comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
qui rome remansissent quiq intra presidia pompeu fuissent neq
operam in re militari prestitissent unam fore tabellam quilibe¬
randos omni periculo censerent alteram qui capitis damnarẽt
tertiam qui pecunia multarent. postremo omnes aut de honori¬
bus suis aut de premus pecunie aut de persequendis inimicici¬
is agebant. Nec quibus rationibus superare possent sed quẽ ad¬
modum uti uictoria deberent cogitabant: Re frumentaria pre¬
parata confirmatisq militibus et satis longo spatio temporis
adirachinis prelus intermisso ꝙ satis perspectum habere uide
ti aut uoluntatis ad dimicandum haberet. Itaq exercitum e
castris eduxit aciemq instruxit primum a sius locis pauloq a
castris pompeu longius continentibus uero diebus ut progrede¬
retur a castris suis collibusq pompeianis aciem subiceret que
res in dies confirmatiorem cius exercitum efficiebat. Superius

Expanded text:
qui Romae remansissent quique intra praesidia Pompei fuissent neque qui Romae remansissent quique intra praesidia Pompei fuissent neque operam in re militari praestitissent: unam fore tabellam, qui liberandos omni periculo censerent, alteram, qui capitis damnarent, tertiam, qui pecunia multarent. postremo omnes aut de honoribus suis aut de praemiis pecuniae aut de persequendis inimicitiis agebant, neque, quibus rationibus superare possent, sed quemadmodum uti victoria deberent, cogitabant. Re frumentaria praeparata confirmatisque militibus et satis longo spatio temporis a Dyrrachinis proeliis intermisso, quo satis perspectum habere militti aut voluntatis ad dimicandum haberet. itaque exercitum ex castris eduxit aciemque instruxit, primum suis locis pauloque a castris Pompei longius, continentibus vero diebus, ut progrederetur a castris suis collibusque Pompeianis aciem subiceret. quae res in dies confirmatiorem eius exercitum efficiebat. superius
Abbreviated transcription (Latin):
teret ne.l. ircu ꝙ is a pompeio ad parthos missus esset proxis
comiciis pretoriis absentis rationem haberi cum cius necessarufi¬
dem implorarent pompeii ut prestaret quod proficiscenti promise¬
rat ne pereius autoritatem deceptus uideretur reliqui in labore pa¬
ri ac periculo ne unus omnes antecederet recusarent. Iam de sacer¬
docio cesaris domitius scipio spinter. et. &. lentulus quotidianis
contentionibus ad grauissimas uerborum contumelias palam
descenderunt cum lentulus etatis honorem ostenderet domitius
urbanam gratiam dignitatemq iactaret scipio affinitate pompen
confideret. postulauit etiam.L.afranium proditionis exercitus ac¬
cius rufus apud pompeium quod gestum in hispania diceret. Et
.l. domitius in consilio dixit placere sibi bello confecto ternas ta¬
bellas dari ad iudicandum: huis qui ordinis essent senatorii bello¬
q unacum ipsis non interfuissent. sententiasq de singulis ferrẽt

Expanded text:
eretne Lucili Hirri, quod is a Pompeio ad Parthos missus esset, proximis eretne Lucili Hirri, quod is a Pompeio ad Parthos missus esset, proximis comitiis praetoriis absentis rationem haberi, cum eius necessarii fidem implorarent Pompei, praestaret, quod proficiscenti recepisset, ne per eius auctoritatem deceptus videretur, reliqui, in labore pari ac periculo ne unus omnes antecederet, recusarent. Iam de sacerdotio Caesaris Domitius, Scipio Spintherque Lentulus cotidianis contentionibus ad gravissimas verborum contumelias palam descenderunt, cum Lentulus aetatis honorem ostentaret, Domitius urbanam gratiam dignitatemque iactaret, Scipio adfinitate Pompei confideret. postulavit etiam L. Afranium proditionis exercitus Acutius Rufus apud Pompeium, quod gestum in Hispania diceret. et L. Domitius in consilio dixit placere sibi bello confecto ternas tabellas dari ad iudicandum iis qui ordinis essent senatorii belloque una cum ipsis interfuissent, sententiasque de singulis ferrent,
Abbreviated transcription (Latin):
peruenit contionatusq apud cunctum exercitum sius agit gra¬
tias. Scipionis milites cohortatur ut parta iam uictoria prede ac
premiorum ueluit esse participes receptisq omnibus in una castͣ
legionibus suum cum scipione honorem partitur classicumq a¬
pud eum cam et alterum illi iubet pretorium tendi. auctis copi¬
is pompen duobusq magnis exercitibus unctis pristina omni¬
um confirmatur opinio et spes uictorie augetur adeo ut quicqd
intercederet temporis id morari reditum in italiam uideretur. Et
siquando quid pompeius tardius aut consideratius faceret uniꝰ
esse negocium dici sed illum delectari imperio et consulares pre¬
toriosq seruorum habere numero dicerent. Iamq interse pala:
de premus et de sacerdotus contendebant in annosq consulatuz
definiebant. Alii domos bonaq corum qui in castris erant cesais
petebant magnaq inter eos in consilio fuit controuersia opor

Expanded text:
pervenit contionatusque apud cunctum exercitum suis agit grapervenit contionatusque apud cunctum exercitum suis agit gratias, Scipionis milites cohortatur, ut parta iam victoria praedae ac praemiorum velint esse participes, receptisque omnibus in una castra legionibus suum cum Scipione honorem partitur classicumque apud eum cani et alterum illi iubet praetorium tendi. auctis copiis Pompei duobusque magnis exercitibus coniunctis pristina omnium confirmatur opinio et spes victoriae augetur, adeo ut, quidquid intercederet temporis, id morari reditum in Italiam videretur, et siquando quid Pompeius tardius aut consideratius faceret, unius esse negotium diei, sed illum delectari imperio et consulares praetoriosque servorum habere numero dicerent. iamque inter se palam de imperiis ac de sacerdotiis contendebant in annosque consulatum definiebant, alii domos bonaque eorum, ui in castris erant Caesaris, petebant; qmagnaque inter eos in consilio fuit controversia, oport
Abbreviated transcription (Latin):
pidum altissimis menibus oppugnare aggressus ante solis occa¬
sum expugnauit et ad diripiendum militibus concessit statimq
ab oppido castra mouit et metropolim uenit sic ut nuntios expu¬
gnationis oppidi famamq antecederet.Metropolite primum
eodem usi consilio hisdem permoti rumoribus portas clauserũt
murosq armatis compleuerunt. Sed postea casu cuntatis comp̃¬
hensis cognito ex captiuus quos cesar ad murum producendos cu¬
rauerat portas aperuerunt quibus diligentissime conseruatisi
collata fortuna metropolitum cum casu gomphensium nullat
thessalic fuit ciuitas preter lansseos qui magnis exercitibus sci¬
pionis tenebantur que non cesari pareret atq imperata faceret.
Ille segetis idoncum locum in agris nactus que prope iam matu¬
ra erat ibi aduentum expectare pompͥei ac omnem rationem bel
li conferre constituit. pompeius paucis post diebus in thessaliam

