comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
exterius. illa interius et ista sensu cor¬
poris sentiamus illa mente intelligamtꝰ
nosq ip̃e ammi non sensibiles sumus
idest corpora sed intelligibiles. q̃m uita
sumus: tam̾a ut diici tanta facta est in
corporibus consuetudo. et ita inhec miro
modo relabens fortasse nostra proiecit intẽ¬
tio ut cum ab incerto corporum ablata fu¬
erit ut in spũ multo certiore ac stabiliore
cognitione figatur refugiat ad ista. et i¬
biappetat iequiem. unde traxit infumita¬
tem. Cuius egritudini congruendum
est. ut si quando interiora spiritalia ac¬
commodatius distinguere atq facilius in¬
sinuare conamur: de corporalibus exteriori¬
bus similitudinum documenta capiamus.
Sensu igitur corporis exterior homo predi¬
tus. sentit corpora. et iste sensus quod faci¬
le aduertitur quinq partitus est: uidẽdo
aucliendo. olfaciendo. gustando. tangendo.
Sed et multum necessarium ut omnes
hos quinq sensus id quod querimus

Expanded text:
exterius, illa interius, et ista sensu corexterius, illa interius, et ista sensu corporis sentiamus, illa mente intelligamus; nosque ipsi animi non sensibiles simus, id est, corpora, sed intelligibiles, quoniam vita sumus: tamen, ut dixi, tanta facta est in corporibus consuetudo, et ita in haec miro modo relabens foras se nostra projecit intentio, ut cum ab incerto corporum ablata fuerit, ut in spiritum multo certiore ac stabiliore cognitione figatur, refugiat ad ista, et ibi appetat requiem unde traxit infirmitatem. Cujus aegritudini congruendum est: ut si quando interiora spiritualia accommodatius distinguere atque facilius insinuare conamur, de corporalibus exterioribus similitudinum documenta capiamus. Sensu igitur corporis exterior homo praeditus sentit corpora: et iste sensus, quod facile advertitur, quinquepartitus est; videndo, audiendo, olfaciendo, gustando, tangendo. Sed et multum est, et non necessarium, ut omnes hos quinque sensus id quod quaerimus
Abbreviated transcription (Latin):
undecimus. Capitulum primum.
um est sicut interiorẽ
hominem indelligenti¬
a. sic exteriorem sen¬
su corporis preditũ.
Nitamur igitur si
possumus in hoc qͦ
exteriore indagare
qualecumq uestigi¬
um trinitatis. non qͥlua et ip̃e eodem modo
sit. sit ymago dei. Manifesta ẽẽ quippe
apłica sententia que interiorem hominẽ
renouari indeiagnitionem declarat. se¬
cundum ymaginem eius qui creauit eũ.
cum et alio loco dicat. et si exteriorhomo
noster corrumpitur. sed interior renoua¬
tur de lie indiem. In hoc ergo qui corr¬
rumpitur queramus quemadinodum
possumus quandam trmitatis effigiem.
et si non expressiorem: tamen fortassis
actlignoscendum faciliorem. Neq enmmi
fiustra et iste homo dicitur: nisi quia in¬
est ei non nulla int̾ioris similitudo et in¬
illo ip̃o orcline conditionis nostre quo mor¬
tales atq camades effecti sumus facilus
et quasi familiarius uisibilia quam in¬
celligibilia pertractamus. cum ista sint

Expanded text:
RIMUM. um est, sicut interiorem hominem intelligentia, sic exteriorem sensu corporis praeditum. Nitamur igitur, si possumus, in hoc quoque exteriore indagare qualecumque vestigium Trinitatis, non quia et ipse eodem modo sit imago Dei. Manifesta est quippe apostolica sententia, quae interiorem hominem renovari in Dei agnitione declarat secundum imaginem ejus qui creavit eum: cum et alio loco dicat, Et si exterior homo noster corrumpitur, tamen interior ronovatur de die in diem . In hoc ergo qui corrumpitur, quaeramus, quemadmodum possumus, quamdam Trinitatis effigiem, et si non expressiorem, tamen fortassis ad dignoscendum faciliorem. Neque enim frustra et iste homo dicitur, nisi quia inest ei nonnulla interioris similitudo. Et illo ipso ordine conditionis nostrae quo mortales atque carnales effecti sumus, facilius et quasi familiarius visibilia quam intelligibilia pertractamus: cum ista sint
Abbreviated transcription (Latin):
tam igitur intelligentiam. totamq uolũ¬
tatem meam meinini. S imiliter cum hec
tria intelligo: tota simul intelligo. Nec e
nuim quicquam intelligibilium non intel¬
ligo: nisi quod ignoro. Quod autem igno¬
rõ: nec memini nec uolo. Quicquid itaq
intelligibilium non intelligo: consequen¬
ter eciam nec memiii nec uolo. Quicqͥd
ergo intelligibilium memini. uolo conse¬
quenter et intesligo. Noluntas eciam o¬
mea totam intelligentiam. totamq me¬
moriam meam capite dum toto utor qd̾
intelligo et memini. Qua p̃p quando in¬
uicem a singulis et tota omnia capum¬
tur equalia sunt tota singula totis sin¬
gulis. et tota singula simul omnibus
totis. Et hec tria unum. una uita. ima

Expanded text:
tam igitur intelligentiam, totamque voluntam igitur intelligentiam, totamque voluntatem meam memini. Similiter cum haec tria intelligo, tota simul intelligo. Neque enim quidquam intelligibilium non intelligo, nisi quod ignoro. Quod autem ignoro, nec memini, nec volo. Quidquid itaque intelligibilium non intelligo consequenter etiam nec memini, nec volo. Quidquid autem intelligibilium memini et volo, consequenter intelligo. Voluntas etiam mea totam intelligentiam totamque memoriam meam capit, dum toto utor quod intelligo et memini. Quapropter quando invicem a singulis et tota omnia capiuntur, aequalia sunt tota singula totis singulis, et tota singula simul omnibus totis; et haec tria unum, una vita, una
Abbreviated transcription (Latin):
pe et uoluntas: ad aliquid licitur. ui¬
ta est autem una queq ad se ip̃am et mẽs
et eẽntia. Quo circa cuia hec eo sunt unũ
quo una uita. una mens: una eẽntia et
quicquid aliud ad seip̃a singula dict̃¬
tur eciam simul non pluraliter sed sin¬
gulariter dicuntur eo uero tria. quo ad
se inuicem referuntur. Que si equalia
non ẽẽnt. non solum singula a singidis
Sed eciam ab omnibus singula non
utiq se inuicem caperent: Neq emm tã¬
tum a singulis singula. uerum eciam
asingulis omnia capiuntur. Memini
enim me habere memoriam et intelligẽ¬
tiam et uoluntatem. et intelligo mein
meam memoriam et intelligentiam et uo¬
luntatem. simulmemini. Quod enim me¬
morie mee non memini. non est in memo¬
ria mea. Nichil autem tam in memoria:
quam ip̃a memoria est. Totam igitur
memini. Item quicquid intelligo: intel¬
ligere meꝰ scio. et scio me uelle: quicquid
uolo. quicquid autem scio memini. Co¬

