comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
maliestate dicere. Iunc incipit quonit sĩt
autem diuina clementia. nemoscte
nisi qui genuit. et nemo conperit secreta
patris nisi is qui pernaturam nascendi in itium amisit.
Onnis ergo mansuecudo & modestia peritoru
conuertatur ad prophetam dominica aucto¬
ritate praesumat dicendo. Credidi prop¬
ter quod locutus sum quod autem per
misterium simplex sit professio ut funda¬
mentum ecclesiae solidat. apostolica aut¬
toritate praediscinatio sequens praefumat
dicendo: Dextero nemo mihi molestus sit.
Ego credo in xp̃o & huno crucifixum quia
cum confitetur filium hominis confitetur
mediator nascititur cum consitetur pri¬
mo genitum necesse.ẽ. deunigenite qui
testimonium dicat unum & solum sine
origine esse intertiam personam patrem
conficetur existentis diuinae naturae
lucis sp̃s ut dixi qui secundum diuinam
naturam ut supra dixi est unus in
duobus & uterq inidipsum pater infilio

Expanded text:
majestate dicere, tunc incipit. Quanta sit majestate dicere, tunc incipit. Quanta sit autem divina clementia, nemo scit, nisi qui genuit: et nemo comperit secreta patris, nisi is qui per naturam, nascendi initium amisit. Omnis ergo mansuetudo et modestia peritorum, convertatur ad prophetam: et dominica auctoritate praesumat, dicendo: Credidi, propter quod locutus sum . Quod autem per mysterium simplex sit professio, ut fundamentum Ecclesiae, solidatae Apostolica auctoritate, praedestinatio sequens praesumat, dicendo. De caetero nemo mihi molestus sit, ego credo in Christum, et hunc crucifixum. Quia cum confitetur filium hominis, confiteturmediator nascitur: cum confitetur primogenitum, necesse est de unigenito, qui testimonium dicat, unum et solum sine origine esse: tertiam personam patrem confitetur, exsistentem divinae naturae, lucis. Spiritus ut dixi, qui secundum divinam naturam, ut supra dixi, est unus in duobus, et uterque in id ipsum; pater in filio,
Abbreviated transcription (Latin):
LoMens taNitas. EdN dicti¬
nitas. Vt autem persacramentum cog¬
aquo qui est & unigenitus sic existens diuinae
naturae lucis sp̃s a se se pernaturam pen
substantiam maiestatis potestatis. uircutis
diuinae lucis sp̃s. unus induobus et utera
inidipsum Pater infilio filius in patre insco
spu sic tribus personis confitemur corpus
praesentiae quod suꝑ omnia cunestta con¬
eludit. In hoc misterium ergo credimus
eẽ ex nullis extantibus cuncta orto quod
misterium mens humana concipere non
potest: nec oratoria lingua. enarrare neq
difusi sermonis bibliote carum uolumina
stotum mundum libri repleant duuinai
scientur non possit inenarrabilis enarrari
qui est indicibilis. nullo modo possit des¬
cribi neque condudi aut uerbum quic
scumu propria diuinitatis suaei quab
efons diuinae lucis. luminis suae subs¬
tantiae natura sileat linguaoratosum
quia defecit sermo de indicibilide diuim
consum mauerit mens hume de diuunt

Expanded text:
lemens Trinitas est una divinitas, ut autem per sacramentum coga quo, qui est, et unigenitus sic exsistens divinae naturae, lucis, spiritus, a se, se per naturam, per substantiam majestatis, potestatis, virtutis, divinae lucis. Spiritus unus in duobus, et uterque in id ipsum: pater in filio, filius in patre, in sancto Spiritu. Sic tribus personis, confitemur corpus praescientiae: quod super omnia, cuncta concludit. In hoc mysterium ergo credimus, esse ex nullis exstantibus cuncta orta, quod mysterium mens humana concipere non potest, nec oratoria lingua enarrare, neque diffusi sermonis bibliothecarum volumina, si totum mundum libri repleant, divina scientia non possit inenarrabilis enarrari: qui est indicibilis, nullo modo possit describi, neque concludi aut verbum aut substantia propria divinitatis suae. Qui est fons divinae lucis, luminis, suae substantiae, naturae. Sileat lingua oratoria, quia deficit sermo de indicibili: cum consummaverit mens humana de divina
Abbreviated transcription (Latin):
miscebo popłares : soli illũ clerici. soli nesciunt sac̃¬
dotes. Nec in merito nosse illũ inuidi noluerunt Q
si uirtutes illius nossent: sua uicia cognouissent. Horreo
dicere quod nuꝑ audiui: infelicem dĩcisse nescio quẽ
te in illo libro tuo plura m̃titũ. Non ẽ. hominis uax
ista. sed diaboli. Nec marcino in hac parte detrahit᷑
sed sidei euangelii derogatur. Nam cũ dñs ipse testa¬
tus sit istius mo̾di oꝑa qu̾ȩ marcinus impleuit ab om̃ib
sidelib esse sacienda. Qui maranũ non credit. ista
fecisse non credit. xp̃m ista dixisse: Seil infelices de¬
generes somnolenti quae ipsi facere non possunt. facta
ab illo erubescunt. et malunt illius negare uirtutes.¬

Expanded text:
miscebo populares: soli illum clerici, soli nesciunt sacermiscebo populares: soli illum clerici, soli nesciunt sacerdotes, nec inmerito nosse illum inuidi noluerunt, quia si uirtutes illius nossent, sua uitia cognouissent. horreo dicere quae nuper audiui, infelicem dixisse nescio quem, te in illo libro tuo plura mentitum. non est hominis uox ista, sed diaboli, nec Martino in hac parte detrahitur, sed fides Euangeliis derogatur. nam cum Dominus ipse testatus sit istiusmodi opera, quae Martinus inpleuit, ab omnibus fidelibus esse facienda, qui Martinum non credit ista fecisse, non credit Christum ista dixisse. sed infelices, degeneres, somnulenti, quae ipsi facere non possunt, facta ab illo erubescunt, et malunt illius negare uirtutes
Abbreviated transcription (Latin):
sub inde pascere ferebatur. Sed uirũ altioris ingenu nes
ex hoc u̾anitas atq inflatio obriperet noluisse. Ergo
facearis necesse ÷ in martno om̃iũ illoꝵ quos enum̃e¬
rasti fuisse uirtutes. Martini aut̃ in illis om̃ib non
fuisse. Quid tu inquit postlimianus ita metũ: quasi
non eadem tecum sentiã semꝑꝙ quae senserim. PuiII¬
go uero quo abuuliam sexiper ex
sapiam aegypti monachos p̃dicabo: anachoritas:
mirabor heremitas: martinũ semꝑ excipiã. Non illi
ego quem quam audebo monachoꝵ.certe non ep̃oꝵ
quem piam conparare. Hoc aegrptus fatetur. hoc s.¬
ria: hoc aethyops conperit. hoc indus auduit. hoc par¬
thus et persa nouerunt. Hec ignorat armoenia bos¬
forus exclusa cognonit. Et postremo siquis aut forai¬
natas insulas. autꝰ glacialem frequentat oceanũ. quo
miserior ÷ regio ista nr̃arũ : quae tantũ uirũ cũ in pxim
habuerit nosse non meruit.Nec tam̃ huic crimini

