comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
legem. Non concupiscenciam nesci¬
ebam nͥ lex dret. Non contupisces. Oc
datum oꝑatum est ĩme oẽm con¬
cupiscenciam. sine lege enim petta¬
tum mortuum erat. Ego autẽ ui¬
uebam aliqñ sine lege. Ad ueniẽte
ã mandato pec̃cm renixit. Ego aut̃
mortuus sum ⁊ inuentum ẽ mͥ ma̾¬
datum qd̃ erat inuitam hoc ẽẽ in
mortem. P ecc̃m .n. cc̃cone accepta.
ꝑmandatum fefellit me ⁊ꝑ illud
occidit. Itaq lex quidem sc̃a ⁊ man

Expanded text:
legem. nam concupiscentiam nescilegem. nam concupiscentiam nesciebam, nisi lex diceret: nondatum operatum est in me omnem concupiscentiam: sine lege enim peccatum mortuum est. ego autem uiuebam aliquando sine lege, adueniente autem mandato peccatum reuixit. ego autem mortuus sum et inuentum est mihi mandatum, quod erat in uitam, hoc esse in mortem. peccatum enim occasione accepta per mandatum fefellit me et per illud occidit. itaque lex quid
Abbreviated transcription (Latin):
qua nemo iustificatur s ad legem
fidei ex qua iustus uiuit ꝑtinere pu¬
tanda sunt. Quis tam ab surde senti
at ministrationem mortis inlitt̾is
ꝑtinet. ubi ergo ponimus lex iram
oꝑatur ubi .N. non est lex nec p̾uari¬
catio ⁊ usq ad legem pecc̃m inmũdo
fuit pecc̃m ã ñ deputabatur tumlex
ñ ẽẽt ⁊ illud ꝙ iam tociens cõ memo¬
rauimꝰ ꝑ legem cognitio pec̃ci maxĩe¬
q illud ubi enidentius exp̾ssit uñ agi¬
tur contupiscentiam nestiebam ni¬
si lex dr̃et ñ contupisces. Quem totũ
locum atrende ⁊ uite utrũ quicquã
umbratilis satramenti ac ñ totum.
uiuificat hoĩem s pocuis occidit augẽ¬
do concupiscentiam ⁊ iniquitatem
p̾uaruatione cumulando nisi lib̾et
gr̃a ꝑ legem fidei que est in xp̃o tħu
cum diffunditur caritas incordib
uitate sp̃c ⁊ non innetustate littere
quid ergo dicemus inquit. Lex pec̃am
est absit. s pecc̃m ñ cognoui nisi ꝑ

Expanded text:
qua nemo iustificatur, sed ad legem qua nemo iustificatur, sed ad legem fidei, ex qua iustus uiuit, pertinere putandat, ministrationem mortis in litteris  ad sabbatum pertinet? Ubi ergo ponimus, Lex iram operatur; ubi enim non est lex, nec praevaricatio : et, Usque ad legem peccatum in mundo fuit; peccatum autem non deputabatur, cum lex non esset : et illud quod jam toties commemoravimus, Per legem cognitio peccque illud, ubi euidentius expressit unde agitur: concupiscentiam nesciebam, nisi lex diceret: non concupisces? Quem totum locum adtende et uide utrum quicquam umbratilis sacramenti, ac non totum uiuificat hominem, sed potius occidit augendo concupiscentiam et iniquitatem praeuaricatione cumulando, nisi liberet gratia per legem fidei quae est in Christo Jesu, cum diffunditur caritas in cordibuuitate spiritus et non in uetustate litterae, quid ergo dicemus? inquit. lex peccatum est? absit. sed peccatum non cognoui nisi per
Abbreviated transcription (Latin):
cat. Si autem ministratio mortis in
lut̾is figurata in lapidib fuit ĩgłam
ita ut ñ possent intendere filii isrł in
tratio sp̃c erit ingłam. si .N. ministrãt̃o
dampnationis gła est multo magis
hũndabit minift̾ium iusticie inglori
am. Diti de iis u̾ba multa possunt s pꝰ¬
ea fortasseoportunius. Nunc autem
adu̾te quam dicat littam que cccidit
cui uelut econtrario uiuificantem ĩ¬
gerit sp̃m. Ca certe est ministratio. ⁊¬
mortis mnlitt̾is figurata lapideis ⁊ mi¬
nistratio dampnationis qr lex subĩ¬
trauit ut habundaret delictũ. Porro
autem p̾cepta ip̃a tam st̃ uuilia faci¬
enti att salubria ut nͥ quis ea fec̾it
uitam hr̃e ñ possit. An uero pp̃ unũ
dc̃s est decalogus litt̾a occidens qm̃ qͥs¬
quis illum diem sicut litt̾a sonat nc̃
usq obseruat carnałr sapit. sapere
ã scd̃m carnem mors est ⁊ illa nouẽ
p̾cepta que sic recte obseruanturut
scripta sunt non ad legem oꝑm ex

Expanded text:
cat. Si autem ministratio mortis in litteris figurata in lapidibus fuit in gloria, ita ut non possent intendere filii Israel in tratio spiritus erit in gloria? Si enim ministratio damnationis gloria est, multo magis abundabit ministerium justitiae in gloria » . Dici de his verbis multa possunt, sed postea fortasse opportunius. Nunc autem adverte quam dicat litteram quae occidit, cui velut e contrario vivificantem spiritum ingerit. Ea certe est ministratio mortis in litteris figurata lapideis, et ministratio damnationis; quia lex subintrauit, ut abundaret delictum. porro autem praecepta ipsa tam sunt utilia facienti atque salubria, ut nisi quis ea fecerit uitam habere non possit. an uero propter unum dictus est Decalogus littera occidens, quoniam quisquis illum diem. sicut littera sonat, nunc usque obseruat, carnaliter sapit — sapere autem secundum carnem mors est – et illa nouem praecepta quae sic recte obseruantur, ut scripta sunt, non ad legem operum, ex
Abbreviated transcription (Latin):
est occidens qr reos potuis p̾uaricau¬
onis tenet quam iustificat impioᷤᷤ.
Nam sicut ilł ꝑ creaturam cognito
rib ea ip̃a cogͥnitio nichil ꝓfintadsa¬
lutem qr cognoscentes dm̃ ñ sicut de¬
um głificau̾nt aut gr̃as egerunt di¬
centes se ẽẽ sapientes ita eos qui per
legem cognoscunt quemadmodũ.
illa głatio ⁊ lex fidei ꝑ quam exdudr
quo uit̾ se differant oꝑe precium e̾
considerare si tñ ualemus aduert̾e
atq discernere. Recte. N quisq dixe¬
rit legem oꝑm ẽẽ inuidaismo legẽ
ciuntisio cet̾aq oꝑa talia legis sunt
que xp̃iana iam disciplina ñ seruat.
s quantum fallat ista discreno iã
diu quidem est ut molimur ostende̾
Et acutis ad dinoscendum tibiq po¬
tissimum actalib fortasse iam ostẽ
incongruent̾ in ea manifestanda płib
sam .i. dicit legem exqua nemo iusti¬
ficatur quam dicit sub intrasse ut ha¬
bundaret delictum. Quam tm̃ ue qͥs¬

