comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
disputare uoluerit: tĩ errabit: qũatũ er¬
rari plurimũ potest. Facilius aũ ista cognos¬
cet: qui numeros simplices atq ĩtelligibiles
ꝯp̾hendecit. Porro isto ꝯp̾hendet. qui et in¬
gemo ualens et priulegio etatis aut cu¬
uislibet felicitats ociosus et studio uehe¬
m̾t̾ etiam sensus memoratũ disciplinaꝵ
ordinem quãtum satis est. fu̾it persecutꝰ
Cum .n. artes ille om̃s lib̾ales. partim ad
usum uite. partim ad cognitionẽ rerum
ꝯtẽplationẽq discantur: usum eaꝵ asse¬
qui difficillimũ est. insi ei qui ad ipsa pu¬
ericia ingemosissimꝰ instantissime atq cõ¬
stantissime oꝑam dedetit Quod u̾s ex ilł
ad id quod q̃rimus opus est. ne te quesd
mat̾ hoc uelut rerũ ĩ mensa quedam fil¬
ua deterreat Etem̃ quedam de omĩbus
eligentur numero paucissima. neq po¬
tentissima. cognitione autẽ multis. qͥ¬
dem ardua. tibi tñ. cuins ingeniũ con¬

Expanded text:
disputare uoluerit, tantum errabit, quantum erdisputare uoluerit, tantum errabit, quantum errari plurimum potest. facili?.. autem ista cognoscet. qui numeros simplices atque intellegibiles conprehenderit; porro istos conprehendet, qui et ingenio ualens et priuilegio aetatis aut cuiuslibet felicitatis otiosus et studio uehementer incensus memoratum disciplinarum ordinem, quantum satis est, fuerit persecutus. cum enim artes illae omnes liberales partim ad usum uitae partim ad cognitionem rerum contemplationemque discantur, usum earum assequi difficillimum est nisi ei. qui ab ipsa pueritia ingeniosissimus instantissime atque constantissime operam ad id quod quaerimus opus est, ne te, quaeso, mater, haec velut rerum immensa quaedam silva deterreat. Etenim quaedam de omnibus eligentur numero paucissima, vi potentissima, cognitione autem multis quidem ardua; tibi tamen, cujus ingenium quot
Abbreviated transcription (Latin):
manib erat. Imagines .n. false rerũ earũ
quas numeramꝰ ab illo occultissimo quo
numeramꝰ defluentes in sese rapiũt cogi¬
tationẽ: et sepe illum cum iam tenetur
elabi faciunt. Quib si quisq nõ cessent.
et illa omĩa que per tot disciplinas late
uarieq diffussi sunt ad unum quiddam
simplex uerũcertumq redegerit eruditi
dignissimis noĩe nõ tenete tam q̃tit illa
diuma non iam credenda solumꝰ uerũ
aũ uł adhuc ẜuus cupiditatũ et inhiaus
reb ꝑeuntib ł iam ista fugiens casteqp
uiuens nesciens tñ quid sit nch. quid in¬
formis mat̾ia. quid formatũ examine qͥd
corpus. quid species in corpore. quid lot᷑
quid tempus. quid in loco. quid intẽpore.
qͥuid sit n. quid sit nec ĩ loco ce nec ntͣ
quid sit p̾t̾ tp̃s et semper: quid stt et nuscͥẜ
ciens. nõ dico de illo ss̃mo deo qui scitur õ¬
melius nesciendo. de aĩa ipsa sua q̃rere ac

Expanded text:
manibus erat. imagines enim falsae rerum earum, manibus erat. imagines enim falsae rerum earum, quas numeramus, ab illo occultissimo, quo numeramus, defluentes in sese rapiunt cogitationem et saepe illum, cum iam tenetur, elabi faciunt. Quibus si quisque non cesserit et illa omnia, quae per tot disciplinas late uarieque diffusa sunt, ad unum quiddam simplex uerum certumque redegerit, eruditi dignissimus nomine non temere iam quaerit illa diuina non iam credenda solum uerum eautem uel adhuc seruus cupiditatum et inhians rebus pereuntibus uel iam ista fugiens casteque uiuens, nesciens tamen, quid sit nihil, quid informis materia, quid formatum exanime, quid corpus, quid exanime in corpore, quid locus, quid tempus, quid in loco, quid in tempore, quid sit aeuum, quid sit nec in loco esse nec nusquam, quid sit praeter tempus et semper, quid sit et nusquamciens, non dico de summo illo deo. qui scitur melius nesciendo, sed de anima ipsa sua quaerere ac
Abbreviated transcription (Latin):
rũ tatos diffinitosq cursus. per int̾uanoꝵ¬
diffiniendo ac secernendo mordinẽ nectẽs
astrologiam genuit: magnũ religionit
augm̃tũ torm̃tumq curiosis. In hiis gͥ oĩbꝰ
disciplinis occurrebant ei oĩa nimerosa
q̃ tñ in illis dim̾isionib manifestius emi¬
nebant. quas in se ip̃a cogitando ĩtuebat᷑
aꝵ pocuis atq uestigia recoiebat. Hic sei
młtũ erexit. multũq p̾sumpsit. Nusa ẽ
ĩmortalẽ aĩam ꝯꝓbare. Ttactauit oĩa di¬
ligñt̾ percep̃ prorͣsus ie plurimũ pꝰse. Et
quicquid posset numeris posse. Monit eã
quoddam miraculũ et suspicari cep̃ se ip¬
sam fortasse muerũ ẽẽ eũ ipm̃ qͦ cũsta
numarentur. aut si id ñ eẽt: ibi tñ eñ ẽẽ
quo ꝑuenire sacageret. Hunc u̾o totis ui¬
rib comp̾hend̾. qui iam uniu̾se u̾itatis in¬
dex futurus. ille cuiꝰ m̃tionẽ fecit alypras
cũ de achademicis q̃ terem᷑ quasi ꝓtheus ĩ

Expanded text:
rum ratos definitosqrum ratos definitosqdefiniendo, ac secernendo in ordinem nectens astrologiam genuit, magnum religiosis argumentum tormentumque curiosis. In his igitur omnibus disciplinis occurrebant ei omnia numerosa, quae tamen in illis dimensionibus manifestius eminebant, quas in se ipsa cogitando atque uoluarum potius atque uestigia recolebat. hic se multum erexit multumque praesumpsit, ausa est inmortalem animam conprobare. tractauit omnia diligenter, percepit prorsus se plurimum posse et quidquid posset numeris posse. mouit eam quoddam miraculum et suspicari coepit se ipsam fortasse numerum esse eum ipsum, quo cuncta numerarentur, aut si id non esset, ibi tamen eum esse, quo peruenire satageret. hunc uero totis uiribus conprehendit, qui iam uniuersae ueritatis index futurus, ille, cuius mentionem fecit Alypius, cum de Academicis quaereremus, quasi Proteus in
Abbreviated transcription (Latin):
materia decolorari. Et qm̃ illud c mẽs
ui det semper est. presens et ĩmortale ap¬
probatur. cuiꝰ gn̾is. mimeri apparebant
nabili medatio iam poetis fauente tõe
iouis et memorie filias musas ẽẽ cõfi¬
tum est. uñ ista disciplina. sensus ĩtelͤ¬
ꝓfecta est. in ocinoꝵ opes et terram celĩ¬
q conustrans. senat nicħ aliud quã pu¬
lcritudinem sibi placere et in pulcti¬
tudine figuras. in fignits dimensioneᷤ
indumensionib mimeros quesuint¬
ꝙ ip̃a secum uttũ ibi tas linea. talis ꝙ ro¬
tunditas. uł q̃libet alia forma. et figura
cẽt qualem intelligentia ꝯtineret. lõge
det̾iorem inuenit et nulla ex patte qd̃
uiderent oculi. cum eo qd̾ mens cerneret
ꝯparandũ. Hec quoq distincte et dispõite
in disciplinam redegit: appenauitq geome¬
triam. Motus eã celi multũ mouebat etad
te diligent̾ consid̾andũ inuitabat et iam
ibi ꝑ constatissimas tẽpoꝵ uices per astro¬

