comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
sub sole: Hec uerba omĩa si attendantur. si ꝑ
his qui hunc mũdum fugere et refugere i
deum desid̾ant sed longum est. et ad alia festi¬
nat or̃o. Tau tñ principio constituto exseqͥtur
omĩa: uanitates ẽẽ cos qui reb huiꝰ mnundi fal¬
falluntur uanitatẽ uocans: nõ quod deus ista
ñ creau̾it. sed qr subicere se homines uolunt.
his rebus per peccata. que illis per recte facta
diuina lege subiecte sunt. Quid ẽ eñ aliudi
faisis bons illudi atq decipi quã te ip̃o inferiora
miranda et appetenda arbitrari. Habet uirtẽpe¬
rans in huiꝰtemodi reb. mortalib et fluentib
iute regulam utroq testam̃to firmatam: ute¬
oꝵ nich diligat nicħ per se appetendũ putet. s
ad uite huius atq officioꝵ necessitatẽ quã sat
ẽ. usurpet utentis modestia. nõ amantis affec¬
tu Hec dicta sunt de tẽperantia. pro rer̃ ma¬
gnitudine breuiter ꝓ nstituto tñ opere fortaᷤ

Expanded text:
sub sole? Haec verba omnia si attendantur, si pesub sole? Haec verba omnia si attendantur, si peiis qui hunc mundum fugere, et refugere in Deum desiderant: sed longum est, et alio festinat oratio. Tali tamen principio constituto, exsequitur omnia, vanitantes esse eos qui rebus hujusmodi falur vanitatem vocans, non quod Deus ista non creaverit, sed quia subjicere se homines volunt iis rebus per peccata, quae illis per recte facta divina lege subjectae sunt. Quid est enim aliud, falsis bonis illudi atque decipi, quam teipso inferiora, miranda et appetenda arbitrari? Habet igitur vir temperans in hujuscemodi rebus mortalibus et fluentibus, vitae regulam utroque Testamento firmatam; ut eorum nihil diligat, nihil per se appetendum putet, sed ad vitae hujus atque officiorum necessitatem quantum sat est, usurpet, utentis modestia, non amantis affectu. Haec dicta sint de temperantia, pro rerum magnitudine breviter; pro instituto tamen opere fortass
Abbreviated transcription (Latin):
ut aut nich putet eẽ nsl corpꝰ: aut eciam si
auctoritate commota fateatur aliquid ẽẽ in¬
corporeum. de illo tñ nisi per ymaginatões
corporeas cogitare non possit ieo taie anquid
eẽ credere: quaie fauax corporis sensus infli¬
git. ad hoc eciamualet. quod p̃cipitur cauendũ
ẽẽ a simulacris. Huic gͦ auctoritati noui testam̃¬
ti qua uibenur nicħ mundi huiꝰ dilig̾e. illa ma¬
xime sententia qua dictum est. nolite confor¬
mari huic mũdo. simul enĩ demonstrandũ est
eirei quẽq cũ formari qũa diligit: Huic er¬
go auctortati si de ueter testam̃to queram
quid comparem plura quidem inuemo: sed inuiꝰsa¬
lomonis liber eccãstes qui dicitur. copiosissime
in summũ contemptũ omia ista perducit Incip̃
em̃ sio Uanitas uanitatum. dixit ecc̃astes: uani¬
ctas uanitatum: om̃ĩa uanitas. Que habũdan¬
ctia homini monũ labore suo. quẽ ip̃e laborat

Expanded text:
ut aut nihil putet esse, nisi corpus; aut etiamsi ut aut nihil putet esse, nisi corpus; aut etiamsi auctoritate commota, fateatur aliquid esse incorporeum, de illo tamen nisi per imagines corporeas cogitare non possit, et tale aliquid esse credere, quale fallax corporis sensus infligit. Ad hoc etiam valet quod praecipitur cavendum esse a simulacris. 39. Huic ergo auctoritati Novi Testamenti, qua jubemur nihil mundi hujus diligere , illa maxime sententia qua dictum est, Nolite conformari huic mundo : simul enim demonstrandum est ei rei quemque conformari quam diligit: huic ergo auctoritati, si de Veteri Testamento quaeram quid comparem, plura quidem invenio: sed unus Salomonis liber, Ecclesiastes qui dicitur, copiosissime in summum contemptum omnia ista perducit. Incipit enim sic: Vanitas vanitantium, dixit Ecclesiastes, vanitas vanitantium, et omnia vanitas. Quae abundantia homini in omni labore suo, quem ipse laborat
Abbreviated transcription (Latin):
tiam. Qm obrem recte eciam curiosi eẽ ꝓhibe¬
mie. quod magnum tẽꝑancie nimꝰ ẽ. Huio il¬
lud est. Cauete ne quit ceducat uos per philo¬
sopbiam. Et qr ipiñ nom̃ phylocophie si cons¬
detur rem magnam toto animo appetendam
significat si quidem phylosophia ẽ amore
studiumq capĩe: cautissime apło ne ab amo¬
re sapientie det̾rere iuderetim subiecit. et e¬
lemĩta huiꝰmindi. Sũt enĩ qui desertis iur¬
tutib et nesdientes quid sit deus: et quanta
maiestas semper eodem modo manẽtis nat᷑e.
magnum auquid se agere putant si uniu̾sam
istam corporis molem quam mũdũ ñ cupamt
curiosissime intentissimeq perquirant. uude
tanta eciam suꝑbia gignitui ut in ip̃o celode
quo sepe disputant sibimei ħitare uideant᷑:
Neprimat gͥ se anima ab huiꝰmodi uane cogi¬
tationis cupiditate: si se castam deo seruare
disposuit. Can enĩ amore plerũq decipitur:

Expanded text:
tiam. Quamobrem recte etiam curiosi esse prohibetiam. Quamobrem recte etiam curiosi esse prohibemur, quod magnum temperantiae munus est. Hinc illud est: Cavete ne quis vos seducat per philosophiam. Et quia ipsum nomen philosophiae si consideretur, rem magnam totoque animo appetendam significat, siquidem philosophia est amor studiumque sapientiae, cautissime Apostolus, ne ab amore sapientiae deterrere videretur, subjecit, et elementa hujus mundi . Sunt enim qui desertis virtutibus, et nescientes quid sit Deus, et quanta majestas semper eodem modo manentis naturae, magnum aliquid se agere putant, si universam istam corporis molem, quam mundum nuncupamus, curiosissime intentissimeque perquirant. Unde tanta etiam superbia gignitur, ut in ipso coelo, de quo saepe disputant, sibimet habitare videantur. Reprimat igitur se anima ab hujusmodi vanae cognitionis cupiditate, si se castam Deo servare disposuit. Tali enim amore plerumque decipitur,
Abbreviated transcription (Latin):
tur sed que nõ uitentur. Que em̃ uidentur tẽ¬
poraua sunt q̃ aũ ñ uidentur et̾ua. Oe quo m¬
telligi potest qũa xpĩami nõ sind qui solemet
lunamñ modo diligendos. sed eciam colẽdos
putant. Quid em̃ uidemus. si solem et limam
n iudemꝰ ueniti aũ simius conu̾ti ad ea que uĩ¬
tentur. Nonsiuit gͥ eciam ista diugenda. ei qni
amorem ali incorruptim deo cogitat exhibe
Snd eut in aius locus: quo de istis diligentiuᷤ
tequiretur. Nonem̃ mmo de fide. sed de uita
dicere institui: per quam meremur stiro quod
credimus.¶ Amandꝰ gͦ soluo deus est: omnis uͦ
iste mnundꝰ idest omĩa sensibilia contẽpnenda.
utendum aũ hit: ad huuis uite necessitatem
Gl̃oria uero popularis. sic in nouo testamento
abicitur. atq contẽpnitur. Si homĩb nicrant
platere uellem: xp̃i seriuit nõ eem̃. Est item
aluid quos de corporib per ymagniationes qͣs¬
damconcipit amina: et id uocat rerum senten¬