Expanded text:
pe et voluntas ad aliquid dicuntur. Vipe et voluntas ad aliquid dicuntur. Vita est autem unaquaeque ad se ipsam, et mens, et essentia. Quocirca tria haec eo sunt unum, quo una vita, una mens, una essentia: et quidquid aliud ad se ipsa singula dicuntur, etiam simul, non pluraliter, sed singulariter dicuntur. Eo vero tria, quo ad se invicem referuntur: quae si aequalia non essent, non solum singula singulis, sed etiam omnibus singula; non utique se invicem caperent. Neque enim tantum a singulis singula, verum etiam a singulis omnia capiuntur. Memini enim me habere memoriam, et intelligentiam, et voluntatem; et intelligo me inamque meam memoriam, et intelligentiam, et voluntatem simul memini. Quod enim memoriae meae non memini, non est in memoria mea. Nihil autem tam in memoria, quam ipsa memoria est. Totam igitur memini. Item quidquid intelligo, intelligere me scio, et scio me velle quidquid volo: quidquid autem scio memini. To
Abbreviated transcription (Latin):
rum consideratur in illis tribus quid
possit quisq memoria intelligenti a
uoluntate: secundum eorum considera¬
tur quid habeat quisq in memoria et intel¬
ligentia. quo studiosa uoluntate ꝑuene¬
rit. Iam uero usus tercius in uoluntate
est pertrastante illa que memoria et intel¬
ligentia continentur. siue ad aliquid ea
referat. siue eoꝵ fine delectata conquiescat.
Ntiest enini assumere aliquid infaculta¬
tem uoluntatis. Erui est autem uti cum
gaudio non adhuc spei. sed iam rei. Pro¬
inde omnis qui fruitur utitur. assumit
enim aliquid in facultatem uoluntatis
cum fine delectationis: Non autem om¬
nis quiutitur fruitur. si id quod in
facultatem uoluntatis assumit. non ꝓp̃
illud ip̃m sed ꝓpter aliud appetunt. Hec
nec tres mentes sed unamens consequẽ¬
ter utiq nec tres substantie sunt. s una
substantia. ¶emoria quippe quod iu¬
ta et mens et substantia d̾r. ad seip̃am
uoluntate dixeum. Et intelligentia qͥp¬

Expanded text:
rum consideratur in illis tribus, quid rum consideratur in illis tribus, quid possit quisque memoria, intelligentia, et voluntate. Secundum eorum consideratur, quid habeat quisque in memoria, et intelligentia, quo studiosa voluntate pervenerit. Jam vero usus tertius in voluntate est, pertractante illa quae in memoria et intelligentia continentur, sive ad aliquid ea referat, sive eorum fine delectata conquiescat. Uti enim, est assumere aliquid in facultatem voluntatis: frui est autem, uti cum gaudio, non adhuc spei, sed jam rei. Proinde omnis qui fruitur, utitur; assumit enim aliquid in facultatem voluntatis, cum fine delectationis: non autem omnis qui utitur, fruitur; si id quod in facultatem voluntatis assumit, non propter illud ipsum, sed propter aliud appetivit. 18.nec tres mentes, sed una mens: consequenter utique nec tres substantiae sunt, sed una substantia. Memoria quippe, quae vita et mens et substantia dicitur, ad se ivoluntate dixerim: et intelligentia quip
Abbreviated transcription (Latin):
rum mens de se ip̃a certa maginem cli¬
est: tua hec potissimum con uine trini¬
siderata trastemus memorĩa. tatis. Au¬
intesligentiam. uoluntatem. In relii augͦ¬
his enim tribus inspitisolent eciam tim.
ingenia paruuloꝵ. cuiuismodi preferant
indolem. Quanto quippe tenatius et fa¬
cilius puer memunt quantoq acrius
intelligit. et studet ardentius: tanto est
laudabilioris ingen. Cun uero decuiꝰ¬
q doctrina queritur. non quanta frrmi¬
tate ac facilitate memmerit. uel quanto
acumine intelligat: sed quid menune¬
rit et quid intelligat queritur. et quia
nontantum quam doctus sit conside¬
ratur laudabilis amius: sed eciam ꝙͣ
bonus. Non tantum. quid meminerit
et qui intelligat. uerum eciam quid
uelit attenditur: non quanta flagran¬
tia uelit. sed quid uelit prius. demde o¬
quantum uelit. Cunc enim laudan¬
dus est d ammus uehementer amans:
cum id quod amat uehementer aman¬
clumest. Cum ergo dicuntur hectuia
ingenium doctrina usus. primum ho¬

Expanded text:
rum mens de se ipsa certa est, tria haec potissimum considerata tractemus, memoriam, intelligentiam, voluntatem. In his enim tribus inspici solent etiam ingenia parvulorum cujusmodi praeferant indolem. Quanto quippe tenacius et facilius puer meminit, quantoque acutius intelligit, et studet ardentius, tanto est laudabilioris ingenii. Cum vero de cujusque doctrina quaeritur, non quanta firmitate ac facilitate meminerit, vel quanto acumine intelligat; sed quid meminerit, et quid intelligat quaeritur. Et quia non tantum quam doctus sit, consideratur laudabilis animus, sed etiam quam bonus: non tantum quid meminerit et quid intelligat, verum etiam quid velit attenditur; non quanta flagrantia velit, sed quid velit prius, deinde quantum velit. Tunc enim laudandus est animus vehementer amans, cum id quod amat vehementer amandum est. Cum ergo dicuntur haec tria, ingenium, doctrina, usus, primum ho
Abbreviated transcription (Latin):
incligentia. q̃m semꝑ presto est quod ama¬
tur Qua pp eciam tardiorib dilucesce¬
re hec possunt. dum ea tractantur que ad
ammum tempore accedunt. et que illi tẽ¬
poraliter accidunt. cum meminit quod
ante non memmerat. et cum uidet quodan¬
tea non uidebat. et cum amat quod antea
non amabat. S ed aluid hec tractatio iã
possit exordium. ꝓpter huus libelli modũ.¬

