comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
hostibus auxiliũ ferr& illum ex periculo eripuit: ipse eqͥ
uulnerato deiectus quo ad potuit fortissime restitit: cum
circũuentus in multis uul neribus acceptis cecidiss&: atq
id frater qui iam proelio excesgerat procul animadũtiss&
incitato equo se hostibus optulit atq interfectus est. Nor
facto proelio caesar neq iam sibi legatos audiendos. neq
conditiões accipiendas arbitrabatur ab hisꝗ perdolũ atq
insidias petita pace ultro bellum intulissent. Expectare
uõ dum hostiũ copiae augerentur equitatusq reuerteret᷑
sũmae dementiȩ esce iudicabat: & cognita galloꝵ in¬
firmitate quantũ iam apud eos hostes uno proelio auton¬
tatis essent consecuti sentiebat: Qubus ad consilia cap¬
enda nihil statii dandum existimabat. Nis constitutis
rebus & consilio cum legitis & quȩstore cũmunicato ne quẽ
diem pugnae intermiuer& opportuni sie resaccidit : ꝙ

Expanded text:
hostibus auxilium ferret, illum ex periculo eripuit, ipse equo hostibus auxilium ferret, illum ex periculo eripuit, ipse equo vulnerato deiectus, quoad potuit, fortissime restitit; cum circumventus multis vulneribus acceptis cecidisset atque id frater, qui iam proelio excesserat, procul animadvertisset, incitato equo se hostibus obtulit atque interfectus est. Hoc facto proelio Caesar neque iam sibi legatos audiendos neque condiciones accipiendas arbitrabatur ab iis qui per dolum atque insidias petita pace ultro bellum intulissent; expectare vero dum hostium copiae augerentur equitatus reverteretur summae dementiae esse iudicabat, et cognita Gallorum infirmitate quantum iam apud eos hostes uno proelio auctoritatis essent consecuti sentiebat; quibus ad consilia capienda nihil spatii dandum existimabat. His constitutis rebus et consilio cum legatis et quaestore communicato, ne quem diem pugnae praetermitteret, oportunissima res accidit, quod
Abbreviated transcription (Latin):
equitatu processeranT mitit. qui nuntiarent ne hostes
proelio lacescerent. & si ipsi lacesserentur sustinerẽt. quo ad
ipse cum excitu propius accessiss&. At ubi hostes primũ nr̃os
trãs mostam nondum redierãt. nihil timentibus nr̃is ꝙ le¬
gati eoꝵ paulo añ &i caesare discesserãt: atq his dies indu¬
tiis dictuserat ab hispetitus. impetu facto celeriter nr̃os ꝑ¬
turbauerũt : rursus resistentibus nr̃is consuetudine sua
ad pedes desilierũt: suffossisq equis compluribusq nr̃is deied
reliquos in fugam conieterũt: atq ita ꝑterritos egerũt ut
non prius fuga desisterent: ꝗ̃ in conspectu agminis nr̃i uem¬
sent. In eo proelio ex equitibus nr̃is interficiuntur .iiil &
Lxx. in his uirfortissimus piso aquitanus amplisenno gñe
natus. cuius auus in ciuitate sua regnũ optinuerat ami¬
cus a senatu nr̃o appellatus: is cum fratri interduso ab

Expanded text:
equitatu antecesserant, mittit qui nuntiarent ne hostes equitatu antecesserant, mittit qui nuntiarent ne hostes proelio lacesserent, et si ipsi lacesserentur, sustinerent quoad ipse cum exercitu propius accessisset. At hostes, ubi primum nostros trans Mosam profecti nondum redierant, nihil timentibus nostris, quod legati eorum paulo ante a Caesare discesserant atque is dies indutiis erat ab his petitus, impetu facto celeriter nostros perturbaverunt; rursus his resistentibus consuetudine sua ad pedes desiluerunt subfossis equis compluribus nostris deiectis reliquos in fugam coniecerunt atque ita perterritos egerunt ut non prius fuga desisterent quam in conspectum agminis nostri venissent. In eo proelio ex equitibus nostris interficiuntur IIII et LXX, in his vir fortissimus Piso Aquitanus, amplissimo genere natus, cuius avus in civitate sua regnum obtinuerat amicus a senatu nostro appellatus. Hic cum fratri intercluso ab
Abbreviated transcription (Latin):
in oceanũ influit. Caesar cũ ab hoste non amplius passuũ
Xil. milia abesbꝵ ut erat constitutũ ad eũ Legati reuertũ¬
tur. qui in itinere congressi magnopere ne longius progrede¬
retur orabant : quom id non impetrassens: petebant uti ad
eos equites qui agmen antecessissẽt prȩmiter& eosq pugna
prohiber& : sibiq ut potestatẽ facer& in vbios legtitos mutẽdi
Quoꝵ si princeps ac senatus sibi iure iurando fidẽ feciss& ea
conditiõe quȩ a caesare ferretur se usuros ostendebant : Adhas
res conficiendas sibi tridui spaciũ dar&. Haec omĩa caesar
codem illo ꝑtinere arbitrabatur: ut tridũ mora interposita
equitatus eoꝵ qui abece& reuerteretur. tñ sese nõ longius
milibus pasguũ quatuor. aquatiõis caiusa processuꝵ eo die di¬
xit huc posterodie ꝗ̃ frequentis cimi conuenirent: ut de co¬
& postulatis cognoscer&. interim ad praefectos qui cũ omi

Expanded text:
in Oceanum influit. Caesar cum ab hoste non amplius passuum in Oceanum influit. Caesar cum ab hoste non amplius passuum XII milibus abesset, ut erat constitutum, ad eum legati revertuntur; qui in itinere congressi magnopere ne longius progrederetur orabant. Cum id non impetrassent, petebant uti ad eos equites qui agmen antecessissent praemitteret eos pugna prohiberet, sibique ut potestatem faceret in Ubios legatos mittendi; quorum si principes ac senatus sibi iure iurando fidem fecisset, ea condicione quae a Caesare ferretur se usuros ostendebant: ad has res conficiendas sibi tridui spatium daret. Haec omnia Caesar eodem illo pertinere arbitrabatur ut tridui mora interposita equites eorum qui abessent reverterentur; tamen sese non longius milibus passuum IIII aquationis causa processurum eo die dixit: huc postero die quam frequentissimi convenirent, ut de eorum postulatis cognosceret. Interim ad praefectos, qui cum omni
Abbreviated transcription (Latin):
xit. cognouerat .N. magnã partẽ equitatus ab his aliquot die¬
busañ predandi frumentandiq causa ad ambiaritos trãsmos¬
sam missam hos expectari equites atq huius rei causa moram
interponi arbitrabatur. Mossa profiuit ex monte uosego ꝗ
est in finibus lingonũ: & parte quadam ex rheno recepta: q̃
appellatur uulgo ualus Insulamq efficit batanoꝵ quae uul¬
go dicitur batua: inoceanũq influit neq longius ab oceano
milibus passuum xxex in rhenũ influit. Rhenus aũt oritur
ex lepontiis. qui alpes incolunt: & longo spatio ꝑfines uantuã¬
tiũ heluctioꝵ sequanoꝵ mediomatricũ tribucoꝵ treuero¬
rq citatus fertur. & ubi ocetino appropinquat in plures deflu-¬
it partes multis ingentibusq insulis effectis : quar pars ma¬
gna a feris barbarisq natiõibus in colitur: ex quibus sunt qui
piscibus atq ouis auiũ uiuere existimãtur: multiq capitibus