Expanded text:
pidum altissimis moenibus oppugnare adgressus ante solis occapidum altissimis moenibus oppugnare adgressus ante solis occasum expugnavit et ad diripiendum militibus concessit statimque ab oppido castra movit et Metropolim venit, sic ut nuntios expugnati oppidi famamque antecederet. Metropolitae primum eodem usi consilio, isdem permoti rumoribus portas clauserunt murosque armatis compleverunt, sed postea casu civitatis Gomphensis cognito ex captivis, quos Caesar ad murum producendos curaverat, portas aperuerunt. quibus diligentissime conservatis, collata fortuna Metropolitum cum casu Gomphensium nulla Thessaliae fuit civitas praeter Larisaeos, qui magnis exercitibus Scipionis tenebantur, quin Caesari parerent atque imperata facerent. ille idoneum locum in agris nactus, quae prope iam matura erant, ibi adventum expectare Pompei eoque omnem belli rationem conferre constituit. Pompeius paucis post diebus in Thessaliam
Abbreviated transcription (Latin):
pei comitem esse maliet ꝙͣ socium cesaris in rebus auersis omnez
ex agris multitudinem seruorum ac liberorum in oppidum cogit
portasq precludit et ad scipionem pompeiumq nuntios mittit
ut sibi subsidio ueniant. se confidere munitionibus oppidi si ce¬
leriter succurratur. Longinquam oppugnationem sustinere nõ
posse. Scipio discessu exercitus a durachio cognito larissam le¬
giones adduxerat. pompeius nondum thessalie appropinqua¬
bat. Cesar castris munitis scalas musculosq ad repentinam op¬
pugnationem fieri et crates parari uissit quibus rebus effectis
cohortatus milites docuit quantum usum haberent ad sulleuã¬
dam omnium rerum in opiam potiri oppido pleno atq opulento
simul reliquis ciuitatibus huius urbis exemplo inferre terrorẽ
et id fieri celeriter priusꝙͣ auxilia cucurerent. Itaq usus singu¬
lari militum studio eodem quo uenerat die post horam nonam op¬

Expanded text:
pei comitem esse mallet quam socium Caesaris in rebus adversis, omnem pei comitem esse mallet quam socium Caesaris in rebus adversis, omnem ex agris multitudinem servorum ac liberorum in oppidum cogit portasque praecludit et ad Scipionem Pompeiumque nuntios mittit, ut sibi subsidio veniant: se confidere munitionibus oppidi, si celeriter succurratur; longinquam oppugnationem sustinere non posse. Scipio discessu exercituum ab Dyrrachio cognito Larisam legiones adduxerat; Pompeius nondum Thessaliae adpropinquabat. Caesar castris munitis scalas musculosque ad repentinam oppugnationem fieri et crates parari iussit. quibus rebus effectis cohortatus milites docuit, quantum usum haberet ad sublevandam omnium rerum inopiam potiri oppido pleno atque opulento, simul reliquis civitatibus huius urbis exemplo inferre terrorem et id fieri celeriter, priusquam auxilia concurrerent. itaque usus singulari militum studio eodem quo venerat die post horam nonam op
Abbreviated transcription (Latin):
sent. Sed allobroges et contonici atq corum familiares quos per¬
fugisse ad pompeium demonstrauimus conspicati in itinere exp¬
loratores domitu seu pristina sua consuctudine ꝙ una ingallia
bella gesserant seugloria elati cuncta ut erant acta exposuerunt
et cesaris profectionem et aduentum pompen docuerunt a quib
domitius certior factus uix quatuor horarum spacio antecedens
hostium beneficio periculum uitauit et ad eginium quod est obie¬
ctum oppositumq thessalie cesari uenienti occurrit. Coniuncto ex¬
ercitu cesar gonfos peruenit quod est oppidum primum thessalie
renientibus ab epyro: que gens paucis ante mensibus ultro ad
cesarem legatos miserat ut sius omnibus facultatibus uteretur
presidiumq ab eo militum peteret sed eo iam fama precurrerat
quam supra dociumis de prelio durachino quod multis auxerat
partibus. Itaq androstenes pretor thessalie cum se uictorie pom¬

Expanded text:
sent. sed Allobroges, Roucilli atque Aeci familiares, quos persent. sed Allobroges, Roucilli atque Aeci familiares, quos perfugisse ad Pompeium demonstravimus, conspicati in itinere exploratores Domiti, seu pristina sua consuetudine, quod una in Gallia bella gesserant, seu gloria elati, cuncta, ut erant acta, exposuerunt et Caesaris profectionem, adventum Pompei docuerunt. a quibus Domitius certior factus vix iiii horarum spatio antecedens hostium beneficio periculum vitavit et ad Aeginium, quod est obiectum oppositumque Thessaliae, Caesari venienti occurrit. Coniuncto exercitu Caesar Gomphos pervenit, quod est oppidum primum Thessaliae venientibus ab Epiro. quae gens paucis ante mensibus ultro ad Caesarem legatos miserat, ut suis omnibus facultatibus uteretur, praesidiumque ab eo militum petierat. sed eo fama iam praecurrerat, quam supra docuimus, de proelio Dyrrachino, quod multis auxerat partibus. itaque Androsthenes, praetor Thessaliae, cum se victoriae Pom
Abbreviated transcription (Latin):
opprimendos aduersarios ne occasio temporis deesset. Sed cesar a
polloniam a directo itinere auerterat: pompeius per candauiam
iter expeditum habebat in macedoniam. accessit etiam ex improui¬
so aliud incommodum q domicius qui dies complures castris
scipionis castra collata habuisset rei frumentarie causa ab eo dis¬
cesserat et heracleam senticam que est subiecta candanie iter fece¬
rat ut ipsa fortuna illum obicere pompeio uideretur. Hec ad id tẽ¬
pus cesar ignorabat sunul apompeio litteris per omnes proun¬
cias cuutatesq dimissis quibus prelio ad durachium facto lati¬
us inflatiusq multo ꝙͣ res erat gesta fama percrebuerat pulsu
fugere cesarem pene omnibus copus amissis. hec itinera in festa
reddebant hec cuntates nonnullas ab eius amicicia auertebant.
quibus accidit rebus ut pluribus amissis itineribus acesare ad
domicium et a domitio ad cesarem nulla ratione iter conficere pos¬