Expanded text:
indigentia, quoniam semper praesto est quod amaindigentia, quoniam semper praesto est quod amatur. Quapropter etiam tardioribus dilucescere haec possunt, dum ea tractantur quae ad animum tempore accedunt et quae illi temporaliter accidunt, cum meminit quod antea non meminerat, et cum videt quod antea non videbat, et cum amat quod antea non amabat. Sed aliud haec tractatio jam poscit exordium, propter hujus libelli modum.
Abbreviated transcription (Latin):
tentionis iuibus ad illam anima Me-¬
summam et altissimam ẽẽnti corporiᷤ¬
am cuius impar ymago esthuma sẽ sib¬
na mens. sed tamen ymago. an ad icip¬
huc eadem tria distinctius declaranda it.¬
sunt in amna. ꝑ illa que extrinsecus
sensus corporis capimus. ubi temporasit
imprimitur rerum corporeaꝵ noticia ͤ
Mentem quippe ip̃am in memoria et
intelligentia et uoluntate siumetip̃uis
talem reperiebamus. ut q̃m semper se nos¬
se semperq se ip̃am uelle comprehendeba¬
tur. simul eciam semper sui meminisse sẽꝑ¬
q seip̃am intelligere et amare comprehen¬
deretur quamius non semper se cogitare
discretam ab eis que non sunt quod ip̃a
est ac ꝑ hoc clifficile in ea dignosctur me¬
moria sui. et intelligentia sui. Quasie¬
nim non sint hec duo. sed imum duobitꝰ
uocabulis appelletur sic apparetinea re
ubi ualde ista comunsta sunte et aliud
alio nullo prececlitur tempore. amorq ip¬
se non ita sentitur ẽẽ cum eum ñ ꝓdit

Expanded text:
tentionis viribus ad illam summam et altissimam essentiam, cujus impar imago est humana mens, sed tamen imago? an adhuc eadem tria distinctius declaranda sunt in anima, per illa quae extrinsecus sensu corporis capimus, ubi temporaliter imprimitur rerum corporearum notitia? Mentem quippe ipsam in memoria et intelligentia et voluntate suimetipsius talem reperiebamus, ut quoniam semper se nosse semperque se ipsam velle comprehendebatur, simul etiam semper sui meminisse, semperque se ipsam intelligere et amare comprehenderetur; quamvis non semper se cogitare discretam ab eis quae non sunt, quod ipsa est: ac per hoc difficile in ea dignoscitur memoria sui, et intelligentia sui. Quasi enim non sint haec duo, sed unum duobus vocabulis appelletur, sic apparet in ea re ubi valde ista conjuncta sunt, et aliud alio nullo praeceditur tempore: amorque ipse non ita sentitur esse, cum eum non prodit
Abbreviated transcription (Latin):
Nun decimo libro electus est sensus
oculorum. in quo id quod inuentum ẽ
in ceteris quatuor sensibus corporis
et non dictum possit agnosci. Atq ita
exterioris hominnus trinitas primo ĩhis
que cernuntur extrinsetus ex corpore
scilicet quod indenur et forma que uide
in aciem cernentis imprimitur. et utrũ¬
q copulantis intentione uoluntatis
apparuit. Sed hec tria noninter se equa¬
ua nec unius ẽẽ substantie claruerunt.
Seinde in ip̃o ammo ab his que extrurse¬
cus sensa sunt uelut introducta inuen¬
ta est aleera trinitas ubi apparerent ea¬
dem tria unius ẽẽ substantie ymagina¬
tio corporis que inmemoria est et indeĩ
es cogitantis et utrumq conungens
intentio uoluntatis. Sed ideo et ista
tunitas ad ecceriorem hominem repu¬
tata est pertinere quia de corporibus il¬
lata est que sentiuntur extrinsecus.

Expanded text:
undecimo ergo electus est sensus oculorum, in quo id quod inventum esset, etiam in caeteris quatuor sensibus corporis et non dictum posset agnosci: atque ita exterioris hominis trinitas primo in his quae cernuntur extrinsecus, ex corpore scilicet quod videtur, et forma quae inde in acie cernentis imprimitur, et utrumque copulantis intentione voluntatis, apparuit. Sed haec tria non inter se aequalia, nec unius esse substantiae claruerunt. Deinde in ipso animo ab his quae extrinsecus sensa sunt velut introducta inventa est altera trinitas, ubi apparerent eadem tria unius esse substantiae: imaginatio corporis, quae in memoria est, et inde es cointentio uoluntatis. sed ideo et ista trinitas ad exteriorem hominem reperta est pertinere, quia de corporibus inlata est, quae sentiuntur extrinsecus.
Abbreviated transcription (Latin):
sed quia non ex potestate humana ꝓp¬
terea returrens ad dectatem sursure¬
rigit corda hominum. ꝓpterq suble¬
uanda descenclit. Cap̃ .xiii. De unita¬
isidate persone filii dei et

Expanded text:
sed quia non ex potestate humana, propterea recurrens ad deitatem sursum erigit corda hominum, propter quae subleuanda descendit. CCXXVIIII. DE VNITATE PERSONAE FILII DEI ET
Abbreviated transcription (Latin):
cdline magnus est: quia ip̃e est. eadem
magnitudo. Et ideo sicut non dicimus tͦs
essentias: sic nec tres magnite: dituones.
Hoc est enm deo ẽẽ: quod est. magnum
esse. Eadem causa nec magnos tres cdli
cimus sed unum magnum. quia non
participatõne magnitudinis deus o¬
magnus est. sed se ip̃o magno magnũ
est. quia ip̃e sua est: magnitudo. Hoc ⁊
de bonitate. et de eternitate. et de ommpoten¬
tia dei dictum sit. omnibusq omnino
predicamentis que de deo possunt ꝓnum¬
tiari. quod ad se ip̃m clicitiur non trans¬
latuie ac per similitudinem sed ꝓprie.

Expanded text:
dine magnus est qua ipse est eadem dine magnus est qua ipse est eadem magnitudo. Et ideo sicut non dicimus tres essentias, sic nec tres magnitudines: hoc est enim Deo esse, quod est magnum esse. Eadem causa nec magnos tres dicimus, sed unum magnum: quia non participatione magnitudinis Deus magnus est, sed seipso magno magnus est, quia ipse sua est magnitudo. Hoc et de bonitate, et de aeternitate, et de omnipotentia Dei dictum sit, omnibusque omnino praedicamentis quae de Deo possunt pronuntiari, quod ad se ipsum dicitur non translate ac per similitudinem, sed proprie:
Abbreviated transcription (Latin):
eentias. ĩta non dicimus magna sunt.¬
tres magnitudines. neq tres Aureli
magnos. In rebus enim que par augꝰ¬
tcipatõne magnitudinus magne tiu
sunt. quibus aliud est eẽ. aliud est. ep̃i.¬
magnas ẽẽ. sicut magna domus. et mag¬
nus mons et magnus anmus in his
ergo rebus alud est. magnitudo. aliud
quod ab ea magnitudine magnum esti
Et prorsus non hoc est magnitudo qd̃
est. magna domus. sed illa est. uera mag¬
natudo qua non solum magna est. do¬
mus que magna est. et qua magnus
est. mons quisquis magnus est.sed eci¬
am qua magnum quicquid est aliud
magnum dicitur: ut aliud sit illa mag¬
nitudo. alud ea queq ab illa magna
dicuntur. que magnitudo utic primi¬
tus magna est. multoq excellentior qͣm
ea que participatone eius magna sut.
Deus autem quia non ea magnitudi¬
ne magnus est. que non est. quod ip̃e
quasi particeps eius sit deus cum mag¬
nus est alioqum illa ent maior mag¬
nitudo quam deus. Deo autem non ẽ
aliquid maiuis. Ea igitur magnitu¬