Expanded text:
xit. Cognoverat enim magnam partem equitatus ab iis aliquot diexit. Cognoverat enim magnam partem equitatus ab iis aliquot diebus ante praedandi frumentandi causa ad Ambivaritos trans Mosam missam: hos expectari equites atque eius rei causa moram interponi arbitrabatur. Mosa profluit ex monte Vosego, qui est in finibus Lingonum, et parte quadam ex Rheno recepta, quae appellatur Vacalus insulam efficit Batavorum, in Oceanum influit neque longius ab Oceano milibus passuum LXXX in Rhenum influit. Rhenus autem oritur ex Lepontiis, qui Alpes incolunt, et longo spatio per fines Nantuatium, Helvetiorum, Sequanorum, Mediomatricorum, Tribocorum, Treverorum citatus fertur et, ubi Oceano adpropinquavit, in plures diffluit partes multis ingentibus insulis effectis, quarum pars magna a feris barbaris nationibus incolitur, ex quibus sunt qui piscibus atque ovis avium vivere existimantur, multis capitibus
Abbreviated transcription (Latin):
sibi agros ai tribuãt uel patiantur eostenere : quos armis
possiderent sese unis sueuis concedere. quibus ne dii quiđ
immortales esde pares possuat. Reliquũ quiđ in terris eẽ
neminẽ quẽ non superare possint. Ad haec quae uisũ est¬
Caesar respondit sed exitus fuit orõis sibi nullã cũ his es¬
se amicitiam posse: si in gallia remanerẽt: Neq uerũ
cese qui suos fines tueri non potuerint. alienos occupant
neq uuos in gallia uacare agros qui tantȩ presertim multitu¬
dmi sine inuiria sufficere possint. sed licere si uelint in ubiorũ
finibus considere : quoꝵ sint Legati apud se & de sueuoꝵ iniu¬
riis querantur : & auxiliũ a se petant. hoc sueuis imꝑatuꝵ
Legtiti haec ad suos se relaturos dixenint & re deliberata post
diem tertiũ ad ctiesarẽ reuersuros Iinterea ne propius se castra
mouer& petierunt. Ne id quiđ caesar abse impetrari posse di-¬

Expanded text:
sibi agros attribuant vel patiantur eos tenere quos armis sibi agros attribuant vel patiantur eos tenere quos armis possederint: sese unis Suebis concedere, quibus ne di quidem immortales pares esse possint; reliquum quidem in terris esse neminem quem non superare possint. Ad haec Caesar quae visum est respondit; sed exitus fuit orationis: sibi nullam cum iis amicitiam esse posse, si in Gallia remanerent; neque verum esse, qui suos fines tueri non potuerint alienos occupare; neque ullos in Gallia vacare agros qui dari tantae praesertim multitudini sine iniuria possint; sed licere, si velint, in Ubiorum finibus considere, quorum sint legati apud se et de Sueborum iniuriis querantur et a se auxilium petant: hoc se Ubiis imperaturum. Legati haec se ad suos relaturos dixerunt et re deliberata post diem tertium ad Caesarem reversuros: interea ne propius se castra moveret petierunt. Ne id quidem Caesar ab se impetrari posse di
Abbreviated transcription (Latin):
ciuitatibus ad germanos inuitatosq eos uti ab rheno disce¬
derẽt: omĩa quaeq postulassent ab se fore parata. Qua spe
adducti germani latius uagabantur : & in fines eburonũ
& condrusonũ qui sunt treueroꝵ dientes peruenerint.
principibus galliȩ uocatis caesar ea quae cognouerat disci¬
mulanda sibi existimauit: eoꝵq animis ꝑmulsis et consir¬
matis equitatuq imꝑato bellũ cũ germanis gerere consti¬
tuit. Re frumentaia comꝑata equitibusq delectis iterĩ
ea loca facere coepit: quibus in locis esde germanos audi¬
ebat: a quibus cũ paucoꝵ dieꝵ iter abesc& legati ad eu
uenerũt : quoꝵ haec fuit or̃o. Germanos neq priores
armis contendant. ꝙ germanoꝵ consuetudo haec sit &
maioribus tradita. qui eis bellũ inferãt resistere : neq
deprecari hoc tñ dicere uenisae inuitos eiectos domo
Si suam grãm .ro. uelint posse his utiles esse amicos uł

Expanded text:
civitatibus ad Germanos invitatos eos uti ab Rheno discecivitatibus ad Germanos invitatos eos uti ab Rheno discederent: omnia quaeque postulassent ab se fore parata. Qua spe adducti Germani latius iam vagabantur et in fines Eburonum et Condrusorum, qui sunt Treverorum clientes, pervenerant. Principibus Gallice evocatis Caesar ea quae cognoverat dissimulanda sibi existimavit, eorumque animis permulsis et confirmatis equitatu imperato bellum cum Germanis gerere constituit. Re frumentaria comparata equitibusque delectis iter in ea loca facere coepit, quibus in locis esse Germanos audiebat. A quibus cum paucorum dierum iter abesset, legati ab iis venerunt, quorum haec fuit oratio: Germanos neque prioresarmis contendant, quod Germanorum consuetudo haec sit a maioribus tradita, Quicumque bellum inferant, resistere neque deprecari. Haec tamen dicere venisse invitos, eiectos domo; si suam gratiam Romani velint, posse iis utiles esse amicos; vel
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑtẽ hyemis se eor copiis aluerũt. Nis de rebus caesar certi-¬
or factus & infirmitatẽ galloꝵ ueritus ꝙ sunt in consiliis
capiendis mobiles & nouis rebus plerũq student nihil his
cõmittendum existimauit. Est aũt hoc gallicae consuetudi¬
nis uti & uiatores & inuitos consistere cogant: & quod quisq
eoꝵ de quaq re audiuerit aut cognoueĩt quaerãt. & mer¬
catores in oppidis ulgus circũ sistat. quibusq ex regionibus
ueniãt quasq ibi resagnouerint pronũciare cogãt. Nis
rebus atq auditiõibus ꝑmoti de sũmis saepe rebus consilia
ineũt. Quoꝵ eos in uestigio poenitere neceore est cum
incertis rumoribus seruiat: & plerũq ad uolũtatẽ eoru
ficta respondeantur. Qua consuctudine cognita Caescar
ne grauiori bello occurrer& maturiusꝗ̃ consueuerat ad
excitũ proficiscitur. Eocum uenis& ea quae fore sussi¬
catus erat facta cognouit. Missas legatiões ab non nulus

