comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
accipiens tacebit: ne quis agnoscat quod uerbum et unde ue-¬
nit ut mortuis loquatur : et coronam portabit spineam. De
cibo uero et potu quem anteꝗͣ eum figerent: illi obtulerũt.
Dauid in psalmo. Lxuiii. sic ait. Et dederunt in escam me
rum etiam Sibylla concionata est. CIC DETOΡΡOAΟ XΟΛ

Expanded text:
accipiens tacebit, ne quis agnoscat Quod verbum, et unde venit, ut mortuis loquatur. Et coronam portabit spineam, In cibo vero et potu, quem, antequam eum figerent, illi obtulerunt, David in psalmo LXVIII sic ait: Et dederunt in escam mearum etiam Sibylla concionata est: Εἰς δὲ τὸ βρῶμα χολ
Abbreviated transcription (Latin):
habita: ut nec ortum hominis: nec sine his uitam crediderĩt
posse constare. Norum alterum nobis cõmune est cum caeteiͬs
animantibus: alteꝵ soli homini datum. Nos enim quoniam
caeleste atq immortale animal sumus:igne utimur: qui nobis
in argumentum immortalitatis datus est. quoniam ignis ece¬
lo est. cuius natura quia mobilis est: et sursum nititur. uit e
continet rationem. Caetera uero animalia quoniam tota sunt
mortalia tantũmodo aqua utuntur: quod est elementum coͣ¬
porale atq terrenum. cuius natura quia mobilis est ac deor¬
sum uergens: figuram mortis ostendit. ideo pecudes neq in
caelum suspiciunt: neq religiones sentiunt: quoniam ab iis
usus ignis alienus est. Unde autem uel quomodo deus haec duo
principalia ignem et aquam uel accenderit uel eliquauerit: so¬
lus scire potest qui fecit

Expanded text:
habita, ut nec ortum hominis, nec sine his vitam crediderint habita, ut nec ortum hominis, nec sine his vitam crediderint posse constare. Horum alterum nobis commune est cum caeteris animantibus, alterum soli homini datum. Nos enim quoniam coeleste atque immortale animal sumus, igne utimur, qui nobis in argumentum immortalitatis datus est, quoniam ignis e coelo est: cujus natura, quia mobilis est, et sursum nititur, vitae continet rationem. Caetera vero animalia, quoniam tota sunt mortalia, tantummodo aqua utuntur, quod est elementum corporale atque terrenum. Cujus natura, quia mobilis est, ac deorsum vergens, figuram mortis ostendit. Ideo pecudes, neque in coelum suspiciunt, neque religiones sentiunt, quoniam ab his usus ignis alienus est. Unde autem, vel quomodo Deus haec duo principalia, ignem et aquam, vel accenderit, vel eliquaverit, solus scire potest qui fecit.
Abbreviated transcription (Latin):
pugnax: uapor humidus omnis Res creat: et discors concordia
fȩtibus apta ẽ. Alterum enim quasi masculinum elementum
est. alterum quasi femininum. alterum actiuum. alterum pati¬
bile. Ideoq a ueteribus institutum ẽ ut sacramento ignis et aq̃
nuptiarum fȩdera sanciantur. quod faetus animantium calo-¬
re et humore corporentur: atq animentur ad uitam. Cum enĩ
constet omne animal eoc anima et corpore materia corpois
in humore ẽ: animae in calore. Quod ex auium foetibus datur
sciri: quos crassi humoris plenos nisi opifex calor fouerit. nec
humor põt corporari. nec corpus animari. Exulibus quoq
ionis et aqua interdici solebat. Adhuc enim uidebatur ne¬
fas: quanuis malos tamen homines supplicio capitis afficere.
nterdicto igitur usu earum rerum: quibus uita constat homi¬
num: perinde habebatur:ac si esset qui eam sententiam exce¬
perat: morte mulctatus. Adeo ista duo elementa prima sũt

Expanded text:
pugnax, vapor humidus omnes Res creat, et discors concordia pugnax, vapor humidus omnes Res creat, et discors concordia foetibus apta est. Alterum enim quasi masculinum elementum est, alterum quasi foemininum; alterum activum, alterum patibile. Ideoque a veteribus institutum est, ut sacramento ignis et aquae nuptiarum foedera sanciantur, quod foetus animantium calore et humore corporentur, atque animentur ad vitam. Cum enim constet omne animal ex anima et corpore, materia corporis in humore est, animae in calore: quod ex avium foetibus datur scire, quos crassi humoris plenos nisi opifex calor foverit, nec humor potest corporari, nec corpus animari. Exulibus quoque ignis et aqua interdici solebat: adhuc enim videbatur nefas, quamvis malos, tamen homines supplicio capitis afficere. Interdicto igitur usu earum rerum, quibus vita constat hominum, perinde habebatur, ac si esset, qui eam sententiam exceperat, morte mulctatus. Adeo ista duo elementa prima sunt
Abbreviated transcription (Latin):
temperasset: nec nasci quicꝗͣ: nec coherere potuisset: quin sta¬
tim conflagratione interiret quicquid esse cepisset. Unde et phi¬
Losophi quidam et poetae discordi concordia mundum cõsta¬
re dixerunt: sed rationem penitus non uiderunt. Heraclytus
ex igne nata esse omnia dixit: Tales Milesius ex aqua. Uterq
uidit aliquid: sed errauit tamen uterq. quod alterutrum si so¬
lum fuisset: neq aqua nasci ex igne potuisset: neq rursus ignis
ex aqua. Sed est uerius simul ex utroq permixto cuncta gene¬
rari. Ignis quidem permisceri cum aqua non põt: quia sunt utra¬
q inimica. et si cominus uenerint: alterutrum quod superaue¬
rit conficiat alterum necesse ẽ. sed eorum substantiae ꝑmisceri
possunt. Substantia ignis calor est: aquae bumor. Recte igitur
ouidius. Quippe ubi temperiem sumpsere humorq calorq Con¬
cipiunt. et abhis oruntur cuncta duobus. Cunq sit ignis aquae

