comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
quereretur. Gr̃a data est. ut leximpleretur. Neq em̃
suo uicio ñ implebat᷑ lex: s. uicio prudentiȩ carnis.
Quod uicium ꝑ legem demonstrandum: ꝑ gr̃am sa¬
nandum fuit. Qd eñi impossibile erat legi in quom
firmabatur ꝑ carnem. misit d̾s filium suum in sumi¬
litudine carnis peccati. et de peccato damnauit peccꝰ¬
tum incarne: ut iusticia legis impleretur in nobis.
qui ñ scdm carnem ambulamꝰ. s scd̾m sp̃m. Unde et¬
in isto ꝓpħico testimonio. consummabo inquit suꝑ
domũ isrł. et suꝑ domũ iuda testamentũ noũu. Qd
ẽ consũmabo: nisi implebo: Non scđ̾m testamentum
qͦd feci patribus eorum. in die qua app̃hendi manum
eorum. ut eicerem eos de terra egypti. Ergo illud uetuᷤ
erat: quia hoc nouum ẽ: Unde igitur ilud uetus hoc
nouum. cũ lex eadem impleat᷑ ꝑ testam̃tũ nouũ. que
aixit in uetere ñ concupisces: Quia ipsi inquit ñ ꝑse¬

Expanded text:
quaereretur, gratia data est, ut lex inpleretur. neque enim quaereretur, gratia data est, ut lex inpleretur. neque enim suo uitio non inplebatur lex, sed uitio prudentiae carnis. quod uitium per legem demonstrandum, per gratiam sanandum fuit; quod enim inpossibile crat legis, in quo infirmabatur per carnem, misit deus filium suum i 11 similitudine carnis peccati et de peccato damnauit peccatum in carne, ut iustitia legis inpleretur in nobis, qui non secundum carnem ambulamus, sed sin isto prophetico testimonio, Consummabo, inquit, super domum Israel et super domum Juda Testamentum Novum: quid est, Consummabo, nisi, Implebo? non secundum Testamentum quod feci patribus eorum in die qua apprehendi manum eorum, ut educerem eos de tererat, quia hoc novum est. Unde igitur inouum, cum lex eadem inpleatur per testamentum nouum, quae dixit in uetere: non concupisces ? quia ipsi, inquit, non perse
Abbreviated transcription (Latin):
tis impus. s ꝑ gr̃am. Hoc quippe agit uiuificans
sp̃c: sine quo littera occidit. Si enim data eẽt lex
quȩ posset uiuificare: omnino ex lege ẽẽt iusticia.
S conclusit om̃ia scriptura sub peccato. ut ꝓmissio
ex fide iħu xp̃i daretur credentib. Ex hac ꝓmissio¬
ne:. hoc est ex d̃i beneficio. ipsa lex impletur. Sine qͣ
ꝓmissione p̾uaricatores facit. uł usq ad effectum
mali oꝑis. si etiam repagula timoris concupiscen¬
tiȩ flamma transcenderit. uł certe in sola uolunta¬
te: si timor penȩ suauitatem libidinis uicerit. Quod
enim ait. conclusit scriptura om̃ia sub peccato. ut
ꝓmissio ex fide iħuxp̃i daretur credentibus. ipsius
conclusionis utilitas dicta ẽ. Nam conclusit ad quos
usus. nisi quemadmodũ alibi dicit. prius autẽ quã
ueniret fides sub lege custodiebamur. conclusi in eã
fidem que postea reuelata ẽ: Lex gͦdata ẽ. ut gracia

Expanded text:
tis impiis, sed per gratiam; hoc quippe agit uiuificans tis impiis, sed per gratiam; hoc quippe agit uiuificans spiritus, sine quo littera occidit. s i enim data esset lex, quae posset uiuificare, omnino ex lege esset iustitia. sed conelusit scriptura omnia sub peccato, ut prom i ssio ex fide Iesu Christi daretur credentibus. ex hac promissione, hoc est ex dei beneficio, ipsa lex inpletur, sine qua promissione praeuaricatores facit uel usque ad cffectum mali operis, si etiam repagula timoris concupiscentiae flamma transcenderit, uel certe in sola uoluntate, si timor poenae suauitatem libidinis uicerit. quod enim ait: conclusit scriptura omnia sub peccato, ut promissio ex fide Iesu Christi daretur credentibus, ipsius conclusionis utilitas dicta est. nam \'conclusit\' ad quos usus, nisi quemadmodum alibi dicit: prius autem quam ueniret fides, sub lege custodie b amur conclusi in cam fidem quae postea reuelata est? lex ergo data est, ut gratia
Abbreviated transcription (Latin):
dicens. cognosce dñm. quia om̃s cognoscent me: a
minore usq ad maiorem eorum. quia ꝓpitiꝰ ero ini¬
quitati eorum. et peccata eoꝵ ñ memorabor ultra.
Quid ad hec dicimus: Nempe in ueterib libris. aut
nusquã. aut difficile: prẽt hunc ꝓpħicum locũ legit᷑.
facta commemoratio testamenti noui. ut om̃inoᷤ
ipso nomine appellaretur. Nam multis locis hoc
significat᷑. et p̾nunciatur futurũ: s ñ ita ut etiam
nomen legatur exp̃ssum. Considera igitur diligent̃
quã differentiam int̾ duo testamenta. id est uetus
et nouum ds ẽẽ testatus sit. Cum dixisset ñ scđm tes¬
tamentũ quod fecipatribus eorum in die qua app̃¬
hendi manũ eorum. ut eicerem eos de t̾ra egypti. ui¬
de quid adiunxit. Quia ipsi ñ ꝑseuerauerunt in tes¬
tamento meo. uicio eoꝵ deputat. qͦd in testamento
di ñ ꝑmanserunt. ne lex quam tunc acceꝑunt. cul¬
panda uideatur. Ipsa est enim quam ñ uenit xp̃c
soluere s implere: ñ tam̃ ꝑ eandem legem iustifica¬

Expanded text:
scent me a minore usque ad maiorem eorum, quia propitius ero iniquitati eorum et peccata eorum non memoraborultra. quid ad haec dicemus? nempe in ueteribus libris aut nusquam aut difficile praeter hunc propheticum locum legitur facta commemoratio testamenti noui, ut omnino ipso nomine appellaretur. nam multis locis hoc significatur et praenuntiatur futurum, sed non ita, ut etiam nomen legatur expressum. considera igitur diligenter quam differentiam inter duo testamenta, id est netus et nouum, deus esse testatus sit. Cum dixisset: non secundum testamentum, quod feci patribus eorum in die, qua adprehendi manum eurum, ut eicerem eos de terra Aegypti, uide quid adiunxit: quia ipsi non perseuerauerunt in testamento meo. uitio eorum deputat. quod in testamento dei non permanserunt, ne lex, quam tunc acceperunt, culpanda uideatur.. ipsa est enim, quam non uenit Christus soluere, sed inplere, non tamen per eandem legem iustifica
Abbreviated transcription (Latin):
ret. Curgͦ baptizandis uł symbolũ tradimꝰ. redden¬
dumq poscimꝰ: Nichil enĩ tale factum ẽ. erga illos
qͦs ꝑ mare rubrũ ds ab egyptus liberauit. Si autẽ rec¬
te intelligunt hoc significari p̾cedentib mysterus
de sanguine ouis postib illito. et de arimis sincerita¬
tis & ueritatis. cur ñ etiã illud consequent̃ intelligũt.
ipsã ab egyptus separationẽ significare discessionem¬
a peccatis. quã baptitandi ꝓfitentur: Ad hoc enĩ ꝑti¬
net qͦd a petro dictũ ẽ: agitẽ penitentiã. & baptiretur
unꝰqͥsq ur̃m in nomine dñi nr̃i iħu xp̃i. Tanqu̾a di¬