Expanded text:
est occidens, quia reos potius praeuaricatiest occidens, quia reos potius praeuaricationis tenet quam iustificat impios. nam sicut illis per creaturam cognitoit ad salutem, quia cognoscentes deum non sicut deum glorificauerunt aut gratias egerunt dicentes se esse sapientes, ita eos, qui per legem dei cognoscunt quemadmodum illa gloriatio, et lex fidei, per quam excluditur, quo inter se differant operae pretium est considerare, si tamen ualemus aduertere atque discernere. cito enim quisque dixerit legem operum esse in Iudaismo, legem cumcisio ceteraque opera talia legis sunt, quae christiana iam disciplina non seruat. sed quantum fallat ista discretio, iam diu quidem est ut molimur ostendere et acutis ad dinoseendum tibique potissimum ac talibus fortasse iam ostendincongruenter in ea manifestanda pluribramur. ipsam enim dicit legem, ex qua nemo iustificatur, quam dicit subintrasse ut abundaret delictum, quam tamen ne quis
Abbreviated transcription (Latin):
lumine incõmutabilis u̾itatis au̾si
st̃ ⁊ obscuratum est insipiens cor e¬
orum. Non .N. sapiens cor quamuis
cognouissent deum s insipiens
pocius qr ñ sicut deum głificau̾nt.
aut gr̃as egerunt. Dixit .n. hõi. Ccce
pictas est sapĩa. Ac ꝑ hoc dicentes se
ẽẽ sapientes qd̃ non ałr intelligend̾
est nisi hoc ip̃m sibi tribuentes stulti
fc̃ĩ sunt. Iam que secuntur quid opus
illi inquam hoĩes qui ꝑ creaiuram
creatorem cognoscere potuerunt qͦ
ꝓlapsi cum deus suꝑbis resistit atq
uͥ dem̃si meliuis ip̃ius epłe consequẽ¬
cra docent qm ħ cõmemorantur ano¬
b̾. Neq .N. isto oꝑe hanc epłam expo¬
adiuuari adoꝑandam iusticiam ꝙꝑ
legem deus dedit plenam bonis sc̃is¬
q p̾ceptis s cid̃ ip̃a uoluntas nr̃a si¬
ne qua oꝑari bonum ñ possumꝰ ad¬
iuuetur ⁊ erigatur imꝑtito sp̃u gr̃e
sine quo adiutorio dectͥna illa litt̾a

Expanded text:
lumine incommutabilis ueritatis auersi lumine incommutabilis ueritatis auersi sunt et obscuratum est insipiens cor eorum. non enimsapiens cor, quamuis cognouissent deum, sed insipiens potius, quia non sicut deum glorificauerunt aut gratias egerunt. dixit enim homini: ecce pietas est sapientia. ac per hoc dicentes se esse sapientes, quod non aliter intellegendum est nisi \'hoc ipsum sibi tribuentes,\' stulti fact i sunt. lam quae sequuntur quid opus — illi, inquam, homines, qui per creaturam creatorem cognoscere potuerunt — quo prolapsi, cum deus superbis resistit, atque ubi demersi sintmelius ipsius epistolae consequentia docent, quam hic commemoratur a nobis. neque enim isto opere hanc epistolam expoadiuuari ad operandam iustitiam, quod legem deus dedit plenam bonis sanctisque praeceptis, sed quod ipsa uoluntas nostra, sine qua operari bonum non possumus, adiuuetur et erigatur inpertito spiritu gratiae, sine quo adiutorio doctrina illa littera
Abbreviated transcription (Latin):
riam insiłitudinis incorruptibilis
dei insiłitudinem ymaginis corrup¬
tibilis hoĩs ⁊ uolucrum ⁊ quadrupe¬
dum ⁊ serpentium. uide quemadmno¬
dum ñ eos dix̾it i̾utans ignaros s
ꝙ i̾utatem ininiquitate detinueri̾t
Quia u̾o deturrebat aĩo ut quereret᷑
Uñ ilł ẽẽ potuerit cognitio u̾itatis qͥ¬
b deus legem ñ dederat neq ħ tatuit
uñ hr̃e potuerint. ꝑisibilia namq
creature ꝑuenisse eos dixit ad intelli¬
gentiam inuisibilium treatoris q̃m
reuera sic magna ingenia querere
ꝑstrterunt sit inuenire potuerunt.
ubi ergo impietas. Quia iudelicet cũ
cogno ussent deum non situt deum
glificau̾nt aut gr̃as egerunt s euanu¬
erunt incogitationib suis. Coꝵ ꝓprie
uanitas morb est quo se ip̃os sedueũt
dum uidentur sibi aliquid ẽẽ cum nͥl
sint. Deniq hoc timore suꝑbie seseob¬
umbrantes cuius pedem sibi ñ uenire
dep̾catur sc̃cille cantator qui dixit ĩ
lumine tuo ndebimus lumen abip̃o

Expanded text:
iam incorruptibilis dei in similitudinem imaginis corruptibilis hominis et uolucrum et quadrupedum et serpentium. uide quemadmodum non eos dixerit ueritatis ignaros, sed quod ueritatem in iniquitate detinuerint. et quia occurrebat animo, ut quaereretur, unde illis esse potuerit cognitio ueritatis, quibus deus legem non dederat, neque hoc tacuit unde habere potuerint; per uisibilia namque creaturae peruenisse eos dixit ad intellegentiam inuisibilium creatoris, quoniam reuera sic magna ingenia quaerere perstiterunt, sic inuenire potuerunt. ubi ergo impietas? quia uidelicet cum cognouissent deum, non sicut deum glorifieauerunt aut gratias egerunt, sed euanuerunt in cogitationibus suis. eorum proprie uanitas morbus est, qui se ipsos seducunt, dum uidcntur sibi aliquid esse, cum nihil sint. denique hoc tumore superbiae sese obumbrantes, cuius pedem sibi non uenire deprecatur sanctus ille cantator qui dixit: in lumine tuo uidebimus lumen, ab ipso
Abbreviated transcription (Latin):
induit hoĩem tum iustificat impiũ
ħ testificatur ꝑ legem ⁊ ꝓph̾as. huic
quippe testimonium ꝑhibent lex ⁊
ꝓpħ̾e. lex quidem hoc ip̃o tid̾ usbendo
⁊ minando ⁊ neminem uistificando
satis indicat dono dei iustificari ho
uentus. Nam huic sequitur ⁊ad¬
uingit dicens. Iusticia autem dei

Expanded text:
induit hominem, cum iustificat impium. induit hominem, cum iustificat impium. haec testificatur per legem et prophetas; huic quippe testimonium perhibent lex et prophetae: lex quidem hoc ipso, quod iubendo et minando et neminem iustificando satis indicat dono dei iustificari homuentus. nam hinc sequitur et adiungit dicens: iustitia autem dei
Abbreviated transcription (Latin):
si sunt continuo subiunxit qua̾
legem dix̾it ⁊ ait. ꝑlegem .N. cog¬
nitio pec̃ci. Illa igitur lex est de qͣ
postea dicit. Pecc̃m ñ cognoui ni¬
si ꝑlegem. siam concupiscentiaᷤ
nesciebam iuisilex diceret. Nam cõ¬
cupisces nisi Nam quid est aliud
ꝑ legem .i. cognitio pec̃ci. ħ forte
dicat illa humana p̾sumptio ig¬
norans dei iuslicram ⁊ suam uo¬
lens constituere m̾ito dixisse apłm.
qr exlege nemo iustificabitur. Ostend̾
.N. tm̃ modo lex quid fatiendum quid¬
ue cauendum sit ut qd̃ illa ostenderit
uoluntas impleat ac sic hõ iustificet᷑.
autem sine lege inquit uistina dei.
manifestata est testifitata ꝑ legem
⁊ ꝓpħas paruimne insonas surdis Ius¬
ticia inquit dei manifestata est. hãc
ignorant qui suam uolunt constin¬
ere huic nolunt ẽẽ subiecti. Iusticia ĩ¬
quit dei manifestata est. Non dix̃ius¬
titia hoĩs ł iuisticia ꝓprie uoluntatis
Iufticia dei ñ qua iustus est sd̾s s qͣ

