comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
nunc ad ipsam passionem: quae uelut opprobriũ
nobis obiectari solet. quod et hominem et abhominibus in¬
signi supplicio affectum et ex cruciatum colamus: ut doceã
eam passionem ab eo cum magna et diuina ratione susceptã.
et in ea sola et uirtutem et ueritatem et sapientiam conti¬
neri. Neq enim si beatissimus in terra fuisset: et per omne
uitam in summa felicitate regnasset. quis ꝗͣ illum sapiens
aut deum credidisset: aut honore diuino dignum iudicasset
quod faciunt uerae religionis expertes: qui caducas opes:
et fragilem potentiam et alieni beneficii bona non tantum
suspiciunt: uerunetiam consetrant: et scientes memoriae
mortuoꝵ deseruiunt fortunam iam extinctam colentes
quam ne uiuam quidem presentemq sapientes colendam
sibi unquam putauerunt. Nec enim potest aliquid in rebus
terrenis esse uenerabile caeloq dignum. sed sola est uirtus
sola iusticia quae potest uerum bonum et caeleste et perpe¬
tuum iudicari. quia nec datur cuiꝗͣ: nec aufertur: qua uir¬

Expanded text:
nunc ad ipsam passionem, quae velut opprobrium nobis objectari solet, quod et hominem, et ab hominibus insigni supplicio affectum et excruciatum colamus; ut doceam eam ipsam passionem ab eo cum magna et divina ratione susceptam, et in ea sola et virtutem, et veritatem, et sapientiam contineri. Neque enim, si beatissimus in terra fuisset, et per omnem vitam in summa felicitate regnasset, quisquam illum sapiens aut Deum credidisset, aut honore divino dignum judicasset: quod faciunt verae divinitatis expertes, qui caducas opes, et fragilem potensuspiciunt, uerum etiam consecrant et scientes memoriae mortuorum deseruiunt fortunam iam extinctam colentes, quam ne uiuam quidem praesentemque sapientes colendam sibi umquam putauerunt. nec enim potest aliquid in rebus terrenis esse uenerabile caeloque dignum, sed sola est uirtus, sola iustitia quae potest uerum bonum et caeleste et perpetuum iudicari, quia nec datur cuiquam nec aufertur. qua uir
Abbreviated transcription (Latin):
do uis eorum: et ratio:et affectus apparet: aeterna sunt: qͥa
nullam uim patiuntur extrinsecus. Corpus autem si ideo
mortale est: quia uisui pariter ac tactui subiacet. ergo et
anima id circo immortalis est: quia nec tangi potest nec ui¬

Expanded text:
do uis eorum et ratio et effectus apparet, aeterna sunt, quia do uis eorum et ratio et effectus apparet, aeterna sunt, quia nullam uim patiuntur extrinsecus? corpus autem si ideo mortale est, quia uism pariter et tactui subiacet, ergo et anima idcirco inmortalis est, quia nec tangi potest nec ui
Abbreviated transcription (Latin):
terum esse mortale: alterum sempiternum. Corpus enim ni¬
hil nisi temporale desyderat: idest cibum: potum: indumẽ¬
tum. quietem: uoluptatem. Et tamen haec ipsa sine ui. et
adminiculo animi nec cupere: nec assequi potest. Animuo au¬
tem perse multa desyderat quae ad officium fructumue cõ¬
poris redundent. eaq non fragilia sed aterna sunt. ut fa¬
ma uirtutis: ut memoria nominis. Nam cultum dei qui
constat abstinentia cupiditatum ac libidinum: patientia do¬
Loris: ac contemptu mortis: etiam contra corpus anima
concupiscit. Unde credibile est non interire animam. sed
dissociari a corpore. quia corpus sine anima nihil põt. ani¬
mus autem potest multa et magna sine corpore. Quid qͦd
ea quae uisibilia sunt oculis et tangibilia manu: quiã ex¬
ternam uim pati possunt: aeterna esse non possunt: Eaue¬
ro quae neq sub tactu: neq sub uisu ueniunt. sed tantũ me¬

Expanded text:
terum esse mortale, alterum sempiternum. Corpus enim niterum esse mortale, alterum sempiternum. Corpus enim nihil nisi temporale desiderat, id est, cibum, potum, indumentum, quietem, voluptatem; et tamen haec ipsa sine nutu et adminiculo animi nec cupere, nec assequi potest. Animus autem per se multa desiderat, quae ad officium fructumve corporis non redundent; eaque non fragilia, sed aeterna sunt, ut fama virtutis, ut memoria nominis. Nam cultum Dei, qui constat abstinentia cupiditatum ac libidinum, patientia doloris, contemptu mortis, etiam contra corpus anima concupiscit. Unde credibile est, non interire animam, sed dissociari a corpore; quia corpus sine anima nihil potest, animus uero potest multa et magna sine corpore. quid quod ea quae uisibilia sunt oculis et tangibilia manu, quia externam uim pati possunt, aeterna esse non possunt, ea uero quae neque sub tactum neque sub uisum ueniunt, sed tantummo
Abbreviated transcription (Latin):
fragilibus bonis: caelestem religionem Dei sequuntur. cuius
bona sicut ipse qui tribuit: sempiterna sunt. Quid opera cor¬
poris atq animi: Non ne indicant esse animam mortis ex¬
pertem: Nam corpus quia ipsum fragile est: atq mortale :
quaecunq opera molitur: eque caduca sunt. Nihil enim
Tullius ait esse: quod sit manibus humanis laboratum: quod
non aliquando ad interitum redigatur. uel iniuria hominum:
uel ipsa confectrice omnium uetustate. At uero animi ope¬
ra uidemus aeterna. Nam qui cunq contemptui praesentium
studentes: in memoriam monumenta ingenioꝵ factoꝵq ma¬
gnoꝵ reliquerunt: ii plane mentis suae ac uirtutis nomen
indelibile quaesierunt. Ergo si opera corporis ideo mortalia
sunt: quia ipsum mortale est: sequitur ex eo ut anima immoͬ¬
talis appareat: quia uidemus opera eius non esse mortalia.
odem modo desyderia quoq corporis animiq declarant: al¬