Expanded text:
imus reddendumque poscimus? nihil enim tale factum est erga illos, quos per mare rubrum deus ab Aegyptiis liberauit. si autem recte intellegunt hoc significari praecedentibus mysteriis de sanguine ouis postibus inlito et de azymis sinceritatis et ueritatis, cur non etiam illud consequenter intellegunt ipsaa peccatis, quam baptizandi profitentur? Ad hoc enim pertinet quod a Petro dictum est, Agite poenitentiam, et baptizetur unusquisque vestrum in nomine D
Abbreviated transcription (Latin):
datum fefellit me. et per illud occidit. Itaq lex quidẽ
sc̃a. et mandatum sc̃m et iustum et bonum. Quod gͦ
bonum est. michi factum ẽ. mors: Absit. Si peccatũ
ut appareat peccatum.ꝑ bonum michi oꝑatum ẽ
mort̾e. ut fiat suꝑ modum peccans peccatum ꝑ man¬
datum. Scimꝰenim quia lex sp̃ualis est: ego autem
carnalis sum uenundatus sub peccato. Quod enim
operor ignoro. Non enim quod uolo hoc ago: s quod
odi illud facio. Si autem quod nolo hoc facio: consen¬
ñ habitat in me: hoc est in carne mea bonũ. Nelle¬
enim adiacet michi: ꝑficere autẽ bonum ñ. Non
eñi quod uolo facio bonũ: s: quod nolo malũ hoc ago.
Si autem quod nolo hoc facio. iam ñ ego oꝑor illud. s
quod habitat in me peccatum. Inuenio gͥ legem uo¬
lenti michi facere bonum: qm̃ michi malũ adiacet.

Expanded text:
datum fefellit me et per illud occidit. itaque lex quidem datum fefellit me et per illud occidit. itaque lex quidem sancta et mandatum sanctum et iustum et bonum. quod ergo bonum est, ut appareat peceatum, per bonum mihi operatum est mortem, ut fiat super modum peccans peccatum per mandatum. scimus enim. quia lex spiritalis est: ego autem carnalis sum uenundatus sub peccato. quod enim operor, ignoro; non enim quod uolo, hoc ago, sed quod odi, illudfaeio. si autem quod nolo, hoc facio, consennon habitat in me, hoc est in carne mea, bonum. enim adiacet mihi, perficere autem bonum non. non enim quod uolo facio bonum, sed quod nolo malum, hoc ago. si autem quod nolo ego hoc facio, iam non ego operor illud, sed quod habitat in me peccatum. iunenio ergo legem nolenti mihi facere bonum.
Abbreviated transcription (Latin):
cuncisionẽ. uł sabbatũ. uł quid aliud umbratilis sa¬
cramenti. ac ñ totum ꝓpt̾ hoc dicat. quod littera pro¬
hibens peccatum ñ uiuificat hominem. s potius
occidit augendo concupiscentiam. et iniquitatem
p̃uaricatione cumulando. nisi liberet gr̃a ꝑ legem
fidi. que ẽ: in xp̃o iħu. cum diffunditur caritas in
enim dixisset ut seruiamꝰ in nouitate sp̃c. et ñ in ue¬
tustate littere: quid gͦ dicemus inquit: lex peccatũ
est: Absit. S peccatum ñ cognoui nisi ꝑlegem. Nam
concupiscentiam nesciebam. nisi lex diceret: ñ con
cupisces. Occasione autem accepta peccatum ꝑ man¬
datum: oꝑatum ẽ. in me om̃em concupiscentiã. Sine
lege enim peccatum mortuum erat. E go autem ui¬
uebam aliquando sine lege. Adueniente autem man¬
dato. peccatum reuixit. ego autem mortuus sum. et
inuentu ẽ mͥ mandatum qͦd erat in uitam hoc ẽẽ
in mortem. Peccatum enĩ occasione accepta ꝑ man¬

Expanded text:
cumcisionem uel sabbatum uel quid aliud umbratilis sacumcisionem uel sabbatum uel quid aliud umbratilis sacramenti, ac non totum propter hoc dicat, quod littera prohibens peccatum non uiuificat hominem, sed potius occidit augendo concupiscentiam et iniquitatem praeuaricatione cumulando, nisi liberet gratia per legem fidei quae est in Christo Jesu, cum diffunditur caritas in nobis. cum enim dixisset: ut seruiamus in nouitate spiritus et non in uetustate litterae, quid ergo dicemus? inquit. lex peccatum est? absit. sed peccatum non cognoui nisi per legem. nam concupiscentiam nesciebam, nisi lex dicerccatum per mandatum operatum est in me omnem concupiscentiam. sine lege enim peccatum mortuum est. ego autem uiuebam aliquando sine lege. adueniente autem mandato peccatum reuixit, ego autem mortuus sum et inuentum est mihi mandatum, quod erat in uitam, hoc esse in mortem. peccatum enim occasione accepta per man
Abbreviated transcription (Latin):
qm̃ quisquis illum diem sicut littera sonat. nunc
usq obseruat. carnalit sapit. sapere enim scđm car¬
nem mors est. et illa nouem p̾cepta. que si recte obser¬
uantur ut scripta sunt. ñ ad legem oꝑum ex qua ne¬
mo iustificatur. s: ad legem fidi ex qua iustus uiuit
ꝑtinere putanda sunt:Quis tam absurde sentiat
ministrationẽ mortis in litter is figuratam lapideis¬
ñ dici ex om̃ibus decem p̃ceptis. s ex uno solo qͦd ad
sabbatum ꝑtinet: Ubi gͦ ponimus. lex iram oꝑatur.
ubi enim ñ est lex nec p̃uaricatio. et usq ad legem pec¬
catum in mundo fuit. peccatum autem ñ deputaba¬
tur cum lex ñ eẽt. et illud quod iam tociens cõmemo¬
rauimꝰ. ꝑ legem cognitio peccati. maximeq illud ubi
euidentius expressit unde agitur. concupiscentiam
nesciebam nisi lex diceret. ñ concupisces: Quem totũ
locum attende. et uide utrum quicquam ꝓpt̾ cir¬

Expanded text:
quoniam quisquis illum diem. sicut littera sonat, nunc quoniam quisquis illum diem. sicut littera sonat, nunc usque obseruat, carnaliter sapit — sapere autem secundum carnem mors est – et illa nouem praecepta quae sic recte obseruantur, ut scripta sunt, non ad legem operum, ex qua nemo iustificatur, sed ad legem fidei, ex qua iustus uiuit, pertinere putanda sunt? quis tam absurde sentiat ministrationem mortis in litteris lapideis figuratam non dici ex omnibus decem praeceptis, sed ex uno solo quod ad sabbatum pertinet? ubi ergo ponimus: lex x ira m operatur; ubi enim non est lex, nec praeuaricatio et: usque ad legem peccatum in mundo fuit; peccatum autem non deputabatur, cum lex non esset, et illud, quod iam totiens commemorauimus: per legem cognitio peccati, maximeque illud, ubi euidentius expressit unde agitur: concupiscentiam nesciebam, nisi lex diceret: non concupisces? Quem totum locum adtende et uide utrum quicquam propter cir
Abbreviated transcription (Latin):
idoneos nos fecit ministros noui testamenti. ñ lit¬
tere s sp̃us. Littera enim occidit: sp̃s autẽ uiuificat.
Si autem ministratio mortis litteris litteris figura¬
ta in lapidibus fuit in głam. ita ut ñ possent in¬
tendere filii isrł in faciem moysi ꝓpt głam uultus
eius que euacuatur. quare ñ magis ministratio
sp̃c erit ingłam: Si enim ministratio damnationi
ingła est: multomagis abundabit ministeriũ iusti¬
cie ingła. Dici de his uerbis multa possunt: s po¬
stea fortasse oportuniuꝰ. Nunc autem aduerte quã
dicat litteram que occidit: cui econtrario uelut¬
uiuificantem ingerit sp̃m. Ea certe est ministratio
mortis in litteris figurata lapideis. et ministratio dã¬
nationis. quia lex subintrauit ut abundaret delic¬
tum. Porro autem p̾cepta ipsa tam sunt utilia fa¬
cienti atq salubria. ut nisi quis ea fecerit. uitam ha¬
bere ñ possit. An uͦ ꝓpt̾ unum p̾̃ceptum qͦd ibi de
sabbato ẽ: positum dictus est decalogus littera occidẽs

