comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
rita atq in unũ omnia coaceruans. dũ
quasi ꝑ p̾teritoꝵ memoriam in p̾senti
beneficio grãꝵ actionem amplificare fal¬
laciter satagit. ueraciter in suis oculie.
ex consideratione tantaꝵ uirtutum in¬
tumescit. Dumq in sui ammiratione
occupata defigitur paulatim iam et eũ
a quo hoc ht̃ obluusci incipit. et quasi
sibi iam sufficiat quod ẽ mala sua am¬
ꝑlius ad memoriam reducere ũ dignat᷑.
Tunc hostis postquam intus cor tumidũ
uidet. et hominem in suis ocuł magñ
effectum. continuo obꝓbria foris et in¬
iurias ad mouet. qr scit q decepta mẽs
tanto iam eas impacientiꝰ susceptura sit.
qͣnto in se nicħ nisi quod laude digñ
est agnoscit. Qua ꝑpt̾ oportet si humili¬
tatem integram et ꝑfectam seruare cu¬
pimus animum ab agnitione nr̃i au̾¬
tamus. et accepta contumelia discamus
nocenti non irasci. s compati. et id quod
ab eo patimur existemus non malicie

Expanded text:
rita, atque in unum omnia coacervans dum, rita, atque in unum omnia coacervans dum, quasi per praeteritorum memoriam, in praesenti beneficio gratiarum actionem amplificare fallaciter satagit, veraciter in suis oculis ex consideratione tantarum virtutum intumescit. Dumque in sui admiratione occupata defigitur, paulatim jam et eum a quo hoc habet oblivisci incipit; et quasi sibi jam sufficiat quod est, mala sua amplius ad memoriam reducere non dignatur. Tunc hostis postquam intus cor tumidum videt, et hominem in suis oculis magnum effectum, continuo opprobria foris et injurias admovet, quia scit quod decepta mens tanto jam eas impatientius susceptura sit, quanto magis in se nihil, nisi quod laude dignum est, agnoscit. Quapropter oportet, si humilitatem integram et perfectam servare cupimus, animum ab agnitione nostri avertamus, et, accepta contumelia, discamus nocenti non irasci, sed compati, et id quod ab eo patimur existimemus non malitiae
Abbreviated transcription (Latin):
tas. s adulatio pocius delectat. Ut autẽ
prorsus ab elationis uicio in nocens ẽẽ ui¬
deatur: maiori adhuc calliditate se palli¬
ant. et postqͣm id quod dictum est. de se ue¬
rum ẽẽ consenserit. ne ullo modo sͥ tribu¬
ere existimet. statim se ad gr̃aꝵ actionẽ
conu̾tit. Hec aut̃ confessio modo mirabi¬
linon ad humilitatẽ se a delationis aug¬
mentum ꝓficit. qm̃ tanto iam fiducialiꝰ
apud semet ip̃m extollitur. qͣnto mani¬
festius bonum suum ñ ad se s a deo cẽ
confitetur. pharisiaca prorsus suꝑbia di¬
centis. Deus gr̃as ago cibi. qi ñ sum si¬
sicut ceteri hominum.i .a. uelut .e.h. pu¬
Et uide quomͦ uirus pestilentie paula¬
tim se diffundit. pͥmum fortassis aliqd̃
unium bonum in nob̾ laudatum fuerat.
S dum mens ex eo incaute excollitur cõ¬
tinuo cetera quoq in memoriam ueni¬
unt. ut amplius ad elationem accendat᷑.
Replicat studiose cuncta bona sua prece¬

Expanded text:
tas, sed adulatio potius delectat. Ut autem tas, sed adulatio potius delectat. Ut autem prorsus ab elationis vitio innocens esse videatur, majori adhuc calliditate se palliat; et postquam id quod dictum est de se verum esse consenserit, ne ullo modo sibi tribuere existimet, statim se ad gratiarum actionem convertit. Haec autem confessio modo mirabili non ad humilitatem, sed ad elationis augmentum proficit, quoniam tanto jam fiducialius apud semetipsum extollitur, quanto manifestius bonum suum non a se, sed a Deo esse confitetur. Pharisaei prorsus superbia dicentis: Deus, gratias ago tibi quia non sum sicut caeteri hominum, raptores, Et vide quomodo virus pestilentiae paulatim se diffundit. Primum fortassis aliquod unum bonum in nobis laudatum fuerat, sed dum mens ex eo incaute extollitur, continuo caetera quoque in memoriam veniunt, ut amplius ad elationem accendatur. Replicat studiose cuncta bona sua praete
Abbreviated transcription (Latin):
tem et culpam ꝑtinent. s etiam ext̾iora q̃
ꝑtinent ad uilitatem. sicut est ignobilitaᷤ¬
gn̾is mopia pauꝑtatis. debilitas corꝑis.
et si quam sunt talia que hominẽ humi¬
liant. Nam si culpas nr̃as et miserias nr̃as
bene et attente inspicere uolumus. tunc
fortassis nec indignum iudicabimus. si
nob̾ inferatur iniuria. nec dignum si re¬
uerentia exhibeatur. Sepe aut̃ diabolus
quos ꝑ iniuriam qͣi impingendo ñ ualet
ꝓsternere ꝑ reu̾entiam quasi occulte sub¬
fodiendo nititur supplantare. Mens ⁊ enĩ
hominis cituis in laude sua dccipitur. qr
quod libentius accipit difficilius repellit.
Nam dum bona sua ñ nunquam foris
laudari audit. et quodammͦ ad semec ip¬
sam reu̾sa ueꝵ ẽẽ considerat. id quod dr᷑
libere iam et quasi sine culpa in adulati¬
one sua delectari se posse arbitrat᷑. Cumq
se tantũmodo testimonio u̾itatis consen¬
sum p̾bere existimat. non ip̃a eam ueri¬

Expanded text:
tem et culpam pertinent, sed etiam exteriora, quae tem et culpam pertinent, sed etiam exteriora, quae pertinent ad utilitatem: sicut est ignobilita paupertatis; debilitas corporis, et si qua sunt talia quae hominem humiliant. Nam si culpas nostras et miserias nostras bene et attente inspicere volumus, tunc fortassis nec indignum judicabimus, si nobis inferatur injuria; nec dignum, si reverentia exhibeatur. Saepe autem diabolus, quos per injuriam quasi impingendo non valet prosternere, per reverentiam quasi occulte suffodiendo nititur supplantare. Mens etenim hominis citius in laude sui decipitur, quia quod libentius accipit, difficilius repellit; nam dum bona sua nonnunquam foris laudari audit, et quodam modo ad semetipsam reversa, iterum esse considerat id quod dicitur, libere jam et quasi sine culpa in adulatione sui delectari se posse arbitratur. Cumque se tantummodo testimonio veritatis consensum praebere existimat, non ipsa eam veri
Abbreviated transcription (Latin):
cutura sunt. Que omĩa sex etatib fiunt.
S oꝑa restaurationis magis ꝑtinent
ad fidem catholicam que idcirco sancti
amplius diligunt. qr in eis sue salu¬
tis remedia agnoscunt. Hec aut̃ ꝑtim
ꝑ homines. parcim ꝑ angłos. partim
ꝑ semet ip̃m oꝑatus est deus. ut in archa
sp̃itali prima sit mansio oꝑa hominũ.
Scd̾a oꝑa angłoꝵ. tercia oꝑa dei. Supp̾¬
mus cubitus auctor uniu̾soꝵ deus.
humilitatem in nob̾ oppugnat.
ꝑ iniuriam uidelicet et ꝑ reu̾entiam. ali¬
qͣndo enim instigat homines ut inui¬
riam nob̾ inferant. ac ꝑ hoc ad indig¬
nationem et ad iram. ⁊ in ad impacien¬
tiam nos ꝑtrabere nititur. aliquando
facit illos nob̃ reuerentiam exhibere ⁊
sic ad uanam głam. et in anem leticiã
nos inclinare conatur. Nos uero si contͣ¬
hec bella inimici humilitatem nr̃am il¬
lesam custodire uolumus. mala nr̃a iu¬
giter ante oculos hr̃e studeamus. Mala aũ
dico non solum int̾iora que ad iniquita¬