Expanded text:
temperasset, nec nasci quidquam nec cohaerere potuisset, quin statemperasset, nec nasci quidquam nec cohaerere potuisset, quin statim conflagratione interiret quidquid esse coepisset. Unde et philosophi quidam et poetae discordi concordia mundum constare dixerunt: sed rationem penitus non videbant. Heraclitus ex igne nata esse omnia dixit; Thales Milesius ex aqua. Uterque vidit aliquid: sed erravit tamen uterque, quod alterutrum si solum fuisset, neque aqua nasci ex igne potuisset, neque rursus ignis ex aqua. Sed est verius, simul ex utroque permisto cuncta generari. Ignis quidem permisceri cum aqua non potest, quia sunt utraque inimica; et si cominus venerint, alterutrum quod superaverit, conficiat alterum necesse est: sed eorum substantiae permisceri possunt. Substantia ignis, calor est; aquae, humor. Recte igitur Ovidius: Quippe ubi temperiem sumpsere humorque calorque, Concipiunt, et ab his oriuntur cuncta duobus: Cumque sit ignis aquae
Abbreviated transcription (Latin):
oritur in die licet sit unus: unde solem esse appellatum Cicero
uult uideri: qđ obscuratis syderibus solus appareat. tamen qͥa
uerum ac perfectae plenitudinis lumen est: et calore potissimo:
et fulgore clarissimo illustrat omnia. ita in deo licet sit unus et
maiestas et uirtus et claritudo perfecta ẽ. Nox autem quam
prauo illi Antitheo dicimus attributam: eius ipsius multas et ua¬
rias religiones per similitudinem demonstrat. Quanuis enim stel¬
lae innumerabiles micare et radiare uideantur. tamen quia nõ
sunt plena ac solida lumina nec caloris perferunt quicꝗͣ: nec
tenebras multitudine sua uincunt. Duo igitur illa principalia ĩ¬
ueniuntur quae diuersam et contrariam sibi habent potestatem:
calor et humor: quae mirabiliter deus ad sustentanda et gignẽ¬
da omnia excogitauit. Nam cum uirtus dei sit in calore et igͥ.
nisi ardorem uimq eius admixta humoris ac frigoris materia

Expanded text:
oritur in diem, licet sit unus, unde solem esse appellatum Cicero oritur in diem, licet sit unus, unde solem esse appellatum Cicero vult videri , quod obscuratis sideribus, solus appareat, tamen quia verum ac perfectae plenitudinis lumen est, et calore potissimo, et fulgore clarissimo illustrat omnia: ita in Deo, licet sit unus, et majestas, et virtus, et claritudo perfecta est. Nox autem, quam pravo illi antitheo dicimus attributam, ejus ipsius multas et varias religiones per similitudinem demonstrat. Quamvis enim stellae innumerabiles micare ac radiare videantur; tamen, quia non sunt plena ac solida lumina, nec caloris praeferunt quidquam, nec tenebras multitudine sua vincunt. Duo igitur illa principalia inveniuntur, quae diversam et contrariam sibi habent postestatem; calor et humor: quae mirabiliter Deus ad sustentanda et gignenda omnia excogitavit. Nam cum virtus Dei sit in calore et igni, nisi ardorem vimque ejus admixta humoris ac frigoris materia
Abbreviated transcription (Latin):
frigus tenebris.ita plaga septentrionis occasui. Quibus si¬
gulis partibus suum tempus attribuit. Uer scilicet orienti. &¬
statem meridionali plage: occidentis autunnus ẽ. septentri¬
onis hybernus. In his quoq duabus partibus meridionali et
septentrionali figura uitae et mortis continetur. quia uita
in calore ẽ. mors infrigore. Sicut autem calor ex igne est:
ita frigus ex aqua. Secundum harum partium dimensionẽ
diem quoq fecit ac noctem. quae spatia et orbes temporum
perpetuos ac uolubiles:quos uocamus annos: alterna per ui-¬
ces successione conficiant. Dies quem primus oriens submi¬
nistrat dei sit: necesse ẽ. ut omnia quaecunq meliora sunt.
Nox autem quam occidens extremus inducit: eius scilicet quẽ
dei esse aemulum diximus. Quae duo etiam in hoc praescius fu¬
turoꝵ deus fecit: ut ex his et uerae religionis et falsarum su¬
perstitionum imago quaedam ostenderetur. Nam sicut sol ꝗ

Expanded text:
frigus tenebris, ita plaga est septentrionalis occasui. Quibus sifrigus tenebris, ita plaga est septentrionalis occasui. Quibus singulis partibus suum tempus attribuit, ver scilicet orienti, aestatem meridianae plagae; occidentis autumnus est, septentrionis hyems. In his quoque duabus partibus, meridiana et septentrionali, figura vitae et mortis continetur: quia vita in calore est, mors in frigore. Sicut autem calor ex igne est, ita frigus ex aqua. Secundum harum partium dimensionem, diem quoque fecit ac noctem, quae spatia, et orbes temporum perpetuos ac volubiles, quos vocamus annos, alterna per vices successione conficiant. Dies, quem primus oriens subministrat, Dei sit necesse est, ut omnia quaecumque meliora sunt. Nox autem, quam occidens extremus inducit, ejus scilicet, quem Dei esse aemulum diximus. Quae duo etiam in hoc praescius futurorum Deus fecit, ut ex iis, et verae religionis, et falsarum superstitionum imago quaedam ostenderetur. Nam sicut sol, qui
Abbreviated transcription (Latin):
it. scilicet orientem occidentemq: ex quibus oriens deo si¬
milis censetur. quia ipse luminis fons et illustrator ẽ rerum:
et qđ oriri nos faciat ad uitam sempiternam. Occidens autẽ
conturbatȩ illi prauaeq menti ad scribitur. ꝙ lumen abscon-¬
dat: ꝙ tenebras semper inducat. Et qđ homines faciat oc¬
cidere atq interire peccatis. Nam sicut lux orientis ẽ: in
luce autem uitae ratio uersatur. sic occidentis tenebrae
sunt. In tenebris autem mors et interitus continetur. De¬
inde alteras partes eadem ratione dimensus est meridiem
ac septentrionem. quae partes illis duabus societate iun¬
guntur. Ea enim quae ẽ solis calore flagrantior: proxi¬
ma est et coheret orienti. At illa quae frigoribus et ꝑpe¬
tuo gelu torpet: eiusdem est cuius extremus occasus. Nã
sicut contrarie sunt lumini tenebrae: ita frigus calori. Ut
igitur calor lumini est proximus. sic meridies orienti.Ut

Expanded text:
it, orientem scilicet occidentemque. ex quibus oriens deo it, orientem scilicet occidentemque. ex quibus oriens deo adcensetur, quia ipse luminis fons et inlustrator est rerum et quod oriri nos faciat ad uitam sempiter- nam: occidens autem conturbatae illi prauaeque menti adscribitur, quod lumen abscondat, quod tenebras semper inducat et quod homines faciat occidere atque interire peccatis. nam sicut lux orientis est, in luce autem nitae ratio uersatur, sic occidentis tenebrae sunt, in tenebris autem mors et interitus continetur. deinde alteras partes eadem raac septentrionem; quae partes illis duabus societate junguntur. Ea enim, quae est solis calore flagrantior, proxima est, et cohaeret orienti. At illa, quae frigoribus et perpetuo gelu torpet, ejusdem est cujus extremus occasus. Nam sicut contrariae sunt lumini tenebrae, ita frigus calori. Ut igitur calor lumini est proximus, sic meridies orienti: ut
Abbreviated transcription (Latin):
de mundo et factore eius deo aliter sentiunt: ꝗͣ ue¬
ritas habet: ad diuinam mundi fabricam reuertamur. de qͦ
in arcanis sanctae religionis litteris traditur. Fecit igitur
deus primum omnium caelum: et in sublime suspendit: qđ
esset sedes ipsius dei conditoris. Deinde terram fundauit
ac caelo subdidit: quam homo cum caeteris animalium ge¬
neribus incoleret: eam uoluit humore circũflui et contine¬
ri. suum uero habitaculum distinxit claris luminibus et im¬
pleuit sole scilicet lunaeq orbe fulgenti et astroꝵ micantiũ
splendentibus signis adornauit. tenebras autem qͦd est his
contrarium constituit in terra. Nihil enim perse continet lu¬
minis nisi accipiat a caelo in quo posuit lucem perennem
et superos: et uitam perpetuam. Et contra in terra tenebras:
et inferos: et mortem. Tanto enim haec ab illis superioribus
distant: ꝗͣtum mala abonis. et uitia a uirtutibus. Ipsus quo¬
q terrae binas partes contrarias interse diuersasq constitu¬

