comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
pullos alit. et quasi cũ sua matre¬
familias societatẽ domesticã qͣnta
potest pace conseruat: Qnͣtomag̃
homo fert᷑ qͦdã mͦ. nature sue legi¬
b ad in eumdã societatẽ. pacemq
cũ hominib qͣntũ in ipso.ẽ. om̃ib ob¬
tinendã. cũ cẽ mali ꝓ suoꝵ pace
belligerant. om̃sq si possint suos fa¬
cere ueluit ut uni cucti et cuncta
deseruiant: Quo pacto nͥ ut ii eiꝰ
pacem uł amando uł tim̃do ꝯsenti¬
ant. Sic enĩ suꝑbia ꝑuerse unitat᷑
dm̃. Odit namq cũ sociis equalita¬
tem sub illo: s impon̾e uult sociis
dũationẽ suã ꝓ illo. Odit gͦ iustam
pacem dĩ et amat iqͣm pacẽ suã
ñ amare tũ qualemc̃q pacẽ nullo
mͦ potest᷑. Mulliꝰ quippe uiciũ ita ꝯͣ
naturam. ẽ: ut nature deleat ẽ ext̾¬
ma uestigia. Itaq pacẽ unquors in
pacis ꝯparatione iustors ille uidet.
nec pacem. eẽ. dicendã qͥ nouit p̃po¬
nere recta prauis: et ordinata ꝑu̾sis.

Expanded text:
pullos alit et quasi cum matrepullos alit et quasi cum matrefamilias, societatem domesticam, quanta potest pace conservat. Quanto magis homo fertur quodammodo nature sue legibus, ad ineundum societatem, pacemque cum hominibus, quantum in ipso est, omnibus obtinendam, cum etiam mali pro suorum pace belligerent omnesque, si possint, suos facere uelint, ut uni cuncti et cuncta deseruiant; quo pacto, nisi in eius pacem uel amando uel timendo consentiant? Sic enim superbia peruerse imitatur Deum. Odit namque cum sociis aequalitatem sub illo. sed inponere uult sociis dominationem suam pro illo. Odit ergo iustam pacem Dei et amat iniquam pacem suam. Non amare tamen qualemcumque pacem nullo modo potest. Nullius quippe uitium ita contra naturam est, ut naturae deleat etiam extrema uestigia. Itaque pacem iniquorum in pacis conparatione iustorum ille uidet nec pacem esse dicendam, qui nouit praeponere recta prauis et ordinata peruersis.
Abbreviated transcription (Latin):
bat. hominũ societatem: forte ñ nocen¬
di cupiditate. s uiuendi necessitate se¬
iuebat᷑. Uerũ oẽ iste ñ fuerit: uł qͦdia¬
gis e̾dendũ ẽ. ñ. talis fuerit quał poe¬
tica uanitate descͥbit᷑. Hisi enĩ nunis
accusaret᷑ cacꝰ parũ hercules lau¬
daret᷑. Talis gͦ homo siue semihomo
meliꝰ ut dixi c̾dit᷑ non fuisse: sic̃ mul¬
ta figñta poetaꝵ̃. Ipse enĩ seuissime
fere unde ille partem habuit ferita¬
tis nã et semiferꝰ dictus. ẽ: genꝰ ꝓpͥũ
quadã pace custodiũt. coemido. gig¬
uendo. pariendo. fecꝰ fouendo atq
nutͥendo. cũ sit plereq insociabi¬
les et solinage. non scilicet ut oues
cerui. colube. turm. apes s ut leo¬
nes uulpes. aqͥle. noctue. Qne enĩ
tigris non fpliis suis utis ĩmur¬
murat: et paccata feritate blandi¬
t᷑. Qͥs miliuis qͣntulibet solitariꝰ ra¬
pinis circũuolet. nõ conugiũ copu¬
lat. indũ congerit. oua confouet.

Expanded text:
bat hominum societatem, forte non nocenbat hominum societatem, forte non nocendi cupiditate, sed uiuendi necessitate saeuiebat. Verum iste non fuerit uel, quod magis credendum est, non talis fuerit, qualis poetica uanitate describitur; nisi enim nimis accusaretur Cacus, parum Hercules laudaretur. Talis ergo homo siue semihomo melius, ut dixi, creditur non fuisse, sicut multa figmenta poetarum. Ipsae enim saeuissimae ferae, unde ille partem habuit feritatis nam et semiferus dictus est, genus proprium quadam pace custodiunt, coeundo gignendo pariendo, fetus fouendo adque nutriendo, cum sint pleraeque insociabiles et soliuagae; non scilicet ut oues cerui columbae sturni apes, sed ut leones uulpes aquilae noctuae. Quae enim tigris non filiis suis mitis inmurmurat et pacata feritate blanditur? Quis miluus, quantumlibet solitarius rapinis circumuolet, non coniugium copulat, nidum congerit, oua confou
Abbreviated transcription (Latin):
posset quẽ uellet auferret: Tam̃ in
ipsa sua spelũca solitaria cuiꝰ ut descͥ¬
bitur semꝑ recenti cede tepebat humꝰ.
nichil aliud qͣm pacẽ uolebat in qua
nemo illi molestus. eẽt: nec eiꝰ qͥetem
uis ulliꝰ terror ue turbaret. C ũ corꝑe
deniq suo pacem hab̃e cupiebat. et qͣn¬
tũ habebat tuntũ illi bene erat: qͣndo
quidẽ membris obtemꝑantib imꝑa¬
bat: et ut suã mortalitatẽ aduersũ se
ex iudigentia rebellantẽ. ac seditionẽ
famis ad dissociandã atq excludendam
de corꝑe anunã concitantẽ. qͣnta poss
festinatione paccaret: rapiebat. neca¬
bat. uorabat: et qͣmius unanis ac ferꝰ
paci tam̃ sue uite ac saluti ĩmanit᷑ ac
ferocit᷑ consulebat. Ac ꝑ hoc si pacem
quã in sua spelunca atq in se ipso ha¬
bere satis agebat. cẽ cũ aliis habere
uellet: nec malus nec monstrũ. nec se¬
mihomo uocaret᷑. Aut si eiꝰ corꝑis for¬
ma et atroꝵ igniũ uomitꝰ ab eo det̾re¬

Expanded text:
posset et cum uellet auferret: tamen in posset et cum uellet auferret: tamen in ipsa sua spelunca solitaria. cuius, ut describitur, \'semper recenti caede tepebat humus,\' nihil aliud quam pacem uolebat, in qua nemo illi molestus esset, nec eius quietem uis ullius ten\'orne turbaret. Cum corpore denique suo pacem habere cupiebat, et quantum habebat, tantum bene illi erat. Quando quidem membris obtemperantibus imperabat, et ut suam mortalitatem aduersum se ex indigentia rebellantem ac seditionem famis ad dissofciandam adque excludendam de corpore animam concitantem quanta posset festinatione pacaret, rapiebat necabat uorabat et quamuis inmanis ac ferus paci tamen suae uitae ac salutis inmaniter ac ferociter consulebat; ac per hoc si pacem, quam in sua spelunca adque in se ipso habere satis agebat, etiam cum aliis habere uellet, nec malus nec monstrum nec semihomo uocaretur. Aut si eius corporis forma et atrorum ignium uomitus ab eo deterre
Abbreviated transcription (Latin):
piditas et malicia ꝑmaneret. Pacẽ ita¬
q c̃ suis om̃s habere cupiunt: qͦs ad ar¬
bitriũ suũ uolunt uiu̾e. Nã et c̃ quib
bellum gerunt suos facere si possunt uo¬
lunt: eisq subiectis leges sue pacis u¬
pon̾e. S faciamꝰ aliquẽ ecanitͫ poetica
et fabulosa uarratio: quẽ fortasse ꝓpter
ipsam insociabilẽ feritatẽ semihominẽ
ꝗͣ hominẽ dice̾ maluer̃t. Qͣmuis gͦ hitiꝰ
regnũ dirȩ speluncȩ fuerit solitudo. tã¬
q malicia singłaris ut ex hac et nom̃
innentũ sit. grece nãq malus cacos dĩ᷑
qͦd ille uocabat᷑: ut nulla ꝯuix ei blan¬
dum ferret referretq sermonẽ. nul¬
lis filiis uł alludẽt parunlis uł gͣndi¬
usculis imꝑaret. nullo amict colloqͥo
frueret᷑. nec uulcani patris. qͦ uł huic
tantũ non parũ felicior fuit. qͥa tale
monstrũ ipse ñ genuit: nichil cuiqͣm
daret. s a quo posset qͥcqͥd uellet. et qñ