Expanded text:
materia decolorari. et quoniam illud, quod mens materia decolorari. et quoniam illud, quod mens uidet, semper est praesens et inmortale adprobatur - cuius generis numeri apparebant tionabili mendacio iam poetis fauente ratione louis et Memoriae filias Musas esse confictum est. unde ista disciplina sensus intell. Hinc profecta est in oculorum opes et terram caelumque conlustrans sensit nihil aliud quam pulchritudinem sibi placere et in pulchritudine figuras, in figuris dimensiones, in dimensionibus numeros quaesiuitque ipsa secum, utrum ibi talis linea talisque rotunditas uel quaelibet alia forma et figura esset, qualem intellegentia contineret. longe deteriorem inuenit et nulla ex parte, quod uiderent oculi, cum eo, quod mens cerneret, conparandum. haec quoque distincta et disposita in disciplinam redegit appellauitque geometricam. motus eam caeli multum mouebat et ad se diligenter considerandum inuitabat. etiam ibi per constantissimas temporum uices, per astro
Abbreviated transcription (Latin):
dum cursus ꝓ uolueretur. quã eius iu¬
dicium posiet sustinete modũ stacuit.
nũ reu̾tererur et ab eo ip̃o uersum uoca¬
nit Quod aũt non eẽt certo fine mod̾a
cuireret titum noĩe notauit. Qui iati¬
ne nicħ aluud quã nitmerus dici potͣest
Sic ab ea poete geniti sunt. In quib cũ
uideret non solum sonorũ. sed eciã u̾boꝵ
rerũq magna momẽta. plurinrũ eos ho¬
norauit eisq honorauit tribuit: quorũ
uellent rõnabiliũ m̾datiorũ potestatẽ
Et qm̃ de prima illa disciplina stirpeni
ducebant: indices meos gramaticos ẽẽ
ꝑmisio In hoc gͥ quarto gradu sine in
athinis suie in ipsa mod̾atione intellige¬
bat tegnare numeros totumq ꝑficere. In¬
spexit dilectissime craꝰ modi eeñt. Reppeti¬
ebat diuinos et sempit̾uos: p̾sertim. qd̾
ipĩs arxiliantib oĩa superiora ꝯtexuerat
Eciam tolerabat egerrue splendorum
illoꝵ atq serenitatem corporea uocum

Expanded text:
dum cursus prouolueretur, quam eius iudum cursus prouolueretur, quam eius iudicium posset sustinere, modum statuit, unde reuerteretur, et ab eo ipso uersum uocauit. quod autem non esset certo fine moderacurreret, rhythmi nomine notauit, qui Latine nihil aliud quam numerus dici potuit. sic ab ea poetae geniti sunt. in quibus cum uideret non solum sonorum sed etiam uerborum rerumque magna momenta, plurimum eos honorauit eisque tribuit quorum uellent rationabilium mendaciorum potestatem. et quoniam de prima illa disciplina stirpem ducebant, iudices in eos grammaticos esse permisit. In hoc igitur quarto gradu siue in rhythmis siue in ipsa modulatione intellegebat regnare numeros totumque perficere; inspexit diligentissime, cuius modi essent; reperiebat diuinos et sempiternos, praesertim quod ipsis auxiliantibus omnia superiora contexuerat. et iam tolerabat aegerrime splendorem illorum atque serenitatem corporea uocum
Abbreviated transcription (Latin):
iudiciũ ꝑtinere. quam sonum. eumq
ẽẽ criplicẽ. aut in noce aumantis. aud
in eo qd̃ flatus in organis fac̾et. Stut
ĩ eo qd̃ pulsu ederetur. Ad primũ ꝑti¬
nere. tragedos. ł comedos. ł choros emꝰ¬
scemodi. atq om̃s oĩo qͥ uoce ꝓpriaca¬
rent. Secũdũ tybiis et similib ĩstru¬
m̃tis deputari. Teitio dari eythatas. ly¬
ras. ꝯmbala. atq om̃e qd̃ ꝑcieciendo ca¬
norum eẽt uidebat autẽ hanc mateti¬
am ẽẽ ulissimã: nsi certa dim̾isionei
tẽporum et acuminis grauitatisq mo¬
d̾ata uarierate. somi figuratentur. Reco¬
gnouit huic ẽẽ illa semina. q̃ in grama¬
tica. cũ sillabas diligenti ꝯsid̾at̾one u̾sa¬
ret. pedes et acentus uocauerat. Et qr
ĩ ip̃is uerb̾ breuitates et longitudies
allos mordines cercos disponete atq cõ¬
iĩgere. et in eo primo sensum ipm secu¬
ta mod̾atos ĩpressit articulos. que et ce¬
sa et mẽbra noĩauit. Et ne longuis pe¬

Expanded text:
iudicium pertinere quam sonum eumque iudicium pertinere quam sonum eumque esse triplicem, aut in uoce animantis aut in eo, quod flatus in organis faceret, aut in eo, quod pulsu ederetur; ad primum pertinere tragoedos uel comoedos uel choros cuiuscemodi atque omnes omnino, qui uoce propria canerent, secundum tibiis et similibus instrumentis deputari, tertio dari citharas lyras cymbala atque omne, quod percutiendo canorum esset. Uidebat autem hanc materiam esse uilissimam, nisi certa dimensione temporum et acuminis grauitatisque moderata uarietate soni figurarentur. recognouit hinc esse illa semina, quae in grammatica, cum syllabas diligenti consideratione uersaret, pedes et accentus uocauerat, et quia in ipsis uerbis breuitates et longitudinesillos in ordines certos disponere atque coniungere, et in eo primo sensum ipsum secuta moderatos inpressit articulos, quae caesa et membra nominant. et ne longius pe
Abbreviated transcription (Latin):
quã puriratis reftmamo gremio deliciaꝵ
quas popilo spargat ut ad utilitatẽ suã
dignetur adduci. uocant rechoricã. Hac¬
tenus pars illa q̃ in significando rõnabi
est. Hinic se illa rõ ad ip̃aꝵ diuinaꝵ terũ
beatissimã ꝯtẽpiationẽ ceꝑare uoluit.
S ne de alto caderet. q̃ sunt gradus. ac¬
q ipsa sibi uiam per suas possessiones. or¬
dinẽq mouta est. Dend̾abat .n. pulcritu¬
dinem. quã sola et simplex p̾set sine
istis ocuł intueni. Impediebat᷑ a sensibus.
Itaq in eos ipõs paululũ aclem torsit ai
Qui ueritatẽ sese habere clamantes festi¬
nantẽ ad ana ꝑgere ĩportuno sccepitu re¬
nocabant. Et prmo ab aurib cep̃: qr dice¬
bant ip̃a u̾ba sua ẽe quib iam. et grama¬
ticam et dyaleticam. et rechonitam fece¬
rat. At ista potentissima sec̾nendi cito in¬
dit quid int̾ sonũ: et id cuiꝰ signum eẽ
distarer. Intellex̃ incħ aluid ad aunum