Expanded text:
fragilibus bonis caelestem religionem dei secuntur, cuius fragilibus bonis caelestem religionem dei secuntur, cuius bona sicut ipse qui tribuit sempiterna sunt. quid? opera corporis atque animi nonne indicant esse animam mortis expertem? nam corpus quia ipsum fragile est atque mortale, quaecumque opera molitur, aeque caduca sunt. nihil enim Tullius ait esse quod sit manibus humanis laboratum, quod non aliquando ad interitum redigatur uel iniuria hominum uel ipsa confectrice rerum omnium uetustate. at uero animi opera uidemus aeterna. nam quicumque contemptu praesentium studentes in memoriam monumenta ingeniorum factorumque magnorum reliquerunt, hi plane mentis ac uirtutis suae nomen indelebile quaesierunt. ergo si opera corsunt, quia ipsum mortale est, sequitur ut anima ex eo immortalis appareat, quia videmus opera ejus non esse mortalia. Eodem modo desideria quoque corporis animique declarant, al
Abbreviated transcription (Latin):
MPLETI S. ergo temporibus quae deus morti sta¬
tuit : terminabitur ipsa mors. Et quia temporalem uĩ¬
tam temporalis mors sequitur: consequens est ut resurgant
animae ad uitam perennem. quia finem mors temporalis
accipit. Rursus sicut uita animi sempiterna est: in qua
diuinos et ineloquibiles immortalitatis suae fructus capit
ita et mors eius perpetua sit: necesse est: in qua perennes
penas et infinita tormenta pro peccatis pendit. Ergo in
ea conditione res posita est: ut qui beati sunt in hac uita
temporali atq terrena: semper miseri sint futuri: quia
iam bonis quae maluerunt potiti sunt. quod iis euenit: qͥ
deos adorant : deum negligunt. Deinde qui iusticiam se¬
quentes: in hac uita miseri fuerint: et contempti et inopes:
et ob ipsam iusticiam contumeliis et iniuriis saepe uexati.
quia nec aliter uirtus teneri potest: semper beati sunt fu¬
turi: ut quia mala iam pertulerunt: etiam bonis fruantur.
Quod iis utiq contingit: qui contemptis terrestribus diis et

Expanded text:
pletis igitur temporibus quae deus morti statuit terminabitur ipsa mors. et quia temporalem uitam temporalis mors sequitur, consequens est ut resurgant animae ad uitam perennem, quia finem mors temporalis accepit. rursus sicut uita animi sempiterna est, in qua diuinos et ineloquibiles inmortalitatis suae fructus capit, ita et mors eius perpetua sit necesse est, in qua perennes poenas et infinita tormenta pro peccatis suis pendit. ergo in ea condicione res posita est, ut qui beati sunt in hac uita corporali atque terrena, semper miseri sint futuri, quia iam bonis quae maluerunt potiti sunt, quod iis euenit qui deos adorant ac deum neglegunt, deinde qui iustitiam sequentes in hac uita miseri fuerint et contempti et inopes et ob ipsam iustitiam contumeliis et iniuriis saepe uexati, quia nec aliter uirtus teneri potest, semper beati sint futuri, ut quia mala iam pertulerunt, etiam bonis fruantur: quod iis utique contingit qui contemptis terrestribus diis et
Abbreviated transcription (Latin):
Papillae quoq leuiter eminentes et fuscioribus ac paruis
orbibus coronatae: nonnihil addunt uenustatis: feminis ad
alendos faetus date maribus ad solum decus: ne informe
pectus: et quasi mutilum uideretur. Huic subdita est pla¬
nicies Uentris: quam mediam fere Umbilicus: non in decen¬
ti nota signat: ad hoc factus: ut per eum foetus dum est
in utero: nutriatur.

Expanded text:
papillae quoque leuiter eminentes et fuscioribus ac paruis papillae quoque leuiter eminentes et fuscioribus ac paruis orbibus coronatae non nihil addunt uenustatis, feminis ad alendos fetus datae, maribus ad solum decus, ne informe pectus et quasi mutilum uideretur. huic subdita est planities uentris, quam mediam fere umbilicus non indecenti nota signat ad hoc factus, ut per eum fetus dum est in utero nutriatur.
Abbreviated transcription (Latin):
diq rationem: uel solus: uel praecipue possidet: tanꝗͣ re¬
ctor omnium atq moderator. Unde etiam pollicis nom̃
accepit: ꝙ ui et potestate inter caeteros polleat. Duos
quidem articulos extantes habet: non ut alii ternos. sed
unus ad manus carnem nectitur pulchritudinis gratia. Si
enim fuisset tribus articulis et ipse discretus: faeda et in¬
decora species ademisset manibus honestatem. Nam pe¬
ctoris latitudo sublimis et exposita oculis: mirabilem prae
se fert habitus sui dignitatem. Cuius haec causa est: ꝙ
uidetur hominem solum deus ueluti supinum formasse.
Nam fere nullum animal iacere in tergum potest. mutas
autem animantes: quasi alterno latere iacentes finxisse
atq ad terram compressisse. Iccirco illis angustum pe¬
ctus: et ab aspectu remotum. et ad terram uersus abie¬
ctum. hominis autem patens et rectum. quia plenumꝰ ra¬
tionis a celo datum humile aut indecens esse non debuit

Expanded text:
dique rationem uel solus uel praecipue possidet tamquam redique rationem uel solus uel praecipue possidet tamquam rector omnium atque moderator; unde etiam pollicis nomen accepit, quod ui et potestate inter ceteros polleat. duos quidem articulos extantes habet. non ut alii ternos, sed unus ad manum carne conectitur pulchritudinis gratia: si enim fuisset tribus articulis et ipse discretus, foeda et indecora species ademisset manibus honestatem. iam pectoris latitudo sublimis et exposita oculis mirabilem prae se fert habitus sui dignitatem. cuius haec causa est, quod uidetur hominem solum deus ueluti supinum formasse — nam fere nullum aliud animal iacere in tergum potest —, mutas autem animantes quasi alterno latere iacentes finxisse atque ad terram conpressisse. idcirco illis angustum pectus et ab aspectu remotum et ad terram uersus abiectum, hominis autem patens et erectum, quia plenum rationis a caelo datae humile aut indecens esse non debuit.
Abbreviated transcription (Latin):
collum: scapulae uelut mollibus iugis: a ceruice demisse
ualida et substricta neruis ad fortitudinem brachia insigni¬
bus toris extentum lacertoꝵ ingens robur utilis ac decẽs
flexura cubitoꝵ. Quid dicam de manibus rationis acsa¬
pientiae ministris: Quas solertissimus artifex plano ac
modice concauo sinu fictas: ut siquid tenendum sit: apte
possit insidere: in digitos terminauit. in quibus difficile
est expedire: Utrum ne species an utilitas maior sit. Nã
et numerus perfectus ac plenus et ordo: ac gradus decẽ¬
tissimus: et articuloꝵ parium curuatura flexibilis: et for¬
ma unguium rotunda concauis tegminibus digitoꝵ fasti¬
gia compraehendens atq firmans: ne mollitudo carnis in te¬
nendo caederet: magnum prȩbet ornatum. Illud uero ad
usum miris modis habile:ꝙ unus a caeteris separatus: cũ
ipsa manu oritur: et in diuersum maturius finditur. qui
se uelut obuium caeteris prȩbens: omnem tenendi faciẽ¬