Expanded text:
tur, sed quae non videntur. Quae enim videntur, temtur, sed quae non videntur. Quae enim videntur, temporalia sunt: quae autem non videntur, aeterna . Ex quo intelligi potest, quam christiani non sint qui solem et lunam non modo diligendos, sed etiam colendos putant. Quid enim videmus, si solem et lunam non videmus? Vetiti autem sumus converti ad ea quae videntur. Non sunt igitur etiam ista diligenda ei qui amorem illum incorruptum Deo cogitat exhibere. Sed erit mihi alius locus quo de istis diligentius requiretur. Non enim nunc de fide, sed de vita dicere institui, per quam meremur scire quod credimus. Amandus igitur solus Deus est: omnis vero iste mundus, id est, omnia sensibilia contemnenda; utendum autem his ad hujus vitae necessitatemGloria vero popularis sic in Novo Testamento abjicitur atque contemnitur: Si hominibus, inquit, placere vellem, Christi servus non essem . Est item aliud quod de corporibus per imaginationes quasdam concipit anima, et eam vocat rerum scien
Abbreviated transcription (Latin):
gnem celestis. Hoc est exuite uet̾em. et induite
nouũ Omne igitur officium temperantie ẽ. ex¬
uere ueterem hominẽ. et ind̾o renouari: idẽ cõ¬
tẽpnere om̃s corporeas illecebras. laudem po¬
pularem: totumq amorem ad nuisibilia. et
diuina conferre. Unde illud sequitur quod
minfice dictum est. Si ext̾ior homo nr̃ corrũ¬
pitur sed interior renonatur de die in diem. ꝗ
Sludi et ꝓpħam canentẽ. Cormundum crea ĩ me
deus: et spm̃ rectum renoua inuisterib meis.
Quid contra istam conuenientiam dici᷑ isi a ce¬
q̃ ñ a nullis eciam sensibilia nominantur: ĩ qͥ¬
b maxime lux ista uulgaris excellit: qr et ipĩs
sensib nĩs quib anima per coepus utitur nicħ
ẽ ocuł p̃fe̾ndum. et ĩo inscripturis sanctis ui¬
sibilium nomine sensibilia cuncta depuran¬
tur Itaq in nouo testam̃to. sic ab istoruma¬
more ꝓhibemur Non respicientes inquit q̃ iniden¬

Expanded text:
inem coelestis : hoc est, exuite veterem, et induite inem coelestis : hoc est, exuite veterem, et induite novum. Omne igitur officium temperantiae, est exuere veterem hominem, et in Deo renovari; id est, contemnere omnes corporeas illecebras, laudemque popularem, totumque amorem ad invisibilia et divina conferre. Unde illud sequitur quod mirifice dictum est, Si et exterior homo noster corrumpitur, sed interior renovatur de die in diem . Audi et prophetam canentem, Cor mundum crea in me, Deus, et spiritum rectum innova in visceribus meis . Quid contra istam convenientiam dici, nisi a caequae a nonnullis etiam sensibilia nominantur: in quibus maxime lux ista vulgaris excellit, quia et in ipsis sensibus nostris, quibus anima per corpus utitur, nihil est oculis praeferendum; et ideo in Scripturis sanctis, visibilium nomine sensibilia cuncta significantur. Itaque in Novo Testamento sic ab istorum amore prohibemur: Non respicientes, inquit, quae viden
Abbreviated transcription (Latin):
afide et inseruerunt se dolorib multis. Qd̃
pecratum aniime: in uet̾i testam̃to satis aꝑ¬
de bene intelligentib in ip̃ius homĩs qui e¬
rat in paradyco pͥuaricatione signatur. Ina
dam quippe omẽs morimur ut ait idemꝰ et
inxp̃o om̃s resurgemꝰ. Oarta mist̾ia. Sed repͥ¬
mamme. Non enĩ modo suscepiuos docere
recta. sed dedocere praua si potero: idẽ: si d̾s
aniuerit ꝓposito muos meo. Dicit gͦ pausꝰ.
radicem om̃ium maloꝵ ẽẽ cupiditatẽ: per qm
eciam lex uetus primũ hominẽ lapsum signi¬
ficat Monet paulus ut exuanuis nos uete¬
rem hominẽ: et induamus nouum. uult aũ
intelligi adam qui peccauit uet̾em homineni
illuminantẽ quẽ sustepit in sacram̃to d̾i filus
ad nos liberandos. nouum dicit. Namq auo
loco dicit primꝰ homo de terra t̾renus. secũdus
homo de celo celestis. Qualis t̾renus: taies et¬
t̾reni. Quar celestis. taies et celestes. Sicut
portauimꝰ ymaginẽ cerreni: portemus et yma-¬

Expanded text:
multis . Quod peccatum animae in Veteri Testamento satis aperte, bene intelligentibus, in ipsius hominis qui erat in paradiso, praevaricatione signatur. In Adam quippe omnes morimur, ut ait idem, et in Christo omnes resurgemus . O alta mysteria! Sed reprimam me: non enim modo suscepi docere vos recta, sed dedocere prava, si potero, id est, si Deus annuerit proposito in vos meo. 36. Dicit ergo Paulus radicem omnium malorum esse cupiditatem, per quam etiam Lex vetus primum hominem lapsum esse significat. Monet Paulus ut exuamus nos veterem hominem, et induamus novum . Vult autem intelligi, Adam qui peccavit, veterem hominem; illum autem quem suscepit in sacramento Dei Filius ad nos liberandos, novum. Dicit namque alio loco, Primus homo de terra, terrenus; secundus homo de coelo, coelestis. Qualis terrenus, tareni; qualis coelestis, tales et coelestes. Sicut portavimus imaginem terreni, portemus et imag
Abbreviated transcription (Latin):
tanquã inuideret hominib scĩam bomi et
mali ./ Ex ista opinione etiã nescio serpenti¬
nos uatos quos esse arbitror ͥ qui serpentẽ.
pro xp̃o colere dicũttr: nec attendunt apo¬
stolum qui ait. Metuo ne sic̃ serpens euã
sedurit astircia sua: sic et sensus ur̃i corrum¬
pant᷑. hos ergo ꝑ istam ꝓphetiã p̾siguratos.