Expanded text:
sentias, ita non dicimus tres magnitudines, neque tres magnos. In rebus enim quae participatione magnitudinis magnae sunt, quibus aliud est esse, aliud magnas esse, sicut magna domus, et magnus mons, et magnus animus, in his ergo rebus aliud est magnitudo, aliud est quod ab ea magnituet prorsus non hoc est magnitudo quod est magna domus. Sed illa est vera magnitudo, qua non solum magna est domus quae magna est, et qua magnus est mons quisquis magnus est; sed etiam qua magnum est quidquid aliud magnum dicitur: ut aliud sit ipsa magnitudo, aliud ea quae ab illa magna dicuntur. Quae magnitudo utique primitus magna est, multoque excellentius quam ea quae participatione ejus magna sunt. Deus autem quia non ea magnitudine magnus est quae non est quod est ipse, ut quasi particeps ejus sit Deus cum magnus est; alioquin illa erit major magnitudo quam Deus, Deo autem non est aliquid majus: ea igitur magnitu
Abbreviated transcription (Latin):
trinitatem reperire opus est. ut si desit ac¬
rio temporalium. tui operi necessarium sit
adnitorium ꝓpter quod eͣt hec inferiora ad¬
ministanda diciuetur aliquid mentis.
in una nusquam dispertita mente tͥnitas
inuematur. Et factaiam ista distribitõ¬
ne in eo solo quod ad contemplatõnem ꝑ¬
tinet eternorum. non solum trinitas. sed
eciam ymago dei: in hoc autem quod cdi¬
nuatum est mnactione temporalium. eciã¬
sitruitatis possit. non tamen ymago de¬
i possit inueniri. Capitulum quintũ.

Expanded text:
trinitatem reperiri opus est, ut si desit actrinitatem reperiri opus est, ut si desit actio temporalium, cui operi necessarium sit adjutorium, propter quod ad haec inferiora administranda derivetur aliquid mentis, in una nusquam dispertita mente trinitas inveniatur: et facta jam ista distributione, in eo solo quod ad contemplationem pertinet aeternorum, non solum trinitas, sed etiam imago Dei; in hoc autem quod derivatum est in actione temporalium, etiamsi trinitas possit, non tamen imago Dei possit inveniri. CAPUT V.
Abbreviated transcription (Latin):
tibus quas commimes cum pecoribus
babemus. Et ideo quiddam rationale no¬
strum non aclumitatis diuortium speꝑaratũ¬
rantium sed inaucilium societatis qͣl
diriuatum in sui operis dispertitur of¬
ficio. Et sicut una caro est duorum in
masculo et femina sic intellectum no¬
strum et actionem uel consilium. et exe¬
cutionem uel rationem et appetitum ra¬
tionalem uel si quo alio modo significã¬
tius dici possit. uma mentis natura cõ¬
plectitur. ut quemadmodum deillis
dictum est erunt duo in carne una.
sic dehis dici possit duo in mente ima.
de natura mentis cemplatur¬
humane. de una qua et̾na.¬
dam re clisserimus nec eam in hec duo q̃
commemoraui nisi per officia gemina¬
mus. Itaq cum in ea querimus tͥuitatem
in tota querimus non separantes actio¬
nem rationalem in temporalibus a con¬
templatione eternorum ut tercium ali¬
quicd iam queramus quo trinitas un¬
pleatur. S ed intota natura mentis ita

Expanded text:
tibus quas communes cum pecoribus tibus quas communes cum pecoribus habemus. Et ideo quiddam rationale nostrum, non ad unitatis divortium separatum, sed in auxilium societatis quasi derivatum, in sui operis dispertitur officium. Et sicut una caro est duorum in masculo et femina, sic intellectum nostrum et actionem, vel consilium et exsecutionem, vel rationem et appetitum rationalem, vel si quo alio modo significantius dici possunt, una mentis natura complectitur: ut quemadmodum de illis dictum est, Erunt duo in carne una ; sic de his dici possit, Duo in mente una. de natura mentis humanae, de una quadam re disserimus, nec eam in haec duo quae commemoravi, nisi per officia geminamus. Itaque cum in ea quaerimus trinitatem, in tota quaerimus, non separantes actionem rationalem in temporalibus a contemplatione aeternorum, ut tertium aliquid jam quaeramus quo trinitas impleatur. Sed in tota natura mentis ita
Abbreviated transcription (Latin):
istis corporalibus secundumirationes in¬
corporales et sempiternas. que nisi supea
mentem humanam eẽnt incommutabi¬
ies ꝓfecto non eenti ate his nisi subuin¬
geretur aliquid nostrum non secunclum
eas possemus de corporalibus uiclitare.
Iudicamus autem de corporalibus ex rati¬
one dimensionum atq figurarum. qͣm
incommutabiliter manere mens nouit.¬
dorumita uersatur ut non intellectuale¬
sit nobis commune cum pecore. pre fue¬
tationale est quidem sed exulla ra rit.¬
cionali nostrementis substantia qua
subheremus incelligibili atq incõmu¬
tabiliueritati tamquam ductum exin¬
ferioribus tractandis gubernandisq
disputatum est. Sicut enim in omnib
pecoribus non inuentum est uiro adiu¬
torium simile illi. nisi de illo detractum
inconiugium formaretur ita menti nĩe
qua supernam et interram consulimus
ueritatem nullum est ad usum rerum
corporalium quantum nature hominus
sat est simile adiutorium examme par¬

Expanded text:
istis corporalibus secundum rationes inistis corporalibus secundum rationes incorporales et sempiternas: quae nisi supra mentem humanam essent, incommutabiles profecto non essent; atque his nisi subjungeretur aliquid nostrum, non secundum eas possemus judicare de corporalibus. Judicamus autem de corporalibus ex ratione dimensionum atque figurarum, quam incommutabiliter manere mens novit.dorum ita versatur, ut non sit nobis commune cum pecore, rationale quidem est, sed ex illa rationali nostrae mentis substantia, qua subhaeremus intelligibili atque incommutabili veritati, tanquam ductum et inferioribus tractandis gubernandisque deputatum est. Sicut enim in omnibus pecoribus non inventum est viro adjutorium simile illi, nisi detractum de illo in conjugium formaretur; ita menti nostrae qua supernam et internam consulimus veritatem, nullum est ad usum rerum corporalium, quantum naturae hominis satis est, simile adjutorium ex animae par
Abbreviated transcription (Latin):
et sentire per corporis esse hominis de¬
poralia. et ea memorie fitͣ su corporis¬
remmnisci adq ineis appetere comprehen¬
moda. uerum ea notare. ac non dum eter¬
solum naturaliter rapta sed ecinas iu¬
am de inclustria memorie comm̃ dicare¬
datata retmnere. et in obliuionem ĩa ratio¬
iamq labentia recordando atq cogi nes¬
tando rursus imprimere. ut quemad ooo¬
moclum ex eo quod gerit memoria cogiero¬
tatio formatiu: sic et hoc ip̃m quod in oo¬
memoria est in cogitatõne firmetur fictaᷤ
etiam usiones hinc atq inde recordata q̃¬
libet sumendo et quasi assumendo compo¬
nere inspicere quemadinodum in hoc rerũ
genere que ueris similia sunt discernan¬
tui aueris. non spiritalibus sed ip̃is cor¬
poralibus. Hecatq huiusmodi quãius
insensibilibus atq iieis que inde ammu
per sensum corporis tãcit agantur: atq u̾¬
sentur non sunt tamen rationis experi¬
cia nec hommnibus pecoribus q commnunta
Sed sublimioris rationis est uiditare de

