comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
di ꝑnos ipsos penetrare neqͥmꝰ: Cui con¬
ta ꝓpħa. miserabilem quorumdã fam̃
deplorans. aiebat: Paruuli petierunt
panem: nec erat qui frangeret eis. Qđ ẽ
ilis uerbis dicere. In docti quesi er̃t.
pabulo uerbi dĩ. quo ad uirtutem bone
opationis conualescerent. refici: nec erat
magistris deficientib qui eis scripturar ꝑ
achana patefaceret: eosq aduiã uerita¬
tis instrueret. Acceptis autem ad fran-¬
gendum panib dñs grãs agit, ut et ipse
quantum desalute generis humani
congaudeat ostendat. & nos adagendas
semꝑ dõ grãs informa: cũ uel terreno pa¬
ne carnẽ. uł animã celesti. suꝑna gratia
largiente reficimus. Et habebant piscicu¬
los paucos & ipsos benedixit: & iussit ap¬
poni. Si inpanib septem scriptã noui te
quid in piscicłis. quos benedicens pariter
dñs turbȩ iussit apponi. nisi sc̃os accipimꝰ
illiꝰ temꝑis quo eadem ẽ condita script᷑a.

Expanded text:
per nos ipsos penetrare nequivimus? Cui conper nos ipsos penetrare nequivimus? Cui contra propheta miserabilem quorumdam famem deplorans, aiebat: Parvuli petierunt panem, nec erat qui frangeret eis . Quod est aliis verbis dicere: Indocti quaesierunt pabulum verbi Dei, quo ad virtutem bonae operationis convalescerent refici, nec erat, magistris deficientibus, qui eis Scripturarum arcana patefaceret, eosque ad viam veritatis institueret. Acceptis autem ad frangendum panibus, Dominus gratias agit, ut et ipse quantum de salute generis humani congaudeat, ostendat, et nos ad agendas semper Deo gratias informet, cum vel terreno pane carnem, vel animam coelesti superna gratia largiente reficimus. Et habebant pisciculos paucos, et ipsos benedixit, et jussit apponi. Si in panibus septem Scriptura Novi Tequid in pisciculis quos benedicens pariter Dominus turbae jussit apponi, nisi sanctos accipimus illius temporis quo eadem est condita Scriptura,
Abbreviated transcription (Latin):
redemptoris nr̃i significat. iħ supra feni
hic suꝑ t̾rã reficit᷑. Ibi enĩ celsitudo xp̃i.
ꝓpter carnales homines & hierłm terre¬
nam. carnali spe & desidio tegit᷑ hic aut̃
remota omni cupiditate carnali. conur¬
uas noui testam̃ti. s pei ꝑmanentis firma¬
m̃tũ. tamquã ipsiꝰ montis soliditas. nul¬
lo feno interposito contin&e. Et accipiens
septempanes. gr̃as agens fregit. & dabat
discipuł suis ut apponẽnt: & apposuert
turbȩ. Dñs accipiens panes dabat disci¬
pulis. ut ipsi acceptos. turbe apponerenh
quia spuał dona scientiȩ tribuens apll̃
panes qͦs discipłis darr: aꝑtionem desis¬
nat sacramentor: quib ad ꝑpetuam
salutẽ nutriendus erat mundus. Cum
eĩi ait ipse dñs. & nemo nouit filiũ nisi
pati. neq patrem quis nouit nisi filiꝰ.
&e cui uoluerit filius reuelare. quid
nisi panem uitȩ nobis. ꝑse aꝑiendũ
demonstrauit. adcuiꝰ interiora cernen

Expanded text:
redemptoris nostri significat, ibi super fenum, redemptoris nostri significat, ibi super fenum, hic super terram reficitur. Ibi enim celsitudo Christi propter carnales homines et Hierusalem terrenam carnali spe et desiderio tegitur; hic autem, remota omni cupiditate carnali, convivas Novi Testamenti spei permanentis firmamentum tanquam ipsius montis soliditas, nullo feno interposito, continebat. Et accipiens septem panes, gratias agens, fregit, et dabat discipulis suis ut apponerent, et apposuerturbae. Dominus accipiens panes dabat discipulis suis, ut ipsi acceptos turbquia spiritalis dona scientiae tribuens apostopanes quos discipulis dedit, apertionem designat sacramentorum, quibus ad perpetuam salutem nutriendus erat mundus. Cum enim ait ipse Dominus: Et nemo novit Filium Pater: neque Patrem quis novit, nisi Filius, et cui voluerit Filius revelare , quid nisi panem vitae nobis per se aperiendum demonstravit, et cujus interiora cernenda
Abbreviated transcription (Latin):
aliñta. eis eciã qui delonginquo ueniunt:
quia conuersis peccatorib doctrinȩ sc̃e
cibi p̃bendi sunt: ut in dm̃ uires reparet̾
quas inflagitiis amiserunt. Item udei
quic̃q inxp̃o credid̾unt: de ꝓpe ad illũ
uenerunt: quia legis & ꝓpħarũ erant lit¬
ceris edocti deillo. Credentes uͦ ex gentib
erant fide p̃moniti. Et interrogauit eos.
Quot panes habetis: Qui dixerunt. Sep¬
tem. Bene septem panes in mysterio no¬
fiusse ꝓdunt̃ sic̃ illi quinq dequib quin¬
q sunt hominũ milia saturata: ne iter̃
sic̃ in lege. uitale animȩ alim̃tũ cor ꝑal.¬
b sac̃m̃tis obtegeret᷑. Hordei & eñĩme¬
dulla. tenacissima palea tegit᷑. Et pre¬
cepit turbe discumbe suꝑ t̾rã. Sup̃ in
refectione quinq panũ turba supra ftñ
autẽ testam̃to. ips am qͦq terrã ac facul.¬
ta tes temꝑales derelinquere p̃cipimͣ. Ue
certe qr mons. in qͦ turba dnĩcis panibus
reficiebat᷑. altitudinẽ ut supra diximus

Expanded text:
nginquo veniunt, quia conversis peccatoribus doctrinae sanctae cibi praebendi sunt ut in Deum vires reparent quas in flagitiis amiserunt. Item Judaei quicunque in Christo crediderunt, de prope ad illum venerunt, quia legis et prophetarum erant litteris edocti de illo. Credentes vero ex gentiberant fide praemoniti. Et interrogavit eos: Quot panes habetis? Qui dixerunt, Septem. Bene septem panes in mysterio Nofuisse produntur, sicut illi quinque de quibus quinque sunt hominum millia saturata, ne iterum sicut in lege vitale animae alimentum corporalibus sacramentis obtegeretur, hordei etenim medulla tenacissima palea tegitur. Et praecepit turbae discumbere super terram. Supra in refectione quinque panum turba supra fenum autem testamento ipsam quoque terram ac facultates temporales derelinquere praecipimur, vel certe, quia mons in quo turba Dominicis panibus reficiebatur, altitudinem, ut supra diximus,
Abbreviated transcription (Latin):
rãpaces. Quod paulo suꝑiꝰ spaciosam &
latam uiam nominauit. hoc nunc apl
tonem abhominabilem abierunt: Qui pͥmo
iniudea multi apparuerunt: & modo inꝑ
soia totum repleuerunt mundũ: S illi pͥ¬
filsi ꝓpħe fuerunt: uerissimos ꝙ dñi ꝓpħas
usqꝙ admortem ꝑsecuti sunt: sic̃ hieremiaos
& micheã. aliosꝙ multos. Isti autẽ nunc.
zione autẽ. suis prauis morib & exemplis:
sccco om̃s p̃ueniens dñs. adhortatꝰ est di¬
cens. Aitendite a falsis ꝓpħis. Attendite
diligentiꝰ. obseruate caucius: ut non seduca¬
mini. ut non cirrumueniamini.ut non fal¬
lamini. Attendite gͦ. hocẽ considate. quia
nonst̃ oues s lupi. in uestim̃to ouiũ. quia
non sunt religiosi s ir religiosi. infigura
religiositatis: qd̾ ñ sunt xp̃iani s ueritate

