comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
bomi heretici. quomͦ in bona lege ñ sunt boni iuder
Iam certe ꝓbaui concedentib uob̾. quandoquidem
paulo uos credere. & testimonia quȩ de scͥpturis po¬
sui paulũ dixisse conceditis. Iamgͦ ꝓbaui concessioni¬
b ur̃is. quedam etiam bona. legittima. obesse tam̃
ñ legittime. habentib &. utentib. Cur ñ ita et baptis¬
mus quanuis bonꝰ & legittimꝰ. ñ tam̃ om̃ib habenti¬
b ꝓdest: Tu quare tanquã certissimũ et consequen¬
tissimũ concludebas in parte donati ẽẽ. hominem
baptizandũ. quia nosetiam ibi ẽẽ concedimꝰ baptis¬
mũ. &. ñ attendebas posse. nos dicere ẽe ibi quidem
baptismũ xp̃i. iustũ. sc̃m. et bonum. s. penalem. con¬
Nunquid hic qd̃ dicas inuenies. nisi ñ in eis bonis
ad di legem ꝑtinentibus. deputandum ẽẽ baptis¬
mũ quã possunt homines habere & boni ñ eẽ: sed
ipsam quidem legem. et scientiam. & sacrificiũ cor¬

Expanded text:
boni haeretici, quomodo in bona lege non sunt boni Iudaei? boni haeretici, quomodo in bona lege non sunt boni Iudaei? iam certe probaui concedentibus uobis, quandoquidem Paulo uos credere et testimonia quae de scripturis posui Paulum dixisse conceditis, iam ergo probaui concessionibus uestris quaedam etiam bona legitima obesse tamen non legitime habentibus et utentibus; cur non ita et baptismus quamuis bonus et legitimus non tamen omnibus habentibus prodest? tu quare tamquam certissimum et consequentissimum concludebas in parte Donati esse hominem baptizandum, quia nos etiam ibi esse concedimus baptismum, nec adtendebas posse nos dicere esse ibi quidem baptismum Christi iustum, sanctum et bonum, sed poenalem conNumquid hic quod dicas inuenies nisi non in eis bonis ad dei legem pertinentibus deputandum esse baptismum, quae possunt homines et habere et boni non esse, sed ipsam quidem legem et scientiam et sacrificium cor
Abbreviated transcription (Latin):
arguit. qd ea male utendo ꝑ bonum habeant malũ:
Item ipse apłs scientiam quandã exlege: quã et se ha¬
bere dicebat et alios. sine caritate tam̃ inutilem dicit
et noriam. De sacrificuis inquit idoloꝵ scimꝰ. qͥa om̃s
scientiam habemꝰ. Scientia inflat: caritas uͦ edificat.
Pinde et ista scientia quanuis ad legem dĩ ꝑtineat.
si in aliquo sine caritate fuerit. inflat et nocet. Quid
de ipso corpore et sanguine dñi unico sacrificio ꝓ
salute nr̃a. cum ipse dñs dicat nisi quis manducaue¬
rit carnẽ meam. et biberit sanguinem meũ ñ ha¬
bebit in se uitam. ñne idem apłs docet etiam hoc ꝑ¬
niciosum male utentib fieri: Ait enim. Quicunq
manducauerit indigne: et biberit calicem dñi in¬
digne: reuserit corporis et sanguinis dñi. Ecce quem¬
admodũ obsunt diuina et sc̃a inale utentib. Cur ñ
hoc mͦ et baptismꝰ. cur ñ ita in bono baptismo ñ sunt

Expanded text:
arguit, quotquot ea male utendo per bonum habebant malum? arguit, quotquot ea male utendo per bonum habebant malum? item ipse apostolus scientiam quandam ex lege, quam et se habere dicebat et alios, sine caritate tamen inutilem dicit et noxiam: de sacrificiis, inquit, idolorum scimus quia omnes scientiam habemus. scientia inflat, caritas uero aedificat. proinde et ista scientia, quamuis ad legem dei pertineat, si in aliquo sine caritate fuerit, inflat et nocet. quid? de ipso corpore et sanguine domini, unico sacrificio pro salute nostra, quoniam ipse dominus dicit: nisi quis manducauerit carnem meam et biberit sanguinem meum, non habebit in se uitam, nonne idem apostolus docet etiam hoc perniciosum male utentibus fieri? ait enim: quicumque manducauerit indigne et biberit calicem domini indigne, reus erit corporis et sanguinis domini. Ecce quemadmodum obsunt diuina et sancta male utentibus; cur non hoc modo et baptismus? cur non ita in bono baptismo non sunt
Abbreviated transcription (Latin):
Contricio et infelicitas in uis eorum. & uiã ꝑacis non
cognouerunt. ñ ẽ: timor dĩ ante ocłos eorũ. Et ne pu¬
tarent hȩc in eos dicta qui ñ erant in lege: continuo
subiecit. Scimꝰ autẽ qm̃ quecũq lex dicit. his qui in
lege sunt loquitur. ut om̃e os obstruatur. et reus fiat
om̃is mundus dõ. Item alio loco aicit. Qͥd gͦ dicemus:
lex peccatũ ẽ: Absit. S peccatũ ñ cognoui nͥ ꝑ legem. Nã
concupiscentiã nesciebam. nisi lex diceret: ñ concupi
sces. Occasione autẽ. accepta peccatũ ꝑ mandatumo¬
peratũ ẽ in me omem concupiscentiam. Item paulo
post. Peccatum inquit accepta occasione ꝑmanda¬
tũ fefellit me. & ꝑ illud occidit. Itaq lex quide sc̃a.
& mandatum sc̃m̃. & iustũ & bonum. Qd̃ gͦ bonũ
ẽ: michi factum ẽ. mors: Absit. S peccatũ ut apꝑa¬
reat peccatum: ꝑ bonũ michi oꝑatum ẽ. mortẽ. At¬
tendis quemadmodũ lege laudata. eos qui in lege sr̃

Expanded text:
s in viis eorum, et viam pacis non cognoverunt; non est timor Dei ante oculos eorum. Et ne putarent haec in eos dicta qui non erant in lege, continuo subjecit: Scimus autem quoniam quaecumque lex dicit, his qui in lege sunt loquitur; ut omne os obstruatur, et reus fiat omnis mundus Deo . Item alio loco dicit: Quid ergo dicimus? Lex peccatum est? Absit. Sed peccatum non cognovi, nisi per legem: nam concusces. occasione autem accepta peccatum per mandatum operatum est in me omnem concupiscentiam. item paulo post: peccatum, inquit, accepta occasione per mandatum fefellit me et per illud occidit. itaque lex quidem sancta, et mandatum sanctum et iustumihi factum est mors? absit; sed peccatum, ut appareat peccatum, per bonum mihi operatum est mortem. attendis quemadmodum lege laudata eos qui in lege sunt
Abbreviated transcription (Latin):
obscenis sordes cunctȩ mundiores sunt. qͦs ꝑusa mũ
dicia aqua sua contigit inquinari: illud qd̾ sequit᷑
tenui discutiendũ et refellendum qd̾ ait. Conscientia
narq dantis attenditur. quȩ abluat accipientis. Et
quesiui unde abluendus sit qui accipit baptismum.
cum dantis polluta conscientia ẽ: et hoc ille qui ẽ.
accepturꝰ ignorat. Legite nunc eiꝰ copiosissima male¬
dicta. quȩ in me inflatus et iratus effudit. et uide¬
te utrum querenti michi responderit. unde sit ab¬
luendus qui accipit baptismum. cũ dantis polluta
conscientia ẽ: et hoc ignorat accipiens. Obsecro uos
querite aitente: om̃s excutite paginas. om̃s dinume.¬
rate uersiculos. omnia u̾ba uersate. om̃s sillabas enu¬
cleate: & dicite mͥ si inueneritis ubi responderit. cũ
dantis polluta conscientia ẽ. unde sit eiꝰ abluenda qͥ
hoc accepturꝰ ignorat. Quid enim ad rem ꝑtinuit. qͥa

