comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
nẽ ⁊ formidinẽ st̃ conu̾si :⁊ tã¬
ta cecitate ꝑcussi ut nec ĩuitẽ
se recognoscẽ quirent. Cũ aũ
se diuina ultione excecatos ẽẽ
sensissent. cȩpert̃ errabundi
palpando ꝑ eccłam ꝑgere: qͦ
ad restes cãpanarũ ĩpegissent.
Quas ui magna cȩpert̃ tͣheri.
ñ enĩ alit̃ poterant his qͥ fo¬
ris remanserant infortuniũ
suũ notificare. Qͦ ex erti sono
fr̃s de iã dicta apłi petri ꝓes¬
ser̃t ȩccl̃a. existimantes tͥs¬
te spectaculũ se uisuros:
s quȩ nã causa tardandi es¬
s in eccła nesciebant. Explo¬
randi gͦ gr̃a qͥdã de eis intͣ¬
uer̃t. Et mox aꝑtis ocłis eoᷤ
ꝑ eccłam errare dep̾hendẽ¬
tes. egressi st̃ dicentes. quia
pius pat̾ nr̃ benedictꝰ ex au¬
diuit nos. et suscepit lacͥmas
nr̃as. Uenite ⁊ uidete magna¬
introeuntes. inuenert̃ eos
ue clamantes nic hilq uidẽ¬
tes. Quib cũ dicerent qͥ fa¬
citis o boni barones: illi res¬

Expanded text:
nem et formidinem sunt conversi, et tannem et formidinem sunt conversi, et tanta caecitate percussi, ut nec invicem se recognoscere quirent. Cum autem se divina ultione excaecatos esse sensissent, coeperunt errabundi palpando per ecclesiam pergere, quo ad restes campanarum impegissent, quas vi magna coeperunt trahere; non enim aliter poterant his qui foris remanserant infortunium suum notificare. Quo exciti sono, fratres de jam dicta apostoli Petri processerunt ecclesia, existimantes triste spectaculum se visuros; sed quaenam causa tardandi esset in ecclesia nesciebant. Explorandi ergo gratia quidam de eis intraverunt, et mox apertis oculis eos per ecclesiam errare deprehendentes, egressi sunt, dicentes: Quia pius pater noster Benedictus exaudivit nos et suscepit lacrimas nostras venite et videte magnaintroeuntes, invenerunt eos ve! cla mantes nihilque videntes. Quibus cum dicerent: Quid facitis, o boni barones? illi res
Abbreviated transcription (Latin):
una pluere. p̃ numa lacri¬
marũ inundatione. Et eũ
iã in his singultib ⁊ lacͥmis
totũ expendissent triduũ.
ecce memorati ep̃i adsunt.
gu & mandata regis implere
conant᷑. Moxq reserari sͥ
fores eccłȩ iubent. Medo tẽ¬
illud scm̃ regebat cenobi¬
ũ. Qͥ cũ p̃cepta regalia gͣ¬
uit̾ suscepiss. ñ se posse red¬
d̾e respondit depositũ. qͦd
Ceterũ si sc̃s inqͥens bene¬
aictus ad pristinũ uult
reportari¬
remeare mausoleũ nos illũ
retin̾e̾ ñ possumꝰ. Sin uͦ h
remanere disposuit qͦ ꝑpt̃
salutẽ plurumarũ animarũ
tͣnsferri sua m̃bra ꝑmisit. cer¬
tissimũ habetote ĩpotes uoti
ur̃i uosmet ipsos ad ppria re¬
dituros. his dictis fr̃ib totiꝰ
congregationis ad se euocatᷤᷤ
intra uicinã beati petri ȩcele¬
siã se cũ eis reclusit. uͥ solotenꝰ
ꝓstratꝰ et lacrimis ora ꝑfusis
orationi uaccabat. Ep̃i uͦ tẽ¬
tequã ad scĩ benedicti ꝓpin¬
qͥssent tumulũ. in dissolutio¬

Expanded text:
 pluere pre nimia lacrimarum inundatione. Et cum jam in his singultibus et lacrimis totum expendissent triduum, ecce memorati episcopi adsunt, et mandata regis implere conantur, moxque reserari sibi fores ecclesiae jubent. ADREillud sanctum regebat coenobium; qui cum precepta regalia graviter suscepisset, non se posse reddere respondit depositum, quodCeterum si sanctus, inquiens, Benedictus ad pristinum vult reportari mausoleum, non illum retinere possumus; sin vero hic remanere disposuit, quo propter salutem plurimarum animarum transferri sua membra permisit, certissimum habe tote, impotes voti vestri vosmetipsos ad propria redituros. His dictis, fratribus totius congregationis ad se vocatis, intra vicinam beati Petri ecclesiam se cum eis reclusit, ubi solo tenus prostratus et lacrimis ora perfusus, orationi vacabat. Episcotequam ad sancti Benedicti propinquassent tumulum, in dissolutio
Abbreviated transcription (Latin):
ui cõpulsi fugert̃. eiꝰ patͦ¬
ciniũ expetentes. sicq
tociꝰ regni francoꝵ con¬
sensu uiroꝵ. Karolꝰ regni
monarchiã solus optinu¬
it. P inde karolus pͥmo reg
ni sui anno aqͥtaniã ing̾ss.
ducẽ hunoldũ qͥ pꝰ Wnfa¬
rii mortẽ ipsã sibi ꝓuin¬
tiã retinere parabat. ẽ.
aggressiis. Quẽ ȩtiam
UUasconiã petere cõpu¬

Expanded text:
vi compulsi fugerunt, ejus patrvi compulsi fugerunt, ejus patrocinium expetentes; sicque totius regni Francorum consensu virorum Karolus regni monarchiam solus optinuit. ni sui anno Aquitaniam ingressus, ducem Hunoldum, qui post Waifari necem ipsam sibi provinciam retinere parabat, est aggressus. Quem etiam Wasconiam petere compu
Abbreviated transcription (Latin):
firmitatẽ incurrit qua ⁊ dͦ¬
functꝰ .ẽ. ñ minꝰ quã diocleti¬
anꝰ martyrũ sanguine ple¬
nꝰ. Cui successit leocazarus
filiꝰ eiꝰ. In romana uͦ cathed.
stepħo pape subrogatꝰ est
paulus. Et pꝰ paulũ. sedit alt̃
stepħs. cui successit adria¬
nꝰ. floruit etiã ꝑ idẽ tempꝰ
sc̃s bonefatiꝰ maguntiacẽ¬
p̃dicans ꝑalmã martyrii
meruit adipisci:
nis .u. Cuiꝰ ultimo imꝑii
anno mortuo niceta con¬
stantinopoleos patarcha.
paulus genere cypriꝰ u̾bo
et actu choruscans conse
am dieb pipinꝰ qͥ auctori¬
tate romani pontificis ⁊ a¬
chariȩ ex p̃fecto palacii
francoꝵ rex fuerat insti¬
tutꝰ obit in pariaca urbe
anno regni sui.xu. ĩcar¬
uiiͦi. suꝑstitib lib̾is suis.
Rarolo & kar lomagno
ad qͦs ꝑtinebat regni suc¬
cessio. Quoꝵ karolus ĩ
nouioniensi urbe regiã
nio qͦ sublimatꝰ. ẽ. in reg¬
no uita decessit. ⁊ uxor
eiꝰ ⁊ filii ad desideriũ re¬
gẽ langobardoꝵ nulla