Expanded text:
et sentire per corporis seporalia, et ea memoriae fixa reminisci, atque in eis appetere moda: verum ea notare, ac non solum naturaliter rapta, sed etiam de industria memoriae commendata retinere, et in oblivionem jamjamque labentia recordando atque cogitando rursus imprimere; ut quemadmodum ex eo quod gerit memoria cogitatio formatur, sic et hoc ipsum quod in memoria est cogitatione firmetur: fictas etiam visiones, hinc atque inde recordata quaelibet sumendo et quasi assuendo, componere, inspicere, quemadmodum in hoc rerum genere quae verisimilia sunt discernantur a veris, non spiritualibus, sed ipsis corporalibus: haec atque hujusmodi quamvis in sensibilibus, atque in eis quae inde animus per sensum corporis traxit agantur atque versentur, non sunt tamen rationis expertia, nec hominibus pecoribusque communia. Sed sublimioris rationis est judicare de
Abbreviated transcription (Latin):
nisi per eum qui uiuificat omnia Si
ergo commissio peccatorum ꝑ iram dei iu¬
stam hominem subdidit diabolo. ꝓfecto

Expanded text:
nisi per eum qui vivificat omnia? Si ergo commissio peccatorum per iram Dei justam hominem subdidit diabolo, profecto
Abbreviated transcription (Latin):
de exprimitur ut formetur acies recordan¬
tis. et quia simillime sunt: ueluti unam
facit apparere. Cum autem cogitantis
acies au̾sa inde fuent. atq ili quod inme¬
moria cernebatur destiterit intueri. nichil
forme que impressa erat in eadem acie rema¬
nebitatq inde formabitur. Quo rursus¬
cum conuersa fuerit ut alia cogitatio fiat
manet tamen illud quod reliquit in me¬
cum icd recordamur conuertatur et con¬
uetsa formetur. atq unum cum eo fiat
Sunde formatur. Capitulum quartum.

Expanded text:
de exprimitur ut formetur acies recordande exprimitur ut formetur acies recordantis, quia simillimae sunt, veluti unam facit apparere. Cum autem cogitantis acies aversa inde fuerit, atque id quod in memoria cernebatur destiterit intueri, nihil formae quae impressa erat in eadem acie remanebit: atque inde formabitur, quo rursus conversa fuerit ut alia cogitatio fiat. Manet tamen illud quod reliquit in meid recordamur convertatur, et conversa formetur, atque unum cum eo fiat unde formatur. CAPUT IV.
Abbreviated transcription (Latin):
diseernebatur species iusibilis qua sensus
corporis formabatur et eius similitudo q̃
fiebat insensu formato ut eẽt uisio. alio¬
quin ita erant coniuncte ut omnino una
eademq putaretur. sic illa phantasia cũ
animus egitat speciem uisi corporis cum
constat ex corporis similitudine quam
memoria tenet et ex ea que inde formatur
mnacie recordantis ammr: tamen sic ura
et singularis apparet ut duo quedam ẽẽ
non inueniatur nisi uicdicante ratõne qua
intelligimus aliud ẽẽ illud quo miemo¬
ria manet eciam cum aliunde cogitamus.
et aliuid fieri cum recordamur id est ad
memoriam reclimus et illic inuenimus
earidem speciem. que si iam ibinon ẽeti¬
ta oblitos nos ẽẽ diceremus. ut omnino re¬
colere non possemus. Si autem acies re¬
cordantis non formaretur ex ea re que e¬
rat inmemoria. nullo modo fieret uisio
cogitantis sed utriusq coniunctio id est
eius quam memoria tenet. et eius que in¬

Expanded text:
discernebatur species visibilis qua sensus discernebatur species visibilis qua sensus corporis formabatur, et ejus similitudo quae fiebat in sensu formato ut esset visio alioquin ita erant conjunctae, ut omnino una eademque putaretur: sic illa phantasia, cum animus cogitat speciem visi corporis, cum constet ex corporis similitudine quam memoria tenet, et ex ea quae inde formatur in acie recordantis animi; tamen sic una et singularis apparet, ut duo quaedam esse non inveniantur nisi judicante ratione, qua intelligimus aliud esse illud quod in memoria manet, etiam cum aliunde cogitamus, et aliud fieri cum recordamur, id est, ad memoriam redimus, et illic invenimus eamdem speciem. Quae si jam non ibi esset, ita oblitos nos esse diceremus, ut omnino recolere non possemus. Si autem acies recordantis non formaretur ex ea re quae erat in memoria, nullo modo fieret visio cogitantis: sed utriusque conjunctio, id est, ejus quam memoria tenet, et ejus quae in
Abbreviated transcription (Latin):
te. Quetria cum inunum co de sũma¬
gunturab ip̃o coactu cogitatio tͥuitate¬
dicitur nec iam in his tribus diuersa
substantia est. Neq emm aut corpus
aluid sensibile ibi est. quod orimo dis¬
cretum est abaminantis natura aut sẽ¬
sus corporis ibi formatur ut fiat uisio:
aut ip̃a uoluntas iclagit. ut formandũ
sensum sensibili corpori admoueat. in
eoq formatum detmeat: sed ꝓ illa specie cor¬
poris sensum que sentiebatur extrinsecus
succedit memoria. retinens illam speciẽ
quam per corporis sensum combibit ani¬
ma. proq illa uisione que foris erat cũ
sensus exeo corpore sensibili formaretur:
succedit intus similis uisio cum eo quod
memoria tenet formatur acies ammm et
absentia corpora cogitantur uoluritas ꝙ
ip̃a quomodo foris corpori obiecto formã¬
dum sensum admouebat formatumq
uigebatq sic aciem recordantis ammui
conuertat ad memoriam. ut ex eo quo
illa retinuit ista formetur: et fit in cogita¬
tione similis uisio. Sicut autem ratione