Expanded text:
nos fecit ministros Novi Testamenti, non litterae, sed spiritus. Littera enim occidit, spiritus autem vivificat. Si autem ministratio mortis in litteris figurata in lapidibus fuit in gloria, ita ut non possent intendere filii Israhel in faciem Moysi propter gloriam uultus eius quae euacuatur, quare non magis ministratio spiritus erit in gloria? si enim ministratio damnationis gloria est, multo magis abundabit ministratio iustitiae in gloria. dici de his uerbis multa possunt, sed postea forta?se oportunius. nunc autem aduerte quam dicat litteram quae occidit, cui uelut e contrario uiuificantem ingerit spiritum. ea certe est ministratio mortis in litteris figurata lapideis et ministratio damnationis, quia lex subintrauit, ut abundaret delictum. porro autem praecepta ipsa tam sunt utilia facienti atque salubria, ut nisi quis ea fecerit uitam habere non possit. an uero propter unum praeceptum, quod ibi de sabbato positum est, dictus est Decalogus littera occidens,
Abbreviated transcription (Latin):
ñ ẽẽ substantiam. Nonne attenditur ut alia omit¬
tam. etiam ñ manducare ñ eẽ substantiam: A sub¬
stantia quippe receditur: qm̃ cib substantia ẽ. S.
abstinere a cibo ñ est substantia. Et tamen substan¬
tia corporis si omnino abstinetur a cibo. ita languescit.
ita ualitudinis in equalitate corrumpitur. ita ex hau¬
ritur uirib. Ita lassitudine debilitatur. et frangit᷑.
ut si aliquo mͦ ꝑduret in uita. uix possit ad eum cibũ
reuocari: unde abstinendo uiciata est. Sic ñ est sub¬
stantia peccatum. s substantia ẽ ds. summaq sub¬
stantia. & solus uerꝰ rationalis creaturȩ cibus. Nqͦ ꝑ
inobedientiam recedendo. et ꝑ infirmitatem ñ ua¬
lendo caꝑe qd debuit. et gaudere. audis quemadmo¬
dum dicat. ꝑcussus sum sicut fęnum et aruit corme¬
ũ: qm̃ oblitus sum manducare panẽ meum. Atten

Expanded text:
non esse substantiam, nonne adtenditur, ut alia omitnon esse substantiam, nonne adtenditur, ut alia omittam, etiam non manducare non esse substantiam ? a substantia quippe receditur, quoniam cibus substantia est. sed abstinere a cibo non est substantia et tamen substantia corporis, si omnino abstinetur a cibo, ita languescit, ita ualitudinis inaequalitate corrumpitur, ita exhauritur uiribus, ita lassitudine debilitatur et frangitur, ut, si aliquo modo perduret uita, uix possit ad eum cibum reuocari, unde abstinendo uitiata est. sic non est substantia peccatum, sed substantia est deus summaque substantia et solus uerus rationalis creaturae cibus. a quo per inoboedientiam recedendo et per infirmitatem non ualendo capere, quo debuit et gaudere, audis quemadmodum dicat: percussum est sicut faenum et aruit cor meu m, quoniam oblitus sum manducare panem meum? Adt
Abbreviated transcription (Latin):
dixit. non ẽ. opꝰ sanis medicus. s egrotantib. non ue¬
ni uocare iustos s peccatores: Ubi iustos utiq sa¬
nos: peccatores autem appellauit egrotos.Cernitis¬
ne quo tendat: & quo manus porrigat hȩc disputatio:
Ut omnino frustra dictum putetur. uocabis nom̃ eius
iħm. Ipse enim saluum faciet popłm suũ a peccatis eo¬
rum. Quomͦ enim saluũ faciet. ubi nulla ẽ egritudo:
Peccata quippe a quib dicit euangłium saluum faci¬
endum populum xp̃i. substantie ñ sunt. et scđ̾m istũ¬
uiciare ñ possunt. O fr̃ bonum est. ut memineris te
ẽẽ xp̃ianum. Credere ista fortasse sufficeret. S tam̃
quia disputare uis. nec obest. immo etiam ꝓdest si
firmissima p̾cedat fides. nec existimemus peccato
naturam human̾a ñ posse uiciari. s diuinis creden¬
tes scͥpturis peccato eam ẽẽ uiciatam. quom id fieri
potuerit inquiramus. qm̃ peccatum iam didicimꝰ

Expanded text:
dixit: non est opus sanis medicus, sed aegrotantibus. non uedixit: non est opus sanis medicus, sed aegrotantibus. non ueni uocare iustos, sed p c catores, ubi iustos utique sanos, peccatores autem appellauit aegrotos. Cernitisne quo tendat ot quo manus porrigat haec disputatio ? ut omnino frustra dictum putetur: uocabis nomen eius Iesum; ipse enim saluum faciet populum suum a peccatis corum. quomodo enim saluum faciet. ubi nulla est aegritude? peccata quippe, a quibus dicit euangelium saluum faciendum populum Christi, substantiae non sunt et saluum istumstumitiarenon possunt. o frater, bonum est ut memineris te esse Christianum. credere ista fortasse suffecerit; sed tamen quia disputare uis nec obest, immo etiam prodest, si firmissima praecedat fides nee existimemus peccato humanam naturam non posse uitiari, sed diuinis credentes scripturis peccato cani esse nitiatam quomodo id fieri potuerit inquiramus. quoniam peccatum iam didicimus
Abbreviated transcription (Latin):
netur: unde uiciatum est:Audis confitentem: quid
desideras disputantem: Sana inquit animã meam.
Ab illo quere: unde uiciatum sit qd̵ sanarirogat. &¬
audi quod sequitur. Qm̃ peccaui tibi. hunc iste int̾¬
roget. ab isto querat. quod querendum putat. et di¬
cat. O tu qui clamas sana animam meã q̃m peccaui
tibi. quid est peccatum. substantia aliqua. an om̃i
substantia carens nomen. quo ñ res. ñ existentia. ñ cor¬
pꝰ aliquod.s. tantum ꝑperam facti actus exprimitur:
Respondet ille. Ita est ut dicis. ñ ẽ: peccatum aliqua
substantia. s tantum hoc nomine. ꝑperam facti actꝰ
exprimitur. Et contra iste. Quidg̾ clamas sana ani¬
mam meã. qm̃ peccaui tibi: Quomͦ potuit uiciare
animam tuam. quod substantia caret: Nonne ille
merore confectus uulneris sui.ne disputatione ab
oratione au̾teretur. breuit responderet et diceret. re¬
cede a me obsecro.cum illo potius disputa si potes qͥ