Expanded text:
ooditia aqua sua contigit inquinari: illud quod sequitur tenui discutiendum et refellendum, quod ait, Conscientia namque dantis attenditur, quae abluat accipientis. Et quaesivi unde abluendus sit qui accipit Baptismum, cum dantis polluta ■ conscientia est et hoc ille qui est accepturas ignorat. Legite nunc eius copiosissima maledicta quae in me inflatus et iratus effudit, et uidete utram quaerenti mihi responderit, unde sit abluendus qui accipit baptismum, cum dantis polluta conscientia est et hoc ignorat accipiens. obsecro uos, quaerite attente, omnes excutite paginas, omnes dinumerate uersiculos, omnia uerba uersate, omnes syllabae enucleate et dicite mihi, si inueneritis, ubi responderit, cum dantis polluta conscientia est, unde sit eius abluenda qui hoc accepturus ignorat. Quid enim ad rem pertinuit, quia
Abbreviated transcription (Latin):
t. unum
tam̃ lum̃ ẽ. qd̃ ubiq diffundit᷑. nec unitas corpo¬
ris separatur. Ramos suos in uniu̾sã t̾ram copia
ubertatis extendit. ꝓfluentes largit̾ riuos latius
expandit. unum tam̃ caput ẽ. et origo una. et u¬
na mat̃. fecunditatis successibus copiosa. Hanc ec¬
cłiam cyprianꝰ in scripturis scĩs ꝓmissam. inuni¬
uso mundo redditam. dilexit. tenuit. comiñdauit.
quã ꝑditi scismatici uł heretici uelut a malis se di¬
scernere ac separare cupientes seditionib imꝑiis
reliquerunt. Qui ne suos exitus impios uanis ex¬
cusationib abluere conarentur. sc̃a scriptura pre¬
dixit. filiꝰ małꝰ ipse se iustũ dicit. exitum aut̃ suũ
ñ abluit. Quia nec ꝓpt̃ malos qui uidentur eẽ int̾.
deserendi sunt boni qui uere sunt int̾. Hinc bea¬
tus cypͥanꝰ quid senserit. accipe ex epła quã scͥꝑsit
ad prb̾rm maximũ. et cȩteros. quib de scismatico
et herenco errore ad eccłiam redeuntib gratulat᷑.

Expanded text:
t: unum tamen lumen est quod ubique diffunditur, nec unitas corporis separatur. ramos suos in uniuersam terram copia ubertatis extendit, profluentes largiter riuos latius expandit: unum tamen caput est et origo una et una mater fecunditatis successibus copiosa. hanc ecclesiam Cyprianus in scripturis sanctis promissam, in uniuerso mundo redditam dilexit tenuit commendauit, quam perditi schismatici uel haeretici, uelut a malis se discernere ac separare cupientes. seditionibus impiis reliquerunt. qui ne suos exitus impios uanis excusationibus abluere conarentur, sancta scriptura praedixit: filius malus ipse se iustum dicit, exitum autem suum non abluit, quia nec propter malos, qui uidentur esse intus, deserendi sunt boni, qui uere sunt intus. Hinc beatus Cyprianus quid senserit, accipe ex epistula, quam scripsit ad presbyterum Maximum et ceteros, quibus de schismatico et haeretico errore ad ecclesiam redeuntibus gratulatur:
Abbreviated transcription (Latin):
auditurũ ẽẽ qd dico. qui tam in ꝓximo ñ audis iꝑ¬
se qd̃ dicis. cum tibi continuo contradicis. censendo
expiandum qd in expiabile dixeris: Nos autem ita
ur̃m dicimus hereticum et sacrilegum errorem.
ut tam̃ inexpiabile ñ dicamus. Alioquin frustra
uobiscum ut eo relicto correcti. ad eccliam catholic̃ã¬

Expanded text:
auditurum esse quod dico, qui tam in proximo non audis ipauditurum esse quod dico, qui tam in proximo non audis ipse quod dicis, cum tibi continuo contradicis, censendo expiandum quod inexpiabile dixeris? Nos autem ita vestrum dicimus haereticum et sacrilegum errorem, ut tamen inexpiabilem non dicamus: alioquin frustra vobiscum, ut eo relicto correcti ad Ecclesiam catholica
Abbreviated transcription (Latin):
stica modestia. qd̾ agnitum fuerit approbetur. ne
dum nimis offendimur. eis malis quȩ contͣ eccliam
peꝑerunt. ꝑsequamur etiam bona q̃ de eccl̃ia disce¬
dendo traxerunt. Nam etiam ramꝰ fractus. si rursus
sicut ait apłs inserendus sit. radix ei redditur. ñ for¬
ma mutatur. At enĩquia nr̃os inquis hereticos et
sacrilegos uocas. qd̾ nefarium et in expiabile crim̃
ẽ. nunqͥd talibus sine aliqua expiatione ignosci de¬
bet aut potest:Cur gͦ inquis ñ emaculas uenientẽ:
cur ñ primo ablius et emundas. & sic tibi cominu¬
nicat: Quid qd̃ ex eis tuis u̾b̾ multo conuenientiuꝰ
aliꝰ dixerit. talib tam ignosci nec debere nec posse:¬
teq tibi ipsi contraria loquutũ ẽẽ monstrauerit. ut
ideo diceres cum aliqua expiatione talib ignoscen¬
dum. quia ia qd̾ obicitur in expiabile crimen ẽ.
Quomͦ gͦ expiatur qd inexpiabile ẽ: Quomͦ sꝑem te

Expanded text:
quod agnitum fuerit adprobetur, ne, quod agnitum fuerit adprobetur, ne, dum nimis offendimur eis malis, quae contra ecclesiam pepererunt, persequamur etiam bona, quae de ecclesia discedendo traxerunt. nam etiam ramus fractus si rursus, sicut ait apostolus, inserendus sit, radix ei redditur, non forma mutatur. At enim quia nostros, inquis, haereticos et sacrilegos uocas, quod nefarium et inexpiabile crimen est, numquid talibus sine aliqua expiatione ignosci debet aut potest? cur ergo, inquis, non emaculas uenientem, cur non primo abluis et emundas et sic tibi communicat? quid, quod ex his tuis uerbis multo conuenientius alius dixerit talibteque tibi ipsi contraria locutum esse monstraverit, ut ideo diceres cum aliqua expiatione talibus ignoscendum, quia id quod objicitur inexpiabile crimen est? Quomodo ergo expiatur quod inexpiabile est? Quomodo sperem te
Abbreviated transcription (Latin):
quorũ saluti ꝑ eoꝵ consulebatur officium. uł exer¬
cendum. uł omittendum. Ueruntamen etiam de
ipsis qui et apud nos eosdem administrauerunt
honores. nunqͥd sicut dicere potuisti. ep̃c ẽ: ep̃m re¬
cipis. ita poteris dicere: hereticus ẽ. hereticum reci¬
pis: Aut scismaticus ẽ: scismaticũ recipis: Aut do¬
natianꝰ ẽ: donatianum recipisꝰ. His enim nominib
ñ gradus honoris a plebeia dignitate: s: crimen er¬
roris a catholica ueritate distinguitur. Pinde illa
tanquã eccłiastica munera etiam in alienis inuen¬
ta. qui uos relinquendo. & ad nr̃os eundo nr̃i fiunt.
ꝓutilitate popłorum quib hac dispensatione ser¬
uimus. uł suscipiuntur. uł ñ suscipiuntur. illa uͦ
uiciosa et ꝓpͥe ur̃a sanantur. corrigunt᷑. mutantur.
dum tam̃ ea sacramenta sine quib homo ñ potest
fieri xp̃ianus. etiam in hereticis sic tractentur: ut
cum ad eccłiam ueniunt qd̾ defuerit addatur eccłia