Expanded text:
de mundo et de factore eius deo aliter sentiunt quam ueritas habet, ad diuinam mundi fabricam reuertamur, de qua in arcanis religionis sanctae litteris traditur. fecit igitur dens primum omnium caelum et in sublime suspendit, quod esset sedes ipsius dei conditoris. deinde terram fundauit ac subdidit caelo, quam homo cum ceteris animalium generibus incoleret. eam uoluit umore circumflui et contineri. suum uero habitaculum distinxit claris luminibus et inpleuit, sole scilicet et lunae orbe fulgenti et astrorum micantium splendentibus signis adornauit. tenebras autem, quod est his contrarium, constituit in terra; nihil enim per se continet luminis, nisi accipiat e caelo: in quo posuit lucem perennem et superos et uitam perpetuam, et contra in terra tenebras et inferos et mortem. tanto enim haec ab illis superioribus distant, quantum mala a bonis et uitia a uirtutibus. ipsius quoque terrae binas partes contrarias inter se diuersasque constitu
Abbreviated transcription (Latin):
possit esse perpetua: ita sapientiam quoq eus multis re¬
bus impediri necesse est: quominus in perspicienda penit¬
ueritate perfecta sit. Ergo nulla est bumana sapientia.¬
si perse ad notionem ueri scientiamq nitatur: quoniam
mens hominis cum fragili corpore illigata: et in tenebroso
domicilio inclusa: neq liberius euagari: neq clarius per¬
spicere ueritatem potest: cuius notio diuinae conditioĩs
est. Deo enim soli opera sua nota sunt. homo autem nõ
cogitando aut disputando assequi eam potest. Sed di¬
scendo et audiendo ab eo qui scire solus potest et doce¬
re. Ideo. M. Tullius sententiam Socratis de Platone tras¬
ferens dicentis: uenisse tempus ut ipse migraret e uita:
illos autem apud quos causam suam perorabat: agere ui¬
tam: Utrum melius sit inquit: dii immortales sciunt: ho-¬
minem autem arbitror scire neminem. Quare necesse est
omnes philosophiae sectas alienas esse a ueritate: qui a

Expanded text:
possit esse perpetua: ita sapientiam quoque ejus multis repossit esse perpetua: ita sapientiam quoque ejus multis rebus impediri necesse est, quominus in perspicienda penitveritate perfecta sit. Ergo nulla est humana sapientia,si per se ad notionem veri scientiamque nitatur; quoniam mens hominis cum fragili corpore illigata, et in tenebroso domicilio inclusa, neque liberius evagari, neque clarius perspicere veritatem potest; cujus notitia divinae conditionis est. Deo enim soli opera sua nota sunt. Homo autem non cogitando, aut disputando assequi eam potest, sed discendo, et audiendo ab eo, qui scire solus potest, et docere. Ideo Marcus Tullius sententiam Socratis de Platone transferens dicentis, venisse tempus, ut ipse migraret e vita, illos autem, apud quos causam suam perorabat, agere vitam: Utrum melius sit, inquit, dii immortales sciunt; hominem arbitror scire neminem. Quare necesse est omnes philosophiae sectas alienas esse a verit
Abbreviated transcription (Latin):
ta. Nam si potest homo intelligere diuina: potest et fa¬
cere. nam intelligere est quasi euestigio subsequi. Non
potest autem facere quae deus: quia mortali corpore indu¬
tus est. ergo nec intelligere quidem potest: quae facit
deus: quod autem fieri non possit: ex immensitate rerum
atq operum diuinoꝵ facile est unicuiq metiri. Nam
si mundum cum omnibus quae sunt in eo contemplari ue¬
lis: intelliges profecto quantum dei opus humanis operi¬
bus antestet. Ita quantum inter opera diuina et humana in¬
terest: tantum distare inter Dei hominisq sapientiam est¬
necesse. Nam quia deus incorruptus atq immortalis est
et ideo perfectus quia sempiternus est. sapientia quoq eiꝰ
perinde ut ipsa perfecta est: nec obstare illi quicquam põt:
quia nulli rei Deus ipse subiectus est. Homo autem quia
subiectus est passioni: subiecta est et sapientia eius erro¬
ri: et sicut hominis uitam multae res impediunt: quominꝰ

Expanded text:
ta. Nam si potest homo intelligere divina, poterit et fata. Nam si potest homo intelligere divina, poterit et facere; nam intelligere, est quasi e vestigio subsequi. Non potest autem facere quae Deus, quia mortali corpore indutus est; ergo nec intelligere quidem potest, quae facit Deus. Quod an fieri possit, ex immensitate rerum atque operum divinorum facile est unicuique metiri. Nam si mundum cum omnibus quae sunt in eo contemplari velis, intelliges profecto, quantum Dei opus humanis operibus antestet. Ita quantum inter opera divina et humana interest, tantum distare inter Dei hominisque sapientiam necesse est. Nam quia Deus incorruptus, atque immortalis est, et ideo perfectus, quia sempiternus est, sapientia quoque ejus, perinde ut ipse, perfecta est; nec obstare illi quidquam potest, quia nulli rei Deus ipse subjectus est. Homo autem quin subjectus est passioni, subjecta est et sapientia ejus errori; et sicut hominis vitam multae res impediunt, quominus
Abbreviated transcription (Latin):
UN C. ignaros ueritatis instruamus dispositione
summi Dei sic ordinatum: ut iniustum hoc saecu¬
lum decursu tempoꝵ spatio terminum sumat. extincta¬
q protinus omni malicia et piorum animis adbeatam
uitam reuocatio: quietum tranquillum pacificum aureũ
deniq ut poetae uocant saeculum deo ipso regnante florescat
nprimis causa errorum omnium philosophis haec fuit: ꝙ ra-¬
tionem mundi quae totam sapientiam continet non compr&¬
henderunt. Ea uero sensu proprio et interna intelligentia
non potest comprehendi. quod illi sine doctore perse ipsos
facere uoluerunt. Itaq in uarias sibiq saepe contrarias sen¬
tentias inciderunt : ex quibus exitum non haberent: et in
eodem luto sicut Comicus ait hesitauerunt: scilicet assum¬
ptionibus eorum non respondente ratione: cum assumpsissẽt
quidem uera: sed quae affirmari probariq non possent sine
scientia ueritatis rerumq c aelestium: quae ut saepe iam
dixi non potest esse in homine: nisi deo docente percep¬