Expanded text:
firmitatem incurrit, qua et defunctus est, non minus quam Diocletianus martyrum sanguine plenus. Cui successit Leo Cazarus, filius ejus. In Romana vero cathedra Stephano papae subrogatus est Paulus, et post Paulum sedit alter Stephanus; cui successit Adrianus. Floruit per idem tempus sanctus Bonefacius Maguntiacenpredicans palmam martyrii meruit adipisci. nis 5. Cujus ultimo imperii anno, mortuo Niceta Constantinopoleos patriarcha, Paulus genere Cyprius, verbo et actu coruscans, conseam diebus Pipinus, qui auctoritate Romani pontificis Zachariae ex prefecto palatii Francorum rex fuerat institutus, obiit in Parisiaca urbe anno regni sui 15, incari 769, superstitibus liberis suis Karolo et Karlomanno, ad quos pertinebat regni sucADO. Quorum Karolus  in Noviomensi urbe regiam nio quo sublimatus est in regno, vita decessit; et uxor ejus et filii ad Desiderium regem Longobardorum nulla
Abbreviated transcription (Latin):
acenses monachi furtĩ sibi iun¬
dicauerant auito restituat lo¬
co. Qͥb romanꝰ pontifex annu¬
ens: ꝑ eundẽ Rarolomagnum
ep̃is franciȩ studuit scrib̾e di¬
cens. Tacharias ep̃s seruus ser¬

Expanded text:
acenses monachi furtim sibi vendicaverant, avito restituat loco. Quibus Romanus pontifex annuens, per eundem Karolomannum episcopis Franciae studuit scribere, dicens: Zacharias episcopus
Abbreviated transcription (Latin):
te indubitant̾ ad ꝓpͥũ remit¬
tat locũ. ut & iã dicti serui
dĩ de suo gaudeant sibi resti¬
tuto patre. uosq ꝑhennen
habeatis m̃cedẽ & laudẽ peo
qͦd iuste oꝑati fueritis. ut ad̃
suũ sc̃issimi uri corpꝰ refera¬
t᷑ tumulũ. ex qͦ clam ablatũ
debeat corã do: dum credit
qͥa ad optinendũ hoc ipsꝰsuft¬
gantib orationib et uo¬
luntate p̃fati religiosi di
serui sint ꝑ moti. Ua lete.¬

Expanded text:
te indubitanter ad proprium remitte indubitanter ad proprium remittat locum; ut et jam dicti servi Dei de suo gaudeant sibi restituto Patre, vosque perennem habeatis mercedem et laudem, pro eo quod juste operati fueritis, ut ad suum sanctissimi viri corpus referatur tumulum, ex quo clam ablatum debeat coram Deo; dum creditur, quia ad obtinendum hoc, ipsius suffragantibus orationibus et voluntate, praefati religiosi Dei servi sunt
Abbreviated transcription (Latin):
habemꝰ: oꝑemur bonũ
ad om̃s. Et itẽ scriptura. Ꝙ
speciosi pedes euangłiran¬
tiũ pacẽ euangłitantiũ bo¬
na.Innotuert̾ nob̾ religio¬
sus abbas &e prb̾r cassini mo¬
nasterii beati benedicti et
karolomagnꝰ d̾o amabilis
monachus germanꝰ filn nr̃
pipini excellentissimi regiꝰ
giosos d̾i seruos monacho.
concordiȩ ⁊ pacis sermo¬
nes int̾ eũ ac griphonem
fr̾em eiꝰ expedire nos mittẽ.
& ut nos hec ipsa admonẽ¬
do dirigamꝰ excellentiȩ iã
aaicti pipini filii nr̃i ut ad
pacis concordiã redeant.
uob̾ ꝓpt̃ dm̃ pacificis medi¬
atorib uerũ etiã ꝓ corꝑe¬
beati benedicti quod furti¬
ue ablatũ. ẽ. a suo sepulcro
ut ei restituat᷑. In hoc oꝑe¬
pietatis ⁊ miscłie. libent̾
aur ẽ accomodate horta¬
mͦ dilectionẽ ac sc̃ĩtatẽ
ad frem pacis iure in unũ
redeat. & confundat ini¬
de p̾fati beati benedicti corpꝰ
iuxta peticionẽ seruoꝵ q̃i
sublimitas dilecti filii nr̃i
pipini ur̃a cooꝑante scĩta¬

Expanded text:
eremur bonum ad omnes . Et item Scriptura: Quam speciosi pedes evangelizantium pacem, evangelizantium bona ! Innotuerunt nobis religiosus abbas et presbyter Cassini monasterii B. Benedicti, et Carlomannus Deo amabilis monachus, germanus filii nostri Pippini excellentissimi majorigiosos Dei servos monachos concordiae et pacis sermones inter eum ac Grifonem fratrem ejus expedire nos mittere; ut et nos haec ipsa admonendo, dirigamus excellentiae jam dicti Pippini filii nostri, ut ad pacis concordiam redeant, vobis propter Deum pacificis mediatoribus. Verum etiam pro corpore B. Benedicti, quod furtive ablatum est a suo sepulcro, ut ei restituatur. In hoc pietatis et misericordiae libenter aurem accommodare hortamur dilectionem ac sanctitatem ad fratrem pacis jure in unum redeat, et confundatur iniet praefati B. Benedicti corpus juxta petitionem servorum Dei, sublimitas filii dilecti nostri Pippini vestra cooperante sanctita
Abbreviated transcription (Latin):
ne dimittas clientulos tu¬
os qͥ hic ꝓpt̃ tuã p̃sentiã cõ¬
gregati sumꝰ. Suscipe q̃s
lacrimas nr̃as & cõmane
nob̾cũ in loco isto quẽ du¬
dũ tͥ daignant᷑ elegisti. Si
aut̃ mole peccatoꝵ nr̃oꝵ
exacerbatꝰ nob̾cũ reman̾e
tissimos comnatores habeb̾.
N nos t̾rebunt ꝑicła flumi¬
nũ. aut uga montiũ. uł ii¬
olentia tempestatũ. nec noᷤ

Expanded text:
ne dimittas clientulos tune dimittas clientulos tuos, qui huc propter tuam presentiam congregati sumus; suscipe quaesumus lacrimas nostras, et commane nobiscum in loco isto, quem dudum tibi dignanter elegisti; si autem mole peccatorum nostrorum exacerbatus nobiscum remanere tissimos conviatores habebis: non nos terrebunt pericula fluminum aut juga montium vel violentia tempestatum, nec
Abbreviated transcription (Latin):
nꝰ ep̃is galliȩ corã fr̃e suo¬
rege pipino.in magno cõ¬
uentu popłi p̃sentauit. Tẽ
pius pͥnceps hȩc audiens
remigiũ rochomagensem
potestatiue dir exit. ut ma¬
corporis scĩ benedicti cassi¬
niensib monachis reddẽt.
rent. ꝑtractans prudenti cõ¬
silio ut nec frẽm contristar:
nec tam̃ regnũ francoꝵ tan¬
to honore pͥuaret. S qm̃ ñ
est sapientia neq consiluĩ
contͣ dm̃. biduo ante statutũ
aduentũ ep̃oꝵ res floriacen¬
sib innotuit fr̃ib. Tunc fr̃s
riduanũ ieumiũ cȩlebnͣtes.
his uerb̾ beatissimũ benedie¬
pulchrũ. Ounica spes nr̃a
pꝰ d̾m. ne derelinqͣs nos or¬
phanos. qͥ huc ñ nr̃is meritiᷤ.
s ꝓ multarũ animarũ ue¬
nsti salute. Scimꝰ certe et
omĩno fatem᷑ nos indignos
ẽẽ tua p̃sentia. qͥa inutiles
oꝑarii sumꝰ & ñ ambula¬
iumꝰ in mandatis tuis uix¬
ta ꝓfessionẽ nrãm. s enĩda¬
sumꝰ. ⁊ flagellis nos tuȩ pa¬
t̾nitatis subst̾nimꝰ. tantũ