Expanded text:
subinde pascere ferebatur —: sed uirum altioris ingenii, ne qua subinde pascere ferebatur —: sed uirum altioris ingenii, ne qua ex hoc uanitas adque inflatio obreperet, noluisse. ergo fatearis necesse est m Martino omnium illorum, quos enumerasti, fuisse uirtutes, Martini autem in illis omnibus non fuisse. Quid tu, inquit Postumianus, ita mecum? quasi non eadem tecum sentiam semperque senserim. ego uero quoadusque uiuam semper et sapiam, Aegypti monachos praedicabo, laudabo anachoretas, mirabor eremitas: Martinum semper excipiam: non illi ego audeo monachorum, certe non episcoporum quempiam conparare. hoc Aegyptus fatetur, hoc Syria, hoc Aethiops conperit, hoc Indus audiuit, hoc Parthus et Persa nouerunt, nec ignorat Armenia, Bosporus exclusa cognouit, et postremo si quis aut Fortunatas insulas aut glacialem frequentat oceanum. quo miserior est regio ista nostrorum, quae tantum uirum, cum in proximo habuerit, nosse non meruit. nec tamen huic crimini
Abbreviated transcription (Latin):
Si etiã ad illum recurras qui setis suis pro ueste con¬
tectus. ꝓutatur ab angłis uisitari: cum isto angłi coti¬
die lobantur. Iam uero aduersus uanitatẽ atq̃ iactan¬
tiã ita inuictũ sp̃m gessit. ut illa uicia forcius nemo
contẽpserit:. Cum qͥdẽm immundis spiritib afflatos
absens plerũq curauerit. Nec solũ comitib aut p̃fec
uirtutib sed credas uelim. non solũ uanitati sed causis
quidẽ sed non pretereunda dicturus sum. Quia & ille
laudandus .ẽ. qui summa praeditus pocestate tam religiosa
ad euerentiã beati uiri ostenderit uoluntatẽ. Meiosa
unncentiũ praefeciũ uirũ egregiũ. & quo nullus sic mtra
gallias om̃i uirtutũ genere prestandior: Dum turons
neteriret a marano sepius poptisse. ut ei comiuũ ĩ suo
monasterio daret : In quo quidẽ exemplũ beati ambrosũ
qĩ p̃ferebat: qui eodem tempore consules et presectos

Expanded text:
Si etiam ad illum recurras qui setis suis pro veste conSi etiam ad illum recurras qui setis suis pro veste contectus putabatur ab angelis visitari; cum isto angdie loquebantur. iam uero aduersus uanitatem adque iactantiam ita inuictum spiritum gessit, ut illa uitia fortius nemo contempserit, cum quidem inmundis spiritibus adflatos absens . plerumque curauerit, nec solum comitibus aut praefectuirtutibus, sed credas uelim, non solum uanitati, sed causis quidem, sed non praetereunda dicturus sum, quia et ille laudandus est, qui summa praeditus potestate tam religiosam ad reuerentiam beati uiri ostenderit uoluntatem. memini Vincentium praefectum, uirum egregium et quo nullus sit intra Gallias omni uirtutum genere praestantior, dum Turonos praeteriret, a Martino saepius poposcisse, ut ei conuiuium in suo monasterio daretin quo quidem exemplum beati Ambrosi episcopi praeferebat, qui eo tempore consules et praefectos
Abbreviated transcription (Latin):
est quanta ne illi quidẽ quos ante audiuimus esse
in heremo uel suisse fecerunt: ac si illi paria fecissent :
Quis uidex tam eẽt in iustus ut non istum ẽẽ potiorẽ
merito iudicaret: Puta enĩ istum fuisse militẽ qui
pugnauerit in iniquo loco. & tam̃ uictor euaserit Illos
autẽ aeque conpone militib: Sed qui ex ȩquo loco.
aut etiam desuꝑiore certauerint. Quid ergo: et si
suscitatum : quo unm utiq te necesse ÷ confiteri martino
neminẽ conferendũ. Nam si ad mirandũ ÷ quod illũ
aegyptiũ flãma non adtigit: hic quoq saepus imꝑa¬
uit̾ incendus. Si reuoluas quod anachoritis feritas
bestiarũ uicta succubuit. Hic familiarit᷑ & rabiem
bestiarũ & serpentiũ uenena conpescuit. Quod si il¬
lũ conferas. qui inmundis spiritib obsessos. uerbi imꝑio
aut etiã simbriarũ uirtute curabat: Ne in hac qͥdem¬
parte inferiorem suisse martinũ. multa docum̃ta sunt.

Expanded text:
est, quanta ne illi quidem, quos ante audiuimus esse est, quanta ne illi quidem, quos ante audiuimus esse in eremo uel fuisse, fecerunt. ac si illi paria fecissent, quia iudex tam esset iniustus, ut non istum esse potiorem merito iudicaret? puta enim istum fuisse militem, qui pugnauerit in iniquo loco et tamen uictor euaserit, illos autem aeque conpone militibus, sed qui ex aequo loco aut etiam de superiore certauerint. quid ergo? etsi osuscitatum: quo uno utique necesse est confiteri Martino neminem conferendum. nam si admirandum est, quod illum Aegyptium flamma non adtigit, hic quoque saepius imperauit incendiis. si reuoluas quod anachoretis feritas bestiarum uicta succubuit, hic familiariter et rabiem bestiarum et serpentium uenena conpescuit. quodsi illum conferas, qui inmundis spiritibus obsessos uerbi imperio aut etiam fimbriarum uirtute curabat, ne in hac qparte inferiorem fuisse Martinum multa documenta sunt.
Abbreviated transcription (Latin):
centur. Equidẽ postumiane inquam. cum te iã
dudũ de scõꝵ uircutib intentus audirẽ tacits ad
martinũ meum cogitationib ecurrebã. Merito
perspiciens omĩa illa quae singuli diuersa fecis¬
sent. per unũ istũ facile conpleta: Ham cum
ex celsa retuleris: quod mͥ dixisse liceat pace sc̃oꝵr
nichil ate pęnuꝰ audiui i quo marcinꝰ eõe inferior
SED SICUT XUIATUS tMquamo
cum illius uiri meritis prositeor conferendam
ẽẽ uircutẽ: ita & illud animaduerti dec&. in qua
illum cum heremitis uel etiã anachortas conditone
conferri. Iui enĩ ab om̃i impedim̃to liberi caelo tantũ. atꝙ
angłis testib planȩ ad mirabilia docentur oꝑari: iste¬
in medio coetu. & conuersatione popłoꝵ. int̾ clericos dis¬
sidentes. int̾ epõs saeuientes. cum fere cotidianis scan¬
dalis hinc atq inde p̃meretur. in expugnabili tamen
aduersus omĩa uirtute fundatus stetit: et tanta oꝑatꝰ

