comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
stellationib ponunt. nñ ⁊ timius modi mathe¬
matia appellati sunt. Quando autem .t. ht̃ aspi¬
ratum dottrinam sonat. hec autem est q̃ abstras¬
tam considerat quantitatem. Abstracta enim ꝙͣ
titas dicitur: quam incellectu a materia seꝑanges
uel ab aliis accidentib. ut est par impar̃. ⁊ huiꝰce¬
modi in sola ratiocinatione tractamus qd doctri¬
na facit non natura. Hanc boecius intelligibilẽ
appellat que prmani partem intellectibilem
cogitatione atq intelligentia comprehendit que
sunt omnium celestium operum superne diui¬
nitatis. et quicquid sub lunari globo beatiore ani¬
mo atq puriore substantia uillet. et postremo hu¬
manarum animarum que omnia cum pͥoris illiꝰ
intellectibilis substantie fuissent corporum tac¬
tu ab intellectibilib ad intelligibilia degenera¬
runt ut non magis ipsa intelligantur quami
intelligant. et incelligentie puritate. tunc bea¬

Expanded text:
stellationibus ponunt: unde et hujusmodi mathestellationibus ponunt: unde et hujusmodi mathematici appellati sunt. Quando autem t habet aspiratum, doctrinam sonat. Haec autem est, quae abstractam considerat quantitatem. « Abstracta » enim « quantitas dicitur, quam intellectu a materia separantes, vel ab aliis accidentibus, ut est, par, impar, et hujusmodi, in sola ratiocinatione tractamus, quod doctrina facit, non natura. » Hanc Boetius intelligibilem appellat, quae primam partem intellectibilem cogitatione atque intelligentia comprehendit: quae sunt omnium coelestium operum supernae divinitatis, et quidquid sub lunari globo beatiore animo atque puriore substantia valet; et postremo humanarum animarum, quae omnia cum prioris illius intellectibilis substantiae fuissent, corporum tractu ab intellectibilibus ad intelligibilia degenerarunt, ut magis ipsa intelligantur, quam intelligant, et intelligentiae puritate tunc bea
Abbreviated transcription (Latin):
cans in intellettibilem et intelligibilem. ⁊̃ natura¬
lem. Per intellectibilem significans theologiam. et ꝑ
intelligibilem mathematicam per naturalem phi¬
sicam. Deniq intellectibile ita diffinit. De theolo¬
Ntellectibile est quod unum atq idẽ gia ¶. ini¬
per se in propria semper diuinitate consistens nł¬
lis uniquam sensib sed sola dantum mente intel¬
lettuq capitur. Que res ad speculationem dĩ atq
ad animi incepporalitatem considerationemq u̾e
philosophie indagatione componitur. quam in¬
quit greci theologiam nominant. Dicta autem
theologia quasi sermo habitus de diuinis.theos
enim deus. logos. sermo. nel ratio. interpretatu
Theologia igitur est quando aut ineffabilem na¬
turam dei. Aut speaales creaturas ex aliqua ꝑ
Mathesis enim quando .t. habet sine as¬
p̃iratione interpretatur uanitas et significat
supersticionem illoꝵ qui fatta hominum incõ¬

Expanded text:
cans in intellectibilem, et in intelligibilem, et naturacans in intellectibilem, et in intelligibilem, et naturalem: per intellectibilem significans theologiam; per intelligibilem mathematicam; per naturalem physicam. Denique intellectibile sic diffinit: ntellectibile est, quod unum atque idem per se in propria semper divinitate consistens, nullis unquam sensibus, sed sola tantum mente intellectuque capitur. » Quae res ad speculationem Dei atque ad animi incorporalitatem considerationemque verae philosophiae indagatione componitur, quam, inquit, Graeci theologiam nominant. Dicta autem « Theologia » quasi sermo habitus de divinis, Θεός enim Deus, λόγος, sermo vel ratio interpretatur. Theologia igitur est, quando aut ineffabilem naturam Dei aut speciales creaturas ex aliqua paMatesis enim quando t habet sine aspiratione, interpretatur vanitas, et significat superstitionem illorum, qui fata hominum in con
Abbreviated transcription (Latin):
archicectura. Disciplina uero que iuspeculatõne
consistit et per solam explicatur ratiocinationẽ
ut logica. Aliter. Philosophia est meditatio mor¬
tis quod magis conuenit xp̃ianis. qui seaili am¬
bitione calcata conuersatione disciplinali simili¬
tudine future patrie uiuunt. Aliter P̾hilosophia
est disciplina omnium redum diuinarum atq hu¬
manarum rationes probabiliter inuestigaris. Sͤ
omnium studioꝵ ratio ad phĩam spectat animi¬
nistratio non ominis philosophica est. ⁊ ideo phi¬
losophia aliquo modo ad omnes res pertinere
tur speculatiua. Prattica attina. quam alio nomi¬
ne ethicam id est moralem dicunt eo quod mores
in bona actione consistant. Mecharca adult̾ma.
quia cirra hinuana opera uersatur. Logica sermo¬
cinalic quia de uocib trattat. Teorica diuiditur
iu theologiam mathematicam ⁊ phisicam. Hano
diuisionem boecius facit aliis uerbis. theoricen se¬

Expanded text:
architectura. Disciplina vero, quae in speculatione architectura. Disciplina vero, quae in speculatione consistit et per solam explicatur ratiocinationem, ut logica. Aliter - « Philosophia est meditatio mortis: » quod magis convenit Christianis, qui saeculi ambitione calcata, conversatione disciplinali, similitudine futurae patriae vivunt. Aliter: « Philosophia est disciplina omnium rerum divinarum atque humanarum rationes probabiliter investigans. » Sic omnium studiorum ratio ad philosophiam spectat. Administratio non omnis philosophia est: et ideo philosophia aliquo modo ad omnes res pertinere tur speculativa; practica activa, quam alio nomine ethicam, id est moralem dicunt, eo quod mores in bona actione consistant; mechanica adulterina, quia circa humana opera versatur; logica sermotionalis, quia de vocibus tractat. Theorica dividitur in theologiam, mathematicam et physicam. Hanc divisionem Boetius facit aliis verbis: Theoricen se
Abbreviated transcription (Latin):
semper mancat Hoc ergo omnes artes agunt hoc
intendunt. ut diuina similitudo in nobis reꝑetur
que nobis forma est deo natura. cui quanto ma¬
gis conformamur tanto magis sapimus. Turic cr̃
in nobis incipit relucere quod in eus rationo sꝑ
fuit quodq in nobis transit. apud illum inꝯuu¬
tabile consistit. Aliter. Philosophia est ars araũ
et discipliua disaiplinarim. id est ad quam om̃s
artes et discipline spectant. Ars dici potest sciã.
que artis preceptis regulisq consistit ut est in
scriptura. disciplina que dicitur plena est ut ĩ doo¬
trina. Uel ars diai potest quando aliquid uen simłe
atq opinabile trattatur disciplina quando de his
que aliter se habere non possunt ueris disputa¬
tionib aliquid disseritur. Quam differẽtiam
plato ⁊ aristotiles esse uoluerunt inter artem
et disciplinamdoel ars dici potest quod fit in sub¬
iecta materia. et explicatur per operationen ut