Expanded text:
is Galliae coram fratre suo Pipino rege in magno conventu cleri presentavit. Tunc pius princeps haec audiens, Remigium Rothomagensem potestative direxit, ut macorporis sancti Benedicti Cassinensibus monachis redderent rent; pertractans prudenti consilio, ut nec fratrem contristaret nec tamen regnum Francorum tanto honore privaret. Sed quoniam non est sapientia neque consilium contra Deum, biduo ante statutum adventum episcoporum res Floriacensibus innotuit fratribus. Tunc fratres triduanum jejunium celebrantes, his verbis beatissimum Benedipulchrum: O unica spes nostra post Deum, ne derelinquas nos orphanos, qui huc non nostris meritis, sed multarum animarum venisti salute; scimus certe et omnino fatemur, nos indignos esse tua presentia, quia inutiles operarii sumus, et non ambulavimus in mandatis tuis juxta professionem nostram; sed emendas, et flagellis nos tuae paternitatis ultro substernimus, tantum
Abbreviated transcription (Latin):
legũ apatrib tͣditarũ
imꝑiũ sumens anno incarna¬
.xx.iiui. hic om̃i uitȩ suȩ
dpr magicis maleficiis ⁊ cru¬
uitis sacrificiis ⁊ luxuriis sẽ ꝑ
ipam decdit ⁊ multi clerici
aut monachi ⁊ religiosi lai¬
ci sub ipso ꝓ recta ꝑ iclitati
Et̃ fide. habebat ȩtiã sibi con¬
sentientẽ in om̃ĩb ꝓpt̾ amo¬
rẽ pͥncipatꝰ t̾reni memoratũ

Expanded text:
legum a patribus traditarum, imperium sumens anno incarnaXXVI. Hic omni vitae suae tempore magicis maleficiis et cruentis sacrificiis, et luxuriis semper operam dedit, et multi clerici, ac monachi, et religiosi laici sub eo propter rectam periclitati sunt fidem, habebat etiam sibi consentientem in omnibus propter amore
Abbreviated transcription (Latin):
os falsi noĩs patriarchã. Uñ
diuinitꝰ indignatio uenit ĩ
ciues eiꝰ dẽ urbis ãmonens in¬
piũ ĩ ꝑatorẽ ut se cohib̾et ab
insania qͣ flagͣbat. S ille ut
ꝑharao qͦndã inem̃datꝰ ꝑ¬
mansit. Uenit qͥppe pestilẽs
mors incipiens asicilia ⁊ aca¬
labria in regiã ur̃bẽ. & ita
eã deuastauit. ut ȩtiã in ip̃a
plures domꝰ integre claude¬
rent᷑ eo qͦd ñ ee̾t qui eas ĩ ha¬
bitaret. ferebant᷑ ȩtiã ĩ plau¬
stris ad sepeli endũ cadaue¬
ra mortuoꝵ. p̃t̾ea mot¬

Expanded text:
nis patriarcham, unde divinitus indignatio venit in cives ejusdem urbis, admonens impium imperatorem, ut se cohiberet ab insania, qua flagrabat. Sed ille ut Pharao quondam inemendatus permansit. Venit quippe pestilens mors incipiens a Sicilia et Calabria in regiam urbem, et ita eam devastavit, ut et in ipsa plures domus integrae clauderentur, eo quod non esset qui eas inhabitaret, ferebantur etiam in plaustris ad sepeliendum cadavera mortuorum. Per
Abbreviated transcription (Latin):
rollandus p̃fectus limitis
brittannici cũ aliis ꝗͣplu¬
rib st̃ int̾fecti. Ex qͥb rol¬
landus blaiua castello de
repꝑit conuigẽ suã hilde¬
gardã inuilla regia q̃ uo¬
cat᷑ cassinogilus. & est inrt̃
droth ⁊ uarunnã: geminã
edidisse plẽ. Quoꝵ unꝰ añꝗͣ
nasceret᷑ interiit. Alt̾ uͦ bap
iugatis narbonensib ĩ
frantiã. ẽ. regressus. & ñ
pꝰ multũ tẽpꝰ ad capuã cãpa¬
rediens bellũ beneuenta¬
nis indix̃. Uerũ dux ꝓun¬
ciȩ aragisus noĩe regis fe¬
rocitatẽ ferre ñ p̃ualens.¬
filios suos romaldũ & gri¬
maldũ obsides ei ꝑ conser¬
uanda fidelitate ꝑmisit.
Et iterũ pꝰ hȩc karlomag¬
nꝰ ad galliã. ẽ. reũsus. Ba¬
ioaricũ deniq bellũ ÷ ex¬
ortũ. ⁊ celeriter cõsũmatũ.
S & sclaiis bellũ. ẽ. illatũ.
dani uͦ ce sueues sclauise¬
rant federati. S hos om̃s
una tantũ expeditione
rex sepedictus ita edomu¬
it. aut contudit. ut ulte¬

Expanded text:
Rollandus prefectus limitis Rollandus prefectus limitis Britannici cum aliis quam pluribus sunt interfecti. Ex quibus Rollandus Blavia castello deprepperit conjugem suam Hildegardam in villa regia quae vocatur Cassinogilus, et est inter Droth et Warunnam, geminam edidisse prolem; quorum unus antequam nasceretur interiit, alter vero bjugatis Narbonensibus, in Franciam est reversus, et non post multum tempus ad Capuam Camparediens, bellum Beneventanis indixit. Verum dux provinciae Aragisus nomine, regis ferocitatem ferre non pfilios suos, Romoaldum et Grimoaldum, obsides ei pro conservanda fidelitate transmisit. Et iterum post haec Carolus Magnus ad Galliam reversus. Bajoaricum denique bellum est exortum, et celeriter Sclavis bellum est illatum. Dani vero et Sueves Sclavis erant federati. Sed hos omnes una tantum expeditione rex sepe dictus ita edomuit aut contudit, ut ulte
Abbreviated transcription (Latin):
it. Quo in italia cõposito ne¬
gotio. saxonicũ bellũ arri¬
puit. Saxones autẽ ita eiꝰ st̃
uirtute ꝑdomiti & emolliti:
ut decẽ milia hominũ ex
eis cũ uxorib ⁊ paruulis sub¬
tandẽ conditione bellũ cõstat
ẽẽ finitũ. ut abiecto demonũ
cultu. xp̃ianȩ fidĩ sacramĩta
susciꝑent. ⁊ francis uniti
ret᷑. dispositis ꝑ loca congrua
p̃sidiis hispaniã. ẽ. in gressus.
Saltuq pẏrenei suꝑato. ⁊ om̃i¬
b q̃ adierat oppidis atq cas¬
tellis in deditionẽ susceptis:
reu̾sus. ẽ. S dũ in de rediret:
ipso pyrenei iugo Wascomĩ
ꝑfidiã.ẽ. exꝑtus. Nã cũ agnu¬
ne longo ut loci c angustrax
situs ꝑmittebat porrectus
iret exercitꝰ. Wascones in
sinu montis insidiis colloca¬
tis. extremã partẽ agminis
inuasert̃. & insubiectã ual¬
lẽ deiecert. Consertoq cũ
eis p̃lio: om̃s qͦs inuenerũt
int̾fecert. In qͦ p̃lio eggi¬
bardus regiȩ nĩse p̃positus.
& anselmꝰ comes palatii. &

Expanded text:
 Quo in Italia composito negotio, Saxonicum bellum arripuit. Saxones autem ita ejus sunt virtute perdomiti et emolliti, ut decem milia hominum ex eis cum uxoribus et parvulis subtandem conditione bellum constat esse finitum, ut abjecto demonum cultu christianae fidei sacramenta susciperent et Francis uniti retur, dispositis per loca congrua presidiis, Hispaniam est ingressus, saltuque Pyrenei superato et omnibus quae adierat oppidis atque castellis in deditionem susceptis, reversus est. Sed dum inde rediret, in ipso Pyrenei  jugo Wasconum perfidiam est expertus. Nam cum agmine longo, ut loci et angustiarum situs permittebat, porrectus iret exercitus, Wascones, in sinu montis insidiis collocatis, extremam partem agminis invaserunt et in subjectam vallem dejecerunt. Consertoque cum eis prelio, omnes quos invenerunt interfecerunt. In quo prelio Eggibardus regiae mensae prepositus et Anselmus comes palatii et
Abbreviated transcription (Latin):
qͥd sarraceni depopulata sarda
nia loca illa fedassent uͥ ossa
beati augustini ypponien¬
uastationẽ barbaroꝵ olun
eo tͣnslata ⁊ honorifice fue¬
rant tumulata. misit ⁊ dato
p̾cio. accepit.⁊ transtulit ea
tycynis ibiq in monast̾io
qͦd cella aur ea uocitat᷑ recõ¬