Expanded text:
partem hiemis se eorum copiis aluerunt. His de rebus Caesar certipartem hiemis se eorum copiis aluerunt. His de rebus Caesar certior factus et infirmitatem Gallorum veritus, quod sunt in consiliis capiendis mobiles et novis plerumque rebus student, nihil his committendum existimavit. Est enim hoc Gallicae consuetudinis, uti et viatores etiam invitos consistere cogant et quid quisque eorum de quaque re audierit aut cognoverit quaerant et mercatores in oppidis vulgus circumsistat quibus ex regionibus veniant quas ibi res cognoverint pronuntiare cogat. His rebus atque auditionibus permoti de summis saepe rebus consilia ineunt, quorum eos in vestigio paenitere necesse est, cum incertis rumoribus serviant et pleri ad voluntatem eorum ficta respondeant. Qua consuetudine cognita Caesar, ne graviori bello, occurreret, maturius quam consuerat ad exercitum proficiscitur. Eo cum venisset, ea quae fore suspicatus erat facta cognovit: missas legationes ab non nullis
Abbreviated transcription (Latin):
q rippam fuminis agros cedificia uicosq hẽbant. Sed tãtę
multitudinis aduentu perterriti ex his aedificiis quae trans
flumen habebant de migrauerũt : &cis rhenũ dispositis prae¬
sidiis germanos transire prohibebant. Illi oĩa exꝑticũ neq ui
contendere ꝑꝑ inopiam nauiũ: neq clam transire ꝑꝑ custodi-¬
as menapioꝵ possent. reuerti se in suas sedes regionesq simula¬
uerũt. Et tridui uiã progressi rursus reuerterũt: Atq om̃i
hoc itinere una nocte equitatu confecto in scios inopinã tesq
menapios oppresgerũt : qui de germanoꝵ discessu ꝑ explora¬
tores certiores facti sine metu transrhenũ in suos uicostrãs¬
migauerũt his interfectis nauibusq eoꝵ occupatis priusq̃
ea ꝑsmenapioꝵ quae citra rhenũ erat certior fieret flum
transierũt. atq om̃ibus eoꝵ acdificiis occupacis reliquam

Expanded text:
mque ripam fluminis agros, aedificia vicosque habebant; sed tantae mque ripam fluminis agros, aedificia vicosque habebant; sed tantae multitudinis adventu perterriti ex iis aedificiis quae trans flumen habuerant demigraverant, et cis Rhenum dispositis praesidiis Germanos transire prohibebant. Illi omnia experti, cum neque vi contendere propter inopiam navium neque clam transire propter custodias Menapiorum possent, reverti se in suas sedes regionesque simulaverunt et tridui viam progressi rursus reverterunt atque omni hoc itinere una nocte equitatu confecto inscios inopinantes Menapios oppresserunt, qui de Germanorum discessu per exploratores certiores facti sine metu trans Rhenum in suos vicos remigraverant. His interfectis navibus eorum occupatis, prius quam ea pars Menapiorum quae citra Rhenum erat certior fieret, flumen transierunt atque omnibus eorum aedificiis occupatis reliquam
Abbreviated transcription (Latin):
equitũ q̃uis pauci adire audent. Uinũ ad se importari
oĩo non smũt. ꝙ ea re ad laborẽ ferendũ remollescere hoĩes
atq effeminari arbitrantur. publice magnã esse putãt
Laudem ꝗ̃ latissnne a finibus suis uacare agros. hare signi¬
ficare magnũ nũm ciuitatũ suã uim sustinere non posse.
taq una ex parte a sucuis circitermilia psguũ sexcenta a¬
gri uacare dicuntur: ad alteram partã sulecedune ubii quoꝵx
multis saepe bellis experti ꝑꝑamplitudinẽ grauitatẽq ciui¬
tatis finibus expellere non potuissent. tñ uectigales sibi fe¬
cerũt: ac multo humiliores infirmioresq redegerũt. Ineadẽ
causa fuerunt vsipetes & thecateri quos supra diximus: qui cũ¬
plures annos sueuoꝵ uim sustinuerũt ad extremũ tñ agris
expulsi & multis germaniȩ locis trienium uagiti ad rhe¬
nũ peruenerũt. Quas regiones Menapii incolebãt : &ad utni¬

Expanded text:
equitum quamvis pauci adire audent. Vinum omnino ad se importari equitum quamvis pauci adire audent. Vinum omnino ad se importari non patiuntur, quod ea re ad laborem ferendum remollescere homines atque effeminari arbitrantur. Publice maximam putant esse laudem quam latissime a suis finibus vacare agros: hac re significari magnum numerum civitatum suam vim sustinere non posse. Itaque una ex parte a Suebis circiter milia passuum C agri vacare dicuntur. Ad alteram partem succedunt Ubii, quorum multis saepe bellis experti propter amplitudinem gravitatem civitatis finibus expellere non potuissent, tamen vectigales sibi fecerunt ac multo humiliores infirmiores redegerunt. In eadem causa fuerunt Usipetes et Tencteri, quos supra diximus; qui complures annos Sueborum vim sustinuerunt, ad extremum tamen agris expulsi et multis locis Germaniae triennium vagati ad Rhenum pervenerunt, quas regiones Menapii incolebant. Hi ad utra
Abbreviated transcription (Latin):
a pueris nullo officio ac disciplina assuefacti nihil omnino
tudine homines efficit. Atq. in eã se consuetudinẽ adduxe¬
rũt uti locis frigidissimis neq uestitus prȩter pelles hr̃ent
& lauanturin fluminibus. Mercatoribus est ad eosaditus
magis eo ut quae bello ceꝑint quib. uendãt hẽant. ꝗͣ qͦ ul¬
lam remad se importari desyderent. Quin& iumẽtis quib
maxime galli delectantur. quaeq impenso parãt precio
germanihis importatis non utuntur. Sed quae sunt apđ̃
eosnata praua atq deformia: haec quotidiana excitatiõe
summi ut sint laboris efficiũt. Equestribus proeliis saepe ex
equis desiliũt: ac pedibus proeliantur. equosq eodem re¬
manere uestigio assuefecerũt. ad quosse celeriter cũ usus
est recipiũt: neq eoꝵ moribus turpius quicꝗ̃ aut inertiꝰ
hẽtur ꝗͣ ephiapiis uti. itaq ad quẽ uis nũm ephiapiatoru