Expanded text:
piditas et malitia permaneret. Pacem itapiditas et malitia permaneret. Pacem itaque cum suis omnes habere cupiunt, quos ad arbitrium suum uolunt uiuere. Nam et cum quibus bellum gerunt, suos facere, si possint, uolunt eisque subiectis leges suae pacis inponere. Sed faciamus aliquem, qualem canit poetica et fabulosa narratio, quem fortasse propter ipsam insociabilem feritatem semihominem quam hominem dicere maluerunt. Quamuis ergo huius regnum dirae speluncae fuerit solitudo tamque malitia singularis, ut ex hac ei nomen inuentum sit Graece namque malus xax:m dicitur, quod ille uocabatur, nulla coniux ei blandum ferret referretque sermonem, nullis filiis uel adluderet paruulis uel grandiusculis imperaret, nullo amici conloquio frueretur, nec Vulcani patris, quo uel hinc tantum non parum felicior fuit, quia tale monstrum ipse non genuit; nihil cuiquam daret, sed a quo posset quidquid uellet et quando
Abbreviated transcription (Latin):
cios ita cauens. ut nulli socio se ꝯmittat.
solusq insidians et p̃ualens quib potti¬
erit oppsis et extinctis p̃das agat. c̃ eis
certe qͦs occidere ñ potest. et qͦs uult la¬
tere qͦd facit: qualẽcũq umbrã pacis
tenet᷑. In domo autẽ sua cũ uxore. et cũ
filiis: et si qͦs alios illic habet. studet ꝓ¬
fecto. eẽ. paccat. Esis quippe ad nutũ ob¬
temꝑantib sine dubio delectat᷑. Nã si ñ fi¬
at indignat᷑. corripit. uiudicat. et domꝰ
sue pacẽ si ita necesse sit cẽ seuiendo ꝯpo¬
nit: qm sentit. eẽ. ñ posse. nͥ cuidã pͥnci¬
pio qͦd ipse in domo sua. ẽ. cetera in ead̃
domestica societate subiecta sĩt: ideoq
si offerret᷑ ei seruitꝰ pluriũ. uł cuutatis
uł gentis. ita ut sic ei seriurent quẽ ad¬
modũ sͥ domũ suã serure uolebat: ñ
se iã latronẽ latebris conderet: s regẽ
ꝯspicuũ sublimaret: cũ eadem in illo cu¬

Expanded text:
cios ita cauens, ut nulli socio se committat cios ita cauens, ut nulli socio se committat solusque insidians et praeualens quibus potuerit obpressis et exstinctis praedas agat, cum eis certe, quos occidere non potest et quos uult latere quod facit, qualemcumque umbram pacis tenet. In domo autem sua cum uxore et cum filiis, et si quos. alios illic habet, studet profecto esse pacatus; eis quippe ad nutum obtemperantibus sine dubio delectatur. Nam si non fiat, indignatur corripit uindicat et domus suae pacem, si ita necesse sit, etiam saeuiendo conponit, quam sentit esse non posse, nisi cuidam principidomestica societate subjecta sint. Ideoque si offerretur ei servitus plurium, vel civitatis vel gentis, ita ut sic ei servirent, quemadmodum sibi domi suae serviri volebat; non se jam latronem latebris conderet, sed regem conspicuum sublimaret, cum eadem in illo cu
Abbreviated transcription (Latin):
bellando cupunt ꝑuenire. Nã qͥd. ẽ
aliud inctoria: nisi subiectio repug¬
nantiũ: Qͦo cũ factũ fuerit: par ẽ¬
rit̾. Pacis gͥ intentione gerunt᷑. et
bella ab his cẽ qui uirtutẽ bellicam
student exerc̾e imꝑando atq pugnã¬
dõ. Vude pacem constat belli esse ob¬
tabilem finẽ. Om̃is enĩ homo ce bel¬
ligerando pacẽ requirit: neno autẽ
bellũ pacificando. Nam et illi qͥ pacẽ
in qua s̃ ꝑturbari uolunt: ñ pacem
oder̃t. s eã ꝓ arbitrio suo cupiunt ꝯ¬
mutari. Non gͦ ut sit pax nolunt:
s uolunt ut ea sit qͣm uolunt. Deniq
et si ꝑ seditionẽ se ab aliis seꝑau̾int.
c̃ eis ipsis cõspiratis uł ꝯuiratis suis
nͥ qualẽcũq speciem pacis teneant:
ñ esficiunt qͦd intendunt. Prouide
latrones ipsi ut uehem̃tiꝰ et tutiꝰ infesti sit
paci ceteroꝵ: pacem uolunt hab̃e socioꝵ
S et si unꝰ sit tã p̃pollens uirib et conso¬

Expanded text:
bellando cupiunt peruenire. Nam quid est bellando cupiunt peruenire. Nam quid est aliud uictoria nisi subiectio repugnantium ? quod cum factum fuerit, pax erit. Pacis igitur intentione geruntur et bella, ab his etiam, qui uirtutem bellicam student exercere imperando adque pugnando. Unde pacem constat belli esse optabilem finem. Omnis enim homo etiam belligerando pacem requirit; nemo autem bellum pacificando. Nam et illi qui pacem, in qua sunt, perturbari uolunt, non pacem oderunt, sed eam pro arbitrio suo cupiunt commutari. Non ergo ut sit pax nolunt, sed ut ea sit quam uolunt. Denique etsi per seditionem se ab aliis separauerint, cum eis ipsis conspiratis uel coniuratis suis nisi qualemcumque speciem pacis teneant, non efficiunt quod intendunt. Proinde latrones ipsi, ut uehementius et tutius infesti sint paci ceterorum, pacem uolunt habere sociorum. Sed etsi unus sit tam praepollens uiribus et cons
Abbreviated transcription (Latin):
fidem nr̃am. ꝓpt̾ penas int̾minabi¬
les impioꝵ. qui utiq in ȩtnũ cruci¬
ari ñ poterunt. nͥ cẽ uixerint in et̾¬
nũ: ꝓfecto finis ciuitatis huiꝰ in qͦ
sũmũ habebit bonũ. uł pax in iu¬
ta etña uł uita etña in pace dicẽd
ut faciliꝰ ab om̃ib possit intelligi. Tã¬
tũ ẽ. enim pacis bonum: ut aẽ in reb
t̾renis atq mortalib nichil gratiꝰ so¬
leat audiri. nichil desiderabiliꝰ ꝯcu¬
pisci: nicħ postremo possit meliꝰ uiue¬
moꝵ̃ De quo si aliqͣnto dintiꝰ loqͥ uolu¬
erimꝰ ñ erimꝰ qͣntũ arbitror ouerosi
legentib et ꝓpt̾ finem ciuitatis huiꝰ
de qua nob sermo. ẽ. et ꝓpt̾ ipsam
dulcediuem pacis que om̃ib cara. ẽ.¬
qͦd mecũ qͥsqͥs res humana nata᷑mq
ꝯmunẽ ut cũq intuet᷑ agnoscit. Sic̃¬
enĩ nemo. ẽ qͥ gaudẽ nolit. ita nemo
ẽ. qͥ pacem hab̾e nolit: q̃nqͥdem et ip¬
si qui bella uolunt. nicħ aliud ꝗͣ nin¬
cere uolunt. Ad glosam gͦ pacem:

Expanded text:
fidem nostram, propter poenas interminabiles impiorum, qui utique in aeternum cruciari non poterunt, nisi etiam vixerint in aeternum: profecto finis civitatis hujus, in quo summum habebit bonum, vel pax in vita aeterna, vel vita aeterna in pace dicendus est, ut facilius ab omnibus possit intelligi. Tantum est enim pacis bonum, ut etiam in rebus terrenis atque mortalibus nihil gratius soleat audiri, nihil desiderabilius concupisci, nihil postremo possit melius inveniri. De quo si aliquanto diutius loqui voluerimus, non erimus, quantum arbitror, onerosi legentibus, et propter finem civitatis hujus, de qua nobis sermo est, et propter ipsam dulcedinem pacis quae omnibus chara e mecum quisquis res humanas naturamque communem utcumque intuetur agnoscit, sicut nemo est qui gaudere nolit, ita nemo est qui pacem habere nolit. Quando quidem et ipsi, qui bella uolunt, nihil aliud quam uincere uolunt; ad gloriosam ergo pacem
Abbreviated transcription (Latin):
tũ. Nec bonis gͥ nec malis diis sacͥfica¬
ri uoluit: qͥ hoc c̃ tanta ꝯminatione
p̃cep̃. S hoc responderi pot̃. Qͥs iste
ds̃. ẽ: Aut unde dignꝰ ꝓbat᷑ cui debẽt
obtemꝑare romani: ut nullũ deoꝵ
p̃t̃ ipsũ colerent sacͥficiis: Magne ce¬
citatis. ẽ ad hiic: querere. qͥs iste sit ds̃.
Ipse. ẽ ds̃. cuiꝰ ꝓphete p̃dixer̃t ista quȩ
cermmꝰ. Ipse. ẽ. a qͦ responsũ accepit
abraham. in semine tuo benedicent᷑
oñs gentes: qͦd in xp̃o fieri qui scd̾m
carnem de illo semine exortꝰ. ẽ. idem
ipsi qui remanser̃t huiꝰ nomuns in¬
unici uelint nolit ue cognoscunt.
bris suꝑiorib posui. Ipse ẽ. d̾s quẽ
uarro doctissimꝰ romanors iouem
putat. qͣmuis nesciens quid loquat᷑:
qͦd tam̃ ideo ꝯmemorandũ putaui.
qm̃ uir tante scientie nec nullũ istũ
dm̃ potuit existimare. nec iilem.
hunc enĩ esse c̾didit: quẽ sũũ pu¬
tauit dmi. Postremo ipse ẽ. d̃s̃: quẽ

Expanded text:
tum. Nec bonis igitur nec malis diis sacrificatum. Nec bonis igitur nec malis diis sacrificari voluit, qui hoc tanta comminatione cari. Sed responderi potest: \'Quis iste Deus est aut unde dignus probatur, cui deberent obtemperare Romani, ut nullum deorum praeter ipsum colerent sacrificiis ?\' Magnae caecitatis est, adhuc quaerere, quis iste sit Deus. Ipse est Deus, cuius prophetae praedixerunt ista quae cernimus. Ipse est Deus, a quo responsum accepit Abraham: In semine tuo benedicentur omnes gentes. Quod in Christo fieri, qui secundum carnem de illo semine exortus est, idem ipsi qui remanserunt huius nominis inimici, uelint nolintue, cognoscunt. bris superioribus posui. Ipse est Deus, quem Varro doctissimus Romanorum Iouem putat, quamuis nesciens quid loquatur; quod tamen ideo commemorandum putaui, quoniam uir tantae scientiae nec nullum deum potuit existimare, nec vilem. Hunc enim eum esse credidit, quem summum putavit Deum. Postremo ipse est Deus, quem
Abbreviated transcription (Latin):
nione sociatꝰ cetꝰ hominũ sic̃ sese ht̾
ista desinitio p̾płc ñcupat᷑ Qmͣuis .it.
si diligent᷑ attendas. nec utilitas sit ul¬
la uiuentiũ qͥ uiuunt impie. sic̃ uunt
om̃is qͥ non seruit deo serutq demo¬
nib tantomag̃ impiis qͣntomag̾ sibi
c̃ sint ĩmundissum sp̃c. tanqͣm diis sa¬
crificari uolunt: tñ qͦd de uiris ꝯsen¬
su diximꝰ. satis esse arbitror unde appa¬
reat ꝑ hanc disfinitionẽ ñ eẽ. ppłm cuiꝰ
res publica. eẽ dicat᷑ in quo insticia ñ
.ẽ. Si enĩ dicunt ñ spiritib ĩmundis
s diis bonis atq scĩs in sua re publica
seruisse romanos: ñqͥd eadem totiens
repetenda s̃. que iã satis ĩmo ultra ꝗqͣ
satis. ẽ. diximꝰ : Si enĩ ad hunc locũ
dubitare adhuc possit malis et impu
tentios: S ut taceã quales sint qͦs sa¬
crificiis colebant. in lege ueri dĩ scͥptũ
.ẽ. sacͥficans diis eradicabit᷑. nͥ dño tan¬

Expanded text:
nione sociatus coetus hominum, sicut sese habet nione sociatus coetus hominum, sicut sese habet ista definitio, populus nuncupatur? Quamuis enim, si diligenter adtendas, nec utilitas sit ulla uiuentium, qui uiuunt inpie, sicut uiuit omnis, qui non seruit Deo seruitque daemonibus, tanto magis inpiis, quanto magis sibi, cum sint inmundissimi spiritcrificari volunt: tamen quod de juris consensu diximus, satis esse arbitror, unde appareat per hanc definitionem non esse populum, cujus respublica esse dicatur, in quo justitia non est. Si enim dicunt non spiritibus immundis, sed diis bonis atque sanctis in sua republica servisse Romanos; numquid eadem toties repetenda sunt, quae jam satis, imo ultra quam satis est, diximus? Quis enim ad hunc locum dubitare adhmanos. Sed ut taceam quales sint quos sacrificiis colebant, in lege veri dei scriptum est: sacrificans diis eradicabitur, nisi domino tan
Abbreviated transcription (Latin):
fieri c̃ recte fit. id. ẽ. cũ. imꝑbis aufert᷑
inuiriã licentia. et domiti meliꝰ se ha¬
bebunt. qͥa indomiti deteriꝰ habuer̃t:
subditũq ẽ ut ista ratio firmaret᷑. uelu
sis anuni partib: ꝑlane hoc exemplo
satis edoctũ. ẽ. quib dã esse utilẽ serui¬
tutẽ ad dm̃: aut ut seruiat᷑ utile. esse oĩb
Seruiens aut̃ deo aninꝰ recte imꝑat
corꝑt: inq ipso animo ratio deo dño sub¬
dita recte imꝑat libidimi. uiciisq cet̾is.
Qua ꝓpt̾ uͥ homo deo ñ seruit. qͥd in eo
seruiens nullo mͦ potest iuste animꝰ cor¬
ꝑi aut humana racio iticiis imꝑare:
& si i homine tali ñ ẽ ulla iunsticia:
ꝓculdubio nec in hominũ cetu qͥ ex ho¬
minib talib ꝯstat. Non. ẽ gͦ hic iuris
ille consensꝰ qͥ hominũ multitudinem
ppłm fac̃: cuiꝰ res dicit᷑. eẽ. res publica.
Nam de utilitate qͥd dicã. cuiꝰ ẽ cõmu¬