Expanded text:
opprimendos adversarios ne occasioni temporis deesset. sed Caesarem opprimendos adversarios ne occasioni temporis deesset. sed Caesarem Apollonia a derecto itinere averterat; Pompeius per Candaviam iter in Macedoniam expeditum habebat. accessit etiam ex improviso aliud incommodum, quod Domitius cum dies complures castris Scipionis castra collata habuisset, rei frumentariae causa ab eo discesserat et Heracliam Senticam quae est subiecta Candaviae, iter fecerat, ut ipsa fortuna illum obicere Pompeio videretur. haec ad id tempus Caesar ignorabat. simul a Pompeio litteris per omnes provincias civitatesque dimissis de proelio ad Dyrrachium facto elatius inflatiusque multo, quam res erat gesta, fama percrebruerat pulsum fugere Caesarem paene omnibus copiis amissis. haec itinera infesta reddiderat, haec civitates nonnullas ab eius amicitia avertebat. quibus accidit rebus, ut pluribus dimissi itineribus a Caesare ad Domitium et a Domitio ad Caesarem nulla ratione iter conficere pos
Abbreviated transcription (Latin):
geret. Sun italiam transiret coniuncto exercitu cum domicio per
illiricum italie subsidio proficisceretur si apolloniam oricumq op¬
pugnaret et si omni maritua ora excludere conaretur obsesso ta¬
men scipione necessario illum suis auxilium ferre cogeret. Itaq p̃¬
missis nuntus ad. Gn. domitium cesar scripsit et quid fieri ueuet
ostendit presidioq apollonie cohortibus. iiii. lissi una tribus orici
relictis quiq erant ex uulneribus egri depositis per epyrum atq
acarnaniam iter facere cepit. pompeuis quoq de cesaris consilio cõ¬
iectura uidicans ad scipionem properandum sibi existimabat. Si ce¬
sar iter illo haberet ut subsidium scipioni ferret si ab ora maritima
coreyraq discedere nollet ꝙ legiones equitatumq ex itala expe¬
ctaret ipse ut omnibus copus domicium aggrederetur. Hiis de
causis uterq eorum celeritati studebat e̾t suis ut esset auxilio ad

Expanded text:
geret; si in Italiam transiret, coniuncto exercitu cum Domitio per geret; si in Italiam transiret, coniuncto exercitu cum Domitio per Illyricum Italiae subsidio proficisceretur; si Apolloniam Oricumque obpugnare et se omni maritima ora excludere conaretur, obsesso Scipione necessario illum suis auxilium ferre cogeret. itaque praemissis nuntiis ad Cn. Domitium Caesar scripsit et quid fieri vellet ostendit praesidioque Apolloniae cohortibus iiii, Lissi una, iii Orici relictis quique erant ex vulneribus aegri depositis per Epirum atque Athamaniam iter facere coepit. Pompeius quoque de Caesaris consilio coniectura iudicans ad Scipionem properandum sibi existimabat, si Caesar iter illo haberet, ut subsidium Scipioni ferret, si ab ora maritima Oricoque discedere nollet, quod legiones equitatumque ex Italia expectaret, ipse ut omnibus copiis Domitium adgrederetur. His de causis uterque eorum celeritati studebat, et suis ut esset auxilio, et ad
Abbreviated transcription (Latin):
rebus perfectum est ut altissimis fluminibus atq impeditissimis
itneribus nullum acciperet in cominodum. :umpeius enim pri¬
mi diei mora illata et reliquorum dicrum frustra labore suscepto
cun se magnis itineribus excenderet et progressos consequi cupe¬
ret quarta dic finem sequendi fecit atq aliud sibi consilium capi¬
endum cxistimauit. cesari ad saucios deponendos stipendium ex¬
ercitui dandum socios confirmandos et presiduum urbibus relin¬
quendum necesse erat adire apolloniam sed huis rebus tantum
temporis tribuit quantum erat properanti necesse Timensq domitio
ne aduentu pompei preoccuparetur adcum omni celeritate et studio
incitatus ferebatur. Totius autem rei consilium hiis rationibus ex¬
plicabat ut si pompeius eodem contenderet abductum ullum ama¬
ri atq ab hiis copus quas dyrachio comparauerat frumento at¬
q commeatu abstractum pari conditione belli secum decertare co¬

Expanded text:
rebus perfectum est, ut altissimis fluminibus atque impeditissimis rebus perfectum est, ut altissimis fluminibus atque impeditissimis itineribus nullum acciperet incommodum. Pompeius enim primi diei mora inlata et reliquorum dierum frustra labore suscepto cum se magnis itineribus extenderet et praegressos consequi cuperet, quarta die finem sequendi fecit atque aliud sibi consilium capiendum existimavit. Caesari ad saucios deponendos, stipendium exercitui dandum, socios confirmandos, praesidium urbibus relinquendum necesse erat adire Apolloniam. sed his rebus tantum temporis tribuit, quantum erat properanti necesse. timens Domitio, ne adventu Pompei praeoccuparetur, ad eum omni celeritate et studio incitatus ferebatur. totius autem rei consilium his rationibus explicabat, ut si Pompeius eodem contenderet, abductum illum a mari atque ab iis copiis quas Dyrrachii comparaverat, frumento ac commeatu abstractum pari condicione belli secum decertare co
Abbreviated transcription (Latin):
Simili ratione pompeius confecto eius dici itinere in suis ueteribꝰ
castris ad asparagium consedit. Euisq milites ꝙ ab opere inte¬
gris munitionibus uacabant alii lignandi pabulandiq causa
longius progrediebantur. alii ꝙ subito consilium profectionis ce¬
perant. magna parte impedimentorum et sarcinarum relicta ad
hec repetenda inuitati propinquitate superiorum castrorum depo¬
sitis in contubernio armis uallum relinquebant quibus adsequẽ¬
dum impedimentis cesar quod fore preuiderat incridi ano fere tẽ¬
pore signo profectionis dato exercitum educit duplicatoq eius
diei itinere.uiii. milia passuum ex eoloco procedit. Quod facere
pompeius discessu militum. non potuit. Postero die cesar simili¬
ter premissis prima nocte impediments de quarta uigilia ipse e¬
gredinir ut siqua esset imposita dumicandi necessitas subitum ca¬
sum expedito exercitu subiret hoc idem reliquis fecit dicbus quib