Expanded text:
si sunt, continuo subiunxit quam si sunt, continuo subiunxit quam legem dixerit et ait: per legem enim cognitio peccati. illa igitur lex est, de qua postea dicit: peccatum non cognoui nisi per legem. nam concupiscentiam nesciebam, nisi lex diceret: non concupisces. nam quid est aliud per legem enim cognitio peccati? Hic forte dicat humana illa praesumptio ignorans dei iustitiam et suam uolens constituere merito dixisse apostolum: quia ex lege nemo iustificabitur; ostendit enim tantummodo lex quid faciendum quidue cauendum sit, ut quod illa ostenderit uoluntas impleat ac sic homo iustificeturautem, inquit, sine lege iustitia dei manifestata est, testificata per legem et prophetas. parumne insonat surdis? iustitia, inquit, dei manifestata est. hanc ignorant qui suam uolunt constituere, huic nolunt esse subiecti. iustitia, inquit, dei manifestata est —non dixit: \'iustitia hominis ucl iustitia propriae uoluntatis\' — iustitia dei
Abbreviated transcription (Latin):
concupiscencia uoluntatem. Qd̾ ñ fit
litr̾a docente ⁊ minante s sp̃u adin¬
uanteatq sanante. Ideo laus taliũ
ñ ex hõib s ex deo est qui ꝑ suam
gr̃am p̾stat unde laudentur de qͦ
illi st̃ qui deum laudari uolunt ꝙ
hoĩes st̃ se auiem qd̃ iusti st̃ s lau¬
damus inquiuntur deum nr̃e iꝰ¬
tificationis auitorem in eo qd̾ le¬
gem dedit cuius intunitu nou̾imus.
quemad modum niue debeamꝰ. Nec
audiunt qd̃ legunt qr ñ iustificabr᷑
ex lege om̃is caro coram deo. Potest
.Ni. fieri coram hoĩb ñ autem corã
illo qui cordis ip̃ius ⁊ intime uolũ¬
tatis inspector est ubi uidet ⁊̃ si aliud
faciat qui legem timet quid tamẽ
maliet. facere si liceret. Ac ne quisꝙͣ
putaret hic apłm ea lege dixisse ne¬
mineie iustificari que insatramẽ¬
tis uet̾ib multa continet figurata
p̾cepta uñ ⁊̃ ip̃a est circumcisio cr¬
nis que die octauo acciꝑe ꝑ uisli ius¬

Expanded text:
concupiscentia uoluntatem; quod non fit concupiscentia uoluntatem; quod non fit littera docente et minante, sed spiritu adiuuante atque sanante. ideo laus talium non ex hominibus, sed ex deo est, qui per suam gratiam praestat unde laudentur, de quilli sunt qui deum laudari uolunt quod homines sunt, se autem quod iusti sunt. Sed laudamus, inquiunt, et deum nostrae iustificationis auctorem in eo quod legem dedit, cuius intuitu nouerimus quemadmodum uiuere debeamus, nec audiunt quod legunt: quia non iustificabitur ex lege omnis caro coram deo. potest enim fieri coram hominibus, non autem coram illo qui cordis ipsius et intimae uoluntatis inspector est, ubi uidet, etiamsi aliud faciat qui legem timet, quid tamen mallet facere, si liceret. ac ne quisquam putaret hic apostolum ea lege dixisse neminem iustificari, quae in sacramentis ueteribus multa continet figurata praecepta, unde etiam ipsa est circumcisio carnis, quam die octauo accipere paruuli ius
Abbreviated transcription (Latin):
laus ñ exhõib s ex deo est. hic ma¬
nifestanit quemadmodum dixit
głaris indeo. Nam utiq si u̾etalis
uideus głaretur indeo eo mͦ quo pꝰ¬
tulat gr̃a que non oꝑni mitis s gͣ¬
tuita datur ex eo ẽẽt lans eius non
exhoĩb. S ita głabantur indeo ne¬
lud qui soli meruissent legem euis
acciꝑe scd̃m illam uo cem psĩ qua
dcm est. Non fecit sic ulli genti⁊ iu¬
dicia sua ñ manifestauiteis. Qua
tñ dei legem sua uisticia se arbit᷑¬
bantur implere tum magis euis
p̾uaricatores eẽnt. uñ illis iram o¬
ꝑabatur habundante pec̃to qd̾ abs¬
cientib ꝑꝑ etrabatur. Quia ⁊ quic̃¬
ꝙ fatiebant qd̃ lex iubebat non
uiuante sp̃u gr̃e timore pene facielãt
non amore iusticie. Ac ꝑ hec coram deo
non erat inuoluntate qd̃ coram ho
minib apparebat in opere. p ociusq
exillo rei tenebantur qd̃ cos noue¬
rat deus maste si fieri posset impune
cõmittere. Circiuncisionem autem
cordis dicit puram .s. ab om̃i illicita

Expanded text:
laus non ex hominibus, sed ex Deo est . Hic manifestavit quemadmodum dixerit, gloriaris in Deo. Nam utique si vere talis Iudaeus gloriaretur in deo eo modo, quo postulat gratia, quae non operum meritis, sed gratuito datur, ex deo esset laus eius, non ex hominibus. sed ita gloriabantur in deo, uelut qui soli meruissent legem eius accipere, secundum illam uocem psalmi, qua dictum est: non fecit sic ulli genti et iudicia sua non manifestauit cis. quam tamen dei legem sua iustitia se arbitrabantur implere, cum magis eius praeuaricatores essent. unde illis iram operabatur abundante peccato, quod ab scientibus perpetrabatur, quia et quicumque faciebant quod lex iubebat non uuante spiritu gratiae, timore poenae faciebant, non amore iustitiae. ac per hoc coram deo non erat in uoluntate, qminibus apparebat in opere: potiusque ex illo rei tenebantur, quod eos noverat Deus malle, si fieri posset impune, committere. Circumcisionem autem cordis dicit, puram scilicet ab omni illicita
Abbreviated transcription (Latin):
de sub infert uñ ñcagimꝰ: ubi est ergo
glatio tua. Exclusa est. ꝑ quam legẽ:
fc̃oꝵ: Non s ꝑ legem fider lex ergois¬
ta fc̃oꝵ ip̃a est que dicit. Non concupi¬
scire si quis mͥ dr̃e audeat utrũ lex
fidei ñ dicat ñ concupisces si .u. lex
dicit quid cause est cur ñ inea posm.
secure atq impune peccemus. Hoc .N.
Et sicut dñt nos quidam faciannis
mala ut ueniant bona quoꝵ dãp¬
natio iusta est.si autem dicit ⁊̃ ip̃a

Expanded text:
ert unde nunc agimus: « Ubi est ergo gloriatio tua? Exclusa est. Per quam legem? factorum? Non, sed per legem fidei » . Lex ergo ista factorum ipsa est quae dicit, Non concupio igitur scire, si quis mihi dicere audeat, utrum lex fidei non dicat, Non concupisces. Si enim non dicit, quid causae est cur non in ea positi securi atque impune peccemus? Hoc enimEt sicut dicunt nos quidam dicere, faciamus mala, ut veniant bona, quorum judicium justum est . Si autem dicit etia
Abbreviated transcription (Latin):
illam circumcisionis alioꝵq uete¬
rum iamq abolitorum sacramento¬
us sc̃m ⁊ iustum ⁊bonum fefeslit me
inquit pecc̃m ⁊ ꝑ sllud cccidit. Quid .ni.
aliud est litt̾a occidit: Quamuis eindẽ¬
cuis eo ip̃o loco ad corinthios ubi ait
lut̾a occidit sp̃c aut̃ uuificat ñ aliaᷤ
uelit intelligi litt̾am quam ip̃m de¬
calogum in illisduab tabulis scͥp¬
tum. Sic .i. dicit. Qm̃ estis xp̃i epła