Expanded text:
fieri, cum recte fit, id est cum inprobis aufertur fieri, cum recte fit, id est cum inprobis aufertur iniuriarum licentia, et domiti melius se habebunt, quia indomiti deterius se habuerunt; subditumque est, ut ista ratio firmaretur, uelutsis animi partibus?\' Plane hoc exemplo satis edoctum est quibusdam esse utilem seruitutem, et Deo quidem ut seruiatur utile esse omnibus. Seruiens autem Deo animus recte imperat corpori, inque ipso animo ratio Deo Domino subdita recte imperat libidini uitiisque ceteris. Quapropter ubi homo Deo non seruit, quid in eo seruiens nullo modo potest iuste animus corpori aut humana ratio uitiis imperare. Et si in homine tali non est ulla iustitia. procul dubio nec in hominum coetu, qui ex hominibus talibus constat. Non est hic ergo iuris ille consensus, qui hominum multitudinem populum facit, cuius res dicitur esse res publica. Nam de utilitate quid dicam, cuius etiam commu
Abbreviated transcription (Latin):
Insticia porro ea turtꝰ. ẽ: que sua. cuiq
distribuit. Que gͥ insticia ẽ. homini
que ipsum hominẽ uero deo tollit:
et ĩmndis demonib subdit: Hoc¬
cine. c̃ sua cuiq distribuere: An qui
fundũ aufert eiꝰ a quo emptꝰ. ẽ et tra¬
dit ei qͥ nichil habet in eo uiris inius
tꝰẽ Et qui se ipsum aufert dñanti
deo aquto factus ẽ. et malignis ser¬
uit spiritib iustus. ẽ: Disputat᷑ certe
acerrime atq fortissime in eisdem ipsis
de republica libris adusꝰ uusticiam
inuisticie partib contra iusticiam. et di¬
ceret᷑ uisi ꝑ imusticiã rem publicam sta¬
re augeriq ñ posse. hoc ueluti ualidis¬
simũ positũ erat. inuistũ ẽẽ. ut homines
hominib dominantib seruiãt : quã
tũ inusticiam nͥ sequat᷑ imꝑiosa cuu
tas cuiꝰ ẽ magna res p̾ublica ñ eam pos¬
se ꝓ uiciis imꝑare: responsũ. ẽ a parce
iusticie. ideo uistũ. ẽẽ. qͦd talib homi¬
nib sit utilis seruitꝰ et ꝓ utilitate eoꝵs

Expanded text:
porro ea uirtus est, quae sua cuique distribuit. Quae igitur iustitia est hominis, quae ipsum hominem Deo uero tollit et inmundis daemonibus subdit? Hocine est sua cuique distribuere? An qui fundum aufert eius, a quo emtus est, et tradit ei, qui nihil habet in eo iuris, iniustus est; et qui se ipsum aufert dominanti Deo, a quo factus est, et malignis seruit spiritibus, iustus est? Disputatur certe acerrime adque fortissime in eisdem ipsis de re publica libris aduersus iniustiiniustitiae partibus contra iustitiam et diceretur nisi per iniustitiam rem publicam stare augerique non posse, hoc ueluti ualidissimum positum erat, iniustum esse, ut homines hominibus dominantibus seruiant; quam tamen iniustitiam nam posse prouinciis imperare: responsum est a parte iustitiae ideo iustum esse, quod talibus hominibus sit utilis seruitus, et pro utilitate eorum
Abbreviated transcription (Latin):
et ad alios alia cet̾a: celestis autẽ cuu¬
tas unũ dm̃i solũ colendũ nosset. eiq
tãtũ mͦ seruiendũ seruitute illa que
deli pietate censeret: factum. ẽ. ut
religionis leges cũ t̾rena ciutate ñ
posset habere ꝯmunes. ꝓq his ab ea
dissentire hab̃et necesse atq oneri
esse diuersa sentientib eoꝵq iras et
odia. et ꝑsecutionuĩ impetꝰ sustinere:
nͥ cũ animos adu̾santiũ aliqñ t̾rore sue
multitudins. et semꝑ diuino adiu¬

Expanded text:
et ad alios alia caetera; coelestis autem civet ad alios alia caetera; coelestis autem civitas unum Deum solum colendum nosset, eique tantummodo serviendum servitute illa, quae deli pietate censeret: factum est, ut religionis leges cum terrena civitate non posset habere communes, proque his ab ea dissentire haberet necesse, atque oneri esse diversa sentientibus, eorumque iras et odia et persecutionum impetus sustinere, nisi cum animos adversantium aliquando terrore suae multitudinis, et sem
Abbreviated transcription (Latin):
tande mortali uite accõmodata s̃ obtẽ¬
ꝑare ñ dubitat. ut qm̃ ꝯmunis. ẽ ipsa
mortalitas. seruet᷑ in reb ad eã ꝑtinẽ¬
tib int̾ cuntatẽ utrãq ꝯcordĩa. Ulerũ
qͥa tr̃ena cuutas habuit qͦͥs dã int̾ fuos
sapientes. qͦs diuina imꝓbat discipli¬
na. qͥ uł suspicati uł decepti ademo¬
nib cdent multos deos conciliandos
esse reb humanis. ad quoꝵ diu̾sa qͦ¬
dam mͦ officia diu̾sa subdita ꝑtinet
ad aliũ corpꝰ ad aliũ animꝰ in que ip¬
so corꝑe ad alium caput. ad aliũ cer¬
uix. et cetã singła ad singłos: simi¬
lit᷑ in animo ad aliũ ingeniũ. ad aliũ
doctrina. ad aliũ ira. ad aliũ concu¬
piscentia. in que ipsis reb uite huic
adiacentib ad aliũ pecꝰ ad aliũ tͥticũ.
ad aliũ uinũ ad aliũ oleũ. ad alium
silue. ad aliũ nĩmi. ad aliũ nauiga¬
tio. ad aliũ bella atq uictorie. ad aliũ
ꝯuigia. ad aliũ partꝰ ac fecunditas.

Expanded text:
ustentande mortali vite accommodata sunt, obtemustentande mortali vite accommodata sunt, obtemperare non dubitat, ut quia communis est ipsa mortalitas. seruetur in rebus ad eam pertinentibus inter ciuitatem utramque concordia. Verum quia terrena ciuitas habuit quosdam suos sapientes, quos diuina inprobat disciplina, qui uel suspicati uel decepti a daemonibus crederent multos deos conciliandos esse rebodammodo officia diversa subdita pertinerent, ad alium corpus, ad alium animus, inque ipso corpore ad alium caput, ad alium cervix, et caetera singula ad singulos; similiter in animo ad alium ingenium, ad alium doctrina, ad alium ira, ad alium concupiscentia; inque ipsis rebus vitae adjacentibus, ad alium pecus, ad alium triticum, ad alium vinum, ad alium oleum, ad alium silvae, ad alium nummi, ad alium navigatio, ad alium bella atque victoriae, ad alium conjugia, ad alium partus ac fecunditas,
Abbreviated transcription (Latin):
capiat᷑ et auertat᷑ quo tendit indm̃.
s quib sustentet᷑ ad faciliꝰ toleranda
minimeq angenda onera corꝑis cor¬
ruptibilis qͦd ad grauat animã. Iocir¬
co rerũ uite huic mortali necessariꝰ
utrisq hominib et ut̾ͥq domui cõmu¬
nis. ẽ. usus: s finis utendi cuiq suus
ꝓpͥus multũq diuers. Ita &ẽ trena ci¬
uitas que ñ uiuit ex fide trenã pacem
appetit. in eoᷤ desigit imꝑandi obedien¬
diq concordiã cuuũ: ut sit eis de reb
ad mortalem uitã ꝑtinentib humanaꝵ
quedã ꝯpositio uoluptatũ. Ciuitas aut̾̃
celestis uł potiꝰ pars eiꝰ que in hac mor¬
talitate ꝑ egͥnat᷑ et uiuuit ex fide. cẽ ista
pace necesse ẽ. utat᷑. donec ipsa cui tał
pax necessaria. ẽ mortalitas tuseat: ac
ꝑ hoc dũ apud t̾renã cuutatẽ uelut ca¬
ptuã uitam sue ꝑ egͥnationis agit. iam
ꝓmissionẽ redẽptionis et dono spiritali