Expanded text:
tanquam invideret hominibus scientiam boni et tanquam invideret hominibus scientiam boni et mali. Ex ista opinione etiam nescio quos serpentinos natos esse arbitror, qui serpentem pro Christo colere dicuntur, nec attendunt Apostolum qui ait: Metuo ne sicut serpens Evam seduxit astutia sua, sic et sensus vestri corrumpantur . Hos ergo per istam propheti
Abbreviated transcription (Latin):
animã natubalit̾ hoc esse qd̾ deus ẽ : Et ad qͦs
magis ꝑtinet operatio carnaliũ oculoꝵ qͣm
ad istos qui relicta interiore sapĩe luce. solem
istum qͥ ꝑtinet ad oculos corporis adorari cõ¬
pellunt. Et om̃s quidẽ generałr heretici sci¬
encie pollicitatõne decipiunt et rep̾hendũt
eos quos simplicit̾ credentes inuenerint. Et
quia om̃ino carnalia ꝑsuadent: quasi ad car¬
naliũ oculoꝵ aꝑtionẽ. conant᷑ adducere ut
plicent nõ ꝓpt̾ penalem mortalitatem quam
peccando meruimꝰ: set ita ut negent deũ ẽẽ
corporũ conditorẽ. tanꝙͣ apertis oculis carn¬
is miditas ista displiceat. Sed nichil ueheni ẽ¬
tius istos designat et notat. ꝙͣ quod dicit ser¬
pens nõ morte moriemini: Ociebat enĩ d̾s
qm̃ qd̾ si ederitis. aperient᷑ oculi nr̃i. Sic enĩ
nescio quẽ gentis tenebrarum sicuti affir¬
mant illud p̾ceptum dedisse confingunt

Expanded text:
animam naturaliter hoc esse quod Deus est? Et ad quos animam naturaliter hoc esse quod Deus est? Et ad quos magis pertinet apertio carnalium oculorum, quam ad istos qui relicta interiore sapientiae luce solem istum, qui pertinet ad oculos corporis, adorare compellunt? Et omnes quidem haeretici generaliter scientiae pollicitatione decipiunt, et reprehendunt eos quos simpliciter credentes invenerint; et quia omnino carnalia persuadent, quasi ad carnalium oculorum apertionem conantur adducere, ut isplicent, non propter poenalem mortalitatem, quam peccando meruimus; sed ita ut negent Deum esse corporum conditorem, tanquam apertis oculis carneis nuditas ista displiceat. 39. Sed nihil vehementius istos designat et notat, quam quod dicit serpens: Non morte moriemini: sciebat enim Deus quoniam qua die ederitis, aperientur oculi vestri. Sic enim nescio quem gentis tenebrarum, sicuti affirmant, illud praeceptum dedisse confingunt,
Abbreviated transcription (Latin):
mansuetudo. cõtinentia sic̃ apostolus dicit:
no tangeremi signũin medis paradyst
plantaril. se boni ⁊ mali: io e no uellenns
suꝑbire de natura nostra que sicuti iam di¬
xitius media est: ut decepti experiemur:
qui intersit int̾ simplicem fidem catholi¬
cam et fallicias hereticoꝵ Ita enĩ ꝑuenimus
ad dinoscentiam boni et mali. Nam oport
tiam hereticoꝵ uenena significat: et maxĩe
istoꝵ manicheoꝵ: et quicũq uet̾i testamento
aduersantur. Flon enim aliqͥd maĩfestius p̾¬
nũtiatũ arbitror: ꝙͣ istos in illo serpente: uel
potius illũ in istis eise uitandũ. Nulli enĩ loqͣ¬
cius atq iactantius promiitũt scentiã boni
et mali et in ip̃o homĩe tanꝙͣ in arbore que
plantata ẽ in medio paradysi eam dinoscen¬
tiam demõstraturos seẽe p̾sumũt. Et etiã
uiud qd̾ dcm̃ est eritis sicut dii. qui aliimag̾
dicũt quã isti: qui ꝑ suã suꝑbiam uanitatẽ.
eamdẽ superbiã ꝑsuadere conãtes affirmant

Expanded text:
postolus dicit : et non tangeremus lignum in medio paradisi plantatum scientiae boni et mali, id est non vellemus superbire de natura nostra, quae, sicut jam diximus, media est, ut decepti experiremur quid intersit inter simplicem fidem catholicam, et fallacias haereticorum! ita enim pervenimus ad dignoscentiam boni et mali. Nam oportettiam, haereticorum venena significat, et maxime istorum Manichaeorum, et quicumque Veteri Testamento adversantur. Non enim aliquid manifestius praenuntiatum arbitror, quam istos in illo serpente, vel potius illum in istis esse vitandum. Nulli enim loquacius atque jactantius promittunt scientiam boni et mali; et in ipso homine, tanquam in arbore quae plantata est in medio paradisi, eam dignoscentiam demonstraturos se esse praesumunt. Et etiam illud quod dictum est, Eritis sicut dii, qui alii magis dicunt quam isti, qui per suam superbam vanitatem, eamdem superbiam persuadere conantes, affirmant
Abbreviated transcription (Latin):
mus ad arborem iuite nõ solũ per frameni
tus sum considerationẽ factarũ rersi quĩ
puto explicatam: et deinde considerione
aphecie que remanet expucanda. iam bie¬
uiter põt enim tanqua signo quoda md¬
festo quo cetera dirigant᷑ precognosae sẽs¬
du nõs quatum aroitror ꝯsideratio nuas¬
tinebit᷑. Dicit enĩ apłs: sacramentũ m¬
nũ esse qd acin est: propt᷑ hoc reltnquetꝰ¬
patrẽ et matrem & adherebit uxori sue: ex e

Expanded text:
mus ad arborem vitae non solum per flammeammus ad arborem vitae non solum per flammeamcitus sum considerationem rerum factarum, quam puto explicatam: et deinde considerationem prophetiae, quae remanet explicanda jam breviter. Posito enim tanquam signo quodam manifesto quo caetera dirigantur, non diu nos, quantum arbitror, ista consideratio detinebit. Dicit enim Apostolus sacramentum magnum esse, quod dictum est, Propter hoc relinquetpatrem et matr
Abbreviated transcription (Latin):
pit: sicut dicit et apłs. scientes qm̃ tͥbulatio.
patientiã operatur patĩa aut̃ probationẽ. it
legimus. et audimꝰ. et credendum ẽ. arborem
uite plenitudĩem scĩe. ⁊ flãmeã frameã custo
si ꝑ has duas. id eit̵ tolerantiã molestiaꝵ et sciẽ¬
tie plenitudiñe. Sed colerantia molestiarum
omnib fere in hac uita subeũda ẽ: tendentib
ad arborẽ uite. Plenitudo aut̃ scĩe uideatur
pauciorib ꝑuenire ut quasi ñõ om̃s qui per¬
ueniũt ad arborem uite ꝑscientie plenitudi¬
nẽ ueniãt. ꝙͣnis omĩes toleratiam molestaꝵ
id ẽ flãmeã frameã uersatilem sentiant. Sedsi
artendatur qd̾ apłs dicit plenitudo aut̃ legis
karitas: et uideamus eãdem karitatẽ p̃cepto
ilio gemino contineri: diliges dñm dm̃ tu¬
um ex toto cordetuo et ex tota anima traci
ex toca m̃tetua. et diliges ꝓximũ tuũ tanq̃
de ip̃m. In quib duob preceptis totalex pri¬
det et prophete. Sine dubitatione inteluo¬