Expanded text:
quia quod paulo superius spatiosam et latam viam nominavit, hoc nunc aperionem abominabilem abierunt. Quia primo in Judaea multi apparuerunt, et modo in perfidia totum repleverunt mundum. Sed illi pe fuerunt, verissimosque Domini prophetas usque ad mortem persecuti sunt, sicut Jeremiam et Michaeam, aliosque multos. Isti autem nunc fsione autem suis pravis moribus et exemplis. Idcirco omnes praeveniens Dominus adhortatus est, dicens: Attendite a falsis prophetis; attendite diligentius, observate cautius, ut non seducamini, ut non circumveniamini, ut non fallamini. Attendite ergo, id est, considerate quia non sunt oves, sed lupi in vestimento ovium; quia non sunt religiosi sed irreligiosi in figura religiositatis: quod non sunt Christiani, sed veritate
Abbreviated transcription (Latin):
N hac lectione consid̾anda ẽ inuno eo¬
dẽq redemptore nr̃o. diftincta oꝑatio di¬
uinitatis & humanitatis: atq error eu¬
tye etis. qui unã tantũ in xp̃o oꝑationẽ
doginatizare p̃sumit: ꝓcul a xp̃ianis
finib expellendus: Quis enĩ ñ uideat
hoc qđ suꝑ turbã miseret᷑ dñs. ne uł ine¬
dia uł uie longioris labore deficiat.
affectum ẽẽ excompass ione humane
fragilitatis: qđ uͦ de septẽ panib & pis-¬
turauit, diuine opus ẽẽ uirtutis:
Mistice autem hoc miracło designatur.
quod uiã scłi p̃sentis. aliter incolumes
transire nequimus: nisinos gr̃a redemp¬
toris nr̃i alim̃to sui uerbi reficiat. Hoc
uero typice inter hanc refectionem. &
illã quinq panũ acduor pisciũ distat:
qđ ibi littera ueteris instrum̃tus piritua¬
ligrã plena eẽ signata ẽ: hic autem noui
ueritas ac gr̃a testam̃ti. fidelib ministr̃a¬
de monstrata ẽ. S̃ane utraq refectio in
monte celebrata ẽ. ut aliors ȩuangłista

Expanded text:
a est in uno eodemque Redemptore nostro distincta operatio divinitatis et humanitatis: atque error Eutychetis, qui unam tantum in Christo operationem dogmatizare praesumit, procul a Christianis finibus expellendus. Quis enim non videat hoc quod super turbam miseretur Dominus, ne vel inedia vel viae longioris affectum esse, et compassionem humanae fragilitatis. Quod vero de septem panibus et piscturavit, divinae opus esse virtutis. Mystice autem hoc miraculo designatur, quod viam saeculi praesentis aliter incolumes transire nequimus, nisi nos gratia redemptoris nostri alimento sui verbi reficiat. Hoc vero typice inter hanc refectionem et illam quinque panum ac duorum piscium distat, quod ibi littera Veteris Testamenti spirituali gratia plena esse signata est, hic autem Novi veritas ac gratia Testamenti, fidelibus ministranda monstrata est. Sane utraque refectio in monte celebrata est, u
Abbreviated transcription (Latin):
scĩ. non ꝑsecutionẽ fecert̃ s ꝑsecutionem
ꝑtulerunt. Non maledixerunt: s maledic¬
ta sustinuerunt. Non blasphemauerunt:
re curarunt. Scõs ꝑsecunt᷑. fideles oppͥmutl.
om̃ eciã. si non uerbis morib blasphemant:¬
quid colligunt despinis uuas. aut detribuł
ficꝰ.Manifeste eoᷤᷤ dñs ꝑ hanc similitudinem
declarauit: quia nullꝰ prudentiũ adspinas
ꝑgens. uuarum exinde dulcedinem querit:
aut suꝑtribulos incedens. exinde ficuuor
colligit suauitatem. Ita gͦ nullus sapientiuor
uł prudentiũ abinanib ueritate hereticis.
aut ir religiosis aut infidelib. ex inde scĩta¬
tis dulcedinem uł flagrantiam. aut uerita¬
tis suauitatem poterit inuenire: s pessima
ap̃ illos & maligna repꝑiet. Sic̃ enĩ spine &
tribuli. omĩa q̃cq cãpere poss unt atthraual.
detinent & conscindunt. ita om̃s infideles
heretici. & p̃terea male uiuentes. eciã qui

Expanded text:
sancti non persecutionem fecerunt, sed persecutionem sancti non persecutionem fecerunt, sed persecutionem pertulerunt; non maledixerunt, sed maledicta sustinuerunt; non blasphemaverunt Dre curarunt; sanctos persequuntur, fideles opprimunt, Dominum etiam si non verbis, moribus blasphemantquid colligunt de spinis uvas aut de tribulis ficus? Manifeste Dominus per hanc similitudinem declaravit quia nullus prudentium ad spinas pergens, uvarum exinde dulcedinem quaerit; aut super tribulos incedens, exinde ficorum colligit suavitatem. Ita ergo nullus sapientium vel prudentium ab inanibus veritate haereticis, aut irreligiosis, aut infidelibus, exinde sanctitatis dulcedinem, vel fragrantiam, aut veritatis suavitatem poterit invenire, sed pessima apud illos et maligna reperiet. Sicut enim spinae et tribuli omnia quaecunque capere possunt attrahunt, detinent et conscindunt, ita omnes infideles haeretici et propterea male viventes, etiam qui
Abbreviated transcription (Latin):
beatꝰ apłs. adephesios loquens designabat.
dicens. Scio enĩ quia pꝰdiscessũ meum in¬
troibunt in uob lupi graues. lupi rapaces.
lupi uͦ graues noĩant᷑ om̃s infideles herẽti¬
ei qui grauit sc̃am ȩccłam opprimunt &
ꝑsequunt᷑. uł molestare frequentant: qui
sine miscđia raꝑe & coaceruare non desint:
Aliq̃n pecunie irruunt aliene aliquan¬
do inipsos peccuniars dños: multomag̃
etiã satagunt animas rapere. & secum mi¬
serabilit̃ inꝑditionẽ deducere. Et uestitũ
duiũ habere dicunt᷑. qđ nomen habeant
xp̃ianitatis: uł quia assimilant se ministͥs
usticiȩ. figurao religiositatis mentiunt᷑:
nitunt᷑ dulcib sermonib. multis scandaluon
inferentes. Isti sunt dequib iter̃ ait apłs. Per
suos aulces sermones & blandos. seducunt
nolite uestimentũ consid̾are: s inspicite fig̾aor
fallaciȩ. Apłos p̃dicant: s apłis contraria an¬
nuntiant. Martyres magnificant: s mar-¬
tirum ꝑsecutores ꝓbant᷑. Apłi & martyres