Expanded text:
simili ratione Pompeius confecto eius diei itinere in suis veteribus simili ratione Pompeius confecto eius diei itinere in suis veteribus castris ad Asparagium consedit. eius milites, quod ab opere integris munitionibus vacabant, alii lignandi pabulandique causa longius progrediebantur, alii, quod subito consilium profectionis ceperant magna parte impedimentorum et sarcinarum relicta ad haec repetenda invitati propinquitate superiorum castrorum depositis in contubernio armis vallum relinquebant. quibus ad sequendum impeditis, Caesar quod fore providerat, meridiano fere tempore signo profectionis dato exercitum educit duplicatoque eius diei itinere viii milia passuum ex eo loco procedit. quod facere Pompeius discessu militum non potuit. Postero die Caesar similiter praemissis prima nocte impedimentis de quarta vigilia ipse egreditur, ut siqua esset imposita dimicandi necessitas, subitum casum expedito exercitu subiret. hoc idem reliquis fecit diebus. quibus
Abbreviated transcription (Latin):
pompeius cognito consilio eius moram ullam ad insequendum
intulit sed eadem spectans siitinere impeditos et perterritos depiẽ¬
dere posset exercitum e castris eduxit equitatumq premisit ad no¬
uissimum agmen demorandum. neq consequi potuit ꝙ multum
expedito itinere antecesserat cesar sed cum uentum esset ad flumẽ
genusium quod ripis erat impeditis consecutus equitatus nouis¬
simos prelio detinebat. huic suos cesar equites opposut expeditosq an¬
te signanios admiscuit.cccc. qui rantum profecerunt ut equestri pre¬
lo cominisso pellerent omnes compluresq interficerent ipsiq in co¬
lumes se ad agmen reciperent. Confecto uito itinere eius diei qd̾
proposuerat cesar traductoq exercitu flumen genusium ueteribus
sius in castris contra asparagium consedit mitesq omnes intra
uallium castrorum continuit equitatumq per causam pabulan¬
di emissum confestim decumana porta in castra se recipere uissit.

Expanded text:
Pompeius cognito consilio eius moram ullam ad insequendum Pompeius cognito consilio eius moram ullam ad insequendum intulit, sed eadem spectans, si itinere impedito perterritos deprehendere posset, exercitum e castris eduxit equitatumque praemisit ad novissimum agmen demorandum, neque consequi potuit, quod multum expedito itinere antecesserat Caesar. sed cum ventum esset ad flumen Genusum, quod ripis erat inpeditis, consecutus equitatus novissimos proelio detinebat. huic suos Caesar equites opposuit expeditosque antesignanos admiscuit cccc, qui tantum profecerunt, ut equestri proelio commisso pellerent omnes compluresque interficerent ipsique incolumes se ad agmen reciperent. Confecto iusto itinere eius diei quod proposuerat Caesar, traductoque exercitu flumen Genusum veteribus suis castris contra Asparagium consedit militesque omnes intra vallum castrorum continuit equitatumque per causam pabulandi emissum confestim decumana porta in castra se recipere iussit.
Abbreviated transcription (Latin):
cupiditate pugnandi. Cum superioris autem ordinis non nulli
oratione permoti manendum co loco et rem prelio committendã
existimarent contra ea cesar nec satis militibus perterritis con¬
fidebat spaciumq interponendum ad recreandos animos putaba
relictisq munitionibus magnopere rei frumentarie timebat. Ita¬
q nulla interposita mora sauciorum modo et egrorum habita ra¬
tione impedimenta omni silentio prima nocte ex castris apolloniã
premisit hec conquiescere ante iter faciendum uissit. Hiis una le¬
gio missa presidio est. hiis explicitis rebus duas in castris legio¬
nes retinuit reliquas de quarta uigilia compluribus portis edu¬
ctas eodem itinere premisit paruoq spatio intermisso ut et milita¬
re institutum seruaretur et ne citissima eius profectio cognosce¬
retur. conclamari uissit statiq egressus et nouissimum agmẽ
consecutus celeriter e conspectu castrorum discessit.  eq uero ⁊¬

Expanded text:
cupiditate pugnandi, cum superioris etiam ordinis nonnulli cupiditate pugnandi, cum superioris etiam ordinis nonnulli ratione permoti manendum eo loco et rem proelio committendam existimarent. contra ea Caesar neque satis militibus perterritis confidebat spatiumque interponendum ad recreandos animos putabat, relictisque munitionibus magnopere rei frumentariae timebat. Itaque nulla interposita mora sauciorum modo et aegrorum habita ratione impedimenta omnia silentio prima nocte ex castris Apolloniam praemisit ac conquiescere ante iter confectum vetuit. his una legio missa praesidio est. his explicitis rebus duas in castris legiones retinuit, reliquas de quarta vigilia compluribus portis eductas eodem itinere praemisit parvoque spatio intermisso, ut et militare institutum servaretur et quam serissime eius profectio cognosceretur, conclamari iussit, statimque egressus et novissimum agmen consecutus celeriter ex conspectu castrorum discessit. neque vero
Abbreviated transcription (Latin):
ne esse industria sulleuanda ꝙ esset acceptum detrimentum eius¬
uiri potius ꝙͣ sue culpe debere tribui. locum securum ad dimican¬
dum dedisse potitum esse hostium castris expulisse ac superasse pu¬
gnantes sed suic ipsorum perturbatio siue error aliquis siue etiam
fortuna partam iam presentemq uictoriam interpollasset. dandã
omnibus operam ut acceprum in commodum uirtute sarciretur.
quod si esset factum detrimentum in bonum uerterent uti ad gergouiã
accidisset atq hii qui ante dimicarc timuissent ultro se prelio offer¬
rent. Hac habita contione nonnullos signiferos ignominia nota¬
uit ac loco mouit. Exercitui quidem omni tantus incessit ex incõ¬
modo dolor tantumq studium infamie sarciende ut nemo aut
tribuni aut centurionis imperium desideraret et sibi quisq etiã
pene loco grauiores imponeret labores simulq omnes arderẽt