Expanded text:
quorum saluti per eorum consulebatur officium uel exerquorum saluti per eorum consulebatur officium uel exercendum uel omittendum. uerumtamen etiam de ipsis, qui et apud nos eosdem administrauerunt honores, numquid, sicut dicere potuisti: episcopus est, episcopum recipis, ita poteris dicere: \'haereticus est, haereticum recipis\' aut: \'schismaticus est, schismaticum recipis\' aut: \'Donatianus est, Donatianum recipis\'? his enim nominibus non gradus honoris a plebeia dignitate, sed crimen erroris a catholica ueritate distinguitur. proinde illa tamquam ecclesiastica munera etiam in alienis inuenta, qui uos relinquendo et ad nos transeundo nostri fiunt, pro utilitate populorum, quibus hac dispensatione seruimus, uel suscipiuntur uel non suscipiuntur. illa uero uitiosa et proprie uestra sanantur corriguntur mutantur, dum tamen ea sacramenta, sine quibus homo non potest fieri christianus, etiam in haereticis sic tractentur, ut, cum ad ecclesiam ueniunt. quod defuerit addatur,
Abbreviated transcription (Latin):
clericis recipiendis. alia questio ẽ. Quãuis enim cũ
apud uos ordinantur ñ suꝑ eos inuocetur nom̃ do¬
nati s: di. tam̃ ita suscipiunt᷑ ut udetur paci et uti
mꝰ. Ac ꝑ hoc ut eorũ sine scandalo gub̾nandorũ sese
p̃diti uiri. ꝓpt̃ quedam in se offendicula. qͥb pie
religioseq mouebantur. episcopatꝰ officium. ñ solũ
sine culpa. uerũ etiam cum laude posuerunt. Nun¬
quid sic etiam .xp̃ianum nom̃ et fidem laudabili¬
t̃ ac ñ potius damnabilit̃ ponerent: Sicut inacci¬
piendis his reb possunt ẽẽ iustȩ cause cur excuset
quisq fieri ep̃c. nec tam̃ similit̃ potest ulla causa
ẽẽ iusta. cur quis excuset fieri xp̃ianꝰ. Quid ita isi
quia sine episcopatu uł clericatu salui ẽe possumꝰ.
ur̃i ep̃i. seu quilibet clerici. quantum ad ipsa eccła¬
stica officia ꝑtinet. sic incatholicam suscepti sunt
unitatem. quemadmodũ expedire uidebatur. his

Expanded text:
clericis recipiendis alia quaestio est. quamuis enim, cum clericis recipiendis alia quaestio est. quamuis enim, cum apud uos ordinantur, non super eos inuocetur nomen Donati, sed dei, tamen ita suscipiuntur, ut uidetur paci et utilamus, ac per hoc, ut eorum sine scandalo gubernandorum sese praediti uiri propter quaedam in se offendicula, quibus pie religioseque mouebantur, episcopatus officium non solum sine culpa, uerum etiam cum laude posuerunt. numquid sic etiam christianum nomen et fidem laudabiliter ac non potius damnabiliter ponerent? sicut in accipiendis his rebus possunt esse iustae causae, cur excuset quisque fieri episcopus, nec tamen similiter potest ulla causa esse iusta, cur quisquis excuset fieri chriatianus. quid ita, nisi quia sine episcopatu uel clericatu salui esse possumusuestri episcopi seu quilibet clerici, quantum ad ipsa ecclesiastica officia pertinet, sic in catholicam suscepti sunt unitatem, quemadmodum expedire uidebatur his,
Abbreviated transcription (Latin):
caritatẽ ñ habetis. Xp̃iana sane in uob sacram̃ta
cognosco. & in his illud quoq diu̾sũ imꝓbo ac respu¬
o. qd̾ cum eadem etiã in scismate habeatis. eadem in
catholicis exsufflatis. ꝓrsus agnoscit in uob eccłia
cuncta quȩ sua sunt. nec ideo ñ sũt eiꝰ. qͥa et apud uos
inueniunt᷑. Apud uos quippe aliena sũt. s cum uos
correctos recipit cuiꝰ sũt. fiunt etiã salubriter ur̃a q̃
ꝑniciose habebatis aliena. Discordia uos possidet
sub titulo pacis. Ergo discordia pellatur. pax intro¬
ducat᷑. quid cause ẽ. ut titulus deponatur: Ep̃c est
dicere: Homo ẽ: hominem recipis. Tam quippe in
illo sacram̃ta .xp̃iana. quam m̃bra humana cogno¬
sco. nec curo ꝑquem fuerint seminata.s: a quo creata.
Quib si male uti uoluerit. eo ipso malusfit. qd crea¬
torem de bonis eius offendit. Si autẽ bene uti ceꝑit.
se corriget: ñ illa mutabit. Et de ep̃is quidem uel

Expanded text:
caritatem non habetis. christiana sane in uobis sacramenta caritatem non habetis. christiana sane in uobis sacramenta cognosco et in his illud quoque diuersum inprobo ac respuo, quod, cum eadem etiam in schismate habeatis, eadem in catholicis exsufflatis. prorsus agnoscit in uobis ecclesia cuncta quae sua sunt, nec ideo non sunt eius, quia et apud uos inueniuntur. apud uos quippe aliena sunt, sed cum uos correctos recipit cuius aunt, fiunt etiam salubriter uestra, quae perniciose habebatis aliena. discordia uos possidet sub titulo pacis; ergo discordia pellatur, pax introducatur. quid causae est ut titulus deponatur? episcopus est, dicere: homo est, hominem recipis\'; tam quippe in illo sacramenta christiana quam membra humana cognosco nec curo, per quem fuerint seminata, sed a quo creata. quibus si male uti uoluerit, eo ipso malus fit, quod creatorem de bonis eius offendit; si autem bene uti coeperit, se corriget, non illa mutabit. Et de episcopis quidem uel
Abbreviated transcription (Latin):
uit. Crede certis rebus. ñ u̾b manibꝰ. Mutati ad nos
ur̃i transeunt. absit ut ipsi sint qui fuerunt. Qđ̃
utinam &. tu facias. & quam uerũ sit in te tibi cre¬
das. Magnum aliqͥd tibi dicere uisus es nominan¬
do candidum. uillam regiensem. et donatũ ma¬
comadiensem. qui ex ur̃is ep̃is. etiã apud nos ep̃i
fuerunt. & ꝓbata uita ad honorabilius senilis eta¬
tis meritum ꝑuenerunt. quasi sacram̃ta et inuoca¬
tio nominis dĩ. que fit apud uos ipsa inimica sit
nob̾. cum et in eis qui extra eccłiam sunt ñ sit om̃i¬
no nisi ȩccłiȩ: In qua questione si meis u̾bis laborarẽ:
tuis adiuuarer. Nam si extra eccłiam nichil eccłiasti¬
cum posse ẽẽ. sentires. ñ ipse dixisses. nob̾ et uob̾ u¬
na ẽẽ religionem.eadem sacramenta. nichil in xp̃i¬
ana obseruatione diu̾sum. quib u̾b̾ tuis ñ in totũ
consentio. Xp̃iana quippe eccłia caretis: xp̃ianã