Expanded text:
illam circumcisionis aliorumque ueteillam circumcisionis aliorumque ueterum iamque abolitorum sacramentoum et justum et bonum, fefellit me, inquit, peccatum, et per illud occidit? Quid enim aliud est, Littera occidit? 24. Quamvis evidentius eo ipso loco ad Corinthios, ubi ait, Littera occidit, spiritus autem vivificat; non aliam velit intelligi litteram, quam ipsum Decalogum in illis duabus tabulis scriptum. Sic enim dicit: « Quoniam estis epistola
Abbreviated transcription (Latin):
tis que habuerunt ꝓmissiuas figͣas¬
uet̾in sͣ in illis oꝑib uult intelligi q̃
planius ip̃m decalogum uideamus.
Certe .i. moyses legem ministranda
ppło accepit inmonte scriptam nila¬
pidens tabłis digito dei. ħ .x. p̾ceptis
conftringitur ubi nichil de circũtisi¬
one mandatum est nͥl deuictimis pec¬
corum que nunc xp̃ianis ñ immolã¬
tur m illis igitur .x. p̾ceptis excepta
sabb̃i obseruatione dicatur mͥ quid
ñ sit obseruandum axp̃iano siue de
ñ faciendis colendisq ydouis aliis¬
atq ullis diis p̾ter unum deum u̾m
siue de ñ accipiendo noĩe dei inuañ
siue de honore parentib deferendo si¬
ue de cauendis fornicationib homi¬
cidiis furtis falsis testimoniis ad¬
ult̾iis realiena concupiscenda. Qͥd
hoꝵ quisquam dixerit xp̃ianum
ñ deb̾e seruare. An forte ñ istam legẽ
que mislis duab tabulis scripta est
lutt̾am. occidentem appellat apłs s

Expanded text:
tis, quae habuerunt promissiuas figurastis, quae habuerunt promissiuas figurasuerum etiam in illis operibus uult intellegi, quae planius, ipsum Decalogum uideamus. certe enim legem Moyses ministrandam populo accepit in monte, scriptam in lapideis tabulis digito dei. haec decem praeceptis constringitur, ubi nihil de circumcisione mandatum est, nihil de uictimus pecorum, quae nunc a Christianis non immolantur. in illis igitur decem praeceptis excepta sabbati obscruatione dicatur mihi quid non sit obseruandum a Christiano siue de non faciendis. colendisique idolis aliisque ullis diis praeter unum uerum deum siue de non accipiendo nomine dei in nanum siue de honore parentibus deferendo siue decauendis fornicationibus, homicidiis, furtis, falsis testimouiis, adulteriis, re aliena concupiscenda. quid horum quisquam dixerit Christianum non debere seruare? an forte non istam legem, quae in illis duabus tabulis scripta est, litteram occidentem appellat apostolus. sed
Abbreviated transcription (Latin):
tes dei iusticiam ⁊ suam uolentes cõs¬
tituere iusticiam dei non sũt subiec¬
ti. uñ mͥ magis uidetur ẽẽ fidei filiꝰ
qui nouita quo sꝑet qui nondum
ht quam qui sibi tribuit id qd̾ ħt.
Quamius utriq eoꝵ p̾ferendus sit
qui ⁊ ht̃ ⁊ nouit aquo ht si tñ ñ se
credat ẽẽ qd̾ nondum est ne incidat
inuitium illiuis pħisei qui quamquã
deo gr̃as ageret exhiis que hebat nichil
tñ petebat dari sibi tanquam nichilo
indigeret adaugendam ꝑficiendam iꝰ¬
ue iusticiam. his igitur consideratis
ꝑ tractisq ꝓuirib quas dñs dare dig¬
natur colligimus ñ iustificari hoĩem
p̾ceptis bone uite nisi ꝑ fidem iħu xp̃i
tia. Quamius itaq illos quib curcũci¬
sio ꝑsuadebatur ita corripere atq i
corrigere uideatur apłs ut eandem
tiones quas tanguam umbras futi
iam nunc respuunt xp̃i ad tenẽtes.
td̃ ꝑ illas umbras figurate ꝓmitte¬
batur tñ legem exqua neminem
dicit iustificari ñ tm̃ inullu sac̃mẽ¬

Expanded text:
 iustitiam uolentes constituere iustitiae dei non sunt subiecti. unde mihi uidetur magis e. se fidei filius, qui nouit a quo speret quod nondum habet, quam qui sibi tribuit id quod habet. quamuis utrique horum praeferendus sit qui et habet et nouit a quo habeat, si tamen non se credat iam esse quod nondum est, ne incidat in uitium illius pharisaci, qui quamquam deo gratias ageret ex his quae habebat, nihil tamen petebat dari sibi, tamquam nihilo indigeret ad augendam perficiendamue iustitiam. his igitur consideratis pertractatisque pro uiribus, quas dominus donare dignatur, colligimus non iustificari hominem praeceptis bonae uitae nisi per fidem Iesu Christi, atia. Quamuis itaque illos, quibus circumcisio persuadebatur, ita corripere atque corrigere uideatur apostolus, ut ltiones, quas tamquam umbras futuri iam nunc respuunt Christiani id tenentes quod per illas umbras figurate promittebatur, tamen legem, ex qua neminem dicit iustificari, non tantum in illis sacramen
Abbreviated transcription (Latin):
iubetur si nondum pot̾ sciat quid petat.
Si autem comtinuo potest ⁊ obedient
fant debet ⁊̃ scire quo donante possit.Nõ
constantissimus gr̃e p̾dicator s sp̃m
qui exdeo est ut sciamus que adco dona¬
hꝰ nisi suꝑbie sp̃t quo corinsipiens obs¬
curatum est eoꝵ qui cognitum dm̃ ñ
ut deum gr̃as agendo głificau̾nt. Neca¬

Expanded text:
iubetur, si nondum potest, sciat quid petat; iubetur, si nondum potest, sciat quid petat; si autem continuo potest et oboedienter facit, debet etiam scire quo donante possit. nonconstantissimus gratiae praedicator, sed spiritum qui ex deo est, ut sciamus quae a deo dona nisi superbiae spiritus, quo cor insipiens obscuratum est eorum, qui cognitum Dominum, non ut Deum, gratias agendo glorificaverunt? C
Abbreviated transcription (Latin):
Neq .N. qr ñ ht̃ oꝑa uet̾m sacramẽ¬
torum circumcisionis iuidelicet atq
cet̾oꝵ ideo ñ sunt oꝑa que ht̃ insacͤ¬
mentis suis huic corpori congͣis
at u̾o deoꝑib sacramentoꝵ ques¬
tio fuit qñ mentio legis ob hec fiebat
qr ꝑ ip̃am cognitio pec̃ci est ⁊ ideo exea
nemo iustificatur. Uñ ñ ꝑ illa exlusa
est głatio s ꝑlegem fidei exqua nistꝰ
uiuit. S suinquid ⁊ ꝑ istam non fit
cognitio pecc̃i cum ⁊ ip̃a dicat nõ cõ¬
cupisces. Quid ignur est. Breuit᷑ dicã.
Qd̃ oꝑm lex minando imꝑat. hoc fi¬
dei lex credendo impetrat.illa dicit:
Non concupisces ista dicit. Cum scirẽ
qr nemo potest eẽc continens nisi
deus det ⁊ lxcip̃m erat sapĩe scire cꝰ ẽet
hec donumadii dñm ⁊ dep̾catus sũ¬
illum. Ip̃a est illa sapĩa que pietas
uocatur qua colitur pr̃ luminum
a quo est omne datum optimnum ⁊
õe donum ꝑfectum. Colitur autẽ
sacrisicio laudis actionib q gr̃are