Expanded text:
te. Quae tria cum in unum coguntur, ab ipso coactu cogitatio dicitur. Nec jam in his tribus diversa substantia est. Neque enim aut corpus illud sensibile ibi est, quod omnino discretum est ab animantis natura, aut sensus corporis ibi formatur ut fiat visio, aut ipsa voluntas id agit ut formandum sensum sensibili corpori admoveat, in eoque formatum detineat: sed pro illa specie corporis quae sentiebatur extrinsecus, succedit memoria retinens illam speciem quam per corporis sensum combibit anima; proque illa visione quae foris erat cum sensus ex corpore sensibili formaretur, succedit intus similis visio, cum ex eo quod memoria tenet, formatur acies animi, et absentia corpora cogitantur: voluntasque ipsa quomodo foris corpori objecto formandum sensum admovebat, formatumque jungebat, sic aciem recordantis animi convertit ad memoriam, ut ex eo quod illa retinuit, ista formetur, et sit in cogitatione similis visio. Sicut autem ratione
Abbreviated transcription (Latin):
Quicd ergo ad huc queritt Quodsi ex
parte se nouit ex parte autem adhucq̃¬
rit: non se ip̃am sed partem suam que¬
rit. Cum enim ea ip̃a dicitur: tota d̾ꝵ
Deinde quia nouit non dum se ase mũe¬
tam totam nouit quanta sit tota. Atqi
ta quert quod ceest. quemadinoclum
solemus quetere utueniat inmentem qđ
enccidit. nec tamen penitus ꝯccidit. quiapo¬
pest recognosci cum uenerit. hoc ẽe quod q̃¬
rebatur. Sed quomodo mens ueniat in m̾e¬
tem. quasi possit mens in mente non ẽe : o¬
Huc accedit quia si parte inuentanon se
totam querit. tamen. tota se querit. Tota
ergo sibi presto est. et quid adhuo queratur
non est. Hoc emin deest quod queritur. ñ
illa que querit. Cumitaq tota se querit
nichil eius deest. aut si non tota seq̃rit.
sed pars que inuerita est querit partem
que non clum inuenta est. non se gͦ mens
querit cuius se nulla pars querit. Pars
enm que inuenta est. non se querit. pars

Expanded text:
Quid ergo adhuc quaerit? Quod si ex Quid ergo adhuc quaerit? Quod si ex parte se novit, ex parte autem adhuc quaerit, non se ipsam, sed partem suam quaerit. Cum enim ea ipsa dicitur, tota dicitur. Deinde quia novit nondum se a se inventam totam, novit quanta sit tota. Atque ita quaerit quod deest, quemadmodum solemus quaerere, ut veniat in mentem quod excidit, nec tamen penitus excedit; quia potest recognosci, cum venerit, hoc esse quod quaerebatur. Sed quomodo mens veniat in mentem, quasi possit mens in mente non esse? Huc accedit, quia si parte inventa, non se totam quaerit, tamen tota se quaerit. Tota ergo sibi praesto est, et quid adhuc quaeratur non est: hoc enim deest quod quaeritur, non illa quae quaerit. Cum itaque tota se quaerit, nihil ejus deest. Aut si non tota se quaerit, sed pars quae inventa est quaerit partem quae nondum inventa est; non se ergo mens quaerit, cujus se nulla pars quaerit. Pars enim quae inventa est, non se quaerit: pars
Abbreviated transcription (Latin):
est quam se uuuere: norare¬
Lon põtest autem et mens ẽẽ et non oco.¬
luuere: quando habet eciam ampluis ut
intelligat. Nam et amme bestiarum ui¬
uunt: sed non intelligunt. Sicut ergo
mens dota mens estr sic tota uiuit. No¬
uit autem iiuere se. Tota se igitur nou̾
Postremo cum se nosse mens querit m̾e¬
tem se ẽẽ iam nouit. Alioquin utrum se
querat ignorat et aluid pro alio forsitan
querat. Fieri enim potest ut ip̃a non sit mẽs
atq ita dum mentem nosse querit: non
se ip̃a querat. Qua ꝓpter quoniam cum
querit mens: quid scit mens nouit non¬
quod se querat: ꝓfecto nouit quod ipoa
scit mens. Sorro si hoc in se nouit. ꝙ mens
est. et tota mens est: totam se nouit. Sed
ecce non se nouerit. ẽe mentem. Cum au¬
tem se querit. Hoc tantummodo nouerit
quod se querat. Sotest emm eciam sic ali¬
uel pro alio querere si hoc nescit. Ut autem
non querat aluid pro alio proculdubio
nouit quid querat. It si nouit quid que¬
rat. et se ip̃a querit: se ip̃am utiq nouit

Expanded text:
est, quam se vivere? Non potest autem et mens esse, et non vivere, quando habet etiam amplius ut intelligat: nam et animae bestiarum vivunt, sed non intelligunt. Sicut ergo mens tota mens est, sic tota vivit. Novit autem vivere se. Totam se igitur novit. Postremo cum se nosse mens quaerit, mentem se esse jam novit: alioquin utrum se quaerat ignorat, et aliud pro alio forsitan quaerat. Fieri enim potest ut ipsa non sit mens, atque ita dum mentem nosse quaerit, non se ipsam quaerat. Quapropter, quoniam cum quaerit mens quid sit mens, novit quod se quaerat, profecto novit quod ipsa sit mens. Porro si hoc in se novit quod mens est, et tota mens est, totam se novit. Sed ecce non se noverit esse mentem, cum autem se quaerit, hoc tantummodo noverit quod se quaerat. Potest enim etiam sic aliud pro alio quaerere, si hoc nescit: ut autem non quaerat aliud pro alio, procul dubio novit quid quaerat. At si novit quid quaerat, et se ipsam quaerit, se ipsam utique novit.
Abbreviated transcription (Latin):
catissimo transcursu temporum inreꝵ
nature orline corporaliter fiunt. sicuti
suntd ortus occasus q syderum. gene¬
rationes ce mortes ammalium. semin¬
um et germminum innumerabiles cluier¬
sitates. nebule. ce nubes. mues ce plu¬
ine. flulgura ce tonitrua. fulmina ce
grandines. uenti ce ignes. frigus et
estus. et omnia talia. Ecceptis eciam
illis qui in eodem ordine tara sunt. sicut
defectus luminum. et species inusitate
syderum. & monstra. et terremotus et
similia. Exceptis ergo istis omnibus.
quorum quidem prima ce summa causa
non est nisi uoluntas dei. unde et in ꝑsal¬
mo cum quedam huius generis comme¬
morata ẽẽnt. ignis grando. nix glacies.
ip̃c cempestatis. ne quis ea uel fortui¬
tu. uel causis tantummodo corporalibus
uel eciam spiritalibus. tamen preter uo¬
luntatem dei existentibus agi crederete
continuo subiecit. que faciunt uerbum