Expanded text:
centur. Equidem, Pcentur. Equidem, Pdudum de Sanctorum virtutibus intentus audirem, tacitis ad Martinum meum cogitationibus recurrebam, merito perspiciens omnia illa quae singuli diversa fecissent, per unum istum facile completa. Nam cum excelsa retuleris quod mihi dixisse liceat pace Sanctorum, nihil a te penitus audivi, in quo Martinus esset inferior. Sed sicut nullius umquam cum illius viri meritis profiteor conferendam esse virtutem, ita et illud animadverti decet, iniqua illum cum eremitis vel etiam anachoretis! conditione conferri. Illi enim ab omni impedimento liberi, coelo tantum atque angelis testibus, plane admirabilia docentur oin medio coetu et conuersatione populorum, inter clericos dissidentes, inter episcopos saeuientes, cum fere cotidianis scandalis hinc adque inde premeretur, inexpugnabili tamen aduersus omnia uirtute fundatus stetit et tanta operatus
Abbreviated transcription (Latin):
Si quidẽ Enichil illo promptius nichił caruis uenderet
Hic nauigationis meȩ cursum longe ante progressus
Cum ad africam uenissem iam ꝑ totam kartaginẽ
legebatur. Solus eum cirinensis ille presbit̃ non ha¬
bebat: sed me largiente descripsit. Nam quid ego
de alexandria Ioquar ubi ꝓoenȩ om̃ib magis quã
tibi notus est.. Hic aegyptũ. nitriam. thebaidam
ac tota memphytica r egna transit. Hunc ergo
in heremo a quodã sene legi uidi cui cum me fa¬
miliarem tuum ẽẽ dixissẽ. et ab illo et a multis
sr̃ib. haec mͥ in umeta legatio . ẽ. ut si umꝗ terras
istas te in colomi contigtssẽ ea te supplere cõpel¬
lerem: quae in illo tũo libro de uirtutib beati uir
professus es p̃terisse. Age ergo quia non illa a
te audire desidero quãe scripta sussicuint: Iua
quae tum uel propt̃ legentiũ ut credo fastidum
p̃teristi. multis id una mecũ a te poscentib expli¬

Expanded text:
siquidem nihil illo promptius, nihil carius uenderetur. siquidem nihil illo promptius, nihil carius uenderetur. hic nauigationis meae cursum longe ante praegressus, cum ad Africam ueni, iam per totam Carthaginem legebatur. solus eum Cyrenensis ille presbyter non habebat, sed me largiente descripsit. nam quid ego de Alexandria loquar? ubi paene omnibus magis quam tibi notus est. hic Aegyptum, Nitriam, The baidam ac tota Memphitica regna transiuit. hunc ego in eremo a quodam sene legi uidi: cui cum me familiarem tuum esse dixissem, et ab illo et a multis fratribus haec mihi iniuncta legatio est, ut, si umquam terras istas te incolumi contigissem, ea te supplere conpellerem, quae in illo tuo libro de uirtutibus beati uiri professus es praeterisse. age ergo, quia non illa a te audire desidero, quae scripta sufficiunt, illa quae tum uel propter legentium, ut credo, fastidium praeteristi, multis id una mecum a te poscentibus expli
Abbreviated transcription (Latin):
nt. Sed quia satis feci ur̃is aurib: immo etiã
bosior sui fortasse quã debui. tu mͦ ad me aut̃ loque¬
batur. debitũ fęnus exsolue̾. ut te de martino tuo
ut es solitus. plura referentẽ. Iam pridem in hoc desi¬
derus meis aestuantib audiamꝰ. Quid inquã: tibi de
martino meo liber ille non sufficit. quem ipse tu
osti. me de illis uita atq uirtutib edidisse.
GNOSCO IO QUIBENT POSTU MIAN
inquit: neq umquã ab exetrema met liber ille
latebat: Etͥ ipsum: hic mͥ inquit terra. ac mari
comes: hic in peregrinatione tota socius et consolator
fuit: sed referam tibi planȩ quo liber iste penitrauerit:
&i quam nullus fere in orbe terrarũ locus sit ubi non
materice tam felicis hystoria peruulgata teneatur. Prim
eum romanȩ urbi uir studiosissimꝰ tui paulmus inuec
Peinde cum tota certatim urbe : teꝑetur. exultantes
librarios uidi quod nichil abhis quȩstuosuis habetur

Expanded text:
ciat. sed quia satisfeci uestris auribus, immo etiam ciat. sed quia satisfeci uestris auribus, immo etiam uerbosior fui fortasse quam debui, tu modo — ad me autem loquebatur — debitum faenus exsolue, ut te de Martino tuo, ut es solitus, plura referentem, iam pridem in hoc desideriis meis aestuantibus, audiamus. Quid ? inquam, tibi de Martino meo liber ille non sufficit, quem ipse tu nosti me de illius uita adque uirtutibus edidisse? Agnosco id quidem, Postumianus inquit, neque umquam a dextera mea liber iste latebat - en ipsum. hic mihi, inquit, terra ac mari comes,. hic in peregrinatione tota socius et consolator fuit. sed referam tibi sane, quo liber iste penetrarit, et quam nullus fere in orbe terrarum locus sit, ubi non materia tam felicis historiae peruulgata teneatur. primus eum Romanae urbi uir studiosissimus tui Paulinus inuexit: deinde cum tota certatim urbe raperetur, exultantes librarios uidi, quod nihil ab his quaestuosius haberetur,
Abbreviated transcription (Latin):
loci illuis abbate: male animo fixa sententi ñ potuit
auelli. Igitur in felici se obstinatione ꝓripiens: cũ dolore
om̃iũ dig̾ressus a fr̃ĩb uix. e conspectu abseesserat: im¬
ctus ã demone. cruentasq spumas ore prouoli
suis dentib se ipse lacerabat: Deinde ad idem mona¬
sterix̃ fr̃m humeris reportatus. Cum coerceri in eo im¬
mundus sp̃s ualeret. necessitate cogente ferreis nexib
alligatur pedes cum manib uinciu̾ntur : non in merita
poena sugitiuo: ut quem non cohibuerat fides. catenae
cohibereñt. Post bienniũ demũ oratione scõꝵ a bin¬
mundo spu lib̾atus. ad heremũ unde discesserat max
regressus. & ipse correctus. et aliis post futurus exẽplo:
neꝰ quem aut falsae iustitiae umbra decipiat. aut
incerta mobilitas. inutili leuitate conpellat semel
cepta deserere. Haec uos de uirtutib dñi. quas in ser¬
uis suis uel immittandas oꝑatus ÷ uel tim̃das scire suffi¬