Expanded text:
am esse industria sublevandam. quod esset acceptum detrimenti, cuiusam esse industria sublevandam. quod esset acceptum detrimenti, cuiusvis potius quam suae culpae debere tribui. locum se aecum ad dimicandum dedisse, potitum se esse hostium castris, expulisse ac superasse pugnantes. sed sive ipsorum perturbatio sive error aliquis sive etiam fortuna partam iam praesentemque victoriam interpellavisset, dandam omnibus operam, ut acceptum incommodum virtute sarciretur. quod si esset factum, futurum ut detrimentum in bonum verteret, uti ad Gergoviam accidisset, atque ei, qui ante dimicare timuissent, ultro se proelio offerrent. Hac habita contione nonnullos signiferos ignominia notavit ac loco movit. exercitui quidem omni tantus incessit ex incommodo dolor tantumque studium infamiae sarciendae, ut nemo aut tribuni aut centurionis imperium desideraret et sibi quisque etiam poenae loco graviores inponeret labores simulque omnes arderent
Abbreviated transcription (Latin):
orbem terrarum fama ac litteris uictoriam eius concelebrabãt
Cesar a superioribus consiliis depulsus omnem sibi commutã¬
dam belli rationem existimauit. Itaq uno tempore presidus oĩ¬
bus deductis et oppugnatione dimissa coactoq in unum locu
exercitu contionem apud milites habuit hortatusq est ne ca
que accidissent grauiter ferrent neue huis rebus terrerentur.
multisq secundis prelus unum auersum et id mediocre oppo¬
nerent. habendam fortune gratiam ꝙ italiam sine aliquo uul-¬
nere cepissent ꝙ duas hyspanias bellicosissimorum hominu
peritatissimis atq exercitatissimis ducibus pacauissent ꝙ fini¬
timas frumentariasq prouincias inpotestatem redigissent. De¬
niq recordari debere qua facilitate inter medias hostium classes
oppletibus non solum portibus sedetiam lutoribus omnes ĩco¬
lumes essent transportati. si non omnia cederent secunda fortu-¬

Expanded text:
orbem terrarum fama ac litteris victoriam eius diei concelebrabant. orbem terrarum fama ac litteris victoriam eius diei concelebrabant. Caesar ab superioribus consiliis depulsus omnem sibi commutandam belli rationem existimavit. itaque uno tempore praesidiis omnibus deductis et oppugnatione dimissa coactoque in unum locum exercitu contionem apud milites habuit hortatusque est, ne ea quae accidissent graviter ferrent, neve his rebus terrerentur, multisque secundis proeliis unum adversum et id mediocre opponerent. habendam fortunae gratiam, quod Italiam sine aliquo vulnere cepissent, quod duas Hispanias bellicosissimorum hominum peritissimis atque exercitatissimis ducibus pacavissent, quod finitimas frumentariasque provincias in potestatem redegissent. denique recordari debere, qua felicitate inter medias hostium classes oppletis non solum portibus, sed etiam litoribus omnes incolumes essent transportati. si non omnia caderent secunda, fortun
Abbreviated transcription (Latin):
cie ac spiritus pompeianis accessit ut non de ratione belli cogitarent
sed uicisse iam sibi uiderentur. Non illi pancitatem nostrorum mili¬
tum non iniquitatem loci atq angustias in preoccupatis castris
et ancipitem terrorem intra extraq munitiones non abscissum
in duas partes exercitum cum alter alteri auxilium ferre non pos¬
set causam fuisse cogitabant. Non hec addebant non ex concur¬
su acrifacto non prelio dimicatum sibiq ipsos multitudine atq
angustus maus attulisse detrimentum ꝙͣ ab hoste accepissent.
non deniq omnes belli casus recordabantur ꝙͣ paruule sepe
cause uel false suspitionis uel terroris repentini uel obiecte reli¬
gionis magna detrimenta intulissent quotiens uel ducis culpa
uel tribuni uitio in exercitum esset offensum sed proinde ac si uir¬
tute uicissent neq ulla commutatio rerum posset accidere per

Expanded text:
ciae ac spiritus Pompeianis accessit, ut non de ratione belli cogitarent, ciae ac spiritus Pompeianis accessit, ut non de ratione belli cogitarent, sed vicisse iam sibi viderentur. non illi paucitatem nostrorum militum, non iniquitatem loci atque angustias praeoccupatis castris et ancipitem terrorem intra extraque munitiones, non abscisum in duas partes exercitum, cum altera alteri auxilium ferre non posset, causae fuisse cogitabant. non ad haec addebant non ex concursu acri facto, non proelio dimicatum, sibique ipsos multitudine atque angustiis maius attulisse detrimentum quam ab hoste accepissent. non denique communis belli casus recordabantur, quam parvulae saepe causae vel falsae suspicionis vel terroris repentini vel obiectae religionis magna detrimenta intulissent, quotiens vel ducis vitio vel culpa tribuni in exercitu esset offensum. sed proinde ac si virtute vicissent neque ulla commutatio rerum posset accidere, per
Abbreviated transcription (Latin):
expugnatis iam castris pompeii propriam et expeditam cesaris
uictoriam interpellauerunt. Eadem res celeritate insequentiur
tardata nostris salutem attulit. Ouobus hiis unius diei p̃ius
litum et centuriones.xxxii. Sed horum omnium pars magna
in fossis munitionibusq et fluminis ripis oppressa suorum⁊
terrore ac fuga sine ullo uulnere interiit signaq sunt nulitaia
amissa.xxxii. pompeius eo prelio imperator est appellatus. hoc
nomen obtinuit atq ita se postea salutari passus est. sed in liteĩs
quas scribere est solitus neq in fascibus insignia lauree pretu¬
ut. At labienus cum ab eo impetrauisset ut sibi captiuos tradi
iuberet omnes reductos ostentationis ut uidebatur causa quo
maior perfugis fides haberetur cõmilitones appellans et magͣ
uerborum contumelia interrogans solerent ne ueterani milites
fugere in omnium conspectu interfecit. Hiis rebus tantum fiou¬