Expanded text:
quod Saraceni, depopulata Sardinia, etiam loca illa foedassent, ubi ossa beati Augustini evastationem Barbarorum olim transslata, et honorifice fuerant condita, misit, et dato pretio accepit, et transtulit ea in Ticinum. Ibique in monasterio quod Cella aurea vocatur, q
Abbreviated transcription (Latin):
tanoꝵ duce sepe dimicauit. &
ramfredũ comitẽ regalis pa¬
lacii apalatio expulit. s unã
gauensẽ concessit. Porro regi
francoꝵ dagob̾to successit fi¬

Expanded text:
itanorum duce saepe dimicavit, et Rainfredum comitem regalis palatii a palatio expulit, sed unam gavensem concessit. Porro regi Francorum Dagoberto successit fi
Abbreviated transcription (Latin):
si ciuitate sibi p̃sidiũ col¬
locauit. Demũ quoq t̾cia
expeditione a qͥ taniã ĩtͣns:
usq Warunnã fluuiũ ꝑue¬
nit. Et cũ in de reuerteret᷑.
tandẽ intra pagũ pẽtrago¬
ricũ p̃dictũ ducẽ Watfarũ
int̾fecit. Post hȩc aut̃ idẽ rex
pipinꝰ bellicosissimꝰ saxoniã

Expanded text:
si civitate sibi presidium colsi civitate sibi presidium collocavit. Demum quoque  tertia expeditione Aquitaniam intrans usque Warunnam fluvium pervenit; et cum inde reverteretur, tandem intra pagum Petragoricum predictum ducem Waifarum interfecit. Post haec autem idem rex Pipinus bellicosissimus Saxoniam
Abbreviated transcription (Latin):
g̾cos illic adunauit. locũq
ipsũ ad scõs martyres insco¬
la gͥcoꝵ appellari p̃cepit.
Porro rex ꝑipinꝰ copiosũ
a gallia mouit exercitũ.
memorato stephano roma
gẽ aistulfũ obsedit. ⁊ .xl.
obsides ab eo suscep̃. ut be¬
ato apło petro oescõ pape
pino aistulfus irritũ fecit.
S ñ pꝰ magnũ tp̃ris int̾ual¬
lũ dũ quadã die uenatũ
ꝑgeret. subito dĩ ꝑcussus ui¬
dicio exspirauit. Mortuo
uͦ aistulfo desideriꝰ ei succes¬
rex francoꝵ constantini ĩ¬
ꝑatoris magna dona recep̃.
& ab italia rediens contra
Waifarũ aqͥtatuoꝵ ducẽ.
cũ filio suo Karolo ꝑrexit.
& castella aqͥtanie canterã
& burbonẽ expugnaũ. ⁊ cȩ
pit. & clarmontẽ coner ens¬
uit. ac lemouicas usq ꝑueñ.
& dñ inde rediret: bituri¬
cas cep̃. Rursusq ñ longo pꝰ
tp̃r aquitaniã int᷑uit.⁊ eã
ꝑambulans usq cadurcũ:
et inde rediens: in argento¬
maco castello. & inbituricẽ¬

Expanded text:
Grecos illic adunavit, locumque Grecos illic adunavit, locumque ipsum Ad sanctos Martyres in scola Grecorum appellari precepit. Porro rex Pipinus copiosum a Gallia movit exercitum, memorato Stephano Romangem Aistulfum obsedit, et 40 obsides ab eo suscepit, ut beato apostolo Petro et sancto papae pino Aistulfus irritum fecit. Sed non post magnum temporis intervallum, dum quadam die venatum pergeret, subito Dei percussus judicio expiravit. Mortuo vero Aistulfo, Desiderius ei succesrex Francorum Constantini imperatoris magna dona recepit; et ab Italia rediens, contra Waifarum Aquitanorum ducem cum filio suo Karolo perrexit, et castella Aquitaniae Canteram et Barbonem expugnavit et cepit, et Clarmontem concremavit, ac Lemovicas usque pervenit, et dum inde rediret, Bituricas cepit. Rursusque non longo post tempore Aquitaniam intravit, et eam perambulavit usque Cadurcum, et inde rediens in Argentoniaco castello et in Bituricen
Abbreviated transcription (Latin):
orarent: aꝑti st̃ oculi eoꝵ.
Demũ uͦ p̃fati uiri ad regẽ
reu̾si narrauerũt q̃ fuerãt
passi. ꝙ adiecer̃t qͦd ñ debe¬
at gallia tã scĩs ossib iudu¬
ari. S dũ rex morosius pa¬
pe legatos retinet. idẽ pa¬
pa ⁊ acharias defunctus. ẽ.
Cui successit stephanꝰ in põ¬
tificali sede. Qui & ipse ꝑ se
ad eundẽ regẽ infrantiã ue¬
sessionib sꝑ oliabat. S dum
idẽ uenerabił ꝑapa apd re¬
gẽ aliqͣndu moraret᷑: egri¬
tudinẽ incurrit. Qua ðten¬
tus molestia apd̃ scĩ dionisii
cenobiũ ñ longe a parsia¬
ca urbe lecto decubuit. S
ipsiꝰ scĩ dionisũ meritis tã¬
dem conualuit. & in eadẽ
basilica altare inhonore
consecuit. Anno ab incarna¬
pꝰ ꝗͣ romuleã remeauit ad
urbẽ. ipsi scõ dĩonisio intra¬
mͦ ãictã urbẽ monast̾iũ e¬
dificare cȩꝑit. qͦd morte
p̃uentꝰ consũmare ñ ꝑ o¬
tuit. Successor tam̃ eiꝰ paulꝰ
illud nobilit̾ cõsũmauit:
oe qͦsdã di seruos natione

Expanded text:
i sunt oculi eorum. Demum vero prefati viri ad regem reversi, narraverunt quae fuerunt passi, et adjecerunt, quia non debeat Gallia tam sanctis ossibus viduari. Sed dum rex morosius papae legatos retineret, idem papa Zacharias defunctus est. Cui successit Stephanus in pontificali sede. Qui et ipse per se ad eundem regem in Franciam ve spoliabat. Sed dum idem venerabilis papa apud regem aliquandiu moraretur, aegritudinem incurrit; qua detentus molestia, apud sancti Dionysii coenobium non longe a Parisiaca urbe lecto decubuit; sed ipsius sancti Dionysii meritis tandem convaluit, et in eadem basilica altare in honoreconsecravit, anno ab incarnapostquam Romuleam remeavit ad urbem, ipsi smodo dictam urbem monasterium aedificare coepit; quod morte preventus consummare non potuit. Successor tamen ejus Paulus illud nobiliter consummavit, et quosdam Dei servos natione
Abbreviated transcription (Latin):
rũ constantinopolim hostilit̾
circũdedit fere ꝑtrienniũ.
S cuub multa p̃cũ instantia
dm̃ dep̃cantib tandẽ fugã
inefficax arripuit.⁊ pꝰmodr̃
tanea tẽpestate submersa ꝑ¬
iit. Porro leo augͦtꝰ anno ĩꝑn
sui octauo. om̃s scãs inragines
destrui p̃cepit. Maximo enĩ o¬
dio eas abominabat᷑ & omnes
iuirtutiferas scõꝵ reliquias.