Expanded text:
a pueris nullo officio aut disciplina adsuefacti nihil omnino a pueris nullo officio aut disciplina adsuefacti nihil omnino um magnitudine homines efficit. Atque in eam se consuetudinem adduxerunt ut locis frigidissimis neque vestitus praeter pelles habeantars aperta, et laventur in fluminibus. Mercatoribus est aditus magis eo ut quae bello ceperint quibus vendant habeant, quam quo ullam rem ad se importari desiderent. Quin etiam iumentis, quibus maxime Galli delectantur quaeque impenso parant pretio, Germani importatis non utuntur, sed quae sunt apud eos nata, parva atque deformia, haec cotidiana exercitatione summi ut sint laboris efficiunt. Equestribus proeliis saepe ex equis desiliunt ac pedibus proeliantur, equos eodem remanere vestigio adsuefecerunt, ad quos se celeriter, cum usus est, recipiunt: neque eorum moribus turpius quicquam aut inertius habetur quam ephippiis uti. Itaque ad quemvis numerum ephippiatorum
Abbreviated transcription (Latin):
A QUAE SECUTA Est hyeme qui fuit annus on. pom¬
M. crasco consulibus usipetes germani & itẽ the¬
nocheri magna cum multitudine hominũ flumẽ
rhenũ transierũt. non longe a mari. quo rhenus influit
Causa transeundi fuit ꝙ a sueuis complures annos exagi¬
tati bello premebantur: & agricultura prohbebantur. Sueuoꝵ
est gens longe maxima &bellicosissnna germanoꝵ omniũ. in
centũ pagos hr̃e dicuntur. ex quibus quotannis singula miliaar.¬
matoꝵ bellandi causa ex finibus educũt. Reliqui qui domi
manserũt se atq illosalunt. in rursus muicem anno post in
armis sunt: Iui domũ remanẽt. Sic neq agricultura. nec
rõ atq usus belli intermutitur. Sed priuati ac sepati agri a¬
pud eos nihil est. nec longuis anno remanere ullo in loco in¬
colendi causa licet. neq multũ frumẽto sed maximã ꝑtem
lacte atq pecore uiuunt. multũq sunt in uenatiõib. Quae
res & cibi gnẽ & quotidiana excitatiõe & libertate uitae q

Expanded text:
a quae secuta est hieme, qui fuit annus Cn. PomM. Crasso consulibus, Usipetes Germani et item Tencteri magna cum multitudine hominum flumen Rhenum transierunt, non longe a mari, quo Rhenus influit. Causa transeundi fuit quod ab Suebis complures annos exagitati bello premebantur et agri cultura prohibebantur. Sueborum gens est longe maxima et bellicosissima Germanorum omnium. Hi centum pagos habere dicuntur, ex quibus quotannis singula milia armatorum bellandi causa ex finibus educunt. Reliqui, qui domi manserunt, se atque illos alunt; hi rursus in vicem anno post in armis sunt, illi domi remanent. Sic neque agri cultura nec ratio atque usus belli intermittitur. Sed privati ac separati agri apud eos nihil est, neque longius anno remanere uno in loco colendi causa licet. Neque multum frumento, sed maximam partem lacte atque pecore vivunt multum sunt in venationibus; quae res et cibi genere et cotidiana exercitatione et libertate vitae, quod
Abbreviated transcription (Latin):
praestribebat: seq ad motũ fortunae mout̃ coepit. de¬
lectũ huĩt tota prouincia. legionib completis duab
cohortes circiter .xxx. alarias addidit. frumẽti ma
imperauit. complures praecerea in hisforli faci¬
enbas curauit. pecuma bẽm omnidq. ornaimenta
ex famo herculis in oppidum gades contulit. eo sex co¬
hortes praesidii cã ex prouincia misit. C. q galloniu
equitem ro fomiliarẽ domitii. qui eo procimãdȩ he¬
reditatis cã penerat missus ab domicio oppido gadib
pnefecit. Arma oĩa priuata & puꝰ in domũ gtillonii
contulit. ip̃e hiũt graues in caestirẽ concioes saepe
ex tribunali praedicauit aduersa caesarẽ proelia fe¬
cisse magnũ nũm ab eo militũ ad affrmiu ꝑfugisse
haec se certis nunciss certis auctorib comꝑisse quibus
reb ꝓcerrieos ciues romanos eius prouinaȩ sibi adrẽ
.xx. milia. tritici modia .cxx. milia polliteri coegie

Expanded text:
perscribebat, se quoque ad motus fortunae movere coepit. Diperscribebat, se quoque ad motus fortunae movere coepit. Dilectum habuit tota provincia, legionibus conpletis duabus cohortes circiter xxx alarias addidit. frumenti magimperavit, compluris praeterea in Hispali faciendas curavit. pecuniam omnem omniaque ornamenta ex fano Herculis in oppidum Gadis contulit; eo sex cohortes praesidii causa ex provincia misit Gaiumque Gallonium equitem Romanum familiarem Domiti, qui eo procurandae hereditatis causa venerat missus a Domitio, oppido Gadibus praefecit; arma omnia privata ac publica in domum Galloni contulit. ipse habuit graves in Caesarem contiones. saepe ex tribunali praedicavit adversa Caesarem proelia fecisse, magnum numerum ab eo militum ad Afranium perfugisse; haec se certis nuntiis, certis auctoribus comperisse. quibus rebus perterritos civis Romanos eius provinciae sibi ad rem xx milia, tritici modios cxx milia polliceri coegit.
Abbreviated transcription (Latin):
posse intelligũt: ad easdem deditiõis condiciões returrũt
M. uarro in ulteriore hisfania micio cognitis hs rebus
quae sunt in italia gestae diffidens pompe ianis reb ami¬
cissime de caesare loq̃batur. praeoccupatũ se se legatio¬
ne ab. on. pompeio teneri obstrictũ fide. necessicudmẽ
quiđ nihilo minorẽ sibi cum caesare interaedere: neq
se ignorire eo ꝙ esset officiũ legati: qui fiduciariã opas
optineret: quae uires suae quae uoluntaserga cde¬
sarẽ totius prouinciȩ ħ oĩb referebat sermonib : neq
se in ullam partẽ mouebat. postea uõ cũ caesarem
ad massiliam decineri cognouit. copias petrei cum
exercitu affranii esse comunctas. magna auxilia
conuenisse magna esse in spe et expectatiõe: ac con¬
sentire omnẽ aceriorẽ prouinciã : quaeq postea tic¬
ciderãt deq angustiis lid illerdam rei frumentaiȩ
accepit: atq. ad eum lacius atq. inflacius affranius