Expanded text:
t opera ueterum sacramentorum, circumcisionis uidelieet atque ceterorum, ideo non sunt opera quae habet in sacramentis suis huic iam tempori congruis. aut uero de operibus sacramentorum quaestio fuit, quando mentio legis ob hoc fiebat, quia per ipsam cognitio peccati est et ideo ex ea nemo iustificatur? unde non per illam exclusa est gloriatio, sed per legem fidei, ex qua iustus uiuit. sed numquid et per istam non fit cognitio peccati, cum et ipsa dicat: non concupisces? Quid igitur interest? breuiter dicam. quod operum lex minando imperat, hoc fidei lex credendo impetrat. illa dicit: non concupisces, ista dicit: cum scirem quia nemo esse potest continens, ni si deus det, et hoc ipsum erat sapientiae, scire cuius esset hoc donum, adii dominum et deprecatus sum. ipsa est illa sapientia, quae pietas uocatur, qua colitur pater luminum, a quo est omne datum optimum et omne donum perfectum. colitur autem sacrificio laudis actionisque gratiarum,
Abbreviated transcription (Latin):
Iusticia .N. dei in eo reuelatur ex fide
infidem situt scriptum est. Iustus a
exfide uiuit. ħ estiusticia dei qua in
testamento uetere uelata in nouo
reuelatur. Que ideo iustitia dei dr qd̃ ĩ
ꝑciendo eam iustos facit situt dñi ẽ
salus qr saluos facit. Et ħ est fides ex q̃
⁊ inquam reuelatur exfide. ẜ annum¬
tiantium infidem obediencium. Qua
credimus exdeo nob̾ ẽẽ pleniusq futuꝵ
ẽẽ qd̾ iuste uinimus uñ illi ea pietate qͣ
cum detestatione cõmemorandos quii
uitio illo qd̃ suꝑius memoraui leues ⁊ ĩ¬
flati ac ꝑ se ip̃os uelud ꝑmanet sublati u̾
ñ requiesc̾ent s fracti dissilirent infig¬
menta y dolorum tanquam inlapides
detiderunt. Quia enim cõmendauerat
pietatem fidei qua deo iustificati gra¬
ti ẽe debemus uelud contrarium qd̃ detes¬
taremur sub inferens reuelatur eumĩ
quit ira dei de celo sr̃ õem impietatem
⁊ iniusticiam hoĩm eoꝵ qui u̾itatem
ininiusticia detinent qr qd̃ notum est.

Expanded text:
ex fide in fidem, sicut scriptum est: iustus autem ex fide uiuit. haec est iustitia dei, quae in testamento uetere uelata in nouo reuelatur; quae ideo iustitia dei dicitur, quod inpertiendo eam iustos facit, sicut domini est salus, qua saluos facit. et haec est fides, ex qua et in quam reuelatur, ex fide scilicet annuntiantium in fidem oboedientium. qua Christus, credimus ex deo nobis esse pleniusque futurum esse quod iuste uiuimus. unde illi ea pietate, qua cum detestatione commemorandos, qui uitio illo, quod superius memoraui, leues et inflati ac per se ipsos uelut per inane sublati, ubi non requiescerent, sed fracti dissilirent, in figmenta idolorum tamquam in lapides deciderunt. quia enim commendauerat pietatem fidei, qua deo iustificati grati esse dcbemus, uelut contrarium quod detestaremur subinferens: reuelatur enim, inquit, ira dei de caelo super omnem impietatem et iniustitiam hominum eorum qui ueritatem in iniquitate detinent, quia quod not
Abbreviated transcription (Latin):
laudatur. Sic laus ⁊ p̾dicatio gr̃e ui¬
tuꝑatio ⁊ dampnatio est delictorum.
Demonstranda .N. fuerat hoĩ feditaᷤᷤ
languoris enis cui contra iniquita¬
tem. suam nec non p̾ceptum sc̃m
⁊ bonum ꝓfuit quo magis auita
est iniquitas quam minuta qñ qͥ¬
dem lex sub intrauit ut habundaret
delutum ut eo mͦ conuictus atq cõ¬
fusus uideret ñ tm̃ doctorem sibi eẽ
ei oĩs iniquitas ⁊confugiendo ad
opem diuine mĩe sanetur atq ita
ubi hũndauit delictum sr̃ hũndaret
gr̃a non peccantis mito s subue¬
nients auxilio. Consequenter eã¬
dem medicinam inpassione ⁊ resur¬
rectione xp̃i nistice demonstratã
ostendit apłs dicens. An ignoratis
iħu in morte ip̃ius baptirati sumꝰ.
Consepulti ergo sumus illi ꝑbap¬
tisium inmortem ut ꝙ̃admod̾
surrexit xp̃camortiuis ꝑ gloriam.
pr̃is ita ⁊ nos innouitate uite am

Expanded text:
laudatur. sic laus et praedicatio gratiae uilaudatur. sic laus et praedicatio gratiae uituperatio et damnatio est delictorum. demonstranda enim fuerat homini foeditas languoris eius, cui contra iniquitatem suam nec praeceptum sanctum et bonum profuit, quo magis aucta est iniquitas quam minuta, quando quidem lex subintrauit, ut abundaret delictum, ut eo modo conuictus atque confusus uideret non tantum doctorem sibi esseei omnis iniquitas et confugiendo ad opem misericordiae sanetur atque ita ubi abundauit delictum superabundet gratia non peccantis merito, sed subuenientis auxilio. Consequenter eandem medicinam in passione et resurrectione Christi mystice demonstratam ostendit apostolus dicens: an ignoratis, Iesu in mortem ipsius baptizati sumus? consepulti ergo sumus illi per baptismum in mortem, ut quemadmodum surrexit Christus a mortuis pergloriam patris, ita et nos in nouitate uit
Abbreviated transcription (Latin):
illum adam hunc xp̃m aꝑtissime
insinuansait. lexautem sub intra¬
uit ut hũndaret delictum. ubi autẽ
hũndauit delictum sr̃ hũndauit gͦ¬
cia. Ut t̃admodum regnauit pec¬
nr̃m. Deinde opponens sibi ip̃e ques¬
tionem. quid ergo dicemus inquit.
ꝑmanebimus inpecc̃o ut gr̃a habũ¬
dec. Absit. uidit .ni. aꝑu̾sis ꝑu̾se pos¬
se accipi qd̃ dixerat lex sub intra
uit ut hũndaret delictum ubi ã
am gr̃e ꝓ dẽe pec̃cm. hoc d iluens re¬
dit. Ab sit. Atq subiecit. Qui mor¬
tui sumus xp̃o pec̃co qũo uiuemꝰ i̾
eo. h ec est cum p̾stiterit gr̃a ut mo¬
reremur pec̾co. quid aliud facimꝰ
si uiuimus ineo nisi ut gr̃e simꝰ ingͣ¬
ti. Neq .il. qui laudat bñficium me
dicine ꝓdẽe morbos dicit ⁊ uulnera a
quib illa hoĩem sanat.s quanto ma¬
iorib medicina laudib p̾dicatur tã¬
to magis urtuꝑantur ⁊ horrentur mil¬
nera ⁊ morb aquib liberat que ita