Expanded text:
unc ignaros ueritatis instruamus. dispositione summi dei sic ordinatum, ut iniustum hoc saeculum decurso temporum spatio terminum sumat extinctaque protinus omni malitia et piorum animis ad beatam uitam reuocatis quietum tranquillum pacificum, aureum denique ut poetae uocant saeculum deo ipso regnante florescat. in primis causa errorum omnium philosophis haec fuit, quod rationem mundi, quae totam sapientiam continet, non conprehenderunt. ea uero sensu proprio et interna intellegentia non potest conprehendi: quod illi sine doctore per se ipsos facere noluerunt. itaque in uarias sibique saepe contrarias senteodem luto sicut Comicus ait haesitaverunt; scilicet assumptionibus eorum non respondente ratione, cum assumpsissent quidem vera, sed quae affirmari probarique non possent sine scientia veritatis rerumque coelestium: quae ut saepe jam dixi non potest esse in homine, nisi Deo docente percep
Abbreviated transcription (Latin):
q ĩmundiciis abstinerent. Est enim lutulentum hoc animal
et ĩmundum: nec unꝗͣ caelum aspicit: Ced in terra toto corpo
re proiectum et ore: Uentri semper et pabulo seruit: nec ullũ
alium dum uiuit: praestare usum potest: sicut coeterae animã¬
tes: quae uel sedendi uehiculum praebent: uel in cultibus agro¬
rum iuuant: uel plaustra collo trahunt: uel onera tergo gestãt:
uel indumentum ex uuiis suis exhibent: uel copia lactis ex¬
uberant: uel custodiendis domibus inuigilant. Interdixit er¬
go ne porcina carne uterentur: idest ne uitam porcoꝵ imitarẽ¬
tur: qui ad solam mortem nutriuntur: ne uentri ac uolupta¬
tibus seruientes: ad faciendam iusticiam inutiles essent: ac mõ¬
te afficerentur. Item ne se foedis libidinibus ĩmergerent si-¬
eut Sus: quae se caeno ingurgitat: uel ne terrenis seruiant
simulacris: ac se luto inquinent. Luto enim se oblinunt ꝗ

Expanded text:
que inmunditiis abstinerent. est enim lutulentum hoc animal que inmunditiis abstinerent. est enim lutulentum hoc animal et inmundum nec umquam caelum aspicit, sed in terram toto et corpore et ore proiectum uentri semper et pabulo seruit, nec ullum alium cum uiuit praestare usum potest sicut ceterae animantes, quae uel sedendi uehiculum praebent uel in cultibus agrorum iuuant uel plaustra collo trahunt uel onera tergo gestant uel indumentum exuuiis suis exhibent uel copia lactis exuberant uel custodiendis domibus inuigilant. mterdixit ergo ne porcina carne uterentur, id est ne uitam porcorum imitarentur, qui ad solam mortem nutriuntur, ne uentri ac uoluptatibus seruientes ad faciendam iustitiam inutiles essent ac morte adficerentur; item ne se foedis libidinibus inmergerent sicut sus, qui se ingurgitat caeno, uel ne terrenis seruiant simulacris ac se luto inquinent. luto enim se oblinunt qui
Abbreviated transcription (Latin):
aperto et simplici corde oportere nos uiuere: quoniam pars
illa corporis quae circunciditur habet quandam similitudinem
cordis: et est pudenda. Et obhanc causam deus nudari eam ius¬
sit: ut hoc argumento nos admoneret: ne inuolutum pectus ha¬
beremus: idest nequod pudendum facinus intra conscientiae se¬
creta uelemus. Haec est cordis circuncisio de qua prophetae
loquuntur: quam deus a carne mortali ad animam transtulit
quae sola mansura est. Uolens enim uitae ac saluti nostrae pro
eterna sua pietate consulere: penitentiam nobis in illa circun¬
cisione proposuit: ut si cor nudauerimus: idest si peccata con¬
fessi: satis deo fecerimus: ueniam consequamur: quae contuma-¬
cibus et admissa sua celantibus denegatur abeo qui non faci-¬
em sicut homo : sed intima et arcana pectoris intuetur. Fodẽ
etiam spectat carnis suillae interdictio: a qua cum deus absti¬
nere iussit: id potissimum uoluit intelligi: ut se a peccatis at¬

Expanded text:
aperto et simplici corde oportere nos uiuere, quoniam pars illa corporis quae circumciditur habet quandam similitudinem cordis et est pudenda. ob hanc causam deus nudari eam iussit, ut hoc argumento nos admoneret, ne inuolutum pectus habeamus, id est ne quod pudendum facinus intra conscientiae secreta uelemus. haec est cordis circumcisio, de qua prophetae loquuntur: quam deus a carne mortali ad animam transtulit, quae sola mansura est. uolens enim uitae ac saluti nostrae pro aeterna sua pietate consulere, paenitentiam nobis in illa circumcisione proposuit, ut si cor nudauerimus, id est si peccata nostra confessi satis deo fecerimus, ueniam consequamur, quae contumacibus et admissa sua celantibus denegatur ab eo qui non faciem sicut homo, sed intima et arcana pectoris intuetur. eodem spectat etiam carnis suillae interdictio. qua cum eos abstinere deus iussit, id potissimum uoluit intellegi, ut se peccatis at
Abbreviated transcription (Latin):
praedicat. Taceam de carminibus Sibyllarum: quae idem
nuntiant. Taceam de prophetis: qui opus mundi ac opifici-¬
um dei uno spiritu ac pari uoce testantur. Etiam interphi¬
losophos pene uniuersos conuenit. Idem etiam pythagori¬
ci. Stoici. Peripatetici: quae sunt principales omnium disci¬
plinae. Deniq a primis illis septem sapientibus: uti a Socra¬
te usq ad Platonem pro confesso et indubitato habitum ẽ:
donec unus multis post saeculis extitit delyrus Epicurus: ꝗ¬
auderet negare id quod est euidentissimum studio scilicet
inueniendi noua ut nomine suo constitueret disciplinam. et
quia nihil noui potuit reperire: ut tamen dissentire a caete¬
ris uideretur: uetera uoluit euertere: in quo illum circũla¬
trantes philosophi omnes coarguerunt. Certius est igitur