Expanded text:
quam puritatis refertissimo gremio deliciarum, quam puritatis refertissimo gremio deliciarum, quas populo spargat, ut ad utilitatem suam dignetur adduci, uocauit rhetoricam. hactenus pars illa, quae in significando ratiest. Hinc se illa ratio ad ipsarum diuinarum rerum beatissimam contemplationem rapere uoluit. sed ne de alto caderet, quaesiuit gradus atque ipsam sibi uiam per suas possessiones ordinemque molita est. desiderabat enim pulchritudinem, quam sola et simplex posset sine istis oculis intueri; inpediebatur a sensibus. itaque in eos ipsos paululum aciem torsit, qui ueritatem sese habere clamantes festinantem ad alia pergere inportuno strepitu reuocabant. et primo ab auribus coepit, quia dicebant ipsa uerba sua esse, quibus iam et grammaticam et dialecticam et rhetoricam fecerat. at ista potentissima secernendi cito uidit, quid inter sonum et id, cuius signum esset, distaret. intellexit nihil aliud ad aurium
Abbreviated transcription (Latin):
qui dixent stuitum qui credident. ĩpudẽ¬
tem qui int̾rogauent non uideri: aut in
quo nrõs familiares grauit̾ miserari soleo
qui si non tesponderint quid uocata sit ma¬
t̾ curiati accusant̾ in scĩe cum ip̃i eos a qui¬
b ea togantur uanos et meptos nec curiosos
audeant appellare: Illa igitur ratio. perfesta
dispositaq gramatica admonita ẽ. quer̾e
atq attendere hanc ipam iim. q̃ peperit
solum digesserat atq ordinarat. uerũ eciã
falsitatis icreptõne defenderas Qñ gͦ tran¬
siret ad alia fabricanda. insi ipa sua prius
disciplinaꝵ quam dỹaleticam uocant. ħ
docet docere. hec docet discere m hac se ip
tiliter et honeste. non ipãm sincerissumã
quã ratus aĩmus uidet ueritatẽ. sed ꝓpͥos
sensus consuetudinẽq sectantur: oporte¬
bat eos non coceri solum quantũ queũt
s sepe et maxime ꝯmoueri. Hanc suam
ꝑtem q̃ id ageret necessitatis plemorem

Expanded text:
qui finxerit, stultum, qui crediderit, impudenqui finxerit, stultum, qui crediderit, impudentem, qui interrogauerit, non uideri, aut in quo nostros familiares grauiter miserari soleo, qui si non responderint, quid uocata sit mater Euryali, accusantur inscitiae, cum ipsi eos, a quibus ea rogantur, uanos et ineptos nec curiosos audeant appellare? Illa igitur ratio perfecta dispositaque grammatica admonita est quaerere atque attendere hanc ipsam uim, qua peperit solum digesserat atque ordinarat uerum ab omni etiam falsitatis inreptione defenderat. quando ergo transiret ad alia fabricanda, nisi ipsa sua prius disciplinarum, quam dialecticam uocant? haec docet docere, haec docet discere; in hac se ipsutiliter et honeste, non ipsam sincerissimam quam rarus animus uidet ueritatem, sed proprios sensus consuetudinemque sectantur, oportebat eos non doceri solum, quantum queunt, sed saepe et maxime commoueri. hanc suam partem, quae id ageret, necessitatis pleniorem
Abbreviated transcription (Latin):
u̾ba in octo gn̾a formasq digesta sunt: oĩs¬
q illoꝵ motus. integritas. nnctura. perite¬
sb̾tilit̾ q distincta st̃. Inde iam numerorum
et dim̾isionis nõ ĩmenor adiecit aĩmũ in
ip̃as uocum et sillabaꝵ uarias moras. atq
inde spacia tẽporis. ana dupia et aua sini¬
pla esse comperit: quib longe breuesq su¬
labe tent̾entur. Notauit eciã ista. et in regi¬
las certas dispesuit. Pot̾at iam ꝑfesta esse
gramatica. Sed qr ip̃o noĩe ꝓfiteri se litt̾as
ddamat. ude eciã latine litteratura diciti᷑
fcm est. nt quicquid dignũ memoria lris
mandaretur ad eam necessario ꝑtineret.I¬
taq unũ quid̾ nom̃: sed res infinita mul¬
tiplex curaꝵ plemor quã iocunditatis aut
ueritatis. huic discipline accessit hystoria: ñ
tñ ipis hystoricis qũa gramaticis laboriosa
Quis ferat ĩperitũ iuderi hominẽ qui uo¬
lasse dedalum non audierit mẽdacẽ illũ

Expanded text:
uerba in octo genera formasque digesta sunt omnisuerba in octo genera formasque digesta sunt omnisque illorum motus integritas subtiliterque distincta sunt. Inde jam numerorum et dimensionis non immemor, adjecit animum in ipsas vocum et syllabarum varias moras; atque inde spatia temporis alia dupla, alia simpla esse comperit, quibus longae brevesque syllabae tenderentur. Notavit etiam ista, et in regulas certas disposuit. 37. Poterat jam perfecta esse grammatica, sed quia ipso nomine profiteri se litteras clamat, unde etiam latine litteratura dicitur, factum est ut quidquid dignum memoria litteris mandaretur, ad eam necessario pertineret. Itaque unum quidem nomen, sed res infinita, multiplex, curarum plenior quam jucunditatis aut veritatis, huic disciplintam ipsis historicis quam grammaticis laboriosa. quis enim ferat imperitum uideri hominem, qui uolasse Daedalum non audierit, mendacem illum,
Abbreviated transcription (Latin):
dmi absentiũ u̾ba nõ pot̾ant. Ergo ilła rõ pe¬
perit litt̾as. notatis om̃ib horis ae lingue so¬
nis atq discretis. Nich̾ aũ horũ fac̾e pot̾at.
sed muititudo rer̃ sine quodam defixo ter¬
mino infinite patere iud̾etur. Ergo utili¬
tas numerandi magna necessitate ammad¬
u̾sa est. Quib duob reꝑtis nata est illa libͣ¬
tioꝵ et calculoꝵ.ł latoꝵ ꝑfessio. uelut q̃dã
gramatice infancia. qũã narto litteratõm
uocat: grece aũ quõ appelłatur: nõ satis ĩ
p̾sentia recolo. Progressa deinde tõ aĩadũ¬
signauerat alios eẽ qui mod̾ato uarie
hiatu quasi enodati ac simplices faucibꝰ
sine ulla collisione defluerent: auos duu̾so
p̃ssu oris. tenete tñ auꝙ̃ sonum: extremos
aũ qui nsi adiũctis sibi primis erũpere ñ
uaierent. Itaq litteras hoc ordine quo ex¬
põite sunt: uocales. semiuocales. et mutã
noĩauit. Demde siłlabas notauit. Denide