Expanded text:
cutura sunt. Quae omnia sex aetatibus fiunt; sed opera restaurationis magis pertinent ad fidem Catholicam, quae idcirco sancti amplius diligunt, quia in eis suae salutis remedia agnoscunt. Haec autem partim per homines, partim per angelos, partim per semetipsum operatus est Deus, ut in arca spiritali prima sit mansio opera hominum, secunda opera angelorum, tertia opera Dei. Supremus cubitus auctor universorum Deuhumilitatem in nobis oppugnat, per injuriam videlicet, et per reverentiam. Aliquando enim instigat homines, ut injuriam nobis inferant; ac per hoc ad indignationem, et ad iram, et ad impatientiam nos pertrahere nititur. Aliquando facit illos nobis reverentiam exhibere, et sic ad vanam gloriam, et inanem laetitiam nos inclinare conatur. Nos vero si conthaec bella inimici humilitatem nostram illaesam custodire volumus, mala nostra jugiter ante oculos habere studeamus. Mala autem dico non solum interiora, quae ad iniquita
Abbreviated transcription (Latin):
fuerat. extra paradisum factus est:M.
Ne beneficium dei imputaret nature
s gr̃e . d. Quib preceptis in formauit
deus hominem cum eum collocaret ĩ
precepto discipline. Duo namq bona
p̾parat deus homini. aliud temꝑale. et
aliud et̾num. utrumq plenum et ꝑfec
in eo posuit. et alteꝵ .i. eternum plenũ
ei ꝓposuit. Illi quod dederat custodiam
apposuit preceptum nature ad aliud qd̃
ꝓposuerat uiam aꝑuit preceptum dis¬
cipline. Preceptum nature continet pͥ

Expanded text:
fuerat, extra paradisum factus est? M. fuerat, extra paradisum factus est? M. Ne beneficium Dei imputaret naturae, sed gratiae. D. Quibus praeceptis informavit Deus hominem, cum eum collocaret in praecepto disciplinae. Duo namque bona praeparat Deus homini: aliud temporale et aliud aeternum, utrumque plenum et perfectin eo posuit; et alterum, id est aeternum, plenum ei proposuit. Illi quod dederat, custodiam apposuit praeceptum naturae; ad illud quod proposuerat, viam aperuit praeceptum disciplinae. Praeceptum naturae con
Abbreviated transcription (Latin):
secus augm̃tum addidit. cum illud
quod ad debatur. multo maiuis fuerit
qͣm ipsa costa cui addebatur inde po¬
cius mulierem factam scriptura di¬
xisse debuit. Uñ plures substancie a
sue ꝑtes accepit. Similiter si id quod
coste in augmentum uenit de nichi¬
lo factum creditur. cur eam de uiro fa¬
ctam dicimus. et non pocius de nichi¬
lo. cum illud eius quod de nichilo fac¬
tum ẽ multomaius sit. quam id qd̃
de uiri sub̾a in corpus illius transiuit:
Restat ergo ut credamus costam illã
in semet ip̃a multiplicatam. nullum
extrinsecus augm̃tum suscepisse .d.
Quom potest fieri ut aliqua res cres¬
cat cui nichil aliunde apponitur:M.
Plus est de nichilo aliquid facere qͣm
paruam subam in se ipsam multipli¬
care .d. Cercum est qua pp̃ ea que restãt
ꝑsequere.M. factos gͥ extra paradisũ
in paradiso posuit. informans precep¬
tis uite. et discipline .d. Quare homo
qui in ꝑadiso mansionem habiturus

Expanded text:
secus augmentum addidit cum illud secus augmentum addidit cum illud quod addebatur multo majus fuit quam ipsa costa cui addebatur, inde potius mulierem factam Scriptura dixisse debuit unde plures substantiae suae partes accepit. Similiter si id quod costae in augmentum venit, de nihilo factum creditur; cur eam de viro factam dicimus et non potius de nihilo, cum illud ejus quod de nihilo factum esse multo majus sit quam id quod de viri substantia in corpus illius transivit? Restat ergo ut credamus costam illam in semetipsam multiplicatam nullum extrinsecus augmentum suscepisse. D. Quomodo potest fieri ut aliqua res crescat cui nihil aliunde apponitur? M. Plus est de nihilo aliquid facere, quam parvam substantiam in seipsum multiplicare. D. Certum est: quapropter ea quae restant prosequere. M. Factos igitur extra paradisum in paradiso posuit, informans praeceptis vitae et disciplinae. D. Quare homo, qui in paradiso mansionem habiturus
Abbreviated transcription (Latin):
unde fieret unum pͥncipium non eẽt.
.d. Quare de latere facta est:m. ut
ostenderetur qr in consortium creabat᷑
dilectionis. Ne si de capite facta fuisset
y̾ferenda uideretur uiro ad domina¬
tionem. aut si de pedib subicienda ad
seruitutem. Quia gͥ uiro nec dña nͨ
ancilla parabatur. s socia. nec de capi¬
te nec de pedib s de latere fuerat. pro¬
ducenda ut uixta se ponendam agnos¬
ceret. qͣm de iuxta si sumptam didi¬
cisset. Misit igitur soporem in adam.
et culit unam de costis euis. et ex inde
mulierem fabricauit .d. Quare dor¬
mienti pocius qͣm uigilanti uoluit
costam subtrahere: M. Ne putaretur
illi eam penaliter abstraxisse .d. Quo¬
modo de sola costa fieri potuit muli¬
er: Numquid aliud aliquid deus illi
coste ad augm̃tum extrinsecus addi¬
dit aut nouum aliquid concreauit.
aut ip̃am in semetip̃a costam mul¬
tiplicari cepit: M. Si ad mulieris cor¬
pus ꝑficiendum illi coste deus extrin¬