Expanded text:
beatus Apostolus ad Ephesios loquens designabat, dicens: Scio enim quia post discessum meum introibunt in vos lupi rapaces . Lupi vero graves nominantur omnes infideles haeretici, qui graviter sanctam Ecclesiam opprimunt et persequuntur, vel molestare frequentant, qui sine misericordia rapere et coacervare non desinunt. Aliquando pecuniae irruunt alienae, aliquando in ipsos pecuniarum dominos. Multo magis etiam satagunt animas rapere, et secum miserabiliter in perditionem deducere. Et vestitum ovium habere dicuntur, quod nomen habeant Christianitatis, vel quia assimilant se ministris justitiae, figuram religiositatis mentientes.nituntur, dulcibus sermonibus multis scandalum inferentes. Isti sunt de quibus iterum ait Apostolus: Per suos dulces sermones et blandos seducunt Nolite vestimentum considerare, sed inspicite figuram fallaciae. Apostolos praedicant, sed apostolis contraria annuntiant; martyres magnificant, sed martyrum persecutores probantur. Apostoli et martyres
Abbreviated transcription (Latin):
lum autem coniuigium exꝑtus: admini¬
steriũ spũale conuersus ẽ. Neq iste uenit
elonginquo: quia usus coniunctione con¬
cessa. ꝑ illicita ñ errauit. Alii uͦ pꝰ carnis
Nlagitia. alii pꝰ falsa testimonia. alii pꝰfacta
furta. alii pꝰ illatas uiolentias. alii post
ꝑpetrãta homicidia. ad penitentiam re¬
deunt: atq ad omnipotentis dĩ seruitiuor
conuertunt᷑. hi uidelicet. ad dñm delon¬
ginquo ueniunt. Quanto quisq etenĩ

Expanded text:
lum autem conjugium expertus, ad minilum autem conjugium expertus, ad ministerium spiritale conversus est. Neque iste venit de longinquo, quia usus conjunctione concessa, per illicita non erravit. Alii vero post carnis flagitia, alii post falsa testimonia, alii post facta furta, 1417 alii post illatas violentias, alii post perpetrata homicidia ad poenitentiam redeunt, atque ad omnipotentis Dei servitium convertuntur: hi videlicet ad Dominum de longinquo veniunt. Quant
Abbreviated transcription (Latin):
infirmor suor sustinet: c̃ electi quiq.
fide sc̃ȩ trinitatis lucioi. dño ꝓsuis su¬
orumq peccatis animȩ uideł languo-¬
rib. ꝑseueranti instantia supplicant.
Item turba triduo dñm sustinet. quan¬
do multitudo fideliũ. peccata quȩ ꝑpetra-
uit ꝑpenitentiã declinans: ad dñm se
uertit. Quos dimittere ieiunos in do-¬
mum suã dñs non uult. ne deficiant
catores in presentis uite uia deficiunt.
si insua conscientia. sine doctrinȩ scẽ pa¬
bulo dimittant᷑. Ne ergo lassent᷑ ħuiꝰ ꝑegͥ
nationis itinere: pascendi sunt sacra ãmo¬
nitione. Ualde autẽ pensanda ẽ pia senten¬
tia. quȩ ꝓcessit exore ueritatis. qua dicit᷑.
Quidã enĩ exeis delonge uenerunt. Est
autem qui nichil fraudis. & nichil carnał
corruptionis exꝑtꝰ. ad omnipotentis dei
seruitium festinauit. Iste delonginquo
nonuenit: quia ꝑ incorruptionem & in¬
nocentiam. ꝓximus fuit. Alius nulla in¬
pudicicia. nulł flagitiis inquinatus. so¬

Expanded text:
i quique fide sanctae Trinitatis lucidi Domino pro suis suorumque peccatis, animae videlicet languoribus, perseveranti instantia supplicant. Item turba triduo Dominum sustinet, quando multitudo fidelium peccata quae perpetravit, per poenitentiam declinans ad Dominum se vertit. Quos dimittere jejunos in domum suam Dominus non vult, ne deficiant peccatores in praesentis vitae via deficiunt, si in sua conscientia sine doctrinae sanctae pabulo dimittantur. Ne ergo lassentur in hujus peregrinationis itinere, pascendi sunt sacra admont. Valde autem pensanda est pia sententia quae processit ex ore Veritatis, qua dicitur: Quidam enim de longe venerunt. Est autem qui, nihil fraudis et nihil carnalis corruptionis expertus, ad omnipotentis Dei servitium festinavit. Iste de longinquo non venit, quia per incorruptionem et innocentiam proximus fuit. Alius nulla impudicitia, nullis flagitiis inquinatus, so
Abbreviated transcription (Latin):
ane. nisi intimore seruieris dño: nisi a¬
uerit mandata eiꝰ impleueris. nisi omnẽ
eiꝰ feceris uoluntatem: nisi ab omni te
uociferans. gratis exaltas uocem tuao'
dicens. dñe dñe. Taestem in obedientiȩ
tuȩ uocas eumi. dñm nominans: non
timens sic̃ dñm. neq intremore ei ser¬
facto s tantum ore me dñm appellat.
introibit in regnũ celors: s qui oꝑa digna
meo nomine fac̃: & conuersationẽ dig¬
nao mee sc̃ĩficationi adimplet. Hȩc ẽ¬

Expanded text:
ne, nisi in timore servieris Domino, nisi alacriter mandata ejus impleveris, nisi omnem ejus feceris voluntatem, nisi ab omni te vociferas gratis, exaltas vocem tuam, dicens: Domine, Domine, testem inobedientiae tuae vocas, eum Dominum nominans, non timens sicut Dominum neque in tremore ei serd tantum ore me Dominum appellat, introibit in regnum coelorum, sed quia opera digna meo nomine facit, et conversationem dignam meae sanctificationi adimplet. De m
Abbreviated transcription (Latin):
testam̃ti recte intellecta. altitudinẽ nob̾
celestiũ. & p̃ceptor mandat & p̃miors:
utraq altitudinẽ xp̃i. qui ẽ mons domꝰ
dñi inuertice montium. consona uoce
p̃dicat. Qui enĩ edificatã suꝑ se ciuitatem.
siue domũ dñi idest eccłam. in alta bono¬
rum extollit oꝑum. & cunctis manifestã
gentib exhibet. ipse hanc hanc ab infi¬
mis delectationib abstractam. pane cȩli
reficit: atq ad appetitum suꝑnȩ suaui¬
tatis. dato pignore cibi spiritualis. accen-¬
dit. Misereor suꝑ turbã in quit: quia ecce
iã triduo sustinent me. nec habent qđ
manducent. Et si dimisero eos ieiunos
indomũ suã. deficient inuia. Quare
triduo turba dñm sustinuerit. matheꝰ
exponit plemiꝰ. qui ait. Et ascendens in
montẽ. sedebat in montẽ ibi. Et accesser̃t
adeũ turbe multȩ habentes sẽc mutos.
cecos. claudos. debiles & alios multos:

Expanded text:
nobis coelestium et praeceptorum mandat, et praemiorum, utraque altitudinem Christi, qui est mons domus domini in vertice montium consona voce praedicat. Qui enim aedificatam super se civitatem, sive domum domini, id est, ecclesiam in altum bonorum extollit operum, et cunctis manifestam gentibus exhibet, ipse hanc ab infimis delectationibus abstractam pane coeli reficit, atque ad appetitum supernae suavitatis dato pignore cibi spiritualis accendit. Misereor super turbam, quia ecce jam triduo sustinent me, nec habent quod manducent. Et si dimisero eos jejunos in domum suam, deficient in via. Quare triduo turba Dominum sustinuerit, Matthaeus exponit plenius, qui ait: Et ascendens in montem, sedebat ibi. Et accesserunt ad eum turbae multae habentes secum mutos, caeco
Abbreviated transcription (Latin):
anis. consũmant᷑. Quis adspinas & tribu¬
los mittens manuo uł approximans. ibi
non dilaceret᷑. aut non conscindat᷑. aut e¬
andem manũ non cruentã inueniat.
Quis gͦ ħeticis manuo porrigens. aut cap̃
humilians. in conscissus a scõspũ. aut in¬
cruentꝰ ab anime uuluere inuniatur:
Quis se iniqͦrũ factis accomodans. non
abeor inquinationib. peccati aculeo ꝑ¬
foret᷑ : T̃ales enĩ antiquitꝰ & iud̃i fuerut̃.
cum deberent uuas afferre. ꝓtulerunt
spinas: et qͥ debuerant suauitatem osten¬
dere. in amaritudinẽ a semet ipsis conuer¬