Expanded text:
praedicat, taceam de carminibus Sibyllarum, quae idem praedicat, taceam de carminibus Sibyllarum, quae idem nuntiant; taceam de prophetis, qui opus mundi, ac opificium Dei uno spiritu ac pari voce testantur etiam inter philosophos pene universos convenit; id enim Pythagoraei, Stoici, Peripatetici, qui sunt principes omnis disciplinae. Denique a primis illis septem sapientibus ad Socratem usque ac Platonem pro confesso et indubitato habitum est, donec unus multis post saeculis extitit delauderet negare id quod est euidentissimum, studio scilicet inueniendi noua, ut nomine suo constitueret disciplinam. et quia nihil noui potuit reperire, ut tamen dissentire a ceteris uideretur, uetera. uoluit euertere: in quo illum circumlatrantes philosophi omnes coarguerunt. certius est igitur
Abbreviated transcription (Latin):
liqua re alia pendet: quae illum mutata dissoluat. Ex se¬
ipso est: ut in primo diximus libro. Et ideo talis ẽ: qualẽ
se esse uoluit. impassibilis. immutabilis. incorruptus. bea¬
tus. a&ternus. Iam uero illa conclusio qua sententiam termi¬
nauit. Tullius multo absurdior: qđ si materia inquit a deo
non ẽ facta: nec terra quidem et aqua et aer et ignis a
deo factus ẽ. G callide periculum praeteruolauit. Sic enĩ
superius illud assumpsit: tanꝗͣ probatione non indigeret.
cum id multo esset incertius: ꝗͣ illud propter quod assũp¬
tum est. Si non est inquit a deo facta materia: nec mundus
a deo factus est. Ex falso maluit colligere: quod falsum ẽ:
ꝗͣ ex uero quod uerum. Et cum debeant incerta de certis
probari: hic probationem sumpsit ex incerto: ad euertendũ
quod erat certum. Nam diuina prouidentia effectum esse
mundum ut taceam de ter maximo Trimegisto: qui hoc

Expanded text:
liqua alia re pendet, quae illum mutata dissolvat. Ex seliqua alia re pendet, quae illum mutata dissolvat. Ex seipso est, ut in primo diximus libro ; et ideo talis est, qualem se esse voluit, impassibilis, immutabilis, incorruptus, beatus, aeternus. Jam vero illa conclusio, qua sententiam terminavit Tullius, multo absurdior. « Quod si materia, inquit, a Deo non est facta, nec terra quidem, et aqua, et aer, et ignis a Deo factus est. » Quam callide periculum praetervolavit. Sic enim superius illud assumpsit, tanquam probatione non indigeret; cum id multo esset incertius quam illud propter quod assumptum est. Si non est, inquit, a Deo facta materia, nec mundus a Deo factus est. Ex falso maluit colligere, quod falsum est, quam ex vero, quod verum. Et cum debeant incerta de certis probari, hic probationem sumpsit ex incerto, ad evertendum quod erat certum. Nam divina Providentia effectum esse mundum ut taceam de Trismegisto, qui hoc
Abbreviated transcription (Latin):
cipium abesse hinc etiam finem necesse est. Quinetiam faci¬
lius est: ut id quod habuit initium: fine careat: ꝗͣ ut habe¬
at finem: qđ initio caruit. Materia ergo si facta non ẽ: nec
fieri ex ea quicquam potest. Si fieri ex ea non potest: nec
materia quidem erit. Materia enim est: ex qua fit aliqͥd.
mne autem ex quo fit: quia recipit opificis manum destru¬
itur: et aliud esse incipit. Ergo quoniam finem habuit
materia: tum cum factus est ex ea mundus: et initium qͦ¬
q habuit. Nam quod destruitur: aedificatum ẽ. quod sol¬
uitur alligatum: quod finitur inceptum ẽ. Si ergo ex cõ¬
mutatione ac fine materia colligitur habuisse pͥncipium.
a quo alio fieri nisi a deo potuit: Solus igitur deus ẽ: qui
factus non ẽ. et id circo destruere alia potest: ipse destrui
non potest. permanebit semper in eo: quod fuit. quia nõ
est aliunde generatus nec ortus. nec natiuitas eius exa-¬

Expanded text:
cipium, abesse hinc etiam finem necesse est. Quin etiam facicipium, abesse hinc etiam finem necesse est. Quin etiam facilius est, ut id quod habuit initium, fine careat, quam ut habeat finem, quod initio caruit. Materia ergo si facta non est, ne fieri ex ea quidquam potest. Si fieri ex ea non potest, nec materia quidem erit. Materia enim est, ex qua fit aliquid. Omne autem ex quo fit, quia recepit opificis manum, destruitur, et aliud esse incipit. Ergo quoniam finem habuit materia, tum cum factus est ex ea mundus, et initium quoque habuit. Nam quod destruitur, aedificatum est; quod solvitur, alligatum; quod finitur, incoeptum est. Si ergo ex commutatione ac fine materia colligitur habuisse principium, a quo alio fieri nisi a Deo potuit? Solus igitur Deus, qui factus non est, et idcirco destruere alia potest, ipse destrui non potest. Permanebit semper in eo quod fuit, quia non est aliunde generatus, nec ortus, nec nativitas ejus ex a
Abbreviated transcription (Latin):
spiritus dei sine quo nibil gignitur. Non ergo deus ex ma-¬
teria quia sensu praeditum ex insensibili: sapiens ex bru¬
to: impatibile de patibili: expers corporis de corporali.:
nunꝗͣ potest oriri: sed materia potius ex deo ẽ. Quicquid
enim est solido et incontractabili corpore: accepit exter¬
nam uim: quod accipit uim: dissolubile est. quod dissol¬
uitur interibit. quod interit: ortum sit: necesse est. Quod
ortum est: habuit fontem unde oriretur: id est factorem a¬
liquem sentientem prouidum peritumq faciendi. is ẽ pro-¬
fecto nec ullus alius ꝗͣ deus. Qui quoniam sensu ratione.
prouidentia. potestate. uirtute praeditus est: et animãtia
et inanimata creare et efficere potest.quia tenet quomo¬
do quidq sit faciendum. Materia uero semper fuisse nõ
potest: quia mutationem non caperet si fuisset. Quod enim
semper fuit: semper esse non desinit. et unde abfuit: prin¬

Expanded text:
spiritus Dei, sine quo nihil gignitur. Non ergo Deus ex maspiritus Dei, sine quo nihil gignitur. Non ergo Deus ex materia, quia sensu praeditum ex insensibili, sapiens ex bruto, impatibile de patibili, expers corporis de corporali numquam potest oriri: sed materia potius ex Deo est. Quidquid enim est solido et contrectabili corpore, accipit externam vim. Quod accipit vim, dissolubile est. Quod dissolvitur, interit. Quod interit, ortum sit necesse est. Quod ortum est, habuit fontem unde oriretur, id est factorem aliquem sentientem, providum, peritumque faciendi. Is est profecto, nec ullus alius quam Deus. Qui quoniam sensu, ratione, providentia, potestate, virtute praeditus est, et animantia, et inanima creare et efficere potest, quia tenet quomodo quidque sit faciendum. Materia vero semper fuisse non potest, quia mutationem non caperet, si fuisset. Quod enim semper fuit, semper esse non desinit; et unde abfuit prin
Abbreviated transcription (Latin):
ꝵ sit uerius facile est intelligi. Ex his enim duobus alteꝵ
sensibile est: alterum caret sensu. Potestas faciendi aliꝗd
non potest esse nisi in eo: quod sentit: quod sapit: quod co¬
gitat: quod mouetur. Nec incipi aut fieri aut consumari
quicquã potest: nisi fuerit ratione prouisum. Et quẽ ad-¬
modum fiat: anteꝗͣ est: aut quemadmodum constet: post¬
ꝗͣ fuerit effectum. Deniq is facit aliquid qui habet uolũ¬
tatem ad faciendum: et manus ad id quod uoluit implen¬
dum. Quod autem insensibile ẽ: iners et torpidum sem¬
per iacet: nibil inde oriri potest: ubi nullus ẽ motus uo¬
luntarius. Nam si omne animal ratione constat: certe na-¬
sci ex eo non potest: quod ratione praeditum non ẽ. nec
aliunde accipi põt id quod ibi unde petitur non ẽ. Hec
tamen commoueat aliquem: qđ animalia quaedam de ter¬
ra nasci uidentur. Haec enim non terra perse gignit: sed