Expanded text:
tatissimo transcursu temporum in rerum tatissimo transcursu temporum in rerum naturae ordine corporaliter fiunt, sicuti sunt ortus occasusque siderum, generationes et mortes animalium, seminum et germinum innumerabiles diversitates, nebulae et nubes, nives et pluviae, fulgura et tonitrua, fulmina et grandines, venti et ignis, frigus et aestus, et omnia talia; exceptis etiam illis, quae in eodem ordine naturae rara sunt, sicut defectus luminum et species inusitatae siderum, et monstra, et terrae motus, et similia: exceptis ergo istis omnibus, quorum quidem prima et summa causa non est nisi voluntas Dei: unde et in psalmo cum quaedam hujus generis commemorata essent: Ignis, grando, nix, glacies, spiritus tempestatis ; ne quis ea vel fortuitu, vel causis tantummodo corporalibus, vel etiam spiritualibus, tamen praeter voluntatem Dei existentibus agi crederet, continuo subjecit, Quae faciunt verbum
Abbreviated transcription (Latin):
minutissimas muscas. qui ranas ser¬
pentesq fecerunt nisi quia maior ad¬
erat dominatõ prohibentis dei per sp̃m
sanctum. quod eciam ip̃i magi confes¬
si sunt dicentes. Sigitus dei est hoc.
Quid autem possint ꝑ naturam nec
possint. per prohibitionem. et quicl
perip̃ius nature sue conditionem fa¬
cere non sinantur. hommnibus explora¬
re difficile est imino uero impossibile. nͥ
per illud donum dei quod apostolus
cominemorat dicens. Alii datur diuidi¬
catiospũum. Nouimus enim hominẽ
posse ambulare. & neqz hoc posse si non
permiitatur. uolare autem non posse e¬
ciam si permittatur. Sic et illiangel
quedam possunt facere si permitant᷑
ab angelis. potentioribus. eximperio
dei. Quedam uero non possuntineo si ab
eis permittantur. quia ille non ꝑmit¬
tita quo illis estitalis nature modus
qui eciam per angelos suos et illa ple¬
rumq non permittit. que concessitut
possint. Exceptis igitur illis que usi¬

Expanded text:
minutissimas muscas qui ranas serminutissimas muscas qui ranas serpentesque fecerunt, nisi quia maior aderat dominatio prohibentis dei per spiritum sanctum; quod etiam ipsi magi confessi sunt dicentes: digitus dei est hoc. quid autem possint per naturam nec possint per prohibitionem et quid per ipsius naturae suae condicionem facere non sinantur homini explorare difficile est, immo uero impossibile nisi per illud donum dei, quod apostolus commemorat dicens: alii diiudicatio spirituum. nouimus enim hominem posse ambulare et neque hoc posse, si non permittatur; uolare autem non posse, etiam si permittatur. sic et illi angeli quaedam possunab angelis potentioribus ex imperio Dei; quaedam vero non possunt, nec si ab eis permittantur, quia ille non permittit a quo illis est talis naturae modus, qui etiam per angelos suos et illa plerumque non permittit, quae concessit ut possint. Exceptis igitur illis quae usi
Abbreviated transcription (Latin):
sunt. attendat quemadinodum ce
ista pro modulo facultatis huma¬
ne ab ominibus hominibus procu¬
rentur. Unde enim fit. ut eadem cor¬
pora cicius uermescant. estate qͣm.
hyeme. citus in calidioribus quam¬
infrigidioribus locis. Sed hec ab
hominibus canto difficiluis ahiben¬
tui: quanto desint sensuum subti¬
litates. &e corporum mobilitates in
membris terrenis et pigris. unde.¬
licet qualibus cumq angelis uici¬
nas causas ab elementis contrabere. o¬
quanto facilius est. tanto mirabiliorẽ
inhunismodi operibus eorum existũt
celeritates. Sed non est creatornisi qui
principaliter ista format. Neo quisquã
hoc potest. nisi ille penes quem primit
sunt ominumque sunt mensure. nu¬
meri et pondera. Et ip̃e est. imus creator
deus. ex ouius in effabili potentatu
sit eciam ut quod possent hi angeli si
permitterentur: ideo non possunt quia
non permuttuntur. Neq enim occur¬
tit alia ratio cur non potuerint facere

Expanded text:
sunt, attendat quemadmodum et sunt, attendat quemadmodum et ista pro modulo facultatis humanae ab hominibus procurentur. unde enim fit ut eadem corpora citius uermescant aestate quam hieme, citius in calidioribus quain frigidioribus locis? sed haec ab hominibus tanto difficilius adhibentur, quanto desunt sensuum subtilitates et corporum mobilitates in membris terrenis et pigris. unde qualibuscumque angelis uicinas causas ab elementis contrahere quanto facilius est, tanto mirabiliores in huius modi operibus eorum existunt celeritates. sed non est creator nisi qui principaliter ista format; nec quisquam hoc potest nisi ille, penes quem primitus sunt omnium quae sunt mensurae, numeri et pondera; et ipse est unus creator deus, ex cuius ineffabili potentatu fit etiam ut quod possent hi angeli, si permitterentur, ideo non possint, quia non permittuntur. neque enim occurrit alia ratio cur non potuerint facere
Abbreviated transcription (Latin):
am homines possunt. sicut exemplo agͥ¬
culture supra docui. Sed ne deammali¬
bus quasi diuersa ratio moueat quod
habent sp̃m uite cum sensu appetendi
que secundum naturam sunt. uitan¬
tliq contraria: etiam hoc estiuidere. o¬
Quam multi homines nouerunt. ex
quibus herbis carnibusq aut qua¬
rumq rerum quibuslibet sucis ce hu¬
moribus. uel ita positis. uel ita obru¬
tis. uel ita contritis. uel ita cominis
se quis tam demens audeat dicere cre¬
atoremꝰ Quid ergo mirum si quem¬
admoclum potest nosse quilibet neqͥs¬
simus homo unde illi uel illi uermes
musceq nascantur. ita mali angłi
pro subtilitate sui sensus. in occultiori
pentes que nascuntur: ce bec percertas
ce notas temꝑationum oportunitates
occultis motibus adhibendo. facum
creari non creant: Sed illa homines
quesolent ab hominibus fieri: non
mirantur. Quod si quisquam celeri¬
tates incrementorum. fortemiratur¬
ce quod illa ammantia cam cito facta