Expanded text:
iunt. Quis ad spinas et tribulos mittens manum, vel approximans, ibi non dilaceretur, aut non conscindatur, aut eamdem manum non cruentatam inveniat? Quis ergo haereticis manum porrigens aut caput humilians, inconscissus a sancto Spiritu, aut incruentus ab animae vulnere inveniatur? Quis se iniquorum factis accommodans, non ab eorum inquinationibus peccati aculeo perforetur? Tales enim antiquitus et Judaei fuerunt: cum deberent uvas afferre, protulerunt spinas; et qui debuerant suavitatem ostendere, in amaritudinem a semetipsis conver
Abbreviated transcription (Latin):
questionẽ homicidii interse homines
agitãt hic autẽ omnia diuino iudi¬
cio dimittunt᷑: ubi finis dampnatoꝵ
e. gehenna ignis. Quis quis autẽ aixĩt
quo grauiori supplicio inmaiore iusticia
punit᷑ homicidiũ. si gehenna ignis pu¬
uit᷑ conuitium cogit intelligi eẽ aif¬
ferentias gehennarum. Sane intrib
istis sententus. subauditio uerboꝵ
intuenda ẽ. Habet enĩ pͥma sententia
causa: & ita iungit᷑. reus erit concillo.
Iam interria ubi ait. qui autẽ dixerit
fatue. duo subaudiunt: & fratrisuo.
& sine causa. Hoc ẽ unde defendit᷑.
fratres nominat. Nonenĩ id facit sine
causa. Idõ autem hic. frat sub audiendꝰ
e: quia deinimico post ea dicit᷑. quomͦ
eriaos ipse tractandus ẽ. maiore iusticia.
Deinde hic sequit᷑. Si ergo obtuleris mu¬
nꝰ tuũ inaltare. & illic recordatꝰ fueris qđ
frater tuus habet aliquid aduersum te.

Expanded text:
quaestionem homicidii inter homines quaestionem homicidii inter homines agitabant; hic autem omnia divino judicio dimittuntur, ubi finis damnatorum est gehenna ignis. Quisquis autem dixerit quod graviore supplicio in majore justitia punitur homicidium, si gehenna ignis punitur convicium, cogit intelligi esse differentias gehennarum. 25. Sane in tribus istis sententiis subauditio verborum intuenda est. Habet enim prima sententia causa, et ita jungitur, reus erit concilio. Jam in tertia ubi ait, Qui autem dixerit, Fatue, duo subaudiuntur, et fratri suo, et sine causa. Hoc est unde defenditur,fratres nominat: non enim id facit sine causa. Ideo autem hic frater subaudiendus est, quia de inimico postea dicitur quomodo etiam ipse tractandus sit majore justitia. CAPUT X.--26. Deinde hic sequitur: Si ergo obtuleris munus tuum ad altare, et illic recordatus fueris quod frater tuus habet aliquid a
Abbreviated transcription (Latin):
lii. gehenne ignis. Nãin iudicio ad¬
huc defensioni dat᷑ locꝰ: inconcilio aut̃
quãquã &e iuudiciũ eẽ soleat. tñ quia in¬
tereẽ aliquid hoc loco fateri cogit ipsa
diftinctio. uidet᷑ ad conciliũ ꝑtinere
sententię ꝓbatio: quando noniam ẽ
ipso reo agit᷑ utrũ dampnandus sit.
s: inter se qui iudicant conferunt. quo
supplicio dampnari oporteat: quem
constat ẽẽ dampnandũ. Gehenna uero
ignis. nec dampnationẽ habet dubũ
sic̃ iudiciũ. nec dampnati penam siẽ
conciliũ. Ingehenna quippe.ẽ certa
dent᷑ ergo aliqui gradus. inpeccatis
& inreatu. S quib modis inuisibilli
exhibeant᷑ meritis animarũ: qspos
dicere Audiendũ ẽ itaq quantũ inter-¬
it inter iusticiã phariseoꝵ. & ista ma¬
ẽ que in iegnũ celors introducit. Qđ
tũsit grauiꝰ occidere quã uerbo irroga¬
eioyhic autẽ ira facit reũ iudicio. qđ triũ
ilors peccator leuissimũ est: qr illic

Expanded text:
lii, gehennae ignis. Nam in judicio adlii, gehennae ignis. Nam in judicio adhuc defensioni datur locus: in concilio autem quanquam et judicium esse soleat, tamen quia interesse aliquid hoc loco fateri cogit ipsa distinctio, videtur ad concilium pertinere sententiae prolatio; quando non jam cum ipso reo agitur, utrum damnandus sit, sed inter se qui judicant conferunt quo supplicio damnari oporteat quem constat esse damnandum: gehenna vero ignis, nec damnationem habet dubiam, sicut judicium; nec damnati poenam, sicut concilium; in gehenna quippe ignis cernati. Videntur ergo aliqui gradus in peccatis et in reatu: sed quibus modis invisibiliter exhibeantur meritis animarum, quis potest dicere? Audiendum ejustitiam Pharisaeorum, et istam majorem quae in regnum coelorum introducit, quod cum sit gravius occidere quam verbo irrogacio, hic autem ira facit reum judicio, quod trium illorum peccatorum levissimum est: quia illic
Abbreviated transcription (Latin):
uelut cũ dicit᷑ a dolente heu. uel ab
irascente. hem. Quȩ uoces: quarumc̃q
linguarum sunt ꝓprie. nec in aliam
linguam facile tranfferunt᷑. Quȩ caus a
utiq coegit tã grecũ interp̃tem quã latinũ.
uocẽ ipsã ponere. cũ quo modo eam in¬
terp̃taret᷑ non inuenire. Gradus itaq st̃
inistis peccatis: ut pͥmo quisq irascat᷑.
& ei motũ retineat corde conceptum.
Iamsi extorserit uocem indignantis
ipsa cõmocio. non significantẽ aliquid.
s illũ animi motum ipsa eruptione tes¬
tantem. qua feriat᷑ ille cui iras cit᷑. plus
ẽ itiq quã sisurgens irazilẽcio p̃meret᷑.
Si uͦ non solũ uox indignantis auditur.
dubitet ampliꝰ hoc ẽẽ. quã sisolus indis¬
nationis sonus ederet᷑: Itaq in primo
que iram significat. Et intercio. tria:
⁊ira. & uox quȩ iram significat: & inuo¬
ce ip̃sa. certȩ uituꝑationis expressio. U¬
de nunc eciam tres reatꝰ: iudicii. conei¬