Expanded text:
netur, unde uitiatum est? audis confitentem; quid netur, unde uitiatum est? audis confitentem; quid desideras disputantem? sana, inquit, animam meam. ab illo quaere, unde uitiatum sit, quod sanari rogat; et audi quod sequitur: quoniam peccaui tibi. hunc iste interroget ab isto quaerat, quod quaerendum putat, et dicat \'o tu qui clamas sana animam meam, quoniam peccaui tibi, quid est peccatum?\' substantia aliqua an omni substantia carens nomen, quo non res, non exsistentia, non corpus aliquod, sed tantum perperam facti actus exprimitur? ̇ respondet ille: \'ita est ut dicis; non est peccatum aliqua substantia, sed tantum hoc nomine perperam facti actus exprimitur\'. ot contra iste: \'quid ergo clamas: sana animam meam, quoniam peccaui tibi? quomodo potuit uitiare animam tuam quod substantia caret?\' nonne ille maerore confectus uulneris sui. ne disputatione ab oratione auerteretur, breuiter responderet et diceret: \'recede a me, obsecro? cum illo potius disputa, si potes, qui
Abbreviated transcription (Latin):
sine uicio ullo sit conetur ostendere. et contra aꝑtissi¬
mas scripturas di. delectetur sapientia uerbi. qua
euacuatur crux xp̃i. S: plane illa ñ euacuabitur:
ista potius sapientia subu̾tetur. Nam cum hoc osten¬
derimꝰ aderit fortasse miscłia di. ut et ipsum hoc
dixisse peniteat. Primo inquit de eo disputandũ ẽ
quod ꝑ peccatum debilitata dicitur et immutata
natura. Unde ante om̃ia querendum puto inquit
quid sit peccatum. substantia aliqua. an om̃i sub¬
stantia carens nomen. quo ñ res. ñ existentia. ñ corpꝰ
aliquod s. ꝑperam facti actus exprimitur. Deinde
adiungit. Credo ita ẽ. Et siita ẽ. inquit. quomͦ potuit
humanam debilitare uł mutare naturam. quod sub¬
stantia caret: Nidete queso quomͦ nesciens nitatur eũ¬
tere: medicinalium eloquiorũ saluberrimas uoces. E
sanatur si nichil est uulneratum. nichil sauciatum.
nichil debilitatum. atq uiciatum: Porro si ẽ. quod sa¬

Expanded text:
sine uitio ullo sit, conetur ostendere et contra apertissisine uitio ullo sit, conetur ostendere et contra apertissimas Scripturas Dei delectetur sapientia uerbi, qua euacuatur crux Christi. sed plane illa non euacuabitur, ista potius sapientia subuertetur. nam cum hoc ostenderimus, aderit fortasse misericordia Dei, ut et ipsum haec dixisse paeniteat. prquod per peccatum debilitata dicitur et immutata natura. Unde ante omnia quaerendum puto, inquit, quid sit peccatum, substantia aliqua, an omnino substantia carens nomen, quo non res, non exsistentia, non corpus aliquod, sed perperam facti actus exprimitur. deinde adiungit: credo ita est et ei ita est, inquit, quomodo potuit humanam debilitare uel mutare naturam, quod substantia caret? uidete quaeso, quomodo nesciens nitatur euertere medicinalium eloquiorum saluberrimas uoces egosanatur, si nihil est uulneratum, nihil sauciatum, nihil debilitatum atque uitiatum? porro si est quod sa
Abbreviated transcription (Latin):
da ẽẽ peccata commissa. et ꝓ eis dñm exorandũ fa¬
tetur ꝓpt̾ ueniam scilicet ꝓmerendam. quia id qͦd
factum est facere infectum. multum ab isto laudata
potentia illa naturȩ: et uoluntas hominis. etiam ipso
fatente ñ potest.Quare hac necessitate restat.ut oret
ignosci. Ut autem adiuuetur ne peccet: nusquã dix̃.
Non hic legi. mirum de hac re omninc silentium.cũ
oratio dñica utrunq petendum ẽe commoneat. et
ur dimittantur nob̾ debita nr̃a: et ut ñ inducamur
in temptationem. Iulud ut preterita expientur. hoc
ut futura uitentur. Qd licet ñ fiat nisi uoluntas ad¬
sit. tam̃ ut fiat uoluntas sola ñ sufficit. Ideo ꝓ hac
re: nec suꝑflua. nec impudens d̾no immolatur ora¬
tio. Nam quid stultiꝰ quam orare ut facias qͦd in po¬
testate habeas: Iam nunc uidete qͦd ad rem maxi¬
me ꝑtinet. quomͦ humanam naturã tanꝗͣ. omĩno

Expanded text:
da esse peccata, commissa et pro eis Dominum exorandum fada esse peccata, commissa et pro eis Dominum exorandum fatetur, propter ueniam scilicet promerendam: quia id, quod factum est, facere infectum multum ab isto laudata potentia illa, natura et uoluntas hominis, etiam ipso fatente non potest; quare hac necessitate restat ut oret ignosci. ut autem adiuuetur ne peccet, nusquam dixit, non hic legit. mirum de hac re omnino silentium, cum oratio Dominica utrumque petendum esse commoneat: et ut dimittantur nobis debita nostra et ut non inducamur in temptationem, illud ut praeterita expientur, hoc ut futura uitentur. quod licet non fiat, nisi uoluntas adsit, tamen ut fiat, uoluntas sola non sufficit. ideo pro hac re nec superflua nec inpudens Domino immolatur oratio, nam quid stultius quam orare, ut facias quod in potestate habeas ? Iam nunc uidete, quod ad rem maxime pertinet, quomodo humanam naturam, tamquam omnino
Abbreviated transcription (Latin):
quodammꝰ in carne ñ sunt. utrũ gr̃a di uiuant scd̾m
sp̃m. an sibi sufficiant iam data cum crearentur pos¬
sibilitate naturȩ: et sua ꝓpͥa uoluntate. cum plenitu¬
do legis ñ sit nisi caritas. et caritas dĩ diffusa sit in cor
Tractat etiam iste de peccatis ignorantie. et dicit homi¬
nem p̃uigilare debere ne ignoret. Ideoq ẽe culpand̾a
ignorantiam.quia id homo nescit negligentia sua.
qͦd adhibita diligentia scire debuisset.dum tamen
omnia disputet potius quam ut oret et dicat. Da mͥ
ñ curasse scire:que negligentiȩ peccata etiam ꝑ sacri¬
ficia quedam legis uidebantur expiari:aliud intel¬
ligere uelle nec posse: et facere contra legem ñ intel¬
ligendo quȩ fieri uelit. Unde admonemur petere a
dõ sapientiam qui dat om̃ib affiuent̃. utiq hisom̃i¬
b qui sic petunt. et tantum petunt. quom et quan¬
tũ res tanta petenda est. Diuinitus tamen expian¬