Expanded text:
pit ; sicut dicit Apostolus, Scientes quoniam tribulatio patientiam operatur, patientia autem probationem , et legimus et audimus, et credendum est arborem vitae, plenitudinem scientiae et flammeam frameam custodsi per has duas, id est per tolerantiam molestiarum, et scientiae plenitudinem. 36. Sed tolerantia molestiarum omnibus fere in hac vita subeunda est, tendentibus ad arborem vitae: plenitudo autem scientiae videtur paucioribus provenire; ut quasi non omnes qui perveniunt ad arborem vitae, per scientiae plenitudinem veniant, quamvis omnes tolerantiam molestiarum, id est flammeam frameam versatilem, sentiant. Sed si attendatur quod Apostolus dicit, Plenitudo autem Legis, charitas ; et videamus eamdem charitatem praecepto illo gemino contineri, Diliges Dominum Deum tuum ex toto corde tuo, et ex tota anima tua, et ex tota mente tua; et, Diliges proximum tanquam teipsum; in quibus duobus praeceptis tota Lex pendet, et Prophetae : sine dubitatione intelligi
Abbreviated transcription (Latin):
dyso hoc est in beata uita cõstitutus. precep¬
tum etiam ꝑfectionis accepit: ut uerbo dci
cõsũmaretur. Itaq pꝰtquam peccauit rece¬
dens a p̾cepto dei. et dimissus de paradyso: ⁊̃
hoc emansit ut animalis esset. Et ideo a¬
nimalem homuiẽ prius agimꝰ omnes qui
de illo post peccatum nati sumꝰ. donec as¬
sequamur spiritalem adam. id est dñm no
ab illo recreati et uiuificati restituams᷑ in
paradysum ubi latro ille ip̃a die meruit.
ẽẽ. quo istam uitam finiuit. Si enĩ api̾s
dicit. Sed non prius qd̾ sꝑiritale ẽ. sed qd̃
animale: sicut scriptum ẽ. factus est primiꝰ
adam in animã uiuentẽ: nouissimus adã
in sp̃m uiuisicantẽ. Dic ergo debemus in

Expanded text:
diso, hoc est in beata vita constitutus, praecepdiso, hoc est in beata vita constitutus, praeceptum etiam perfectionis accepit, ut verbo Dei consummaretur. Itaque postquam peccavit, recedens a praecepto Dei, et dimissus est de paradiso, in hoc remansit ut animalis esset. Et ideo animalem hominem prius agimus omnes, qui de illo post peccatum nati sumus, donec assequamur spiritualem Adam, id est Dominum ab illo recreati et vivificati, restituamur in paradisum, ubi latro ille cum ipso eo die meruit esse, quo vitam istam finivit . Sic enim Apostolus dicit: Sed non prius quod spirituale est, sed quod animale, sicut scriptum est: Factus est primus Adam in animam viventem, novissimus Adam in spiritum vivificantem .
Abbreviated transcription (Latin):
ineum spiritum uite. et factus est homo
in animã uiuẽtem: Siadhuc corpus solum
erat. animã adiunctam corpori hoc loco in¬
telligere debemus: siueque iam facta erat.
bedtanꝙͣ in ore dei erat. id est in eius uerita¬
te uł sapientia. Unde tamen n̾̃o recessit qͣsi
locis separata quando insufflata est. Non
enĩ deus loco continetur. sed ubiq p̾sens
est. Siue tunc anima facta est: quando in
illud figmentum deus insufflauit spiri¬
tum uite. ut illa insufflatio ip̃am ꝯperati¬
onem dei significet: qua fecit animam in
ninia erat. ipsi et anime sensus est additꝰ
ista insufflatione. cũ factus est homo in
animã niuẽtem: n̾o quita ilia sufflatio cõ¬
uersa est manimã uiuẽtẽ sed operata est
in aniniã uiuentẽ. Nondũ tamen spirita¬
lem hominẽ debemus intelligere qui fact᷑ꝰ
est in anim̃a iuuẽtem. sed adhuc ammalẽ.
Tunc enĩ spiritalis effectus est: cum in para¬

Expanded text:
in eum spiritum vitae, et factus est homo in eum spiritum vitae, et factus est homo in animam viventem: si adhuc corpus solum erat, animam adjunctam corpori hoc loco intelligere debemus; sive quae jam facta erat, sed tanquam in ore Dei erat, id est in ejus veritate vel sapientia, unde tamen non recessit quasi locis separata, quando insufflata est; non enim Deus loco continetur, sed ubique praesens est: sive tunc anima facta est, quando in illud figmentum Deus insufflavit spiritum vitae, ut illa insufflatio ipsam operationem Dei significet, qua fecit animam in nima erat; ipsi animae sensus est additus ista insufflatione, cum factus est homo in animam viventem: non quia illa insufflatio conversa est in animam viventem, sed operata est in animam viventem. Nondum tamen spiritualem hominem debemus intelligere, qui factus est in animam viventem, sed adhuc animalem. Tunc enim spiritualis effectus est, cum in para
Abbreviated transcription (Latin):
los nr̃os intelligere accepi qui dicunt p̾t eaꝙͣ
dictum est fixit deus homine de luo terre
propterea ño additum ad ymagiñe et simili¬
udinem suam. qm̃ nũc de corporis formatõe
diti. lunc autem homo interior significa¬
utur quando dictum est fecit deus homi¬
lel ad yͥmagniẽ et similitudinẽ dei. Sedeti¬
am si nũc quoq hominẽ ex corpore ⁊ anima
fatum intelligamus ut noaliturꝰ nomi ope¬
il incohatio s eõ inperius brcutter ismiat
diligentior retractatio isto sermone expli¬
cetur. Si ergo ut dixi hoĩem hoc loco excor¬
pore et anima factum intelligamꝰ. non..
absurde ipsa cõmixtio lummi nom̃ accepit.
Sicut eĩ aqua terrã colligit. et cõgluti¬
nat et continet quando eius cõmixtione
luus efficitur. sic anima corporis materi¬
am uiuificando in unitatẽ concordem con¬
format: et n̾õ ꝑmittit labi et resolui.
Quod aut̾ scriptum est et insufflauit

Expanded text:
los nostros intelligere accepi, qui dicunt, posteaquam los nostros intelligere accepi, qui dicunt, posteaquam dictum est, Finxit Deus hominem de limo terrae; propterea non additum, Ad imaginem et similitudinem suam, quoniam nunc de corporis formatione dicitur. Tunc autem homo interior significabatur, quando dictum est: Fecit Deus hominem ad imaginem et similitudinem Dei. Sed etiamsi nunc quoque hominem ex corpore et anima factum intelligamus, ut non alicujus novi operis inchoatio, sed superius breviter insinuati diligentior retractatio isto sermone explicetur; si ergo, ut dixi, hominem hoc loco ex corpore et anima factum intelligamus, non absurde ipsa commixtione limi nomen accepit. Sicut enim aqua terram colligit, et conglutinat, et continet, quando ejus commixtione limus ejus efficitur; sic anima corporis materiam vivificando in unitatem concordem conformat, et non permittit labi et resolvi.Quod autem scriptum est, Et insufflavit
Abbreviated transcription (Latin):
enĩ aque ac terre cõmixtio ẽ. Dicimus eiũ ta¬
bidum et fragile et morti destiatũ corpus hu¬
manũ post peccatum esse cepisse. Non enĩ in
nr̃o corpore isti exhorrescunt nisi mortalita¬
tem qũa dampnationẽ meruimus. Quid aut̃
mirũ aut difficile deo etiã si delimo istiꝰ terre
hominẽ fecit tale tam̃ corꝑus eiꝰ efficere qd̾ cor¬
ruptioni nõ subiaceret. si homo p̾ceptũ dei cu¬
stodiens peccare noluisset: Si enim speciem
celi ipsuis de nichilo uel de informi materi¬
a dicimus factam. quia omĩpotentem arcifi¬
cem creduis: quid mirũ si corpus qd̾ de sune
qualicũq factum est potuit ad omĩpotente
artifice tale fieri ut nulla molestia milia indi¬
guntia cruciaret hoĩem ante peccatum. et nuil¬
li corruptione tabesceret. Itaq suꝑflue que¬
ntur unde hominis corpus deue fecerit. si tam̃
nũc de corporis formatõne dicit᷑. Sic enĩ nũinul¬