Expanded text:
diri absentium uerba non poterant; ergo illa ratio pediri absentium uerba non poterant; ergo illa ratio peperit litteras notatis omnibus oris ac linguae sonis atque discretis. nihil autem horum facere poterat, si multitudo rerum sine quodam defixo termino infinito patere uideretur. ergo utilitas numerandi magna necessitate animaduersa est. quibus duobus repertis nata est illa librariorum et calculonum professio uelut quaedam grammaticae infantia, quam Uarro litterationem uocat; Graece autem quomodo appelletur, non satis in praesentia recolo. Progressa deinde ratio animaduersignauerat, alios esse, qui moderato uarie hiatu quasi enodati ac simplices faucibus sine ulla conlisione defluerent, alios diuerso pressu oris, tenere tamen aliquem sonum, extremos autem, qui nisi adiunctis sibi primis erumpere non ualerent. itaque litteras hoc ordine, quo expositae sunt, uocales semiuocales et mutas nominauit; deinde syllabas notauit. deinde
Abbreviated transcription (Latin):
illicit. qd̾ aũ per eũ sonũ bñ sig̾catur ñ ad
iudiciũ auriũ. s ad solam mẽtẽ ief̾tur.
Itaq cum audimꝰ illos u̾sus. Quid tm̃i oc
ceano ꝓperent se tinguere soles. hyberni.ł
que taidis mora noctib obstet. sllit̾ metͣ
ẽ. Ergo iam tria gn̾a st̾ rer̃. in quib alud rõ¬
nabile apparet. Unũ est in factis. ad auꝙp̃
finem relatis. Alt̾m indicendo. Cerciũ in
delectando. Primũ nos admonet. ncħ̾ te¬
mere facere. Secũd̾ recte docere. Ultimũ
dũ duo in disciplinis: de quib ũt agimꝰ
gebatur: cũ quib illi etat rõ ip̃a ꝯmunis. uec
homim homo firmissime sociari posset. nͥ col¬
loquerẽtur. atq ita sͥ mẽtes suas cognatões¬
q quasi refund̾ent. uidit eẽ ĩponenda reb
uocabula .i. significantes quosdam sonos. ut
qm̃ seutire aiõs suos nõ pot̾ant. ad eos sͥ copu¬
landos sensu quasi int̾prete ut̾entur. s au¬

Expanded text:
inlicit; quod autem per eundem sonum bene significatur, nuntio inlicit; quod autem per eundem sonum bene significatur, nuntio quidem aurium sed ad solam mentem refertur. itaque cum audimus illos uersus: quid tantum Oceano properent se tinguere soles hiberni uel quae tardis mora noctibus obstet, aliter metra \'. Ergo iam tria genera sunt rerum, in quibus illud rationabile apparet, unum est in factis ad aliquem finem relatis, alterum in discendo, tertium in delectando. primum nos admonet nihil temere facere, secundum recte docere, ultimum autem duo in disciplinis, de quibus nunc agimgebatur, cum quibus illi erat ratio ipsa communis — nec homini homo firmissime sociari posset, nisi conloquerentur atque ita sibi mentes suas cogitationesque quasi refunderent — uidit esse inponenda rebus uocabula, id est significantes quosdam sonos, ut, quoniam sentire animos suos non poterant, ad eos sibi copulandos sensu quasi interprete uterentur. sed au
Abbreviated transcription (Latin):
luptatẽ auriũ ꝑtinentẽ. quis ñ senciat di¬
m̃sionẽ õẽ tociꝰ huuis suauitatis opificem
S hystrione saltante. cũ bñ spectantib.
gestus illi om̃s signa sint rerũ. quãuis mẽ¬
brorũ numerosus quidã motus. ocłos ead̾
saltatio. qd̃ bñ aliquid sig̾ficet et ostñdat
excepta sensuũ uolaptate. Non .n. si pẽnatã
uenerem faciat. et cupidinẽ palliatum.
ꝙuis id mita menbroꝵ motione atq col¬
locatione depingat. oculos uid̾r offendere:
s ꝑ ocłos ammũ cui signa rer̃ illa mõstrã¬
tur. Nam oculi offenderentur. si ñ pulcre
moueretur. Hoc .n. ꝑtinebat ad sensum:
in quo aĩa eo ip̃o ꝙ mixta ẽ corpori. ꝑcip̃
uoluptatẽ. Aluid gͦ sensus: aliud per sensũ
sam sensũ mulcet prilc̃ motus. ꝑ sensum
aũ aĩmũ solũ pulcra ĩ motu significatioi
hoc ẽ in aurib facilius adu̾tit᷑. Nam qͥcqͥd
iocunde sonat: illũ ipm̃ auditũ libet atq

Expanded text:
luptatem aurium pertinentem, quis non sentiat diluptatem aurium pertinentem, quis non sentiat dimensionem esse totius huius suauitatis opificem? sed histrione saltante cum bene spectantibus gestus illi omnes signa sint rerum, quamuis membrorum numerosus quidam motus oculos eadem saltatio, quod bene aliquid significet et ostendat excepta sensuum uoluptate. non enim, si pinnatam Uenerem faciat et Cupidinem palliatum, quamuis id mira membrorum motione atque conlocatione depingat, oculos aidetur offendere sed per oculos animum, cui signa rerum illa monstrantur; nam oculi offenderentur, si non pulchre moueretur. hoc enim pertinebat ad sensum, in quo anima eo ipso, quod mixta est corpori. percipit uoluptatem. aliud ergo sensus, aliud per sensum; nam sensum mulcet pulcher motus, per sensum autem animum solum pulchra in motu significatio. hoc etiam in auribus facilius aduertitur; nam quidquid iucunde sonat, illud ipsum auditum libet atque
Abbreviated transcription (Latin):
atq pitre: cõnabue illd̾ dic̾e solemꝰ. ẜe¬
stat gͦ ut in istoꝵ sensim̃ uoluptate. d
ad rõnem percinere faceamur: ubi que¬
dam dmm̃isio ẽ. atq moduatio. Itaqĩ
hoc ip̃o edificio singła bñ ꝯsid̾antes uo
possumus ñ offendi: qd unũ hostitus
uidemꝰ in latere. altin ꝓpe in medio: nec tñ
in medio collocatũ. Quippe in reb fabeica¬
tis ulla cogente necessitate. iniqͣ dim̾isio ꝑ¬
tiũ facere ip̃i aspectui uelut quandã ĩ um¬
ami. Qd̾ autẽ intus cres fenestre. una ĩme¬
dio. due a laterib parib int̾uallis colio lu¬
mñ infundũt: quã nos delectat diligẽtius
intuentes quãcp ĩ se animũ rapit. Mani¬
festa res est. ne multis u̾b̾ uob̾ appetienda.
uũ ip̃i architecti iam suo u̾bo rõnẽ istamu¬
ooant. et ꝑtes discordit̾ collocatas. dũt nõ
hĩe tõnem. Quod late paret ac pene ĩ oẽs
artes operaq humana diffudr̾. Iam ĩ car¬
minib in quib itẽ dnĩs ẽẽ rõnẽ ad no¬

Expanded text:
rationabile illud dicere solemus. restat ergo, ut in istorum sensuum uoluptate id ad rationem pertinere fateamur, ubi quaedam dimensio est atque modulatio. Itaque in hoc ipso aedificio singula bene considerantes non possumus non offendi, quod unum ostium uidemus in latere, alterum prope in medio nec tamen in medio collocatum. quippe in rebus fabricatis nulla cogente necessitate iniqua dimensio partium facere ipsi aspectui uelut quandam utus tres fenestrae, una in medio, duae a lateribus paribus interuallis solio lumen infundunt, quam nos delectat diligentius intuentes quamque in se animum rapit! manifesta res est nec multis uerbis uobis aperienda. unde ipsi architecti iam suo uerbo rationem istam uocant et partes discorditer conlocatas dicunt non habere rationem. quod late patet ac paene in omnes artes operaque humana diffunditur. iam in carminibus, in quibus item dicimus esse rationem ad uo
Abbreviated transcription (Latin):
modo. Ut quid ergo dixerat omĩa que au¬
diui a patre meo nota uobis feci nisi quia
se sciebat hoc esse facturũs dic etiam celum
⁊ t̾ra potuit dici mat̾ia: unde nõ dũ erat fa¬
ctũ celũ ⁊ t̾ra. sed tam̃ ño aliunde faciendũ¬
erat. Innumerabiles locut̾des inscripturis
diuinis innẽnintur. sicut in cõsuetudine
sermonis nr̃i: cum io qd̾ certissime futut᷑
speramus dicimꝰ iani factum putas hant
aut̾ adhuc informẽ mati̾am etiam t̾ram.
inuisibłem atq incompõitã uoluit appeua¬
re: quia int̾ onsĩa elem̃ta m̃di t̾ra uidetur..¬