Expanded text:
uit. crede certis rebus, non uerbis inanibus. mutati ad nos uit. crede certis rebus, non uerbis inanibus. mutati ad nos uestri transeunt — absit ut ipsi sint qui fuerunt —; quod utinam et tu facias et quam uerum sit in te tibi credas! Magnum aliquid tibi dicere uisus es nominando Candidum Uillaregiensem et Donatum Macomadiensem, qui ex uestris episcopis etiam apud nos episcopi fuerunt et probata uita ad honorabilius senilis aetatis meritum peruenerunt; quasi sacramenta et inuocatio nominis dei, quae fit apud uos, ipsa inimica sit nobis, cum et in eis, qui extra ecclesiam sunt, non sit omnino nisi ecclesiae. in qua quaestione si meis uerbis laborarem, tuis adiuuarer. nam si extra ecclesiam nihil ecclesiasticum posse esse sentires, non ipse dixisses nobis et uobis unam esse religionem, eadem sacramenta, nihil in christiana obseruatione diuersum. quibus uerbis tuis non in totum consentio. christiana quippe ecclesia caretis, christianam
Abbreviated transcription (Latin):
ne ad unitatem. a dissensione ad pacem. ab in¬
micitiis ad caritatem. ab humana p̾sumptione: ad
diuinarum scripturarum auctoritatẽ. ñ ante in¬
cipiunt ẽẽ nr̃i quam eẽ destiterint ur̃i. Hȩc con¬
u̾sio uoluntatis repente mutauit. ñ solum in te¬
loneo peccatorem. uerum etiam in eruce latronẽ.
nisi putas quod xp̃c in paradyso secum ẽe uolu¬
isset cruentum sceleratumq hominem. si ñ cordi ᷤ
illa conu̾sio continuo faceret innocentem. ut eo di¬
e ex eo loco. ex eo ligno. transiret ad immortale fid̃i
p̃mium. in quo exceꝑat mortis ꝓ iniquitate sup¬
plicium. Siue enĩ ad malum siue ad bonũ. par¬
uo mom̃to animus cõmutatur. s ñ ideo paruũ ẽ
qd̾ meretur. In ipsis corporalib et temporalibus
penis. et beneficuis. diu nutritam quãlibet etatẽ
unꝰ ictus interimit. & triginta octo annorum e¬
gritudinem mox ut dñs dignatus ẽ iubere sana¬

Expanded text:
ne ad unitatem, a dissensione ad pacem, ab inine ad unitatem, a dissensione ad pacem, ab inimicitiis ad caritatem, ab humana praesumptione ad diuinarum scripturarum auctoritatem non ante incipiunt esse nostri, quam esse destiterint uestri. haec conuersio uoluntatis repente mutauit non solum in teloneo peccatorem, uerum etiam in cruce latronem; nisi putas, quod Christus in paradiso secum esse uoluisset cruentum sceleratumque hominem, si non cordis illa conuersio continuo faceret innocentem, ut eo die, ex eo loco, ex eo ligno transiret ad inmortale fidei praemium, in quo exceperat mortis pro iniquitate supplicium. siue enim ad malum siue ad bonum paruo momento animus commutatur, sed non ideo paruum est quod meretur. in ipsis corporalibus et temporalibus bonis et beneficiis diu nutritam quamlibet aetatem unus ictus interimit, et triginta octo annorum aegritudinem mox ut dominus dignatus est iubere sana
Abbreviated transcription (Latin):
rum quam nec alienati alienauerant. nec ꝑuersi
ꝑuerterant approbamus. quȩ sacram̃ta etiam tu
quanius ñtalis quales nos sumus. ñ potuisti tam̃
nisi talia. nec sic talia quasi alia similia s omĩno
eadem confiteri. Obsecro te dic mͥ. quomͦ talis ẽ. qua¬
lis fuit. qui ueneratur eccłiam qũa blasphemabat.
qui tenet unitatem quam ñ tenebat. qui habet ca¬
ritatem quã ñ habebat. qui accipit pacem quam
respuebat. qui approbat sacramentũ qd̾ exsuffla¬
bat: An uͦ ita sunt omnia falsis uera p̃posterata.
ut ñ dicantur mutati in quib ea que diu̾sa fue¬
rant ueritate corriguntur. et mutati dicantur
in quib ea que similia una eademq fuerant. ua¬
nitate iterantur: Noli gͦ ulterius in hac re ñ tan¬
tũ carnalit̃. uerũ etiam puerilit̃ saꝑe. ut tales qua¬
les erant ur̃os a nob suscipi existimes. qui conu̾¬
sione uoluntatis ab errore ad u̾itatem. a diuisio¬

Expanded text:
rum, quam nec alienati alienauerant nec peruersi rum, quam nec alienati alienauerant nec peruersi peruerterant. adprobamus; quae sacramenta etiam tu, quamuis non talis quales nos sumus, non potuisti tamen nisi talia. nec sic talia quasi alia similia, sed omnino eadem confiteri. Obsecro te, dic mihi, quomodo talis est qualis fuit, qui ueneratur ecclesiam quam blasphemabat, qui tenet unitatem quam non tenebat, qui habet caritatem quam non habebat, qui accipit pacem quam respuebat, qui adprobat sacramentum quod exsufflabat? an uero ita sunt omnia falsis aera praeposterata, ut non dicantur mutati, in quibus ea quae diuersa fuerant ueritate corriguntur, et mutati dicantur, in quibus ea quae similia una eademque fuerant uanitate iterantur? noli ergo ulterius in hac re non tantum carnaliter, uerum etiam pueriliter sapere, ut tales quales erant uestros a nobis suscipi existimes, qui conuersione uoluntatis ab errore ad ueritatem, a diuisio
Abbreviated transcription (Latin):
grammatice: placet. primũ qd positum ẽ donatista.¬
rum.corrigo.et muto. et donatianorum dico. cet̾a
uͦ tria qm̃ uerissime dicta ẽẽ iam ut puto sentis.
uos corrigite: uos mutate: Mutate inquã et corri¬
gite: donatianoꝵ.uł quodlibet aliud uocandi sitis
tam̃ hereticorum sacrilegum errorem. Nam et he¬
retici estis. uł qd̾ in scismate. inueterato remansistis.
uł ex tua diffinitione qd̾ de eccłia que corpꝰ est xp̃i.
uł de iteratione xp̃iam baptismi diu̾sum sequi¬
mini. Et sacrilegꝰ error ẽ: ñ solum a xp̃iana unita¬
confessionem. una. eademq sunt. uiolatio atq re¬
cisio. Qd̃ si corrigitis et mutatis. quomͦ tales uos su¬
scipimꝰ quales eratis: Unde inanit̃ tam multa lo¬
quutus es. & cum sis ingenio tam acuto. consuetudi¬
ne audiende uanitatis obtunderis. ut uideatur tibi
qd̾ cum ad nos a uob̾ transeunt tales eos quales e¬
rant suscipimus. quia in eis traditionem xp̃iano¬