Expanded text:
unde fieret, unum principium non esset. unde fieret, unum principium non esset. D. Quare de latere facta est? M. Ut ostenderetur quia in consortium creabatur dilectionis; ne si de capite facta fuisset, praeferenda videretur viro ad dominationem, aut si de pedibus, subjicienda ad servitutem. Quia igitur viro nec domina nec ancilla parabatur, sed socia; nec de capite, nec de pedibus, sed de latere fuerat producenda, ut juxta se ponendam agnosceret, quam de juxta se sumptam didicisset: Misit igitur Deus soporem in Adam, et tulit unam de costis ejus , et exinde mulierem fabricavit. D. Quare dormienti potius quam vigilanti voluit costam subtrahere? M. Ne putaretur illi eam poenaliter abstraxisse. D. Quomodo de sola costa fieri potuit mulier? Nunquid aliquid aliud Deus illi costae ad augmentum extrinsecus addidit, aut novum aliquid concreavit, aut ipsa in semetipsa costa multiplicari coepit? M. Si ad mulieris corpus perficiendum illi costae Deus extrin
Abbreviated transcription (Latin):
et pariter utrosq ad participationem
gle sue attolleret. quatinus et in se sp̃m
et in sp̃u corpus glorificaret. ⁊ quantũ
prius summa ꝑ dispensationem inli¬
nauit. dum conderet. tantum nunc una
ꝑ dignationem exaltaret. d. Quare ñ
creauit deus homines simul sicut an¬
gelos creauerat: M. Quia uoluit ut
unum eẽt humani generis pͥncipium.
.d. Quare hoc uoluit:m. ad reconden¬
dam suꝑbiam diaboli. Quia enim di¬
abolus suꝑbe aliud a deo principium
eẽ appetiit. ut magis confunderetu
eus elatio. hoc homo accepit quatinꝰ
etiam in eo dignitatem similitudinis
dei hr̃et. quod sicut ille reb omnib cre¬
ationis principium extitit. ita iste cẽt
om̃ib hominib principium genera¬
tionis. et om nes homines dum se ab
uno et unum eẽ cognoscerent. om̃s
se quasi unum amarent. D. Quare
facta est mulier: m. In ad uitorium
generationis. d. Quare facta est mu¬
lier de uiro facta est: M. Quia si ali¬

Expanded text:
et pariter utrosque ad participationem et pariter utrosque ad participationem gloriae suae attolleret, quatenus et in se spiritum et in spiritu corpus glorificaret; et quantum prius summa per dispensationem inclinavit dum conderet, tantum nunc ima per dignationem exaltaret. D. Quare non creavit Deus homines simul, sicut angelos creaverat? M. Quia voluit ut unum esset humani generis principium. D. Qnare hoc voluit? M. Ad retundendam superbiam diaboli. Quia enim diabolus superbe aliud a Deo principium esse appetiit, ut magis confunderetur ejus elatio, hoc homo accepit, quatenus etiam in eo dignitatem similitudinis Dei haberet, quod sicut ille rebus omnibus creationis principium exstitit, ita iste esset omnibus hominibus principium generationis; et omnes homines dum se ab uno et unum esse cognoscerent, omnes se quasi unum amarent. D. Quare facta est mulier? M. In adjutorium generationis. D. Quare de viro facta est? M. Quia si ali
Abbreviated transcription (Latin):
mo confirmaret . d. Quare uoluit de¬
us sp̃c sociare corꝑib cum maioris ex¬
cellentie fuissent in sua puritate ꝑsis¬
tentes: M. uoluit in illis ex creatione
estendere. quod post modum facturus
ip̃e in illis fuerat ex dignatione. Quia
enim in rebus creatis nich̾ excellentius
est sp̃u. nichil t̾r̾a infirmius atꝙ corru¬
ptibilius. dum corꝑi de terra facta. ⁊ cor¬
ruptibilem mat̾iam habenti rõnalem
unum quodam mͦ consortium. ⁊ socie¬
tatem sũmisima conuinxit ostendens
iuidelicet qr quod erat corpus sp̃ui. hoc
quodam modo sp̃c erat sibi. Et sicut ex¬
cellentiam sp̃c infirmitati corporalis
nature coniunxerat. una creationis con¬
dicio. ita humilitatem creature sp̃ualis
excellentie creatoris sociare debuerat una
pietatis dignatio. fecit ergo ut dictum
est corpus hominis de limo terre. et in¬
spirauit ei animani rõnalem quam cre¬
auit de nichilo. ut in corpore obedienter
uiuentem ad consortium illoꝵ sp̃num

Expanded text:
mo confirmaret. D. Quare voluit Demo confirmaret. D. Quare voluit Deus spiritus sociare corporibus, cum majoris excellentiae fuissent in sua puritate persistentes? M. Voluit in illis ex creatione ostendere quod postmodum facturus ipse in illis fuerat ex dignatione. Quia enim in rebus creatis nihil excellentius est spiritu, nihil terra infimius atque corruptibilius, dum corpori de terra facto et corruptibilem materiam habenti, rationalem unum quodammodo consortium et societatem summis ima conjunxit; ostendens quia, quod erat corpus spiritui, hoc quodammodo spiritus erat sibi. Et sicut excellentiam spiritus infirmitati corporalis naturae conjunxerat una creationis conditio, ita humilitatem creaturae spiritualis, excellentiae Creatoris sociare debuerat una pietatis dignatio. Fecit ergo, ut dictum est, corpus hominis de limo terrae et inspiravit ei animam rationalem quam creavit de nihilo , ut in corpore obedienter viventem ad consortium illorum spirituum
Abbreviated transcription (Latin):
dignum ẽ ut qui omnia ꝓpter ipsum
facta iam credimus. etiam cur ip̃e factꝰ
sit non ignoremus.M. Deus qui sum¬
mum et uex ꝑfectumq bonum est.
ita ab eterno in se et ꝑ se beatus fuit.
ut in eus gła et beatitudo q eterna
et in commutabilis erat non posset
minui. et qr plena atq ꝑfecta fuerat.
non posset augeri. Nullo gͥ udigens¬
ris. s bonum quod ip̃e erat. et quo be¬
atus erat cum aliis parcicipare et alios
in illo et ꝑ illud li beatificare uolens
tate ꝑsisterent. parcim ut carne uesti¬
ti corpus humanum ad uitam et ad
sensum animarent. Illis ergo sp̃ib
qui corꝑib sociandi erant locum ⁊ ha¬
bitacionem in t̾ra constituit. illis ue¬
ro qui in sua puritate ꝑmansuri fu¬
erant mansionem in celo collocauit.
Illos quidem ꝑ dignationem in sum¬
mo constituens. istos ꝑ dispensationẽ
in uno disponens ut et istos quandoq
ꝑ obedientiam abimo ad summa pro¬
ueheret. ⁊ illos ꝑ obedientiam in sum¬