Expanded text:
semper maneat. Hoc ergo omnes artes agunt, hoc semper maneat. Hoc ergo omnes artes agunt, hoc intendunt, ut divina similitudo in nobis reparetur, quae nobis forma est, Deo natura: cui quanto magis conformamur, tanto magis sapimus. Tunc enim in nobis incipit relucere, quod in ejus ratione semper fuit: quod quia in nobis transit, apud illum incommutabile consistit. Aliter: « Philosophia est ars artium, et disciplina disciplinarum, » id est ad quam omnes artes et disciplinae spectant. Ars dici potest scientia, quae artis praeceptis regulisque consistit, ut est in Scriptura: Disciplina, quae dicitur plena, ut est in doctrina. Vel ars dici potest, quando aliquid verisimile atque opinabile tractatur. Disciplina, quando de iis, quae aliter se habere non possunt, veris disputationibus aliquid disseritur. Quam differentiam Plato et Aristoteles esse voluerunt inter artem et disciplinam. Vel ars dici potest, quae fit in subjecta materia et explicatur per operationem, ut
Abbreviated transcription (Latin):
in iusiurandum asciuerant. Unde et illud dictum
est. Per qui nostre anme numerum. de dit ille qͣ¬
ternum. Hee qualiter sub philo sophia ꝯtineãtur
et rursum quas sub se contineant repetita bie¬
uiter diffiitione philosophie ostendemus.
hilosophia ẽ amor
sapientie que nulliꝰ
indigens uiuax m̃s
et sola rerum prime¬
ua ratio est. Hec dif¬
funutio magis ad echi¬
mologiam nominis
grece amor dicitur
entia. et nide philosophia trattum est id ẽ amor
sapientie. Quod autem additur que nullius indi
gens uirax mens. Et sola rerum primeua rõ est.
diuina sapientia significatur. que propterea nul¬
lius indigere dicitur. quia nichil minus ꝯtinet.
sed semel ⁊ simul omnia intuetur preterita. pre¬
sentia. ⁊ futura. inuax mens id cuto appellatur:
quia quod semel in diuina fuerit ratione nulla
uiquam obliuone aboletiu Primena rõ rerum
est quia ad eius similitudinem cuncta formata
sunt. Dicunt quidam quod illud ni agunt artes

Expanded text:
in jusjurandum asciverant. Unde et illud dictum in jusjurandum asciverant. Unde et illud dictum est: Per, qui nostrae animae numerum dedit illi quaternum. Hae qualiter sub philosophia contineantur, et rursum quas sub se contineant, repetita breviter diffinitione philosophiae, ostendamus. hilosophia est amor sapientiae, quae nullius indigens, vivax mens, et sola rerum primaeva ratio est. » Haec definitio magis ad etymologiam nominis Graece, amor dicitur et inde philosophia dicta est, id est, amor sapientgens, vivax mens, et sola rerum primaeva ratio est, » divina sapientia significatur, quae propterea nullius indigere dicitur: quia nihil minus continet, sed semel et simul omnia intuetur praeterita, praesentia et futura. Vivax mens idcirco appellatur: quia quod semel in divina fit ratione, nulla unquam oblivione aboletur. Primaeva rerum ratio est, quia ad ejus similitudinem cuncta formata sunt. Dicunt quidam, quod illud unde agunt artes,
Abbreviated transcription (Latin):
esset musica. canebant. Priuiquam esset genctͥa
agros mensurabant. Priusquam esset astronoruia
per cursus stellarum discretiones temporm capie¬
bant. Sed uenerunt artes que licet ab usu pͥncipĩ
siimpserint usu damen meliores sunt. Hic lorus
esset exponere qui fuerint singularum artium
inuentores quando extinterint aut ubi aut quo¬
modo per eos discipline exordium sumpserint.
Sed uolo quadam prius philosophie diuisione
singulas a se inuicem didernere.
recapitilare que supradicta sunt. ut fa¬
cilior fiat transitus ad sequentaa. Quatuor tan¬
tum diximus esse sciencias que reliquas onmes
contuient. id est theoricam que in speculatione ue¬
ritatis laborat. et pratticam que morum discipli¬
nam considerat. et mechanicam que huius ui¬
te actiones dispensat. Logicam quoq que recte
loquendi. et acute disputandi scientiam prestat.
Hic itaq non ab surde ille quaternarius anime
intelligi potest quem obreuerentiam sui antiqͥ

Expanded text:
esset musica, canebant; priusquam esset geometria, esset musica, canebant; priusquam esset geometria, agros mensurabant; priusquam esset astronomia, per cursus stellarum discretiones temporum capiebant. Sed venerunt artes, quae licet ab usu principium sumpserunt, usu tamen meliores sunt. Hic locus esset exponendi, qui fuerint singularum artium inventores, quando exstiterint, aut ubi, aut quomodo per eos disciplinae exordium sumpserint; sed volo quadam prius philosophiae divisione singulas a se invicem discernere.recapitulare, quae supradicta sunt, ut facilior fiat transitus ad sequentia. Quatuor tantum diximus esse scientias, quae reliquas omnes continent, id est theoricam, quae in speculatione veritatis laborat; practicam, quae morum disciplinam considerat; mechanicam, quae hujus vitae actiones dispensat; logicam quoque, quae recte loquendi et acute disputandi scientiam praestat. Hic itaque non absurde ille quaternarius animae intelligi potest, quem ob reverentiam sui antiqui
Abbreviated transcription (Latin):
nes ꝯmunes ⁊ lutere. Sed nundum ratio sermonũ
et litterarum in artem redatta fuerat. nulla ad huc
recte lociuendi uel disputandi precepta data erant.
Omes enim scientie prius erant in usu quam in
arte. Sed considerantes dem̃ homines usum mar¬
tem posse conuerti. et quod uagum fuerat et licenti¬
osum prius certis regulis et preceptis posse restringi.
ceperunt ut dictum est consuetudinem que partim
casu partim natura exorta fucrat ad artem reducete
id quod pramim usus habebat emendantes ꝙ minꝰ
habebat supplentes quod superfluum habebat rese¬
cantes. et de cetero singulis certas regulas et p̾cep¬
ta prescribentes. huius modi fuit origo omnium
arcium. hoc per singula currentes uerum inuemi¬
homines. Priusquam esset dialectica ratiocmatido
uerum a falso discernebant. Priusquam eẽt rethori¬
ca. iura ciuililia tractabant. Priusquam esset arith¬
metica. scienciam numerandi habebant Priusqͣm