Expanded text:
enim aquae et terrae commixtio est. Dicimus enim taenim aquae et terrae commixtio est. Dicimus enim tabidum et fragile et morti destinatum corpus humanum post peccatum esse coepisse. Non enim in nostro corpore isti exhorrescunt nisi mortalitatem, quam damnatione meruimus. Quid autem mirum, aut difficile Deo, etiamsi de limo istius terrae hominem fecit, tale tamen corpus ejus efficere, quod corruptioni non subjaceret, si homo praeceptum Dei custodiens peccare noluisset? Si enim speciem coeli ipsius de nihilo, vel de informi materia dicimus factam, quia omnipotentem artificem credimus; quid mirum si corpus, quod de limo qualicumque factum est, potuit ab omnipotenti artifice tale fieri, ut nulla molestia, nulla indigentia cruciaret hominem ante peccatum, et nulla corruptione tabesceret? 9. Itaque superflue quaeritur unde hominis corpus Deus fecerit; si tamen nunc de corporis formatione dicitur. Sic enim nonnul
Abbreviated transcription (Latin):
mutabilitatẽ. quia solus deus est inconmuta¬
bilis: qui est ante secula. Hunc uideamus.¬
post uniu̾se creature insinuatõnem tam uisi¬
bilis quã inuisibilis. et unin̾sale beneficiũ di¬
uini fontis erga inuisibilem creaturam. quid
de homine specialiter intimetur: qd̾ ad nos
maxime pertinet. Primo enĩ qd̾ de luo ter¬
re deus homuinẽ finxit solet habere questione
qualis ille limus fuerit: uel que materia no¬
mine limi significata sit. Illi aut̾ inimici ue¬
terum librorum omĩa carnalit̾ intuentes et
piopterea semper errantes: etiam hoc rep̾hen¬
aere mordacit̾ solent qd̾ de lio deus hoĩem fin¬
tt. Dicunt enĩ. Quare de limo fent deus hoĩ¬
nem: An defuerat ei melior et celestis materi¬
a unde hõinem faceret. ut de labe t̾rena tam
fragilem mortalẽq formaretur: Non intelli¬
gentes primo quã multis significatõnibus
uelterra uł aqua in scripturis ponatur. limꝰ

Expanded text:
mutabilitatem; quia solus Deus incommutamutabilitatem; quia solus Deus incommutabilis est, qui est ante tempora. Cpost universae creaturae insinuationem tam visibilis quam invisibilis, et universale beneficium divini fontis erga invisibilem creaturam, quid de homine specialiter intimetur, quod ad nos maxime pertinet. Primo enim quod de limo terrae Deus hominem finxit, solet habere quaestionem qualis ille limus fuerit, vel quae materia nomine limi significata sit. Illi autem inimici veterum Librorum, omnia carnaliter intuentes, et propterea semper errantes, etiam hoc reprehendere mordaciter solent, quod de limo Deus hominem finxit. Dicunt enim: Quare de limo fecit Deus hominem? an defuerat ei melior et coelestis materia, unde hominem faceret, ut de labe terrena tam fragilem mortalemque formaret? Non intelligentes primo quam multis significationibus vel terra vel aqua in Scripturis ponatur: limus
Abbreviated transcription (Latin):
anime. Nomine enĩ celi et t̾re uniu̾sauil¬
bilis oceatura significata ẽ. Et nomine di
umiu̾sum tempus et nominenindiũap
buli agri creatura inuisibilis. Et nonins
fontis ascendentis et irrigantis onme ful
terre inundatio ueritatis: anua sitan
ante pectatũ. Dies aut̃ iste cuiꝰ nomineu
uersumi tempus significari diximus ul¬
petate arfectõnum suarũ et ip̃o lapn sl
misera facta est. et reparatione quard
inbeatitudine redit. tempore mutasie
se doniitur. Et ideo nõ dictum stm̃
tus eslet dtes quo die fecit deue celunos
uaride et pabulsꝰ agri. Quo nomine ĩuisibitẽ
uratiiram propt̾ iugorem et uitam significa¬
ciditimus. sicuti est anima. Et ita dictum ẽ.
cũ factus esset dies quo die fecit deus celũ et t̾¬
ram et omne uiride. & pabulũ agri : ut sicin¬
telligeremꝰ nõ solum insibilem. sed eciam ĩ uisi¬
bilem creaturam ꝑtinere ad tempus propter

Expanded text:
animae. Nomine enim coeli et terrae universa visanimae. Nomine enim coeli et terrae universa visibilis creatura significata est; et nomine diei, universum tempus; et nomine viridium et pabuli agri, creatura invisibilis; et nomine fontis ascendentis et irrigantis omnem faciem terrae, inundatio veritatis animam satians ante peccatum. Dies autem iste, cujus nomine universum tempus significari diximus, insivarietate affectionum suarum, et ipso lapsu quo misera facta est, et reparatione qua rursus in beatitatem redit, tempore mutari posse convincitur. Et ideo non dictum est, Cum factus esset dies, quo die fecit Deus coelum viride, et pabulum agri; quo nomine invisibilem creaturam, propter vigorem et vitam, significari diximus, sicuti est anima. Et ita dictum est, Cum factus esset dies, quo die fecit Deus coelum et terram, et omne viride, et pabulum agri: ut sic intelligeremus non solum visibilem, sed etiam invisibilem creaturam pertinere ad tempus, propter
Abbreviated transcription (Latin):
dimissus est. qua in paradyso fruebatur dio
enĩ scriptum est. Dumisit eum dñs deus de
pamdyso suauitatis: ut operaretur t̾ram. de
qua ⁊ sumptus fuerat. Unde suo loco require¬
mus. Qd̾ nũc ad hoc cõmemtiraui: ut intes¬
ligeremus laboranti homini in t̾ra. id ẽ in
peccatorum ariditate constituto. necessan¬
am esse de humanis uerbis diuinã dochua.
tanꝙͣ de nubibus pluuiam. Talis aut̾ scicmi
destruetur. Uidemus enĩ ñc in enigniate tan¬
quã in nubilo sagenã querentes. tũc autẽ.
facie ad faciem: qñ uniu̾sa facies terre nr̃e
interiore fonte aque salientis irrigabitur.
tam si fontẽ aliquem huiꝰ uisibilis aque
uoluerimus intelligere de quo dictum ẽ. fõs
aut̃ ascendebat det̾ra. et irrigabat omnẽ fi¬
ciemi terce: ño est ueri simile. qd̾ cũ tã multi
fontes ꝑhennes siue rinoꝵ siue fluuoꝵ per
uniu̾sam t̾ram iuẽiantur solus illesiccaue¬
sa creatira nobis insinuata ẽ: ante peccril