Expanded text:
expugnatis iam castris Pompei prope iam expeditam Caesaris expugnatis iam castris Pompei prope iam expeditam Caesaris victoriam interpellaverunt, eadem res celeritate insequentium tardata nostris salutem attulit. Duobus his unius diei proeliis  et centuriones xxxii. sed horum omnium pars magna in fossis munitionibusque et fluminis ripis oppressa suorum in terrore ac fuga sine ullo vulnere interiit; signaque sunt militaria amissa xxxii. Pompeius eo proelio imperator est appellatus. hoc nomen obtinuit atque ita se postea salutari passus, sed neque in litteris adscribere est solitus, neque in fascibus insignia laureae praetulit. at Labienus cum ab eo impetravisset, ut sibi captivos tradi iuberet, omnis productos ostentationis, ut videbatur, causa, quo maior perfugae fides haberetur, commilitones appellans et magna verborum contumelia interrogans, solerentne veterani milites fugere, in omnium conspectu interfecit. His rebus tantum fidu
Abbreviated transcription (Latin):
tro cornu milites cum ex uallo pompeium adesse et suos fugere⁊
cernerent ueriti ne angustus intercluderentur cum extra et intus
hostem haberent codem quo uenerant rceptui sibi consulebant oĩa¬
q erant tumultus timoris et fuge plena. Adeo ut cum fugã signa¬
cesar fugientium manu prenderet et consistere iuberet alu dimissis
cquis cundem cursum confugerent alii ex metu etiam signa dimit¬
terent neq quisꝙͣ omnino consisteret. Hiis tantis malis nec sub¬
sidia succurrebant quominus omnis deleretur exercitus sed pom¬
peuis insidias timens credo ꝙ hoc preter spem cius acciderat qui
paulo ante ex castris fugientes suos conspexerat munitionibus
appropinquare aliquantum non audebat. Equitesq eius angu¬
stus portis atq aliis a cesaris militibus occupatis ad insequẽdu
tardabantur. Ita parue res magnum in utramq partem inomen¬
tum habuerunt: munitiones enum a castris ad fuimen perducte

Expanded text:
tro cornu milites cum ex vallo Pompeium adesse et suos fugere tro cornu milites cum ex vallo Pompeium adesse et suos fugere cernerent, veriti ne angustiis intercluderentur, cum extra et intus hostem haberent, eodem quo venerant receptu sibi consulebant, omniaque erant tumultus timoris fugae plena, adeo ut, cum Caesar signa fugientium manu prenderet et consistere iuberet, alii dimissis equis eundem cursum confugerent, alii ex metu etiam signa dimitterent, neque quisquam omnino consisteret. His tantis malis haec subsidia succurrebant, quominus omnis deleretur exercitus, quod Pompeius insidias timens, credo quod haec praeter spem acciderant eius qui paulo ante ex castris fugientis suos conspexerat, munitionibus adpropinquare aliquamdiu non audebat, equitesque eius angustiis atque his a Caesaris militibus occupatis, ad insequendum tardabantur. ita parvae res magnum in utramque partem momentum habuerunt. munitiones enim a castris ad flumen perductae
Abbreviated transcription (Latin):
ster cquitatus eos cohortes est secutus. Interim pompcius hac
longa satis interiecta mora et re nuntiata quintam legionem
ab opere deductam subsidiosius duxit. Eodemq tempore equi¬
tatus cius nostris equitibus appropinquabat et acies instruc¬
ta a nostris qui castra occupauerant cernebatur: omniaq sũt
subito mutata. Pompeiana enim legio celeri spe subsidii confir¬
mata ab decumana porta resistere conatur atq ultro in nostros
impetum faciebat. Equitatus cesaris q angusto itinere per agge¬
res ascendebat receptiu suo timens initium fuge faciebat dextrũ
cornui quod erat a sinistro seclusum terrore equitum animaduer¬
so ne inter munitionem opprimeretur ex parte qua proruebat sese
recipiebat ac pleriq ex hiis ne in angustias inciderent decem pe¬
dum munitionis sese in fossas precipitant primisq oppressis reli¬
qui per corum corpora salutem sibi atq exitum pariebant. Sinis¬

Expanded text:
ster equitatus eas cohortes est secutus. Interim Pompeius hac ster equitatus eas cohortes est secutus. Interim Pompeius hac satis longa interiecta mora et re nuntiata v legiones ab opere deductas subsidio suis duxit. eodemque tempore equitatus eius nostris equitibus adpropinquabat, et acies instructa a nostris, qui castra occupaverant, cernebatur, omniaque sunt subito mutata. Pompeiana legio celeris spe subsidii confirmata ab decumana porta resistere conabatur atque ultro in nostros impetum faciebat. equitatus Caesaris, quod angusto itinere per aggeres ascendebat, receptui suo timens initium fugae faciebat. dextrum cornu, quod erat a sinistro seclusum, terrore equitum animadverso, ne intra munitionem opprimeretur, ea parte, quam proruerat, sese recipiebat, ac plerique ex his, ne in angustias inciderent, x pedum munitione se in fossas praecipitabant, primisque oppressis reliqui per horum corpora salutem sibi atque exitum pariebant. sinis
Abbreviated transcription (Latin):
uit. Erat obiectis portis cricius hic paulisper est pugnatum cum
irrumpere nostri conarentur illi castra defenderent fortissime. Ẽ.
pulcione cuius opera proditum exercitum .C. antonu demon¬
strauimus c loco propugnante sed tamen nostri uirtute uicer̃t
Excisoq hericio primum in maiora castra post etiam in castellũ
quod erat inclusum maioribus castris irruperunt etq eopulsa
legio se se receperat non nullos sibi repugnantes interfecerunt
sed fortima que plurimum potest cum in reliquis rebus cum p̾¬
cipuc in bello parius momentis magnas rerum commutatio¬
nes efficit ut tum accidit. Munitiones enim quam pertingere
a castris ad flumen supra demonstrauimus dextri cesaris cornu
cohortes ignorantia loci sunt secute cum portam quererent cas¬
trorum ꝙ eam munitionem esse arbitrabantur. Quod cum es¬
set animaduersum conunctam esse flumini protinus positis
munitionibus defendente nullo transcenderunt omnisq no¬