Expanded text:
posse intellegunt, ad easdem deditionis condiciones recurrunt. posse intellegunt, ad easdem deditionis condiciones recurrunt. M. Varro in ulteriore Hispania initio cognitis iis rebus quae sunt in Italia gestae, diffidens Pompeianis rebus amicissime de Caesare loquebatur: praeoccupatum sese legatione ab Cn. Pompeio, teneri obstrictum fide; necessitudinem quidem sibi nihilo minorem cum Caesare intercedere, neque se ignorare, quod esset officium legati, qui fiduciariam operam obtineret, quae vires suae, quae voluntas erga Caesarem totius provinciae. haec omnibus ferebat sermonibus neque se in ullam partem movebat. postea vero quam Caesarem ad Massiliam detineri cognovit, copias Petrei cum exercitu Afrani esse coniunctas, magna auxilia convenisse, magna esse in spe atque expectari, et consentire omnem citeriorem provinciam, quaeque postea acciderant, de angustiis ad Ilerdam rei frumentariae accepit, atque haec ad eum elatius atque inflatius Afranius
Abbreviated transcription (Latin):
leriter resadministratur : duiturni laboris detrimẽ¬
tum solertia & uirtute militũ breui reconciliatur. por¬
tae ꝗb locis uidetur eruptiõis causa in muro relinquunt᷑
quod ubi hostes uiderũt: eaꝗ̃ diu longo ssticio refici non
posse sperassent. pciucoꝵ dieꝵ opera & labore ita reseda
Ut millius ꝑfidiae neq eruptiõis locus esset neq quiq̃
oĩo relinqueretur qua aut uimilicibus aut igne ob¬
bus nocere possẽt: eodemq. exemplo sentiuẽ tota urbo
qua sit aditus ab terra muro curribq circũ ueniri pos¬
se sicut ut ip̃is consistendi in suis muitiõib locus non
esset. cum pene aedificata in muris ab ecciti nr̃o moe¬
na uiderentur: ac tela manii conterent᷑ suor q .tor¬
mentoꝵ usum: quib ip̃i magna ui suꝑaiuissent spacio
propinquitatis interiore pariq conditiõe ex muro ac
turribis bellandi data uirtute se nr̃is ad aequare non

Expanded text:
leriter res administratur; diuturni laboris detrimenleriter res administratur; diuturni laboris detrimentum sollertia et virtute militum brevi reconciliatur. portae, quibus locis videtur, eruptionis causa in muro relinquuntur. Quod ubi hostes viderunt, ea, quae diu longoque spatio refici non posse sperassent, paucorum dierum opera et labore ita refecta, ut nullus perfidiae neque eruptioni locus esset, neque quicquam omnino relinqueretur, qua aut telis militibus aut igni operibus noceri posset, eodemque exemplo sentiunt totam urbem, qua sit aditus ab terra, muro turribusque circumiri posse, sic ut ipsis consistendi in suis munitionibus locus non esset, cum paene inaedificata in muris ab exercitu nostro moenia viderentur, ac telum manu coiceretur suorumque tormentorum usum, quibus ipsi magna speravissent, spatii propinquitate interire parique condicione ex muro ac turribus bellandi data se virtute nostris adaequare non
Abbreviated transcription (Latin):
administrare & reficere instituit. Nam ubi tantos suos
labores & apparatus male cecidisse uiderũt. inducissq̃ per
scelus uiolatis suam uirtutẽ irrisui fore ꝑdolueruĩt. q uñ
agger oĩo apportari posset nihil erat reliquũ. oib arboribus
Longe lateq in finib massiliensui exfossis & conuectis aꝯge¬
rem nou gnis atq inauditũ ex latericiss duob muris senum.
pedum crassitudine. atq eoꝵ muror contignationẽ face̾
instituerũt. aequa fere latitudine atq ille congestus ex
materia fuerat agger. ubi aut̃ sfaciũ intermũros aut
imbecillitas materiae postulare uideretur pilȩ interpo¬
nuntur: transuersaria tigna iniciuntur quae firmoa¬
mẽto eẽ possint: & quicquid est concignatũ cracibus
consternitur: cratesq luto integuntur. subeectom¬
les dextra atq sinistra muro tectus aduersus pluter ob¬
iecto oꝑi quaccũq usui essent sine ꝑiculo supportat ce¬

Expanded text:
administrare et reficere instituit. nam ubi tantos suos administrare et reficere instituit. nam ubi tantos suos labores et apparatus male cecidisse viderunt, indutiisque per scelus violatis suam virtutem inrisui fore perdoluerunt, quod, unde agger omnino conportari posset, nihil erat reliquum, omnibus arboribus longe lateque in finibus Massiliensium excisis et convectis, aggerem novi generis atque inauditum ex latericiis duobus muris senum pedum crassitudine atque eorum murorum contignatione facere instituerunt aequa fere altitudine, atque ille congesticius ex materia fuerat agger. ubi aut spatium inter muros aut imbecillitas materiae postulare videretur, pilae interponuntur, traversaria tigna iniciuntur, quae firmamento esse possint, et quidquid est contignatum, cratibus consternitur, crates luto integuntur. sub tecto miles dextra ac sinistra muro tectus, adversus plutei obiectu, operi quaecumque sunt usui, sine periculo subportat. ce
Abbreviated transcription (Latin):
perẽt. & prius haec oĩa consumerentur. q̃ quẽ ad modũ acci¬
disset aĩaduerti posset. Nostri repentina fortuna permoti
arma quae possunt arripuĩt. alii ex castris sese incitãt. fit
in hostes impetus eoꝵ sed muro sagictit tormẽtisq. fugiẽtes
ꝓsequi prohibebantur. Nla sub murũ se recipiũt. Ibiq musculũ
turrimq latericiã libere incendũt. Ita multoꝵ mensiũ labor
hostiũ pfidia et ui tempestatis puncto tp̃ris interiit. Tentaue¬
rũt hoc iddem massilienses postero die eandem nacti tem¬
pestatẽ maiori cum fiducia ad alterã turrẽ aꝯgerẽq erupti¬
one puignauerũt. multũq ignẽ intulerũt. Sedut superi¬
oris tpris contentionẽ nr̃i omnẽ remiserãt: ita proximi diei
casu admoniti omnia ad defensionẽ parauerãt. Itaq multis
interfectis reliquos imperfectare in oppidũ repulerũt. Tre¬
bonius ea quae sunt amissa multo maiore studio milicũ

Expanded text:
perent et prius haec omnia consumerentur, quam quemadmodum acciperent et prius haec omnia consumerentur, quam quemadmodum accidisset, animadverti posset. nostri repentina fortuna permoti arma quae possunt adripiunt, alii ex castris sese incitant. fit in hostis impetus eorum, sed de muro sagittis tormentisque fugientes persequi prohibentur. illi sub murum se recipiunt ibique musculum turrimque latericiam libere incendunt. ita multorum mensum labor hostium perfidia et vi tempestatis puncto temporis interiit. temptaverunt hoc idem Massilienses postero die. eandem nacti tempestatem maiore cum fiducia ad alteram turrim aggeremque eruptione pugnaverunt multumque ignem intulerunt. sed ut superioris temporis contentionem nostri omnem remiserant, ita proximi diei casu admoniti omnia ad defensionem paraverant. itaque multis interfectis reliquos infecta re in oppidum reppulerunt. Trebonius ea quae sunt amissa multo maiore militum studio
Abbreviated transcription (Latin):
om̃s curam et diligentiã remittũt. Caesar N. ꝑ lr̃as Trebonio
magnoꝑe mandauerat ne peruim oppidũ expugnare pate¬
retur: ne grauius permoti milites & defectiõis odio. & cõtemp¬
tione sui & diutmo labore om̃s puberes interficerẽt. qđ se
facturos minabantur: egreq̃. tunc sunt retenti: quin oppi¬
dum irrumperẽt. grauitenq eam rẽ pculerũt. ꝗstetisse per
treboniũ quominus oppido potirentur uidebatur.At hostes
sine fide tp̃s atq occasionẽ friudis ac doli quaerũt. Interiec¬
tisq aliquot dieb nr̃is languẽtibus atq aiõ remissis subito
meridiano epre cũ alius discessiss&. alius ex diutino labore
in ip̃is opib quicti se dedisset: oĩa uõ arma reposiea cõtem¬
ptaq essent portis se foras eruperũt. secundo magnoque
uento ionẽ opibus inferũt. hũc sic distulie uentus uti uno
tpre agger plutei. testudo turris. cormẽtaqͥ. flamam acci¬