Expanded text:
velut cum dicitur a dolente, Heu; vel ab velut cum dicitur a dolente, Heu; vel ab irascente, Hem. Quae voces quarumque lilinguam facile transferuntur; quae causa utique coegit tam Graecum interpretem, quam Latinum vocem ipsam ponere, cum quomodo eam interpretaretur, non inveniret. Gradus itaque sunt in istis peccatis, ut primo quisque irascatur, et eum motum retineat corde conceptum. Jam si extorserit vocem indignantis, ipsa commotio non significantem aliquid, sed illum animi motum ipsa eruptione testantem qua feriatur ille cui irascimur, plus est utique quam si surgens ira silentio premeretur. Si vero non solum vox indignantis audiatur,dubitet amplius hoc esse, quam si solus indignationis sonus ederetur? Itaque in primo quae iram significat; in tertio tria, et ira, et vox quae iram significat: et in voce ipsa, certae vituperationis expressio. Vide nunc etiam tres reatus, judicii, conci
Abbreviated transcription (Latin):
Quid interẽ inter reũ iudicio. & reuor
concilio. & reũ gehenne ignis: Nam
hoc postremũ grauissimũ sonat: & ain¬
monet gradus quola factos aleuioribus
ad grauiora: donec ad gehennã ignis ueni
cẽ reũ concilio: ita leuiꝰ ẽ reũ concilio. quã
de rei gehenne ignis. Oportet itaq ut le¬
uius eẽ intelligat᷑ irasci sine causa fratri.
reatꝰ ipse hab̾&e gradus. Nisi gradati eciã
ta sunt. Non nulli autẽ de greco trahere
uoluert̃ int̾pretationẽ huiꝰ uocis. putan¬
¶ Uid dicat᷑ grece pannosus. nonres¬
pondent racha. Deinde poss: latinus in¬
tpres ubi posuit racha. pannos ũ ponere:
nec uti uerbo inusitato: qđ inlatina lin¬
gua nullusit. & ingreca inusitatũ. Pro¬
babiliꝰ ergo ẽ. qđ audiui a quodã hebreo.
c̃io interrogass ẽ. Dixit enĩ eẽ uocem ñ
significantẽ aliquidꝰs indignantis ani¬
mi motũ expͥmentẽ. Has interiectiones.
grãmatici uocant particłas orationis
Significantes cõmoti animi affectum:

Expanded text:
quid intersit inter reum judicio, et reum concilio, reumque gehennae ignis. Nam hoc postremum gravissimum sonat et admonet gradus quosdam factos a levioribus ad graviora, donec ad gehennam ignis venireum esse concilio; item levius est reum esse concilio, quam esse reum gehennae ignis; oportet levius esse intelligatur irasci sine causa fratri, reatus ipse haberet gradus, nisi gradatim etiamta sunt. Nonnulli autem de graeco trahere voluerunt interpretationem hujus vocis, putanquid dicatur graece pannosus, non respondent Racha; deinde posset latinus interpres ubi posuit Racha, pannosum ponere, nec uti verbo quod et in latina lingua nullum sit, et in graeca inusitatum. Probabilius est ergo quod audivi a quodam Hebraeo, cum id interrogassem: dixit enim esse vocem non significantem aliquid, sed indignantis animi motum exprimentem. Has interjectiones grammatici vocant particulas orationis significantes commoti animi affectum:
Abbreviated transcription (Latin):
huctuo. Multe quidẽ arbores fructuor
drunt s. malũ & inutileo fructũ. Sic et
nulti homines. maluos ir religiositatis &e¬
ĩfidelitatis: ⁊ ꝑuersitatis fructũ affert̃. Obl
clare demonstrauit dñs. quia om̃is arbor
quȩ ñ fac̃ fructũ bonũ. excidet᷑. & inignẽ¬

Expanded text:
fructum: multae quidem arbores fructum ferunt, sed malum et inutilem fructum; sic et multi homines malum irreligiositatis, einfidelitatis, et perversitatis fructum afferunt. Ob hoc clare demonstravit Dominus quia omnis arbor quae non facit fructum bonum, excidetur
Abbreviated transcription (Latin):
& sic docuerit: non ĩam magnꝰ habendꝰ
quã ille qui soluit. Ut autem sit magnꝰ
atq illi regno aptꝰ. facere deb&. & docere sicut
rp̃c nun docet: id ẽ ut abund& iusticia eiꝰ
suꝑscribar̃ & pharis eoꝵ. Iusticia pharise¬
orum ẽ ut non oceidant: iusticia eoruor
qui intraturi sunt in regnũ dĩ: ut non
& qui illud soluerit: minimus uocabit᷑
in regnũ celoꝵ. Qui autẽ illudimpleu̾it.
ut non occidat, non continuo magnus
erit & idoneꝰ regno celoꝵ E tam̃ ascendit
aliquẽ gradũ. ꝑficiet᷑ autem. Si nec iras ca
homicidio. Qua ꝓpt̃ qui doc& ut non iras¬
camur: non soluit legẽ ne occidamus.
s implet pociꝰ: ut & foris dii non occidi¬
mꝰ. & incorde dũ non iras cimur: innocen¬
tiam custodiamꝰ. Audistis ergo quia dic
tum ẽ antiquis: non occides. Qui autẽ
occiderit. reus erit iudicio. Ego autem¬

Expanded text:
et sic docuerit, non jam magnus habendus et sic docuerit, non jam magnus habendus quam ille qui solvit: ut autem sit magnus atque illi regno aptus, facere debet et docere, sicut Christus nunc docet, id est, ut abundet justitia ejus super Scribarum et Pharisaeorum. Justitia Pharisaeorum est, ut non occidant; justitia eorum qui intraturi sunt in regnum Dei, ut non et qui illud solverit, minimus vocabitur in regno coelorum: qui autem illud impleverit ut non occidat, non continuo magnus erit et idoneus regno coelorum, sed tamen ascendit aliquem gradum; perficietur autem, si nec irascatuhomicidio. Quapropter qui docet ut non irascamur, non solvit Legem ne occidamus, sed implet potius, ut et foris dum non occidimus, et in corde dum non irascimur, innocentiam custodiamus. 22. Audistis ergo, inquit, quia dictum est antiquis, Non occides: qui autem occiderit, ju
Abbreviated transcription (Latin):
isi abundauerit iusticia
ur̃a plus quã scribaruor
& phariseor. non intra¬
bitis in regnũ celoruor.
id ẽ. n ñsolum illa minima legis pre¬
cepta impleueritis quȩ inchoant ho-¬
minems: eciã ista quȩ ame adduntur.
quinonueni soluere legẽ s: adimplere.
non intrabitis inregnũ celoꝵ. S dicis mͥ:
Sideillis mandatis minimis cũ suꝑius
loqueret᷑. dixit minimũ uocari in regno
utẽ uocari quisquis ea fecerit & sic
docuerit. & ex eo iã in regnũ celoruor
sutm eẽ qui magius e: quid opuse
docuerit: Quaꝓpt̃ sic ẽ accipienda illa
sententia. Qui autẽ fecerit & doeuerit
sic. magnꝰ uocabit᷑ in regno celoꝵ: id est
ñ scđm illa minima: s scđm ea quȩ ego
dicturus sũ. Quȩ sñ autẽ ista. Ut abun¬
det iusticia inquit ur̃a suꝑscribarum &e
phariscoꝵ: quia nͥ abundauerit: ñ intra¬
bitis in regnũ celoꝵ. Ergo qui soluerit
illa minima & sic docuerit:minimus
uocabit᷑. Qui autẽ fecerit illa minima