Expanded text:
collum, scapulae uelut mollibus iugis a ceruice demissae, ualida et substricta neruis ad fortitudinem brachia, insignibus toris extantium lacertorum uigens robur, utilis ac decens flexura cubitorum. quid dicam de manibus rationis ac sapientiae ministris? quas sollertissimus artifex plano ac modice concauo sinu fictas, ut si quid tenendum sit, apte possit insidere, in digitos terminauit: in quibus difficile est expedire utrumne species an utilitas maior sit. nam et numerus perfectus ac plenus et ordo ac gradus decentissimus et articulorum parium curuatura flexibilis et forma unguium rotunda concauis tegminibus digitorum fastigia conprehendens atque firmans. ne mollitudo carnis in tenendo cederet, magnum praebet ornatum. illud uero ad usum miris modis habile, quod unus a ceteris separatus cum ipsa manu oritur et in diuersum maturius funditur, qui se uelut obuium ceteris praebens omnem tenendi facien
Abbreviated transcription (Latin):
aduentum testificata dei. Omnes ergo non tantum poe¬
tae: sed historiaꝵ quoq ac rerum antiquaꝵ scriptores ho-¬
minem fuisse consentiunt: qui res eius in italia gestas me¬
moriae prodiderunt. Eraeti Diodorus et Thallius. Latini
Nepos et Cassius et Uarro: nam cum agresti quodam more
in italia uiueretur. Is genus indocile ac dispersum mõti¬
bus altis. Composuit. legesq dedit. Latiumq uocari: Ma-¬
luit: his quoniam tutus latuisset in oris. Censet ne ali-¬
quis deum esse qui pulsus ẽ: qui fugit: qui latuit: Ne¬
mo tam stultus est: qui enim fugit aut latet: et Uim et
mortem timeat necesse est. Orpheus qui temporibus eiꝰ
recentior fuit aperte Saturnum in terra et apud homine ᷤᷤ

Expanded text:
aduentum testificata dei. omnes ergo non tantum poeaduentum testificata dei. omnes ergo non tantum poetae, sed historiarum quoque ac rerum antiquarum scriptores hominem fuisse consentiunt, qui res eius in Italia gestas memoriae prodiderunt, Graeci Diodorus et Thallus, Latini Nepos et Cassius et Varro. nam cum agresti quodam more in Italia uiueretur, is genus indocile ac dispersum montibus altis composuit legesque dedit Latiumque uocari maluit, his quoniam latuisset tutus in oris. censetne aliquis deum esse qui pulsus est, qui fugit, qui latuit? nemo tam stultus est. qui enim fugit aut latet, et uim et mortem timeat necesse est. Orpheus, qui a temporibus eius fuit recentior, aperte Saturnum in terra et apud homines
Abbreviated transcription (Latin):
ait uulgus: comedisse filios suos eum qui extulerit. se¬
pulturaeq mandauerit. Ops autem cum iouem peperis-¬
set: subtraxit infantem: eumq nutriendum furtim mi¬
sit in cretam: Rursum imprudentiam reprehendã neces¬
se ẽ. Cur enim responsum ab alio accepit potius: Cur in
rybantes cymbalis fefellerunt : Postremo cur extitit
aliqua uis potentior aut maior quae illius uinceret po¬
testatem. Nimirum senex a iuuene facile uictus est ac
spoliatus imperio. fugit igitur expulsus: et in italiam na¬
uigio uenit: cum errasset dui. Sicut ouidiꝰ in fastoꝵ li¬
bris refert. Causa ratis superest: thuscum rate ueĩt ad
amnem. Ante pererrato falcifer orbe deus. Hunc er¬
rantem atq in opem ianus excepit: cuius rei argumen¬
ta sunt nummi ueteres: in quibus ẽ cum duplici fronte
ianus. Et in altera parte nauis: sicut idem poeta subie-¬
cit. At bona posteritas puppim formauit in aere. Hospitiᷤ

Expanded text:
ait vulgus comedisse filios suos eum qui extulerit, seait vulgus comedisse filios suos eum qui extulerit, sepulturaeque mandaverit? Ops autem cum Jovem peperisset, subtraxit infantem, eumque nutriendum furtim misit in Cretam. Rursum imprudentiam reprehendam necesse est. Cur enim responsum ab alio potius accepit? Cur in rybantes cymbalis fefellerunt? Po uis aliqua maior quae illius uinceret potestatem? nimirum senex a iuuene facile uictus est ac spoliatus imperio. fugit igitur expulsus et in italiam nauigio uenit, cum errasset diu, sicut Ouidius in Fastorum libris refert: causa ratis superest. Tuscum rate uenit ad amnem ante pererrato falcifer orbe deus. hunc errantem -atque inopem Ianus excepit: cuius rei argumenta sunt nummi ueteres, in quibus est cum duplici fronte Ianus et in altera parte nauis, sicut idem poeta subiecit: at bona posteritas puppem formauit in aere hospitis
Abbreviated transcription (Latin):
sunt istae rationes philosophoꝵ: quid superest:
nisi ut uere factum esse credamus: idest hominem abho¬
mine abscisum: nisi forte aliquis existimet deum fuisse.
qui timuit coheredem: cum siquid diuinitatis habuisset:
non patris genitalia debuerit amputare: sed propria ne iu¬
piter nasceretur: qui eum Regni possessione priuauit.
Idem sororem suam Rheam quam latine opem dicimus: cũ
haberet uxorem: Responso uetitus eẽ dicitur mares libe¬
ros educare: quod futurum esset ut a filio pelleretur. qͣm
rem metuens natos sibi filios non utiq deuorabat: ut ferũt
fabulae: sed necabat. quanꝗͣ scriptum sit in historia Sacra
Saturnum et opem caeterosq tunc homines humanam
carnem solitos esitare: Uerum primum Iouem leges ho¬
minibus moresq condentem edicto prohibuisse ne lice¬
ret eo cibo uesci: quod si uerum ẽ: quae potest in eo fu¬
isse iusticia : Sed fictum sane putemus Saturnum filioᷤᷤ
deuorasse modo cum aliqua ratione. Nunc iccirco quod

Expanded text:
sunt istae rationes philosophorum, quid superest, nisi ut vere factum esse credamus, id est hominem ab homine abscissum? nisi forte aliquis existimet deum fuisse, qui timuit cohaeredem: cum, si quid divinitatis habuisset, non patris genitalia debuerit amputare, sed propria, ne Jupiter nasceretur, qui eum regni possessione privavit. Idem sororem suam Rheam, quam latine Opem dicimus, cum haberet uxorem, responso vetitus esse dicitur, mares liberos educare; quod futurum esset, ut a filio pelleretur: quam rem metuens, natos sibi filios non utique devorabat ut ferunt fabulae sed necabat; quamquam scriptum sit in Historia sacra  scilicet Ennii Saturnum, et Opem, caeterosque tunc homines humanam carnem solitos esitare: verum primum Jovem, leges hominibus moresque condentem, edicto prohibuisse ne liceret eo cibo vesci. Quod si verum est, quae potest in eo fuisse justitia? Sed fictum sane putemus, Saturnum filios devorasse, modo quum aliqua ratione: num idcirco, quod
Abbreviated transcription (Latin):
Uranum patrem. Initio inquit primus in terris imperiũ
summum Celus habuit. Id regnum una cum fratribus suis
instituit atq parauit. Non magna dissentio: siquidem ma-¬
ximoꝵ autoꝵ de filio patreq dubitatio. est. sed tamen u¬
trunq fieri potest: ut et primus Uranus eminere intercae¬
teros potentia caeperit: et principatum habere non Re¬
gnum: postea Saturnus maiores sibi opes comparauerit: ac
Regium nomen asciuerit.
Capitulum. Xiiii. Quid inde