Expanded text:
omnes curam et diligentiam remittunt. Caesar enim per litteras Trebonio omnes curam et diligentiam remittunt. Caesar enim per litteras Trebonio magnopere mandaverat, ne per vim oppidum expugnari pateretur, ne gravius permoti milites et defectionis odio et contemptione sui et diutino labore omnes puberes interficerent; quod se facturos minabantur aegreque tunc sunt retenti, quin oppidum inrumperent, graviterque eam rem tulerunt, quod stetisse per Trebonium, quominus oppido potirentur, videbatur. At hostes sine fide tempus atque occasionem fraudis ac doli quaerunt, interiectisque aliquot diebus, nostris languentibus atque animo remissis, subito meridiano tempore, cum alius discessisset, alius ex diutino labore in ipsis operibus quieti se dedisset, arma vero omnia reposita contectaque essent, portis se foras erumpunt, secundo magnoque vento ignem operibus inferunt. hunc sic distulit ventus, uti uno tempore agger plutei testudo turris tormenta flammam conci
Abbreviated transcription (Latin):
tio belli consistit militesq auersi a proelio adstudiũ audien¬
di et cognoscendi feruntur. Uhi hostes ad legatos excitũq per¬
uenerũt. uniuersi se ad pedes proiiciũt. orat ut aduentus
caesaris expectetur. Captam suã urbẽ uidere oꝑa perfecta
turrem subrutã: Itaq a defensione desistere. nullã exorir
moram posse. quominus cũ uenisset. si impata nõ facerẽt
ad nutum euestigio diriperentur. docent si oĩo turris conai¬
disset. non posse milites contineri. quin sse praedae in urbẽ
irrumperent. urbemiq delerent. haec atq eiusdem gn̾is com¬
plura. ut ab hõib doctis magna cũ misericordia fietuq pronĩ¬
ciantur. quib rebus cõmoti legati milites ex opere de: ducũt.
oppugnatiõe desistũt. operibus custodias relinquũt. induciaꝵ
qͣdam gñe misericordia facto aduentus caesaris expectatur.
nullum ex muro. nullum a nr̃is mittitur telũ. ut re cõsecta

Expanded text:
tio belli consistit, militesque aversi a proelio ad studium audientio belli consistit, militesque aversi a proelio ad studium audiendi et cognoscendi feruntur. ubi hostes ad legatos exercitumque pervenerunt, universi se ad pedes proiciunt; orant, ut adventus Caesaris expectetur. captam suam urbem videre, opera perfecta, turrim subrutam; itaque ab defensione desistere. nullam exoriri moram posse, quominus cum venisset, si imperata non facerent ad nutum, e vestigio diriperentur. docent, si omnino turris concidisset, non posse milites contineri, quin spe praedae in urbem inrumperent urbemque delerent. haec atque eiusdem generis complura ut ab hominibus doctis magna cum misericordia fletuque pronuntiantur. Quibus rebus commoti legati milites ex opere deducunt, oppugnatione desistunt; operibus custodias relinquunt. indutiarum quodam genere misericordia facto adventus Caesaris expectatur. nullum ex muro, nullum a nostris mittitur telum; ut re confecta
Abbreviated transcription (Latin):
prȩcipitataq muro in musculum deuoluũt. ictũ firmitas
materię sustinet. & quicquid accidit fastigio musculi de¬
labitur. Id ubi uident mutãt consiliũ cupas teda ac pi¬
ce refertas incendunt. easq de muro in musculũ deuoluũt.
inuolueae labuntur. delapsȩ ab lateribus longuris furcique
ab opere remouentur. Interim sub musculo milites uectibua
infima saxa turris hostiũ quibus fundamẽta continebantur
conuellũt. musculus ex turri lacericia a nr̃is celis cormen¬
tisq defenditur: hostesq ex nuro ac turrib submouẽtur nõ
datur libera muri defendendi facultas. complurib iã lapidi¬
bus ex illa quę̧ suberat turri subductis repencina ruina pa
eius turris concidit: ꝑs reliqua conseques ꝓcumbebat : cũ hoses
se se porta fonas uniuersi proripiũt ad legatos acq ad excitũ
supplices manus tendunt. qua noua re oblata ois adminisbra¬

Expanded text:
praecipitataque muro in musculum devolvunt. ictum firmitas praecipitataque muro in musculum devolvunt. ictum firmitas materiae sustinet, et quidquid incidit, fastigio musculi elabitur. id ubi vident, mutant consilium; cupas taeda ac pice refertas incendunt easque de muro in musculum devolvunt. involutae labuntur, delapsae ab lateribus longuriis furcisque ab opere removentur. interim sub musculo milites vectibus infima saxa turris hostium, quibus fundamenta continebantur, convellunt. musculus ex turri latericia a nostris telis tormentisque defenditur; hostes ex muro ac turribus submoventur; non datur libera muri defendendi facultas. compluribus iam lapidibus ex illa quae suberat turri subductis repentina ruina pars eius turris concidit, pars reliqua consequens procumbebat, cum hostes se porta foras universi proripiunt, ad legatos atque exercitum supplices manus tendunt. Qua nova re oblata omnis administra
Abbreviated transcription (Latin):
culi tegendi cã ponant collocentur: eo suꝑ cigna bipedalia
miiciũt. eaq̃. laminis clauisq̃ religãt: Ad extremũque
musculi tectum trabesq. extremas: quadratas tegulas
iiii. petentes defigũt digitos quȩ lateres qui suꝑ musculos
struantur contineãt. Ita fastigiato atq ordiatim struc
to trabes quae erãt in capreolis collocatȩ laterib luto mus¬
culus ut ab igne qui ex muro iaceretur tutus eẽt contegi¬
tur: suꝑ laceres coria inducuntur: ne canalib aqua ĩmis¬
sa lati eres diluere possdui coria aũt ne rursus igne ac la¬
pidibus corrumpantur centonibus conteguntur. hoc opus
õẽ tectũ uineis ad ip̃am turrẽ ꝑficiũt. subitoq mopinãtib
hostibus machinatiõe nauali phalangis subiectis ad turrĩ
hostiũ admouẽt: ut aedificio iungant. quo malo pterriti
subito oppidani saxa ꝗ̃ maxima possunt. uectibus promouẽt.