Expanded text:
quodam modo in carne non sunt, utrum gratia Dei uiuant secundum quodam modo in carne non sunt, utrum gratia Dei uiuant secundum spiritum, an sibi sufficiant, iam data cum crearentur possibilitate naturae in sua propria uoluntate; cum plenitudo legis non sit nisi caritas, et caritas Dei diffusa sit in cordtus est nobis. Tractat etiam iste de peccatis ignorantiae et dicit, \'hominem praeuigilare debere ne ignoret, ideoque esse culpandam ignorantiam, quia id homo nescit neglegentia sua quod adhibita diligentia scire debuisset.; dum tamen omnia potius disputet, quam ut oret et dicat: da mihest eum non curasse scire, quae neglegentiae peccata etiam per sacrificia quaedam legis uidebantur expiari; aliud intellegere uelle nec posse et facere contra legem non intellegendo quae fieri uelit. unde admonemur petere a Deo sapientiam, qui dat omnibus affluenter, utique his omnibus, qui sic petunt et tantum petunt, quomodo et quantum res tanta petenda est. Diuinitus tamen expian
Abbreviated transcription (Latin):
indiget sapientia. postulet a dõ quidat omnib affiu¬
ent̃. et ñ imꝓꝑat. et dabitur ei. Postulet autem in fide
nichil hesitans. Hec est fides ad quam p̃cepta compel¬
lunt. ut lex imꝑet. fides impetret. Plingũa enim qͣm
nullus hominum domare potest.s sapientia desur¬
sum descendens. in multis offendimꝰ om̃s. Non enĩ et
linguam nullus hominum domare potest. Nec illud
quisquam istis ꝓ impossibilitate ñ peccandi similiter
obiecerit quod dictum ẽ: sapientia carnis inimica ẽ d̾i.
legi enim di non ẽ. subiecta. nec enim potest. qui autẽ
in carne sunt. dõ placere ñ possunt.Sapientiam quip¬
pe carnis dixit:ñ sapientiam desursum descendentẽ:
Et incarne ẽẽ: ñ eos qui nondum de corpore exierunt.
s: eos qui scđm carnem uiuunt significatos ẽe mani¬
festum ẽ. Non autẽ ibi ẽ. questio quȩ uersatur. Illud
est qͦd expecto abisto audire si possim. eos qui scd̃m
sp̃m uniunt et ob hoc etiam hic adhuc uiuentes ĩa

Expanded text:
o, qui dat omnibus afluenter et non inproperat, e t dabitur e i; postulet autem in fide nihil haesitans. haec est fides, ad quam praecepta conpellunt, ut lex imperet. fides impetret. per linguam enim, quam nullus hominum domare potest, sed sapientia desursum descendens, in multis offendimus omnes. non enim et linguam nullus hominum domare potest. Nee illud quisquam istis pro inpossibilitate non peccandi similiter obiecerit, quod dictum est : sapientia carnis inimica est in deum; legi enim dei non est subiecta, nec enim potest. qui ain carne sunt, Deo placere. non possunt. sapientiam quippe carnis dixit, non sapientiam de sorsum descendentem: et in carne esse non eos, qui nondum de corpore exierunt, sed eos, qui secundum carnem uiuunt, significatos esse manifestum est. non autem ibi est quaestio, quae uersatur. illud est, quod expecto ab isto audire, si possim, eos, qui secundum spiritum uiuunt et ob hoc etiam hic adhuc uiuentes iam
Abbreviated transcription (Latin):
aut̃ ꝑtinent om̃ia flagicia moꝵ maloꝵ nisi ad mun¬
di huĩ dilectionem. Ac ꝑhoc illud pͥmĩi p̃ceptũ. qͦd
Ad baptirandos ꝑtinere arbitrantur. sine bonis
morib obseruari nullo pacto potest. Nolo plurib
imimorari. Nam diligent̃ considerata ista luo ꝑre¬
cepta ita ex alterutro conexa reꝑiunt᷑. ut nec dilecti¬
o dĩ possit ẽẽ in homine si ñ diligit ꝓximũ. nec dilec¬
tio ꝑximi si ñ diligit d̾m.S. ad rem quȩ ñc̃ agit᷑ qͦd

Expanded text:
autem pertinent omnia flagitia morum malorum nisi ad munautem pertinent omnia flagitia morum malorum nisi ad mundi huius dilectionem? ac per hoc illud primum praeceptum, quod ad baptizandos pertinere arbitrantur, sine bonis moribus obseruari nullo pacto potest. nolo pluribus inmorari; nam diligenter considerata duo ista praecepta ita ex alterutro conexa reperiuntur, ut nec dilectio dei possit esse in homine, si non diligit proximum, nec dilectio proximi, si non diligit deum. sed ad re
Abbreviated transcription (Latin):
rus.s uoluntate dñi dĩ reliquũ in carne uiuat. et
cet̾a quib consequent̃ ostendit eũ ꝑtinere ad xp̃m
crucifixũ: hoc ẽ. ꝑ carnẽ passũ. qui in eiꝰ corpore eruei¬
fixis carnalib desiderus. bene uiuit ꝑ euangłium.
Quid qͦd etiã duo illa p̾cepta in quib dñsait totã
legem ꝓpħasq pendere. huic sue opinioni suffraga¬
ri arbitrantur: et sic ea cõmemorant. ut qm̃ pͥmũ pre¬
ceptũ dictũ ẽ. diliges dñm dm tuũ. ex toto corde tuo. &
ex tota aĩa tua et ex totam̃te tua. scd̾m aut̃ simile huic. diliges ꝓxi
mũ tuũ tanꝗͣ te ipsũ. pͥmũ credant ꝑtin̾e adbaptirandos. u¬
bi dilectio di p̃cipitur: scd̾m aut̃ ad baptizatos ubi uident᷑
ẽẽ mores conu̾sationis humane:sic obliti qͦd scͥptũ ẽ.
si fr̃ẽm tuũ quẽ uides ñ diligis. dm̃ quẽ ñ uides qͦmͦ
diligere poteris: Et illud aliud in eadem epła ioħis.

Expanded text:
riis, sed uoluntate domini dei reliquum in carne uiuat et riis, sed uoluntate domini dei reliquum in carne uiuat et cetera, quibus consequenter ostendit eum pertinere ad Christum crucifixum, hoc est per carnem passum, qui in eis bene vivit per Evangelium. 16. Quid, quod etiam duo illa praecepta, in quibus Dominus ait totam Legem Prophetasque pendere, huic suae opinioni suffragari arbitrantur? et sic ea commemorant, ut quoniam primum praeceptum dictum est, Diliges Dominum Deum tuum ex toto corde tuo, et ex tota anima tua, et ex mum tuum tamquam te ipsum, primum credant pertinere ad baptizandos, ubi dilectio dei praecipitur, secundum autem ad baptizatos, ubi uidentur esse mores con. uersationis humanae, sic obliti quod scriptum est: si fratrem tuum quem uides non diligis, deum, quem non uides, quomodo diligere poteris? et illud aliud in eadem epistula Ioh
Abbreviated transcription (Latin):
nͥ crucifixũ docuerat: Si aut̃ ñ ita intellig̃t. s hoc quoq ad
xp̃m crucifixĩ ꝑtinere contendũt sciant ĩ xp̃o crucifixo
multa homines dicere. et maxime qͦd uetꝰ homo nr̃
simul crucifixus est. ut euacuet᷑ corpꝰ peccati. et ultra
ñ seruiamus peccato. Unde etiam de se ipso dicit. Mi
tendant et uideant quẽadmodũ doceatur. atq dis¬
cat᷑. xp̃c crucifixꝰ. et ad eiꝰ crucẽ nou̾int ꝑtinere qͦd eti¬
ã nos in eiꝰ corpore crucifigim᷑ mundo. ubi intelligit᷑
om̃is cohercitio malarũ concupiscentiarũ. Ac ꝑhoc fi¬
eri ñ potest. ut eis qui cruce xp̃i formant᷑: ꝓfessa adul¬
teria ꝑmittant᷑. Nã et apłs petrꝰ de sacramento ipsiꝰ
crucis. hoc ẽ. passionis.xp̃i admonet. ut qͥ ea consecͣn¬
t᷑. peccare desinant. ita loquens. xp̃o gͦ passo in car¬
ne: & uos eadem cogitatione armamini.qͥa qui mor¬
tuus ẽ. carne desut peccare: ut iam ñ hominũ deside¬