Expanded text:
tem noster Maro: aureus hanc uitam in terris Saturnus agebat. summum Coelus habuit; is id regnum una cum fratribus suis instituit atque paravit. Non magna dissensio, siquidem maximorum auctorum de filio ac patre dubitatio est. Sed tamen utrumque fieri potest: ut et primus Uranus eminere inter caeteros potentia coeperit, et principatum habere, non regnum; postea Saturnus majores sibi opes comparaverit, ac regium nomen asciverit. CAPUT XIV. Quid de
Abbreviated transcription (Latin):
finit&e cupiditates premunt animam: nec dominum retine¬
re patiuntur: sed eam uoluptatibus et illecebris suauibus
mancipatam morte afficiunt sempiterna. Quibus ut repu-¬
gnare possemus deus nobis uiam superandae carnis et aperu-¬
it et ostendit. Quae uirtus perfecta et omnibus uinculis
absoluta coronam uincentibus et mercedem expetendae¬

Expanded text:
finitae cupiditates premunt animam nec dominium retinefinitae cupiditates premunt animam nec dominium retinere patiuntur, sed eam uoluptatibus et inlecebris suauibus mancipatam morte adficiunt sempiterna. quibus ut repugnare possemus, deus nobis uiam superandae carnis et aperuit et ostendit. quae uirtus perfecta et omnibus numeris absoluta coronam uincentibus et mercedem
Abbreviated transcription (Latin):
ni prebere non posset: si homo tantum non posset homi¬
nes ad iusticiam cogere: nisi autoritas ac uirtus homi¬
ne maior accederet. Et enim cum constet homo ex car-¬
ne et spiritu: et oporteat spiritum iusticiae operibus
emetiri: ut fiat aeternus. Caro quoniam terrena ẽ: ideo¬
q mortalis: copulatum sibi spiritum trabit secum: et ab
immortalitate ducit ad mortem. Ergo spiritus carnis ex¬
pers dux esse homini ad immortalitatem nullo pacto po¬
terit quoniam caro impedit spiritum quominus deum
sequatur. Est enim fragilis et subiecta peccato. Peccatum au-¬
tem pabulum mortis est. Itaq iccirco mediator aduenit: id
est deus in carne: ut caro eum sequi posset: et eriperet moͬ¬
ti hominem: cuius est damnatio in carnem.ideo carne se
induit: ut desyderiis.carnis edomitis doceret non necessi¬
tatis esse peccare: sed propositi ac uoluntatis. Una enim no-¬
bis et magna et praecipua cum carne luctatio est: cuius in¬

Expanded text:
ni praebere non posset, si homo tantum, non posset homini praebere non posset, si homo tantum, non posset homines ad iustitiam cogere, nisi auctoritas ac uirtus homine maior accederet. etenim cum constet homo ex carne ac spiritu et oporteat spiritum iustitiae operibus emereri ut fiat aeternus, caro quoniam terrena est ideoque mortalis, copulatum sibi spiritum trahit secum et ab inmortalitate inducit ad mortem. ergo spiritus carnis expers dux esse homini ad inmortalitatem nullo pacto poterat, quoniam caro inpedit spiritum quominus deum sequatur. est enim fragilis et subiecta peccato, peccatum autem pabulum mortis est. itaque idcirco mediator aduenit id est deus in carne, ut caro eum sequi posset, et eriperet hominem morti cuius est dominatio in carnem. ideo carne se induit, ut desideriis carnis edomitis doceret non necessitatis esse peccare, sed propositi ac uoluntatis. una enim nobis et magna et praecipua cum carne luctatio est, cuius in
Abbreviated transcription (Latin):
IS CAN.T. igitur homines et intelligant: quare de-¬
us summus cum legatum ac nuntium suum mitteret
ad erudiendam praeceptis iusticiae suae mortalitatem: moͣ¬
tali uoluerit eum carne indui et cruce affigi et morte mul¬
ctari. Nam cum iusticia nulla esset in terra doctorem mi¬
sit quasi uiuam legem ut nomen ac templum nouum con¬
deret: ut uerum ac pium deum per omnem terram uerbis
et exemplo seminaret. sed tamen ut certum esset a deo
missum non ita illum nasci oportuit sicut homo nascitur
ex mortali utroq concretus: sed ut appareret illum e¬
tiam in homine esse caelestem: creatus est sine opera ge¬
nitoris. habebat enim spiritalem patrem deum: et sicut
pater spiritus eius deus sine matre: ita mater corporis
eus uirgo sine patre fuit. Igitur deus et homo inter de¬
um atq hominem medius constitutus. Unde illum Gre¬
ci aregirep uocant: ut hominem perducere ad deum
posset: idest ad immortalitatem: quia si deus tantum
fuisset: ut superius dictum ẽ: exempla uirtutis homi¬

Expanded text:
iscant igitur homines, et intelligant, quare Deus summus, cum legatum ac nuntium suum mitteret, ad crudiendam praeceptis justitiae suae mortalitatem, mortali voluerit eum carne indui, et cruciatu affici, et morte multari. Nam cum justitia nulla esset in terra, doctorem misit, quasi vivam legem, ut nomen ac templum novum conderet; ut verum ac pium cultum per omnem terram verbis et exemplo seminaret. Sed tamen, ut certum esset a Deo missum, non ita illum nasci oportuit, sicut homo nascitur ex mortali utroque concretus: sed ut appareret etiam in homine illum esse coelestem, creatus est sine opera genitoris. Habebat enim spiritalem patrem Deum; et sicut pater spiritus ejus Deus sine matre, ita mater corporis ejus virgo sine patre. Fuit igitur et Deus et homo, inter Deum atque hominem medius constitutus. Unde illum Graeci μεσίτην vocant, ut hominem perducere ad Deum posset, id est, ad immortalitatem: quia si Deus tantum fuisset, ut supra dictum est, exempla uirtutis homi
Abbreviated transcription (Latin):
hesisset: nec ulla ui cõmoueretur. claudiam ferunt: q̃
semper impudica esset habita: obnimios corporis cultus
deam summissis genibus orasse: ut si se castam iudica¬
ret: suum cingulum sequeretur. Ita nauim quae abom¬
ni iuuentute non ualuit commoueri: abuna muliere es¬
se commotam. Illud aeque mirum qđ Lue seuiente &¬
sculapius Epidauro accitus urbem Romam diuturna
pestilentia liberasse perhibetur. Sacrilegi quoq nume¬
rari possunt: quoꝵ presentibus penis iniuriam suã dii
uindicasse creduntur. Appius Claudius censor cum
aduersus responsum ad seruos publicos sacra herculis tnͣs¬
tulisset. luminibꝰ otbatus ẽ. Et potitiorum geno quaȩ pro