Expanded text:
vit. erat obiectus portis ericius. hic paulisper est pugnatum, cum vit. erat obiectus portis ericius. hic paulisper est pugnatum, cum inrumpere nostri conarentur, illi castra defenderent, fortissimeque Tito Puleione, cuius opera proditum exercitum C. Antonii demonstravimus, eo loco propugnante. sed tamen nostri virtute vicerunt excisoque ericio primo in maiora castra, post etiam in castellum, quod erat inclusum maioribus castris, inruperunt, quod eo pulsa legio sese receperat; nonnullos ibi repugnantes interfecerunt. Sed fortuna, quae plurimum potest cum in reliquis rebus tum praecipue in bello, parvis momentis magnas rerum commutationes efficit; ut tum accidit. munitionem, quam pertinere a castris ad flumen supra demonstravimus, dextri Caesaris cornus cohortes ignorantia loci sunt secutae, cum portam quaererent castrorumque eam munitionem esse arbitrarentur. quod cum esset animadversum coniunctam esse flumini, prorutis munitionibus defendente nullo transcenderunt, omnisque no
Abbreviated transcription (Latin):
memorari necesse non est co loco ercesserat. Ita complures dies
manserant castra munitiones quidem omnes integre erant co
signo legionis illato speculatores cesari renunciauerunt. Hoc
idem uisum ex superioribus quibusdam castellis confirmauerãt
Is locus aberat nouis pompen castris circiter passus. d. hanc le¬
gionem sperans cesar se opprimere posse et cupiens cius dierde¬
trimentum sarcire reliquit in opere cohortes duas que speciem
munitionis preberent ipse diuerso itinere ꝙͣ potuit occultissime r¬
liquas cohortes numero.xxx. in quibus erat legio nona multis
amissis centurionibus diminutoq militum numero adlegionẽ
pompeii castraq minora duplici acic duxit neq eum prima opi¬
nio fefellit. Nam et peruenit priusꝙͣ pompeius sentire posset et
tametsi erant munitiones castrorum magne tamen sinistro cor¬
nu ubi erat ipse celeriter aggressus pompeianos ex uallo de turba¬

Expanded text:
memorari necesse non est, eo loco excesserat. ita conplures dies memorari necesse non est, eo loco excesserat. ita conplures dies manserant castra; munitiones quidem omnes integrae erant. Eo signa legionis lata speculatores Caesari renuntiarunt. hoc idem visum ex superioribus quibusdam castellis confirmaverunt. is locus aberat novis Pompei castris circiter passus quingentos. hanc legionem sperans Caesar se opprimere posse et cupiens eius diei detrimentum sarcire reliquit in opere cohortes duas, quae speciem munitionis praeberent; ipse diverso itinere, quam potuit occultissime, reliquas cohortes, numero xxxiii, in quibus erat legio nona multis amissis centurionibus deminutoque militum numero, ad legionem Pompei castraque minora duplici acie eduxit. neque eum prima opinio fefellit. nam et pervenit, priusquam Pompeius sentire posset, et tametsi erant munitiones castrorum magnae, tamen sinistro cornu, ubi erat ipse, celeriter adgressus Pompeianos ex vallo deturba
Abbreviated transcription (Latin):
uersum est a speculatoribus cesaris cohortes quasdam quod in¬
star legionis uideretur esse post siluam et inuetera castra duci.
castrorum hic situs erat. Superioribus diebus cum se nona legio
cesaris obiccisset pompeianis copus at opera ut demonstrauimꝰ
circummuniret castra eo loco posuit. hec siluam quandam contin¬
gebat neq longius a mari passibus. ccc. aberant. Post mutato
consilio quibusdam decausis cesar paulo ultra illum locum castͣ
transtulit paucisq intermissis diebus cadem hec pompeius occu¬
pauerat et ꝙ eo loco plures erat legiones habiturus relicto inte¬
riori uallo maiorem adiecerat munitionem. Ita minora castra
inclusa maioribus castelli atq arcis locum obtinebant. Item ab
angulo castrorum sinistro munitionem adflumen perduxerat cir¬
citer passus. cccc. quo liberius ac sine periculo milites aquaren¬
tur. sed is quoq mutato consilio quibusdam de causis quas cõ¬

Expanded text:
versum est ab speculatoribus Caesaris, cohortes quasdam, quod inversum est ab speculatoribus Caesaris, cohortes quasdam, quod instar legionis videretur, esse post silvam et in vetera castra duci. castrorum hic situs erat: superioribus diebus nona Caesaris legio cum se obiecisset Pompeianis copiis atque opere, ut demonstravimus, circummuniret, castra eo loco posuit. haec silvam quandam contingebant neque longius a mari passibus ccc aberant. post mutato consilio quibusdam de causis Caesar paulo ultra eum locum castra transtulit, paucisque intermissis diebus eadem haec Pompeius occupaverat, et, quod eo loco plures erat legiones habiturus, relicto interiore vallo maiorem adiecerat munitionem. ita minora castra inclusa maioribus castelli atque arcis locum obtinebant. item ab angulo castrorum sinistro munitionem ad flumen perduxerat circiter passus cccc, quo liberius ac sine periculo milites aquarentur. sed is quoque mutato consilio quibusdam de causis, quas com
Abbreviated transcription (Latin):
memq ad eum deferte. hoc casu aquila conseruatur omnibus
prime cohortis centurionibus interfectis preter principem pri¬
orem. Iamq pompeiani magna cede nostrorum castris marcel¬
lini appropinquabant non mediocri terrore illato reliquis cohor¬
tibus et. m. antonius qui proximum locum tenebat presidioꝵ
ea re nunciata cum cohortibus duodecim descendens ex loco su¬
periore cernebatur cuius aduentus pompeianos compressit no¬
strosq firmauit ut se ex maximo timore colligerent neq multo
post cesar significatione per castella fumo facta ut erat supeno¬
ris temporis consuetudo deductis quibusdam cohortibus ex pre¬
sidus codem uenit qui cognito detrimento cum animaduertisset
pompeium extra munitiones egressum castra secundum mare
ut libere pabulari posset nec minus nauibus aditum haberet
commutata ratione belli quoniam propositum non tenuerat u¬
rta pompeium munire ussit. Qua perfecta munitione animad¬