Expanded text:
dimissus est, qua in paradiso fruebatur. Sic dimissus est, qua in paradiso fruebatur. Sic enim scriptum est: Et dimisit eum Dominus Deus de paradiso suavitatis, ut operaretur terram de qua et sumptus fuerat: unde suo loco requiremus . Quod nunc ad hoc commemoravi, ut intelligeremus laboranti homini in terra, id est in peccatorum ariditate constituto, necessariam esse de humanis verbis divinam doctrinam, tanquam de nubibus pluviam. Talis autem scientia destruetur. Videmus enim nunc in aenigmate, tanquam in nubilo saginam quaerentes: tunc autem facie ad faciem , quando universa facies terrae nostrae interiore fonte aquae salientis irrigabitur. Nam si fontem aliquem hujus visibilis aquae voluerimus intelligere, de quo dictum est, Fons autem ascendebat de terra, et irrigabat omnem faciem terrae; non est verisimile quod cum tam multi fontes perennes, sive rivorum, sive fluviorum per universam terram inveniantur, solus ille siccaversa creatura nobis insinuata est ante peccatum
Abbreviated transcription (Latin):
aproietit intima sua. Quid enĩ est aliud su¬
perbia. nisi deserto secretario cõscientie fo¬
rił uideri uelle qd̾ non est: Et ideo sa libo¬
rins in t̾ra necenariam habet plinitam de
nubibus id est doctrinam de humanis uer¬
bus: ut etiam hoc modo possit ab illa aridi¬
tate reuirescere. et iterum fieri uiride agͥ
Set utinam uel pluuiã ueritatis de ipsis m¬
nubilum carnis nostre dignatus assumere:
yrabrẽ sancti euangelii largissimũ infudit.
ꝓmittens eciam qd̾ si quis b̾ibertt de aqua&ͥ
rediet ad illũ intimũ fontẽ: ut forinsecus
nõ querat pluuiam. Dicit enĩ fiet in eo fõt
aque salientus in uitam et̾riam. Iste credo fĩs
ante peccatũ ascendebat de terra. Et irrigalit
omẽm faciem terre: quia interiorerat id mi¬
bim ño desiderabat auxiliũ Nondũ enĩ
pluerat deus super terram: nec erat homo
qui operatur in ea. Tunt aut̃ homo cepit
operari in t̾ra cũ post pcc̃m debeata uita.

Expanded text:
a projecit intima sua . Quid est enim sua projecit intima sua . Quid est enim superbia aliud, nisi deserto secretario conscientiae foris videri velle quod non est? Et ideo laborans jam in terra necessariam habet pluviam de nubibus, id est doctrinam de humanis verbis, ut etiam hoc modo possit ab illa ariditate revirescere, et iterum fieri viride agri. Sed utinam vel pluviam veritatis de ipsis nuinus noster nubilum carnis nostrae dignatus assumere, imbrem sancti Evangelii largissimum infudit, promittens etiam quod si quis biberit de aqua ejus, rediet ad illum intimum fontem, ut forinsecus non quaerat pluviam. Dicit enim: Fiet in eo fons aquae salientis in vitam aeternam . Iste, credo, fons ante peccatum ascendebat de terra, et irrigabat omnem faciem terrae, quia interior erat, et nubium non desiderabat auxilium: Nondum enim pluerat Deus super terram, nec erat homo qui operaoperari in terra, cum post peccatum de beata vita
Abbreviated transcription (Latin):
laboranti eiĩ homini ĩ terra imber de nubi¬
bius est necessarius. de quib nubibus iam
dictum est. post peccatum aut̾ homo labo¬
rare cepit in terra et necessarias habere mas
nubes. Ante peccatum pero cũ uiride agri
et pabulũ fecisset deus. quo nomine ĩinisi¬
bilem creaturã significari diximꝰ: irrigabat
eim fonte interiore loquens in intelletu
eius ut nõ extrinsetus uerba exciperet. tan¬
quͣa de supradictis nibib ꝑ luuiam: s fonte
sro hoc est de intimis suis manante uerta¬
sciicet dẽ qua dicit᷑. spes mea es tu: portio
mea in t̾ra uiuentium. Quando aut̾ ani¬
ma tali fonte rigabatur nõdũ per suꝑbi¬
am ꝓ recerat intima sua. Intimum en̾im
suꝑbie hominis: apostatare a deo: Et qm̃
mextiora per superbiam intumesceus ce¬
pit nõ iraigari fonte intimo. bene illi in¬
sultatur uerbis prophecicis: et dicit᷑ seͥo
superbit terra et cinis : Quoniã in uita su¬

Expanded text:
Laboranti enim homini in terra imber de nubiLaboranti enim homini in terra imber de nubibus est necessarius, de quibus nubibus jam dictum est. Post peccatum autem homo laborare coepit in terra, et necessarias habere illas nubes. Ante peccatum vero, cum viride agri et pabulum fecisset Deus, quo nomine invisibilem creaturam significari diximus, irrigabat eam fonte interiore, loquens in intellectum ejus: ut non extrinsecus verba exciperet, tanquam ex supradictis nubibus pluviam; sed fonte suo, hoc est de intimis suis manante veritasimea in terra viventium . Quando autem anima tali fonte irrigabatur, nondum per superbiam projecerat intima sua. Initium enim superbiae hominis apostatare a Deo. Et quoniam in exteriora per superbiam tumescens coepit non irrigari fonte intimo, bene insultatur illi verbis propheticis, et dicitur: Quid superbit terra et cinis? Quoniam in vita su
Abbreviated transcription (Latin):
Rania uiride ergo agri spiritalem atq ĩusibr¬
lem creaturã dicit propter nigorem uite Et
nomine pabuli utiq propt̾ uitam bene hoc
ip̃minterpͥtamur. Ncinde qd̾ addidit asiꝙ̃.
esset suꝑterta inteilgitur antes anirod
peccaret Terrenis enim cupiditatib sordi¬
data tanquã suꝑ t̾ram nata. uel super t̾ram.
deus super terram. quia et nũc iuride agri.
deus fatit. sed pluendo super t̾ram. id est fa¬
at animas reuiniscere per u̾bum suũ. Sed
de nubib eas irrigat id est in scripturis pro
bes: quia uerba ista que sonant et ꝑcusso ae¬
re transeunt addita enĩ obcuntate allegoria¬
rum qͣs aliqua caligine obducta: uelut nu¬
bes fiunt. Que dũ tractando exprimũtur be¬
ne intelligentib tanquã imber ueritatis
ifiuiditur. Sed hoc nõdũ erat anteꝙͣ ani¬
mapectaret. id ẽ añquã uiride agri esset su¬
perterram. Nondũ enĩ pluerat deus super
terram. nec erat homo qui operaretur in ea.

Expanded text:
zania. Viride ergo agri spiritualem atque invisibizania. Viride ergo agri spiritualem atque invisibilem creaturam dicit, propter vigorem vitae, et nomine pabuli utique propter vitam bene hoc ipsum interpretamur. 5. Deinde quod addidit, antequam essent super terram, intelligitur antequam peccaret. Terrenis enim cupiditatibus sordidata, tanquam super terram nata, vel super terram  super terram, vers. 5. Quia et nunc viride agri Deus facit, sed pluendo super terram, id est, facit animas revirescere per verbum suum; sed de nubibus eas irrigat, id est de Scripturis Propbes, quia verba ista quae sonant et percusso aere transeunt, addita etiam obscuritate allegoriarum quasi aliqua caligine obducta, velut nubes fiunt: quae dum tractando exprimuntur, bene intelligentibus tanquam imber veritatis infunditur. Sed hoc nondum erat antequam anima peccaret; id est, antequam viride agri esset super terram. Nondum enim pluerat Deus super terram, nec erat homo qui operaretur in ea.
Abbreviated transcription (Latin):
feste legitur. qd̾ t̾cio die factum est om̃e uiride
et ꝑabulũ agri. Qd̃ ant̾ dictum ẽ in pr̃cipio.
ferit deus celum et t̾ram: ño ꝑtinet ad aliꝙ̃
dierum ex illis septẽ dieb. Adhuc enĩ uł ma¬
teriam ip̃am unde facta sunt celi ⁊ terre no¬
mine nũcupabat uel certe prius totã creatu¬
ram celi et terre nõie ꝓposuerat dicendoĩ pͥn¬
cipio fecit deus celũ et terrã: et post ea ꝑticula¬
tim ꝑ ordinem dierũ sicut oportebat ꝓpt̾ ꝓphe¬
tiam quã in primo libro cõmemorauimus d̃i
opera exetutus fuit exposuit. Quid sibi ergo
nult qd̾ nũc nominato celo et t̾ra addidit ui¬
ride agri ⁊ pabulũ et tacuit cetera tã multa
que sũt in celo et in t̾ra uł etsã in mari nisi
quia iuride agri inuisibilem creaturã uult
intelli ut ẽst anima  Ager eiĩ solet ĩ scrip¬
turis figurate nũdus appellari. Nam et ip̃e
dñs ager est inquit hic mũdus cũ illã parabo¬
lam exponeret: ubibono semini cõmixta sũt¬