Expanded text:
nes communes et litterae; sed nondum ratio sermonum nes communes et litterae; sed nondum ratio sermonum et litterarum in usum redacta fuerat, nulla adhuc recte loquendi vel disputandi praecepta data erant. Omnes enim scientiae prius erant in usu quam in arte. Sed considerantes deinde homines usum in artem posse converti, et quod vagum fuerat et licentiosum prius, certis regulis et praeceptis posse restringi, coeperunt, ut dictum est, consuetudinem, quae partim casu, partim natura exorta fuerat, ad artem reducere: id quod pravum usus habebat emendantes, quod minus habebat supplentes, quod superfluum habebat resecantes: et de caetero singulis certas regulas et praecepta praescribentes. Hujusmodi fuit origo omnium artium: hoc per singula currentes, verum inveni et loquebantur homines; priusquam esset dialectica, ratiocinando verum a falso discernebant; priusquam esset rhetorica, jura civilia tractabant; priusquam esset arithmetica, usum numerandi habebant; priusquam
Abbreviated transcription (Latin):
naturam. qua cognita tum illud quoq quod ꝑ
disputationem mueniretur anuere compiehensũ
esse posset intelligi. Hinc igitur perfetta logice
peticia discipline qule disputandi modos atꝙ ip¬
sas ratiorinationes internoscendi uias parat. ut
que raciocinatio nunc quidem uera. nunc autem
falsa. que uero sempet falsa. que nunquam fal
sa agnosci. Hec tempore quidem postrema est sed
uocum et intellectuum natura. sine quib nullus
phĩo sophie tractatus rationabiliter explicari pͭ
sermo siue ratio. et inde logica sermocisialis. su ra
Logica sermoctiussis genus est ad gramaticam
dialecticam. et rethoricami. et continet sub se diserti¬
uam. Et hec est logica sermocinalis. quanquar¬
tam post rethoricam. practicam. mechanicam au¬
numeramus. Neo putandum est ideo logicam .i.
sermocinalem dici. quod ante eius inuentionem nlli
fuerint sermones. et quasi homines mutuas loru¬
tiones prius non habuerint. Erant prius ⁊ sermo¬

Expanded text:
naturam: qua cognita, cum illud quoque, quod per naturam: qua cognita, cum illud quoque, quod per disputationem inveniretur, an vere comprehensum esset posset intelligi. Hinc igitur profecta logicae peritia disciplinae, quae disputandi modos, atque ipsas ratiocinationes internoscendi vias parat, ut quae ratiocinatio nunc quidem vera, nunc autem falsa: quae vero semper falsa, quae nunquam falsa possit agnosci. Haec tempore quidem postrema est, sed vocum et intellectuum natura, sine quibus nullus philosophiae tractatus rationabiliter explicari potsermo sive ratio: et inde logica sermotionalis sive raLogica sermotionalis genus est ad grammaticam, dialecticam atque rhetoricam: et continet sub se disertivam. Et haec est logica sermotionalis, quam quartam post theoricam, practicam et mechanicam annumeramus. Nec putandum est ideo, logicam, id est, sermotionalem dici, quod ante ejus inventionem nulli fuerint sermones: et quasi homines mutuas locutiones prius non habuerint. Erant prius et sermo
Abbreviated transcription (Latin):
euenire necesse esti ut si ex calculo.c. contigerit.s qͦ
res illi numero subiettas esse necesse est Hox uero
non eque in disputatione seruatur. Neq enim
quicquod sermonum decursus inuen̾it. id in nat᷑a
fixum tenetur Quare uecesse est falli qͥ abiecta
sciencia disputandi de rerum natura perquirerẽt.
Nisi enim prius ad scienciam uenerit. que racio¬
cluatio ueram teneat semitam disputandi q̃ ne¬
risimilem. et agnouerit que fida que possit esse
suspecta. Rerum incorrupta ueritas ex rõcinatione
non potest inueniri. Cum igitur neteres sepe
multis lapsi errorib falca quedam sibi et contra¬
ria in disputatrone colligerent. atq id fieri ĩpos¬
sibile uideretur. ut de eadem re contraria conclusi¬
one fatta utraq essent uera que sibi dissenciens
raciocinatio conclusisset. cui ue raciocinationi cre¬
di oporteret esse ambignium. uisum est prius dis¬
putationis ipsius ueram atq integram ꝯfid̾are

Expanded text:
evenire necesse est, ut si ex calculo centum contigerit, cevenire necesse est, ut si ex calculo centum contigerit, centum quoque res illi numero subjectas esse necesse est. Hoc vero non aeque in disputatione servatur. Neque enim quidquid sermonum decursus invenerit, id in natura fixum tenetur. Quare necesse est falli, qui abjecta scientia disputandi, de rerum natura perquirerent. Nisi enim prius ad scientiam venerit, quae ratiocinatio veram teneat semitam disputandi, quae verisimilem agnoverit, et quae fida, et quae possit esse suspecta, rerum incorrupta veritas ex ratiocinatione non potest inveniri. Cum igitur veteres saepe multis lapsi erroribus falsa quaedam et sibi contraria in disputatione colligerent, atque id fieri impossibile videretur, ut de eadem re contraria conclusione facta, utraque essent vera, quae sibi discutiens ratiocinatio conclusisset, cuive ratiocinationi credi oporteret, esset ambiguum, visum est prius disputatione ipsius veram atque integram considerare
Abbreviated transcription (Latin):
tere prius reperte fuerant. sed necesse fuit. logic am
quoq inueniri. qm̃ nemo de reb conuenienter disse¬
re potesti nisi prius recte et ueraciter loquendi raci¬
onꝰ agnouerit. Nam sicut dicit boecius. cum pri¬
mitus antiqui cirta naturaᷤᷤ rerum et morum qua¬
litates innestigandas operam impenderent. necc̃e
fuit sepe falli eos. quia uoccͣm ⁊̃ intellectuum discre¬
tionem non habebanti ut in multis euenit epycu¬
ro qui athonus mundum consistere putat. ⁊ hone¬
stum uoluptatem mentitur. Ho autem id cirro
huic atq aliĩs accidisse manifestum est quoniã¬
pet impericiam disputandi quicquid rõcinatione
comprehenderant. hoc in res quoq ipsas euenire ar¬
bitrabantur. Hic uero magnus est error. neq enim
se se res ut innumeris. ita eciam in raciocinationeb̾
habent. In numeris enim quicquid indigitis recte ꝯ¬
putantis euenerit. id sine dubio in res quoq ip̃as