Expanded text:
haesisset nec ulla ui commoueretur, Claudiam ferunt, quae haesisset nec ulla ui commoueretur, Claudiam ferunt, quae semper inpudica esset habita ob nimios corporis cultus, deam submissis genibus orasse, ut si se castam iudicaret, suum cingulum sequeretur: ita nauem, quae ab omni iuuentute non ualuit commoueri, ab una muliere esse commotam. illut aeque mirum, quod !up saeuiente Aesculapius Epidauro accitus urbem Romam diuturna pestilentia. liberasse perhibetur. sacrilegi quoque numerari possunt, quorum praesentibus poenis iniuriam suam dii uindicasse creduntur. Appius Cadversus responsum ad servos publicos sacra Herculis transtulisset, luminibus orbatus est, et Potitiorum gens, quae pro
Abbreviated transcription (Latin):
affirmaretq Nauius posse. cape igitur hanc inquit cotẽ
eamq nouacula disiice. at ille incontanter accepit ac se¬
cuit. Deinde illud quod Castor et Pollux bello latino
apud Lacum iuturnae uisi sunt equoꝵ sudorem abluen¬
tes cum aedes eorum quae iuncta fonti erat sua sponte
patuisset. Iidem bello Macedonico equis albis insiden¬
tes. P. Uatieno Romam nocte uenienti se obtulisse di¬
cuntur nuntiantes eo die Regem Persen uictum atq
captum. quod paucis post diebus litterae pauli uerum
fuisse docuerunt. Illud etiam mirabile qđ simulacrũ
fortunae muliebris non semel locutum esse traditur.
tem iunonis monetae cum captis veiis ex militibus ad
eam transferendam unus iocabundus ac ludens inteͬro¬
garet ytrum ne Romam migrare uellet: Respondit¬
uelle. Claudia quoq proponitur in exemplo miracu-¬
li. Nam cum ex libris Sibyllinis Idea mater esset accita.
et in uado Tyberini fluminis nauis in qua uehebatur

Expanded text:
adfirmaretque Nauius posse, \'cape igitur inquit \'hanc cotem adfirmaretque Nauius posse, \'cape igitur inquit \'hanc cotem eamque nouacula dissice\'. at ille incunctanter accepit ac secuit. deinde illut, quod Castor et Pollux bello Latino aput lacum Iuturnae uisi sunt equorum sudorem abluentes, cum aedes eorum quae iuncta fonti erat sua sponte patuisset. idem bello Macedonico equis albis insidentes Publio Vatieno Romam nocte uenienti se obtulisse dicuntur nuntiantes eo die regem Persen uictum atque captum: quod paucis post diebus litterae Pauli uerum fuisse docuerunt. illut etiam mirabile, quod simulacrum Fortunae Muliebris non semel locutum esse traditur, item Iunonis Monetae, cum captis Veiis unus ex militibus ad eam transferendam missus iocabundus ac ludens interrogaret utrumne Romam migrare uellet, uelle respondit. Claudia quoque proponitur in exemplum miraculi. nam cum ex libris Sibyllinis Idaea mater esset accita. et in uado Tiberini fluminis nauis qua uehebatur
Abbreviated transcription (Latin):
minantur. Quid ergo impedit: quin ab ipsis sumamus exẽ¬
plum: ut quomodo illi quae falsa inuenerant: posteris
tradiderunt: sic nos qui uerum inuenimus: posteris me¬
liora tradamus. Superest ingens quaestio: cuius dispu¬
tatio non ab ingenio sed a scientia uenit quae pluribus
explicanda erit: nequid dubium omnino relinquatur
Nam fortasse aliquis ad illa confugiat: quae a multis et
non dubiis traduntur autoribus: eos ipsos quos docui¬
mus deos non esse: maiestatem suam persaepe ostendis
se ex prodigiis et somnis et auguriis et oraculis: et sa¬
ne multa enumerari possunt digna miracula. In pͥmis
illud quod Accius Nauius summus Augur cum Tarꝗ¬
nium priscum cõmoneret: ut nibil noui facere incipe¬
ret: nisi prius esset inauguratus: eiq Rex artis eius e¬
leuans fidem diceret. ut consultis auibus renũtiaret.
sibi utrum ne fieri posset id quod ipse animo concepisset:

Expanded text:
minantur. quid ergo inpedit quin ab ipsis sumamus exemminantur. quid ergo inpedit quin ab ipsis sumamus exemplum, ut quomodo illi quae falsa inuenerant posteris tradiderunt, sic nos qui uerum inuenimus posteris meliora tradamus? Superest ingens quaestio, cuius disputatio non ab ingenio, \' sed a scientia uenit: quae pluribus explicanda erit, ne quid omnino dubium relinquatur. nam fortasse aliquis ad illa confugiat, quae a multis et non dubiis traduntur auctoribus, eos ipsos quos docuimus deos non esse, maiestatese, et prodigiis, et somniis, et auguriis, et oraculis. Et sane multa enumerari possunt digna miraculo: in primis illud, quod Accius Navius summus Augur, cum Tarquinium Priscum coret, nisi prius esset inauguratus, eique rex artis eius eleuans fidem diceret ut consultis auibus renuntiaret sibi, utrumne fieri posset id quod ipse animo concepisset,
Abbreviated transcription (Latin):
UA RE. oporteret in ea re maxime inmultoꝵ¬
qua uitae ratio uersatur sibi quenq confidere.
suoq iudicio ac propriis sensibus niti ad inuestigandam
et prospiciendam ueritatem ꝗͣ credentem alienis erroribꝰ
decipi tanꝗͣ ipsum rationis expertem: dedit omnibꝰ deus
pro uirili portione sapientiam: ut et inaudita inuestiga¬
re possent: et audita perpendere. nec quia nos illi tempo¬
ribus antecesserunt: sapientia quoq antecesserunt: quae
si omnibus aequaliter datur: occupari ab antecedentibus
non potest. Illibabilis est tanꝗͣ lux et claritas solis: qͥa
ut sol oculorum: sic sapientia lumen est cordis humani
uare cum sapere idest ueritatem quaerere omnibus sit
innatum: sapientiam sibi adimunt: qui sine ullo iudi-¬
cio inuenta maiorum probant: et ab aliis pecudum mo¬
re ducuntur. sed hoc fallit: qđ maiorum nomine posito
non putant fieri posse: ut aut ipsi plus sapiant: quia mi¬
nores uocantur: aut illi desipuerint: quia maiores no-¬