Expanded text:
dignum est ut qui omnia propter ipsum dignum est ut qui omnia propter ipsum facta jam credimus, etiam cur ipse factus sit non ignoremus. M. Deus qui summum et verum perfectumque bonum est ita ab aeterno in se et per se beatus fuit, ut ejus gloria et beatitudo, quia aeterna et incommutabilis erat, non posset minui, et quia plena et perfecta fuerat, non posset augeri. Nullo igitur indigens, sed bonum quod ipse erat et quo beatus erat, cum aliis participare et alios in illo et per illud beatificare volens,tate persisterent, partim ut carne vestiti corpus humanum ad vitam et ad sensum animarent. Illis ergo spiritibus qui corporibus sociandi erant, locum et habitationem in terra constituit; illis vero qui in sua puritate permansuri fuerant, mansionem in coelo collocavit. Illos quidem per dignationem in summo constituens; istos per dispensationem in imo disponens, ut et istos quandoque per obedientiam ab imo ad summa proveheret, et illos per obedientiam in sum
Abbreviated transcription (Latin):
aliter qͣm deposita iam erant qͣntum
ad ordinem ꝑtinet uni̾sitatis dispo¬
neret. Neq enĩ aliquid post modum o¬
numero uniuersitatis addidit. neq or¬
diuem uniu̾sitatis in aliquo commu¬
tauit .d. Et quid quod ad huc cotidie no¬
ue creantur anune: M. Nich̃ tamen no¬
uum addici dr. qr ipse anime licet de ni¬
chilo create nunc pͥmum esse incipiant.
tamen quodammͦ etiam tunc in simili¬
tudine sua create fuerunt. Et ut breui¬
ter̃ id quod michi dicendum inde iudet᷑.
tͥ absoluam uniu̾sa tunc facta sunt ut
nicħ post modum fieret. quod prius uel
in materia uel in similitudine creatum
ñ fuisset .d. Multa adhuc in his oꝑibus
digna inquisitione uideo. que quidem
nolens p̾terire compellor. ne forte in hu¬
iusmodi site plus iusto detineam ad alia
que restant magis neccĩa non ꝑtingant.
Nunc ergo si placet ad hominem reuer¬
tamur: ut causam creationis eus michi
admodum desideranti aꝑias. qr ꝓfecto

Expanded text:
aliter quam disposita jam erant quantum aliter quam disposita jam erant quantum ad ordinem pertinet universitatis disponeret. Neque enim aliquid postmodum numero universitatis addidit, neque ordinem unversitatis in aliquo commutavit. D. Et quid quod adhuc quotidie novae creantur animae. M. Nihil tamen novum addici dicitur; quia ipsae animae, licet de nihilo creatae nunc primum esse incipiant, tamen quodammodo etiam tunc in similitudine sua creatae fuerunt. Et ut breviter id quod mihi dicendum inde videtur tibi absolvam, universa tunc facta sunt ut nihil postmodum fieret quod prius vel in materia vel in similitudine creatum non fuisset. D. Ultra adhuc in his operibus digna inquisitione video, quae quidem nolens praeterire compellor; ne forte in hujusmodi si te plus justo detineam, ad alia quae restant magis necessaria non pertingam. Nunc ergo si placet ad hominem revertamur, ut causam creationis ejus mihi admodum desideranti aperias. Quia profecto
Abbreviated transcription (Latin):
nis sue ambitu cursum consũmauit.
Primum gͥ ut opus suum a ꝑfecto in¬
ciperet. lucem orientem fecit. et inde eã
dirigens primum uespere. de iñ mane
.i. pͥmam diem compleuit .d. Nunqͥd
ita de oꝑib reliquoꝵ dieꝵ intelligen¬
dum: M. In his ego nicħ temere affir¬
mare uelim. qr et si similiter de opere
diei secunde dici possit. quod pͥmum
firmamentũ inter aquas et aquas fe¬
cerit. deuide cursum eius usq ad exor¬
tum diei tercie direxerit. tamen quia
de motu firmamenti nec dum cercum
exꝑimentũ inuenimus. huius questi¬
onis nondum alio si placet modo dissol¬
uamus. Pocest namq non inconueni¬
enter dici non ita in illis sex dieb dñs
sui oꝑis seriem continuasse. quasi nlło
int̾m interuallo temꝑis opus int̾mise¬
rit. S qr nullum in oꝑando diem in¬
termisit .uii. aut̃ die sic demum ab oĩ
opere quieuisse. ut nec alia preter ea q̃
iam facta fuerant deinceps crearet. nec

Expanded text:
nis suae ambitu cursum consummavit. nis suae ambitu cursum consummavit. Primum igitur ut opus suum a perfecto inciperet, lucem orientem fecit; et inde eam dirigens, primum vespere, deinde mane, id est primam diem complevit. D. Nunquid ita de operibus reliquorum dierum intelligendum? M. In his ego nihil temere affirmare velim; quia, etsi similiter de opere diei secundae dici possit, quod primum firmamentum inter aquas et aquas fecerit; deinde cursum ejus usque ad exortum diei tertiae direxerit tamen quia de motu firmamenti necdum certum experimentum invenimus: hujus quaestionis nodum alio si placet modo dissolvamus. Potest namque non inconvenienter dici non ita in illis sex diebus Dominum sui operis seriem continuasse, quasi nullo interim intervallo temporis opus intermiserit; sed quia nullum in operando diem intermisit, septima autem die sic demum ab omni opere quievisse, ut nec alia praeter ea quae jam facta fuerant deinceps crearet, nec
Abbreviated transcription (Latin):
erimus requiem futuram ꝓmitteret.
.d. Quomodo .uii. die deus requieuis¬
se dr̃. cum ipse in eu̾ngelio dicat. Pa¬
ter meus usq modo oꝑatur. et ego ope¬
ror: M. deus multis modis oꝑari d̃r.
Est namq opus creationis. est et opus
dispositionis. est opus ꝓpagationis. et
est opus gub̾nationis. Opus disposi¬
cionis creationis ante om nem diem fe¬
cit. Opus dispositionis .ui. dieb com¬
pleuit. Opus ꝓpagationis usq in fi¬
nem scł̃i non deserit. ab oꝑe gub̾nati¬
onis usq in et̾num non cessabit .d. Si
.Uii. die primum requieuit deus quid
ergo egit ab inicio pͥme diei postquam
lucem fecerat usq ad exortum sequen¬
cis. quando firmamentũ faciebat:M.
Si ꝓpius rem intueri uelis inuenies
nequaqͣm deum pͥma die post exordi¬
um lucis ab omni penitus oꝑe quie¬
uisse. qr non solum hoc quod lux fac¬
ta est ad opus eius ꝑtinuit. S etiam
quod directa est donec ꝑacto curuitio¬

Expanded text:
erimus, requiem futuram promitteret. erimus, requiem futuram promitteret. D. Quomodo septima die Deus requievisse dicitur, cum ipse in Evangelio dicat: Pater meus usque modo operatur et ego operor? M. Deus multis modis operari dicitur. Est namque opus creationis, est et opus dispositionis, est opus propagationis, et est opus gubernationis; Opus creationis ante omnem diem fecit; opus dispositionis sex diebus complevit; opus propagationis usque in finem saeculi non deserit; ab opere gubernationis usque in aeternum non cessabit. D. Si septima die primum requievit Deus, quid ergo egit ab initio primae diei postquam lucem fecerat usque ad exortum sequentis quando firmamentum faciebat? M. Si propius rem intueri velis, invenies nequaquam Deum prima die post exordium lucis ab omni penitus opere quievisse; quia non solum hoc quod lux facta est ad opus ejus pertinuit; sed etiam quod directa est, donec peracto circuitio
Abbreviated transcription (Latin):
nouissime factus est homo:M. Quia
homo uniu̾se creature preficiendue:
fuit. congruum erat ut prius mansio
eus p̾paretur. postmodum ip̃e ordina¬
tis omnib quasi possessor et rector in¬
troduceretur in orbem terraꝵ. Hec sunt
deus atq compleuit ante omnẽ diem
creans trib primis dieb disponens et
ordinans trib sequentib exornans. pͥ¬
ma discernens. scd̃a distinguens. tercia
disponens. quarta exornans celos. qͥn¬
ta aerem et aquam. sexta t̾ram . d. Qua¬
re sex dieb fecit deus oꝑa sua. et septi¬
ma requieuit: M. senarius qr ex par¬
tib suis constat. sigñ ꝑfectionis est et
idcuto uoluit deus .ui. dieb comple¬
re oꝑa sua ut ostenderet se in his que
fecerat nec suꝑfluum aliquid potuisse
noc reliquisse imꝑfectum. Completis
uit .i. ab opere cessauit. nũqd̃ ipse qua¬
si fatigatus requie indigeret. s ut no¬
bis si scł̃m modum et mensuram no¬
stram oꝑa bona et ꝑfecta facere studu¬