Expanded text:
um sit verius, facile est intelligi. Ex his enim duobus alterum um sit verius, facile est intelligi. Ex his enim duobus alterum sensibile est, alterum caret sensu. Potestas faciendi aliquid non potest esse, nisi in eo quod sentit, quod sapit, quod cogitat, quod movetur. Nec incipi, aut fieri, aut consummari quidquam potest, nisi fuerit ratione provisum; et quemadmodum fiat, antequam est, et quemadmodum constet, postquam fuerit effectum. Denique is facit aliquid, qui habet voluntatem ad faciendum et manus ad id quod voluit implendum. Quod autem insensibile est, iners et torpidum semper jacet, et nihil inde oriri potest, ubi nullus est motus voluntarius. Nam si omne animal ratione constat, certe nasci ex eo non potest, quod ratione praeditum non est; nec aliunde accipi potest id, quod ibi, unde petitur, non est. Nec tamen commoveat aliquem, quod animalia quaedam de terra nasci videntur. Haec enim non terra per se gignit, sed
Abbreviated transcription (Latin):
testatis. Deus autem facit ex eo quod non est: quia per aetẽ¬
nitatem fortis ẽ: per fortitudinem potestatis immensae: quaȩ
fine ac modo careat sicut uita factoris. Quid ergo mirum si
facturus mundum Deus: prius materiam dequa faceret. prae
aliquid mutuari: cum in ipso uel exipso sint omnia. Nam si
est aliquid ante illum factum et quicquam non ab illo factũ
ẽ: potestatem dei et nomen amittet. At enim materia nunꝗͣ
facta est. sic deus qui ex materia fecit hunc mundum. Duo
igitur constituuntur aeterna: et quidem interse contraria:
quod fieri sine discordia et pernicie non potest. Collidant
enim necesse ẽ ea: quoꝵ uis et ratio diuersa ẽ: si utraq &e¬
terna esse non poterunt: si repugnant: quia superare alteꝵ
necesse ẽ. ergo fieri non potest quin aeterni natura sit sim¬
plex: ut inde omnia uelut ex fonte descenderĩt. Itaq aut
deus ex materia ortus est: aut materia ex deo. Quid ho-¬

Expanded text:
testatis: Deus autem facit ex eo, quod non est; quia per aetertestatis: Deus autem facit ex eo, quod non est; quia per aeternitatem fortis est, per fortitudinem, potestatis immensae, quae fine ac modo caret, sicut vita factoris. Quid ergo mirum, si facturus mundum Deus, prius materiam de qua faceret praepaaliquid mutuari, cum in ipso vel ex ipso sint omnia. Nam si est aliquid ante illum, et si factum est quidquam non ab ipso, jam et potestatem Dei, et nomen amittet. At enim materia nunquam facta est, sicut Deus, qui ex materia fecit hunc mundum. Duo igitur constituuntur aeterna, et quidem inter se contraria; quod fieri sine discordia et pernicie non potest. Collidant enim necesse est ea quorum vis et ratio diversa est: sic utraque aeterna esse non poterunt, si repugnant, quia superare alterum necesse est. Ergo fieri non potest, quin aeterni natura sit simplex, ut inde omnia, velut ex fonte, descenderint. Itaque aut Deus ex materia ortus est, aut materia ex Deo. Quid hor
Abbreviated transcription (Latin):
dit: quoniam deus ipsa natura ẽ. Cum igitur ortum rerum
tribuis naturae: ac detrahis deo: in eodem luto hesitans uer¬
suram soluis. Aquo enim fieri negas: ab eodem plane fieri
mutato nomine confiteris. sequitur ineptissima compara¬
tio. ut faber inquit cum quid edificaturus ẽ: non ipse fa-¬
cit materiam: sed utitur ea quae sit parata: fictorq item ce¬
ra. Sic isti prouidentiae diuinae materia esse prȩsto oportu¬
it: non quam ipse faceret: sed quam haberet paratam. immo
uero non oportuit. Erit enim deus minoris potestatis: si ex
parato facit: quod est hominis: Faber enim sine ligno nihil
aedificat: quia lignum ipsum facere non potest. Non posse
autem imbecillitatis ẽ humanae: deus uero facit sibi ipse ma¬
teriam: quia potest. Posse enim dei est: nam si non põt: deus
non est. Homo facit ex eo quod est: quia per mortalitatem
imbecillis est: per imbecillitatem definitae ac modicae po¬

Expanded text:
dit; quoniam Deus ipse natura est. Cum igitur ortum rerum dit; quoniam Deus ipse natura est. Cum igitur ortum rerum tribuis naturae, ac detrahis Deo, in eodem luto haesitas; versuram solvis, Geta. A quo enim fieri negas, ab eodem plane fieri mutato nomine confiteris. Sequitur ineptissima comparatio. « Ut faber, inquit, cum quid aedificaturus est, non ipse facit materiam, sed utitur ea quae sit parata, fictorque item cera: sic isti providentiae divinae materiam esse praesto oportuit, non quam ipse faceret, sed quam haberet paratam. » Immo vero non oportuit; erit enim Deus minoris potestatis, si ex parato facit, quod est hominis. Faber sine ligno nihil aedificabit, quia lignum ipsum facere non potest; non posse autem, imbecillitatis est humanae: Deus vero facit sibi ipse materiam, quia potest. Posse enim, Dei est: nam si non potest, Deus non est. Homo facit ex eo, quod est; quia per mortalitatem imbecillis est, per imbecillitatem, definitae ac modicae po
Abbreviated transcription (Latin):
aut debuit. Sed probabile est inquit materiam rerum et ha¬
bere et habuisse naturam suam et uim: quam uim potuit ha-¬
bere nullo dante : quam naturam: nullo generante: Si habu¬
it uim ab aliquo eam sumpsit. A quo autem sumere nisi adeo
potuit: Si habuit naturam: quae utiq a nascendo dicitur.
nata ẽ: a quo autem nisi a deo potuit procreari: Natura
enim qua dicitis orta esse omnia: si consilium non habet: effi¬
cere nihil potest. Si autem generandi aut faciendi potens
ẽ: habet ergo consilium: et propterea deus sit: necesse est
Nec alio nomine appellari potest ea uis: in qua est et proui¬
dentia excogitandi et solertia potestasq faciendi. Melius
igitur seneca omnium Stoicoꝵ acutissimus: qui uidit nil ali¬
ud esse naturam ꝗͣ deum. Ergo inquit deum non laudabimꝰ
cui naturalis ẽ uirtus. nec enim illam didicit ex ullo: immo
Laudabimus. quanuis enim naturalis illa ei sit: sibi illam de¬