Expanded text:
terae prius repertae fuerant; sed necesse fuit logicam terae prius repertae fuerant; sed necesse fuit logicam quoque inveniri; quoniam nemo de rebus convenienter disserere potest, nisi prius recte loquendi rationem agnoverit. Nam sicut dicit Boetius: Cum primitus antiqui circa naturas rerum et morum qualitates investigandas operum impenderent necesse fuit, saepe falli eos; quia vocum et intellectuum discretionem non habebant: ut in multis evenit Epicuro, qui atomis mundum consistere putat, et honestum voluptate metitur. Hoc autem idcirco huic atque aliis accidisse manifestum est, quoniam disputandi quidquid ratiocinatione comprehenderant, haec in res ipsas quoque venire arbitrabantur. Hic vero magnus est error: neque enim sese res ut in numeris, ita etiam in ratiocinationibus habent. In numeris enim quidquid in digitis recte computantis evenerit, id sine dubio in res quoque ipsas
Abbreviated transcription (Latin):
dalis esse habeat. Hunc significatione̾m talis diffins¬
tio assignatur. natura est que unicuiq rei suum ẽẽ
attribuit. Secundo modo naturam esse dicebant ꝓ¬
prium esse uniustuinsq rei cu significatiom dalis
propria diffrq̃. Dicitur. secundum quam significatio¬
nem dicere solemus. Natura est omnia pondera
ad terram ũgere. leuia alta petere. ignem urere. a¬
quam humettare. Tercia disfutio talis esti Natura
est ignis artifex ex quadam ui procedens in res sen¬
sibsles procreandas. P̾hisia namq dicunt omnia
ex calore ec humore procirari. Unde uirgiliꝰ occeanũ
patrem appellat ⁊ nalerius soranus in quodã uer¬
su de ioue in significatione ignis etherei dicit. Iuꝑit̾
omnipotens rerum regumq repector et progeni¬
et mechanice ortum demonstranimus suꝑ¬
est logice quaq oagiiem inuestigare. qͣuam id cuto¬
ultuani annumero. quia postremo inuenta est. Ce¬

Expanded text:
tale esse habeat. Huic significationi talis diffinitale esse habeat. Huic significationi talis diffinitio assignatur: « Natura est, quae unicuique rei suum esse tribuit. » Secundo modo naturam esse dicebant, proprium esse uniuscujusque rei cui significationi propria differentia dicitur; » Secundum quam significationem dicere solemus: Natura est omnia ponderosa ad terram vergere, levia alta petere, ignem urere, aquam humectare. Tertia diffinitio talis est: « Natura est ignis artifex, ex quadam ut procedens in res sensibiles procreandas. » Physici namque dicunt, omnia ex calore et humore procreari. Unde Virgilius Oceanum patrem appellat: et Valerius Soranus in quodam versu de Jove, in significatione ignis aetherei dicit: Juppiter omnipotens rerum regumque repertor, Progenet mechanicae ortum demonstravimus: superest logicae quoque originem investigare: quam idcultimam annumero, quia postremo inventa est. Cae
Abbreviated transcription (Latin):
excellentusima in studiis hominum uides reꝑta
sunt. Hac eadem pingendi texendi. sculpendi . fun¬
dendi. infinita genera exorta sunt. Ut iam cum na¬
tura ipsum miremur artificem. Quid sit natura.
Uia uero iam tociens naturam noĩaui ¶ .x.¬
mus licet ut ait tullius naturam diffinine
difficile sit non tamen huius uocabuli significatio
oĩo silentio pretereundem uidetur. Neq quia non
mus. plura ueteres de natura dixisse inueniuntur
sed nichil ita ut non aliquid restare uideatur. Quã¬
tum tamen. ego ex eoꝵ dictis conicere possum tͥb
maxime modis. hunis uodabuli significatione uti
solebant singulis suam diffmitionem assignaꝵe.
Primo modo per hoc nomen significare uoluerunt
illud archetypum cremplar rerum omnium ꝙ ĩ
mente diuina est auus racione omnia formata st̃
it dicebant naturam esse unius cuiusq rei pͥmor¬
dialem causam suam a qua non solum eẽ sed eciam

Expanded text:
excellentissima in studiis hominum vides, reperta excellentissima in studiis hominum vides, reperta sunt. Hac eadem pingendi, texendi, sculpendi, fundendi, infinita genera exorta sunt, ut jam cum natura ipsum miremur artificem. CAP. XI. Quid sit natura. Quia vero jam toties naturam nominavimus: licet, ut ait Tullius, « naturam diffinire difficile sit, » non tamen hujus vocabuli significatio omnino silentio praetereunda videtur. Neque, quia non mus. Plura veteres de natura dixisse inveniuntur, sed nihil ita, ut non aliquid restare videatur. Quantum tamen ego ex eorum dictis conjicere possum, tribus maxime modis hujus vocabuli significatione uti solebant, singulis suam diffinitionem assignando. Primo modo per hoc nomen significare voluerunt illud archetypum exemplar rerum omnium, quod in mente divina est: cujus ratione omnia formata sunt: et dicebant naturam esse unius cujusque rei primordialem causam suam: a qua non solum esse, sed etiam
Abbreviated transcription (Latin):
set qui usum uestimentoꝵ primus adinuenit cõ¬
siderauit quod singula queq nascentium propria
quedam habeãt minumenta. quib naturam suã
ab ucõ modis defendunt. Cortex ambit arborem.¬
penna tegit uolucrem piscem. scania operit. lana ouẽ
induit. pilus iumenta ⁊ feras uestit. conca testudi¬
nem excipit. ebur elefantem ulcula non timere facit.
Nec tamen sine causa factum est quod cum singu¬
la auimantium nature sue arma habeant secũ na¬
ta solus homo inhermis nascitur et nudus. O por¬
tuit enim ut illis que sibi preuidere nesciunt nat᷑a
consuleret. homini autem ex hoc eciam maior exꝑi¬
endi ocrasio prest aretur. cum illa que ceteris natu¬
raliter data sunt propria racione sibi inueniret.
Multo enim nunc magis enitet rõ hominis ħ ead̾
inueniendo quam hñdo claruisset. Nec sinc causu
prouerbium sonat quod ingeniosa fumes omnes
extuderit arres. Hac equidem ratione illa que nuino