Expanded text:
novissime factus est homo? M. Quia novissime factus est homo? M. Quia homo universae creaturae praeficiendus fuit, congruum erat ut prius mansio ejus praepararetur, postmodum ipse ordinatis omnibus quasi possessor et rector introduceretur in orbem terrarum. Haec igDeus atque complevit, ante omnem diem creans, tribus primis diebus disponens et ordinans, tribus sequentibus exordinans: prima discernens, secunda distinguens, tertia disponens, quarta exornans coelos, quinta aerem et aquam, sexta terram. D. Quare sex diebus fecit Deus opera sua, et septima requievit? M. Senarius quia ex partibus suis constat, signum perfectionis est; et idcirco voluit Deus sex diebus complere opera sua, ut ostenderet se in iis quae fecerat, nec superfluum aliquid posuisse nec reliquisse imperfectum. Completis , id est ab opere cessavit; non quod ipse quasi fatigatus requie indigeret, sed ut nobis si secundum modum et mensuram nostram opera bona et perfecta facere studu
Abbreviated transcription (Latin):
caligine illa et confusione inuoluta la¬
tuit. qͣm appatentem deus germinib
sus uestiuit. et sic completum est opꝰ
diei tercie .d. Que formatio facta est
die quarta: M. Luminaria condita st̃
in celo .i. sol. et luna. et stelle. ut luc̾ent
suꝑ terram. et illuminarent illam. et
temꝑa cursit suo distinguerent. d. Qre
formatio facta est die quinta. M. Aues
et pisces facti sunt de aquis. Aues deĩ
in aere collocate sunt. pisces in origina¬
li sede ꝑmanserunt .d. Que formatio fa¬
cta est die .uiͣ : M. Bestie et cetera ani¬
mantia que uiuunt suꝑ t̾ram. de terra
creata sunt. Consummatis aut̃ ⁊ pre¬
paratis omnib. postremo eadem tam̃
sexta die factus est homo. qui unu̾se
dominaretur creature .d. Quare auos
q̃ in aere collocate sunt non sunt fcẽ
de ip̃o aere sicut pisces de aqua. et bestie
ꝑiter et homo de t̾ra: M. Quia aer ta¬
lem non h̃t corpulentiam ut de eo ani¬
mal fieri possit sicut et t̾ra . d. Quare

Expanded text:
caligine illa et confusione involuta lacaligine illa et confusione involuta latuit; quam apparentem Deus germinibus suis vestivit: et sic completum est opus diei tertiae. D. Quae formatio facta est die quarta? M. Luminaria condita sunt in coelo, id est sol et luna et stellae; ut lucerent super terram, et illuminarent illam, et tempora cursu suo distinguerent . D. Quae formatio facta est die quinta? M. Aves et pisces facti sunt de aquis. Aves deinde in aere collocatae sunt; pisces in originali sede permanserunt . D. Quae formatio facta est die sexta? M. Bestiae et caetera animantia quae vivunt super terram de terra creata sunt. Consummatis autem et praeparatis omnibus, postremo eadem tamen sexta die factus est homo, qui universae dominaretur creaturae. D. Quare aves, quae in aere collocatae sunt, non sunt factae de ipso aere, sicut pisces de aqua, et bestiae pariter et homo de terra? M. Quia aer talem non habet corpulentiam ut de eo animal fieri possit sicut et de terra. D. Quare
Abbreviated transcription (Latin):
firmamenti conclusa totum circunqua¬
ꝙ aeris spacium implens occupauit. d.
hest̾ne credendum adhuc eẽ aquas suꝑ
firmam̃tum: M. Sic putatut. qr set
scripta sacra diuersis in locis hoc ma¬
nifeste confirmat. Sicut est allud psal¬
miste testimonium. aque que suꝑ celos
sunt laudent nomen dñi. Quomodo pꝰ¬
sunt aque suꝑ celum consistere: M.
Glacialiter uel quod magis credibile est
ad similitudinem illius primi chaos
firmaliter ibi suspendunt᷑ pendule
ad modum nebule leius. qualis in pͥn¬
cipio natura omniũ aquaꝵ fuisse pu¬
tatur. d. Que fuit formatio diei tercies
M. Aque ille que sub firmam̃to pendẽ¬
tes remanserant. compacte sunt ad in¬
uicem et pendere tandem deorsum pres¬
se. congregate sunt in locum unum .i.
in magnam illam abyssum qͣm prius
desuꝑ obtexerant. unde et nunc ad õs
terraꝵ ꝑtes ꝑ thracones et alueos suos
diriuantur. Congregatis aut̃ aquis cep̃
apparere arida. hoc est terra que prius

Expanded text:
firmamenti conclusa, totum circumquafirmamenti conclusa, totum circumquaque aeris spatium implens occupavit. D. Estne credendum adhuc esse aquas super firmamentum? M. Sic putatur; quia et Scriptura sacra diversis in locis hoc manifeste confirmat, sicut est illud Psalmistae testimonium: Aquae quae super coelos sunt laudent nomen Domini . D. Quomodo possunt aquae super coelum consistere? M. Glacialiter vel quod magis credibile est ad similitudinem illius primi chaos firmiter ibi suspenduntur pendulae ad modum nebulae levis, qualis in principio natura omnium aquarum fuisse putatur. D. Quae fuit formatio diei tertiae? M. Aquae illae quae sub firmamento pendentes remanserant compactae sunt ad invicem; et pondere tandem deorsum pressae congregatae sunt in locum unum , id est in magnam illam abyssum quam prius desuper obtexerant: unde et nunc ad omnes terrarum partes per thracones et alveos suos derivantur. Congregatis autem aquis, coepit apparere arida , hoc est terra, quae prius
Abbreviated transcription (Latin):
intuentiũ celat. d. Que formatio facta
est scd̃a die: M. firmamentũ factum
est scd̃a die. quod quidem et priꝰ ip̃m
materialiter creatum fuerat. s huc usq
in discretum et in illa uniu̾sali confu¬
sione ꝑmixtum manebat. Nunc autẽ
.i. secunda die erutum a ꝑmixtione et
in formam redactum positum est ut in¬
ter aquas suꝑiores et aquas inferiores
diuideret. sic scil. ut illi confusioni im
modum nebule cirra terram pendenti
medium ueniens quodammͦ illam int̾¬
secaret et am̃bitu suo circunquaq com¬
plectens partem infra se clauderet. ꝑtem
extrinserus separaret .i. ut ab ip̃is aquis
que in diuisione extrinsecus siue suꝑius
remanser̃t. firmamentũ medium int̾
aquas. et aquas totum circunquaq am¬
biretur: aque aut̃ que intrinsecus siue
inferius relicte sunt tote ab ip̃o firmam̃¬
to ex omni parte clauderentur. Pars er¬
go aquaꝵ in diuisione suꝑ firmamen¬
tum remansit. pars alia infra ambitũ