Expanded text:
ide et pabulum agri. Quod autem dictum est, In principio fecit Deus coelum et terram, non pertinet ad aliquem dierum ex illis septem diebus. Adhuc enim vel materiam ipsam unde facta sunt omnia, coeli et terrae nomine nuncupabat: vel certe prius totam creaturam, coeli et terrae nomine proposuerat dicendo, In principio fecit Deus coelum et terram; et postea particulatim per ordinem dierum sicut oportebat, propter prophetiam, quam in primo libro commemoravimus, Dei opera exsecutus exposuit. Quid sibi ergo vult quod nunc nominato coelo et terra, addidit, viride agri et pabulum, et tacuit caetera tam multa, quae sunt in coelo et in terra, vel etiam in mari; nisi quia viride agri invisibilem creaturam vult intelligi, sicut est anima? Ager enim solet in Scripturis figurate mundus appellari. Nam et ipse Dominus, Ager est hic, inquit, mundus , cum illam parabolam exponeret, ubi bono semini sunt commixta zi
Abbreviated transcription (Latin):
ni male. Nam et illud qd̾ post partũ dictã
est: erit tibi cõnersio ad unrũtuum et ip̃ets
dñabitur ñne młte ac ꝓpe om̃s mlieres ab¬
sentib uiris suis pariunt. et post param
partum carent hoc uitio. ut iuri earũ do¬
minẽtur: Inmo quasi dignitate sibi adi¬
tam credunt. qd̾ matres fuit: et plerua
suꝑbiores existunt. Quid sibi ergo ułt od
ea quã dcm̃ est in dolorib paries filios adetu
est. et erit tibi cõuersio ad iurũ tuũ e ĩc i
dolorem: atq itapeperit cõsuetudist ponai
cantius et diligentius iã rationi optepeios

Expanded text:
ni malae. Nam et illud quod post partum dictum ni malae. Nam et illud quod post partum dictum est, Erit tibi conversio ad virum tuum, et ipse tui dominabitur; nonne multae ac prope omnes mulieres absentibus viris suis pariunt, et post partum partum carent hoc vitio, ut viri earum dominentur? Imo quasi dignitatem sibi additam credunt, quod matres fiunt, et plerumque superbiores existunt. Quid sibi ergo vult, quod posteaquam dictum est, In doloribus paries filios, additum est, et erit tibi conversio ad virum tuum, et ipsedolorem, atque ita pepererit consuetudinem bonam, cautius jam et diligentius rati
Abbreviated transcription (Latin):
tiplicatos dolores habet atq suspiria inhuiꝰ
uite calamitatibus. Et qd̾ in dolorib pariat
filios. ꝙuis et in ista uisibili muliere comple¬
atur: tam̃ ad illam secretiore consideratiore¬
uocanda ẽ. blam et in pecorib femmne cũ do¬
lore parũt filios. et hec est in illis mortaliti¬
tis conditio potius quã pena peccati. Potest er¬
go fieri ut eciã in feminis homĩb mortali¬
um corporalium sit ista conditio. Sedhoc est
magnũ suppliciũ qd̾ ad istã corpoꝵ mortalita¬
tem ex illa inmortalitate uenerunt. uerũta¬
men magnũ sacram̃tũ est huiꝰ sentẽtie: qd̾.
nulla abstinẽtia fit a uolũtate carnali q̃ non
habeat in exordio dolorẽ: donet ĩ meliorẽ ꝑtẽ
consuetudo flectatur. Quod cũ ꝓuenent: qͣl
natus est filiꝰ id ẽ ad bonũ opus paratꝰ asfał.
per consuetudinẽ bona. Que consuetudont
nasceret᷑. cũ dolore reluctatum ẽ cõsuetudi¬

Expanded text:
ltiplicatos dolores habet, atque suspiria in hujus ltiplicatos dolores habet, atque suspiria in hujus vitae calamitatibus; et quod in doloribus pariat filios, quamvis et in ista visibili muliere compleatur, tamen ad illam secretiorem consideratio revocanda est. Nam et in pecoribus feminae cum dolore pariunt filios, et haec est in illis mortalitatis conditio potius quam poena peccati. Potest ergo fieri ut etiam in feminis hominibus mortalium corporum sit ista conditio. Sed hoc est magnum supplicium, quod ad istam corporum mortalitatem ex illa immortalitate venerunt. Verumtamen magnum sacramentum est hujus sententiae, quod nulla abstinentia fit a voluntate carnali, quae non habeat in exordio dolorem, donec in meliorem partem consuetudo flectatur. Quod cum provenerit, quasi natus est filius, id est ad bonum opus paratus est affectus per consuetudinem bonam. Quae consuetudo ut nasceretur, cum dolore reluctatum est consuetudi
Abbreviated transcription (Latin):
Nũquid quia uiros ño tẽptat et decipit ͦ S
mãifestũ est qd̃ decipit. An qͥa ipsum adã
no decepit sed mulierem: S nũquit prop¬
tera nõ est ĩnnicus eius ad que ꝑuenit per
muliere suã illa deceptio. Maxime quia de
futuro ia dicit᷑ inimicitias ponã int̾ te et
mulierẽ : Si aut̃ qd̾ deinceps decepit adam.
nec ipsam euam deinceps decepit. Quare ep¬
go ita dicitur nisiquia hic manifeste osten¬
ditur nõ posse nos a dẏabolo temptari nisip
illam animalẽ ꝑtem que qͣn nuilieris ymĩ¬
giĩe uł exemplũ in uno ip̃o hõie ostenditur
De qua superius młta iam iam diximꝰ. Quo
aute̾ eciam int̾ sem̃ dẏaboli et semen młiens
ponũt᷑ inimicitie: significatur semine dsu¬
boli peruersa suggestio semine aut̾ młieris eꝑ¬
tus boni operis quo peru̾se suggestioni resi¬
stit. Et ideo obseruat ipse plantã mulierie:
ut si qñ illicita elabitur delectatio. t̃t ilłã ca¬