Expanded text:
set. Qui usum vestimentorum primus adinvenit, conset. Qui usum vestimentorum primus adinvenit, consideravit, quod singula quaeque nascentium propria quaedam habeant munimenta, quibus naturam suam ab incommodis defendunt. Cortex ambit arborem,penna tegit volucrem, piscem squama operit, lana ovem induit, pilus jumenta et feras vestit, concha testam excipit: ebur elephantem jacula non timere facit. Nec tamen sine causa factum est, quod cum singula animantium naturae suae arma secum nata habeant, solus homo inermis nascitur et nudus. Oportuit enim, ut illis, quae sibi providere nesciunt, natura consuleret: homini autem ex hoc etiam major reperiendi occasio praestaretur, cum illa, quae caeteris naturaliter data sunt, propria ratione sibi inveniret. Multo enim nunc magis enitet ratio hominis haec eadem inveniendo, quam habendo claruissset. Nec sine causa proverbium sonat, quod Ingeniosa fames omnes excuderit artes. Hac equidem ratione illa, quae nunc
Abbreviated transcription (Latin):
cpio creauit deus celum et t̾ram opus nature qd̃
latuit ad actum producere unde illud. Producat t̾¬
ra heobam uirentem et e̾. Opus artificis est disgre¬
gata consungere nel comuntta segregare unde il¬
nec palinum ad staturam suam addere pot̾. In
his trib operib conuenienter opus humanumꝙ
natura non est sed imitatur naturam mecanicũ
idest adult̾inum nominatur quemadinodum et
elauis sub introducta mechanica dicitur. Qualiter
autem opus arcificis imitetur naturam longum ẽ
⁊ honerosum prosequi per suigula. Possumus tam̃
exempli cã in pauas id est demonstrare Qui statuã
fudit hominem intuitus esti Qui domum fecit mõꝰ¬
tem respent quia enim ut ait propheta qͥ enuctit Id̾cei
in conuallib incra medium montium pertrãsibunt
aque eminentia montiũm aquas non recinet ita do¬
mus in altum quoddam cacumen leuanda fuit ut
irruentium tempestatum molestras tuto excipere pos¬

Expanded text:
cipio creavit Deus coelum et terram . Opus naturae, quod cipio creavit Deus coelum et terram . Opus naturae, quod latuit ad actum producere: unde illud: Producat terra herbam virentem , etc. Opus artificis est disgregata conjungere, vel conjuncta segregare: unde ilnec palmum ad staturam suam adjicere potest. In his tribus operibus convenienter opus humanum, quod natura non est, sed imitatur naturam, mechanicum, id est, adulterinum nominatur: quemadmodum et clavis subintroducta mechanica dicitur. Qualiter autem opus artificis imitetur naturam, longum esset et onerosum prosequi per singula. Possumus tamen exempli causa in paucis id demonstrare. Qui statuam fudit, hominem intuitus est. Qui domum fecit, montem respexit. Quia enim, ut ait Propheta, Qui emittis fontes in convallibus, intra medium montium pertransibunt aquae : eminentia montium aquas non retinet: ita domus in altum quoddam cacumen levanda fuit, ut irruentium tempestatum molestias tuto excipere pos
Abbreviated transcription (Latin):
nobis est necessaria prouidemus humana. Omĩs
igitur attio uel diuina est uel humana. Possumus
autem non incongrue illam eo quod de superiorib
babeatur intelligentia appellare. Hanc uero quia
de inferiorib habetur et quasi quodam consilio ĩdi¬
get scienciam uocare. Si igitur sapientia ut sup̃dc̃m
est cunctrs que rõne fiunt moderatur attiones. cõ¬
sequens est iam ut sapientiam has duas partes cõ¬
tiuere. id est incelligentiam et scientiam dicamus. siuir¬
sus intelligentia qm̃ et inuestigatione u̾itatis ⁊ ĩ
moꝵ consideratione laborat eam in duas species
diuidimus in theoricam. id ͤ speculatiuam ⁊ practi¬
cam. id est actiuam que eciam echica id est morał
appellatur. Sciencia uero quia humana opera ꝓ¬
unt etenim tria opera id est opus dei opꝰ
nature. opus artificis uitantis nat᷑am.
opus dei est quod non erat crearẽ unde illud. In pͥn¬

Expanded text:
nobis est, necessaria providemus, humana. Omnis nobis est, necessaria providemus, humana. Omnis ergo actio vel divina est, vel humana. Possumus autem non incongrue illam eo quod de superioribus habeatur intelligentiam appellare: hanc vero quia de inferioribus habetur, et quasi quodam consilio indiget scientiam vocare. Si igitur sapientia, ut supra dictum est, cunctas, quae ratione fiunt, moderatur actiones: consequens est jam ut, sapientiam has duas partes continere, id est, intelligentiam et scientiam dicamus. Rursus intelligentia, quoniam et in investigatione veritatis, et in morum consideratione laborat, eam in duas species dividimus; in theoricam, id est speculativam; et practicam, id est activam: quae etiam ethica, id est moralis appellatur. Scientia vero, quia opera humana pros operibus. Sunt etenim triplicia opera, id est, opus Dei, opus naturae, opus artificis imitantis naturam. Opus Dei est, quod non erat creare: unde illud: In prin
Abbreviated transcription (Latin):
damus hominem qua in parte mutabilitatis
particeps est in ea quoq necessitati esse ob noxi¬
um. in ea uero qua immortalis est diuinitati cẽ
conatum. Ex quo colligi potest id quod supra
dictum est quod indelicet omnium humanaꝵe
actionum ad hunc finem concurrit intentio ut
uel diuins ỹmagiis similitudo in nobis restaui¬
retur uel huius uite necessitudini consulature
que quod facilius ledi potest aduersis eo magis
sporulatio n̾itatis et iurtutis exercitium quia in lx¬
homo deo similis esa quod sapiens ⁊ iustus est. s iste
mucabilicer ille ĩmutabiliter et sapiens ⁊ iustus est.
Illarum uero attionum que huius uite necessitati
deseruiunt. trimodum genus est. Primum ꝙ nature
nutrimentum amministrat. Secundum ꝙ contra
molesta que extrinsecus accidere possunt nunit Ter¬
cium quod contra iam illata prestat remedium. Cũ
igitur ad reꝑandam naturam nram intendimus
diuina actio est. Cum uero illi quod in firmm in