Expanded text:
uare oportet in ea re maxime inqua uitae ratio uersatur, sibi quemque confidere suoque iudicio ac propriis sensibus niti ad muestiga-ndam et perpendendam ueritatem, quam credentem alienis erroribus decipi tamquam ipsum rationis expertem. dedit ommbus deus pro uirili portione sapientiam, ut et inaudita inuestigare possent et audita perpendere. nec quia nos illi temporibus antecesserunt, sapientia quoque antecesserant, quae si omnibus aequaliter datur, occupari ab antecedentibus non potest. iniibabUis est tamquam lux et claritas solis, quia ut sol oculorum sic sapientia lumen est cordis humani. quare cum sapere id est ueritatem quaerere omnibus sit innatum, sapientiam sibi adimunt qui sine ullo iudicio inuenta maiorum probant et ab aliis pecudum more ducuntur. sed hoc fallit, quod maiorum nomine posito non putant fiprt posse ut aut ipsi plus sapiant, quia minores uocantur, aut illi desipuerint, quia maiores no
Abbreviated transcription (Latin):
ptor haec loquitur. Buccina cogebat priscos ad uer¬
ba quirites. Centum illi in prato saepe senatus erat. Cu¬
ria praetexto nunc quae nitet alta senatu. Pellitos habu¬
it rustica corda patres. Hi sunt patres quoꝵ decretis
eruditi ac prudentes uiri deuotissime seruiant. idq ue¬
rum ac immutabile omnis posteritas iudicet: quod cen¬
tum pelliti senes statum esse uoluerunt. quos tamen ut
in primo libro dictum ẽ: Pompilius illexit: ut esse cre¬
derent sacra quae ipse tradebat. Est uero qđ illoꝵ auto¬
ritas tanti habeatur a posteris: quos nemo cum uiuerẽt:
neq summus neq infimus affinitate dignos iudicauit.

Expanded text:
ptor haec loquitur: bucina cogebat priscos ad uerptor haec loquitur: bucina cogebat priscos ad uerba Quirites, centum illi in prato saepe senatus erat. curia, praetexto nunc quae nitet alta senatu, pellitos habuit, rustica corda, patres. hi sunt patres quorum decretis eruditi ac prudentes uiri deuotissime seruiant, idque uerum atque inmutabile omnis posteritas iudicet quod centum pelliti senes statutum esse uoluerunt: quos tamen, ut in primo libro dictum est, Pompilius inlexit, ut uera esse crederent sacra quae ipse tradebat. est uero quod illorum auctoritas tanti habeatur a posteris, quos nemo cum uiuerent neque summus neque infimus adfinitate dignos iudicauit.
Abbreviated transcription (Latin):
rationem mauis: discedere te necesse ẽ ab institutis et
autoritate maiorum: quoniam id solum rectum ẽ: quod
ratio praescribit. Si autem pietas maiores sequi suadet.
fatere igitur et stultos illos fuisse: qui excogitatis con¬
tra rationem religionibus seruiunt: et te ineptum qui
id colas quod falsum eẽ conuinceris. Sed tamen quoni¬
am nobis tantopere maioꝵ nomen opponitur: uideamus
tamen qui fuerint maiores illi: a quoꝵ autoritate disce¬
di nefas ducitur. Romulus urbem conditurus: pasto¬
res inter quos adoleuerat: conuocauit. cunq is numerꝰ
condendae urbi parum idoneus uideretur: constituit a¬
sylum. Eo passim confugerunt ex finitimis locis pessi¬
mi quiq sine ullo conditionis discrimine. Ita conflauit
ex his omnibus populum: legitq in senatum eos qui
aetate anteibant: et patres appellauit: quoꝵ consilio
gereret omnia. De quo Senatu Propertius elegiaꝵ scri¬

Expanded text:
rationem mavis, discedere te necesse est ab institutis et rationem mavis, discedere te necesse est ab institutis et auctoritate majorum; quoniam id solum rectum est quod ratio praescribit. Sin autem pietas majores sequi suadet, fatere igitur, et stultos illos fuisse, qui excogitatis contra rationem religionibus serviid colas quod falsum esse conuiceris. sed tamen quoniam nobis tanto opere maiorum nomen opponitur, uideamus tandem qui fuerint. maiores illi, a quorum auctoritate discedi nefas ducitur. Romulus urbem conditurus pastores inter quos adoleuerat conuocauit cumque is numerus condendae urbi parum idoneus uideretur, constituit asylum. eo passim confugerunt ex finitimis locis pessimi quique sine ullo condicionis discrimine. ita conflauit ex his omnibus populum legitque in senatum eos qui aetate anteibant et patres appellauit, quorum consilio gereret omnia. de quo senatu Propertius elegiarum scri
Abbreviated transcription (Latin):
atq ueras esse confidunt: qđ eas ueteres tradiderunt.
tantaq est autoritas uetustatis: ut inquirere in eam sce¬
lus esse dicatur. Itaq creditur ei passim tanꝗͣ cognitae
ueritati. Deniq apud Ciceronem sic dicit Cotta Lucilio.
Nabes Balbe: quid Cotta quid pontifex sentiat. fac nunc
ego intelligam: quid tu sentias. a te enim philosophi ae¬
rationem religionis accipere debeo. Maioribus autẽ no-¬
stris etiam nulla ratione reddita rationis est credere. Si
credis: cur ergo rationem requiris: quae potest efficere
ne credas. Si rationem requiris et qu aerendam putas:er¬
go non credis. Ideo enim quaeris ut eam sequaris: cum ĩ¬
ueneris. docet te ecce ratio: non esse ueras religiones deo¬
ꝵ. quid facies: Maiores ne potius an rationem sequeis:
Quae quidem tibi non ab alio insinuata: sed ate ipso ĩuen¬
ta et electa ẽ: cum omnes religiones radicitus eruisti. Si

Expanded text:
atque veras esse confidunt, quod eas veteres tradiderunt, atque veras esse confidunt, quod eas veteres tradiderunt, tantaque est auctoritas vetustatis, ut inquirere in eam scelus esse dicatur. Itaque creditur ei passim, tamquam cognitae veritati. Denique apud Ciceronem sic dicit Cotta Lucilio: « Habes, Balbe, quid Cotta, quid pontifex sentiat. Fac nunc ego intelligam, quid tu sentias; a te enim philosopho rationem religionis accipere debeo, majoribus autem nostris, etiam nulla ratione reddita, rationis est credere. » Si credis, cur ergo rationem requiris, quae potest efficere ne credas? Si vero rationem requiris, et quaerendam putas, ergo non credis. Ideo enim quaeris, ut eam sequaris, cum inveneris. Docet ecce te ratio non esse veras religiones deorum. Quid facies? majoresne potius, an rationem sequeris? quae quidem tibi non ab alio insinuata, sed a te ipso inventa et electa est, cum omnes religiones radicitus eruisti. Si
Abbreviated transcription (Latin):
sunt cupiditatibꝰ. Cur enim caelestes eos putemꝰ: si de¬
siderant aliquid de terra: Uel beatos si aliqua re indigent:
Uel incorruptos: si uoluptati habent ea: in quibus appetendis
cupiditas hominum non immerito damnatur: Ueniunt igi¬
tur ad deos: non tam religionis gratia: quae nulla põt essẽ
in rebus male partis et corruptibilibus: ꝗͣ ut aurum ocu¬
lis hauriant nitorem leuigati marmoris aut eboris aspi-¬
ciant: ut insignes lapillis et coloribus uestes: uel distin¬
cta gemmis fulgentibus pocula insatiabili contemplatio¬
ne contrectent. Et quando fuerint ornatiora templa et
pul chriora simulacra: tanto plus maiestatis habere credan¬
tur. adeo religio eorum nihil aliud ẽ: ꝗͣ quod cupiditas
humana miratur. Hae sunt religiones quas sibi a maioribꝰ
suis traditas pertinacissime tueri ac defendere perseue¬
rant. nec considerant quales sint: sed ex hoc probatas