Expanded text:
loci illiloci illiavelli: igitur infelici se obstinatione proripiens, cum dolore omnium digressus est a fratribus. Vix e conspectu abscesserat, impletur a daemone, cruentasque spumas ore provolvens, suis dentibus se ipse lacerabat. Deinde ad idem monasterium fratrum humeris reportatus, cum coerceri in eo immundus spiritus non valeret, necessitate cogente, ferreis nexibus alligatur, pedes cum manibus vinciuntur: non immerita poena fugitivo, ut quem non cohibuerat fides, catenae cohiberent. Post biennium demum oratione Sanctorum ab immundo spiritu liberatur; ad eremum unde discesserat, mox regressus est, et ipse correptus, et aliis post futurus exemplo, ne quem aut falsae justitiae umbra decipiat, aut incerta mobilitas inutili levitate compellat semel coepta deserere. haec uos de uirtutibus Domini, quae in seruis suis uel imitanda operatus est uel timenda, scire suffi
Abbreviated transcription (Latin):
sum blembos expeditiõnib quaedã heremi contigissa
scõꝵ etiam tabernacula complura uidisset: a beãto
uiro iohanne uerbũ salutis accepit. Nec moratus i¬
utilem militia̾ cum uano illo honore contẽpnere:
Heremũ constant̾ ingressus. breui tempore in omni
ere uircutum perfectus emicint. Potens ieu
humilitate conspicuus. side firmus. facile se antiquis
monachis studio uirtutis aequauerat : Cum interim
subiit eum cogitatio miecta ꝑ diabolum qđ rectiꝰ. em̃.
ut rediret ad patriã. filiũq unicũ ad domũ totã cũ
uxore saluaret: quod utiq .e&̃. acceptius dõ. quã si solũ
se scło eripere contentus. salutem suoꝵ. non sine impietate
ligeret istius modi ergo falsae iustitiȩ colore suꝑa
post: quadrienniũ fere cellulã suã atrpropositũ heremi¬
ta deseruit sed ubi ad proximũ monasteriũ qđ amultis
sr̃ib habitabatur accessit: causã discessionis atq consiliũ
quaerentib confitetur. Kenitentib cunctis. & p̾cipuae

Expanded text:
sum Blembos expeditionibus quaedam eremi contigisset, Sanctorum etiam tabernacula complura vidisset, a beato viro Joanne verbum salutis accepit. Nec moratus inutilem militiam cum vano illo honore contemnere, eremum constanter ingressus, brevi tempore in omni genere virtutum perfectus emicuit. Potens jejuniis, humilitate conspicuus, fide firmus, facile se antiquis monachis studio virtutis aequaverat; cum interim subiit eum cogitatio, injecta per diabolum, quod rectius esset ut rediret ad patriam, filiumque unicum ac domum totam cum uxore salvaret: quod utique esset acceptius Deo, quam si solum se saeculo eripere contentus, salutem suorum non sine impietate negligeret. Istiusmodi ergo falsae justitiae colore superatus, post quadriennium fere cellulam suam atque propositum et emita deseruit. Sed ubi ad proximum monasterium, quod a multis fratribus habitabatur, accessit, causam discessionis atque consilium quaerentibus confitetur. Renitentibus cunctis, et praecipue
Abbreviated transcription (Latin):
omnes a postolicis gaudet curatio signis. qui flens affuit¬
ad laecus redit. Omnia cedunt nubila quod
meritum turbat medicina serenat. expete
paesĩdium non frustra haec limina pulsas in
cunctum pergit piecas tam prodiga mundum

Expanded text:
omnis apostolicis gaudet curatio signis. qui flens adfueritomnis apostolicis gaudet curatio signis. qui flens adfuerit, laetus redit. omnia cedunt nubila. quod meritum turbat, medicina serenat. expete praesidium: non frustra haec limina pulsas. in cunctum perget pietas tam prodiga mundum
Abbreviated transcription (Latin):
ecclesia quae .ẽ. mater omnium eclesiarũ
quem fundauerunt apłi inqua descendit sp̾s
sanctus super apłos inspecie ignis linguarum
inea positus . ẽ. thronus ia cobi apłi. et columna
sisti lumina terrae. Attollens oculos trepido
miracula ui sucipe et eximio causam comite
patrono. Nulla potest tanta coplecti pagina
uires. quam quam titulis cementa & saxa no
tentur: Terrenum non claudit opus quodie¬
gia caeli suscipit & rutulis inscribunt sidera gẽmis.
M artini si quaeris opem trans astra resurgenstan-
conuinctum dño per quire patronum sectantẽ
aeterni semper uestigia regis. Si dubitas ingesta
oculis miracula cerne. quis famuli meritum
uerum saluator honorat. Accedis reliquos int̃
tot milia testes dum narranda uides sollers
& uisa recexit. Inscis quic quid signauit pagina
libris instaurante deo quo munere gaudent.
Caecus claudus in ops. furiosus anxius. aeger
debilis oppressus. captiuus ma estus egenus

Expanded text:
Ecclesia quae est mater omnium Ecclesiarum quam fundaverunt apostoli, in qua descendit Spiritus sanctus super apostolos in specie ignis linguarum, in ea positus est thronus Jacobi apostoli et columna sisti lumina terrae, Attollens oculos trepido miracula visu Concipe et eximio causam committe patrono. Nulla potest tantas complecti pagina vires; Quanquam his titulis cementa tentur. terrenum non claudit opus, quod regia caeli suscipit et rutilis inscribunt sidera gemmis. Martini si quaeris opem, trans astra resurgens 10 tangelic coniunctum domino perquire patronum, sectantem aeterni semper uestigia regis. si dubitas, ingesta oculis miracula cerne, quis famuli meritum uerus saluator honorat. 15 accedis reliquis inter tot milia testis, \'dum narranda uides sollers et uisa retexis. in sanctis quidquid signauit pagina libris, instaurat renouante deo. quo munere gaudent caecus, clodus, inops, furiosus, anxius, aeger, 20 debilis, oppressus, captiuus, maestus, egenus.
Abbreviated transcription (Latin):
lȩta facie ut nichil minus quam diabolus putaret᷑.
oranti incellula adstitit : Cumq martinus primo
aspectu eius suisset hebetatus : du multumq ambo¬
silentiũ tenuerunt: Tunc prior diabolus. agnosce
inquit martine quem cernis xp̃s ego sum: descen¬
surus ad terras: prius me manifestare tibi uollu
A hȩc cum marcinus taceret nec quicquã responsi
referret : iterare ausus ÷ diabolus ꝓfessionis auda¬
tiã Martine quid dubitas credere cum uideas. qr¬
xp̃e ego sim. um ille reuelante sibi sp̃u. ut intel¬
ligeret diabolum. ẽẽ. ñ dm̃ : ñ se inquit ħĩs dñs pur¬
puratũ et diademate enitentẽ. uenturũ. eẽ p̃dix̃. Ego¬
ep̃m rusi in eo haebitu formaq qua passus ÷ nisi crucu
stignata ꝓferentẽ uenisse non cedim Adhane uocẽ
e coripleue: ut indubia inditiã relinqueret diabo¬
lum se fusse Hoc ita gestũ ut suprte atulim gabo¬
ꝓsius iarani ore cognoui Ne quis forte existimet