Expanded text:
illum Adam, hunc Christum apertissime illum Adam, hunc Christum apertissime insinuans ait: lex autem subintrauit, ut abundaret delictum; ubi autem abundauit delictum, superabundauit gratia, ut quemadmodum regnauit pectrum. deinde opponens sibi ipsequaestionem: quid ergo dicemus? inquit, permanebimus in peccato, ut gratia abundet? absit. uidit enim a peruersis peruerse posse accipi qvit ut abundaret delictum; ubi autem am gratiae prodesse peccatum. Hoc diluens, respondit, Absit: atque subjecit, Qui mortui sumus peccato, quomodo vivemus in eo? Hoc est, cum id praestiterit gratia, ut moreremur peccato, quid aliud faciemus, si vivemus in eo, nisi ut gratiae simus ingrati? Neque enim qui laudat benefdicinae prodesse morbos dicit et uulnera, a quibus illa hominem sanat, sed quanto maioribus medicina laudibus praedicatur, tanto magis uituperantur et horrentur uulnera et morbi, a quibus liberat quae ita
Abbreviated transcription (Latin):
luntate siue que cooꝑantib crea¬
ture sue uoluntatib a sefi̾ possecõs¬
tituit. Ac ꝑ ħ quicquid eoꝵ non fa¬
cit sine exemplo est quidem inoꝑib
fcĩs s apud deum in eius uirtute ht
causam qua fieri possit ⁊ in eius sa¬
piencia quare non fc̃m sit. Que cã
⁊̃ si lateat hoĩem non se obluuscat᷑
ẽẽ hoĩem. Nec pp̃ea deo det insipĩam
qr ñ plene capit eius sapĩam. At¬
tende igitur apłm ad romanos ex¬
plicantem satisqi monstrantem
qid̃ scripsit ad corinthios litt̾a occid̾.
sp̃c autem uiuificat sic magis ac¬
cipiendum quemadmodum supͣ
diximꝰ qm̃ legis lut̾a que docet nõ eẽ
peccandum si sp̃c uiuificans desit ꝯcci¬
dit. s ciri .N. facit pec̃c̃m ip̃us pocius
quam caueri ⁊ iõ magis augi qͣm
minui qr male concupiscentie ⁊̃ pre¬
uaricatio legis acceditur.uolens gͦ
tollerent postea quamdixit pec̃cm.
⁊ mortem ꝑ unum hoĩem intrasse
ingenus humanum ⁊ ꝑ unum ho¬
minem iusticiam ⁊ uitam et̾nam

Expanded text:
untate siue quae cooperantibus creaturae suae uoluntatibus a se fieri posse constituit. ac per hoc quicquid eorum non facit, sine exemplo est quidem in operibus factis, sed apud deum et in eius uirtute habet causam qua fieri possit et in eius sapientia quare non factum sit; quae causa etiamsi lateat hominem, non se obliuiscatur esse hominem nec proptera deo det insipientiam, quia non plene capit eius sapientiam. Adtende igitur apostolum ad Romanos explicantem satisque monstrantem quod scripsit ad Corinthios: littera occidit, spiritus autem uiuificat, sic magis accipiendum quemadmodum supra diximus, quoniam legis littera quae docet non esse peccandum, si spiritus uiuificans desit, occidit; sciri enim facit peccatum potius quam caueri et ideo magis augeri quam minui, quia malae concupiscentiae etiam praeuaricatio legis accedit. Volens ergo tollerent, posteaquam dixit peccatum et mortem per unum hominem intrasse in genus humanum et per unum hominem iustitiam et uitam aeternam,
Abbreviated transcription (Latin):
greci theosebiam uocant. Ipsa quippe
cõmendata est cum dc̃m est hõi quod
inlibro iob legitur. Ecce pretas ẽ sapi¬
encia. Theosebia porro si ad u̾bi origi¬
nem latine exp̾ssam int̾pretaretur
dei tuttus dici pot̾at qui inhec maxĩe
constitutus est ut anima ei non sit ĩ¬
grata. uñ ⁊ inipso u̾issimo ⁊ singła¬
ri sacrificio dño deo nr̃o agere gr̃as
ammonemur. Erit autem ingrata
si qd̃ illi ex deo est. sibi tribuerit p̾ci¬
pueq iusticiam cuius oꝑib uelud
ꝓpriis ⁊ uelud a semet ip̃a sibimet ꝑ¬
tis ñ iuslgarit̾ tanquam ⁊ diuiciis
aut membrorum forma aut eloque¬
cia cec̾isq siue ext̾ms siue corporis si
bonorum .q. sapienter inslatur. Q
iuitio repulsi adiuine stabilitate sub¬
stantie ⁊̃ magni quidem uiri ad ydo¬
latrie dedetus defluxerunt. Uñ idem
apłs ineadem epła inqua uehemens
defensor est gr̃e cum se dixisset gretis

Expanded text:
Graeci θεοσέβειαν uocant -; ipsa quippe Graeci θεοσέβειαν uocant -; ipsa quippe commendata est, cum dictum est homini, quod in libro Iob logitur: ecce pietas est sapientia. θεοσέβεια porro, si ad uerbi originem latine expressam interpretaretur, dei cultus dici poterat, qui in hoc maxime constitutus est, ut anima ei non sit ingrata; unde et in ipso uerissimo et singulari sacrificio, domino deo nostro, agere gratias admonemur. erit autem ingrata, si quod illi ex deo est, sibi tribuerit praecipueque iustitiam, cuius operibus uelut propriis et uelut a semet ipsa sibimet partis non uulgariter tamquam ex diuitiis aut membrorum forma aut eloquentia ceterisque siue externis siue corporis siubonorum quasi sapienter inflatur. quo uitio repulsi a diuinae stabilitate substantiae etiam magni quidam uiri ad idololatriae dedecus defluxerunt. unde idem apostolus in eadem epistola, in qua uehemens defensor est gratiae. cum se dixisset esse Graecis
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ tñ iusto lex posita sit ñ.sion .n. exeo
iustificatus est s exlege fider qua cre¬
didit nullo modo posse sue infirmi¬
tati adimplenda ea quelex fcõrũ
iuberet nisi diuina gr̃a subueniri.
iõ dicit. ubi est ergo gloriatio tua.
rrt laudabilem que in dño est eam¬
q exdusam. idest ñ ut abscede̾t pul¬
sam s ut emineret exp̃ssam. uñ ⁊
exclusores dñr quidam artifices ar¬
gentarii. hine ⁊̃ ⁊ illud inpsalmis
ut excludantur ii qui ꝓbati sunt ar¬
gento. ut emineant. ii qui ꝓbati
sunt eloquio dñi. Nam ⁊ aubi dr. E¬
loquia dñi eloquia casta argentũ
gem fc̃oꝵ s ꝑ legem fidei dicit᷑ ex¬
clusam idẽ eiectam ⁊ abiectam. Quia
ꝑ legem fidei quisq cognoscit.si quid
bñ uiuit dei gr̃a se hr̃e ⁊ ut ꝑficiaturĩ
dilectione iusticie ñ se aliunde consecu¬
turum. Que cogitatio pium facit qr
pietas est u̾a sapĩa. pietatem dico ꝙͣ

Expanded text:
et tamen iusto lex posita non sit; non enim ex ea et tamen iusto lex posita non sit; non enim ex ea iustificatus est, sed ex lege fidei. qua credidit nullo modo posse suae infirmitati ad inplenda ea, quae lex factorum iuberet, nisi diuina gratia subueniri. Ideo dicit: ubi est ergo gloriatio tua? rit laudabilem, quae in domino est, eamque exclusam, id est non ut abscederet pulsam, sed ut emineret expressam — unde et exclusores dicuntur quidam artifices argentarii; hinc est et illud in Psalmis: ut excludantur hi qui probati sunt argento. hoc est ut emineant qui probati sunt eloquio domini. nam et alibi dicitur: eloquia domini eloquia casta. argentum gem factorum, sed per legem fidei dicit exclusam, id est eiectam et abiectam, quia per legem fidei quisque cognoscit, si quid bene uiuit, dei gratia se habere et, ut perficiatur in dilectione iustitiae, non se aliunde consecuturum. Quae cogitatio pium facit, quia pietas est uera sapientia — pietatem dico quam
Abbreviated transcription (Latin):
runt ⁊ egent gła dei. Et y̾ est gr̃a de
qua cominuo dieit. Iustificati gͦ¬
gratis ꝑ gr̃ãm ip̃uis. Inuistus ergo le¬
ge legittime utitur ut iustus fiat q cũ
fc̃m fu̾it ea iam ñ utatur tanquamue¬
hitulo cum ꝑuenit ł pocius supradicta si¬
militudine apli utatur tanquam pe¬
dagogo cum eruditus fuit. Qũo .Ni. ius¬
to iex non est posita si ⁊ iusto est nec̃cia
ñ qua inuittus adiustificantem graci¬
am ꝑducatur s quã legntime c̃ iustꝰ
utatur. Anforte ĩmo u̾o ñ forte s certe¬
s certe sic legntime utitur lege iam
iustus cum eam terrendis imponit cũ¬
iustis ut cum ⁊ inip̃is ceꝑit ⁊ nolite cõ¬
cupiscencie morb incentiuo ꝓhibito¬
nis ⁊ cumulo p̾ uaricationis aug̾i cõ¬
fugiant ꝑ fidem ad iustificantem gͥ¬
tiam ⁊ ꝑ donum sp̃c suauitate iusti¬
cie delectati penam lutere minantis
euadant. Ita non erunt contraria
neq int̾ se duo ista pugnabunt ut
⁊̃ iustirs bona lege legitime utatur