Expanded text:
intuentium celat. D. Quae formatio facta intuentium celat. D. Quae formatio facta est secunda die? M. Firmamentum factum est secunda die , quod quidem et prius ipsum materialiter creatum fuerat; sed huc usque indiscretum et in illa universali confusione permistum manebat. Nunc autem, id est secunda die, erutum a permistione et in formam redactum positum est, ut inter aquas superiores et aquas inferiores divideret; sic scilicet ut illi confusioni in modum nebulae circa terram pendenti medium veniens quodammodo illam intersecaret, et ambitu suo circumquaque complectens partem infra se clauderet, partem extrinsecus separaret, id est ut ab ipsis aquis quae in divisione extrinsecus sive superius remanserunt, firmamentum medium inter aquas et aquas totum circumquaque ambiretur, aquae autem, quae intrinsecus sive inferius relictae sunt, totae ab ipso firmamento ex omni parte clauderentur. Pars ergo aquarum in divisione super firmamentum remansit; pars alia infra ambitum
Abbreviated transcription (Latin):
que quidem iam prius inter cetera ma¬
terialiter creata fuerat. S nunc pͥmũ
ut lucere posset. et illuminate ab aliis
segregata est atq distincta .d. Qualis
existimanda est fuisse lux illa . M. Sunt
qui asserunt nubem lucidam fuisse. q̃
sicut sol modo circunferẽbat᷑ ambiens
t̾ram que dum suꝑiores mundi partes
oriens lustrabat. diem. occasu autẽ suo
ad infera descendens. absentata luce fec̃
noctem. Inde distinctos et appellatos uo¬
lunt tres illos pͥmos dies in exordio crea¬
turaꝵ priusq̃m sol et cetera luminaria
conderentur. d. ubi dicendum est ẽẽ mo¬
do lucem illam: M. Dicunt modo in
suꝑiorib etheris partib circunquaq
disꝑsam eẽ. et adhuc uideri posse. si ñ
maior illam solis claritas absconderẽt.
Nocte uero ex illa adhuc luce diligent̾
considerantib demonstrari. quasi qͣs¬
dam tenuissime nebule lucidas contra
firmamentũ reliquias disꝑsas. quas
omnino maior diei claritas ab oculis

Expanded text:
quae quidem jam prius inter caetera maquae quidem jam prius inter caetera materialiter creata fuerat; sed nunc primum ut lucere posset et illuminare, ab aliis segregata est atque distincta. D. Qualis existimanda est fuisse lux illa? M. Sunt qui asserunt nubem lucidam fuisse, quae sicut sol modo circumferebatur ambiens terram; quae dum superiores mundi partes oriens lustrabat diem, occasu autem suo ad infera descendens absentata luce fecit noctem. Inde distinctos et appellatos volunt tres illos primos dies in exordio creaturarum priusquam sol et caetera luminaria conderentur. D. Ubi dicendum est modo esse lucem illam? M. Dicunt modo in superioribus aetheris partibus circumquaque dispersam esse, et adhuc videri posse si non major illam solis claritas absconderet; nocte vero ex illa adhuc luce diligenter considerantibus demonstrari quasi quasdam tenuissimae nebulae lucidas contra firmamentum reliquias dispersas, quas omnino major diei claritas ab oculis
Abbreviated transcription (Latin):
lis fuit pͥma illa materia priusquam
formaretur: ¶Ibidem confusa iacuit.
uͥ nunc ordinata subsistit. Nam t̾ra
in eodem in quo mͦ est. hoc est medio
loco constituta trib reliquis elem̃tis
.i. aqua et aere et igne in una adhuc
caligine confusis undiq in uoluebat᷑.
que uidelicet confusio circunquaq t̾¬
ra ambiens. tantumdem spacii sursũ
occupabat. qͣnͣtum nunc uniuersitas
creaturaꝵ complectitur. formam iam
tunc terra qualemcũq ceteris potio¬
rem hũit. S inuoluta atq obducta
nec dum apparere potuit quod fuit.
reliqua t̾a ut dictum est omnimo do
confusa erant et indigesta immodũ
cuiꝰdam nebule in hoc quod nunc aer
et celum tenet spacio suspensa. Quam
caliginem tenebrosam tenebras script᷑a
nominauit. que in pͥncipio suꝑ faciẽ
abyssi que adhuc nondum implecta
erat collectione aquaꝵ desuꝑ oppanse
pendebant. d. Que formatio facta est
prima die. M. Lux fasta est prima die.

Expanded text:
lis fuit prima illa materia priusquam lis fuit prima illa materia priusquam formaretur? M. Ibidem confusa jacuit, ubi nunc ordinata subsistit. Nam terra in eodem in quo modo est, hoc est: medio loco constituta, tribus reliquis elementis, id est aqua, et aere, et igne, in una adhuc caligine confusis undique involvebatur, quae videlicet confusio circumquaque terram ambiens tantumdem spatii sursum occupabat, quantum nunc universitas creaturarum complectitur. Formam jam tunc terra qualemcunque caeteris potiorem habuit, sed involuta atque obducta necdum apparere potuit quod fuit. Reliqua tria, ut dictum est, omnimodo confusa erant et indigesta, in modum cujusdam nebulae in hoc quod nunc aer et coelum tenet spatio suspensa. Quam caliginem tenebrosam tenebras Scriptura nominavit: quae in principio super faciem abyssi quae adhuc nondum impleta erat collectione aquarum desuper oppansae pendebant. D. Quae formatio facta est prima die? M. Lux facta est prima die :
Abbreviated transcription (Latin):
rat mat̾ia prius esse quam forma. M.
Nateria illa non omnino sine forma
fuit. s tamen informis priuis fuisse
di. q in prima sua conditione tam
decentem et tam aptam sicut nunc ht̃
ad huc formam non hũit. d. Quare
uoluit deus prius creare ridem mate¬
riam quasi non potuerit simul cum
forma creasse eam.
M. uoluit prius ostendere quid ẽẽt
creatura ex se et quid ex beneficio creato¬
ris. deinde accepisset. ideoq prius crea¬
uit ẽẽntiam. post modum formam in¬
didit .d. Cui ostendebat hoc quando
nemo adhuc erat qui hoc uidere pote¬
rat: M. Erant iam tunc angłi quib
hoc ostenderetur: ut foris in reb condi¬
tis uiderent quod in se ipsis intus ag¬
noscerent. ne et ip̃i gloriam quam acce¬
perant sibi s conditori suo tribuendam
putarent. Nobis quoq hoc ostenditur.
qui et si illud quando factum est non
uidimus. qr tamen factum sit sacro elo-¬
quio referente audimus . d. ubi uel qua¬

