerunt, et cum ad confluentem Mosae et Rheni pervenissent, reliqua fuga desperata, magno numero interfecto, reliqui se in flumen praecipitaverunt atque ibi timore, lassitudine, vi fluminis oppressi perierunt. Nostri ad unum omnes incolumes, perpaucis vulneratis, ex tanti belli timore, cum hostium numerus capitum CCCCXXX milium fuisset, se in castra receperunt.
Abbreviated transcription (Latin):
postridie cius diei mane eadem & perfidia & simulatiõe usi
germani frequentibus om̃ibus principibus maioribusq na-¬
tu adhibitis ad eũ in castra uenerũt. simul ut dicebatur
sui purgandi causa. ꝙ contra atq css& dictũ et ipsi petis¬
sent proeliũ pridie cõmisissent: simul ut si quid possent
de indutiis fallendo impetrarent. Quos sibi caesar obla-¬
tos grauius retineri iussit. Ipse aũt copias ex castris eduxit
equitatũq ꝙ recenti proelio perterritũ esse existimabat:
iomen subsequi iussit: acie triplici instructa et celeriter
octo miliũ itinere confecto prius adhostiũ castra ꝑuenit:
q̃ quid ageretur germani sentire posseñ. Quib: om̃ibus
rebus subito perterriti et celeritate aduentus: & discessu
suo neq consilii hñdi. neq arma capiendi spacio dato
perturbabantur: copias ne aduersus hostẽ ducere. ancas¬
tra defendere: an fuga salutẽ petere prȩstar&. Quorũ

Expanded text:
postridie eius diei mane eadem et perfidia et simulatione usi postridie eius diei mane eadem et perfidia et simulatione usi Germani frequentes, omnibus principibus maioribusque natu adhibitis, ad eum in castra venerunt, simul, ut dicebatur, sui purgandi causa, quod contra atque esset dictum et ipsi petissent, proelium pridie commisissent, simul ut, si quid possent, de indutiis fallendo impetrarent. Quos sibi Caesar oblatos gavisus illos retineri iussit; ipse omnes copias castris eduxit equitatumque, quod recenti proelio perterritum esse existimabat, agmen subsequi iussit. Acie triplici instituta et celeriter VIII milium itinere confecto, prius ad hostium castra pervenit quam quid ageretur Germani sentire possent. Qui omnibus rebus subito perterriti et celeritate adventus nostri et discessu suorum, neque consilii habendi neque arma capiendi spatio dato perturbantur, copiasne adversus hostem ducere an castra defendere an fuga salutem petere praestaret. Quorum