Expanded text:
sunt cupiditatibus. Cur enim coelestes eos putemus, si desunt cupiditatibus. Cur enim coelestes eos putemus, si desiderant aliquid de terra? vel beatos, si aliqua re indigent? vel incorruptos, si voluptati habent ea in quibus appetendis cupiditas hominum non immerito damnatur? Veniunt igitur ad deos, non tam religionis gratia, quae nulla potest esse in rebus male partis et corruptibilibus, quam ut aurum oculis hauriant, nitorem levigati marmoris, aut eboris aspiciant; ut insignes lapillis et coloribus vestes, vel distincta gemmis fulgentibus pocula insatiabili contemplatione contrectent. Et quanto fuerint ornatiora templa, et pulchriora simulacra, tanto plus majestatis habere creduntur: adeo religio eorum nihil aliud est, quam quod cupiditas humana miratur. Hae sunt religiones, quas sibi a majoribus suis traditas pertinacissime tueri ac defendere perseverant: nec considerant quales sint; sed ex hoc probatas
Abbreviated transcription (Latin):
UPLI CI. ergo ratione peccatur ab insipienti¬
bus. Primum ꝙ elementa idest dei opera deo p̃¬
ferunt. Deinde ꝙ elementoꝵ ipsoꝵ figuras humana spe-¬
cie comprehensas colunt. Nam solis luneq simula cra
humanum in modum formant. ltem ignis et terrae et
maris quae illi Uulcanum Uestam Neptunnum uocant.
nec elementis ipsis in apertositant. Tanta homines ima¬
ginum cupiditas tenet: ut iam uiliora dicantur illa q̃
uera sunt auro scilicet gemmis et ebore delectantuR.
Horum pulchritudo ac nĩtor perstringit oculos. nec ul-¬
lam religionem putant: ubicunq illa non fulserint. Ita¬
q sub obtentu deorum auaricia et cupiditas colitur.
redunt enim deos amare quicquid ipsi concupiscunt:
quicquid est propter quod furta et latrocinia. et homi¬
cidia quotidie saeuiunt. propter quod bella ꝑ totum
orbem populos urbesq subuertunt. Consecrant ergo
diis manubias et rapinas suas: quos certe necesse ẽ im¬
becilles esse ac summae uirtutis expertes: si subiecti

Expanded text:
Duplici ergo ratione peccatur ab insipientibus: primum, quod elementa, id est Dei opera Deo praeferunt; deinde, quod elementorum ipsorum figuras humana specie comprehensas colunt. Nam solis lunaeque simulacra humanum in modum formant; item ignis, et terrae, et maris, quae illi Vulcanum, Vestam, Neptunum vocant; nec elementis ipsis in aperto litant. Tanta homines imaginum cupiditas tenet, ut jam viliora ducantur illa quae vera sunt: auro scilicet, gemmis, et ebore delectantur. Horum pulchritudo ac nitor praestringit oculos: nec ullam religionem putant ubicumque illa non fulserint. Itaque sub obtentu deorum avaritia et cupiditas colitur. Credunt enim deos amare quidquid ipsi concupiscunt; quiquid est, propter quod furta, et latrocinia, et homicidia quotidie saeviunt; propter quod bella per totum orbem populos urbesque subvertunt. Consecrant ergo diis manubias et rapinas suas, quos certe necesse est imbecilles esse, ac summae virtutis expertes, si subjecti
Abbreviated transcription (Latin):
ratio est. sola mulier adultera est: quae habet alium. Ma-¬
ritus autem etiam si plures habeat: a crimine adulterii solu
tus est. Sed diuina lex. duos in matrimonium quod est
in corpus unum: pari iure coniungit: ut adulter habeatur
quisquis compagem corporis in diuersa distraxerit. Nec ob
aliam causam deus cum caeteras animantes suscepto foetu
maribus repugnare uoliusset: solam omnium mulierem
patientem Uini fecit. scilicet ne factis repugnantibus libi-¬
do cogeret uiros aliud appetere: eoq facto castitatis glo¬
riam non tenerent. sed neq mulier uirtutem pudiciciae ca-¬
peret: si peccare non posset. Nam quis mutum animal
pudicum esse dixerit: quod suscepto foetu mari repugnat:
Q uod ideo facit quia necesse est in dolorem atq in pericu

Expanded text:
ratio est, sola mulier adultera est, quae habet alium, maratio est, sola mulier adultera est, quae habet alium, maritus auttus est, sed diuina lex ita duos in matrimonium, quod est in corpus unum, pari iure coniungit, ut adulter habeatur quisquis compagem corporis in diuersa distraxerit. nec ob aliam causam deus cum ceteras animantes suscepto fetu maribus repugnare uoluisset, solam omnium mulierem patientem uiri fecit, scilicet ne feminis repugnantibus libido cogeret uiros aliut adpetere eoque facto castitatis gloriam non tenerent. sed neque mulier uirtutem pudicitiae caperet, si peccare non posset. nam quis mutum animal pudicum esse dixerit, quia suscepto fetu mari repugnat? quod ideo facit, quia necesse est in dolorem atque in pericu
Abbreviated transcription (Latin):
pimus. Nuic diuinae legi summa deuotione parendum est.
sint omnes qui Dei discipulos se profitebuntur: ita morati
et instituti: ut imperare sibi possint. Nam qui uoluptati¬
bus indulgent : qui libidini obsequuntur: ĩi animam suam
corpori mancipant: ad mortemq condemnant: qui se corpo¬
ri addixerunt: in quo habet mors potestatem. Unusquisq
igitur quantum potest formet se ad uerecundiam: pudo¬
remq colat: castitatem mente et conscientia tueatur. nec
tantum legibus publicis pareat: sed sit supra omnes leges:
qui legem dei sequitur. quibus bonis si assueuerit iampu¬
debit eum in deteriora descendere. Modo placeant recta
et honesta quae melioribus iucundiora sunt: ꝗͣ praua et in¬
honesta peioribus. Nondum omnia castitatis officia exe-¬
cutus sum: quam non modo deus intra priuatos parietes:
sed etiam praes cripto lectuli terminat. Ut cum quis habeat
uxorem:neq: seruam : neq liberam habere insuper uelit.
sed matrimonio fidem seruet. Non enim sicut iuiris publici