Expanded text:
damus hominem, qua in parte mutabilitatis damus hominem, qua in parte mutabilitatis particeps est, in ea quoque necessitati esse obnoxium: in ea vero, qua immortalis est, divinitati esse cognatum. Ex quo colligi potest id, quod supra dictum est; quod videlicet omnium humanarum actionum ad hunc finem concurrit intentio, ut vel divinae similitudinis imago in nobis restauretur, vel hujus vitae necessitudini consulatur, quae quo facilius laedi potest adversis, eo magisspeculatio veritatis et virtutis exercitium; quia in hoc similis Deo est, quod sapiens et justus est, sed iste mutabiliter, ille immutabiliter et sapiens et justus est. Illarum vero actionum, quae hujus vitae necessitudini deserviunt, trimodum genus est. Primum, quod naturae instrumentum administrat; secundum, quod contra molesta, quae extrinsecus accidere possunt, munit; tertium, quod contra jam illata praestat remedium. Cum igitur ad reparandam naturam nostram intendimus, divina actio est: cum vero illi quod infirmum in
Abbreviated transcription (Latin):
ante nichil. co quod omne opus nature sicut tẽ¬
poraliter ex occulta causa in actum profluit. ita¬
Res quod attu temporaliter destrutto eo unde uene¬
nuudum in duas partes diuiserunt. in eã
uidelicet partem que est a circulo lune sursum
et in eani que deorsum est. Et super lunarem mũ¬
dum eo quod ibi omnia primordiali lege ꝯsistant
naturam appellabant. Sub luarem opus nat᷑e
id est superioris quia omnium genera auimantiũ
que in eo uitalis sp̃o in fusione uegetantur a sr̃io¬
rib per inuisibiles meatus infusum nutrimentũ
accipiunt non solum ut nascendo crescant sed ecã
ut alendo subsistant. Eundem eciam superiorem
que in eo sunt. Inferiorem temporalem qr sodm̃
motus superiores agitut. Item super lunareᷤ pp̃
perpetuam lucis ⁊ quietis tranquillitatem elisiũ.
Hunc autem propter inconstantiam ⁊ confusio¬
lem rerum Auttuantium infernum nũcupa¬
baut. Hec paulo latius persecuti sumus ut ostẽ¬

Expanded text:
ante nihil: eo quod omne opus naturae sicut temante nihil: eo quod omne opus naturae sicut temporaliter ex occulta causa in actum profluit: item eodem actu temporaliter destructo eo, unde venematici mundum in duas partes diviserunt: in eam scilicet partem, quae est a circulo lunae sursum, et in eam, quae deorsum est. Et superlunarem mundum, eo quod ibi omnia a primordiali lege consistant, naturam appellabant sublunarem opus naturae, videlicet superioris; quia omnium genera animantium, quae in eo vitalis spiritus infusione vegetantur, a superioribus per invisibiles meatus infusum nutrimentum accipiunt: non solum, ut nascendo crescant, sed etiam ut alendo subsistant. Eumdem etiam superiorem quae in eo sunt: inferiorem temporalem, quia secundum motus superiores agitur. Item superlunarem, propter perpetuam lucis et quietis tranquillitatem elysium. Hunc autem propter inconstantiam et confusionem rerum fluctuantium, infernum nuncupabant. Haec paulo latius prosecuti sumus, ut osten
Abbreviated transcription (Latin):
igne artifice. qui ui quadam descendit in res sensibi¬
les procreanidas. De illis ergo dictum est inchil in
mundo moritur eo quod nulla eẽncia pereat. Non
enim essencie transennt sed forme. Cum uero forma
transire dicitur non sic intelligendum est ut aliqua
res existens perire omnino et esse suum amutere
credatur. Ded uariari potius uel sic fortassis usq
iuncta fuerant ab innicem separautur. uel que se¬
parata erant coniungantur uel que hic erãt illuc
transeant. uel que nunc erant cunc subsistant in
quib omnib esse terum nichil decrimenti pati¬
tur. De his dictum est omnia orta occidunt ⁊ ao¬
ta senescunt eo quod cunctanature opera sicut pͥn¬
cipium habent. ita eciam fus aliena non sunt. De
illis dictum est. de inchilo nichil in nichilum ml
posse reuerti eo quod omnis natura et primordia¬
lem habet causam et subsistenciam perpetuã. De
his dictum est. et redit ad nichilum quod fuit

Expanded text:
igne artifice, qui vi quadam descendit in res sensibiigne artifice, qui vi quadam descendit in res sensibiles procreandas. De illis ergo dictum est: « Nihil in mundo moritur, eo quod nulla essentia pereat. » Non enim essentiae rerum transeunt, sed formae. Cum vero forma transire dicitur, non sic intelligendum est, ut aliqua res existens perire omnino, et esse suum amittere credatur, sed variari potius; vel sic fortassis, ut quae juncta fuerant, ab invicem separantur; vel quae separata erant, conjungantur; vel quae hic erant, illuc transeant; vel quae nunc erant tunc subsistant, in quibus omnibus esse rerum nihil detrimenti patitur. De iis dictum est: « Omnia orta decidunt, et aucta senescunt; » eo quod cuncta naturae opera, sicut principium habent, ita etiam a fine aliena non sunt. De illis dictum: De nihilo nihil, in nihilum nil posse reverti. Et eo quod omnis natura et primordialem habet causam, et subsistentiam perpetuam. De iis dictum est: Et redit in nihilum, quod fuit
Abbreviated transcription (Latin):
imus. cui non est aliuid esse. et id quod est. id est
auius causa et effectus diuersa non sunt. quod
non aliunde. Deda semet ip̃o subsistere habet. ut
est solus nature genitor et artifex. Illud uero cui
aliud est esse ⁊ id quod est. id est quod aliunde ad
esse uenit. et ex causa precedente in actum ꝓ flu¬
xit ut esse inciperet natura. est que mundum ꝯ¬
tinet omnem. Idq ingemina secatur. Est quiddã
quod a cansis suis primordialib ut esse incipiat
millo mouente ad actum prodit solo diuine uolũ¬
tatis arbitrio. ibiꝙ imiutubile omnis finis atq
uiassitudinis expars consistit. Eiusmodi sunt re¬
rum substancie quas greci usias dicunt. ⁊ cuncta
superlunaris mundi corpora que ecram ideo qd̾
non mutentur diuina appellata sunt. Tercia ꝑs¬
rerum est que prinapium et finem habent. ⁊̃ per
se adosse non ueniiuit. Sed sunt opera nature q̃
oriuintur super tertam sublurari globo mouente