Expanded text:
culi tegendi causa ponant collocentur. eo super tigna bipedalia culi tegendi causa ponant collocentur. eo super tigna bipedalia iniciunt eaque aminis clavisque religant. lad extremum musculi tectum trabesque extremas quadratas regulas iiii patentis digitos defigunt, quae lateres, qui super musculo struantur, contineant. ita fastigato atque ordinatim structo ut trabes erant in capreolis collocatae, lateribus lutoque musculus, ut ab igni qui ex muro iaceretur tutus esset, contegitur. super lateres coria inducuntur, ne canalibus aqua immissa lateres diluere posset. coria autem ne rursus igni ac lapidibus corrumpantur, centonibus conteguntur. hoc opus omne tectum vineis ad ipsam turrim perficiunt subitoque inopinantibus hostibus machinatione navali phalangis subiectis ad turrim hostium admovent, ut aedificio iungatur. Quo malo perterriti subito oppidani saxa, quam maxima possunt, vectibus promovent,
Abbreviated transcription (Latin):
niti parietes laceribus excruebant : runsusq aliam
pnsionẽ ad aedificandum sibi locum expediebãt. ubi tp̃us
alterius contabulatiõis uidebatur: tigna itẽ ue primo tecta
&xtremis laterib instruebant: ex eaq contignatiõe nir¬
sus sũmãq contabulatiõem storiasq eleuabant. Ita tuto
ac smne ullo uulnere ac periculo sex tabulata extruxe¬
runt. fenestras quibus in locis uisum est adtormenta
mutenda struendo reliquerũt. ubi ex ea turri quȩ arcũ
essent opera tueri se posse confisi sunt: musculũ pedũ
Ix longum ex materia bipedali quẽ ip̃i curri latericia
ad hostium turrem murũq pducerẽt facere instituert̃
cus musculi haer erat forma. duac primũ trabes in solo
aeque longe distantes interse pedes iiIi. collocantur
inq eis columnellae pedum in alcitudinẽ .U. defiguntur.
has inter se molli fastigio coniungũt: ubi tigna quae mus¬

Expanded text:
niti parietes lateribus exstruebant, rursusque alia niti parietes lateribus exstruebant, rursusque alia pressione ad aedificandum sibi locum expediebant. ubi tempus alterius contabulationis videbatur, tigna item ut primo tecta extremis lateribus instruebant exque ea contignatione rursus summam contabulationem storiasque elevabant. ita tuto ac sine ullo vulnere ac periculo vi tabulata exstruxerunt fenestrasque, quibus in locis visum est, ad tormenta mittenda in struendo reliquerunt. Ubi ex ea turri quae circum essent opera tueri se posse sunt confisi, musculum pedes lx longum ex materia bipedali, quem a turri latericia ad hostium turrim murumque perducerent, facere instituerunt. cuius musculi haec erat forma. duae primum trabes in solo aeque longae distantes inter se pedes iiii collocantur inque eis columellae pedum in altitudinem v defiguntur. has inter se capreolis molli fastigio coniungunt, ubi tigna quae mus
Abbreviated transcription (Latin):
tes extruerentur : eamq contabulationẽ sũmam la¬
terib lutoq constrauerãt: ne quid ignis hostiũ noce
posset : cenconesq insuper mieterũt: ne aut cela
cormẽtis missa tabulationẽ perfrigerẽt aut saxa
ex cacapultis lateritiũ discucerent. storias aut ex
funibus anchorariss .iiII. m longicudinẽ parietum
turris latas .iiII. pedes fecerũt. easq. ex tribus ptib
quae ad hostes uergebant eminentib parib trabib
circũ turrem praẽpendentes religauerũt qđ unũ
gnus tegumẽti aliis locis erãt experti nullo telo ne
tormento traiici posse. ubi uõ ea psturris quȩ enit
perfecta tecta atq. munita est ab omni ictu hustiũ.
pluceos ad alia oꝑa adduxerũt. Turris cectũ pse ipsum
pnsionib ex contignatiõe prima suspendere ac colle
coepũt: Ubi quantũ storiarũ demissio patiebat᷑: tan¬
tum eleuabant: mera haec tegmenta abditi atq mu¬

Expanded text:
tes extruerentur; eamque contabulationem summam lates extruerentur; eamque contabulationem summam lateribus lutoque constraverunt, nequid ignis hostium nocere posset, centonesque insuper iniecerunt, ne aut tela tormentis missa tabulationem perfringerent, aut saxa ex catapultis latericium discuterent. storias autem ex funibus ancorariis tres in longitudinem parietum turris latas iiii pedes fecerunt easque ex tribus partibus quae ad hostes vergebant, eminentibus trabibus circum turrim praependentes religaverunt; quod unum genus tegimenti aliis locis erant experti nullo telo neque tormento traici posse. ubi vero ea pars turris, quae erat perfecta, tecta atque munita est ab omni ictu hostium, pluteos ad alia opera abduxerunt; turris tectum per se ipsum pressionibus ex contignatione prima suspendere ac tollere coeperunt. ubi quantum storiarum demissio patiebatur, tantum elevarant, intra haec tegimenta abditi atque mu
Abbreviated transcription (Latin):
quendum hostem ꝓcurrebãt. patebat hoc quaꝗꝰ uersus
pedes .xxx. sed parietũ crassitudo pedũ .U. postea uõ
alcitudmnẽ curris elata. Id hac rõe ꝑfectũ est sbi tums
altitudo perducta est. id contabula tiõis cã m panictes
nistruxerũt ita ut capita tignoꝵ extrema parictũ siu¬
cura tegerentur: ne quid emmeret: ubi ignis hostuim
adhaeresceret. hanc insuꝑ contignationẽ qua tectũ
plucei ac uineaꝵ pas sum est latericulo astruxũt
supraq eum locũ duo tigna tnsuersa micterĩt. ueno
longe ab extremis parictib ꝗb suppenderẽt: cã contipu¬
tionẽ quac turri tegimẽto esset futura supraq cati¬
gna directo trinsuersas trabes mieterũt: etiq assenb
assidibus religauerũt. has trabes paulo longiores aẽo
eminentiores ꝗ̃ extremi parietes erãt effecerũt: VUt
esset ubi tegmẽta ꝑpendere poasẽt. ad defendendo
ictus ac repellendos cũ inter eã contignationẽ parie¬