Expanded text:
modo . Utquid ergo dixerat, Omnia quae aumodo . Utquid ergo dixerat, Omnia quae audivi a Patre meo, nota feci vobis; nisi quia se sciebat hoc esse facturum? Sic etiam coelum et terra potuit dici materia unde nondum erat factum coelum et terra, sed tamen non erat aliunde faciendum. Innumerabiles tales locutiones in Scripturis divinis inveniuntur. Sicut in consuetudine sermonis speramus, dicimus: jam factum puto. Hanc autem adhuc informem materiam etiam terram invisibilem et incompositam voluit appellari; quia inter omnia elementa mundi
Abbreviated transcription (Latin):
mo celum et t̾ra. ⁊ dcm̃ est in principio fec
deus celũ ⁊ t̾ram n̾o quia iam hoc erat. s hoc
quia hoc esse poterat. Nam ⁊ celum post eã¬
scribitur factum: quẽ admodum si semen ar¬
boris considerantes: dicamꝰ ibi esse radices et
robur.⁊ ramos et fructus. ⁊ folia ñ qͥa iam ssĩt.
s quia inde futura sunt. Sic dictũ ẽ in pͥnci¬
pio fecit deus celũ ⁊ t̾ram quasi semen celi⁊ t̾re.
cũ in cõfuso adhuc ẽẽt celi ⁊ t̾remat̾ia s quia
c̾tum erat inde futurũ ẽẽ celum ⁊ t̾rã: iam et
ip̃a mat̾ia celũ ⁊ t̾ra appellata est. Isto genere
locutõis etiam dñs loquit᷑. cũ dicit. Iam nõ
dico uos seruos quia seruiis nescit quid faci¬
at dñs eius. uos aut̾ dixi amitos quia que¬
audiui a patre meo nota feciuobis. Non qͥa
iam factum erat s quia certissime futurum
erat. Nam post paululũ dicit illis. Adhuc ml¬
ta habeo uobis dicere s ñõ potestis portare.

Expanded text:
imo coelum et terra, et dictum est, In principio fecit imo coelum et terra, et dictum est, In principio fecit Deus coelum et terram; non quia jam hoc erat, sed quia hoc esse poterat: nam et coelum scribitur postea factum. Quemadmodum si semen arboris considerantes, dicamus ibi esse radices, et robur, et ramos, et fructus, et folia; non quia jam sunt, sed quia inde futura sunt: sic dictum est, In principio fecit Deus coelum et terram, quasi semen coeli et terrae, cum in confuso adhuc esset coeli et terrae materia; sed quia certum erat inde futurum esse coelum et terram, jam et ipsa materia coelum et terra appellata est. Isto genere locutionis etiam Dominus loquitur, cum dicit, Jam non dicam vos servos, quia servus nescit quid faciat daudivi a Patre meo, nota feci vobis : non quia jam factum erat, sed quia certissime futurum erat. Nam post paululum dicit illis: Adhuc multa habeo vobis dicere, sed non potestis portare
Abbreviated transcription (Latin):
omĩno de nichilo facta est. Non enĩ debenius
ce similes ẽẽ similes istis qui om̃ĩpotũtem..
deum non credunt aliquid de nichilo fac̾e
potuisse: cum considerant fabros et quossi¬
bet opifices non posse aliquid fabricare nisi
habuerint unde fabricent. Et ligna enĩ adiu¬
uant fabrum. ⁊ argentũ adiuuat argenta¬
rium. ⁊ aurũ aurisicem ⁊ t̾ra sigulũ adiuuat
ut possit ꝑficere opera sua. Si enĩ nõ adiune¬
tur ea materia unde aliquid factũt nichil poᷤ¬
sunt facere cũ materiã ip̃am ñ ip̃i faciant. stẽ
enĩ faber facit lignũ s de ligno aliquid facit.
Si ⁊ ceteri om̃s huiꝰ modi opifices. Onũ pot̾es
aut̃ d̾s nulla readiuuadus erat qͣ ip̃e nõ
fecerat: ut qd̾ uolebat efficeret. Si enim ad
eas res quas facere uolebat adiuuabat eum
aliqua res quam ip̃e nõ fecerat nõ erat omp̃
teria quã de nichilo deus fecit. appellata esb pͥ¬

Expanded text:
eria de nihilo facta est. Non enim debemus eria de nihilo facta est. Non enim debemus esse similes istis, qui omnipotentem Deum non credunt aliquid de nihilo facere potuisse, cum considerant fabros et quoslibet opifices non posse aliquid fabricare, nisi habuerint unde fabricent. Et ligna enim adjuvant fabrum, et argentum adjuvat argentarium, et aurum aurificem, et terra figulum adjuvat, ut possit perficere opera sua. Si enim non adjuventur ea materia unde aliquid faciunt, nihil possunt facere, cum materiam ipsam non ipsi faciunt. Non enim faber facit lignum, sed de ligno aliquid facit, sic et caeteri omnes opifices. Omnipotens autem Deus nulla re adjuvandus erat, quam ipse non fecerat, ut quod volebat efficeret; si enim ad eas res quas facere volebat, adjuvabat eum aliqua res quam ipse non fecerat, non erat omnipotens; teria quam de nihilo Deus fecit, appellata est pr
Abbreviated transcription (Latin):
intelligendum esset. Non enĩ aqua sic appes¬
lata est hoc loco. ut hec a nobis intelligatur
quam uidere iam & tangere possumus:. quo¬
monec t̾ra que inuisibilis ⁊ incõpõita dicta
est. talis erat qualis ista que iam uideri ⁊ trac¬
tari potest. S illud qd̾ dcm est in pͥncipio
fecit deus celum ⁊ terram: celi ⁊ t̾re nomine
uniu̾sa ca̾tura significata ẽ. qͣm fecit et cõ¬
didit deus. Ideo aut̾ nominib uisibiliũ rer̃
hec appellata sunt. proptͥ paruuloꝵ infirmi¬
tatem qui minus idonei sunt inuisibilia.
ꝯpͥhendere. Primo ergo materia facta est cõ¬
fusa ⁊ informis unde omĩa fierent que distĩ¬
cta atq formata sunt: qd̾ credo a gretis chaos
appellari. Sic enĩ et alio loco legimus dictũ
in landib dei. Qui fecisti mũdum de mate
inuisa. Et ideo deus rectissime creditur oĩa
deinchilo fecisse. quia etiam si omĩa formata
deista materia fc̃a sunt. hec ip̃a tamen matia¬