Expanded text:
grammaticae placet, primum quod positum est \'Donatistagrammaticae placet, primum quod positum est \'Donatistarum\' corrigo et muto et \'Donatianorum\' dico, cetera uero tria, quoniam uerissime dicta esse iam ut puto sentis, uos corrigite, uos mutate. mutate, inquam, et corrigite Donatianorum uel quodlibet aliud uocandi sitis tamen haereticorum sacrilegum errorem. nam et haeretici estis, uel quod in schismate inueterato remansistis uel ei tua definitione, quod de ecclesia, quae corpus est Christi, uel de iteratione christiani baptismi diuersum sequimini, et sacrilegus error est non solum a christiana unitam tuam confessionem una eademque sunt, uiolatio atque rescissio. quod si corrigitis et mutatis, quomodo tales uos suscipimus quales eratis? unde inaniter tam multa locutus es et, cum sis ingenio tam acuto, consuetudine audiendae uanitatis obtunderis, ut uideatur tibi, quod, cum ad nos a uobis transeunt, tales eos quales erant suscipimus, quia in eis traditionem christiano
Abbreviated transcription (Latin):
dixisti. heresis ẽ: autem diu̾sa sequentiũ secta. et
heretici sitis. et uicti appareatis. Heretici quidem.
qd̾ ñ tantum diuisi. uerum et in rebaptirando
diusũ sequimini. uicti autẽ. qͥa datum ꝑ nos bap¬
tsma. tanquã ñ ipsum. uł tanquã nullum sit
iterans. qd̾ unum atq idem nec diu̾sum esse fa¬
temini. Tua quippe u̾ba sunt. qđ nob̾ uob̾q sit
una religio. eadem sacram̃ta. nichil in xp̃iana ob¬
seruatione diu̾sum. Quappt̃ si litteris tuis pars
donati subscriberet. ac deinde ista que a te atq
me dicta sunt. sine insana ꝑtinatia uł impuden¬
tia cogitaret. nichil ulterius adu̾sus nossentiret
aut diceret. S qm̃ tu es cui respondeo. iam puto
qd̃ et ipse uideas quam ñ studio criminandi. s ꝑ¬
niciosam redarguendi fallatiam dixerim. donati¬
staꝵ hereticoꝵ sacrilegum errorem. In quib qua¬
tuor u̾bis siue nominib. quia hoc uł tibi uł arti

Expanded text:
dixisti: haeresis est autem diuersa sequentium secta, et dixisti: haeresis est autem diuersa sequentium secta, et haeretici sitis et uicti appareatis. haeretici quidem, quod non tantum diuisi, uerum et in rebaptizando diuersum sequimini, uicti autem, quia datum per nos baptisma, tamquam non ipsum uel tamquam nullum sit, iteratis, quod unum atque idem nec diuersum esse fatemini. tua quippe uerba sunt, quod nobis uobisque sit una religio, eadem sacramenta, nihil in christiana obseruatione diuersum. Quapropter si litteris tuis pars Donati suscriberet ac deinde ista, quae a te atque me dicta sunt, sine insana pertinacia uel inpudentia cogitaret, nihil ulterius aduersus nos sentiret aut diceret. sed quoniam tu es cui respondeo, iam puto quod et ipse uideas, quam non studio criminandi, sed perniciosam redarguendi fallaciam dixerim: Don at is tar u m haereticorum sacrilegum errorem. in quibus quattuor uerbis siue nominibus, quia hoc uel tibi uel arti
Abbreviated transcription (Latin):
bem qua dicitur scisma ẽẽ recens congregationis
ex aliqua sententiarum diu̾sitate dissensio. neq
enim et scisma fieri potest. nisi diu̾sum aliquid
sequantur qui faciunt. heresis autẽ: scisma inue¬
teratum.tam̃ quid hinc opus est ad laborem. cũ
me tantũ adiuuent diffinitiones tuȩ: ut si mͥ et ꝑ
alios ur̃os concederetur. scismaticos uos libentiuꝰ
quam hereticos dicerem: Si enim scisma faciũt.
quib cum eis a quib se diuidunt una religio ẽ. ea¬
dem sacram̃ta. nichil in xp̃iana obseruatione di¬
u̾sum. hinc ẽ: ur̃a rebaptizatio damnabilior: qͥa
in una religione: eisdem sacram̃tis. nichilo in xp̃i
ana obseruatione diu̾so: alius et diu̾sus ẽẽ ñ potest
baptismꝰ.S: qm̃ nec nullum ẽ: nec aliquid paruũ
qͦt qͦt diu̾sum sequimini. cũ ab unitatis uinculo
separati.etiam de repeticione baptismi dissentiti ᷤ.
a nob̾ fit ut scđm istam ipsam diffinitionẽ tuã qͣ

Expanded text:
bem, qua dicitur schisma esse recens congregationis bem, qua dicitur schisma esse recens congregationis ex aliqua sententiarum diuersitate dissensio — neque enim et schisma fieri posequantur qui faciunt; haeresis autem, schisma inveteratum: tamen quid hinc opus est ad laborem, cum me tantum adjuvent definitiones tuae, ut si mihi et per alios vestros concederetur, schismaticos vos libentius quam haereticos dicerem. Si enim schisma faciunt, quibus cum eis a quibus se dividunt una religio est, eadem Sacramenta, nihil in christiana observatione diversum: hinc est vestra rebaptizatio damnabilior; quia in una restiana obseruatione diuerso alius et diuersus esse non potest baptismus. sed quoniam nec nullum est nec aliquid paruum quod diuersum sequimini, cum ab unitatis uinculo separati etiam de repetitione baptismi dissentitis a nobis, fit, ut secundum istam ipsam definitionem tuam, qua
Abbreviated transcription (Latin):
mꝰ ñ ẽ: ñ sunt eadem sacram̃ta. gͦ idem nob̾ & uob
ẽ. baptismꝰ. nicħ ẽ. nob et uob̾ in xp̃iana obserua¬
tione diu̾sum. quibꝰ aut̃ diu̾sus ẽ. baptismus. non
utiq nichil ẽ. in xp̃iana obseruatione diu̾sum.
ñgͦ nob̾ et uob̃ diu̾sus ẽ baptismus. cur qd̾ unũẽ.
imꝓbatur. cur qd idem ẽ exsufflatur.cur quod ñ
diu̾sum ẽ. iteratur: Me sic agente in p̾sentia. sic
instante. ad quas t̃giu̾sationes confugeretis: ui¬
delicet contempnerent in epła tua illi grammati¬
cos. tu accusares in nr̃a dialecticos. s. u̾itas exut᷑q
suꝑaret hereticos. hoc solum in eis ostendens a no¬
bis ẽẽ diu̾sum. qd̾ constat ẽe. ꝑu̾sum. quia nos sacͣ¬
menta nr̃a cognoscimus. errorem alienũ emenda¬
mꝰ: uos autem eadem sacram̃ta fatemini. quȩ tan¬
quã nulla sint iteratis magna diu̾sitate reꝓbantes
qd̃ diu̾sum ñ ẽẽ conceditis. Proinde quanuus int̾
scisma et heresim magis eam distinctionem apꝓ¬

Expanded text:
uobis est baptismus. nihil est nobis et uobis in christiana obseruatione diuersum; quibus autem diuersus est baptismus, non utique nihil est in christiana obseruatione diuersum; non ergo nobis et uobis diuersus est baptismus. cur quod unum est inprobatur, cur quod idem est exsufflatur, cur quod non diuersum est iteratur\'? Me sic agente in praesentia, sic instante ad quas tergiuersationes confugeretis? uidelicet contemnerent in epistula tua illi grammaticos, tu accusares in nostra dialecticos, sed ueritas ex utraque superaret haereticos, hoc solum in eis ostendens a nobis esse diuersum quod constat esse peruersum, quia nos sacramenta nostra cognoscimus, errorem alienum emendamus, uos autem eadem sacramenta fatemini, quae tamquam nulla sint iteratis, magna diuersitate reprobantes quod diuersum non esse conceditis. Proinde quamuis inter schisma et haeresim magis eam distinctionem adpro
Abbreviated transcription (Latin):
raminaticus quida donatista cresconius.
Icum inuenisset epłam meã qua primas
partes quȩ in manꝰ nr̃as tũc uenerant epi¬
stolȩ petilini redargui. putauit ẽẽ michi res¬
pondendum. et hoc ipsum scripsit ad me: Cui oꝑi
eius. libris quatuor respondi. Ita sane ut tribus ꝑa¬
gerem. qd̃ uniu̾sa responsio flagitabat. S. cum in¬
derem de sola maximianistarũ causa. qua suossciᷤ¬
maticeos damnauer̃t. et eorum aliquos rursus in
suis honorib receꝑunt. baptismũq ab eis extͣ suã
cõmunionẽ datum ñ repetiuerũt. responderi pos¬
se. ad cuncta quȩ scripsit. etiam quartum librum
addidi. In quo id ipsũ quantum potui diligenter
atq euident̃ ostendi. Hos aut̃ quatuor libros qͣn¬
do scripsi. iam contra donatistas leges dederat hono
rius imꝑator. Hoc opus sic incipit. Quando ad te
cresconi mea scͥpta ꝑuenire possent ignorans.