Expanded text:
capiatur et avertatur, quo tendit in deum, capiatur et avertatur, quo tendit in deum, sed quibus sustentetur ad facilius toleranda minimeque augenda onera corporis COITUPtibilis, quod adgrauat animam. Idcirco rerum uitae huic mortali necessariarum utrisque hominibus et utrique domui communis est usus; sed finis utendi cuique suus proprius multumque diuersus. Ita etiam terrena ciuitas, quae non uiuit ex fide, terrenam pacem adpetit in eoque defigit imperandi oboediendique concordiam ciuium, ut sit eis de rebus ad mortalem uitam pertinentibus humanarum quaedam conpositio uoluntatum. Ciuitas autem caelestis uel potius pars eius, quae in hac mortalitate peregrinatur et uiuit ex fide, etiam ista pace necesse est utatur, donec ipsa, cui talis pax necessaria est, mortalitas transeat; ac per hoc, dum aput terrenam ciuitatem uelut captiuam uitam suae peregrinatpromissione redemptionis et dono spirituali
Abbreviated transcription (Latin):
mini malũ inferre. uerũ &ẽ cohib̃e
a peccõ. uł punire pecc̾m: ut aut ipse
qͥ plectit᷑ corrigat᷑ ex ꝑiñto. aut alii t̾¬
inicuni sine particła debet eẽ. cunta¬
tis. om̃e autẽ iniciũ ad aliquẽ sui ge¬
ueris finem. et om̃is pars ad uniu̾si cuiꝰ
pars. ẽ. integͥtatẽ refert᷑. satis apparet
esse ꝯsequens. ut ad pacẽ ciuicã pax
domestica referat᷑ : id. ẽ. ut ordinata
imꝑandi obediendiq concordia coha¬
bitantiũ referat᷑ ad ordinatã imꝑan¬
di obediendiq concordiã cuuũ. Ita fit
ut ex lege ciuitatis p̃cepta sum̾e patrẽ¬
familias oporteat: qͥb domũ suã sic
regat. ut sit paci accõmodata cuita¬
fide: pacem t̾renã ex huiꝰ tẽꝑalis uitȩ
reb cõmodisq sectat᷑. Domꝰ autẽ ho¬
minũ ex fide uinentiũ expectat ea q̃
in futurũ etña ꝓmissa s̃. t̾renisq reb
ac tẽꝑalib tãqͣm ꝑ egrina utit᷑. ñ qͥb

Expanded text:
mini malum inferre, verum etiam cohibere mini malum inferre, verum etiam cohibere a peccato, vel punire peccatum, ut aut ipse qui prius oditur, corrigatur experimento, aut alii teinitium sive particula debet esse civitatis, omne autem initium ad aliquem sui generis finem, et omnis pars ad universi, cujus pars est, integritatem refertur: satis apparet esse consequens, ut ad pacem civicam pax domestica referatur, id est, ut ordinata imperandi obediendique concordia cohabitantium referatur ad ordinatam imperandi obediendique concordiam civium. Ita fit, ut ex lege civitatis praecepta sumere patremfamilias oporteat, quibus domum suam sic regat, ut sit paci accommodata civitaacem terrenam ex huius temporalis vite rebus commodisque sectatur. Domus autem hominum ex fide viventium expectat ea que in futurum eterna promissa sunt, terrenisque rebus ac temporalibus tamquam peregrina utitur, non quibus
Abbreviated transcription (Latin):
se gaud eant appellari. Qͥ autẽ ueri
patresfamilias s̃: om̃ib in familia sua
tãqͣm filis ad colendũ et ꝓmerendũ dm
consulunt desid̾antes atq obtantes ue¬
iire ab celestẽ domũ uͥ necessariũ ñ sit
officiũ imꝑandi mortalib uͥ necessari¬
ũ ñ erit officiũ ꝯsulencdi. iã in illa ĩmor¬
talitate. felicib Qͦdonec ueniat᷑: maig̃
debent patres q dñant᷑. qͣm seruui tolera¬
re qͦo seruiunt. Si qͥs autẽ in domo ꝑĩ
obedientiam domestice paci adu̾satur:
corripit᷑ seu uerbo. seu uerbere. seu qͦ¬
libet alio gen̾e pęnȩ iusto atq licito.
qͣntũ societas humana concedit: ꝓ eiꝰ
qͥ corripit᷑ utilitate ut paci unde dissi¬
luerat coaptet᷑. Sic̃ enĩ ñ ẽ beneficientiȩ
aduiuando esfice̾. ut bonũ qͦ maiꝰ. ẽ a¬
mittat᷑: ita ut ñ ẽ innocentie parcendo
sinere ut in malũ grauiꝰ incidat᷑. ꝑti¬
net gͦ ad innocentis officiũ ñ solũ ne¬

Expanded text:
se gaudeant appellari. Qui autem ueri se gaudeant appellari. Qui autem ueri patres familias sunt, omnibus in familia sua tamquam filiis ad colendum et promerendum Deum consulunt, desiderantes adque optantes uenire ad caelestem domum, ubi necessarium non sit officium imperandi mortalibus, quia necessarium non erit officium consulendi iam in illa inmortalitate felicibus; quo donec ueniatur, magis debent patres quod dominantur, quam serui tolerare quod seruiunt. Si quis autem in domo per inoboedientiam domesticae paci aduersatur, corripitur seu uerbo seu uerbere seu quolibet alio genere poenae iusto adque licito, quantum societas humana concedit, pro eius qui corripitur utilitate, ut paci unde dissiluerat coaptetur. Sicut enim non est beneficentiae adiuuando efficere, ut bonum quod maius est amittatur: ita non est isinere ut in malum gravius incidatur. Pertinet ergo ad innocentis officium non solum ne
Abbreviated transcription (Latin):
pꝰ ds hoĩem ꝯdidit: seruus. ẽ hoĩs
aut peccati. Uerum et penalis ser¬
uitꝰ ea lege ordinat᷑ que naturalem
ordinẽ ꝯseruari iubet. ꝑturbari ue¬
tat: qͥa si contra eam legem ñ essec
factũ nichil ess penali seruitute co
net subditos. ẽẽ. dñs suis. et ex am¬
mo eis c̃ bona uoluntate seruire: ut
scił& si ñ possunt adñis lib̃i fieri:
suã seruitutẽ ipsi qͦdam mͦ lib̃am fa¬
ciant: ñ timore subdolo s fideli dile¬
ctione seruiendo: donec transeat in¬
iqͥtas et euacuet᷑ om̃is pͥncipatꝰ et po¬
tres nr̃i. sic administrabant domes¬
ticã pacẽ. ut scđm hec tẽꝑ alia bona
filioꝵ sortẽ a seruoꝵ conditione dis¬
tinguerent: ad dñ aut̾ colendũ in qͦ
et̾na bona sꝑanda s̃ om̃ib domꝰ sue¬
m̃bris pari dilectione ꝯsulerent. ¶S
naturalis ordo ita p̃scribit: ut nom̃
patrũfamilias hĩc exortũ sit. et tã la¬
te uulgatũ. ut &ẽ iniq dñantes hoc