Expanded text:
laeta facie, ut nihil minus quam diabolus putaretur, laeta facie, ut nihil minus quam diabolus putaretur, oranti in cellula adstitit. cumque Martinus primo aspectu eius fuisset hebetatus, diu multum silentium ambo tenuerunt. tum prior diabolus: \'agnosce\' inquit, Martine, quem cernis: Christus ego sum: descensurus ad terram prius me manifestare tibi uolui\\ ad haec cum Martinus taceret nec quidquam responsi referret, iterare ausus est diabolus professionis audaciam: \'Martine, quid dubitas credere, cum uideas? Christus ego sum\\ tum ille, reuelante sibi spiritu, ut intellegeret diabolum esse, non Dominum, non se' inquit cIesus Dominus purpuratum nec diademate renidentem uenturum esse praedixmaque, qua passus est, nisi crucis stigmata praeferentem uenisse non credam . ad hanc ille re conpleuit, ut indubia indicia relinqueret diabolum se fuisse. hoc itaque gestum, ut supra rettuli, ex ipsius Martini ore cognoui, ne quis forte existimet
Abbreviated transcription (Latin):
tempore suisse in hispanus uiuenem. qua cum sibi mults
signis auccoritatẽ paruisset : eo usq elatus. ẽ ut de
heliã profiteretur: Qđ cũ pleriq temere credidis¬
sent : adidit ut se xp̃m. ẽẽ. diceret: In quo etiam
adeo illuxitͣ ut geum quidã ep̃s rusus nomine. ut
dñm adoraret: Propt̃ quod. eum postea ab episcopa
eodem tempore in oriente quendã extitisse. qui se
iolannẽ. ẽẽ. iac̾taret: Ex quo conicere possimꝰ istius
modi seudo propħis exsistentib antixp̃i ad uentum
inminere : qui iam in istis mysteriũ iniquitatis oꝑatur:
Nec enim p̃tereundũ uidetur: quanta martinum
sub eisdem dieb diabolus arte temptauerit: Quoda
enĩ die p̃missa pre se et circũiectus ipsa luce pur¬
puret. quo facilius claritate assumpti fulgoris illu¬
deret: ueste etiã regia indutus: diademãte ex gẽ¬
mis auroq redimitus: calceis auro inlitis. sereno ore

Expanded text:
tempore fuisse in Hispaniis juvenem, qui cum sibi multis tempore fuisse in Hispaniis juvenem, qui cum sibi multis signis auctoritatem paravisset, eo usque elatus est, ut se Heliam profiteretur. quod cum plerique temere credidissent, addidit ut se Christum esse diceret: in quo etiam adeo inlusit, ut eum quidam episcopus Rufus nomine ut Deum adoraret: propter quod eum postea ab episcopaterunt, eodem tempore in Oriente quendam extitisse, qui se Iohannen esse iactitauerit. ex quo conicere possumus, istius modi pseudoprofetis existentibus, Antichristi aduentum imminere, qui iam in istis mysterium iniquitatis operatur. Non praetereundum autem uidetur, quanta Martinum sub isdem diebus diabolus arte temptauerit. quodam enim die praemissa prece et circumiectus ipse luce purpurea, quo facilius claritate adsumpti fulgoris inluderet, ueste etiam regia indutus, diademate ex gemmis auroque redimitus, calceis auro inlitis, sereno ore,
Abbreviated transcription (Latin):
factus ille : conuocat cęt̾os: Ipse etiã clarus accurrit
tam̃ cuius. eẽt. generis aut uelleris poterat agnosci:
Curiosus tam̃ oculis aut digitis at trectata : non
aliud quã uestis uidebatur: Int̾et clarus fr̃s ad mo¬
nec orationi instare : ut manifestuis eis dñs quidnã
esset ostenderet: Itaq reliquum noctis hymnis psal¬
misq consumit᷑ At ubi illuxit dies: adp̃hensũ dex¬
tera trahere ad marcinũ uolebat. bene consciꝰ illudi
illũ diaboli arte non posse: Tunc uͦ reniti ac recla¬
mare miser coepit: Int̾dictũq sibi . ẽ. dicebat. ne se mar¬
tino ostenderet Cumq in uitũ ire cõpellerent : int̾gaben¬
tium manus uestis euanuit Unde quis dubite haue enã
martini fuisse uirtute. ut fantasiã suam diabolus cum
erat martini oculis in gerenda. dissimulare diutius
aut tegere non posset : Animaduersũ ÷ tam̃ eodẽ fere

Expanded text:
factus ille convocat caeteros; ipse etiam Clarus accurrit;factus ille convocat caeteros; ipse etiam Clarus accurrit;tamen, cujus esset generis aut velleris, poterat agnosci. Curiosius tamen oculis aut digitis attrectata, non aliud quam vestis videbatur. Interea Clarus fratres admonet orationi instare, ut manifestius eis Dominus, quidnam id esset, ostenderet: itaque reliquum noctis hymnis psalmisque consumitur. At ubi illuxit dies, apprehensum dextera trahere ad Martinum volebat, bene conscius illudi illum diaboli arte non posse. Tum vero reniti ac reclamare miser coepit, interdictumque sibi esse dicebat, ne se Martino ostenderet. Cumque invitum ire compellerent, inter trahentium manus vestis evanuit. Unde quis dubitet hanc etiam Martini fuisse virtutem, ut phantasiam suam diabolus, cum erat Martini oculis ingerenda, dissimulare diutius aut tegere non posset? XXIV. Animadversum est tamen, eodem fere
Abbreviated transcription (Latin):
laen plerosq ad credendũ cohortabat᷑: Postremo  ssq
ꝓcessit  urunt se ac đm angłos discurrere piicareis:
nemqi se unum exꝓpħis haberi uolebat: Carus tam̃
nequaquã ad credendũ cogi potat: Iile ei itam dñ
pdsfsentes plagas. cur scõ non crederet comminarii
Postremo in hãnc uocem erupisse fercur Ecce hac
nocie suestem michi candidã dñs de cȩlo dabitꝰ qua
indutus in medio ur̃m deuersabor: Idq uobis signumu
erit. meendieẽ. uirtutẽ qui dĩ ueste donas Sim
lum uͦ grandis om̃iũ ad hanc ꝓfessionẽ expectatio:
Itaq ad mediã fere noctem. Fremitus insultantium
cõmoueri omne monasteriũ loco uisum ÷: Cellulam
autem qua idem adolescens contenebat᷑. crebris cer¬
neres micare luminib ⁊ fremitusq in ea discurrentiũ.
et murmur quoddã multarũ uocum audiebatur:
Deu facto silentio: egressus unum de frĩb ad se uo¬
cat: tunicãq ei qua erat indutus ostendit Obstape¬