Expanded text:
rammaticus etiam quidam Donatista Cresconius cum inuenisset epistulam meam, qua primas partes, quae in manus nostras tunc uenerant, epistulae Petiliani redargui, putauit mihi esse respondendum et hoc ipsum scripsit ad me. cui operi eius libris quattuor respondi, ita sane, ut tribus peragerem, quod uniuersa responsio flagitabat. sed cum uiderem de sola Maximianensium causa, quos suos scismaticos damnauerunt et eorum aliquos rursus in suis honoribus receperunt baptismumque ab eis extra suam communionem datum non repetiuerunt, responderi posse ad cuncta, quae scripsit, etiam quartum librum addidi, in quo id ipsum, quantum potui, diligenter atque euidenter ostendi. hos autem quattuor libros quando scripsi, iam contra Dorius imperator. Hoc opus sic incipit: Quando ad te, Cresconi, mea scripta pervenire possent ignorans.
Abbreviated transcription (Latin):
ego uos genui. Eis dicit ego uos genui: quib aliolo¬
co dicit. Gr̃as dõ qd neminem ur̃m baptiraui: nisi
crispum et gaium. et stephane domum. Genuerat
rerer ñque iħu xp̃i. et iuitus hoc faceret sine su¬
amercede: tam̃ pecuniã dñicam dispensaret.qͣm
licet malus: ñ malam nec inutilem bene accipi
tomagis de baptismo dicendum ẽ. qd̾ ita ꝑtinet ad
euangłium. ut sine illo quidem ad regnũ nemo ꝑ
nisi quis renatus fuerit ex aqua et sp̃u. ñ intrabit
in regnũ cȩlorum. idem ipse dix̃. nisi habundaue.

Expanded text:
ego uos genui. eis dicit: ego uos genui, quibus alio loego uos genui. eis dicit: ego uos genui, quibus alio loco dicit: gratias deo, quod neminem uestrum baptizaui nisi Crispum et Gaium et Stephanae domum. genuerat e Jesu Christi, et invitus hoc faceret sine sua mercede, tamen pecuniam dominicam dispensaret: quam, licet malus, non malam nec inutilem bene accipieto magis de Baptismo dicendum est, quod ita pertinet ad Evangelium, ut sine illo quidem ad regnum coeloruNisi quis renatus fuerit ex aqua et Spiritu, non intrabit in regnum coeloru
Abbreviated transcription (Latin):
runt. ñ a plantatore: uel rigatore: s. ab eo qui in¬
crementũ dat mundari et iustificari potuerunt.
Aeq eni dicturi sumꝰ uidam ñ baptizasse cũ ad¬
huc int̾ discipłos fuerit. quando fiebat qd̾ scriptũ
ẽ: ipse ñ baptitat. s discipłi eius. aut quia ñdũ xp̃m
tradiderat. qui loculos habebat. et ea quȩ mitte¬
tor tam̃ gr̃e sine accipientium damno fuit. Aut si ñ
baptirauit.certe. fatemini quia ȩuangłitauit. Qd̾si
hoc minimũ et leue ducitis. uidete quid de ipso pau¬
lo apło sentiatis qui dix̃. ñ enĩ misit me: xp̃c bapti¬
rare :s euangłirare: Huc accedit. quia incipit ẽẽ po¬
tior apollo qui baptirando rigauit. quam paulus
qui euangłirando plantauit.cum sibi officium
patris erga corinthios obhoc uindicet. nec eis qui
post illum ad eos uenerant hoc nom̃ concedat. Ait
enim. Si decem milia pedagogos habeatis in .xp̃o
s ñ multos patres. In. xp̃o enim iħu: ꝑ euangłium

Expanded text:
runt, non a plantatore vel rigatore, sed ab eo qui inrunt, non a plantatore vel rigatore, sed ab eo qui incrementum dat mundari et iustificari potuerunt. neque enim dicturi sumus Iudam non baptizasse, cum adhuc inter discipulos fuerit, quando fiebat quod scriptum est: ipse non baptizabat, sed discipuli eius. aut quia nondum Christum tradiderat, qui loculos habebat et ea quae mittetor tamen gratiae sine accipientium damno fuit, aut si non baptizauit, certe fatemini quia euangelizauit. quodsi hoc minimum et leue ducitis, uidete quid de ipso Paulo apostolo sentiatis qui dixit: non enim misit me Christus baptizare, sed euangelizare. huc accedit, quia incipit esse potior Apollo, qui baptizando rigauit, quam Paulus, qui euangelizando plantauit, cum sibi officium patris erga Corinthios ob hoc uindicet nec eis, qui post illum ad eos uenerant, hoc nomen concedat. ait enim: si decem milia paedagogos habeatis in Christo, sed non multos patres; in Christo enim Iesu per euangelium
Abbreviated transcription (Latin):
nens fact᷑ ẽ. homo. Ille scilicet de qͦ dictũ ẽ. fide mũ¬
dans corda eorum. & credenti in eũ qui iustificat un¬
piũ. Qd̾̃ testimoniũ in u̾b̾ meis petilianꝰ ponere uo¬
luit: in suis aut̃ẽ nec tractauit nec attigit. Minister
bonꝰ ẽ. consociꝰ fit euangłu. Si aut̃ malus ẽ. ñ ideo
dispensator ñ ẽ. cuangłii. Si enim bonꝰ ẽ. uolens hoc
facit.Si autem malus. hoc ẽ sua querens ñ quȩ iħu
.rp̃i: inuitꝰ hoc facit ꝓpt̃ alia que requirit. Nide
tam̃ quid idem apłs dixerit. Si gͦ uolens hoc facio
inquit mercedem habeo. si autem inuit᷑: dispensa¬
tio mͥ credita ẽ. Tanquã diceret. Si bonus bonũ an¬
nuncio: etiam ipse ꝑuenio. Si aut̃ malus bonum
annuncio. nunqͥd enim dixit. si inuitus facio dis¬
pensator ñ ero: Annunciauit petrus: et cęt̾i boni
Inuitus iudas. tam̃ cum ipsis missus annunciauit.
Illi mercedem habent. huic dispensatio credita est.
Qui aut̃ om̃ib illis annuntiantib euangłiũ ꝑcepe¬