Expanded text:
hostiliter circumdedit fere per triennium. Sed civibus multa precum instantia Deum deprecantibus, tandem fugam gens inefficax arripuit, et postmotanea tempestate submersa periit. Porro Leo Augustus anno imperii sui octavo omnes sanctas imagines destrui praecepit. Maximo enim odio illas abominabatur, et omnes virtutiferas sanctorum reliquias.
Abbreviated transcription (Latin):
sit. Circa hos p̃t̾ea dies childe¬
francoꝵ deseruit habendum
filio suo minori dagob̾to. S
iorib malleis fabroꝵ quib
tundi ⁊ extenuari gͣuior fer¬
ri mat̾ia solet. Qͥ maior regał
aule factꝰ sub dagob̾to uiniore
satis strenue cũ sarracenis pyg
rͥaceni ex affrica tͥnsfretan¬
tes hispaniã sibi subiugauãt.
indeq dagob̾ti tẽꝑib cũ uxori¬
b ⁊ pariuilis erũpentes aqͥta¬
niã galliȩ ꝓuntiã inuasert᷑.
no in aqͥtania apud pictañ.
⁊ alt̾o iuxta narbonẽ ita deui¬
cit. ut hispaniã eos redire com¬

Expanded text:
. Circa hos preterea dies ChildeFrancorum deseruit habendum filio suo minori Dagoberto cfjoribus malleis fabrorum quibus tundi et extenuari gravior ferri materia solet. Qui major regalis aulae factus sub Dagoberto , satis strenue cum Saracenis pugnai tempore Saraceni ex Africa transfretantes, Hispaniam sibi subjugaverant, indeque Karoli temporibus cum uxoribus et parvulis erumpentes Aquitaniam Gano in Aquitania apud Pictavium et altero juxta Narbonem, ita devicit ut Hispaniam eos redire com
Abbreviated transcription (Latin):
nardum autẽ filium pipinifilii su ttalie regem fecit. deces¬
sit autẽ anno uite sue .lxx. scđõ. Regni uero sui .xluii. Et in¬
rias. Sepultus est autẽ in eccła scẽ dei genitricis mariȩ a¬
quisgram. arcusq supra tumulum eius deauratꝰ ẽ. extruc¬
tus. Ceterũ eiꝰ omnia gesta que uulgo nairant᷑: non sunt
hic propter uitandum fastidium legentis pleniter expla¬
nata. Preterea rome post leonem cuiꝰ supra fecimꝰ m̃cionẽ.
sedit stephanꝰ quartꝰ. Stephano quoq successit pasc̾alis. Eo¬
dem quoq tempore floruit sc̃s egidius confess or p̾ciputis na¬
tione gregus. qui dei nutu uemens ad gallias in ꝓuincia su¬
i septimana nom̃ est. heremiticã duxit uitã. Claruit oe
Qui de monastero montis cassim uenit ingalliam attrad
amore et opimone prefati principis karoli precellentis¬
simi imperatoris.

Expanded text:
nardum autem, filium Pipini filii sui, Italiae regem fecit. Decesnardum autem, filium Pipini filii sui, Italiae regem fecit. Decessit autem anno vitae suae 72, regni vero sui 47. et in Sepultus est autem in ecclesia sanctae Dei genitricis Mariae Aquisgrani, arcusque supra tumulum ejus deauratus est exstructus. Ceterum ejus omnia gesta quae vulgo narrantur non sunt hic propter vitandum fastidium legentis pleniter explanata. Preterea Romae post Leonem, cujus supra fecimus mentionem, sedit Stephanus quartus; Stephano quoque successit Paschalis. Eodem quoque tempore floruit sanctus Egidius confessor precipuus, natione Grecus, qui Dei nutu veniens ad Gallias, in provintia cui Septimania nomen est heremiticam duxit vitam. Claruit etiam Qui de monasterio montis Cassini venit in Galliam, attractus amore et opinione prefati principis Karoli precellentissimi imperatoris.
Abbreviated transcription (Latin):
pendere: atq Ad omnẽ honestatẽ erudiri iuissit. Exhis õib
duos tmfilios ac filiam priusqͣm moreret᷑ amisit. Rarolũ
quuratumaiorerat. et pipinum quẽ regem italiȩ fecerat: a&
rochradem. quȩ filiarũ euis pͥmogenita. a constantino gie¬
gorum imperatore desponsataerat. Quorũ pipinus unũ
tilium bernardum. filias autẽ quinq ad alaydem. atulam.
pundradam. berthaidam. ac theodoratã. supeistites reliquit
In quib rex pietatis iuȩ precipuũ documentũ ostendit eũ
diuo defuneto. nepotem patri succedere. & neptos interfilias
dias educari fecisset. Imperator deniq incephoruis consta¬
tinopolitanus ad eum misit et firimssimũ fedus cum eo dis¬
posunt. totamq uenetiam illi uoluntate spontanea donauit.
sibi cerneret inminere: ludouico filio suo. qm aquitanie
regem dudum orcdinauerat: coronã imꝑialẽ reliquit. Beni¬

Expanded text:
pendere atque ad omnem honestatem erudiri jussit. Ex his omnibus pendere atque ad omnem honestatem erudiri jussit. Ex his omnibus duos tantum filios ac filiam, priusquam moreretur, amisit, Karolum, qui natu major erat, et Pipinum, quem regem Italiae fecerat, et Rothrudem, quae filiarum ejus primogenita a Constantino Graecorum imperatore desponsata erat. Quorum Pipinus unum filium Bernardum, filias autem quinque, Adalaydem, Atulam, Gundradam, Berthaidem ac Theoderatam superstites reliquit. In quibus rex pietatis suae precipuum documentum ostendit, cum filio defuncto nepotem patri succedere et neptes inter filias suas educari fecisset. Imperator denique Nicephorus Constantinopolitanus ad eum misit, et firmissimum fedus cum eo disposuit, totamque Venetiam illi voluntate spontanea donavit sibi cerneret imminere, Ludovico filio suo, quem Aquitaniae regem dudum ordinaverat, coronam imperialem dereliquit; Ber
Abbreviated transcription (Latin):
tis ueluit noctu sobiitus erat duab horis quiescere. Noctrors
sic borimebat. ut sompnũ quater. aut quimquies ñ solum
erpgiscendo. sed eciã surgendo interrumperet. habuit pred
buit et ties filias. Rottrudem. bergam. & gisiam. habuit
c̃ alias filias de fastrada sua uxore. frastrada uero defuncta
leothgandam alemannã duxit uxorem. Et ea mortiua: habu¬
it iterum duas concubinas. gresuindã saronici genens. deq̃
eiata ẽ filia nomine ad altruth. et reginam que genuit ei
irgonem et hugonẽ preterea mater eiꝰ bertrada ininae¬
no apud eum honore consenuit. liberos quoq suos ita cen¬
suiti s sutuendos. ut tam filii quam filiȩ prmoliberalib
stunis quib et ipse operam dabat erudirentur: uum fiios
cum primnũ ecas paciebatur more francorum equitare. et
irmis ac uenationib excerteri fecit. filas uemo laneficio as¬
suescere. aloq ac fuso ne ꝑ ocium torperent operam imi¬