Expanded text:
rit justitia vestra plus quam Scribarum et Pharisaeorum, non intrabitis in regnum coelorum: id est, nisi non solum illa minima Legis praecepta impleveritis quae inchoant hominem, sed etiam ista quae a me adduntur, qui non veni solvere Legem, sed implere, non intrabitis in regnum coelorum. Sed dicis mihi: Si de illis mandatis minimis cum superius loqueretur, dixit minimum vocari in regno  magnum autem vocari quisquis ea fecerit, et sic docuerit, et ex eo jam in regno coelorum futurum esse quia magnus est: quid opus est docuerit? Quapropter sic est accipienda illa sententia, Qui autem fecerit et docuerit sic, magnus vocabitur in regno coelorum: id est, non secundum illa minima, sed secundum ea quae ego dicturus sum. Quae sunt autem ista? Ut abundet justitia, inquit, vestra super Scribarum et Pharisaeorum; quia nisi abundaverit, non intrabitis in regnum coelorum. Ergo qui solverit illa minima, et sic docuerit, minimus vocabitur: qui autem fecerit illa minima,
Abbreviated transcription (Latin):
ponsũ. Et quia uniuers ũ munduo
eccator tenebre &e nox infidelitati
chpresserat. & solem iusticiȩ as picere
mnualebant: beatꝰ ioħes quasi lus¬
ua p̃mitit᷑. ut cordis ocłi qui lippitus¬
ne iniquitatis oppressi. magnũ lul
& uerũ uidere non poterant. ad lumes
lucernȩ primũ. quasi tenuem splesi¬
dorem uidere consuescerentz & paula¬
tim peccator nubilo re moto & uill¬
delitatis humore digesto aduemiens
rp̃o abillo celesti lumine letificari pos
Et potiꝰ quã petorqueri. Sic̃ enĩ lippientes
ocłos aduidendũ ꝓuocas si exiguũ
splendorem lucerne ostendis. & ampliꝰ
cricias silum̃ magnũ in gesseris: ita
nisi primũ beatum iohannẽ uelut lu¬
erna p̾mitterre. clarita tẽ eiꝰ totꝰ mundꝰ
sustinere non posset. Loquat᷑ ioħes &
uicat. Ego uox clamantis indeserto:
Uox erat. quia uerbũ dĩ spũ replebat᷑
Siẽ sermo uocis quodã modo ministio
ac uehicło adaudientem aloquente
minister & portitor. Sc̃s inquã iohan¬

Expanded text:
a universum mundum peccatorum tenebrae et nox infidelitatis oppresserat, et solem justitiae aspicere non valebant, beatus Joannes quasi lucerna praemittitur, ut cordis oculi, qui, lippitudine iniquitatis oppressi, magnum et verum lumen videre non poterant, ad lumen lucernae primum quasi tenuem splendorem videre consuescerent, et paulatim peccatorum nubilo remoto, et infidelitatis humore digesto, adveniente Christo, ab illo coelesti lumine lsent potius quam torqueri. Sicut enim lippientes oculos ad videndum provocas, si exiguum splendorem lucernae ostenderis; et amplius crucias, si lumen magnum ingesseris: ita nisi prius beatum Joannem velut lucernam praemitteret, claritatem illius totus mundus sustinere non posset. Loquatur Joannes, et dicat, Ego vox clamantis in deserto . Vox erat; quia Verbi Dei spiritu replebatur. Sicut sermo vocis quodam modo ministerio ac vehiculo ad audientem a loquenteminister et portitor. Sanctus, inquam, Joan
Abbreviated transcription (Latin):
ralis: etiã spũ ali gaudio celebrare pos¬
imꝰ. Sed̾m uires nr̃as addandas elemo¬
inas & adtenendã cũ omnib pacem.
nios animos p̃paremus: & abomni
eurilitate uel turpiloquio. non solũ
unueicos adnos ꝑtinentes ꝓamore
Ui & delo sc̃ẽ disciplinȩ ꝓhibere to¬

Expanded text:
ali cum gaudio celebrare possimus, secundum vires nostras ad dandas eleemosynas, et ad tenendam cum omnibus pacem nostros animos praeparemus: et ab omni scurrilitate vel turpiloquio non solum universos ad nos pertinentes pro amore Dei et zelo sanctae disciplin
Abbreviated transcription (Latin):
quod nulli umquam
Scõr legimus fuisse
Oncessii. Soliꝰ enĩ am̃ &e beati iohannis
dies natiuitatis in uniuerso mundo
celebrat᷑ & colit᷑. Illũ enĩ sterił peperit.
uoistũ uirgo concepit. In helisabeth. sterili
tas uncit᷑. inbeata m arza conceptiõis
consuetudo mutat᷑. Elisabeth uirũ cog¬
noscendo filiũ genuit: Maria angelo
credidit. & concepit hominem. Conce¬
pit elis abeth homine s: solũ hominem.
nus igItUR IOHANNES. CuIUS
magnitudini etiam s aluator
testimonium ƿerhibet dicens.
Non surrexit int̾ natos mulierii maior
iohanne baptista. Precellit cunctis. emi¬
net uniuersis. Antecedit ꝓpħas. suꝑgre¬
dit᷑ patriarchas. Et quis qͥsoe muliere
natꝰ ẽ. inferior ẽ iohe. dicit fortasse ali¬
quis. Si inter natos mulierũ iohes ma¬
ior ẽ. maior ẽ. saluatore: Absit. Iohes aut̃
natꝰ mulieris. xp̃c autẽ uirginis natus ẽ.
Ille corruptibił uteri finib fusus ẽ. iste
inpollute uuluȩ flore ꝓgenitꝰ. Idõ autẽ

Expanded text:
quod nulli unquam sanctorum legimus fuisse oncessum. Solius enim Domini et beati Joannis dies nativitatis in universo mundo celebratur et colitur. Illum enim sterilis peperit; istum virgo concepit. In Elisabetas vincitur, in beata Maria conceptionis consuetudo mutatur; Elisabeth virum cognoscendo filium genuit, Maria angelo credidit et concepit hominem; concepit Elisabeth hominem, sed solum hominem, nus igitur Joannes, cujus magnitudini etiam Salvator testimonium perhibet, dicens: Non surrexit inter natos mulierum major Joanne Baptista . Praecellit cunctis, eminet universis; antecellit Prophetas, supergreditur Patriarchas; et quisquis de muliere natus est, inferior est Joanne. Dicit fortasse aliquis: Si inter natos mulierum Joannes major est, major est Salvatore. Absit. Joannes enim natus mulieris, Christus autem virginis natus est; ille corruptibilis uteri sinibus effusus est, iste impollutae vulvae flore progenitus. Ideo autem
Abbreviated transcription (Latin):
ilempnitatem s cão cantica luxu¬
ura puoserendo polluere. Tunc em̃
tos. Sobrios & absq ullo turpiloquio
apitio ita deura deuotione confido.: qd ñ
Solũ uos ipsos. s etiã om̃s qui aduos ꝑ¬
tinent. cũ omĩ honestate castos s obrios
custodiatis. Unde dõgrãs agens suppli¬
co. ut qui uob̾ dedit ea quȩ sc̃a st̃ fideliter
incipere concedat uob̃ felicem ꝑseueranti¬
am custodire. qui cumpatre &e spũ scõ ui¬

Expanded text:
lemnitatem sanctam cantica luxuriosa proferendo polluere. Tunc enimrios, castos, absque ullo turpiloquio propitio ita de vestra devotione confido, quod non solum vos ipsos, sed etiam omnes qui ad vos pertinent, cum omni honestate castos sobriosque conservetis. Unde Deo gratias agens supplico, ut qui vobis dedit ea quae sancta sunt fideliter incipere, concedat vobis felicem perseverantiam custodire, qui cum Patre et Spiritu sancto vi
Abbreviated transcription (Latin):
liet᷑ homo ut exaltet᷑ ds̃: Scd̾m illud
qđ de dño ipse ioħes dixit. Illĩ opor¬
tet crescere: me autẽ minui. Ut hu¬
miliet᷑ homo eodie natꝰ ẽ iohannes
qͦ incipiunt decres cere dies. Ut exal
crescere dies. Magnũ sacramentuo
nuim᷑. ut in dño crescamꝰ. In nobis
humiliem᷑. ut in illo exaltemur. Hu¬
miliet᷑ humana p̃sumptio. ut crescit
diuina mis eratio. Nam huiꝰ rei sacri¬
m̃tum: etiã passionib eoꝵ impleti
ẽ. Ut minuat᷑ homo capud ioħis
bscioit᷑. ut exaltet᷑ õs xp̃c inligie