Expanded text:
intelligendum esset. Non enim aqua sic appelintelligendum esset. Non enim aqua sic appellata est hoc loco, ut haec a nobis intelligatur, quam videre jam et tangere possumus, quomodo nec terra quae invisibilis et incomposita dicta est, talis erat, qualis ista quae jam videri et tractari potest. Sed illud quod dictum est: In principio creavit Deus coelum et terram , coeli et terrae nomine universa creatura significata est, quam fecit et condidit Deus. Ideo autem nominibus visibilium rerum haec appellata sunt, propter parvulorum infirmitatem, qui minus idonei sunt invisibilia comprehendere. Primo ergo materia facta est confusa et informis, unde omnia fierent quae distincta atque formata sunt, quod credo a Graecis Chaos appellari. Sic enim et alio loco legimus dictum in laudibus Dei, Qui fecisti mundum de materinvisa. Et ideo Deus rectissime creditur omnia de nihilo fecisse, quia etiamsi omnia formata de ista materia facta sunt, haec ipsa tamen mat
Abbreviated transcription (Latin):
modo quem pauti intelligũt. Non enĩ ꝑ spaci¬
alocoꝵ suꝑferebat᷑ aque ille sp̃o. sicut sol terre
srefertur. s potentia inuisibłis sublimitatiᷤ
qe. Dicant aut̾ nobis isti quomͦ hiis rebus q̃
fabricande sũt suꝑferatur uolintas fabri. Qd̾
sihes huana ⁊ cotidiana ño cõp̾hendunt time¬
ant d̾m: et simplici corde qd̃ non intelligũt
querant: ne cũ uolunt u̾bis sacrilegis concide¬
re intatem quã uidere ñ possunt: redeat illis
securis incrura. Nam illa concidi nõ põt. que
incõmutabilis manet. s quecũq plage ĩ illã
emisse fuerint reꝑcutiũtur: ⁊ maiore ictu re¬
deunt in eos qui cedere audent. quod credere
deberent: ut intelligere mererentur. Dein
de quer̃t et insultando in t̾rogant: unde erat
ip̃a aqua suꝑ quã ferebatur sp̃c dei. Nũquit e¬
eñ superuis scriptũ est qd̾ dens aquam fecerit:
hoc si pie quererent inuẽirent quẽ admodũ

Expanded text:
modo quem pauci intelligunt. Non enim per spatimodo quem pauci intelligunt. Non enim per spatia locorum superferebatur aquae ille Spiritus, sicut sol terrae superfertur; sed per potentiam invisibilis sublimitatis suae. Dicant autem nobis isti, quomodo iis rebus quae fabricandae sunt, superferatur voluntas fabri. Quod si haec humana et quotidiana non comprehendunt, timeant Deum, et simplici corde quod non intelligunt quaerant, ne cum volunt verbis sacrilegis concidere veritatem quam videre non possunt, redeat illis securis in crura. Nam illa concidi non potest quae incommutabilis manet; sed quaecumque plagae in illam emissae fuerint repercutiuntur, et majore ictu redeunt in eos qui caedere audent, quod credere dde quaerunt, et insultando interrogant, unde erat ipsa aqua super quam ferebatur spiritus Dei; numquid enim superius scriptum est, quod Deus aquam fecerit? Hoc si pie quaererent, invenirent quemadmodum
Abbreviated transcription (Latin):
erat: Nut si nemo fecerat uł genuerat cise
t̃ue erant tenebre: quasi aliquid sint teneba
Sed ut dcm̃ ẽ lucis absentia hoc nom̃ accepit.
S quia ip̃i fabulis sins decepti crediderũt esst
gent̾e tenebraꝵ in qua ⁊ corpora. et formasit
animas in illis corꝑib fuisse arbetr̃atur mo
putant qd̾ tenebrealiquud sint: et ñõ intu¬
gunt ñ sentiri tenebras nisi qñ nõ uidemi
sic̃ ñ sentitur silentiũ nisi qñ ño audinp̃
Sic̃ aut̾ silentiũ nichil ẽ. sic ⁊ denebre maͥ s¬
dicere gentem silentioꝵ ꝯͣ dei nocem pugnise
s illa uanitates modo ñ susdepimis refelci
atq cõm̃cere. Nũt enĩ ea que rep̾hendunt il
peraquas:. sic solent manichei rep̾hendere ut
gicant. Aqua ergo erat habitaculũ sp̃s dei et
Sa continebat sp̃m dei. totum conantur ꝑuer
en dicumus soi suꝑfert᷑ suꝑ t̾ram nũqͥt hoc
intesligi uolumꝰ qd̾ in t̾ra sol habitat et t̾ra so¬

Expanded text:
erat? aut si nemo fecerat vel genuerat eas, erat? aut si nemo fecerat vel genuerat eas, aeternae erant tenebrae, quasi aliquid sint tenebrae, sed, ut dictum est, lucis absentia hoc nomen accepit. Sed quia ipsi fabulis suis decepti crediderunt gentem esse tenebrarum, in qua et corpora, et formas et animas in illis corporibus fuisse arbitrantur, ideo putant quod tenebrae aliquid sint, et non intelligunt non sentiri tenebras, nisi quando non videmus: sicut non sentitur silentium, nisi quando non audimus. Sicut autem silentium nihil est, sic et tenebrae dicere, gentem silentiorum contra Dei vocem pugnasse. Sed illas vanitates modo non suscipimus refellere atque convincere; nunc enim ea quae reprehendunt in per aquam , sic solent Manichaei reprehendere, ut dicant: Aqua ergo erat habitaculum spiritus Dei, et ipsa continebat spiritum Dei? Totum conantur perveenim dicimus, sol superfertur super terram, numquid hoc intelligi volumus, quod in terra sol habitet, et terra so
Abbreviated transcription (Latin):
Istuad aut̃ luniẽ ñ irrationaliũ auiũ oculos pa¬
scit s pura corda eoꝵ qui deo credũt. et ab amo¬
re uisibiliũ rerũ. ⁊ temporaliũ se ad eius p̾cep¬
ta implenda cõu̾tunt. Ꝙ om̃s hõies possũt si
uelint: quia illud lumen oẽm homiñe illu¬
ininat uẽientẽ in hũc m̃dum. Ergo denebre
erant super abyssum añꝙͣ lux ista fieret: de
qua consequent̾ hoc loco dicitur ⁊ dixit d̾s¬
fiat lux: quia ubilux nõ est: tenebre sũr ñ
quia aliquid sũt tenebre. s ip̃a lucis absentia
tenebre dicũtur. Sic̃ silentiũ ñ aliqͣ res et sed
ubi sonus n̾o est silentiũ dicit᷑. Et niditas s̃
aliqua res est: s in corꝑe ubi degumentũ ñõ
est: nuditas dicitur. et inanitas nĩo est ali¬
quid. s locus ubi corpus ñõ est inanis dicitur.
dice̾. Unde erant ip̃e tenebre suꝑ abyssũ ante¬
ꝙͣ deus fac̾et lucem. quis illas fecerat uł gemi¬

Expanded text:
Illud autem lumen non irrationabilium avium oculos paIllud autem lumen non irrationabilium avium oculos pascit, sed pura corda eorum qui Deo credunt, et ab amore visibilium rerum et temporalium se ad ejus praecepta implenda convertunt. Quod omnes homines possunt si velint, quia illud lumen omnem hominem illuminat venientem in hunc mundum. Ergo tenebrae erant super abyssum antequam lux ista fieret: de qua consequenter hoc loco dicitur. CAPUT Fiat lux. Quia ubi lux non est, tenebrae sunt; non quia aliquid sint tenebrae, sed ipsa lucis absentia tenebrae dicuntur. Sicut silentium non aliqua res est, sed ubi sonus non est, silentium dicitur; et nuditas non aliqua res est, sed in corpore ubi tegumentum non est, nuditas dicitur; et inanitas non est aliquid, sed locus ubi corpus non est, inanis dicitur. dicere: Unde erant ipsae tenebrae super abyssum, antequam Deus faceret lucem, quis illas fecerat vel genu
Abbreviated transcription (Latin):
ria ut quisquis ea didiceret om̃iũ hereticoꝵ
uauitatẽ. uel doleat quia hõies sũt. uł deride¬
at qͥa suꝑbi sũt. Sequit᷑ in eodẽ libro.t
tenebre erat suꝑ abyssum: qd̾ manichei repͥse¬
duuit dicentes. In tenebris ergo erat deus antesᷤ
faceret lumen ᷤ uere ip̃i sunt in tenebris igno¬
rancie: et ideo nõ ircelligunt lucẽ in qua dcus
erat ante sͣͣ faceret istã lucem. Non enĩ nõst
isti lucem. nisi qũa carneis oculis uident.et sͥ
istũ solem quẽ parit̾ nõ solum cũ bestiis muo¬
rib. sed eciam cum mmuiscis ⁊ u̾miculis cemin
illi sic colunt: ut particulam dicant ẽe lucis
men uerum qd̃ illũiat oẽm hõiem uẽentem
in hñc mũdñ. Nam solis istius lumen si illiu¬
nat oẽm hoĩem. s corpus hõis ⁊ mortales ocu¬
los: in quib nos ũcunt aquilarum oculi qui
solem istũ multo meliꝰ ꝙͣ nos dicũt᷑ aspicer