Expanded text:
nt et egent gloria dei, et haec est gratia, de qua continuo dicit: iustificati gratis per gratiam ipsius. iniustus ergo legitime lege utitur, ut iustus fiat; quod cum factus fuerit, ea iam non utatur tamquam uehiculo cum peruenerit uel potius, ut supra dicta similitudine apostoli utar, tamquam paedagogo cum eruditus fuerit. quomodo enim iusto lex non est posita, si et iusto est necessaria, non qua iniustus ad iustificantem gratiam perducatur, sed qua legitime iam iustus utatur? an forte, immo uero non forte, sed certe sic legitime utitur lege iam iustus, cum eam terrendis inponit iniustis, ut cum et in ipsis coeperit inolitae concupiscentiae morbus incentiuo prohibitionis et cumulo praeuaricationis augeri, confugiant per fidem ad iustificantem gratiam et per donum spiritus suauitate iustitiae delectati poenam litterae minantis euadant? ita non erunt contraria neque inter se duo ista pugnabunt, ut etiam iustus bona lege legitime utatur
Abbreviated transcription (Latin):
tificati gratis ꝑ gr̃am ip̃ius. Non ce
sine uoluntate nr̃a fiat. S uolũtas
nr̃a ostenditur infirma ꝑlegem
ut sanet gr̃a uoluntatem ⁊ sana¬
ta uoluntas impleat legem non
conftuuta sublege nec indigens le¬
ge. Iusto .N. lex ñ est posita. Que tñ bo¬
na est si quis ea legitrime utatur
ħ duo apł̃s uelud inter se contra¬
ria connectens monet mouettr
lectorem ad ꝑscrutandam questi¬
onem atq soluendam. Qũo .il. bo
iusto lex ñ est posita. Nam quis le¬
gitime utitur lege nͥ nistus. At ei
non est posita s iniusto. An ⁊ in iꝰ¬
tus ut iustificetur. idẽ ut iustus fi¬
at legutue lege uti debet qua tã¬
quam pedagogo ꝑducatur ad gͣ¬
ciam ꝑ quam solam qd̃ lex iubẽt
possit implere. ꝑ ip̃am quippe ius¬

Expanded text:
ficati gratis per gratiam ipsius; non quod sine uoluntate nostra fiat, sed uoluntas nostra ostenditur infirma per legem, ut sanet gratia uoluntatem et sana uoluntas impleat legem non constituta sub lege nec indigeno lege. Iusto enim lex non est posita; quae tamen bona est, si quis ea legitime utatur. haec duo apostolus uelut inter se contraria conectens monet mouetque lectorem ad perscrutandam quaestionem atque soluendam. quomodo enim iusto lex non est posita? nam quis legitime utitur lege nisi iustus? at ei non est posita, sed iniusto. an et iniustus, ut iustificetur, id est ut iustus fiat, legitime lege uti debet, qua tamquam paedagogo perducatur ad gratiam, per quam solam quod lex iubet possit implere? per ipsam quippe ius
Abbreviated transcription (Latin):
d̾r qd̾ eius nob̾ largitate donatur
Iusticia ergo sine lege ñ sine lege
manifestata. Qũo enim ꝑ legem
testificata si sine lege manifesta¬
ta: S iusticia dei sine lege est quã
qñ quidem ꝑ legem ostendit hõi
gem .s. qua reos faciat suꝑbos mi¬
sericordiam u̾o qr iustificet humi¬
liatos iusticia ergo dei ꝑ fidem cħix̃¬

Expanded text:
quod eius nobis largitate donatur. iustitia ergo dei sine lege non sine lege manifestata. quomodo enim per legem testificata, si sine lege manifestata? sed iustitia dei sine lege est, quamquando quidem per legem ostendit homini gem scilicet, qua reos faciat superbos, misericordiam uero, qua iustificet humilatos. iustitia ergo dei per fidem I
Abbreviated transcription (Latin):
eoꝵ qui intenebris sunt eruditorem
insipiencium magistrum infanci¬
um hñtem formam scĩe ⁊ u̾itatis ĩ
lege. qui ergo alium doces te ip̃m ñ
doces. Qui p̾dicas ñ furandum fura¬
ris: Qui dicis ñ adult̾andum aditre¬
ras: Qui ab hoĩaris ydola satrilegi¬
um facis. Qui in lege głaris ꝑ p̾ua¬
ricationem legis deum inhonoras:
nomen .ii. dei ꝑ uos blasphematur
int̾ gentes sicut scriptum est. Circ̃¬
cisio quidem ꝓdest si legem custo¬
dis. si autem p̾ uaricator legissis
tircumtisio tua p̾putium fc̃a est. Si
igitur p̾pucium iusticias legis tus¬
todiat ñne pp̾ucium eius incircũci¬
sionem reputabitur ⁊ iudicabit ꝙ
exnatura est Ppucium legem per¬
ficitiens te qui ꝑ lut̾am ⁊ circumti

Expanded text:
eorum, qui in tenebrissunt, eruditorem eorum, qui in tenebrissunt, eruditorem insipientium, magistrum infantium, habentem formam scientiae et ueritatis in lege, qui ergo alium doces, te ipsum non doces? qui praedicas non furandum, furaris ? qui dicis non adulterandum, adulteras? qui abominaris idola, sacrilegium facis? qui in lege gloriaris, per praeuaricationem legis deum inhonoras? nomen enim dei per uos blasphematur in gentibus, sicut scriptum est. circumcisio quidem prodest, si legem custodias; si autem praeuaricator legis sis, circumcisio tua praeputium facta est. si igitur praeputium iustitias legis custodiat, nonne praeputium eius in circumcisionem reputabitur? et iudicabit quod ex natura est praeputium legem perficiens te qui per litteram
Abbreviated transcription (Latin):
est gr̃am m̾ito ꝓ euis defensioneda¬
mat atq concertat nec inre ꝓfũda
⁊ nimis abdita ñ intelligencium
⁊ u̾ba sua sana inꝑu̾sum sensum
decorquenciũ curat inuidram dũ
tũ incunctant̾ pͥ dicet donum dei qͦ
uno saluifiunt filii ꝓmissionis fi¬
lii testamenti noni. Primum qid̃
oĩs eius salutatio sic se ht̃. Gr̃a uo
indead romanos pene ip̃a questio
sola u̾satur tam pugnatit᷑ tã mł¬
tiplicit̾ ut fatiget quidem legentus
intentiꝯnem s t̃m fatigatione
utili ⁊ salubri ut intentiosiẽ int̾ie¬
ris hoĩs magis excerceat membͣ qͣm¬
frangat. In sunt que supra cõme¬
moraui. Inde est qd̾ uideũ arguit.
eumq dicit uideum cognomina¬
ri ⁊ nequaquam id qd̃ ꝓfitetur
implere. Si ã tu inquit uideus cog¬
nominaris ⁊ requiescis inlege ⁊gl̃a¬
ris indeo ⁊ nosti uoluntatem euis ⁊¬
ꝓprias distancia instructus exlege ꝯ¬
fidis te ip̃m ducem eẽcecorum lum̃