Expanded text:
mali homines possunt, sicut exemplo agrmali homines possunt, sicut exemplo agriculturae supra docui. Sed nec de animalibus quasi diversa ratio moveat, quod habeant spiritum vitae cum sensu appetendi, quae secundum naturam sunt, vitandique contraria; etiam hoc est videre quam multi homines noverint, ex quibus herbis aut carnibus, aut quarumcunque rerum quibuslibet succis et humoribus, vel ita positis, vel ita obrutis, vel ita contritis, vel ita commistise quis tam demens audeat dicere creatorem? Quid ergo mirum, si quemadmodum potest nosse quilibet neqsimus homo unde illi uel illi uermes muscaeque nascantur, ita mali angeli pro subtilitate sui sensus in occultioribpentesque nascantur et haec per certas et notas temperationum opportunitates occultis motibus adhibendo faciunt creari, non creant? sed illa homines quae solent ab hominibus fieri non mirantur. quod si quisquam celeritates incrementorum forte miratur, quod illa animantia tam cito facta
Abbreviated transcription (Latin):
raonis cunc illa fecerunt. Capitulum
admmnistrare creaturam. quod gustini¬
qui facit solus creator est deus. aliud ã
pro distributis ab illo iuiribus et faculta¬
tibus aliquam operafonem forinsecus
admouere. uttunc ueltunc. sic uel sit
exeat quod creatur. Ista quippe origi¬
naliter ac primordialiter in quadam
textura elementoꝵ cuncta iam creata
suntised acceptis oportimitatibus ꝓ¬
prodeunt. Nam sicut matres grauide st̃
foetibus. sic ip̃e mundus grauidus
est causis nascentium. que m illo non crean¬
tur nisi ab illa sumima eẽntia. ubinec
oritur nec moritur aliquid. nec incipit
ẽẽ nec desmnit. Adhibereantem forusetꝰ
accedentes causas. que tam et si non st̃
naturales. tamen secundum alhiben naturam¬
tur ut ea que secreto nature sunm abdi¬
ta continentur. erumpant quodãmo
do et foris creentur exxplicandomen¬
sucas et numeros et pondera sua. que
in occulto acceperunt ab illo qui om¬
ma in mensura ce numero ce pondere
disposuit. non solum mali angeli sed eci

Expanded text:
raonis tunc illa fecerunt. CAPUT IX. administrare creaturam, quod qui facit, solus creator est Deus: aliud autem pro distributis ab illo viribus et facultatibus aliquam operationem forinsecus admovere, ut tunc vel tunc, sic vel sic exeat quod creatur. Ista quippe originaliter ac primordialiter in quadam textura elementorum cuncta jam creata sunt; sed acceptis opportunitatibus prodeunt. Nam sicut matres gravidae sunt fetibus, sic ipse mundus gravidus est causis nascentium: quae in illo non creantur, nisi ab illa summa essentia, ubi nec oritur, nec moritur aliquid, nec incipit esse, nec desinit. Adhibere autem forinsecus accedentes causas, quae tametsi non sunt naturales, tamen secundum naturam adhibentur, ut ea quae secreto naturae sinu abdita contdo, et foris creentur, explicando mensuras, et numeros, et pondera sua quae in occulto acceperunt ab illo, qui omnia in mensura et numero et pondere disposuit , non solum mali angeli, sed etiam
Abbreviated transcription (Latin):
dum eum ai di¬
quo faste sunt ti
exoetoere lectoren
iam ꝑuenmus ad eius ymaginem
quod est homo in eo quod ceteris anima¬
libus antecellit iel est ratione uel intel¬
ligentia et quicquid aluid de anima
rationali uel intellestuali dici potest.
quod pertineat ad eam rem que mens
uocatur uel animus. quo nomine nõ¬
nulli austores lingue latine il quod
excellit in homine et non est inpecore ab
amma que mest et pecori suo quodam
loquencli more distinguant. Supra hãc
ergo naturam si querinius aliquid ⁊
uerum querimus deus est. natura sci¬
licet non creata sed creatrio que utrum
sit tͥnitas ñ solum credentib diuine scͥp¬
ture austoritate. uerum eciam intelligẽ¬
tibus aliqua si possumus ratõne iam
demonstrare debemus: Cur audem si
possumus dixtm. Res ip̃a cum queri
disputando ceperit: melius inclicabit.

Expanded text:
dum eum a quo factae sunt, exercere lectorem, jam pervenimus ad ejus imaginem, quod est homo, in eo quo caeteris animalibus antecellit, id est ratione vel intelligentia, et quidquid aliud de anima rationali vel intellectuali dici potest, quod pertineat ad eam rem quae mens vocatur vel animus. Quo nomine nonnulli auctores linguae latinae, id quod excellit in homine, et non est in pecore, ab anima quae inest et pecori, suo quodam loquendi more distinguunt. Supra hanc ergo naturam, si quaerimus aliquid, et verum quaerimus, Deus est, natura scilicet non creata, sed creatrix. Quae utrum sit Trinitas, non solum credentibus, divinae Scripturae auctoritate; verum etiam intelligentibus, aliqua, si possumus, ratione jam demonstrare debemus. Cur autem, Si possumus dixerim, res ipsa cum quaeri disputando coeperit, melius indicabit.
Abbreviated transcription (Latin):
tis. uelit tempetans. uelit iustus. at¬
q ut heo ueratiter possit potentiam
plane optet. atq appetat ut potens
et tamen non potest. sicuti est mimor¬
talitas. et uera ac plena felicitas de¬
siderare non cessetr et pacienter expec¬

Expanded text:
tis, velit temperans, velit justus, attis, velit temperans, velit justus, atque ut haec veraciter possit, potentiam plane optet, atque appetat ut potens et tamen non potest, sicut est immortalitas, et vera ac plena felicitas, desiderare non cesset, et patienter exspec
Abbreviated transcription (Latin):
celsis deo. et interra pax hominibus bo¬
ne uoluntatis. Potentia uero sequi
debet iusticiam. non preux. Ideo et in
rebus secundis ponitur. id est ꝓspetis.
Secunde autem uel asequendo asecũ¬
do dicte sunt. Cum emim beatum fa¬
ciant sicut superius disputauimus
non debet ẽẽ illa peruersitas que in
eadem disputatõne notata est: ut ex
duabus rebus que faciunt beatum
posse quod uelit homo eligat. et uelle
quod oportet negligat: cum prius
debeat habere uoluntatem bonam
magnam uero postea potestatem. So¬
na porro uoluntas purganda est
a uiciis. a quibus siumcitur homo
adhoc uncidur ut male uelit. Et
honaiam uoluntas euis quomodo e¬
rite Optandum est itaq ut potestas
nunt detur: sed contra uicia: pp̃ que
iuncenda potentes ẽẽ nolunt homines
et uolunt pp̃ uincendos homines. Ut¬
quid hoc nisi ut uere uicti falso um¬
cant. nec sint ueritate sed opimone ui¬
ctores: Uelit homo prudens ẽẽ. uelit for¬

Expanded text:
celsis Deo, et in terra pax hominibus bocelsis Deo, et in terra pax hominibus bonae voluntatis . Potentia vero sequi debet justitiam, non praeire: ideo et in rebus secundis ponitur, id est prosperis: secundae autem a sequendo sunt dictae. Cum enim beatum faciant, sicut superius disputavimus, non debet esse illa perversitas, quae in eadem disputatione notata est, ut ex duabus rebus quae faciunt beatum, posse quod velit homo eligat, et velle quod oportet negligat; cum prius debeat habere voluntatem bonam, magnam vero postea potestatem. Bona porro voluntas purganda est a vitiis, a quibus si vincitur homo, ad hoc vincitur ut male velit, et jam voluntas ejus quomodo erit? Optandum est itaque ut potestas nunc detur, sed contra vitia, propter quae vincenda potentes nolunt esse homines, et volunt propter vincendos homines; utquid hoc, nisi ut vere victi falso vincant, nec sint veritate, sed opinione victores? Velit homo prudens esse, velit for