Expanded text:
ria, ut quisquis ea didicerit, omnium haereticorum ria, ut quisquis ea didicerit, omnium haereticorum vanitatem vel doleat quia homines sunt, vel derideat quia superbi sunt. 6. Sequitur in eodem libro, tenebrae erant super abyssum. Quod Manichaei reprehendunt dicentes: In tenebris ergo erat Deus, antequam faceret lucem? Vere ipsi sunt in tenebris ignorantiae, et ideo non intelligunt lucem, in qua Deus erat antequam faceret istam lucem. Non enim norunt isti lucem, nisi quam carneis oculis vident. Et ideo istum solem, quem pariter non solum cum bestiis majoribus, sed etiam cum muscis et vermiculis cernimus, illi sic colunt ut particulam dicant esse lucis men verum, quod illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum . Nam solis istius lumen non illuminat omnem hominem, sed corpus hominis et mortales oculos, in quibus nos vincunt aquilarum oculi, qui solem istum multo melius quam nos dicuntur aspicere.
Abbreviated transcription (Latin):
purgatissimis moribus et illo fine p̾cepti. de
quo apłs ait. finis aut̃ p̾cepti ẽ caritas de cor¬
de puro: et conscientia bona et fide ñ ficta. Ex
bilis ⁊ incõpõita: sic rep̾hendũt manicher ut
dicant. Quo modo fecit deus in pͥncipio celũ
et t̾ram si iam t̾ra erat inuisibilis ⁊ incõpõi¬
ta : Ita cũ uolũt scripturas diuinas prius ui¬
tuperare ꝙͣ nosse. etiam res aꝑtissimas ñ in¬
telligunt. Quid enim maĩfestius dicipotu¬
it ꝙͣ hoc qd̾ dc̃m est: in pͥncipto fecit deus ce¬
lum ⁊ t̾ram t̾ra aut̃ ininsibilis ⁊ incõpo̾ita:
Idest in pͥncipio fecit deus celum ⁊ t̾ram t̾ra
aut̃ ip̃a qũa fecit deus inuisibilis erat ⁊ incõ¬
põĩta. antequã deus oĩum rerum formas lo¬
cis et sedibus siis ordinata distinctõe dispo¬
neret. anteͣ diceret siat lux. et fiat sirmam̃¬
tum. et cõgregentur aque. &x appareat arida.
capere. Qne omĩa contuiẽt tã magna myste¬

Expanded text:
purgatissimis moribus, et illo fine praecepti de purgatissimis moribus, et illo fine praecepti de quo Apostolus dicit, Finis autem praecepti est charitas de corde puro, et conscientia bona, et fide non ficta : quod bilis et incomposita, sic reprehendunt Manichaei, ut dicant: Quomodo fecit Deus in principio coelum et terram, si jam et terra erat invisibilis et incomposita? Ita, cum volunt Scripturas divinas prius vituperare quam nosse, etiam res apertissimas non intelligunt. Quid enim manifestius dici potuit, quam hoc dictum est, In principio fecit Deus coelum et terram; terra autem erat invisibilis et incomposiDeus coelum et terram; terra autem ipsa quam fecit Deus, invisibilis erat et incomposita, antequam Deus omnium rerum formas locis et sedibus suis ordinata distinctione disponeret: antequam diceret, Fiat lux, et, Fiat firmamentum, et Congregentur aquae, et, Appareat arida, capere? Quae omnia continent tam magna myste
Abbreviated transcription (Latin):
modo bonus est deus: quia ille fecit. hec aut̾
fc̃a sunt. nec ea genuit de se ip̃o ut hoc essĩt
quod ip̃e sed ea fecit de nichilo ut nõ essent
equalia. nec ei a quo facta sunt. nec filio eiꝰ
ꝑ quẽ facta sunt: iustus est enim. Si ergo.
que st̃ ip̃a sit causa. Si enĩ habet cãm uolun¬
tas dei. est aliquid qd̾ antecedat uolũtat̾e̾ d̾i
qd̾ nefas est credere. Qui ergo dicit quare fec̃
dens celum ⁊ t̾ram. respondend̾ est illi qͥa uolu¬
it. Uoluntas enĩ dei causa ẽ celi ⁊ t̾re. et ideo
manis aliquid querit. ꝙͣ est uolũtas dei. Ri¬
chil aut̾ maius inuẽiri põt. Compescat ergo
se hũana temeritas. ⁊ id qd̾ nõ est nõ querat.
ne id qd̾ est nõ ĩuẽiat. Et si uolũtatẽ dei nos¬
se quis desiderat: fiat amicus dei. qͥa si uolũ¬
tatem hõis nosse uellet cuiꝰ amicus n̾o esset.
om̃s eius impudẽtiam aut stultitiã deride
rent. Non ant̾ quisq efficit᷑ amicus dei: nisi

Expanded text:
modo bonus est Deus, quia ille fecit, haec autem modo bonus est Deus, quia ille fecit, haec autem facta sunt: nec ea genuit de seipso, ut hoc essent quod ipse est; sed ea fecit de nihilo, ut non essent aequalia, nec ei a quo facta sunt; nec Filio ejus per quem facta sunt; justum est enim. Si ergo iquae sunt, ipsa sit causa. Si enim habet causam voluntas Dei, est aliquid quod antecedat voluntatem Dei, quod nefas est credere. Qui ergo dicit, Quare fecit Deus coelum et terram? respondendum est ei, Quia voluit. Voluntas enim Dei causa est coeli et termajus aliquid quaerit quam est voluntas Dei. Nihil enim majus inveniri potest. Compescat ergo se humana temeritas, et id quod non est non quaerat, ne id quod est non inveniat; et si voluntatem Dei nosse quisquam desiderat, fiat amicus Deo. Certe si voluntatem hominis quis nosse vellet, cujus amicus non esset, omnes ejus imprudentiam aut stultitiam drent. Non autem quisquam efficitur amicus Dei, nisi
Abbreviated transcription (Latin):
nit̾onem iu̾tatis. que est scd̾m pietatem
dei in sp̃e uite et̾ne: quã ꝓmisit no m̃dax
deus añ tempora et̾na. Eterna. enĩ tẽpora:¬
quid ante se habere potuerũt  Hoc ergo
cogantur exponere ut intelligant se nõ
intelligere: cũ temere uolũt rep̾hẽdere qd̾
diligent̾ querere debuerunt. Siaut̃ ñ dict
quid placuit deo subito facere celum ⁊ t̾ram
s tollunt in de subito et hoc tantũ dicunt
qͥd placuit d̾o facere celum ⁊ t̾ram: nõ exsĩ
coenũ d̾o mũdũ istum dicimꝰ. quia ñ eiꝰ et̃¬
nitatis est hic m̃dus. cuiꝰ etͥnitatis est deus.
mũdũ quippe fecit deus. & si cũ ip̃a creatur
qũa fecit deus tẽpora ẽẽ cepersĩt. Et ideo dicũ
tur et̾na tẽpora nõ tam̃ sic sũt et̾na tẽpora
quo mͣ et̾mus est deus. qͥi deus ẽ añ tempora
qui fabricator est tẽpoꝵ: sicut oĩa que fecit
deus bona fũt ualde. S no sic bona sunt quo¬