Expanded text:
Numquid quia viros non decipit et tentat? Sed Numquid quia viros non decipit et tentat? Sed manifestum est quod decipit. An quia ipsum Adam non decepit, sed mulierem ejus? Sed numquid propterea non est inimicus ejus, ad quem pervenit per mulierem suam illa deceptio, maxime quia de futuro jam dicitur, Inimicitias ponam inter te et mulierem? Si autem quod non deinceps decepit Adam, nec ipsam Evam deinceps decepit. Quare ergo ita dicitur, nisi quia hic manifeste ostenditur non posse nos a diabolo tentari, nisi per illam animalem partem, quae quasi mulieris imaginem vel exemplum in uno ipso homine ostendit, de qua superius jam multa diximus? Quod autem etiam inter semen diaboli, et semen mulieris ponuntur inimicitiae, significatur semine diaboli perversa suggestio; semine autem mulieris, fructus boni operis, quo perversae suggestioni resistit. Et ideo observat ipse plantam mulieris, ut si quando in illicita labitur delectatio, tunc illam ca
Abbreviated transcription (Latin):
runt. peragunt uitam uitã. Dicit᷑ ergo
huic. P ectore ⁊ uentre repes. Qd̃ quidẽ
et in colũbro animadu̾titur. et ex illo animã¬
te insibili ad hũc inuisibilẽ ĩmuicũ nt̃m lo¬
cutio figuratur. Nomĩe enĩ pectoris super
Nomineant̾ uentris significat᷑ carnale deside¬
riũ quia hec pars mollior sentit᷑ in corpore.
Et qͥahiis rebus ille serpit ad eos quos uult
decipere : propterea dictum est pectore et nẽ
iudicii. hec enĩ uita eiꝰ udet᷑ dequa gaudet
atq głi̾atur. Terrã ergo manducabis. duob
modis intelligi põt uł ad te ꝑtinebũt quos
t̾rena cupiditate deceperis id ẽ peccatores
qui t̾re nõie signisicant᷑. uł certe genus t̾ti¬
um teptat̾onis hiis u̾bis siguratur: qd̾ est
curiositas. Terram eñ qui manducat ꝓfim¬
da et tenebrosa penetrat: et tam̃ tẽporalia
atq t̾rena. E on aut̾ inimicitie ponũtur
ut᷑ ipsum ⁊ uirũ. set int̾ ip̃m et młierem

Expanded text:
runt peragunt vitam. Dicitur ergo runt peragunt vitam. Dicitur ergo huic: Pectore et ventre repes. Quod quidem et in colubro animadvertitur, et ex illo animante visibili ad hunc invisibilem inimicum nostrum locutio figuratur. Nomine enim pectoris, signinomine autem ventris, significatur carnale desiderium, quia haec pars mollior sentitur in corpore. Et quia his rebus ille serpit ad eos quos vult decipere; propterea dictum est, Pectore et venjudicii; haec enim vita ejus videtur, de qua gaudet atque gloriatur. Terram ergo manducabis, duobus modis intelligi potest: vel ad te pertinebunt, quos terrena cupiditate deceperis, id est peccatores, qui terrae nomine significantur; vel certe genus tertium tentationis his verbis figuratur, quod est curiositas. Terram enim qui manducat, profunda et tenebrosa penetrat, et tamen temporalia atque terrena. 28. Non autem inimicitiae ponuntur inter ipsum et virum, sed inter ipsum et mulierem.
Abbreviated transcription (Latin):
potius custodire: qũa uerba serpentis admł¬
tere. Iam serpens ñ int̾rogatur. set prior ex¬
cepitꝰ penam: qui nec consiteri peccatũ po¬
test᷑. nec habet omĩno unde se extuset. Nõ
autẽ nũc eadẽ dãpnatio dẏaboli dicitur.
que ultimo iudicio reseruat᷑. De qua loqͥt᷑
dñs cũ dicit. ite in ignẽ et̾num: qui p̾paratꝰ
est dyabolo et angelis eins. Sed ea pena eiꝰ
dicitur qua nobis cauendus. Pena enĩ eius
est: ut in potestate habeat eos qui dei p̾cepta
cõpuũt. hoc enĩ explicatur hiis uerbis: qui¬
bus in eũ profertur sentẽtia. Et inde maior
pena est: quia de hac tam infelici potestate
letatur. qui solebat antequã caderet de subli¬
mi ueritate gaudere: in qua ñõ stetit. Et i¬
deo illi etiã pecora p̾ponũtur nõ ĩ potestatẽ.
sed in c̃ouersatione nature sue: quia pecora
no amisersit beatitudinẽ aliꝙͣ celestem ꝙͣ
nũꝙͣ habuerũt. s in sua natura qͣm accepe¬

Expanded text:
potius custodire, quam verba serpentis admipotius custodire, quam verba serpentis admittere. 26. Jam serpens non interrogatur, sed prior excepit poenam, quia nec confiteri peccatum potest, nec habet omnino unde se excuset. Non autem nunc ea damnatio diaboli dicitur, quae ultimo judicio reservatur, de qua loquitur Dominus cum dicit, Ite in ignem aeternum, qui praeparatus est diabolo et angelis ejus ; sed ea poena ejus dicitur, qua nobis cavendus est. Poena enim ejus est, ut in potestate habeat eos qui Dei praecepta contemnunt. Hoc enim explicatur his verbis, quibus in eum profertur sententia: et inde major poena est, quia de hac tam infelici potestate laetatur, qui solebat antequam caderet, de sublimi veritate gaudere in qua non stetit. Et ideo illi etiam pecora praeponuntur, non in potestate, sed in conservatione naturae suae: quia pecora non amiserunt beatitudinem aliquam coelestem, quam nunquam habuerunt, sed in sua natura quam accepe
Abbreviated transcription (Latin):
quid ꝓpͥum. Deinde iam mores suꝑbie ĩ señ
accusat qd̾ cõsensit mulieri. s in młierẽ re¬
fundit culpã suam: et sic subtilit̾: quasi de
astutia quã miser cõceperat uoluit ad ip̃m
deũ ꝑtinere qd̾ peccauit. Nõ enĩ ait mulier
dedit michi: sed addidit dicens młier quã de¬
disti michi. Nichil est aut̾ tã familiare per¬
cantib: quã tribuere deo uelle.: undecunq
accusantur. Et hoc de illa uena superbie. et
qm̃ sic homo peccauit cũ nult esse par deo
io est liber esse ab eius dñio. qͥa ip̃e dñs omĩ
ram lapsus et iacẽs in pct̃o suo parẽsibi eum
facere conatur uel potius illũ ułt ostende¬
repeccasse: se aut̾ esse ĩnocentẽ. Et muli¬
er init᷑rogata refert culpã in serpentẽ: qua¬
si aut ille sic acceperat uxorem ut ei optem¬
peraret et ño potius ut ip̃am sibi optempe¬
rare faceret: aut ille ñõ poterat dei preceptũ

Expanded text:
 25. Deinde jam more superbiae in se non  25. Deinde jam more superbiae in se non accusat quod consensit mulieri, sed in mulierem refundit culpam suam; et sic subtiliter quasi de astutia quam miser conceperat, voluit ad ipsum Deum pertinere quod peccavit. Non enim ait, Mulier dedit mihi; sed addidit dicens, Mulier quam dedisti mihi. Nihil est autem tam familiare peccantibus, quam tribuere Deo velle undecumque accusantur: et hoc de illa vena superbiae, ut quoniam sic homo peccavit cum vult esse par Deo, id est liber esse ab ejus dominio, sicut ille ab omni jam lapsus et jacens in peccato suo, parem sibi eum facere conetur. Vel potius illum vult ostendere peccasse, se autem esse innocentem. Et mulier interrogata refert culpam in serpentem: quasi aut ille sic acceperat uxorem ut ei obtemperaret, et non potius ut ipsam sibi obtemperare faceret; aut illa non poterat Dei praeceptum