Expanded text:
aut debuit. sed probabile est inquit materiam rerum et haaut debuit. sed probabile est inquit materiam rerum et habere et habuisse uim et naturam suam. quam uim potuit habere nullo dante, quam naturam nullo generante? si habuit uim, ab aliquo eam sumpsit. a quo autem sumere nisi a deo potuit? si habuit naturam, quae utique a nascendo dicitur, nata est. a quo autem nisi a deo potuit procreari? natura enim, qua dicitis orta esse omnia, si consilium non habet, efficere nihiest, habet ergo consilium et propterea Deus sit necesse est. Nec alio nomine appellari potest ea vis, in qua inest, et providentia excogitandi, et solertia potestasque faciendi. Melius igitur Seneca omnium stoicorum acutissimus, qui vidit « nil aliud esse naturam, quam Deum. Ergo, inquit, Deum non laudabimus, cui naturalis est virtus? » nec enim illam didicit ex ullo. Immo laudabimus: quamvis enim naturalis illi sit, illa sibi illam de
Abbreviated transcription (Latin):
ces: Nihil enim dixisti: quare hoc non sit probabile. Itaq
mihi e contrario uel maxime probabile uidetur. nec tamen
temere uidetur cogitanti plus ẽẽ aliquid in deo: quẽ pro¬
fecto ad imbecillitatem hominis redigis: cui nihil aliud ꝗͣ o¬
pificium concedis. Quo igitur abhomine diuina illa uis
differt: si ut homo sic etiam deus ope indiget aliena: In¬
diget autem si nihil moliri potest: nisi ab altero illi materia
ministretur. quod si fit: imperfectae utiq uirtutis ẽ: et
erit iam potentior iudicandus materi &e institutor. Quo
igitur nomine appellabitur qui potentia deum uicit: Siꝗ¬
dem maius ẽ propria facere ꝗͣ aliena disponere. Si autem
fieri non potest: ut sit potentius deo quicꝗͣ: quem necesse
ẽ perfectae esse uirtutis: potestatis: rationis. Idem igit᷑
materiae fictor est: qui et rerum ex materia constantiũ¬
Neq enim deo non faciente et inuito esse aliquid aut potuit

Expanded text:
ces? Nihil enim dixisti, quare hoc non sit probabile. Itaque ces? Nihil enim dixisti, quare hoc non sit probabile. Itaque mihi e contrario vel maxime probabile videtur: nec tamen temere videtur, cogitanti plus esse aliquid in Deo, quem profecto ad imbecillitatem hominis redigis; cui nihil aliud, quam opificium concedis. Quo igitur ab homine divina illa vis differet, si ut homo, sic etiam Deus ope indiget aliena? Indiget autem, si nihil moliri potest, nisi ab altero illi materia ministretur. Quod si fit, imperfectae utique virtutis est, et erit jam potentior judicandus materiae institutor. Quo igitur nomine appellabitur, qui potentia Deum vincit? Siquidem majus est, propria facere, quam aliena disponere. Si autem fieri non potest, ut sit potentius Deo quidquam, quem necesse est perfectae esse virtutis, potestatis, ratmateriae fictor est qui et rerum ex materia constantiumneque enim deo non faciente et inuito esse aliquid aut potuit
Abbreviated transcription (Latin):
fictorq item cera: sic isti prouidentiae diuine materiã
praesto esse oportuit: non quam ipse faceret: sed quam
haberet paratam. Quod si non est a deo materia facta ne
terra quidem et aqua et aer et ignis a deo factus est. O qͣn
ta sunt uitia in his decem uersibus. Primum qđ is qui in
aliis disputationibus et libris fere omnibus prouidentiae
fuerit assertor: et qui acerrimis argumentis impugnaue¬
rit eos qui prouidentiam non esse dixerunt: idem nunc
quasi proditor aliquis aut transfuga prouidentiam cona-¬
tus est tollere. in quo si contradicere uelis: nec cogitatiõe
opus est nec labore: sua illi dicta recitanda sunt. Hec enĩ
ab ullo poterit Cicero ꝗͣ a Cicerone uehementius refutari.
Sed concedamus hoc more et instituto Academicoꝵ: ut li¬
ceat hominibus ualde liberis dicere ac sentire quae uelit:
sententias ipsius consideremus. Non est inquit probabile
materiam rerum a deo factam. Quibus hoc argumentis do¬

Expanded text:
fictorque item cera: sic isti providentiae divinae materiam praesto esse oportuit, non quam ipse faceret, sed quam haberet paratam. Quod si non est a Deo materia facta, ne terra quidem, et aqua, et aer, et ignis a Deo factus est. » O quam multa sunt vitia in his decem versibus! Primum, quod is, qui in aliis disputationibus, et libris fere omnibus providentiae fuerit assertor, et qui acerrimis argumentis impugnaverit eos, qui providentiam non esse dixerunt, i dem nunc quasi proditor aliquis, aut transfuga, providentiam conatus est tollere: in quo si contradicere velis, nec cogitatione opus est, nec labore; sua illi dicta recitanda sunt. Nec enim ab ullo poterit Cicero, quam a Cicerone vehementius refutari. Sed concedamus hoc mori et instituto Academicorum; ut liceat hominibus valde liberis dicere, ac sentire quae velint. Sententias ipsas consideremus. Non est, inquit, probabile, materiam rerum a Deo factam. Quibus hoc argumentis do
Abbreviated transcription (Latin):
um lacuna quadam leui quasi ualle signauit. inferius ho-¬
nestatis gratia foras molliter explicauit. Nam quod at¬
tinet ad saporem capiendum: fallitur quisquis hunc sen-¬
sum palato inesse arbitratur. Lingua est enim qua sapo¬
res sentiuntur: nec tamen tota. Nam partes eius quae
sunt ab utroq latere teneriores: saporem subtilissimis sen-¬
sibus trahunt. Et cum neq ex cibo quicꝗͣ: neq expotio¬
ne minuatur: tamen in enarrabili modo penetrat ad sen¬
sum sapor. eadem ratione qua nihil de quacunq mateiͬa
odoris decerpit. Caetera ꝗͣ decora sint uUix exprimi po¬
test. Deductum clementer a genis mentum: et ita in¬
ferius conclusum: ut acumen eius eoctremum signare ui¬
deatur: leuiter impressa diuisio. Rigidum ac teres