Expanded text:
quendum hostem procurrebant. patebat haec quoquoversus quendum hostem procurrebant. patebat haec quoquoversus pedes xxx, sed parietum crassitudo pedes v. postea vero,altitudinem turris elata. id hac ratione perfectum est. Ubi turris altitudo perducta est ad contabulationem, eam in parietes instruxerunt, ita ut capita tignorum extrema parietum structura tegerentur, nequid emineret, ubi ignis hostium adhaeresceret. hanc insuper contignationem, quantum tectum plutei ac vinearum passum est, latericulo adstruxerunt supraque eum locum duo tigna transversa iniecerunt non longe ab extremis parietibus, quibus suspenderent eam contignationem quae turri tegimento esset futura, supraque ea tigna derecto transversas trabes iniecerunt easque axibus religaverunt. has trabes paulo longiores atque eminentiores quam extremi parietes erant, effecerunt ut esset ubi tegimenta praependere possent ad defendendos ictus ac repellendos, cum infra eam contignationem parie
Abbreviated transcription (Latin):
uitae piculũ adire cogebãt. Itaq ex eo nũo nauiũ nul¬
la desyderata est. ex massiliensiũ classe quinq. sunt
depressȩ: quatuor captę. Una cũ nasidianis profugit.
quae om̃s citeriorẽ hispaniã petiuerũt. At ex reliquis
una praemissa massiliã huius nuncii perferendi gr̃a:
cum iam appropinquaret urbi. omnis sese multitudo
ad cognoscendum effudit. At re cognita tantus luctus
excepit: ut urbs ab hostib capta eodem uestigio uidere¬
tur. Massilienses tñ nihilo segnius ad defensionẽ urbis
reliqua apparare coeperũt. Est aut̃ aiãduersus locus¬
ab legionariis qui dextram ꝑtẽ opis administrabant.
ex crebris hostiũ eruptiõib magno sibi ecse praesidio.
si pro castello ac receptaculo turrim ex latere sub muro
fecissent: quã primo ad repentinos incursus humilem
paruãq. feterant. huc se referebãt. hinc si qͦ maiorop¬
presserat uis propugnabant. hinc ad repellendũ & ꝑse¬

Expanded text:
vitae periculum adire cogebant. itaque ex eo numero navium nulvitae periculum adire cogebant. itaque ex eo numero navium nulla desiderata est; ex Massiliensium classe v sunt depressae, iiii captae, una cum Nasidianis profugit; quae omnes citeriorem Hispaniam petiverunt. at ex reliquis una praemissa Massiliam huius nuntii perferendi gratia cum iam adpropinquaret urbi, omnis sese multitudo ad cognoscendum effudit, et re cognita tantus luctus excepit, ut urbs ab hostibus capta eodem vestigio videretur. Massilienses tamen nihilo setius ad defensionem urbis reliqua apparare coeperunt. Est animadversum ab legionariis, qui dextram partem operis administrabant, ex crebris hostium eruptionibus magno sibi esse praesidio posse, si ibi pro castello ac receptaculo turrim ex latere sub muro fecissent. quam primo ad repentinos incursus humilem parvamque fecerunt. huc se referebant; hinc, siqua maior oppresserat vis, propugnabant; hinc ad repellendum et prose
Abbreviated transcription (Latin):
uõ cõmuncti albicis quominus pugna deficiebat. neq
multum cedebãt uirtute nr̃is simł & minorib nauib
magna eminus missa multitudo teloꝵ multa nr̃is de
ĩprouiso imprudentib atq impeditis uulnera inferebãt.
conspicateq naues triremes duę̧ nauẽ .D. bruti. quȩ ex
signo facile agnosci poterat: duab ex ptib se se in eã inci¬
tauerãt. Sed tanta re prouisa brutus celeritate nauis
usus est: ut puo momẽto añcederet. Illȩ̨ adeo grauiter
interse incitatę conflixerũt: ut uehementissime utreq
ex concursu laborarẽt. Altera uõ ꝑfracto rostro tota colla¬
befieret. qua re aĩaduersa. quae proxime ei loco ex bruti
classe naues erãt in eas impeditasimpetũ faciũt: cele¬
riterq ambas deprimũt. Sed nasidianę naues nulli usui
fuerũt: celeriterq. pugna excesserũt. Non enim has aut
respectus prĩȩ aut propinquoꝵ praecepta ad extremũ

Expanded text:
vero coniuncti Albici comminus pugnando deficiebant neque vero coniuncti Albici comminus pugnando deficiebant neque multum cedebant virtute nostris. simul ex minoribus navibus magna vis eminus missa telorum multa nostris de improviso imprudentibus atque inpeditis vulnera inferebant. conspicataeque naves triremes duae navem D. Bruti, quae ex insigni facile agnosci poterat, duabus ex partibus sese in eam incitaverant. sed tantum re provisa Brutus celeritate navis enisus est ut parvo momento antecederet. illae adeo graviter inter se incitatae conflixerunt, ut vehementissime utraque ex concursu laborarent, altera vero praefracto rostro tota conlabefieret. qua re animadversa, quae proximae ei loco ex Bruti classe naves erant, in eas inpeditas impetum faciunt celeriterque ambas deprimunt. Sed Nasidianae naves nullo usui fuerunt celeriterque pugna excesserunt. non enim has aut conspectus patriae aut propinquorum praecepta ad extremum
Abbreviated transcription (Latin):
tute. & cuiusq aetatis amplissimi nominatim euatiti at¬
q obsecrati naues conscenderãt: Ut siquid aduersi accidis¬
set. ne ad conandum quiđ sibi quicꝗ̃ reliqui fore uiderẽt
Si superauissent uel domestics opib uel extraneis au¬
xiliis de salute urbis confiderẽt. cõmisso proelio massi¬
liensibus res nulla ad uirtutẽ defuit. Sed memores eoꝵ
praeceptoꝵ quae paulo añ ab suis accepãt. hoc aĩo de¬
certabant: ut nullum aliud tp̃iis ad conandũ hĩturi
uiderentur: & quib in pugnãdo uitae periculũ accide¬
rat: non ita multo reliquoꝵ ciuiũ factũ añcedere exis¬
timarẽt. quib urbe capta eadem esset belli forcuna
patiẽda: deductisq nr̃is pa lacim nauib. & artificio
gubernatoꝵ mobilitati nauiũ locus dabatur. & si quãdo
nrĩ facultatem nacti. ferreis iniectis manib nauem
religauerãt. Undiq suis laborãtib succurrebãt. Neq

Expanded text:
tute et cuiusque aetatis amplissimi nominatim evocati attute et cuiusque aetatis amplissimi nominatim evocati atque obsecrati navis conscenderant, ut siquid adversi accidisset, ne ad conandum quidem sibi quicquam reliqui fore viderent; si superavissent, vel domesticis opibus vel externis auxiliis de salute urbis confiderent. Commisso proelio Massiliensibus res nulla ad virtutem defuit. sed memores eorum praeceptorum, quae paulo ante ab suis acceperant, hoc animo decertabant, ut nullum aliud tempus ad conandum habituri viderentur, et quibus in pugna vitae periculum accideret, non ita multo se reliquorum civium fatum antecedere existimarent, quibus urbe capta eadem esset belli fortuna patienda. diductisque nostris paulatim navibus et artificio gubernatorum et mobilitati navium locus dabatur, et siquando nostri facultatem nacti ferreis manibus iniectis navem religaverant, undique suis laborantibus succurrebant. neque