Expanded text:
 homo, et exaltetur Deus, secundum illud quod de Domino ipse Joannes dixit, Illum oportet crescere, me autem minui . Ut humiliaretur homo, eo die natus est Joannes, quo incipiunt decrescere dies: ut exaltincipiunt crescere dies. Magnum sacramentum,nuamur, ut in Deo crescamus; in nobis humiliemur, ut in illo exaltemur; humilietur humana praesumptio, ut crescat divina miseratio. Nam hujus rei sacramentum etiam in passionibus amborum impletum est. Ut minueretur homo, caput Joannis abscinditur: ut exa
Abbreviated transcription (Latin):
infernum designat: Quid ꝑ philisteos.
nisi iudeoꝵ ꝑfidia demõstrat᷑: Quicum
mortuum dñm uiderent. eiusq corꝑꝰ in
sepulchro iampositũ. custodes ilico depu-¬
tauerunt:& eum qui auctor uite claruerat.
inferni claustris retentũ. quasi sams onĩ
gara se deprehendisse letatisunt: Sam¬
son uero nocte media ñsolum exiit. sed
etiam portas tulit quia uidelicet redẽp¬
cor nr̃ ante lucem resurgens.Nonsolũ lib̾
de inferno exiit:sed ipsa etiam inferni clau-¬
stra destruxit. Portas tulit. & montis uerti¬
cem subiit, quia resurgendo.claustra infer¬
ni abstulit: & ascendendo.celoꝵ regna pe¬
netrauit: Hanc gͦ resurrectionis eiꝰ gloriã¬
fr̃s km̃i quȩ &e prius demonstrabat᷑ ex sig¬
no. & post patuit ex facto. tota m̃te dili¬
gamus: & ꝓ eiuis amore moriamͣ. Ecce in re-¬
surrectione auctoris nr̃i. ministros eiꝰ angelo᷑.
conciues nr̃õs agnouimus: ad horum ergo
ciuium illam frequentem sollempnitatẽ

Expanded text:
infernum designat? Quid per Philisthaeos infernum designat? Quid per Philisthaeos nisi Judaeorum perfidia demonstratur? Qui cum mortuum Dominum viderent, ejusque corpus in sepulcro jam positum, custodes illico deputaverunt, et eum qui auctor vitae claruerat, in inferni claustris retentum, quasi Samsonem in Gaza se deprehendisse laetati sunt. Samson vero modia nocte non solum exiit, sed etiam portas tulit, quia videlicet Redemptor noster ante lucem resurgens, non solum liber de inferno exiit, sed et ipsa etiam inferni claustra destruxit. Portas tulit, et montis verticem subiit, quia resurgendo claustra inferni abstulit, et ascendendo coelorum regna penetravit. Hanc ergo resurrectionis ejus gloriarissimi, quae et prius demonstrabatur ex signo, et post patuit ex facto, tota mente diligamus, pro ejus amore moriamur. Ecce in resurrectione auctoris nostri ministros ejus angelos concives nostros agnovimus. Ad horum ergo civium illam frequentem solemnitatem
Abbreviated transcription (Latin):
Plus fuit mortem resurgendo destruere:
quam uitam descendendo seruare. Sed
cum iam iudei hunc ad insultationes
suas de cruce descendere minime cerne.¬
rent. cum morientem uiderent. eũ uicisse
crediderunt: nomen illius se quas iextine¬
xisse gauisisunt: S ecce de morte. nom̃
eius ꝑ mundum creuit: ex quã. hoc infide¬
listurba extincxisse se credidit: & quȩ
gaudebat occisum. dolet mortuũ: quia
hunc ad suam gloriã cognoscit ꝑuenisse
ꝑpenã. Quod bene in libro iudicũ samson
illius facta significant quicum garam
ciuitatẽ philistinoꝵ fuisseengressus. phi¬
listẽi ingressum eiꝰ ꝓtinus cognoscentes.
ciuitatem repente obsidionibꝰ circũ dede¬
runt custodes deputauerunt: & samson
fortissimũ. se iam comprehendisse gauisi
sunt S quid samson fecit agnouimꝰ. Me¬
dia nocte portas ciuitatis abstulit: & mon¬
infacto: quem nisi redemptorem nr̃m sam¬
son ille significat: Quid gaza ciuitas: nisi

Expanded text:
Plus fuit mortem resurgendo destruere Plus fuit mortem resurgendo destruere quam vitam descendendo servare. Sed cum Judaei hunc ad insultationes suas de cruce descendere minime cernerent, cum morientem viderent, eum se vicisse crediderunt, nomen illius se quasi exstinxisse gavisi sunt. Sed ecce de morte nomen ejus per mundum crevit, ex qua hoc infidelis turba exstinxisse se credidit; et quem gaudebat occisum, dolet mortuum, quia hunc ad suam gloriam cognoscit pervenisse per poenam. Quod bene in libro Judicum Samson illius facta significant , qui cum Gazam civitatem Philisthinorum fuisset ingressus, Philisthaei, ingressum ejus protinus cognoscentes, civitatem repente obsidionibus circumdederunt, custodes deputaverunt, et Samson fortissimum se jam comprehendisse gavisi sunt. Sed quid Samson fecit agnovimus. Media nocte portas civitatis abstulit, et monin facto, quem nisi Redemptorem nostrum Samson ille significat? Quid Gaza civitas nisi
Abbreviated transcription (Latin):
Multa corpora scõrum qui dormierant.
surrexerunt: Ablata gͦ sunt om̃ia argu¬
menta ꝑfidiȩ Ne quis gͦ dicat. sꝑare de se
non debet homo.quod in carne sua exhi¬
buit homo ds. ecce cum deo. homines re¬
surrexisse cognoscimus: & quos puros fu¬
bra nr̃i redemptoris sumus: p̃sumamꝰ in no¬
bis. quod gestum constat incapite: Si mul¬
tum nos abicimus: sperare debemꝰ in nob̾
nos membra ultima. quod de membris eiꝰ
suꝑioribus audiuimꝰ: Ecce uero ad memo¬
rlam redit. quod crucifixo dĩfilio. iudȩi
insultantes dicebant: Si rex isrł est. des¬
cendat de cruce:&e credimus ei Quisi tẽ
de cruce descenderet:nimirũ insultan¬
cibus cȩdens. uirtutem nobis pacientie
non demonstraret. S expectauit paululũ
toleraiit ohꝓbria.irrisiones sustinuit, ser¬
uaiit pacientiam. distulit ãmirationẽ:
& qui de cruce descendere noluit. de se¬
pulchro surrexit Plusgͥ fuit de sepul¬
chro surgere:quam de cruce descendere