Expanded text:
coartabat. postremo eo usque processit, ut inter se ac Deum nuntios discurrere praedicaret, iamque se unum ex profetis haberi uolebat. Clarus tamen nequaquam ad credendum cogi poterat. ille ei iram Domini et praesentes plagas, cur sancto non crederet, comminari. postremum in hanc uocem erupisse fertur: ecce hac nocte uestem mihi candidam Dominus de caelo dabit, qua indutus in medio uestrum diuersabor: idque uobis signum erit, in me Dei esse uirtutem, qui Dei ueste donatus sim. tum uero grandis omnium ad hanc professionem expectatio. itaque ad mediam fere noctem fremitu terram insultantium commoueri omne monasterium loco uisum est: cellulam autem, qua idem adulescens continebatur, crebris cerneres micare luminibus, fremitusque in ea discurrentium et murmur quoddam multarum uocum audiebatur. dein facto silentio egressus unum de fratribus Sabatium nomine ad se uocat tunicamque ei, qua erat indutus, ostendit. obst
Abbreviated transcription (Latin):
lubet igitur aliquos ire ei obiuam: Ita haud longe
a monasterio iam pęne ex animis inuenit᷑ Extr̾e¬
mũ tam̃ sp̃m trabens. ⁊ indicat frĩb casũ morcis
et uulneris : Iunctis scilic& boͥbus dum dissoluta ar¬
cius lora constringit. bouẽ sibi excusso capite utt̃
inguina cornu uniecisse: Nec multũ post uitam
reddidit: Uideris quo iuditio dñi diabolo data
fuerit haec potestas. in martino illud mirabile
erat. qđ non solum hoc qđ supra retulimus: sed
multa istius modi si quociens accidissent longe
ante p̃uidebat: et sibi nunciatt frĩb indicabat:
Frequent̃ aut̃ diabolus dum mille nocendi artib
scm̃ urũ conabaͣtur illuderes iusibulẽ stios los plona
ciersissimis drgerebat. Nam incdue inio ius ꝑ sorã
hemeꝑ itefigus siorio se crucis & orauiotus asceibio Eto

Expanded text:
iubet igitur aliquos ire ei obuiam: ita haut longe iubet igitur aliquos ire ei obuiam: ita haut longe a monasterio iam paene exanimis inuenitur. extremum tamen spiritum trahens indicat fratribus causam mortis et uulneris: iunctis scilicet bubus dum dissoluta. artius lora constringit, bouem sibi excusso capite inter inguina cornu adegisse. nec multo post uitam reddidit. uideris, quo iudicio Domini diabolo data fuerit haec potestas. in Martino illud mirabile erat, quod non solum hoc, quod supra rettulimus, sed multa istius modi, si quotiens accidissent, longe antea praeuidebat aut sibi nuntiata fratribus indicabat. Frequenter autem diabolus, dum mille nocendi artibus sanctum uirum conabatur inludere, uisibilem se ei formis diuersissimis ingerebat. nam interdum in Iouis personsemper interritus signo se crucis et orationis a
Abbreviated transcription (Latin):
onstat aut̃ etiam angłos ab eo plerũq uisos. ita u
conserto in uicem apud eum sermone loquerent᷑:
iabolũ uͦ tam conspicabilem & subieccũ oculis habe¬
butr sut siue se in ꝓpͥa substantia contineret. sule
diuersas figuras spualesq neqͥtias tanstulis set qua¬
libet ab eo sub imagine uderetur: Qđ cum dicbolus
scuret se essugere non posse : conuicus eum frequenter
urgebat: qe sallere non posset insidis: Quodã AEmpo¬
ee cornu bouis cruentũ in manu tenens. cum ingenq
fremitu cellulam euis irrupit: eruentãq ostentans
dẽceram et admisso recens scȩlere congaudens : ubi ÷
iiquit marane uirtus tua: unum detuis modo int̾¬
feci: Iunc ille conuocatis fr̃ĩb refert quid diabolus
indicasset: Sollicitos. eẽ. p̃cepit ꝑ cellulas singulor
quisnã hoc casu fuisset affectus Neminẽ quidem de¬
esse de monachis: sed unũ rusticũ mercede ẽductũ
ut uehiculo ligna deferret isse ad siluã nuntiant᷑.

Expanded text:
onstat autem etiam angelos ab eo plerumque uisos, ita ut conserto apud eum inuicem sermone loquerentur: diabolum uero ita conspicabilem et subiectum oculis habebat, ut siue se in propria substantia contineret, siue in diuersas figuras spiritalis nequitiae transtulisset, qualibet ab eo sub imagine uideretur. quod cum diabolus sciret se effugere non posse, conuiciis eum frequenter urguebat, quia fallere non posset insidiis. quodam autem tempore cornu bouis cruentum in manu tenens cum ingenti fremitu cellulam eius inrupit, cruentamque ostendens dexteram et admisso recens scelere gaudens 'ubi est\' inquit, Martine, uirtus tua? unum de tuis modo interfeci. tunc ille conuocatis fratribus refert quid diabolus indicasset: sollicitos ire praecipit per cellulas singulorum, quisnam hoc casu adfectus fuisset. neminem quidem deesse de monachis, sed unum rusticum mercede conductum, ut uehiculo ligna deferret, isse ad siluam nuntiant.
Abbreviated transcription (Latin):
set: breui tempore ad sũmũ sidiei uirtutũq ꝙ¬
mniũ culm̃ enituit. Itaq cũ haud longe sibi ab
ep̃i mronasterio tabnaculũ constituisset. multiq apud eũ
sr̃s cõmorarent᷑ iuuenis quidã ad eum anacolus p nõee
sub: ꝓsessione monachi om̃i humilitate ꝙ. i nocentiõe
meeritus eccessit: habitauitq aliqͣndui in cõmunet cum
coetceris: Dem ꝓcedente tempore angłos apiduse loqui

Expanded text:
set, breui tempore ad summum fidei uirtutumque oset, breui tempore ad summum fidei uirtutumque omnium culmen enituit. itaque cum haut longe sibi ab episcopi monasterio tabernaculum constituisset multique apud eum fratres commorarentur, iuuenis quidam ad eum Anatolius nomine, sub professione monachi omnem humilitatem adque innocentiam mentitus, accessit habitauitque aliquamdiu in commune cum ceteris. d
Abbreviated transcription (Latin):
maruinu uocib increpantẽ peuripta inonas tertoris
aliquos uo fr̃ib qui olim baptismũ. diuenes er coribi
ꝑdidissent conuersos postea recepisset. Ea ponersẽ orani¬
pai siguio fucm artinũ diabolo epngnantẽ respondis¬
sea constant  anciqua delicta melions iude ẽuersation
qui peccax desinerent: Contradicente diabolo non
ptinere ad ueniã criminosos: et semel lapsis nullã
ex elamasse martinus: Si tu ipse o miserabilis. ab
hominũ insectatione desisteres: et te factoꝵ tuorã
et si auctoritatẽ prȩstare ñ potuit. ostendit assec¬
tum : Et qui& de diabolo eiusdẽq artib sermo
exortus ÷. ñ ab re uidet᷑. licet extrinsecus refenne
quod gestũ ÷: Quia et quaedã in eo martini uin¬
ctũ portio÷ et res digna mirteculo recte memo¬
nae mandabitur : in exemplũ cauendi siqͥd demcepi
uspiam tale contigerit: Clarus quidã nomine is¬
adolescens nobilissimꝰ. mox prbt nc̃ felici beatus
excessu. i cũ elictis omĩb se ad martinũ contulis¬