Expanded text:
erat? Si autem non ita intelligunt, sed hoc quoque ad Christum crucifixum pertinere contendunt ; sciant in Christo crucifixo multa homines discere, et maxime quod vetus homo noster simul crucifixus est, ut evacuetur corpus peccati, et ultra non serviamus peccato : unde etiam de se ipso dicit, Mihtendant, et videant quemadmodum doceatur atque discatur Christus crucifixus, et ad ejus crucem noverint pertinere quod etiam nos in ejus corpore crucifigimur mundo; ubi intelligitur omnis coercitio malarum concupiscentiarum: ac per hoc fieri non potest ut eis qui cruce Christi formantur, professa adulteria permittantur. Nam et apostolus Petrus de sacramento ipsius crucis, hoc est passionis Christi, admonet, ut qui ea consecrantur peccare desinant, ita loquens: Christo ergo passo in carne et uos eadem cogitatione armamini, quia qui mortuus est carne desinit peccare, ut iam non hominum deside
Abbreviated transcription (Latin):
uiuificans sp̃c. hoc ipsum intus conscriptum facit
diligi: qͦd foris scriptum lex faciebat timeri. Inspi¬
ce hoc paululum. et in eo testimonio quod ꝑ ꝓpħã
de hac re p̾clarissimũ dictum ẽ. Ecce dies ueniunt
dicit dns. et consummabo suꝑ domũ isrł. et suꝑ do¬
mũ uda testamentũ nouum. ñ scđ̾m testamentũ
qͦd feci patribus eorum. in die qua app̃hendi manũ
eorum. ut educerem eos de terra egypti. quia ipsi ñ
ꝑseuerauerunt in testamento meo.et ego neglexi eos
mui isrł. Post dies illos dicit dñs. dabo leges meas in
cor illorum. & in mente eorum scribam eas. et ero eis

Expanded text:
uiuificans spiritus, hoc ipsum intus conscriptum facit uiuificans spiritus, hoc ipsum intus conscriptum facit diligi, quod foris scriptum lex faciebat timeri. Inspice hoc paululum et in eo testimonio quod per prophetam de hac re praeclarissimum editum est: eeee dies uenient, dicit dominus, et consum mabo sum testamentum quod disposui patribus eorum in die, qua apprehendi manum eorum, ut educerem eos de terra Egypti; quia ipsi non perseveraverunt in testamento meo, et ego neglexi eos, mui Israel. Post dies illos, dicit Dominus, dabo legem meam in cordibus eorum, et in mente eorum scribam eam . Quo s
Abbreviated transcription (Latin):
nisset indum̃tũ iusticiȩ fidi. quo induti ñ nudi in¬
ueniamur. et ꝓpt̾ hoc ingemiscimꝰ mortalit̾ p̃graua¬
ti. habitaculum nr̃m qͦd de cęlo est suꝑindui cupien¬
tes. ut absorbeatur mortale a uita: uide quid adiũ¬
gat. Qui autẽ oꝑatus ẽ: nos inquit in hoc ipsum.
d̃s. qui dedit nobis pignus sp̾e. Et post pauca intu¬
lit. Ut nos simus iusticia di i ipso. Hec ẽ. illa iu¬
sticia di. ñ qua ipse iustus est:s. qua nos ab eo facti.
Nemo gͦ xp̃ianoꝵ aberret abhac fide. quȩ sola xp̃i¬
ana ẽ. Neq quisquã cum uerecundatus fuerit di¬
cere. ꝑ nos ipsos nos fieri iustos. ñ hoc in nobis ope¬
rante gr̃a dĩ. quia uidet hoc a fidelibus et pusfer
cat. ideo sine oꝑatione gr̃ȩ di nos iustos ẽẽ ñ posse.
quia legem dedit. quia doctrinam instituit. qͥa
bona p̃cepta mandauit. Illa eni sine adiuuante
sp̃u ꝓculdubio est littera occidens. Cum uͦ adest

Expanded text:
niret indumentum iustitiae fidei, quo induti non nudi inniret indumentum iustitiae fidei, quo induti non nudi inueniamur et propter hoc ingemescimus mortalitate praegrauati habitaculum nostrum quod de caelo est superindui cupientes, ut absorbeatur mortale a uita, uide quid adiungat: qui autem operatus est nos. inquit, i n hoc ipsum deus qui dedit nobis pignus spiritus et post pauca intulit: ut nos simus iustitia dei in ipso. haec. est illa iustitia dei, non qua ipse iustus est, sed qua nos ab eo facti. Nemo ergo Christianorum aberret ab hac fide, quae sola christiana est, neque quisquam, cum uerecundatus fuerit dicere per nos ipsos fieri nos iustos non hoc in nobis operante gratia dei, quia uidet hoc a fidelibus et piis fecat ideo sine operatione gratiae dei nos iustos esse non posse, quia legem dedit, quia doctrinam instituit, quia bona praecepta mandauit. illa enim sine adiuuante spiritu procul dubio est littera occidens; cum uero adest
Abbreviated transcription (Latin):
ministrationẽ hanc. sicut miscdiam consequuti
ñ infirmemur. s abiciamꝰ occulta confusionis. ñ
ambulantes in astutia. neq dolo adulterantes uer¬
bũ di. Hanc astutiam et dolum ypocrisin uult in¬
telligi: qua uolunt iusti suꝑbi uideri. Unde et ĩ illo
psalmo que ad huius ipsius gr̃e testificationẽ com¬
memorat idem apłs: beatus inquit cui ñ imputa¬
uit dnspeccatum: neq est in ore eius dolus. Hec
est humiliũ sc̃oꝵ confessio: ñ se iactantiũ ẽẽ qͦd ñ
sunt. Et paulo post.Non enim nosmet iꝑsos inqͥt
tros ꝑ iħm. quia d̾s qui dixit de tenebris lumen
clarescere claruit in cordibus nr̃is.ad illuminati¬
oñe scientiȩ glȩ eius in faciem iħu xp̃i. Hec est sci¬
entia glorie eius. qua scimus te ipsum lumen esse
quo tenebre nr̃e illuminant᷑. Et idipsũ adtende
et ñ ex nobis. Et paulo post cum eandem gr̃am ube¬
rius in dno ihu xp̃o commendans. usq ad illud ue¬

Expanded text:
ministrationem hanc sicut misericordiam consecuti ministrationem hanc sicut misericordiam consecuti non infirmemur, sed abiciamus occulta confusionis non ambulantes in astutia neque dolo adulterantes uerbum d e i. hanc astutiam et dolum hypocrisin uult intellegi, qua uolunt iusti uideri superbi. unde et in illo psalmo, quem ad huius ipsius gratiae testificationem commemorat idem apostolus: beatus, inquit, cui non inputauit dominus peccatum neque est in ore eius dolus. haec est humilium sanctorum confessio, non se iactantium esse quod non sunt. et paulo post non enim nosmetipsos. inquittros per Iesum. quia deus, qui dixit de tenebris lumen clarescere, claru i tin cordibus nostris ad inluminationem scientiae gloriae eius in faciem Christi Iesu. haec est scientia gloriae eius, qua scimus ipsum esse lumen, quo tenebrae nostrae inluminantur. et id ipsum adtendo utis sit dei e t noti ex nobis. et paulo post, cum eandem gratiam uberius in domino Iesu Christo commendans usque ad illud ue
Abbreviated transcription (Latin):
a iuber.¬
ut in nobis deficientes. ad illum confugiamꝰ. Ido
uigilantissime cum dixisset confidentiam talem
habemꝰ ꝑ xp̃m ad d̾m. ne nr̃is uiribus hoc tribu
eret᷑. continuo commendauit unde agitur dicens.
Non qͦd idonei simus cogitare aliquid a nobis. qͣsi
ex nobis met ipsis. s sufficientia nr̃a ex dõ est. qui &
inde quia lex sicut alibi dicit p̾uaricationis gr̃a po¬
sita ẽ: id est littera ista extra hominem scripta: ꝑꝑte¬
rea eam et ministrationẽ mortis.et ministrationẽ
dampnationis appellat. Hanc autẽ id est noui tes¬
tamenti ministrationẽ sp̃c. et ministrationẽ iusti¬
ciȩ dicit. quia ꝑ donum sp̃c oꝑamur iusticiam. et
a p̃uaricationis damnatione liberamur. Ideo illd̃
euacuat᷑. hoc manet. qͣm terrens pedagogꝰ auferet᷑
cũ timori successerit caritas. Ubi enim sp̃s dñr ibi
libertas. Hanc autem ministrationẽ ñ ex meritis
nr̃is. s ex miscđia eẽ: sic dicit: Ppter quod habentes