Expanded text:
um lacuna quadam leui quasi ualle signauit. inferius houm lacuna quadam leui quasi ualle signauit. inferius honestatis gratia foras molliter explicauit. nam quod attinet ad saporem capiendum, fallitur quisquis hunc sensum palato inesse arbitratur, lingua est enim qua sapores sentiuntur, nec tamen tota: nam partes eius quae sunt ab utroque latere teneriores. saporem subtilissimis sensibus trahunt. et cum neque ex cibo quicquam neque ex potione minuatur. tamen inenarrabili modo penetrat ad sensum sapor eadem ratione qua nihil de quaque materia odoris capio decerpit. cetera quam decora sint uix exprimi potest: deductum clementer a genis mentum et ita inferius conclusum, ut acumen eius extremum signare uideatur leuiter inpressa diuisio, rigidum ac teres
Abbreviated transcription (Latin):
exprimit. Habet praeterea et aliud officium quo in omi¬
bus: sed tamen solo in mutis utitur: ꝙ contritos et cõmo¬
litos dentibus cibos colligit: et conglobatos ui sua de¬
primit et transmittit ad uentrem. Itaq Uarro a ligan¬
do cibo putat linguae nomen impositum. Bestias etiam
potu adiuuat. protenta enim cauataq hauriunt aquam
eamq compraehensam linguae sinu ne tarditate ac mora
defluat: ad palatum celeri mobilitate complodunt. haec
itaq palati concauo tanꝗͣ testudine tegitur. eamq denti¬
um septis deus quasi muro circunuallauit. dentes autẽ
ipsos ne nudi ac restricti magis horrori ꝗͣ ornamento es¬
sent gingiuis mollibus: quae a gignendis dentibus no-¬
minantur. ac deinde labioꝵ regiminibus honestauit. Quo¬
rum duricies sicut in molari lapide maior est et asperior:
ꝗͣ in caeteris ossibus: ut ad conterendos cibos pabulumq
sufficerent. Labra ipsa quae quasi antea coherebant ꝗͣ de¬
center intercidit. quoꝵ superius sub ipsa medietate nari-¬

Expanded text:
exprimit. habet praeterea et aliud officium, quo in omnibus, non tamen solo in mutis utitur, quod contritos et permolitos dentibus cibos colligit et conglobatos ui sua deprimit et transmittit ad uentrem. itaque Varro a ligando cibo putat linguae nomen inpositum. bestias etiam <in> potu adiuuat: protenta enim cauataque hauriunt aquam eamque conprehensam linguae sinu, ne tarditate ac mora refluat. ad palatum celeri mobilitate conplodunt. haec itaque palati concauo tamquam testudine tegitur eamque dentium saeptis deus quasi muro circumuallauit. dentes autem ipsos, ne nudi ac restricti magis horrori quam ornamento essent, gingiuis mollibus, quae a gignendis dentibus nominantur, ac deinde labrorum tegminibus honestauit: quorum durities sicut in molari lapide maior est et asperior quam in ceteris ossibus, ut ad conterendos cibos pabulumque sufficerent. labra ipsa quae quasi antea cohaerebant. quam decenter interscidit! quorum superius sub ipsa medietate nari
Abbreviated transcription (Latin):
factus: ꝗͣutilis: ꝗͣ decens sit enarrari non potest. cuius
usus in duobus constat officiis: sumendi uictus: et elo-¬
quendi. Lingua intus inclusa quae uocem motibus suis
in uerba distendit: et est interpres animi. Nec tamen
suum palato illiserit: nisi uita uel offensione dentium:
uel compressione labioꝵ. dentes tamen plus conferunt
ad loquendum. Nam et infantes non ante incipiunt fa-¬
ri : ꝗͣ dentes habuerint. et senes amissis dentibus ita bal-¬
butiunt: ut ad infantiam reuoluti denuo esse uidean-¬
tur. Sed haeo ad hominem solum pertinent: aut ad a¬
ues: in quibꝰ acuminata et uibrata certis motibus lingua:
innumerabiles concinit flexciones: et sonoꝵ uarios modos

Expanded text:
factus quam utilis, quam decens sit, enarrari non potest: cuius factus quam utilis, quam decens sit, enarrari non potest: cuius usus in duobus constat officiis, sumendi uictus et eloquendi. lingua intus inclusa, quae uocem motibus suis in uerba discernit, et est interpres animi nec tamen suum palato illiserit, nisi juta vel offensione dentium, vel compressione labiorum: dentes tamen plus conferunt ad loquendum; nam et infantes non ante incipiunt fari, quam dentes habuerint, et senes amissis dentibus ita balbutiunt, ut ad infantiam re voluti denuo esse videantur. Sed haec ad hominem solum pertinent, aut ad aves, in quibus acuminata et vibrata certis motibus lingua, innumerabiles cantuum flexiones, et sonorum varios modos
Abbreviated transcription (Latin):
siut partes uel dextrae uel sinistrae. Itaq ut pedes duo et i¬
tem manus: non tantum ad utilitatem aliquam ususq
uel gradiendi uel faciendi ualent: sed et habitum decorẽ¬
q admirabilem conferunt. sic in capite quod totius di¬
uini operis quasi culmen est. et auditus in duas aures:
et uisus in duas acies: et odoratio in duas nares: a sum¬
mo artifice diuisa est. quia cerebrum in quo sentiendi ra-¬
tio est: quanuis sit unum tamen in duas partes membra¬
na interueniente discretum est. sed et cor quod sapiẽ¬
tiae domicilium uidetur: licet sit unum : duos tamen
intrinsecus sinus habet : quibus Uiui sanguinis continẽ¬
tur: septo intercedente diuisi: ut sicut in ipso mundo:
summa reꝵ uel de simplici duplex: uel de duplici simplex:
et gubernat et continet totum. ita in corpore de duobꝰ
uniuersa compacta in dissociabilem praetenderent unita¬
tem. Oris quoq species et rictus eo transuerso pate¬

Expanded text:
essent partes uel dexterae uel sinistrae. itaque ut pedes duo et iessent partes uel dexterae uel sinistrae. itaque ut pedes duo et item manus non tantum ad utilitatem aliquam usumque uel gradiendi uel faciendi ualent, sed et habitum decoremque admirabilem conferunt, sic in\' capite. quod totius diuini operis quasi culmen est, et auditus in duas aures et uisus in duas acies et odoratio in duas nares a summo artifice diuisa est, quia cerebrum, in quo sentiendi ratio est. quamuis sit unum, tamen in duas partes membrana interueniente discretum est. sed et cor, quod sapientiae domicilium uidetur, licet sit unum, duos tamen intrinsecus sinus habet, quibus fontes uiui sanguinis continentur saepto intercedente diuisi, ut sicut in ipso mundo summa rerum uel de simplici duplex uel de duplici simplex et gubernat et continet totum, ita in corpore de duobus uniuersa conpacta indissociabilem praetenderent unitatem. oris quoque species et rictus ei transuerso pate