Expanded text:
est gratiam, merito pro ejus defensione claest gratiam, merito pro ejus defensione clamat atque concertat, nec in re profunda et nimis abdita non intelligentium, et verba sua sana in perversum sensum detorquentium curat invidiam; dum tamen incunctanter praedicet donum Dei, quo uno salvi fiunt filii promissionis, filii Testamenti Novi. Primum, quod omnis ejus salutatio sic se habet: Gratiainde, ad Romanos pene ipsa quaestio sola versatur, tam pugnaciter, tam multipliciter, ut fatiget quidem legentis intentionem, sed tamen fatigatione utili ac salubri: ut interioris hominis magis exerceat membfrangat. Inde sunt illa, quae supra commemoraui, inde est quod Iudaeum arguit eumque dicit Iudaeum cognominari et nequaquam id quod profitetur implere. s i au tem tu, inquit, ludaeus cognominaris et requiescis in lege et gloriaris in deo et nosti uoluntatem et probas distantia instructus ex lege, confidis teipsum ducem esse caecorum, lumen
Abbreviated transcription (Latin):
dam mͦ accenditur ut sit ⁊̃ ip̃a fc̃m
creatumq lumen sicut erat ioh̾es
lucerna ardens ⁊ lucens. Qui tñ uñ
luceret agnoscens nos inquit de ple¬
nitudine eius accepimus. Cuius nisi
erat lumen ioh̃s. Illud .n. erat lum̃
u̾m qd̾ illuminat õem hoĩem ueni¬
entem inhunc mundum. ꝓinde cũ
dixisset in eodem psõ. Pretende mise¬
ricordiam tuam scientib te ⁊ iusti
quippe impietate q tribuit sibi quisq
illo fonte atq ex illo lumine ꝑcipit
ubi nullius indigens uita est ⁊ ubi
ñ est cõmutatio nec momenti obum¬
bratio. Ideo paulus apis qui cũ saulus
prius uo caretur ñ ob aliud quantũ
mͥ uidetur hoc nomen elegit nisi ut
se ostenderet ꝑuum. tanquam mini¬
rogantes ⁊ desuis oꝑib p̾sumentes
ꝓ cõmendandam ista dei gr̃a fortiter
atqs acrit̾ dimicans qr reuera in illo
euidencior ⁊ clarior apparuit qui cũ
talia oꝑaretur uehement ecc̃am dei
ꝑsequens ꝓ quib summo supplicio

Expanded text:
dammodo accenditur, ut sit etiam ipsa factum dammodo accenditur, ut sit etiam ipsa factum creatumque lumen, sicut erat Iohannes lucerna ardens et lucens, qui tamen unde luceret agnoscens: nos, inquit, de plenitudine eius accepimus : cuius, nisierat lumen? illud enim erat uerum lumen quod inluminat omnem hominem uenientem in hunc mundum. proinde cum dixisset in eodem psalmo: praetende misericordiam tuam scientibus te et iustitquippe impietate, qua tribuit sibi quisque illo fonte atque ex illo lumine percipit, ubi nullius indigens uita est et ubi non est conmutatio nec momenti obumbratio. Ideo Paulus apostolus — qui cum Saulus prius uocaretur non ob aliud, quantum mihi uidetur, hoc nomen elegit, nisi ut se deret paruum tamquam minirogantes, et de suis operibus praesumentes, pro commendanda ista Dei gratia, fortiter atque acriter dimicans: quia revera in illo evidentior et clarior apparuit, qui cum talia operaretur vehementer Ecclesiam Dei persequens, pro quibus summo supplicio
Abbreviated transcription (Latin):
Qd̾ .ii. mortuus est pecc̃o mortuus
est semel. Qd̃ autem uiuit: uiuit deo. Ita
⁊ uos es existimate uos mortuos ẽẽ pec̾co
uiuere autem deo est inxp̃o iħu. Nempe
satis elucet mist̾io dñice mortis ⁊ resur¬
rectionis fignratum uite nr̃e uet̾is oc¬
casum ⁊ exortum noue demonstratãꝙ
iniquitatis abolitionẽ renouationẽ
xp̃i. ħ cogitano sc̃a seruat filios ho¬
minum inptectione alarum dei spe¬
rantes ut inebriantur abub̾tate do¬
mus euis ⁊ torrentem uoluptatis po
iusticiam suam his qui recto st̃ cor¬
de. Neq N. qr sciunt s ⁊̃ ut sciant eũ
corde s ⁊̃ ut recti sint corde p̾tendit iꝰ¬
ticiam suam qua iustificat impiũ.
ħ cogitatio ñ effert insuꝑbiam ꝙꝑ
uicium oritur cum ł quisq p̾fidit se¬
q sibi adiuuendum cap̃ facit. Quo
motu receditur ab illo fonte uite cꝰ
solius haustu iusticia bibitur bona
.s. uita ⁊ ab illo incõmutabili lumĩe
cuius ꝑticipatione aĩa rõnalis quo¬

Expanded text:
peccato, mortuus est semel; quod autem uiuit, uiuit deo. ita et uos existimate uos mortuos esse peccato, uiuere autem deo in Christo Iesu. nempe satis elucet mysterio dominicae mortis et resurrectionis figuratum uitae nostrae ueteris occasum et exortum nouae demonstratamque iniquitatis abolitionem renouationemqChristi? Haec cogitatio sancta seruat filios hominum in protectione alarum dei sperantes, ut inebrientur ab ubertate domus eius et torrentem uoluptatis eiuiustitiam suam his qui recto sunt corde. neque enim quia sciunt, sed etiam ut sciant eum corde, sed etiam ut recti sint corde praetendit iustitiam suam, qua iustificat impium. haec cogitatio non aufert in superbiam, quod uitium oritur, cum sibi quisque praefidit seque sibi ad uiuendum caput facit. quo motu receditur ab illo fonte uitae, cuius solius haustu iustitia bibitur, bona scilicet uita, et ab illo incommutabili lumine, cuius participatione anima rationalis quo
Abbreviated transcription (Latin):
mortem. Ip̃a est ergo littera occidẽs
que diis sion concupisces de qͣ itẽ
dicit qd̃ paulo ante cõ memoraui.
ꝑ legem .ii. cognitio pec̃ti. Nunc aũ
sine iege iusticia dei manifestata ẽ

Expanded text:
mortem. ipsa est ergo littera occidens, quae dicit: non concupisces. de qua item dicit quod paulo ante commemoraui: per legem enim cognitio peccati. nunc autem sine lege iustiti
Abbreviated transcription (Latin):
⁊c̃. Aut quis extimaret quã mag¬
num pec̃cm sit dies obseruare ⁊ mẽ
hi qui certis dieb siuemensib siue
annus uoluntł nolunt aliquid ĩcho¬
are eꝯ qd̃ scd̃m uanas dectͥnas hoĩm
faustał infausta existimant tp̃ra.
nisihꝰ mali magnitudinem ex timo¬
re apłi pensaremꝰ qui talib ait. Ti¬
meo ã ꝙ forte sine causa laboraue¬

Expanded text:
 Aut quis aestimaret quam magnum peccatum sit dies observare et menvant, qui certis diebus sive mensibus, sive annis volunt vel nolunt aliquid inchoare, eo quod secundum vanas doctrinas hominum fausta vel infausta existiment tempora; nisi hujus mali magnitudinem ex timore Apostoli pensaremus, qui talibus ait, Timeo vos, ne forte sine causa laborave