Expanded text:
a iubeut in nobis deficientes ad illum confugiamus. ideo uigilantissime cum dixisset: confidentiam talem habemus per Christum ad deum, ne nostris hoc uiribus tribueretur, continuo commcndauit unde agitur dicens: non quia idonei sumus cogitare aliquid quasi ex nobismet ipsis, sed sufficientia nostra exinde quia 1 e x, sicut alibi dicit, praeuaricationis gratia posita est, id est littera ista extra hominem scripta, propterea eam et ministrationem mortis et ministrationem damnationis appellat; hanc antem, id est nouitestamenti, ministrationem spiritus et ministrationem iustitiae dicit, quia per donum spiritus operamur iustitiam et a praeuaricationis damnatione liberamur. ideo illud euacuatur, hoc manet, quoniam terrens paedagogus auferetur, cum timori successerit caritas; ubi enim spiritus domini li bertas. hanc autem ministrationem non ex meritis nostris, sed ex misericordia esse sic dicit: propter quod habentes
Abbreviated transcription (Latin):
et acutis ad dinoscendũ tibiq potissimum ac talib
fortasse iam ostendunꝰ. Ueruntam̃ q̃m res magna
ẽ. non in congruenter in ea manifestanda plurib
etiam atq: etiam testimoniis immoramur.Ipsar
enĩ dicit legem ex qua nemo iustificatur: qũa dien
subintiasse ut abundaret delictum. Quam tarne
ne quisquam obhoc imꝑitus argueret. et lacrile¬
gus accusaret: defendit eam dicens. Quid gͦ dice¬
mus lex peccatum ẽ: Absit. S. peccatum ni cogno¬
uinisi ꝑlegem. Nam concupiscentiã nescrebam.
msilex dicerer ñ concupisces. Decabione autem ac¬
cepta: peccatum ꝑ mandatum. oꝑatum ẽ. ine
om̃em concupiscentiam. Dicit etiam. lex quidem
g littera occidens. quȩ dicit ñ concupisces. De qua
itemdicit: quod paulo ante commemoraur. ꝑle
gem enim cognitio peccati. Nunc audema uine lege
custiera qi mnanfestata ẽ. testificata ꝑlegem et ꝓphaᷤ

Expanded text:
et acutis ad dinoseendum tibique potissimum ac talibus et acutis ad dinoseendum tibique potissimum ac talibus fortasse iam ostendimus; uerum tamen, quoniam res magna est, non incongruenter in ea manifestanda pluribus etiam atque etiam testimoniis inmoramur. ipsam enim dicit legem, ex qua nemo iustificatur, quam dicit subintrasse ut abundaret delictum, quam tamen ne quisquam ob hoc imperitus argueret et sacrilegus accusaret, defendit eam dicens: quid ergo dicemus? lex peccatum est? absit; sed peccatum non cognoui nisi per legem; nam concupiscentconcupisces. occasione itaque accepta peccatum per mandatum operatum est in me omnem concupiscentiam. dicit etiam: lex quidem ergo littera occidens, quae dicit: non concupisces. de qua item dicit quod paulo ante commemoraui: per legem enim cognitio peccati. nunc autem sine lege iustitia dei manifestata
Abbreviated transcription (Latin):
oꝑari bonum ñ possumus. adiuuetur et erigatur
imꝑtito sp̃i gr̃e. sine quo adiutorio doctema illa
litera ẽ. occidens. quia reos potius p̃uaricatior no
tenet quam iustificat impios. Nam sieut ullis per
creaturam cognitorib ea ipsa cognaitio nichil ꝓtfu¬
it ad salutem: quia cognoscentes dłm. ĩrsicut elro
glorificauerunt aut gras egerunt. dicentes ucẽs
Sapientes: ita eos qui ꝑ legem cognoscunt quead¬
moum sit homini uiuendũ ñ iustificat ipsa cos
ñ exeluditur illa gloriatio. et lex ficdi ꝑ quiam exeludi¬
tur. quo inter se cufferant. oꝑe p̾ium est coridera¬
re si tamen ualemus aduertere atoꝵ discernerea
Recte enuim quisq dixerit legem oꝑum ẽe inuidais¬
mo. legem autem fidei in x̃pianismo. ꝓpterea quia
circuncisio. ceteraq oꝑa talia legis sunt. que apras¬
naiam disciplina ñ seruat.S. quantum fallat eta
discretio. iam diuquidem ẽ. ut molimur ostendere

Expanded text:
erari bonum non possumus, adiuuetur et erigatur erari bonum non possumus, adiuuetur et erigatur inpertito spiritu gratiae, sine quo adiutorio doctrina illa littera est occidens, quia reos potius praeuaricationis tenet quam iustificat impios. nam sicut illis per creaturam cognitoribus creatoris ea ipsa cognitio nihil profuit ad salutem, quia cognoscentes deum non sicut deum glorificauerunt aut gratias egerunt dicentes se esse sapientes, ita eos, qui per legem dei cognoscunt quemadmodum sit homini uiuendum, non iustificat ipsa cognnon excluditur illa gloriatio, et lex fidei, per quam excluditur, quo inter se differant operae pretium est considerare, si tamen ualemus aduertere atque discernere. cito enim quisque dixerit legem operum esse in Iudaismo, legem autem fidei in Christianismo, propterea quia circumcisio ceteraque opera talia legis sunt, quae christiana iam disciplina non seruat. sed quantum fallat ista discretio, iam diu quidem est ut molimur ostendere
Abbreviated transcription (Latin):
lum̃. ab ipso lumine incommutabilis ueritatis au̾¬
si sunt. et obscuratum est insipiens cor eorum. Non
enim sapiens cor quamiuis cognouissent d̾m.s in¬
sipiens potius: quia ñ sicut d̾m glorificauerunt.
aut gr̃as egerunt. Dixit enim homini. ecce pietas ẽ.
sapientia. ac ꝑ hoc dicentes se ẽe sapientes. quod ñ ali¬
ter intelligendum ẽ: nisi hoc ipsum sibi tribuentes:
stulti facti sunt. Iam que sequuntur quid opus est
dicere: Phanc quippe impietatem illi homines. il¬
li inquam homines. qui ꝑ creaturam creatorem cog¬
noscere potuerunt. quo ꝓlapsi cum ds suꝑbis resi¬
stit. atq ubi dẽmersi. melius ipsius epłe consequen¬
tia docent. quam hic commemoratur a nobis. Neq
isto oꝑe hanc epłam exponendam suscepimꝰ. s eius
re nitimur. ñ in eo nos diuinitus adiuuari ad ope¬
randam iusticiam. qͦd legem ds dedit plenam bo¬
nis scĩsq p̃ceptis.s. quod ipsa uoluntas nr̃a. sine q̃