Expanded text:
ntis, velut noctu solitus erat duabus aut tribus horis quiescere. Noctibus ntis, velut noctu solitus erat duabus aut tribus horis quiescere. Noctibus sic dormiebat, ut somnum quater aut quinquies non solum expergiscendo sed etiam surgendo interrumperet. Ib. c. 18.buit et tres filias, Rothrudem, Bergam et Gislam. Habuit etiam alias duas filias de Fastrada sua uxore. Fastrada vero defuncta, Leothgardam Alamannam duxit uxorem; et ea mortua, habuit iterum duas concubinas, Gresuindam Saxonici generis, de qua nata est ei filia nomine Adaltruth, et Reginam, quae genuit ei Drogonem et Hugonem. Preterea mater ejus Bertrada in magno apud eum honore consenuit. Ib. c. 19. Liberos quoque suos ita censuit instituendos, ut tam filii quam filiae primo liberalibus studiis, quibus et ipse operam dabat, erudirentur. Tum filios, cum primum aetas patiebatur, more Francorum equitare et armis ac venationibus exerceri fecit. Filias vero lanificio assuescere coloque ac fuso, ne per otium torperent, operam im
Abbreviated transcription (Latin):
noꝵ. & iherosolimis. & alexandrie. atq cartagini pecunias
multas mittere satagebat. Ob hoc eciã maxime transmarinoꝵ
regum amicitias expetebat ut sub eis degentib xp̃ianis ali
imperator corpore fuit amplo. atq robusto. statura emi¬
nenti. et apice capitis rotundo. naso paululũ mediocritate
excedente. oculis pulcris. caniciȩ ueneranda. facie leta. uoce cla¬
q cotidiana quaternis tantũ ferculis prebebat᷑. preter assam
camem qͣm uenatores uerub inferre solebant. qua ille libĩ¬
trus quam ullo alio uescebatur. Intercenandũ autẽ aliqͦd
acroama. aut lectorem audiebat. Legebant᷑ ei historie anti¬
quoꝵ. et res gestȩ delectabatur: &e libris sc̃i augustim. pĩ¬
cipueq his quȩ de ciuitate dei pretitulati sunt. uiniuems
omnis potus adeo parcus in bibendo erat. ut suꝑ cena tas
plusqͣmterbiberet. Estate post cibum meridianũ pomori
aliqund sumens ac semel bibens depositis uestib & cascians¬

Expanded text:
 Hierosolimis et Alexandriae atque Kartagini peccunias multas mittere satagebat. Ob hoc etiam maxime transmarinorum regum amicitias expetebat, ut sub eis degentibus christianis imperator corpore fuit amplo atque robusto, statura eminenti et apice capitis rotundo, naso paululum mediocritatem excedente, oculis pulchris, canitie veneranda, facie leta, voce claarissime, coenaque cotidiana quaternis tantum ferculis prebebatur, preter assam carnem, quam venatores veribus inferre solebant, qua ille libentius quam ullo alio cibo vescebatur. Inter coenandum aut aliquod acroama aut lectorem audiebat. Legebantur ei historiae et antiquorum res gestae; delectabatur et libris sancti Augustini, precipueque his qui de civitate Dei pretitulati sunt. Vini vero et omnis potus adeo parcus in bibendo erat, ut super coenam raro plus quam ter biberet. Aestate post cibum meridianum pomorum aliquid sumens, ac semel bibens, depositis vestibus et calciame
Abbreviated transcription (Latin):
ta sub eius imperio sunt reꝑta. ĩmo afundamentis. edificata
monasteria. sed precipue hec. Monasteriũ sc̃i philiberti. Mo¬
nasteriũ sc̃i florentii. Monasteriũ carossi. Monasteriũ conca
Monasteriũ sc̃i maxentii. Monasteriũ menate. Monasterium
magni loci. Monasteriũ musiacũ. Monasteriũ scĩ sauim. Mx¬
nasteriũ nouiliacum. Monasteriũ sc̃i theofridi. Monastenũ
sc pacescunti. Monasteriũ dorosa. Monasteriũ sollempni¬
Acum. o onasteriũ puellare sce̾ mariȩ. monasteriũ ꝓueuare
soe radegundis. Monasteciũ de uera. Monasteriũĩ de utera in
Pag  holosano. M anastent̃ ualida in septimnamna. Monastieris
plitima. quib ueluti quibdam libnis totum decorat᷑ aqui¬
tinie legnum. Que omnia ipse ipiissimꝰ imꝑator Rarol
maginis duri et augenti ponderib gẽmarũq preciosarũ
srornautt miurerib amplisimis &e honorib: ditauit. Et i

Expanded text:
ta sub ejus imperio sunt reparata, immo a fundamentis aedificata ta sub ejus imperio sunt reparata, immo a fundamentis aedificata monasteria, sed precipue haec: monasterium sancti Philiberti, monasterium sancti Florentii, monasterium Caroffi, monasterium Concas, monasterium sancti Maxentii, monasterium Menate, monasterium Magniloci, monasterium Musiacum, monasterium sancti Savini, monasterium Noviliacum, monasterium sancti Theofridi, monasterium sancti Pascentii, monasterium Dorosa, monasterium Sollempniacum, monasterium puellare sanctae Mariae, monasterium puellare sanctae Radegundis, monasterium de Vera, monasterium Deutera in pago Tholosano, monasterium Valida in Septimania, monasterium plurima, quibus veluti quibusdam lichnis totum decoratur Aquitaniae regnum. Quae omnia ipse piissimus imperator Karolus Magnus auri et argenti ponderibus gemmarumque preciosarum exornavit muner
Abbreviated transcription (Latin):
Anolus gͥ magnus ex rege francorum factusim
hic suscepta sicut superius dictumẽ. & ordina¬
yta re publida: inchoauit opera plurima ad im
in locis. Interque uidentur eẽ precipuam basilica sc̃e deige¬
nitricis aquisgrani opere mirabili constructa. & pons apd̾
magonciacum in rheno qͥngentorum passuũ longitudinis:
nam tanta ẽ ibi fluminis latitudo. Qui tam̃ uno antequãde¬
cederet anno incendio conflagrauit. nec refici potuit. propt
festinatum illius decessum. quãquam in ea meditatõne eẽt.
ut pro ligneo lapideum restitueret. Inchoauit. & palacia operiꝰ
egregii. unum haut longe a magonciaca ciuitate. iuxta uillã
cui uocabulum ẽ. ingelebẽ. & alterum nouiomagi. suꝑ uaha¬
lem fluuium. qui bathauoꝵ insulam in parte meridiana p̃¬
terfiuit. precipue tam̃ edes sacras ubicumq in toto regno
suo uetustata collapsa comperit. pontificib et patrib ad
quorum curã ꝑtinebant ut restaurarent᷑ imꝑauit. ad hi¬

Expanded text:
ur Magnus ex rege Francorum factus imHic suscepta, sicut superius dictum est, et ordinata re publica, inchoavit opera plurima ad impersis in locis. Inter quae videntur esse precipua basilica sanctae Dei genitricis Aquisgrani opere mirabili constructa, et pons apud Magontiacum in Rheno quingentorum passuum longitudinis; nam tanta est ibi fluminis latitudo. Qui tamen uno antequam decederet anno incendio conflagravit, nec refici potuit propter festinatum illius decessum, quamquam in ea meditatione esset ut pro ligneo lapideum restitueret. Inchoavit et palatia operis egregii, unum haut longe a Magontiaca civitate juxta villam cui vocabulum est Ingelebem, et alterum Noviomagi super Vahalem fluvium qui Batavorum insulam in parte meridiana preterfluit. Precipue tamen edes sacras ubicumque in toto regno suo vetustate collapsas comperit, pontificibus et patribus, ad quorum curam pertinebant, ut restaurarentur imperavit, adhi
Abbreviated transcription (Latin):
sed non diu in regno resedit. Mortuus quidẽ ẽ post he
nouiomo ciuitate sepuitꝰ. Regnauit autẽ annis .u.¬
& dimidio. franci uero theodoricum cala. monasterio
enutritum filiũ dagobenti iumoris regem superse
statuunt. Quinc̃ anno uͣi. in regno resedit ł subsi