Expanded text:
 est, Fide mundans corda eorum ; et, Credenti in eum qui justificat impium . Quod testimonium in verbis meis Petilianus ponere voluit, in suis autem nec tractavit, nec attigit. CAPUT LV.bonus est, consocius fit Evangelii: si autem malus est, non ideo dispensator non est Evangelii. Si enim bonus est, volens hoc facit: si autem malus, hoc est sua quaerens non quae Jesu Christi, invitus hoc facit propter alia quae requirit. Vide tamen quid idem apostolus dixerit: Si ergo volens hoc facio, inquit, mercedem habeo; si autem invitus, dispensatio mihi credita est . Tanquam diceret: Si bonus bonum annuntio, etiam ipse pervenio; si autem malus, bonum annuntio. Numquid enim dixit, Si invitus facio, dispensator non ero? Annuntiavit Petrus et caeteri boni, invitus Judas, tamen cum ipsis missus annuntiavit. Illi mercedem habent, huic dispensatio credita est. Qui autem omnibus illis annuntiantibus Evangelium percepe
Abbreviated transcription (Latin):
plantat est aliquid. neq qui rigat. s qui increm̃¬
tũ dat ds. nisi quia ad aliud aliquid ẽ. ad aliud ñ
ẽ aliquid: Ad ministrandum et dispensandum
uerbũ ac sacram̃tũ aliquid ẽ: ad mundandũ aut̃
et iustificandũ ñ ẽ aliqͥd. quia hoc ñ oꝑat᷑ in interi

Expanded text:
plantat est aliquid neque qui rigat, sed qui incremeplantat est aliquid neque qui rigat, sed qui incrementum dat deus, nisi quia ad aliud aliquid est, ad aliud non est aliquid? ad ministrandum et dispensandum uerbum ac sacramentum aliquid est, ad mundandum autem et iustificandum non est aliquid, quia hoc non operatur in
Abbreviated transcription (Latin):
mana infiatio respirare. Nam ut eiꝰ inquit apli
dicta. quȩ nob̾ obiecras. iterum replicemꝰ: dixit.
Quia ẽ enim apollo. quid ue paulus: Miristri eiꝰ.
cui credidistis. Quid aliua uerbi gr̃a dicit om̃ib
nr̃is insi quid ẽ donatus carthaginis. quid ianu¬
arianus. qd petilianꝰ. nisi ministri eiꝰ cui credidi¬
stis: Hoc ego apłi cestimonium ñ posui. s. alud odo
commeinorare noluit posiii. neq qui plantat est
aliquia. neq qui rigat: s. qui incrementum dat
as Iste autem ea uerba apłi inserere uoluit: ubi
introgat quia sit paulus. uł quider apollo. Eui
responet. Ministri eius cui credidistis. hoc alio
modo ferre potuit thorus ceruicis heretice. Illud
autem ubi ñ in t̾rogauit et respondit quia ẽẽt.
s dixit ñ ẽẽ aliquid: ferre omnino ñ potuit. Sed
iam uolo querere: utrum ñ sit aliquia minister
xp̃i. Quis hoc dixerit: Quomͦ gͦ uerum ẽ. neq qui

Expanded text:
mana inflatio respirare. nam ut eius, inquit, apostoli mana inflatio respirare. nam ut eius, inquit, apostoli dicta quae nobis obieceras iterum replicemus, dixit: quid est enim Apollo quidue Paulus? ministri eius cui credidistis. quid aliud uerbi gratia dicit omnibus nostris nisi: quid est Donatus Carthaginis, quid Ianuarianus, quid Petilianus, nisi ministri eius cui credidistis? hoc ego apostoli testimonium non posui, sed illud quod commemorare noluit posui: neque qui plantat est aliquid neque qui rigat, sed qui incrementum dat deus. iste autem ea uerba apostoli inserere uoluit, ubi interrogat quid sit Paulus uel quid sit Apollo et respondet: ministri eius cui credidistis. hoc aliquo modo ferre potuit torus ceruicis haereticae; illud autem, ubi non interrogauit et respondit quid esset, dixit non esse aliquid, ferre omnino non potuit. sed iam uolo quaerere, utrum non sit aliquid minister Christi. quis hoc dixerit? quomodo ergo uerum est: neque qui
Abbreviated transcription (Latin):
mentum dat ds. Multum autem int̃est int̃ confir¬
mare qd̃ alius facit. et facere: Qui enim dat incre¬
mentum. ñ arborem uł uitem confirmat: s. creat.
Iuo quippe incremento fit: ut etiam lignum plã¬
tatum radicem ꝑducat et figat. Illo increinento fit.
ut semen iactum germen emittat. S. quid hinc
diutius disseramꝰ: Sufficit qd̾ scđm ipsũ. neq qui
cathecuminũ facit. neq qui baptirat aliqͥd ẽ: s. qͥ
incrementũ dat ds̃. Quando autẽ hoc diceret peti¬
lianus. ut eum dicere intelligeremus.neq: dona¬
tus carthaginis ẽ aliquid. neq ianuarianꝰ. neq
petilianꝰ. quando hoc tumor ille pateretur. quose
putat hõ aliqͥd ẽẽ cum nichil sit. et se ipsum sedu¬
cit Deniq etiam paulo post cum institueretetan¬
tenaeret tanquam ea uerba apłĩ que nos obiecera¬
mus iterum retractare: noluit hec ponere quę
dixeram ego.s. alia in quibus posset utcunq hul¬

Expanded text:
mentum dat Deus. Multum autem interest inter confirmentum dat Deus. Multum autem interest inter confirmare quod alius facit, et facere. Qui enim dat incrementum, non arborem vel vitem confirmat, sed creat. Illo quippe incremento fit, ut etiam lignum plantatum radicem producat et figat: illo incremento fit, ut semen jactum germen emittat. Sed quid hinc diutius disseramus? Sufficit quod secundum ipsum, neque qui catechumenum facit neque qui baptizat aliquid est, sed qui incrementum dat deus. quando autem hoc diceret Petilianus, ut eum dicere intellegeremus: \'neque Donatus Carthaginis est aliquid neque Ianuarianus neque Petilianus? quando hoc tumor ille pateretur, quo se putat homo aliquid esse, cum nihil sit, et se ipsum seducit? Denique etiam paulo post, cum institueret et intenderet tamquam ea uerba apostoli quae nos obieceramus iterum retractare, noluit haec ponere quae dixeram ego, sed alia, in quibus posset utcumque hu
Abbreviated transcription (Latin):
tentiam uelut exponeret ait. qui dixit ego planta¬
u apollo rigauit.s. d̾s incrementum dedit. quid
aliud dixit. nisi ego hominem in xp̃o cathecu¬
minũ feci a pollo baptirauit. d̾s qd fecimus confir¬
inauit: Quare gͦ ñ addidit petilianꝰ. qd apłs addi¬
ait. et ego maxime commendaui. ut etiam hoc no¬
bis exponeret. neq qui plantat ẽ aliquia. neq qui
rigat.s. qui incrementum dat ds̃: Qd̾ si uelit expo¬
nere scđm ea quȩ supra posuit. sine dubio sequit᷑.
ut neq qui baptirat᷑ aliquia sit .s. ds qui increm̃¬
tum dat as. Quid enim ad rem nunc ꝑtinet. quo¬
mͦ dictum sit ego plantaui. apollo rigauit. utrum
reuera ita sit accipiendum tanqũã dixerit. ego ca¬
thecuminũ feci. apollo baptirauit: ansit alius
uerior et congruentior intellectus: Ecce interum.
scam ipsius expositionem. neq qui cathecuminũ
facit. neq qui baptirat est aliquid:s. qui incre¬