Expanded text:
Martinum uocibus increpantem, cur intra monasterium aliquos ex fratribus, qui olim baptismum diuersis erroribus perdidissent, conuersos postea recepisset, exponentem crimina singulorum: Martinum diabolo repugnantem respondisse constanter, antiqua delicta melioris uitae conuersatiqui peccare desierint. contra dicente diabolo, non pertinere ad ueniam criminosos, et semel lapsis nullam cem fertur exclamasse Martinus: si tu ipse, miserabilis , ab hominum insectatione desisteres et te factorum tuorum etsi auctoritatem praestare non potuit, ostendit affectum. et quia de diabolo eiusdemque artibus sermo exortus est, non ab re uidetur, licet extrinsecus, referre quod gestum est, quia et quaedam in eo Martini uirtutum portio est et res digna miraculo recte memoriae mandabitur, in exemplum cauendi, si quid deinceps uspiam tale contigerit. Clarus quidam, adulescens nobilissimus, mox presbyter, nunc felici beatus excessu, cum relictis omnibus se ad Martinum contulis
Abbreviated transcription (Latin):
TitiM E QđE singularem uirũ uidimus. par¬
uo tugurio. in quo nonnisi unum recipere posset
habitantem: De hoc illud ferebatur quod ei lupa

Expanded text:
ium aeque singularem uirum uidimus, paruo tugurio, in quo non nisi unus recipi posset, habitantem. de hoc illud ferebatur, quod ei lupa
Abbreviated transcription (Latin):
fugatus est̾: Nec multo post cũ sc̃o hylanio cõpissec
rẽgis pęnitentia potestatẽ indultã suisse redeundi:
romȩ ei temptauit occurrere: ꝓ fectusq ÷ ad urbẽ:
umn lam hylarius p̃terisset: ita eũ est uestigus ꝓi secutꝰ:

Expanded text:
fugatus est. nec multo post, cum sancto Hilario comperisset fugatus est. nec multo post, cum sancto Hilario comperisset regis paenitentia potestatem indultam fuisse redeundi, Romae ei temptauit occurrere profectusque ad urbem Cum iam Hilarius praeterisset, ita eum est uestigiis prosecut
Abbreviated transcription (Latin):
sis arriana ꝑ totũ arbem & maxime intra illiricum
pullulasset : cũ aduersus ꝑsidiã sacerdotũ solus pęne
acerrime pugnaret. multisq supplicus. eẽt. affectus:¬
nã & publicẽ uirgis cȩsus . ẽ. & ad extremũ de ciuitate
exire cõpulsus: italiã repetens. cũ intra gallias quoq
ssu scĩ hylarii quẽ ad exiliũ heretie̾orũ uis
gerat turbatã ȩccłam cõꝑisset : mediolani sibi mo¬
nasteriũ statuit: Ibi quoq eũ auxentiꝰ auctor & pͥnceps
arrianorũ grauissime in sectͣtus ÷ : Multisq affectum
in iuriis. de ciuitate exturbauit: Cȩdendũ itaq tem¬
pori arhitratus. ad insulã cui gallinaria nom̃ est.
secessit: comite quodã p̃sbito magnarũ uircutũ uiro:
Hic aliqͣndui radicib uixit herbarũ: Quo tempore.
cũ iuim ueneni in ͤ grassantis uicina iam morte sensiss&.
imminens ꝑieulũ oratione repulit: statĩq omĩs dolor

Expanded text:
sis Arriana per totum orbem et maxime intra Illyricum sis Arriana per totum orbem et maxime intra Illyricum pullulasset, cum aduersus perfidiam sacerdotum solus paene acerrime repugnaret multisque suppliciis esset adfectus—nam et publice uirgis caesus est et ad extremum de ciuitate exire conpulsus — Italiam repetens, cum intra Gallias quoque discessu sancti Hilari, quem ad exilium haereticorum uis coegerat, turbatam ecclesiam comperisset, Mediolani sibi monasterium statuit. ibi quoque eumAuxentius, auctor et princeps Arrianorum, grauissime insectatus est, multisque adfectum iniuriis de ciuitate exturbauit. cedendum itaque tempori arbitratus ad insulam, cui Gallinaria nomen est, secessit comite quodam presbytero, magnarum uirtutum uiro. hic aliquamdiu radicibus uixit herbarum: quo tempore hcum uim ueneni in se grassantis uicina iam morte sensisset, imminens periculum oratione repulit statimque omnis dolor
Abbreviated transcription (Latin):
Tunc uͦ constantissime ꝓfitetur. nũꝗ se tam fuisse securũ. ł¬
quiꝙ sciret miscđiã dnĩ maxime intẽptationib affutu¬
rã: Se magis illi dolere. qui xp̃i miscđia ut pote latro¬
cinia exercens. e&̃. indignus In gressusq euangelicam¬
disputationẽ: uerbũ dei latroni p̃dicabat: Quid longiꝰ
morer. Latro credidit: ꝓsecutusq. martinũ uiȩ reddi
ipso audita dicantur: Igitur martinꝰ inde ꝓgressus.
cum mediolanũ p̃t̾isset: diabolus initinere hũmana spe¬
tie assũpta. se ei obuiũ tulit. quo tenderet quȩrens
Cũq id a martino responsi accepisset. se quo dñs uoca¬
ret intendere : ait ad eum: Quocũq ieris. uł quȩcũq
tẽptaueris: diabolus tibi aduersabitur: Tc̃ ei ꝓphedca
euanuit: Itaq ut animo ac m̃te concȩꝑat: matrem
gentilitatis absoluit errore: patre in malis ꝑ seuerante
Plures tam̃. suo saluauit exemplo: Deinde cũ here¬

Expanded text:
tum uero constantissime profitetur, numquam se tam fuisse securum, tum uero constantissime profitetur, numquam se tam fuisse securum, quia sciret misericordiam Domini maxime in temptationibus adfuturam: se magis illi dolere, qui Christi misericordia utpote latrocinia exercens esset indignus. ingressusque euangelicamdisputationem uerbum Dei latroni praedicabat. quid longius morer? latro credidit prosecutusque Martinum uiae reddidimus, ex ipso audita dicantur. Igitur Martinus inde progressus cum Mediolanum praeterisset, diabolus in itinere, humana specie adsumpta, se ei obuiam tulit, quo tenderet quaerens. cumque id a Martino responsi accepisset, se quo Dominus uocaret intendere, ait ad eum: quocumque ieris uel quaecumque temptaueris, diabolus tibi aduersabitur. tunc ei propheteuanuit. itaque ut animo ac mente conceperat, matrem a gentilitatis absoluit errore, patre in malis perseuerante: plures tamen suo saluauit exemplo. Dehinc cum haere
Abbreviated transcription (Latin):
uideretur: Itaq exorcistã eũ. eẽ. p̃cȩpit: Quã ille ordina¬
tionẽ ne despexisse tanquã humiliorẽ uideretur : non
repudiauit: Nec multũ post admonitꝰ ꝑsoporẽ. ut patriã
parentesq quos adhuc gentilitas detinebat religiosa
sollicitudine uisitaret : ex uoluntate seĩ hylarii ꝓfectus est.
Multisq ab eo obstrictꝰ p̃cib & lacrimis ut rediret. ⁊me¬
stus ut fer̃ ꝑegrinationẽ illã aggressus ÷ contestatus fr̃s
multa se aduersa passurũ. qđ põstea ꝓbauit euentus.
Ac pͥmũ int̾ alpes deuia secutus: incidit in latrones Cũq
unus securim eleuatã in caput eius librasset: letũ ferientis
dext̃ȩ sustinuit alter. Uinctis tam̃ post tergũ manibus.
uni seruandus & custodiendus traditur: Iuĩ cũ eũ ad re¬
motiora duxisset : ꝑ conctari ab eo cȩpit quisnã esset:
Respondit xp̃i anũ se. eẽ: Querebat etiã an timeret:

Expanded text:
uideretur: itaque exorcistam eum esse praecepit. quam ille ordinauideretur: itaque exorcistam eum esse praecepit. quam ille ordinationem, ne despexisse tamquam humiliorem uideretur, non repudiauit. nec multo post admonitus per soporem, ut patriam parentesque, quos adhuc gentilitas detinebat, religiosa sollicitudine uisitaret, ex uoluntate sancti Hilari profectus est, multis ab eo obstrictus precibus et lacrimis ut rediret. maestus, ut ferunt , peregrinationem illam ingressus est, contestatus fratribus, multa se aduersa passurum: quod postea probauit euentus. ac primum inter Alpes deuia secutus incidit in latrones. cumque unus securi eleuata in caput eius librasset ictum, ferientis dexteram sustinuit alter: uinctis tamen post tergum manibus uni adseruandus et spoliandus traditur. qui cum eum ad remotiora duxisset, percontari ab eo coepit, quisnam esset. respondit Christianum se esse. quaerebat etiam ab eo an timeret.
Abbreviated transcription (Latin):
hostes legatos de pace miser̃ : sua omĩa seq dedentes:
Unde quis dubitet hanc uere beati uiri fuisse uiccoriam.
cui p̃stitum sit ne inermis ad pręliũ mitteretur : & quãuis
puis dñs seruare militem suũ lic& int̾ hostium gladios
& tela potusset : tam̃ ne uel alioꝵ morte scĩ uolarentur
obtutus. exemit pugnȩ necessitatẽ: Neq enĩ aliã ꝓ milite
suo xp̃c debuit p̾stare uictoriã : quã ut subactis sine sangui¬
ne hostib: nemo moreretur:
Exinof relicta milicia: scm hylariũ pictauae ep̃m ciui¬
tatis . cuiꝰ tunc in dei rebus spectata et cognita fides ha¬
bebatur expetͥnt : & aliquandui apud eum cõmoratus est:
Temptauit aut̃ idem hylarius imposito diaconii officio. sibi
eum artiꝰ implicare : et ministerio uincere diuino Sed
cum sepissime restitisset. indignum se. ẽẽ. uociferans: in tel¬
lexit uir dĩ altioris in genii. hoc eum modo posse constrin¬
gi : si id ei officii imponeret : in quo quidã locus inuiriȩ

Expanded text:
hostes legatos de pace miserunt, sua omnia seque dedentes. unde quis dubitet hanc uere beati uiri fuisse uictoriam, cui praestitum sit, ne inermis ad proelium mitteretur. et quamuis pius Dominus seruare militem suum licet inter hostium gladios et tela potuisset, tamen ne uel aliorum mortibus sancti uiolarentur obtutus, exemit pugnae necessitatem. neque enim aliam pro milite suo Christus debuit praestare uictoriam, quam ut subactis sine sanguine hostibus nemo moreretur. Exinde relicta militia sanctum Hilarium Pictauae episcopum ciuitatis, cuius tunc in Dei rebus spectata et cognita fides habebatur, expetiit et aliquamdiu apud eum commoratus est. temptauit autem idem Hilarius inposito diaconatus officio sibi eum artius inplicare et ministerio uincire diuino. sed cum saepissime restitisset, indignum se esse uociferans, intellexit uir altioris ingenii, . uno eum modo posse constringi, si id ei officii imponeret, in quo quidam locus iniuriae
Abbreviated transcription (Latin):
Exhis autem monasterus quae in eodem loco.
construxerat. tria sursum inrupibus mori¬
tis erant. & ualde erat fratribus labo¬
sum. senper adlacum descendert. ut
aquam aurure debuissent. Maxime quia
exde uexo montis latere. erat graue des¬
cendentibus intimore periculum : Tunc¬
ollecti fratres exeisdem tribus monast¬
rus. addi famulum benedictum uene¬
runt dicentes.: Laborio sum nobis eft
propter aquam cottidiae usque ad lacũ
descendere. & idcirco necesse est Exeodem
loco monasteria mutari : Quos blande
consolatus dimisit & nocte eadem cum
partio puerulo nomine platido cuus
superius memoriam feci eusdem mon¬
tis ascendit. rupem ibi que dutius orauit.
Et oratione completa. tres petras in loco
eodem põsugo posuit at que ad suum
super inuicem positas petras inuenietis
inmodico cauate : Ualet enim omni¬
potens deus etiam millo montis cacu¬
minae aquam producere: ut uob laborꝰ
tanti itineris dignetur auferie: Qui euntes
rupem montis qua benedictus praediaerat

Expanded text:
Ex his autem monasteriis quae in eodem loco construxerat, tria sursum in rupibus montis erant, et valde erat fratribus laboriosum, semper ad lacum descendere, ut aquam haurire debuissent: maxime quia e devexo montis latere erat grave descendentibus in timore periculum. Tunc collecti fratres ex eisdem tribus monasteriis, ad Dei famulum Benedictum venerunt, dicentes: Laboriosum nobis est propter aquam quotidie usque ad lacum descendere, et idcirco necesse est ex eodem loco monasteria mutari. Quos blande consolans dimisit, et nocte eadem cum parvo puerulo nomine Placido, cujus superius memoriam feci, ejusdem montis rupem ascendit, ibique diutius oravit. Et oratione completa, tres petras in loco eodem pro signo posuper invicem petras inveneritis, in modico cavate. potens Deus etiam in illo montis cacumine aquam producere, ut vobis laborem tanti itineris dignetur auferre. Qui euntes, rupem montis quam Benedictus praedixerat,
Abbreviated transcription (Latin):
secũ turbis euntib introiret Lȩprosũ mirabili fa¬
cie horrentib cunctis osculatus ÷ atq benedixit:
Statimq omĩ malo emundatꝰ. postero die ad ȩcclã
ueniens nitenti cute. grãs ꝓsanitate quã receꝑat
agebat: Sed nec hoc p̾rȩc̾eundũ ÷ : qđ simbrię uesti¬
m̃to eiis cilitioq detractae: crebras suꝑ insirmantib ege¬
re uirtutes: Nam cũ aut digitis illigatae aut collo indi¬
te suogi ꝑsepae ab egrotantib morbos essugauero¬

Expanded text:
secum turbis euntibus introiret, leprosum miserabili fasecum turbis euntibus introiret, leprosum miserabili facie horrentibus cunctis osculatus est atque benedixit: statimque omni malo emundatus, postero die ad ecclesiam veniens nitenti cute, gratias pro sanitate quam receperat, agebat. Sed nec hoc praetereundum est, quod fimbriae vestimentis ejus cilicioque detractae, crebras super infirmantibus egere virtutes: nam aut digitis illigatae, aut collo inditae persaepe ab aegrotantibus morbos effugaver