Expanded text:
pimus. Huic divinae legi summa devotione parendum est. Sint omnes, qui se discipulos Dei profitebuntur, ita morati et instituti, ut imperare sibi possint. Nam qui voluptatibus indulgent, qui libidini obsequuntur, ii animam suam corpori mancipant, ad mortemque condemnant: quia se corpori addixerunt, in quod habet mors potestatem. Unusquisque igitur, quantum potest, formet se ad verecundiam, pudorem colat, castitatem conscientia et mente tueatur; nec tantum legibus publicis pareat: sed sit supra omnes leges, qui legem Dei sequitur. Quibus bonis si assueverit, jam pudebit eum ad deteriora desciscere: modo placeant recta et honesta, quae melioribus jucundiora sunt quam prava et inhonesta pejoribus. Nondum omnia castitatis officia executus sum: quam Deus non modo intra privatos parietes, sed etiam praescripto lectuli terminat; ut cum quis habeat uxorem, neque servam, neque liberam habere insuper velit, sed matrimonio fidem servet. Non enim, sicut juris publici
Abbreviated transcription (Latin):
tribuit. et plus boni ac iucunditatis in sapientia: ꝗͣ in ma¬
lis molestiae. Sapientia etiam facit: ut deum cognos ca-¬
mus: et per eam cognitionem: immortalitatem assequa¬
mur: quod est summum bonum. Itaq nisi prius malum
agnouerimus: nec bonum poterimus agnoscere. Sed hoc
non uidit Epicurus: nec alius quisꝗͣ. si tollantur mala:
tolli pariter sapientiam. nec ulla in homine uirtutis rema¬
nere uestigia. cuius ratio sustinenda et superanda maloꝵ
a cerbitate consistit. Ita propter exiguum compendium
sublatoꝵ maloꝵ: maximo et uero: et proprio nobis bo¬
no careremus. Constat igitur omnia ꝑꝑ hominem ꝓpo
sita: tam mala ꝗͣ etiam bona.

Expanded text:
tribuit et plus est boni ac iucunditatis in sapientia quam in matribuit et plus est boni ac iucunditatis in sapientia quam in malis molestiae. sapientia enim facit ut etiam deum cognoscamus et per eam cognitionem inmortalitatem adsequamur, quod est summum bonum. itaque nisi prius malum agnouerimus, nec bonum poterimus agnoscere. sed hoc non uidit Epicurus nec alius quisquam, si tollantur mala, tolli pariter sapientiam nec ulla in homine uirtutis remanere uestigia: cuius ratio in sustinenda et superanda malorum acerbitate consistit. ita propter exiguum conpendium sublatorum malorum maximo et uero et proprio nobis bono careremus. conssita, tam mala, quam etiam bona.
Abbreviated transcription (Latin):
tollere mala: et non põt. aut potest: et non uult. aut ne-¬
q uult: neq potest. aut et uult et potest: Si uult et nõ
põt: imbecillis est. quod in deum non cadit. Si potest et
non uult: inuidus. quod aeque alienum a deo. Si neq uult
neq potest. et inuidus et imbecillis est. ideoq neq deus.
Si et uult et potest: quod solum deo conuenit. Unde ergo
sunt mala: Aut cur illa non tollit: Seio plerosq philo¬
sophoꝵ qui prouidentiam defendunt: hoc argumento per¬
turbari solere: et inuitos pene adigi: ut deum nihil cu¬
rare fateantur. quod maxime quaerit Epicurus. sed nos
ratione perspecta: formidolosum hoc argumentum faci
le dissoluimus. Deus enim potest quicquid uelit. Et im¬
becillitas uel inuidia in deo nulla est. Potest igitur mala
tollere: sed non uult. nec ideo tamen inuidus. Id circo e¬
nim non tollit: quia et sapientiam sicut et docui: simul

Expanded text:
tollere mala et non potest, aut potest et non uult, aut neqtollere mala et non potest, aut potest et non uult, aut neque uult neque potest, aut et uult et potest. si uult et non potest, inbecillus est, quod in deum non cadit; si potest et non uult, inuidus, quod aeque alienum est a deo; si neque uult neque potest, et inuidus et inbecillus est ideoque nec deus; si et uult et potest, quod solum deo conuenit, unde ergo sunt mala aut cur illa non tollit Y scio plerosque philosophorum qui prouidentiam defendunt, hoc argumento perturbari solere et inuitos paene adigi ut deum nihil curare fateantur, quod maxime quaerit Epicurus, sed nos ratione perspecta formidolosum hoc argumle dissolvimus. Deus enim potest quidquid velit, et imbecillitas, vel invidia in Deo nulla est; potest itollere, sed non uult: nec ideo tamen inuidus est. idcirco enim non tollit, quia sapientiam, sicut edocui, simul
Abbreviated transcription (Latin):
Positis enim tantum modo in conspectu bonis: quid opus est
cogitatione: intellectu: scientia: ratione: Quocunq porre¬
xerit manum: id naturae aptum et commodum sit: ut si-
quis uelit apparatissimam caenam infantibus qui nondũ
sapiant apponere: utiq id appetent singuli: quo unum
quenq: aut impetus: aut fames: aut etiam casus attraxe¬
rit. et quicquid sumpserint: id illis erit utile ac salubre.
Quid igitur nocebit eos: sicuti sunt permanere: et semper
infantes: ac nescios esse rerum: Si autem admisceas uel
amara: uel inutilia: uel etiam uenenata: decipiuntur utiq
per ignorantiam boni ac mali: nisi accedat iis sapientia:
per quam habeant maloꝵ reiectionem bonoꝵq delectum.
Uides ergo magis propter mala opus bonis esse sapientia. q̃
nisi fuissent proposita. rationale animal non essemꝰ. Quod
si hacc ratio uera est quam Stoici posuerunt: dissoluit᷑
etiam argumentum illud Epicuri. Deus inquit aut uult

Expanded text:
positis enim tantummodo in conspectu bonis quid opus est positis enim tantummodo in conspectu bonis quid opus est cogitatione intellectu scientia ratione, cum quocumque porrexerit manum, id naturae aptum et adcommodatum sit? ut si quis uelit apparatissimam cenam infantibus qui nondum sapiant adponere, utique id adpetent singuli quo unum quemque aut impetus aut fames aut etiam casus attraxerit, et quidquid sumpserint, id illis erit uitale ac salubre. quid igitur nocebit eos sicuti sunt permanere et semper infantes ac nescios esse rerum? si autem admisceas uel amara uel inutilia uel etiam uenenata, decipientur utique per ignorantiam boni ac mali, nisi accedat his sapientia per quam habeant malorum reiectionem bonorumque dilectum. uides ergo magis propter mala opus nobis esse sapientia: quae nisi fuissent proposita, rationale animal non essemus. quod si haec ratio uera est, quam Stoici nullo modo uidere potuerunt, dissoluitur etiam illud argumentum Epicuri. \'deus\' inquit \'aut uult