Expanded text:
imus, cui non est aliud esse, et id quod est, id est, imus, cui non est aliud esse, et id quod est, id est, cujus causa et effectus diversa non sunt: quod non aliunde, sed a semetipso subsistere habet: ut est solius naturae genitor et artifex. Illud vero, cui aliud est esse: et id quod est, id est, quod aliunde ad esse venit, et ex causa praecedente in actum profluxit, ut esse inciperet, natura est, quae mundum continet omnem. Idque in gemina secatur. Est quiddam, quod a causis suis primordialibus ut esse incipiat, nullo movente ad actum prodit; solo divinae voluntatis arbitrio: ibique immutabile omnis finis atque vicissitudinis expers consistit. Ejusmodi sunt rerum substantiae, quas Graeci οὐσίας dicunt: et cuncta superlunaris mundi corpora, quae etiam ideo quod non mutentur, divina appellata sunt. Tertia rerum est, quae principium et finem habent, et per se ad esse non veniunt, sed sunt opera naturae quae oriuntur super terram, sub lunari globo, movente
Abbreviated transcription (Latin):
nari non potest. saltem adhibito remedio tempe¬
randum est. Hox est omnino quod agendum est
ut natura rẽparetut et exoludatur ucium. In¬
tegritas uero nature humane duob perficitur scĩa
⁊ uirtute. que nobisami suꝑius et dimns substan¬
ciis similitudo sola est. Nam homo cum simplexna¬
tura non sit sed gemina compattus substancia se¬
cundum unam partem siram que potior est et
ut apertius id quod oportet dicam que ip̃a ast. im¬
mortalis est. secundum alteram uero partem q̃
oaduca est que sola his qui nisi sensib fidem p̾sta¬
re nescinnt cognita est. mortulitati ⁊ mutabiliꝰ¬
tati obnoxius esti ubi tociens mori necesse ẽ quo¬
aens amittere id quod est. ⁊ ħ est ultima pars re
hec eterna nominantur. Alia que principium qui¬
dem habent. sed nullo fine clauduntur: ⁊ dicũcur
perpetua. Alia que et inicium habent et fitiem. ⁊
hec sunt temporalia: In primo ordine id constitu¬

Expanded text:
nari non potest, saltem adhibito remedio tempenari non potest, saltem adhibito remedio temperandum est. Hoc est omnino quod agendum est, ut natura reparetur, et excludatur vitium. Integritas vero vitae humanae duobus perficitur: scientia et virtute, quae nobis cum supernis et divinis substantiis similitudo sola est. Nam homo cum simplex natura non sit, sed gemina compactus substantia, secundum unam partem sui, quae potior est, et ut apertius id quod oportet, dicam quae ipse est, immortalis est: secundum alteram vero partem, quae caduca est, quae sola his, qui nisi sensibus fidem praestare nesciunt, cognita est, mortalitati et mutabilitati obnoxius est: ubi toties mori necesse est, quoties amittere id quod est. Et haec est ultima pars rerhaec aeterna nominantur: alia quae principium quidem habent, sed nullo fine clauduntur: et dicuntur perpetua; alia quae initium habent et finem; et haec sunt temporalia. In primo ordine id constitu
Abbreviated transcription (Latin):
amministrationens. Uerbi gracia. Ut de preseciti
loquamur. agriculture racio philoso phi est am¬
ministratio rustiai. Preterea opera artificum. ⁊ si
natura non sint. ntutantur tamen uaturam.
et sui exemplaris formam que natura est quarn
iuitantur racione expamunt. Uides iam qua
racione coginur philosophiam in omnes actus ho¬
minum diffundere. ut iam necesse sit tot. esse pħilo¬
sophie partes. quot sunt rerum diuersitates ad
uas ipsam pertinere constiterit. De ortu theorice.
sapiencia moderatur finis ⁊ intentio ad hoo specta¬
re debet. ut uel nature nr̃e reparetur incegritas.
uel defectuum quib presens subiacet uita temꝑe¬
tur necessitas. Dicamꝰ aꝑtius quod dixꝰ duo sunt
in homine bonum et malum. natura et iucium. bo¬
num quia natura est. quia corruptum est. quia
minus est. exercitio reꝑandum esti malum quia
uicium est quia corruꝑcio esti quia natura nõ
est. exoludendum est. Quod si funditus extermi¬

Expanded text:
administrationem. Verbi gratia, ut de praesenti administrationem. Verbi gratia, ut de praesenti loquamur, agriculturae ratio philosophi est, administratio rustici. Praeterea opera artificum, etsi natura non sint, imitantur tamen naturam, et sui exemplaris formam quae natura est, qua imitantur ratione exprimunt. Vides jam, qua ratione cogimur philosophiam in omnes actus hominum diffundere, ut jam necesse sit, tot esse philosophiae partes, quot sunt rerum diversitates, ad quas ipsam pertinere constiterit. CAP. VI. De ortu tsapientia moderantur, finis et intentio ad hoc spectare debet: ut vel naturae nostrae reparetur integritas, vel defectuum, quibus praesens subjacet vita, temperetur necessitas. Dicam apertius quod dixi. Duo sunt in homine: bonum et malum, natura et vitium. Bonum quia natura est, quia corruptum est, quia minus est, exercitio reparandum est. Malum, quia vitium est, quia corruptio est, quia natura non est, excludendum est. Quod si funditus extermi
Abbreviated transcription (Latin):
telligencis. utitur discrecione. sed ceco quodam
carnis affectu impellitur. restat ut racionalis a¬
nime actus ceca cupiditas non rapiat. Sed mode¬
ratuix semper sapiencia precedat. Quod si uerũ
esse constiterit iam non solum ea studia in quib
uel de recum natura uel disciplina agitur moꝵ
uerum eciam omnium humanoꝵ attuum. seu
studioꝵ raciones non incongrue ad philosophi¬
am pertinere dicemus. Secundum quam accepti¬
onem sic philosophiam diffiire possimuis Phi¬
losophia est disciplina omnium retum huma¬
narum atq diuinarum. raciones plene innesti¬
gans. Nec mouere debet quod su pradiximus phi¬
loso phiam esse amorem et studium sapientie.
non huius que instrumentis explicatur.ut est
architectura. agoicultura. et c̾. huiusmodi. s xius
sapiencie que sola rerum primena racio ẽ. Potest
naniq idem actus et ad philosophiam pertin̾e
secudum rõnem suam. et ab ea exoludi secund̃