Expanded text:
prius Deus hominem condidit, seruus est hominis prius Deus hominem condidit, seruus est hominis aut peccati. Verum et poenalis seruitus ea lege ordinatur, quae naturalem ordinem conseruari iubet, perturbari uetat; quia si contra eam legem non esset factum, nihil esset poenali seruitute cohnet subditos esse dominis suis et ex animo eis cum bona uoluntate serio; ut scilicet, si non possunt a dominis liberi fieri, suam seruitutem ipsi quodam modo liberam faciant, non timore subdolo, sed fideli dilectione seruiendo, donec transeat iniquitas et euacuetur omnis principatus et potres nostri, sic administrabant domesticam pacem, ut secundum haec temporalia bona filiorum sortem a seruorum condicione distinguerent; ad Deum autem colendum, in quo aeterna bona speranda sunt, omnibus domus suae membris pari dilectione consulerent. Quod naturalis ordo ita praescribit, ut nomen patrum familias hinc exortum sit et tam late uulgatum, ut etiam inique dominantes hoc
Abbreviated transcription (Latin):
peccata uł puniens. Testis ẽ. homo di
daniel cũ in captiuitate positꝰ peccã
sua et peccata popłi sui confiteret᷑
deo: et hanc esse causam illiꝰ captiui¬
tatis piodolore testat᷑. Pma gͦ serui¬
tutis causa peccatũ. ẽ: ut homo ho¬
mini conditionis iuncło subderet᷑.
Qͦs non fit nͥ deo iudicante apud quẽ
ñ. ẽ. iniquitas: et nouit dui̾sas penas
meritis distribuere delinquẽtiũ. Sic̃
autẽ suꝑnꝰ dñs dicit. om̃is qͥ fac̃ pec¬
catũ seruus. ẽ peccati: ac ꝑ hoc młłi
qͥdem religiosi dñis iniqͥs ñ tñ lib̾is
seriuunt: a quo enĩ qͥs deuctꝰ ẽ huc
et seruus addictꝰ. ẽ: et utiq feliciꝰ ser¬
upt᷑ homini qͣm libidim: cũ seiuissi¬
mo dñatu uastet corda mortalium
ut alias omittã libido ipsa dñandi.
hominib autẽ illo pacis ordine qͦa
liis alii subiecti s̃. sic̃ ꝓdest humili¬
tas seruientib: ita nocet suꝑbia do¬
minantibꝰ. Nullꝰ autẽ natura in qͣ

Expanded text:
peccata uel puniens. Testis est homo Dei peccata uel puniens. Testis est homo Dei Daniel. cum in captiuitate positus peccata sua et peccata populi sui confitetur Deo et hanc esse causam illius captiuitatis pio dolore testatur. Prima ergo seruitutis causa peccatum est. ut homo homini condicionis uinculo subderetur; quod non fit nisi Deo iudicante, aput quem non est iniquitas et nouit diuersas poenas meritis distribuere delinquentium. Sicut autem supernus Dominus dicit: Omnis, qui facit peccatum, seruus est peccati, ac per hoc multi quidem religiosi dominis iniquis, non tamen liberis seruiunt: A quo enim quis deuictus est, huic et seruus addictus est. Et utique felicius seruitur homini, quam libidini, cum saeuissimo dominatu uastet corda mortalium, ut alias omittam, libido ipsa dominandi. Hominibus autem illo pacis ordine, quo aliis alii subiecti sunt, sicut prodest humilitas seruientibus, ita nocet superbia dominantibus. Nullus autem natura, in qua
Abbreviated transcription (Latin):
maris. et uolatiliũ celi: et om̃iũ repen¬
tiũ que repunt suꝑ tram. Rationalẽ
factũ ad imaginẽ suã uoluit nͥ irrati¬
onalib dñari: non hominẽ homini.
s hominẽ pecori. Inde pͥmi iusti pa¬
stores pecoꝵ mag̃ qͣm reges hominũ
ꝯstituti s̃: ut cẽ sic insinuaret ds qͥd
postulet ordo c̾aturars. qͥd exigat me¬
ritũ peccatoꝵ. Conditio quippe ser¬
uitutis: uire intelligit᷑ imposita pec¬
catori. Proide nusqm scͥpturarũ le¬
gimꝰ seruũ: ante ꝗͣm hoc uocabulo
noe iustus peccatum filii uindicaret.
Nom̃ itaq istud culpa meruit ñ nata
Origo autẽ uocabuli seruoꝵ in latina
lingua inde c̾dit᷑ dicta: qͦd hi qͥ iure
belli possent occidi. auctorib cũ ser¬
uabant᷑ serui fiebant a seruando ap¬
pellati. Qd cẽ ipsũ sine peccati m̾ito
ñ ẽ. Nam et cũ iustũ gerit᷑ bellũ. ꝓpec¬
cato e contrario dimicat᷑: et om̃is uic¬
toria cũ &ẽ malis ꝓuenit. diumno u¬
dicio uictos humiliat: uł em̃dans

Expanded text:
repentium, quae repunt super terram. Rationalem factum ad imaginem suam noluit nisi inratonabilibus dominari; non hominem homini. sed hominem pecori. Inde primi iusti pastores pecorum magis quam reges hominum constituti sunt, ut etiam sic insinuaret Deus, quid postulet ordo creaturarum, quid exigat meritum peccatorum. Condicio quippe seruitutis iure intellegitur inposita peccatori. Proinde nusquam scripturarum legimus seruum, antequam hoc uocabulo Noe iustus peccatum filii uindicaret. Nomen itaque istuc culpa meruit, non natura. Origo autem uocabuli seruorum in Latina lingua inde creditur ducta, quod hi, qui iure belli possent occidi. a uictoribus cum seruabantur serui fiebant, a seruando appellati; quod etiam ipsum sine peccati merito non est. Nam et cum iustum geritur bellum, pro peccato e contrario dimicatur; et omnis uictoria, cum etiam malis prouenit, diuino iudicio uictos humiliat uel emendans
Abbreviated transcription (Latin):
anunũ dulcedo ꝑfimdat. Qͦs si fieri
nullo mͦ pot᷑. &ẽ hoc qͦ pacto futum. ẽ.
ut eiꝰ nob amara mors ñ sit cuiꝰ dulcis
ẽ uita: Hinc enĩ ẽ. et luctꝰ. qͦddã non
inhumani cordis qͣsi iuilnꝰ aut ulcus:
cui sanando adhibent᷑ officiose con¬
solationes. Non enĩ ꝓpt̾ea non. ẽ qͦd sa¬
net᷑. qm̃ qͣnto. ẽ. animꝰ melior: tanto ĩ
eo citiꝰ faciliq sanat᷑. Cũ gͥ c̃e de caris¬

Expanded text:
animum dulcedo perfundat. Quod si fieri animum dulcedo perfundat. Quod si fieri nullo modo potest, etiam hoc quo pacto futurum est, ut eius nobis amara mors non sit, cuius dulcis est uita? Hinc enim est et luctus quoddam non inhumani cordis quasi uulnus aut ulcus, cui sanando adhibentur officiosae consolationes. Non enim propterea non est quod sanetur, quoniam quanto est animus melior, tanto in eo citius faciliusque sanatur. Cum igitur eti
Abbreviated transcription (Latin):
ne qͥd eis contingat mali. de tantis
maloꝵ aggerib huiꝰ scl̃i. Non enim
tantũm solliciti sumꝰ ne fame. ne
bellis. ne morbis. ne captiuitatib af¬
fligant᷑. ne in eadem seruitute talia
patiant᷑. qualia nec cogitare. susfici¬
mꝰ: uerũ cẽ uͥ timor. ẽ. multo amari¬
or. ne in ꝑfidiam maliciã neqͥtiã ꝙ
mutent᷑: et qñ ista contingunt. tãto
utiq plura. qͣnto illi s̃ plures. et in
flagris urat᷑. qͥs potest nͥ qui talia sen¬
tit aduerte̾: Mortuos qͥppe audire
mallemꝰ: qͣmuis et hoc sine dolore ñ
possemꝰ audire. Quoꝵ enĩ nos uita
ꝓpt̃ amicicie solatia delectabat: unde
fieri potest ut eor mors nullã nobis
ingerat mestitudinẽ: Qm qui ꝓhibae
ꝓhibeat si potest amica colloqͥa. int̃¬
dicat amicalem uł uit̾cidat affectum
humanars om̃iũ necessitudinũ. uin¬
cła m̃tis ĩmitti stupore dirũpat: aut
sic eis utendũ censeat. ut nulla ex eis