Expanded text:
rat materia prius esse quam forma? M. rat materia prius esse quam forma? M. Materia illa non omnino sine forma fuit; sed tamen informis prius fuisse dicitur, quia in prima sui conditione tam decentem et tam aptam sicut nunc habet adhuc formam non habuit. D. Quare voluit Deus prius creare rudem materiam: quasi non potuerit simul cum forma creasse eam? M. Voluit prius ostendere quid esset creatura ex se, et quid ex beneficio Creatoris deinde accepisset; ideoque prius creavit essentiam, postmodum formam indidit. D. Cui ostendebat hoc, quando adhuc nemo erat qui hoc videre poterat? M. Erant jam tunc angeli quibus hoc ostenderetur, ut foris in rebus conditis viderent, quod in seipsis intus agnoscerent; ne et ipsi gloriam quam acceperant sibi, sed conditori suo tribuendam putarent. Nobis quoque hoc ostenditur; qui etsi illud quando factum est non vidimus, quod tamen factum sit sacro eloquio referente audivimus. D. Ubi vel qua
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑ tactanciam strepit. Est adhuc aliqͥd
quod supradicte distinctioni annecti
lomonis. et ferculum salomonis. ⁊ cur¬
rum pharaonis. et intelligamus per
lectulum salomonis cor dulcedine con¬
templationis requiescens. ꝑ ferculum
salomonis cor in exercitatione bonoꝵ
oꝑum se curumferens. ꝑ currum pha¬
raonis cor incupiditate carnalium re¬
quiescens.
Uid fuit priusqͣm¬
mundus fieret.M.
solus deus .d. Quam diu
prus fuit .m. ab et̾no .d.
ubi fuit cum nicħ esset preter ip̃m:
M. ubi modo est ibi fuit et tunc .d. ubi
est modo: M. In se ip̃o est. ⁊ omnia
in ipso sunt. et ip̃e est in omnib. d.
Quando fecit deus mundum: M. In pͥn¬
cipio.d. Ubi factus est mundus. M. In
deo . d. Ur̃i factus ẽ mundus . ꝙ De ni-¬
chilo. Quomodo factus ẽ mundus. ¶.
pruis in mat̾ia simul facta sunt oĩa.
postea uero in hac qua nunc mundus
cernitur forma. ꝑ sex dies composita st̃
et ordinata uniu̾sa . d. Quomodo pote¬

Expanded text:
per jactantiam strepit. Est adhuc aliquid per jactantiam strepit. Est adhuc aliquid quod supradictae distinctioni annecti ulum Salomonis, et ferculum Salomonis, et currum Pharaonis, et intelligamus per lectulum Salomonis, cor dulcedine contemplationis, requiescens; per ferculum Salomonis, cor in exercitationem bonorum operum se circumferens; per currum Pharaonis, cor in cupiditate carnalium requiescens. uid fuit priusqmundus fieret? M. Solus Deus. D. Quandiu prius fuit? M. Ab aeterno. D. Ubi fuit cum nihil esset praeter ipsum? M. Ubi modo est, ibi fuit et tunc. D. Ubi est modo? M. In semetipso est, et omnia in ipso sunt, et ipse est in omnibus. D. Quando fecit Deus mundum? M. In principio . D. Ubi factus est mundus? M. In Deo. D. Unde factus est mundus? M. De nihilo. D. Quomodo factus est mundus. M. Prius in materia simul facta sunt omnia: postea vero in hac qua nunc mundus cernitur forma, per sex dies composita sunt et ordinata universa. D. Quomodo pote
Abbreviated transcription (Latin):
geneta scriptura commemorat. Hoc
est ferculum salomonis. et currũ pha¬
raonis. Cor bonum ferculum est salomo¬
nis. cor prauum. currus pharaonie.
Quia enĩ currus ꝑ t̾ram trahitur. cõ¬
grue ꝑ currum cor terrenis desideriis
inherens significatur. Nam sicut cur¬
rus honstus stridorem emitit. leuiatꝰ
strepitum facit. ita prauoꝵ corda in ad¬
u̾sitate ꝑ impacientiam quasi stridorẽ
emitunt in ꝓsꝑitate ꝑ iactantiam stre¬
pitum faciunt. Istos quidem pharao
.i. diabolus suꝑ equitans quasi plum¬
bum in ꝓfundum mergitur. q eoc
quos hic ad uicia impellit tandem ad
cormenta descendentes comitat᷑. fercu¬
lum aut̃ salomonis t̾ram non tang̾.
s suꝑ eminet. et motum quidem ht̃.
strepitum aut̃ aut stridorem non ht.
qr cor ad suꝑna desideria eleuatum t̾¬
renis delectacionib spretis. quamuis
ad huc ꝑ conditionem mutabilitati o¬
subraceant nec in adu̾sitate tamen st̃
det impacientiam nec in aduersitate

Expanded text:
genera Scriptura commemorat, hoc est ferculum Salomonis, et currum Pharaonis. Cor bonum ferculum est Salomonis, cor pravum, currus Pharaonis. Quia enim currus per terram trahitur, congrue per currum cor terrenis desideriis inhaerens significatur. Nam sicut currus onustus stridorem emittit, levatus strepitum facit; ita pravorum corda in adversitate per impatientiam quasi stridorem emittunt, in prosperitate per jactantiam strepitum faciunt. Istos quidem Pharao, id est diabolus seperequitans, quasi plumbum in profundum mergitur, quia eos quos hic ad vitia impellit, tandem ad tormenta descendentes comitatur. Ferculum autem Salomonis terram non tangit, sed supereminet, et motum quidem habet, strepitum vero aut stridorem non habet, quia cor ad superna desideria elevatum, terrenis delectationibus spretis, quamvis adhuc per conditionem mutabilitati subjaceat, nec in adversitate tamen stridet per impatientiam, nec in adversitate
Abbreviated transcription (Latin):
fuit. s uoluntas. hoc tamen de om̃t¬
bus ueraciter dici potest. qr nicħ ani¬
ma appetit quamlibet in ordinatum
uideatur nisi ꝓpter aliquod commo¬
dum uel conseruandi boni uel mali
remouendi sicut uerbi gr̃a dum coi¬
tum appetit extinguere cupit carnis
pruriginem dum cibum appetit uel
potum. gule ardorem.d. Si omnis ap¬
petitus ad commodum petat. commno¬
dum aut̃ suum appetere tam in bono
conseruando qͣm in remouendo ma¬
lo. nature datum sit. ut quid hec. cõ¬
cupiscentia homini in culpam repu¬
tatur:M. Non idco patat. quod com¬
modum suum appetit. s quod mordi¬
nate appetit. D. Non pocest inordinate
re infirmatus est.: n Quia deus integͥ¬
tatem nature passibilitate mortalita¬
tis confregit. M. Quare hoc fecit: A. ui¬
deo quo tendas. M. Que tamen causa fu¬
it: d Culpa hominis .M. Ergo ꝑ cul¬
pam suam ad hanc necessitatem uenit.
dIta est .m. Non igitur eum excusat
ista necessitas. a Non pocest excusare s