Expanded text:
sed non diu in regno resedit. Mortuus quidem est post haec, sed non diu in regno resedit. Mortuus quidem est post haec, Noviomo civitate sepultus; regnavit autem annis 5 et dimidio. Franci vero Theudericum, Cala monasterio enutritum, filium Dagoberto iunioris, regem super se statuunt, qui nunc anno sexto in regno subsi
Abbreviated transcription (Latin):
Oititem tempore p̾dictus uir carlus excercitu cõmo¬
to iterum contra chilpericum ut raganfredũ con
accelerant. Sed carlus pacem fieri postulat. Illisq contra¬
dicentib ad plium egressi sunt in loco nuncupato iuncia
qͥdem fortit bellantib chilperic ẽ ragãferdo t̾ga u̾tit. sars iulit
ertitit. Regiones illas uastatas. atq captiuatas itẽq
cuni mnulta preda in austriã reuersus. solonia cuita¬
trreuensus ueniens ibiq sedicionẽ intulit. Cum pleu¬
trude matrona disceptauit. &e thesauros patris sui sa
gaciter recepit. regemq sibi statuit chlotariũ noĩe
Chilpericus itaq ut ragam fredus eudonem ducem
expetunt in auxitio. Qui mouens excercitũ contra
perierit. At ille constanter ei occurrit intrepidꝰ. Sede
eudo fugiens parisus ciuitate regressus chilperics
cum thesauris regalib sublatum ultra ligerẽ recessit.¬
anno insecuto legationem ad eudonem dirigens ann¬
citias q cum eo fãciens. Ille uero chilpericum regẽ cũ

Expanded text:
tiam tempore praedictus vir Carolus exercitu commoto iterum contra Chilpericum vel Ragenfredum ad accelerant. Sed Carolus pacem fieri postulat. Illisque contradicentibus, ad praelium egressi sunt in loco nuncupante Vinciaisque fortiter bellantibus, Chilpericus cum Ragenfredo terga vertit. Carolus victor exstitit. Regionibusque illis vastatis atque captivatis, iterum cum multa praeda in Austria reversus, Coloniam civitatem venit, ibique seditionem intulit. Cum Plectrude matrona disceptavit, et thgaciter recepit, regemque ibi statuit nomine Clotarium. Chilpericus itaque vel Raganfredus Eudonem ducem expetunt in auxilium, qui movens exercitum contra Carolum perrexit. At ille constanter occurrit ei intrepidus. Sed Eudo fugiens, Parisius civitate regressus, Chilpericum regem cum thesauris regalibanno insecuto legationem ad Eudonem A. dirigens amicitiasque cum eo faciens. Ille vero Chilperice rege cum
Abbreviated transcription (Latin):
nonis. uesuntiũ. lugdimũ Rochomagꝰ. Remis. arclas. uien¬
has oenes idem potentissimꝰ imꝑatte honorabilter multi
munerib ercolebat ẜ p̃cipue romanã inter eas ȩcctam &
erumi grecã linguam meliꝰ poterat intelligere qͣm pro¬
minciare. In dilcenda demq gramatica petrũ pisarũ
habnuit auditorẽ: et in ceteris disciplinis aibinũ cognom̃to ai¬
cinũ. bempsabat &̃ scribere. tabulasq ferebat.ut cum iacu¬
pitum tempꝰ eẽt amanũ literis effigendis assuesceret. S parũ
nam summa pietate semꝑ excoluit. et ȩccl̃am mane et ues¬
pere. necnon et nocturnis horis. et sacnticii tempore impigre
frequentauit. Circa pauperes quoq liberalitate maxima pre¬
dituserat. ut qui non solum in suo regno illis subuenire uerõ
&e in transmarinis regionib. in sẏtiam. et egiptũ. o affricam

Expanded text:
nonis, Vesontium, Lugdunum, Rothomagus, Remis, Arelas, VienIb. c. 27. Has omnes idem potentissimus imperator honorabiliter multis muneribus excolebat; sed precipue Romanam inter eas ecclesiam erum Grecam linguam melius poterat intelligere quam pronuntiare. In discenda denique grammatica Petrum Pisanum habuit auditorem et in ceteris disciplinis Albinum cognomento Alcuinum. Temptabat etiam scribere, tabulasque ferebat, ut, cum vacuum tempus esset, manum litteris effigiendis assuesceret; sed parum que christianam summa pietate semper excoluit, et ecclesiam mane et vespere necnon et nocturnis horis et sacrificii tempore impigre frequentavit. Ib. c. 27. Circa pauperes quoque liberalitate maxima preditus erat, ut qui non solum in suo regno illis subvenire, verum etiam in transmarinis regionibus in Syriam et Aegiptum et Affricam
Abbreviated transcription (Latin):
c̃ duce minime ꝑhorrescens. fac¬
to alt̾natim milttũ concurs u
bellũ cõmisit. tantaq eos ilico
strage deleuit ut quos gladius
nõ extuxit. deo formidinẽ ĩfe¬
rente fugientes absorberet flu¬
castella ꝓteruorũq ⁊ facinorosoꝵ
domicilia. Uuido uero e p̾lio elap¬
sus. briocũ expetut. ĩ quo
obseratis portarũ
repagilis
cupiens libe¬
rari se aliquandiu
obstrurit. Quẽ dux rege
franciã repetente ꝓpere ĩ secutꝰ
intra castelli ambitũ sepsit obsi¬
dione. stabsutis munitõnib in
utraq fluminis ꝑte uocabilo
risle. Uidens ꝓfecto uuido se
nullo pacto aloco effugere posse
astͥctus famis calamitate ꝑ a
mieos cõprlsus e̾. supplex ⁊ cõ¬
missi penitens eiꝰ clementiã
expetere. Ciuꝰ dux suoꝵ consul
peꝑcit. ⁊⁊ recepto castello brio¬
ci: cũ sius domesticis eũ ĩ sua¬
manere domo iussit. Conspici¬
entes itaq cunti optimates¬
qͥ a ducis deuiarant fidelitate

Expanded text:
cum duce minime perhorrescens, faccum duce minime perhorrescens, facto alternatim militum concursu bellum commisit, tantaque eos illico strage delevit, ut quos gladius non exstinxit, Deo formidinem inferente, fugientes flucastella et facinorosorum domicilia. Wido autem e praelio lapsus Briocum expetiit, in quo obseratis portarum repagulis, cupiens liberari, se aliquandiu obstruxit. Quem dux, rege Franciam repetente, prospere insecutus, intra ambitum sepsit obsidione, stabilitatis munitionibus in utraque parte fluminis vocabulo Rifle. Videns profecto Wido se nullo pacto a loco effugere posse, astrictus famis calamitate, per amicos compulsus est supplex, et commissi poenitens, ejus clementiam expetere. Cujus dux, suorum consultlli pepercit et recepto castello Brioci cum suis domesticis eum manere in domo sua jussit. Conspicientes itaque cuncti optimates, qui deviarant a ducis fidelitate,
Abbreviated transcription (Latin):
lerat castrũ brioci quasi mim̾e
firmiꝰ astringende fidelitatis.
Is ⁊ enĩ inuectus suꝑbie pluri¬
mos ꝓceres uelut absalon ab eius
fidelitate cepit a u̾extere. ⁊ in
sue ꝑfidie uoragine complica¬
re. in tantũ ut nigellũ constã¬
tiniensẽ p̾sidem inhac conspi¬
ratione annecteret: ⁊ a seruicio
electissimo pͥncipi sacͣmentor ob¬
ligatione debito c̃ multis aliis
funditꝰ exturbaret. Considerans
itaq prudentissimꝰ dur se tantoꝑe
a suis destitui. ⁊ eos suoꝵ mu
nicipioꝵ p̃̾sidiis iugit᷑ robustiꝰ
uallari. uerens ne a comittatꝰ
sitate actus hemricũ francoꝵ
regera expeciit ꝓ subueniendi
obtentu. Tunc tandẽ rex me¬
mor beneficii a patre eiꝰ quon¬
dam sibi inpensi uirib francoꝵ
simul coactis. orimensẽ comita¬
tũ aggressus ualesdunas uenit.
ubi ĩnum̾abiliũ infestissimo ar¬
matorũ animo exerertũ stͥctis
gladiis p̃liũ sibi intep̾tantẽ offẽ¬
dit. Quoꝵ efferos impetus rex