Expanded text:
telligentiae utitur discretione, sed caeco quodam telligentiae utitur discretione, sed caeco quodam carnis affectu impellitur: restat ut rationalis animae actus caeca cupiditas non capiat, sed moderatrix semper sapientia praecedat. Quod si verum esse constiterit, jam non solum ea studia, in quibus vel de rerum natura vel disciplina agitur morum, verum etiam omnium humanorum actuum seu studiorum rationes non incongrue ad philosophiam pertinere dicemus. Secundum quam acceptionem sic philosophiam definire possumus. « Philosophia est disciplina omnium rerum humanarum atque divinarum rationes plene investigans. » Nec movere debet quod supra diximus: Philosophiam esse amorem et studium sapientiae: non hujus, quae instrumentis explicatur, ut est architectura, agricultura, et caetera hujusmodi, sed ejus sapientiae, quae sola rerum primaeva ratio est. Potest namque idem actus et ad philosophiam pertinere secundum rationem suam, et ab ea excludi secundum
Abbreviated transcription (Latin):
aut in absentium intelligentia. aut inignotarũ
inquisitione atq inuentione uersetur. duo sunt ĩ
quib omnem oꝑam uis anime racionantis im¬
pẽdit. Unum quidem ut rerum naturas ingnisi tõ¬
nis racione cognoscat. Alterum uero ut ad scienciã
prius ueniat quod post granitas moralis exerceat.
edut Que res ad philosophiã ꝑtinẽt. ¶ .iiii.
iuideo in extrioabilem iam ip̃o loquendi ordi¬
ne laberint hum incidimus. ubi nobis non ꝑple¬
nis sermo sed res obscura difficultatem pariat. Qͥa
enim de studio sapiencie loqui suscepimus. id q solis
hominib quodam nature primlegio compet̾e at¬
testati sumus. consequenter nunc omnium huma¬
norum attuum moderatͥcem qnͣdam. Sapienciã
po suisse uidemut. Si enim brutorum animaliũ
natura que nullo regitur rationis iudicio mot̾
suos secundum solas sensuum passiones diffim¬
dit. et in appecendo sen fugiendo aliquid non in¬

Expanded text:
aut in absentium intel- legentia aut in ignotarum aut in absentium intel- legentia aut in ignotarum inququibus omnem operam vis animae ratiocinantis impendit: unum quidem ut rerum naturas inquisitionis ratione cognoscat; alterum vero, ut ad scientiam prius veniat, quod post gravitas mortalis exerceat. CAP. V. Quae res ad philosophiam pertineant. Sed, ut video, inextricabilem jam ipso loquendi ordine labyrinthum incidimus, ubi nobis non perplexus sermo, sed res obscura difficultatem pariat. Quia enim de studio sapientiae loqui suscepimus, idque solis hominibus quodam naturae privilegio competere attestati sumus: consequenter nunc omnium humanorum actuum moderatricem quamdam sapientiam posuisse videmur. Si enim brutorum animalium natura, quae nullo regitur rationis judicio, motus suos secundum solas sensnum passiones diffundit, et in appetendo seu fugiendo aliquid, non in
Abbreviated transcription (Latin):
uine nature non ea tantum sufficiunt incogniti¬
one que subiecta sensib comprehendit uerumi
eciam ex sensibilib ymaginatione concepta et
absentib reb nomina uidere potest et quod in¬
telligentie racione comprehendit uocabuloꝵ qͥꝙ
positionib aperit. Illud quoꝙ ei nature propͥum
est ut per ea que sbi nota sunt ignota nestiget
et non solum imumquodq an sit sed quid sit ⁊
et quale sit nec nou et cur sit optes agnostẽ. Qmñ
triplicem anime uim sola ut dictum est hominũ
natura sortita est. Cuius anime uis incelligentie
motib non caret qua in his quatuor proprie uim
racionis exercet. Aut enim aliquid an sit inquirit
aut si esse constit̾it quid sit addubitat. quod si eciam
utriusq scĩam racione possidet quale sit unum ꝙq
uestigat atq in eo cetera acc̃ntium mom̃ta perqui¬
rit. Quib cognitis cur ista sit q̃rit et racione nicho
ominus uestigat. Cum igitur hic auctus sit hũa¬

Expanded text:
uinae naturae non ea tantum cognitione sufficiuinae naturae non ea tantum cognitione sufficiunt quae subiecta sensibus comprehendit, uerum etiam et insensibilibus imaginatione concepta et absen- tibus rebus nomina indere potest et quod intellegentiae ratione comprehendit, uocabulorura quoque positionibus aperit, illud quoque ei naturae proprium est, ut per ea quae sibi nota sunt ignota uestiget et non solum unum quodque an sit, sed quid sit etiam et quale sit nec non cur sit, optet agnoscere, quam triplicis animae uim sola, ut dictum est, hominum natura sor- tita est. cuius animae uis intellegentiae motibus non caret, quia in his quattuor propriae uim rationis exercet, aut enim aliquid an sit inquirit aut si esse constiterit, quid sit addubitat, quodsi etiam utriusque scientiam ratione possidet, quale sit unum quodque uestigat atque in eo cetera accidentium momenta perquirit, quibus cognitis cur ita sit quaeritur et ratione nihilo minus uestigatur. Cum igitur hic actus sit huma
Abbreviated transcription (Latin):
capunt formas quib sensibili corpore feruntur
presente sed abscedente quoq sensus sensibilib¬
q se positis cognitarum sensu formarum ymagi¬
ał ualet longius bieuiusq custodit. sed eas ỹmagi¬
nationes confusas atq menidentes sumunt ut ru¬
chil ex earum coniunttione ac compositione effi¬
cere possit atq id arco meminisse quidem nec eq̃
omnia. Amissam uero obliuionem recolligere ac
iruocare non possunt. futuri uero his nulla cogni¬
tio est. Sed uis anime tercia que secum priores a¬
lendi. ac senciendi trahit. his ꝙ uelut famulis at
q uel in rerum presentium firmissima. ꝗclusione
uel in absentium intelligentia. uel in ignocaru
inquisctione uersatur. Hec tantum humano geñ
presto est Que non solum sensus ymagmat õesq
perfectas et non inconditas capit. sed eciam pleno
actu intelligentie quod ymagmatio suggessit ex¬
plicat et confiriat. Itaq ut dictum est hiuo di¬

Expanded text:
capiunt formas, quibus sensibili corpore feriuntur capiunt formas, quibus sensibili corpore feriuntur praesente; sed abscedente quoque sensu sensibilibusque sepositis, cognitarum sensu formarum imagiquodque animal valet, longius breviusque custodit. Sed eas imaginationes confusas atque inevidentes sumunt, ut nihil ex earum conjunctione ac compositione efficere possint: atque idcirco meminisse quidem nec aeque omnia possunt, amissam oblivionem recolligere ac revocare non possunt. Futuri vero iis nulla cognitio est. Sed vis animae tertia, quae secum priores alendi ac sentiendi trahit, iisque velut famulis atq uel in rerum prae- sentium firmissima conceptione uel in absentium intellegentia uel in ignotarum inquisitione uersatur. haec tantum humano generi praesto est, quae non solum sensus iraaginationesque perfectas et non inconditas capit, sed etiam pleno actu intel- legentiae quod imaginatio suggessit, explicat atque confirmat, itaque, ut dictum est, huic di