Expanded text:
ne quid eis contingat mali de tantis ne quid eis contingat mali de tantis malorum aggeribus huius saeculi. Non enim tantummodo solliciti sumus, ne fame, ne bellis, ne morbis, ne captiuitatibus adfligantur, ne in eadem seruitute talia patiantur, qualia nec cogitare sufficimus; uerum etiam, ubi timor est multo amarior, ne in perfidiam malitiam nequitiamque mutentur. Et quando ista contingunt tanto utique plura, quanto illi sunt plures et in flagris uratur, quis potest, nisi qui talia sentit, aduertere? Mortuos quippe audire mallemus, quamuis et hoc sine dolore non possimus audire. Quorum enim nos uita propter amicitiae solacia delectabat, unde fieri potest, ut eorum mors nullam nobis ingerat maestitudinem? Quam qui prohibet, prohibeat, si potest, amica conloquia, interdicat amicalem uel intercidat adfectum, humanarum omnium necessitudinum uincula mentis inmiti stupore disrumpat aut sic eis utendum censeat, ut nulla ex eis
Abbreviated transcription (Latin):
necessitatẽ sͥ extitisse belloꝵ. qͥa nͥ uista
ee̾nt ei gerenda ñ. eẽnt: ac ꝑ hoc sa¬
pienti nulla bella essent. Iniqͥtas enĩ
partis aduerse: iusta bella ingerit
gerenda sapienti. Que iniquitas utiq
homini ẽ. dolenda. qͥa hominũ ẽ: et¬
si nulla ex ea bellandi necessitas nas¬
ceret᷑. Hec itaq mala tã magna tã
horrenda. tã seua: qͥs qͥs cũ dolore cõ¬
sidat miseriã fateat᷑. Qsqͥs autẽ uł
patit᷑ ea sine animi dolore. uł cogitat
multo utiq miseriꝰ ideo se putat bea¬
tũ: qͥa et humanũ ꝑdidit sensum. Si¬
milis dem̃tie. quȩ tñ in huiꝰ uitȩ mi¬
sera conditione sepe contingit. ut c̃¬
micꝰ qͥ amicꝰ ẽ: qͥd nos consolat᷑ in hac
humana societate. errorib erũpns¬
q plenissima: nͥ fides ñ ficta et mu¬
tua dilectio ueroꝵ et bonoꝵ amicoꝵ:
Qͦs qͣnto plures et in locis plurib ha¬
bemiꝰ: tanto longiꝰ latiusq metumꝰ

Expanded text:
necessitatem sibi extitisse bellorum, quia nisi iusta necessitatem sibi extitisse bellorum, quia nisi iusta essent, ei gerenda non essent, ac per hoc sapienti nulla bella essent. Iniquitas enim partis aduersae iusta bella ingerit gerenda sapienti; quae iniquitas utique homini est dolenda, quia hominum est, etsi nulla ex ea bellandi necessitas nasceretur. Haec itaque mala tam magna, tam horrenda, tam saeua quisquis cum dolore considerat, miseriam fateatur; quisquis autem uel patitur ea sine animi dolore uel cogitat, multo utique miserius ideo se putat beatum, quia et humanum perdidit sensum. CAmilis dementiae, quae tamen in hujus vitae misera conditione saepe contingit, ut crmicus, qui amicus est: quid nos consolatur in hac humana societate erroribus aerumnisque plenissima nisi fides non ficta et mutua dilectio uerorum et bonorum amicorum? Quos quanto plures et in locis pluribus habemus, tanto longius latiusque metuimus,
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑ quã ñ deẽt ĩmo et habundaret c̃ẽ u¬
t̃pretũ copĩa. Uerũ. ẽ. S hoc qͣm mul¬
tis et qͣm gͣndib bellis. qͣnta strage hõiũ
qͣnta effusione humani sangninis ꝯpa¬
ratũ. ẽ. Qͥb tnsacꝰtis ñ. ẽ tam̃ eordem
maloꝵ finita miseria. Qͣmius enĩ ñ de¬
fuerint neq desinit hostes. extere natio¬
nes. contͣ quas semꝑ bella gesta s̃ et ge¬
runt᷑. tam̃ cẽ ipsa imꝑii lacitudo peꝑit
peioris gen̾is bella. socialia scilicet et
cuulia: quib miserabiliꝰ quatit᷑ huma
nũ. siuie c̃belligerat᷑ ut aliqñ conqͥescãt.
siue c̃ timet᷑ ne rursꝰ exurgant. Quoꝵ
maloꝵ multas et multiplices clades du¬
ras et diras necessitates. si ut dignũ. ẽ
eloqui uelim qͣmqͣm neqͣqͣm sic̃ respo¬
stulat possim: qͥs erit ꝓlixe disputatio¬
nis modͦ: S sapiens inqͥunt iusta
bella gesturus. ẽ: quasi ñ si se hoĩem
meminit. multomag̃ dolebit ustoꝵ

Expanded text:
per quam non deesset, imo et abundaret etiam iper quam non deesset, imo et abundaret etiam interpretum copia. Verum est: sed hoc quam multis et quam grandibus bellis, quanta strage hominum, quanta effusione humani sanguinis conparatum est? Quibus transactis, non est tamen eorundem malorum finita miseria. Quamuis enim non defuerint neque desint hostes exterae nationes, contra quas semper bella gesta sunt et geruntur: tamen etiam ipsa imperii latitudo peperit peioris generis bella, socialia scilicet et ciuilia, quibus miserabilius quatitur humanum genus, siue cum belligeratur, ut aliquando conquiescant, siue cum timetur, ne rursus exsurgant. Quorum malorum multas et multiplices clades, duras et diras necessitates si ut dignum est eloqui uelim, quamquam nequaquam sicut res postulat possim: quis erit prolixae disputationis modus? Sed sapiens, inquiunt, iusta bella gesturus est. Quasi non, si se hominem meminit, multo magis dolebit iustorum
Abbreviated transcription (Latin):
urbẽ sequit᷑ orbis t̾re: in qͦ terciũ gra¬
dũ ponunt societatis humane incipie¬
tes a domo. atc inde ad urben: deinde
ad orbem ꝓgrediendo uenientes. Quti¬
q sic̃ aquarũ congeries qͣnto maior est
tanto ꝑicłis plenior: in qͦ pͥmũ linguaꝵ
diu̾sitas hominẽ alienat ab homine. Nã
si duo sͥmet inuicẽ fiant obuiam. neq p̃¬
terire s simul. eẽ. aliqua necessitate co¬
gant᷑. quors neut̾ linguã nouit alt̾ius:
faciliꝰ sͥ muta animalia &ẽ diu̾si gen̾s
qͣm illi c̃ suit homines ambo sociantur.
Qͣndo enĩ que sentiunt int̾ se ꝯmunicare
ñ possunt. ꝓpt̾ solam duisitatem linguȩ
nichil ꝓdest ad consociandos homines tã¬
ta similitudo nate: ita ut libentiᷤ. homo
sit cũ cane suo. qͣm cũ homine alieno.
At enĩ oꝑa data. ẽ ut imꝑiosa ciutas ñ
solum ugũ uerũ cẽ lingnã suã domi¬
tis gentib ꝑ pacem societatis impon̾et:

Expanded text:
urbem sequitur orbis terrae, in quo tertium graurbem sequitur orbis terrae, in quo tertium gradum ponunt societatis humanae, incipientes a domo adque inde ad urbem, deinde ad orbem progrediendo uenientes; qui utique, sicut aquarum congeries, quanto maior est, tanto periculis plenior. In quo primum linguarum diuersitas hominem alienat ab homine. Nam si duo sibimet inuicem fiant obuiam neque praeterire, sed simul esse aliqua necessitate cogantur, quorum neuter linguam nouit alterius: faciliiantur. Quando enim quae sentiunt inter se communicare non possunt propter solam diuersitatem linguae, nihil prodest ad consociandos homines tanta similitudo naturae; ita ut libentius homo sit cum cane suo quam cum homine alieno. At enim opera data est, ut imperiosa ciuitas non solum iugum, uerum etiam linguam suam domitis gentibus
Abbreviated transcription (Latin):
ex ipsis torm̃tis plerũq moriunt᷑. QSͦ ali¬
qñ et ipsi qui arguunt humane socie¬
tati fortasse ne cͥmina impunta sint ꝓ¬
desse cupientes. et m̃tientib testib reoq
ipso contra torm̃ta durante ĩmanit᷑ nec
satente ꝓbare qͦd obiciunt ñ ualentes:
qͣmius uera obiecerint a iuidice nesciente
dãpnat᷑. Hec tot et tanta mala: ñ depu¬
tat esse peccata. Non enĩ hec sapiens iui¬
dex facit nocendi uoluntate. s necessi¬
tate nesciendi: et tam̃ qͥa cogit huma¬
na societas necessitate ẽ uidicandi. Hec
ẽ. gͦ quã dicimꝰ miseria certe hominis:
et si ñ malicia sapientis. An uͦ necessita¬
de nesciendi atq iudicandi torquet in¬
sontes. punt sontes. et parũ. ẽ illi qͦd ñ
.ẽ. reus: si ñ sit insuꝑ et beatꝰ. Qͣnto con¬
sidatiris et humane digniꝰ agnoscit in
necessitate miseriam. eamq odit in se
et si pie sapit clamat ad dñi. de necessi¬

Expanded text:
ex ipsis tormentis plerumque moriuntur; quod aliex ipsis tormentis plerumque moriuntur; quod aliquando et ipsi, qui arguunt, humanae societati fortasse, ne crimina inpunita sint, prodesse cupientes et mentientibus testibus reoque ipso contra tormenta durante inmaniter nec fatente probare quod obiciunt non ualentes, quamuis uera obiecerint, a iudice nesciente damnantur. Haec tot et tanta mala non deputat esse peccata; non enim haec facit sapiens iudex nocendi uoluntate, sed necessitate nesciendi, et tamen, quia cogit humana societas, necessitate etiam iudicandi. Haec est ergo quam dicimus miseria certe hominis, etsi non malitia sapientis. An uero necessitate nesciendi adque iudicandi torquet insontes, punit insontes, et parum est illi, quod non est reus, si non sit insuper et beatus? Quanto consideratius et homine dignius agnoscit in ista necessitate miseriam eamque odit in se et, si pie sapit, clamat ad Deum: De necessi
Abbreviated transcription (Latin):
sit ꝑ ignorantie miseriam. ut et tor¬
tum et innocentẽ occidat. quẽ ne mn¬
nocentẽ occidẽt torserat. Si enĩ scd̃m
istoꝵ sapientiã elegerit ex hac uuta
sugẽ. qͣm diutiꝰ illa sustinere torm̃ta:
qͦd ñ ꝯmisit ꝯmisisse se dic̃. ¶ͦdãp¬
nato et occiso. utrũ inocentẽ an in¬
nocentẽ iudex occidit ad huc nescit:
quẽ ne innocentẽ nesciens occidet
torsit. Ic ꝑ hoc innocentẽ et ut sci¬
ret torst. et dũ nesciret torst. In
his tenebris inte sociał sedebit udex
sapiens: an ñ audebit: Sedebit plane.
Constringit enũ eñ et ad hoc officiũ ꝑt᷑¬
hit humana societas: qm deserere ne¬
fas ducit. Hoc enĩ nefas eẽ. ñ duc̃ qͦd tes¬
tes muocentes in causis tor quent᷑ alieuis:
qͦd hi qui arguunt᷑ in doloris plerũq su¬
ꝑati. et de se falsa confessi. cẽ punuiit᷑
innocentes: cũ iã torti fuerint ĩnocentes.
Qͦd et si non morte punant᷑.: in ipsis uł

Expanded text:
fit per ignorantiae miseriam, ut et torfit per ignorantiae miseriam, ut et tortum et innocentem occidat, quem ne innocentem occideret torserat. Si enim secundum istorum sapientiam delegerit ex hac uita fugere quam diutius illa sustinere tormenta: quod non commisit, commisisse se dicit. Quo damnato et occiso, utrum nocentem an innocentem iudex occiderit, adhuc nescit, quem ne innocentem nesciens occideret torsit; ac per hoc innocentem et ut sciret torsit, et dum nesciret occidit. In his tenebris uitae socialis sedebit iudex ille sapiens an non audebit? Sedebit plane. Constringit enim eum et ad hoc officium pertrahit humana societas, quam deserere nefas ducit. Hoc enim nefas esse non ducit, quod testes innocentes in causis torquentur alienis; quod hi, qui arguuntur, ui doloris plerumque superati et de se falsa confessi etiam puniuntur innocentes, cum iam torti fuerint innocentes; quod, etsi non morte puniantur, in ipsis uel
Abbreviated transcription (Latin):
turbulente uerũ sepiꝰ et cruente se¬
ditiones ac bella ciuilia. a qͦs enentis
s̃ aliqñ lib̾e ciuitates: aꝑicłis nũqͣm.¬
Qͥd ipsa indicia hominũ de hominib
que cuntatib in qͣntalibet pace ma¬
nentib deesse ñ posst̾: Qualia puta¬
hi uidicant qͥ ꝯscientias eoꝵ de quib
iudicant cern̾e nequeunt: Ande se¬
pe cogunt᷑ torm̃tis innocentiũ testĩ:
ad alienã causam ꝑtinentẽ querere
u̾itatẽ. Qͥd cũ in sua causa qͥsq torq̃¬
t᷑. et conquerit᷑ utrũ sit nocens cru¬
ciat᷑. et in nocens luit ꝓ incerto scele¬
re certissimas penas. ñ qͥa illud cõ¬
misisse. detegit᷑ s qͥa ñ cõmisisse ues¬
citur. Ac ꝑ hoc ignorantia uidicis ple¬
rũq ẽ. calamitas ignocentis: et qͦd. ẽ
intolerabiliꝰ magisq plangendum
rigandũ q si fieri possit fontib lacͥ¬
marũ. c̃ ꝓpterea uidex torqueat ac¬
cusatũ. ne occidat nesciens innocẽtẽ:

Expanded text:
turbulentae, uerum saepius et cruentae seturbulentae, uerum saepius et cruentae seditiones ac bella ciuilia, a quorum euentis sunt aliquando liberae ciuitates, a periculis numd ipsa iudicia hominum de hominibus, quae ciuitatibus in quantalibet pace manentibus deesse non possunt, qualia putahi iudicant, qui conscientias eorum, de quibus iudicant, cernere nequeunt. Unde saepe coguntur tormentis innocentium testium ad alienam causam pertinentem quaerere ueritatem. Quid cum in sua causa quisque torquetur et, cum quaeritur utrum sit nocens, cruciatur et innocens luit pro incerto scelere certissimas poenas, non quia illud commisisse detegitur, sed quia non commisisse nescitur? Ac per hoc ignorantia iudicis plerumque est calamitas innocentis. Et quod est intolerabilius magisque plangendum rigandumque, si fieri possit, fontibus Iaci-imarum, cum propterea iudex torqueat accusatum, ne occidat nesciens innocentem,