Expanded text:
Multa corpora sanctorum qui dormierant Multa corpora sanctorum qui dormierant surrexerunt . Ablata ergo sunt omnia argumenta perfidiae. Ne quis enim dicat: Sperare de se non debet homo quod in carne sua exhibuit Deus homo, ecce cum Deo homines resurrexisse cognoscimus, et quos puros hobra nostri Redemptoris sumus, praesumamus in nobis quod gestum constat in capite. Si multum nos abjicimus, sperare in nobis debemus nos membra ultima quod de membris ejus superioribus audivimus. 7. Ecce vero ad memoriam redit quod crucifixo Dei Filio Judaei insultantes dicebant: Si rex Israel est, descendat de cruce, et credimus ei . Qui si de cruce tunc descenderet, nimirum insultantibus cedens, virtutem nobis patientiae non demonstraret. Sed exspectavit paululum, toleravit opprobria, irrisiones sustinuit, servavit patientiam, distulit admirationem; et qui de cruce descendere noluit, 1529 de sepulcro surrexit. Plus igitur fuit de sepulcro surgere quam de cruce descendere.
Abbreviated transcription (Latin):
lempnitate. de lectionis euangelicȩ expo¬
sitione transcurrimus: sed libet ut de hac
eã dem sollempnitate. aliquid subtiliꝰ loqua¬
mur: Due ceenimuitȩ erant: quarumunã
nouimus. alt̾am nesciebamꝰ: Una quippe
mortalis est: alia immortalis. Una corruptio
nis: alia incorruptionis.Una mortis: alia
ostendit alt̾am resurgendo: Si gͥ nobis.
mortalem uitam scientibꝰ. resurrectionem ꝓ¬
mitteret carnis. & tamen uisibilit non exhi-¬
beret: quiseius ꝓmissionibus crederet: factꝰ
itaq homo. apparuit in carne: Mori digna¬
tusest ex uoluntate resurrexit ex potestate:
ceostendit exemplo. quod nob ꝓmisit
in premio: S fortasse aliquis dicat: Iure
ille surrex: qui cum ds eẽt teneri amorte
non potuit: Ad instruendã gͦ ignorantiã
nr̃am. ad roborandam infirmitatẽ nr̃am
suȩ resurrectionis exemplum nob̾ suffice
noluit: Solus illo intemꝑe mortuus est: &
tam̃ solus minime surrex̃: Namscriptũ:

Expanded text:
lemnitate, de lectionis evangelicae expolemnitate, de lectionis evangelicae expositione transcurrimus, sed libet ut de hac eadem solemnitate aliquid subtilius loquamur. 6. Duae etenim vitae erant, quarum unam novimus, alteram nesciebamus. Una quippe mortalnis, alia incorruptionis; una mortis, alia ostendit alteram resurgendo. Si igitur nobis mortalem vitam scientibus resurrectionem promitteret carnis, et tamen hanc visibiliter non exhiberet, quis ejus promissionibus crederet? Factus itaque homo apparuit in carne, mori dignatus est ex voluntate, resurrexit ex potestate, et ostendit exemplo quod nobis promisit in praemio. Sed fortasse aliquis dicat: Jure ille surrexit qui, cum Deus esset, teneri a morte non potuit. Ad instruendam ergo ignorantiam nostram, ad roborandam infirmitatem nostram, suae resurrectionis exemplum nobis sufficere noluit. Solus in illo tempore mortuus est, et tamen solus minime resurrexit. Nam scriptum est:
Abbreviated transcription (Latin):
om̃i potens ds̃ eum quemcunctȩ ȩccliȩ
preferre disposuerat. ad ancillȩ uocẽ
ꝑtimescere & seipsum negare ꝑmisit:
Quod nimirum magnȩ actum ẽẽ pieta¬
cis dispensatione cognoscimꝰ: ut is qui
futuruserat pastor ȩccłiȩ. in sua culpa
disceret. qualit̃ aliis misereri debuisset:
Prius itaq eum ostendit sͥ. & tunc pre¬
posuit cęt̾is: ut ex sua infirmitate cog¬
nosceret. quam miscđiter aliena infir-¬
ma toleraret: Bene autem de redemp¬
tore nr̃o dicitur. Precedit uos ingalileã:
ibi eum uidebitis sicut dix̃ uob̃: Galilea
namq transmigratio facta int̾pretat᷑:
lam quippe redemptor nr̃ a passione ad
resurrectionem.a morte aduitam. a pena
ad gloriam. a corruptione ad incorruptio¬
nem transmigrauerat: Et prius post re-¬
surrectionem ingalilea a discipulis uidet᷑
quia resurrectionis eius gloriã post letiui¬
debimus: si modo auitiis aduirtutum
celsitudinem transmigrẽmꝰ. Qui gͦ in se-¬

Expanded text:
omnipotens Deus eum quem cunctae Ecclesiae omnipotens Deus eum quem cunctae Ecclesiae praeferre disposuerat ancillae vocem pertimescere et seipsum negare permisit. Quod nimirum magnae actum esse pietatis dispensatione cognoscimus, ut is qui futurus erat Pastor Ecclesiae in sua culpa disceret qualiter aliis misereri debuisset. Prius itaque eum ostendit sibi, et tunc praeposuit caeteris, ut ex sua infirmitate cognosceret quam misericorditer aliena infirma toleraret. 5. Bene autem de Redemptore nostro dicitur: Praecedet vos in Galilaeam, ibi eum videbitis, sicut dixit vobis. Galilaea namque transmigratio facta interpretatur. Jam quippe Redemptor noster a passione ad resurrectionem, a morte ad vitam, a poena ad gloriam, a corruptione ad incorruptionem 1528 transmigraverat. Et prius post resurrectionem in Galilaea a discipulis videtur, quia resurrectionis ejus gloriam post laeti videbimus, si modo a vitiis ad virtutum celsitudinem transmigramus. Qui ergo in se
Abbreviated transcription (Latin):
cium ueniens.ꝑlenitatis mansuetudi-¬
nem demulcet: illos uero.ꝑ iusticiȩ dis¬
trictionem terret: S iam quid angelus
subiungat. audiamus. Iħ̾m quentis na-¬
zarenum: Iħc latino eloquio. salutaris.
idest saluator interpretatur: At uero
multitunc iħu̾ dicipoterant: non tam̃
substantialit̃. s nuncupatiue: Ideo & locꝰ
subuingitur. ut de quo iħu dictum sit.
manifestetur. Nazarenũ. Et causam
ꝓtinus subdit: Crucifixum: Atq ad dit:
Resurrex̃ non est hic: Non est hic dicit᷑.
ꝑ p̃sentiã carnis: qui tamen
nusqͣm deerat ꝑn p̃sentiã ma-¬
iestatis: S ite dicite dis ciprilis
euis &e petro. quia p̃cedit uos in gͥalileã
Querendum nobis est cur nomĩnatis
discipulis. petrus designat᷑ ex nomine.
S si hunc angelus nominatim non ex¬
pͥmeret. qui magistrum negauerat. ue¬
nire inter discipulos non auderet Uocat᷑
gͦ ex nomine. ne desperaret ex negatiõ
Qua inre considerandum nob̃ est. cur

Expanded text:
cio veniens per lenitatis mansuetudicio veniens per lenitatis mansuetudinem demulcet, illos vero per justitiae districtionem terret. Sed jam quid angelus subjungat audiamus. Jesum quaeritis Nazarenum. Jesus Latino eloquio salutaris, id est Salvator interpretatur. At vero multi tunc Jesus dici poterant, non tamen substantialiter sed nuncupative; ideo et locus subjungitur, ut de quo Jesu dictum sit manifestetur, Nazarenum. Et causam protinus subdit, crucifixum; atque addidit: Surrexit non est hic. Non est hic dicitur per praesentiam carnis, qui tamen nusquam deerat per praesentiam majestatis. Sed ite, dicite discipulis ejus et Petro, quia praecedet vos in Galilaeam. Quaerendum nobis est cur, nominatis discipulis, Petrus designatur ex nomine. Sed si hunc angelus nominatim non exprimeret, qui magistrum negaverat, venire inter discipulos non auderet. Vocatur ergo ex nomine, ne desperaret ex negatione. Qua in re considerandum nobis est cur