Expanded text:
nitionem veritatis quae est secundum pietatem nitionem veritatis quae est secundum pietatem Dei in spem vitae aeternae, quam promisit non mendax Deus ante tempora aetquid ante se habere potuerant? Hoc ergo cogantur exponere, ut intelligant se non intelligere, cum temere volunt reprehendere quod diligenter quaerere debuerunt. Si autem non dicunt: Quid placuit Deo subito facere coelum et terram; sed tollunt inde, subito, et hoc tantum dicunt: Quid placuit Deo facere coelum et terram? Non enim coaevum Deo mundum istum dicimus, quia non ejus aeternitatis est hic mundus, cujus aeternitatis est Deus. Mundum quippe Deus fecit, et si cum ipsa creatura, quam fecit Deus tempora esse coeperunt, et ideo ditur tempora aeterna. Non tamen sic sunt aeterna tempora quomodo aeternus est Deus, quia Deus est ante tempora, qui fabricator est temporum: sicut omnia quae fecit Deus bona sunt valde, sed non sic bona sunt, quo
Abbreviated transcription (Latin):
bis. S ⁊ si in pͥncipio temporis deum fecisse.
celũ et t̾ram credamꝰ debemus utiq intellige¬
re: qd̾ ante pͥncipiũ temporis nõ erat tẽpus.
Deus enĩ fecit et tẽpora: Et ideo anteꝙͣ fac̾et
tempora: nõ erant temꝑa. Non ergo possumꝰ
dicere fuisse aliqd̃ tẽpus qñ deus nodum ali¬
quid fecerat. Quo modo enĩ erat tempus qd̾
deus nõ fecerat: cum oĩum tẽpoꝵ ip̃e sit fa¬
bricator:. Et si tempus cũ celo ⁊ terra esse ce¬
pit: ño pt inuẽiri tempus quo d̾s nõdum
fecerat celũ et t̾ram. Cum aut̃ dr̃ qd̾ ei subi¬
to placuit. sic dicit᷑. qͣsi aliqua tempora tnͣsi¬
erint: quib deus uncħ operatus ẽ. hon enĩ.
tnͣsire poterat tempus. qd̾ deus nõdũ fecerãt.
quia non põt ẽe operator tempoꝵ. nisi qui
est ante tempora. Certe ⁊ ip̃i manichei legt̃
apłm paulũ et laudant. ⁊ honorant. & eius
epłas male int̾pretando młtos decipiũt. Di¬
cant ergo nobis qͥd dixerit apłs paulus ag¬

Expanded text:
ia. Sed si in principio temporis Deum fecisse coelum et terram credamus, debemus utique intelligere quod ante principium temporis non erat tempus. Deus enim fecit et tempora, et ideo antequam faceret tempora, non erant tempora. Non ergo possumus dicere, fuisse aliquod tempus, quando Deus aliquid nondum fecerat. Quomodo enim erat tempus, quod Deus non fecerat, cum omnium temporum ipse sit fabricator? Et si tempus cum coelo et terra esse coepit, non potest inveniri tempus, quod Deus nondum fecerat coelum et terram. Cum autem dicitur, Quid ei subito placuit? sic dicitur quasi aliqua tempora transierint quibus Deus nihil operatus est. Non enim transire poterat tempus quod nondum fecerat Deus, quia non potest esse operator temporam, nisi qui est ante tempora. Certe et ipsi Manichaei legunt apostolum Paulum, et laudant et honorant; et ejus Epistolas male interpretando multos decipiunt. Dicant ergo nobis quid dixerit apostolus Paulus, Ag
Abbreviated transcription (Latin):
diem lucẽ ⁊ tenebras noctem. utrũ hebrea.
an greca. an latina. analiqua alia: Et sic oĩa
que uocauit queri põt qua lingua uocauerit.
Sed apd̾ deum puriis intellectus est: sine stre¬
pitu ⁊ diu̾sitate linguaꝵ. uocauit aut̃ dc̃m
est uocari fecit. qͥa sic distuixit omĩa ⁊ordi¬
nauit: ut ⁊ disc̾ni possent. ⁊ nomĩa accipere¬

Expanded text:
diem lucem, et tenebras noctem? utrum hebraea, diem lucem, et tenebras noctem? utrum hebraea, an graeca, an latina, an aliqua alia? et sic omnia quae vocavit, quaeri potest qua lingua vocaverit. Sed apud Deum purus intellectus est, sine strepitu et diversitate linguarum. Vocavit autem dictum est, vocari fecit; quia sic distinxit omnia, et ordina
Abbreviated transcription (Latin):
que ñ deũ infirmũ docent s nr̃e infirnutati
blandiunt᷑. Nichil enĩ de d̾o digne dici pocest:
Nobis tam̃ ut nutriamur et ad ea ꝑuenians
que nlło hũano sermone dicipossunt ea dicũ¬
tur que capere possumꝰ Et diuisit d̾s int
luc̾ẽ ⁊ tenebras. Et uocauit deus diem lucẽ. et
tenebras uocauit nocbem. Hic n̾o dictũ est
fecit deus tenebras quia tenebre sic̃ suꝑius dt̃m
est. lucis abscentia est. Distinctõ tamen facta ẽ
int̾ lucẽ ⁊ tenebras que admodũ nos clansado.
facius uocẽ. silentiũ aut̃ ñ sonando facimus
quia cessatio uocis silentium ẽ. Distinguimꝰ
tam̃ sensu quodam int̾ uoce̾ ⁊ silentiũ. et illud
uotamꝰ nocem: illud silentium. Qu̾eadmodũ
ergo recte dicim᷑ fac̾e silentiũ. sic recte młtidi¬
innaꝵ scripturaꝵ locis d̾s dicit᷑ fac̾e tenebras:
uł detrahit. Hoc aut̃ totum ad intellectum
nr̃m dictum est. Qua eñ sĩgra uocauit d̾s

Expanded text:
quae non Deum infirmum docent, sed nostrae infirmitati quae non Deum infirmum docent, sed nostrae infirmitati blandiuntur. Nihil enim de Deo digne dici potest. Nobis tamen ut nutriamur, et ad ea perveniamus quae nullo humano sermone dici possunt, ea dicuntur quae capere possumus. CAPUTlucem et tenebras, et vocavit Deus diem lucem, et tenebras vocavit noctem. Hic non dictum est, Fecit Deus tenebras; quia tenebrae, sicut superius dictum est, lucis absentia est: distinctio tamen facta est inter lucem et tenebras. Quemadmodum nos clamando vocem facimus; silentium autem non sonando facimus, quia cessatio vocis silentium est: distinguimus tamen sensu quodam inter vocem et silentium, et illud vocamus vocem, illud silentium; quemadmodum ergo recte dicimur facere silentium, sic recte multis divinarum Scripturarum locis Deus dicitur facere tenebras, on dat, vel detrahit. Hoc autem totum ad intellectum nostrum dictum est. Qua enim lingua vocavit Deus