Expanded text:
fuit, sed voluntas. Hoc tamen de omnifuit, sed voluntas. Hoc tamen de omnibus veraciter dici potest, quod nihil anima appetit quantumlibet inordinatum videatur nisi propter aliquod commodum vel conservandi boni vel mali removendi; sicut verbi gratia dum coitum appetit, exstinguere cupit carnis pruriginem, dum cibum appetit vel potum, gulae ardorem. D. Si omnis appetitus commodum appetat, commodum autem suum appetere tam in bono conservando quam in removendo malo naturae datum sit, utquid haec concupiscentia homini in culpam reputatur? M. Non ideo peccat quod commodum suum appetit; sed quod inordinate appetit. D. Non potest inordinare re infirmatus est? M. Quia Deus integritatem naturae passibilitate mortalitatis confregit. D. Quare hoc fecit? M. Video quo tendas. D. Quae tamen causa fuit? M. Culpa hominis. D. Ergo per culpam suam ad hanc necessitatem venit. M. Ita est. D. Non igitur eum excusat ista necessitas. M. Non potest excusare. D. Sed
Abbreviated transcription (Latin):
carnis non tam labor quam oblecta¬
mencum. et exercitacio futura foret.
si homo iusticiam tenuisset. S quia
sp̃c supra se elatus appetitum suum
intra mensuram cohibere noluit. id¬
cirro meriuit ut iam subitus se ꝑ infi¬
nitos labores dissipatus. in appetitu car¬
nis sue mensuram tenere non possit.
fregit enim deus mortalitate integri¬
tatem corꝑis humani et ob hoc pluri¬
bus iam fomentis indiget quam pͥꝰ
tam ad reꝑandam incolum itatem
qͣntum periit. quam ad conseu̾andã
quantum remansit. Hinc illa dura ne¬
cessitas gignitur. ut extra ordinem na¬
tura appetitum extendat. ut non so¬
lum naturam custodiat. s etiam ui¬
cium nature expellat. sp̃c enim sicut
ei naturaliter datum est commodum
carnis sue diligere. sic naturaliter eti¬
am h̃t ut eius incommodum ñ possit
amare. Sciendum tamen est quod
hec necessitas concupiscendi non ideo
culpa non est. qr necessitas est. qr ut
ẽẽt hec necessitas. non necessitas causa

Expanded text:
carnis tam labor quam oblectacarnis tam labor quam oblectamentum et exercitatio futura foret si homo justitiam tenuisset. Sed quia spiritus supra elatus appetitum suum intra mensuram cohibere noluit, idcirco meruit ut jam subtus per infinitos labores dissipatus in appetitu carnis suae mensuram tenere non possit. Fregit enim Deus mortalitate integritatem corporis humani, et ob hoc pluribus jam fomentis indiget quam prius, tam ad reparandam incolumitatem quantum periit quam ad conservandam quantum remansit. Hinc illa dura necessitas gignitur ut extra ordinem natura appetitum extendat; ut non solum naturam custodiat, sed etiam vitium naturae expellat. Spiritus enim sicut ei naturaliter datum est commodum carnis suae diligere; sic naturaliter etiam habet ut ejus incommodum non possit amare. Sciendum tamen est quod haec necessitas concupiscendi non ideo culpa non est quia necessitas est; quia ut esset haec necessitas, non necessitas causa
Abbreviated transcription (Latin):
sanum qr nichil inerat ad corruptio¬
nem. S in utroq talem conditionem
posuerat ut nec integritas nec sanitas
sine amminiculo posset conseruari. Ita¬
ꝙ in reb creatis forinsecus quedam or¬
dinauit. que ad conseruandam atq tu¬
endam incolumitatem siue integrita¬
tem eius ualere potuissent. hoꝵ autẽ
ꝓuidendoꝵ curam et officium sp̃ui qͥ
corpori p̾sidebat in iunxit. Ne uero in
illo exequendo si ex sola hoc preceptione
ñ eciam ex amore impleret. seruili con¬
ditione premeretur. dedit ei deus affec¬
tum quo corpus suum amaret. ut sicut
eius integritatẽ. et sanitatem diligeret.
sic etiam omnia que ad illam conseruã¬
dam ualerent libenter ꝓuideret. Rur¬
sum ne uel in illis querendis labor eẽt
uel insinuendis ꝑiculum indigentiã
simul et appetitum carnalem certa mẽ¬
sura temꝑauit. quatinus ei ad fomen¬
tum et pauca sufficere possent. et ad
sacietatem modica. Itaq ꝓuidentia

Expanded text:
sanum, quia nihil inerat ad corruptiosanum, quia nihil inerat ad corruptionem. Sed in utroque talem conditionem posuerat ut nec integritas nec sanitas sine adminiculo posset conservari. Itaque in rebus creatis forinsecus quaedam ordinavit quae ad conservandam atque tuendam incolumitatem sive integritatem ejus valere potuissent; horum autem providendorum curam, et officium spiritui qui corpori praesidebat injunxit. Ne vero in illo exsequendo, si ex sola hoc praeceptione non etiam ex amore impleret, servili conditione premeretur, dedit ei Deus affectum quo corpus suum amaret, ut sicut ejus integritatem et sanitatem diligeret, sic etiam omnia quae ad illam conservandam valerent libenter provideret. Rursum ne vel in illis quaerendis labor esset, vel in sumendis periculum, indigentiam simul et appetitum carnalem certa mensura temperavit; quatenus ei ad fomentum et pauca sufficere possent, et ad satietatem modica. Itaque prudentia
Abbreviated transcription (Latin):
ergo iusticia: m. Mensura in appetitu cõ¬
modi.d. Quid est appetitus iusticie: M
Amor mensure .d. Quid ergo uoluit ut
hoc uelle desineret:m. uoluit aliquid
extra mensuram .d. Nunquid ⁊ hoc uel¬
le pecc̃m non fuit:m. Non quod hoc
uoluit pecc̃m fuit. s quod hoc uolen¬
do mensure uolendi .i. iusticie appetitũ
amisit .d. Quid uoluit extͣ mensurã.
.M. Similitudinem dei appetiit petrauit
itaꝙ homo in hoc quod deseruit appe¬
titum iusti. et punitus est in retento ap¬
petitu commodi.d. Quomodo .m. dupli¬
citer punitus ẽ ii retento appetitu com¬
modi. Dsiue cum ab his que ordinate ap¬
petit restringitur. siue q ad ordinata
cõmoda appatenda relaxatur. in altero
est pena. in altero est pena et culpa .d.
Unde uenit homini ut appetat ior¬
dinata: M. a pena pecc̃i. d. Modum
requiro .M. deus fecerat primum corpꝰ
hominis sanum et integrum. Integũ
quidem q nich ei deerat ad ꝑfectionẽ.

Expanded text:
ergo justitia? M. Mensura in appetitu comergo justitia? M. Mensura in appetitu commodi. D. Quid est appetitus justitiae? M. Amor mensurae. D. Quid ergo voluit ut hoc velle desineret? M. Voluit aliquid extra mensuram. D. Nunquid et hoc velle peccatum non fuit? M. Non quod hoc voluit peccatum fuit, sed quod hoc volendo mensurae volendi, id justitiae appetitum amisit. D. Quid voluit extra mensuram? M. Similitudinem Dei appetiit. Peccavit itaque homo in hoc quod deseruit appetitum justi, et punitus est in retento appetitu commodi. D. Quomodo? M. Dupliciter punitus est in appetitu commodi; sive cum ab his quae ordinare appetit restringitur, sive quia ad inordinata commoda appetenda relaxatur. In altero est poena, in altero est poena et culpa. D. Unde venit homini ut appetat inordinata? M. A poena peccati. D. Modum requiro. M. Deus fecerat primum corpus hominis sanum et integrum. Integrum quidem, quia nihil ei deerat ad perfectionem;