Expanded text:
tentiam velut exponeret, ait, Qui dixit, « Ego plantatentiam velut exponeret, ait, Qui dixit, « Ego plantavi, Apollo rigavit; sed Deus incrementum dedit: » quid aliud dixit, nisi, Ego hominem in Christo catechumenum feci, Apollo baptizavit; Deus quod fecimus confirmavit? Quare ergo non addidit Petilianus quod Apostolus addidit, et ego maxime commendavi, ut etiam hoc nobis exponeret, Neque qui plantat est aliquid, neque qui rigat, sed qui incrementum dat Deus ? Quod si velit exponere secundum ea quae supra posuit, sine dubio sequitur ut neque qui baptizat aliquid sit, sed Deus qui incrementum dat. Quid enim ad rem nunc pertinet quomodo dictum sit, Ego plantavi, Apollo rigavit: utrum revera ita accipiendum sit tanquam dixerit, Ego catechumenum feci, Apollo baptizavit; an sit alius verior et congruentior intellectus? Ecce interim secundum ipsius expositionem, neque qui catechumenum facit, neque qui baptizat est aliquid, sed qui incre
Abbreviated transcription (Latin):
nam temeritatem et suꝑbiam inuidiose et elate
ẽ radix. His ego auditis. quid nisi ipsi xp̃o gr̃as
agam qui coegit hominẽ confiteris falsa sͦ sune
ula quȩ in epłe suȩ dixit exordio. cum uellet per¬
suadere conscientiam sc̃e dantis attendi. que ab¬
luat accipientis. et cum quis sciens fidema ꝑfido
sumpserit. ñ fide ꝑciꝑe s. reatũ. Hoc enim uolens
uelur ostendere. quantum sit in homine baper¬
rante: tanquam magna documenta subiecerat
dieens. Omnis enim res origine et radice consistit:
et si caput ñ ħt aliqͥd. nichil ẽ. Postea uͦ cum dici
conscientia sc̃e dantis ẽ origo. et radix. et caput as¬
cipientis. Uicit gͦ ueritas. ut homo qui baptismũ
xp̃i desiderat ñ in homine ministro spem ponat.
s: ad ipsum. xp̃m tanquam ad originem quȩ ñ
mutatur. ad radicem quȩ ñ euellitur. ad caput
iitat. de quã inflata uena ueniat. qd̾ cum apłi sen¬

Expanded text:
nam temeritatem et superbiam inuidiose et elate nam temeritatem et superbiam inuidiose et elate aput, Christus est radix. his ego auditis quid nisi ipsi Christo gratias agam, qui coegit hominem confiteri? falsa ergo sunt illa quae in epistulae suae dixit exordio, cum uellet persuadere conscientiam sancte dantis attendi quae abluat accipientis et, cum quis sciens fidem a perfido sumpserit, non fidem percipere sed reatum. hoc enim uolens uelut ostendere quantum sit in homine baptizante, tamquam magna documenta subiecerat dicens: omnis enim res origine et radice consistit et, si caput non habet aliquid, nihil est. postea uero cuconscientia sancte dantis est origo et radix et caput accipientis. Vicit ergo veritas, ut homo qui Baptismum Christi desiderat, non in homine ministro spem ponat, sed ad ipsum Christum tanquam ad originem quae non mutatur, ad radicem quae non evellitur, ad caput vertat, de qua inflata vena veniat, quod cum Apostoli sen
Abbreviated transcription (Latin):
bili obtusitate cordis cecus auditor uł lector ñ ui¬
deat de homine baptirante dicere: adiungit ali¬
ud ubi & hominem nominat. Et iterum inquit.
om̃is homo bonꝰ de chesauro cordis sui ꝓfert bona
et om̃is homo malus de thesauro cordis su ꝓfert
mala. Et iterum quibaptiratur a mortuo. ñ ei ꝓ¬
aest lauatio eius. Certe iam manifestumẽ. certe
iam ñ indiget interp̃te. nec dispensatore. aut de¬
monstratore. id agere istos. ut origo. et radix. et
caput baptirati. ñ nisi ille sit a quo baptitatur.
Et tam̃ ui ueritatis oppressus. et quasi que dixiss¬
set oblitus. concedit michi postea petilianus. ut xp̃c
sit origo et radix. regeneratorum et capur ȩccłie. ñ
quisquã homo dispensator ministerq baptisma¬
ur facerent. xp̃ianos. et hoc scripturarum sc̃arũ
testimomis et exemplis tanquã nos hoc negare.¬
mus ꝓbaret. ubi ẽ nunc inquit illa uox quam mi¬
nutis et crebris questiunculis trepidans multa

Expanded text:
bili obtusitate cordis caecus auditor vel lector non vibili obtusitate cordis caecus auditor vel lector non videat de homine baptizante dicere; adjungit aliud ubi et hominem nominat: Et iterum, inquit, « Omnis homo bonus de thesauro cordis sui profert bona, et omnis homo malus de thesauro cordis sui profert mala, et iterum: qui baptizatur a mortuo non ei prodest lauatio eius. certe iam manifestum est, certe iam non indiget interprete nec disputatore aut demonstratore, id agere istos, ut origo et radix et caput baptizati non nisi ille sit a quo baptizatur; et tamen ui ueritatis oppressus et quasi quae dixisset oblitus concedit mihi postea Petilianus, ut Christus sit origo et radix regeneratorum et caput ecclesiae, non quisquam homo dispensator ministerque baptismaut facerent christianos, et hoc scripturarum sanctarum testimoniis et exemplis, tamquam nos hoc negaremus, probaret, ubi est nunc, inquit, illa uox, qua minutis et crebris quaestiunculis crepi tans multa
Abbreviated transcription (Latin):
ro cordis sui ꝓfert mala. Et iterum. Qui baptirat᷑
⁊ mortuo. ñ ei ꝓdest lauatio eius. hec om̃ia quo
ꝑtineant uidetis. ut scilicet sc̃e dantis conscien¬
tia. ne quisquam sumens fidem a ꝑfido ñ fidem
ꝑcipiat s. reatum. ipsa sit origo et radix et caput.
et semenbaptirati. Uolens enim ꝓbare conscienti¬
am sc̃ẽ dantis attendi quȩ abluat accipientis. & ñ
fidem ꝑciꝑe s reatum. qui sciens fidem sumit a ꝑ¬
fido. continuo subiecit. Omnis res enĩ origine et ra¬
dice consistit. &. si caput ñ habet aliquid. nichilẽ.
nec quicꝗͣ bene regenerat. nisi bono semine ge
neretur. Et ne quisquam tam tardus eẽt ut adhuc
ñ intelligeret de illo eum dicere: a quo quisq bap¬
tiratur. explanat hoc subsequent᷑ et dicit. Que cũ
ita sint fr̃s. quȩ potest eẽ ꝑu̾sitas ut qui suis cri¬
minib ẽ. reus. alium faciat innocentem. dicente
año isui. xp̃o. arbor bona bonos fructꝰ facit. Nunqͥd
colligunt de spin is uuas: Et ne aahue incredi¬

Expanded text:
ordis sui profert mala, et iterum: qui baptizatur a mortuo non ei prodest lauatio eius. haec omnia quo pertineant uidetis, ut scilicet sancte dantis conscientia, ne quisquam sumens a perfido non fidem percipiat sed reatum, ipsa sit origo et radix et caput et semen baptizati. uolens enim probare conscientiam sancte dantis attendi quae abluat accipientis, et non fidem percipere sed reatum qui sciens fidem sumit a perfido, continuo subiecit: omnis res enim origine et radice consistit et, si caput non habet aliquid, nihil est, nec quicquam bene regeneretur. Et ne quisquam tam tardus esset, ut adhuc non intelligeret de illo eum dicere a quo quisque baptizatur, explanat hoc subsequenter, et dicit: Quae cum ita sint, fratres, quae potest esse perversitas, ut qui suis criminibus est reus, aliuChristo, « Arbor bona bonos fructus facit: numquid colligunt de spinis uvas? » Et ne adhuc incredi