Expanded text:
lerat castrum Brioci quasi munere firmius astringendae fidelitatis. Is etenim fastu innectus superbiae, plurimos proceres velut Absalon ab ejus fidelitate coepit avertere et in suae perfidiae voragine complicare; in tantum ut Nigellum Constantiniensem praesidem in hac conspiratione annecteret, et a servitio quod electissimo principi sacramentorum obligatione debebat, cum multis aliis funditus exturbaret. Considerans itaque prudentissimus dux se tantopere a suis destitui, et eos suorum mancipiorum praesidiis jugiter robustius vallari, verens ne a comitatus sitate coactus Henricum Francorum regem expetiit pro subveniendi obtentu. Tunc tandem rex memor beneficii quod a patre ejures Francorum simul coegit, et Oximensem comitatum aggressus, Valedunas venit, ubi innumerabilium infectissimo armatorum animo exercitum strictis gladiis praelium sibi intentantem offendit. Quorum efferos impetus rex
Abbreviated transcription (Latin):
gitur dux rã flore uernans
gͦratissime iuentis cultũ dei ce¬
pit ultroneo corde amplecti.
imperitoꝵ quoq contubernia
a se eliminare ⁊ sapientũ cõ¬
siliis uti. rebus pollere bellicis. ⁊¬

Expanded text:
gitur dux jam flore vernans gratissimae juventutis, cultum Dei coepit ultroneo corde amplecti, imperitorum quoque contubernia a se eliminare et sapientum consiliis uti, bellicis rebus pollere,
Abbreviated transcription (Latin):
Nterea fr̾ eiꝰ aluredꝰ militi¬
bus ñ parui numeri sup̃tis
hac tͣnffretans dorob̃niã ue¬
nit. Inde siquidẽ interiora.
penetrans regni Godumu̾ co¬
mitẽ obiuũ habuit: Quẽ idẽ
comes in sua fide suscipiens:
pacis oscillo ⁊ c̃ eo ꝑcepto cibo
medio intempeste noctis ma¬
nibus pꝰ tergũ ligatis. illũ
heroldõ regi apud londomã
c̃ suoꝵ nõ nullis destinauit
nuilites autẽ suos ꝑtim ꝑ an¬
gloꝵ regnũ distraxit. ꝑtĩ

Expanded text:
nterea frater ejus Aluredus milites non parvi numeri assumpsit, hac transfretans Doroberniam venit. Inde siquidem interiora penetrans regni, Goduinum comitem obvium habuit. Quem idem comes in sua fide suscepit, pacis osculo et cum eo percepto cibo, medio intempestae noctis, manibus post tergum ligatis illum Heraldo regi apud Lundoniam cum suorum nonnullis destinavit. Milites autem suos partim per Anglorum reg
Abbreviated transcription (Latin):
post nõ multo suꝑstes: obut
mortẽ. Cui suecessit fr̃ eiꝰ
hardechunit᷑. a dacia regͥssuᷤ
ex emma matre euurͣdi natus
Qui post paulũ confirmatꝰ ĩ
culmine regni frem suũ eĩtuar¬
dũ a normanma reuocauit. ac
secũ cohabitare fecit. Ipse aũ
ñ plenis duobis subsistens:
exiuit hominẽ euuardũ tocius
regni relinquens heredem.

Expanded text:
t superstes obiit mortem, cui successit frater ejus Hardechunutus a Dacia egressus, ex Emma Edwardi matre natus. Qui post paululum confirmatus in culmine regni, fratrem suum Edwardum a Northmannia revocavit, ac secum cohabitare fecit. Ipse autem non plenis duobus annis existens, exivit hominem, et Edwardum totius regni reliquit haeredem.
Abbreviated transcription (Latin):
ti. tam̃ propter timorẽ regis degradauer̃t arnulfum. oe
ordinauert̃ gerbeitum. Seuumꝰ autẽ plus timens deũ
quam terrenum regem. noluit consentire regis nequiciȩ.
sed magis inquantum potuit redarguit ipsum regẽ prop¬
ter qͣm causam ira regis contra eum efferbuit.
um magno itaq dedecore expelli uissit rex arnulfum¬
de ecclesia beate dei genitricis marie remensis: & sic
alligatum retrudi in carcerem. Alligatus autẽ incarcere
mansit ibi annis trib. Nunciantur hec omĩa presuli roma¬
no. Qui ualde indignatꝰ super hoc facto: interdixit omnes
epos qui arnulfum deiecerant. & Gerbertũ ordinauerant.
Misit quoq leonem abbatem a sede apl̃ica ad domnũ
Seuuinum archiep̃m urbis senonice: qui uice sua inur¬
be remensi sinodum congregaret. mandans illi. ut sinedi

Expanded text:
ti, tamen propter timorem regis, degradaverunt Arnulfum et ti, tamen propter timorem regis, degradaverunt Arnulfum et ordinaverunt Gerbertum. Seguinus autem plus timens Deum quam terrenum regem, noluit consentire regis nequitiae; sed magis in quantum potuit redarguit ipsum regem; propter quam causam ira regis contra eum efferbuit. Cum magno itaque dedecore expelli de ecclesia Beatae Dei genitricis Mariae Remensis, et sic alligatum retrudi in mansit ibi annis tribus. Nuntiantur haec omnia presuli Romano. Qui valde indignatus super hoc facto, interdixit omnes episcopos qui Arnulfum dejecerant et Gerbertum ordinaverant. Misit quoque Leonem abbatem a sede apostolica ad donnum Seguinum archiepiscopum urbis Senonicae , qui vice sua in urbe Remensi synodum congregaret; mandans illi ut sine di
Abbreviated transcription (Latin):
& modestus. frater hlotharii regis ex concubina noĩe arnul¬
fus. hugo autẽ rex inuidebat ei uolens exterminare pro¬
gemem hlotharii regis. Congregansq inurbe remenfi. sỹ¬
nodum isdem hugo Rex. inuitauit archiep̃m senonice urbiᷤ
nomine seuuinũ. eum suffraganeis suis. In quo concilio
fecit degradare domnũ arnulfum archiep̃m remoꝵ dolo
nepotis sui quem tenebat in carcere. dicens non debere
eẽ ep̃m natum ex concubina. In loco uero eius consecrari
fecit dominũ giRbertum monachum philosophũ. Qui ge¬
bertus: magister fuit Roberti regis filii istius hugonis
& domni leotherici archiep̃i successoris uenerabilis Se¬
uuini. Arnulfum autẽ fecit mancipari custodie aureli¬
anis ciuitate. Uenerabilis itaq Seuirmꝰ archiepẽ non
consensit in degradatione arnuifi. neq in ordinatione Ger¬
berti. Iusfio autem regis urgebat. Alii uero ep̃i licet inui¬

Expanded text:
 bonus et modestus, frater Hlotharii regis ex concubina, nomine Arnul bonus et modestus, frater Hlotharii regis ex concubina, nomine Arnulfus. Hugo autem rex invidebat ei, volens exterminare progeniem Hlotharii regis. Congregansque in urbe Remensi synodum , hisdem Hugo rex invitavit archiepiscopum Senonicae urbis nomine Seguinum cum suffraganeis suis. In quo concilio fecit degradare domnum Arnulfum archiepiscopum Remorum, dolo nepotis sui quem tenebat in carcere, dicens non debere esse episcopum natum ex concubina. In loco vero ejus consecrari fecit donnum Gerbertum monachum philosophum. Qui Gerbertus magister fuit Roberti regis, filii istius Hugonis, et donni Leotherici archiepiscopi , successoris venerabilis Seguini. Arnulfum vero fecit mancipari custodiae Aurelianis civitate. Venerabilis itaque Seguinus archiepiscopus non consensit in degradatione Arnulfi neque in ordinatione Gerberti. Jussio autem regis urgebat. Alii vero episcopi, licet invi