Expanded text:
memque ad eum deferte. hoc casu aquila conservatur omnibus memque ad eum deferte. hoc casu aquila conservatur omnibus primae cohortis centurionibus interfectis praeter principem priorem. Iamque Pompeiani magna caede nostrorum castris Marcellini adpropinquabant non mediocri terrore inlato reliquis cohortibus, et M. Antonius qui proximum locum praesidiorum tenebat, ea re nuntiata cum cohortibus xii descendens ex loco superiore cernebatur. cuius adventus Pompeianos compressit nostrosque firmavit, ut se ex maximo timore colligerent. neque multo post Caesar significatione per castella fumo facta, ut erat superioris temporis consuetudo, deductis quibusdam cohortibus ex praesidiis eodem venit. qui cognito detrimento cum animadvertisset Pompeium extra munitiones egressum castra secundum mare ut libere pabulari posset nec minus aditum navibus haberet, commutata ratione belli, quoniam propositum non tenuerat, iuxta Pompeium muniri iussit. Qua perfecta munitione animad
Abbreviated transcription (Latin):
pra demonstratum est. atq inter duos uallos quo perfectum o¬
pus non erat per mare nauibus expositis in auersos nostros im¬
petum fecerunt atq ex utraq parte munitione deiectos cerga uer¬
tere cocgerunt. hoc tumultu nunciato marcellinus cohortes sub¬
sidio nostris laborantibus submittit que ex castris fugientes cõ¬
spicate neq illo suo aduentu confirmare potuerunt neq ipset
hostium impetum tulerunt. Itaq quodcumq addebatur subsidio
id corruptum timore fugientium terrorem et periculum augebat.
Nominum enim multitudine receptus impediebatur. In eo p̃uo
cum graui uulnere esset affectus aquilifer et a uiribus deficeret
conspicatus equites nostros hanc ego inquit et uiuus multos
perannos magna diligentia defendi et nunc moriens cadem fi¬
de cesari restituo. Nolite obsecro commutere quod ante in exerci¬
tu cesaris non accidit ut rei militaris decus admittatur incolu¬

Expanded text:
pra demonstratum est, atque inter duos vallos, qua perfectum opra demonstratum est, atque inter duos vallos, qua perfectum opus non erat, per mare navibus expositi in aversos nostros impetum fecerunt atque ex utraque munitione deiectos terga vertere coegerunt. Hoc tumultu nuntiato Marcellinus cohortes subsidio nostris laborantibus submittit ex castris. quae fugientes conspicatae neque illos suo adventu confirmare potuerunt neque ipsae hostium impetum tulerunt. itaque quodcumque addebatur subsidio, id corruptum timore fugientium terrorem et periculum augebat; hominum enim multitudine receptus impediebatur. in eo proelio cum gravi vulnere esset adfectus aquilifer et a viribus deficeretur, conspicatus equites nostros hanc ego, inquit et vivus multos per annos magna diligentia defendi et nunc moriens eadem fide Caesari restituo. nolite, obsecro, committere, quod ante in exercitu Caesaris non accidit, ut rei militaris dedecus admittatur, incolu
Abbreviated transcription (Latin):
ac perficiendi spacium non dabat. Itaq contra mare transuersũ
uallum qui has duas munitiones contingeret nondum perfe¬
cerat. Que res nota erat pompeio delata per allobroges per¬
fugas magnumq nostris attulit in commodum. Namut ad
mare nostre cohortes none legionis excubuerant accessere su¬
bito prima luce pompeian exercitus nouusq eorum.iduentus
extitit simulq nauibus circumuenti milites in exteriorem ualiũ
tela iaciebant fosseq aggere complebantur et legionarii interio¬
ris munitionis defensores scalis ad motis tormentis cuiusq ge¬
neris celisq terrebant magnaq multitudo sagutariorum ab u¬
traq parte circumi fundebatur. Multi autem ab ictu lapidum
ꝙ unum nostris erat telum uigmineo tegmento galeis iniposito¬
se defendebant. Itaq cum omnibus rebus nostri premerentur atq
egre resisterent animaduersum est uitium munitionis quod su¬

Expanded text:
, perficiendi spatium non dabat. itaque contra mare transversum , perficiendi spatium non dabat. itaque contra mare transversum vallum, qui has duas munitiones contingeret, nondum perfecerat. quae res nota erat Pompeio, delata per Allobroges perfugas, magnumque nostris attulerat incommodum. nam ut ad mare nostrae cohortes nonae legionis excubuerant, accessere subito prima luce Pompeiani exercitus adventus exstitit; simul navibus circumvecti milites in exteriorem vallum tela iaciebant, fossaeque aggere complebantur, et legionarii interioris munitionis defensores scalis admotis tormentis cuiusque generis telisque terrebant, magnaque multitudo sagittariorum ab utraque parte circumfundebatur. multum autem ab ictu lapidum, quod unum nostris erat telum, viminea tegimenta galeis inposita defendebant. itaque cum omnibus rebus nostri premerentur atque aegre resisterent, animadversum est vitium munitionis, quod su
Abbreviated transcription (Latin):
rat. Eodem quas monstrauimus aggere et leus armature mili¬
tibus completas quasq ad durachium naues longas habebat
mittit et quid a quoq ficri uelit precipit. Ad eas municiones ce¬
sar lentulum marcellinum questorem cum legione nona positu
habebat. Huic ꝙ ualitudine minus commoda utebatur fuluiu
postumium aditoren submiserat. Erat eoloco fossa pedum .xx.
et uallum contra hostem in altitudinem pedum decem tantundẽ¬
q eius ualli agger in altitudinem patebat ab eo intromisso s̃pa¬
cio pedum. de. alter conuersus in contrariam partem erat uallus
humiliori paulo munitione. hoc enim superioribus diebus tim¬
ens cesar ne nauibus nostri circumuenirentur duplicem co loco
fecerat uallum ut si ancipiti prelio dimicaretur posset resisti.⁊
Sed operum magnitudo et continens omnium dierum labor
ꝙ milia passuum in circuitu.xxiii. munitiones erat complexus¬

Expanded text:
rat. eodem naves quas demonstravimus aggere et levis armaturae milirat. eodem naves quas demonstravimus aggere et levis armaturae militibus completas, quasque ad Dyrrachium naves longas habebat, mittit et quid a quoque fieri velit praecipit. ad eas munitiones Caesar Lentulum Marcellinum quaestorem cum legione viiii positum habebat. huic, quod valetudine minus commoda utebatur, Fulvium Postumum adiutorem submiserat. Erat eo loco fossa pedum xv et vallum contra hostem in altitudinem pedum x, tantundemque eius valli agger in latitudinem patebat. ab eo intermisso spatio pedum dc alter conversus in contrariam partem erat vallus humiliore paulo munitione. hoc enim superioribus diebus timens Caesar, ne navibus nostri circumvenirentur, duplicem eo loco fecerat vallum, ut si ancipiti proelio dimicaretur, posset resisti. sed operum magnitudo et continens omnium dierum labor, quod milia passuum in circuitu xvii munitione erat conplexus