Expanded text:
lumen, ab ipso lumine incommutabilis ueritatis auerlumen, ab ipso lumine incommutabilis ueritatis auersi sunt et obscuratum est insipiens cor eorum. non enimsapiens cor, quamuis cognouissent deum, sed insipiens potius, quia non sicut deum glorificauerunt aut gratias egerunt. dixit enim homini: ecce pietas est sapientia. ac per hoc dicentes se esse sapientes, quod non aliter intellegendum est nisi \'hoc ipsum sibi tribuentes,\' stulti fact i sunt. lam quae sequuntur quid opus est dicere?per hanc quippe impietatem illi homines — illi, inquam, homines, qui per creaturam creatorem cognoscere potuerunt — quo prolapsi, cum deus superbis resistit, atque ubi demersi sintmelius ipsius epistolae consequentia docent, quam hic commemoratur a nobis. neque enim isto opere hanc epistolam exponendam suscepimus, sed eius us, nitimur non in eo nos diuinitus adiuuari ad operandam iustitiam, quod legem deus dedit plenam bonis sanctisque praeceptis, sed quod ipsa uoluntas nostra, sine qua
Abbreviated transcription (Latin):
et mutauer̃t głam incorruptibilis di. in similitu¬
dinem imaginis corruptibilis hominis. et uolucrũ.
et quadrupedũ. et serpentium. Uide quemadmodũ ñ
eos dixerit ueritatis ignaros: s: quod ueritatem in
iniquitate detinuerint. Quia uͦ occurrebat animo
ut quereretur unde illis eẽ potuerit cognitio uerita¬
tis. quib ds̃ legem ñ dederat: neq hoc tacuit unde
habere potuerint. Per uisibilia nanq creature per¬
uenisse eos dixit ad intelligentiam inusibiliũ cre¬
atoris: qm reuera sic magna ingenia querere per¬
stiterunt. sic inuenire potuerunt. Ubi gͦ impietas:
Quia uidelicet cum cognouissent d̾m ñ sicut d̾m glo¬
rificauerunt. aut gr̃as egerunt.s: euanuerunt in
cogitationib suis. Eorum ꝓprie uanitas morbus est
qui se ipsos seducunt. dum uidentur sibi aliquid ẽẽ
cum nichil sint. Deniq hoc tumore suꝑbie sese ob¬
umbrantes. cuius pedem sibi ñ uenire dep̃catur sc̃s
ille cantator qui dixit. in lumine tuo uidebimus

Expanded text:
rruptibilis dei in similitudinem imaginis corruptibilis hominis et uolucrum et quadrupedum et serpentium. uide quemadmodum non eos dixerit ueritatis ignaros, sed quod ueritatem in iniquitate detinuerint. et quia occurrebat animo, ut quaereretur, unde illis esse potuerit cognitio ueritatis, quibus deus legem non dederat, neque hoc tacuit unde habere potuerint; per uisibilia namque creaturae peruenisse eos dixit ad intellegentiam inuisibilium creatoris, quoniam reuera sic magna ingenia quaerere perstiterunt, sic inuenire potuerunt. ubi ergo impietas? quia uidelicet cum cognouissent deum, non sicut deum glorifieauerunt aut gratias egerunt, sed euanuerunt in cogitationibus suis. eorum proprie uanitas morbus est, qui se ipsos seducunt, dum uidcntur sibi aliquid esse, cum nihil sint. denique hoc tumore superbiae sese obumbrantes, cuius pedem sibi non uenire deprecatur sanctus ille cantator qui dixit: in lumine tuo uidebimus
Abbreviated transcription (Latin):
bris ueterum sacram̃toꝵ inherendo dissuademꝰ.
iamq uenisse tempus quo hec auferenda atq inu¬
tanda ꝓpħe p̃dixerant demonstramus. quod uero
unum đm colendũ credit. qui fecit celum et t̾ram.
qͦd om̃ia idola gentiũ. & sacrilegia detestatur. qͦd
futurũ expectat iudicium. quod uitam sperat
et̃nam. quod de carnis resurrectione ñ dubitat.
laudamus. approbamꝰ. agnoscimꝰ. & sicut credebat
credenda. sicut tenebat tenenda. firmamus. ita eti¬
am cum ad nos uenit scismaticus. uł hereticus ut
catholicus fiat. scisma eiꝰ et heresim dissuadendo.
et destruendo rescindimus. sacram̃ta uͦxp̃iana si
eadem in illo inuenimꝰ. et quicquid aliud ueri

Expanded text:
bris ueterum sacramentorum inhaerendo dissuademus bris ueterum sacramentorum inhaerendo dissuademus iamque uenisse tempus, quo haec auferenda atque mutanda prophetae praedixerant, demonstramus; quod uero unum deum colendum credit, qui fecit caelum et terram, quod omnia idola et sacrilegia gentium detestatur, quod futurum expectat iudicium, quod uitam sperat aeternam, quod de carnis resurrectione non dubitat, laudamus approbamus agnoscimus, sicut credebat credenda, sicut tenebat tenenda firmamus —, ita etiam cum ad nos uenit schismaticus uel haereticus, ut catholicus fiat, schisma eius et haeresim dissuadendo et destruendo rescindimus, sacramenta uero christiana, si eadem in illo inuenimus, et quidquid aliud ueri
Abbreviated transcription (Latin):
unici baptismatis iteratio. Corrigo in te qͦd tuũ ẽ. ag¬
nosco quod xp̃i ẽ: Hoc enim iustũ ẽ. ut cũ mala ho¬
minũ reꝓbamꝰ: quecũq in illis bona di reꝑimꝰ appro¬
bemꝰ. Hoc inquã iustum ẽ: ut etiã in sacrilego ñ uio¬
lem qͦd uerũ inuenio sacram̃tũ. nec sic emendem sa¬
crilegum. ut in eo ꝑpetrem sacrilegiũ. Nam sic sũt
isti mali inbaptismate bono. quẽadmodũ sũt iudo
mali in lege bona. Itaq ut illi ꝑ ipsam legem iudica¬
buntur. quã malicia sua malam ñ fecerunt: ita et
isti ꝑ ipsum baptismũ iudicabuntur. quẽ bonum
mali tenuerunt. Ergo queadmodũ iudeus cum ad
nos uenerit. ut xp̃ianꝰ fiat. ñ in eo destruimꝰ bonadi
s: mala ipsius. nam quod errat ñ credendo quod
xp̃c iam uenerit. natusq & passus sit. et resurrexe¬
rit. hoc emendamꝰ. eaq infidelitate destructa. fi¬
dem qua hec creduntur astruimꝰ. item qͦd errat um¬

Expanded text:
unici baptismatis iteratio. corrigo in te quod tuum est, agunici baptismatis iteratio. corrigo in te quod tuum est, agnosco quod Christi est. hoc enim iustum est, ut, cum mala hominum reprobamus, quaecumque in illis bona dei repperimus approbemus. hoc, inquam, iustum est, ut etiam in sacrilego non uiolem quod uerum inuenio sacramentum, ne sic emendem sacrilegum, ut in eo perpetrem sacrilegium. Nam sic sunt isti mali in baptismo bono, quemadmodum sunt Iudaei mali in lege bona. itaque ut illi per ipsam legem iudicabuntur, quam malitia sua malam non fecerunt, ita et isti per ipsum baptismum iudicabuntur, quem bonum mali tenuerunt. ergo quemadmodum Iudaeus cum ad nos uenerit, ut christianus fiat, non in eo destruimus bona dei sed mala ipsius — nam quod errat non credendo, quod Christus iam uenerit natusque et passus sit et resurrexerit, hoc emendamus eaque infidelitate destructa fidem qua haec creduntur adstruimus, item quod errat um