comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
te uuusperos& fuspires einihilagasiAgeriste segne dinittorẽti amat
bicerte cũ adeũ ueneris forsittn requies ces nec opuserit ut labores
Nẽ senĩ talisagerille quilis iste ubiadã in sudore uultus sui come dit
pcine suu. Modottm̃ ut cid illius agrispeciem ꝑ uenias: cõparcitibi
pndecõpares age ibi quid collige p̃tiũ, hoc enĩ cgit hec mulien un¬

Expanded text:
tu desperes, et suspires, et nihil agas, ager iste segnem amatorem non amat. Ibi certe cum ad eum veneris, forsitan requiesces, nec opus erit ut labores. Non enim est talis ager ille, qualis iste, ubi Adam in sudore vultus sui comedit panem suum . Modo tamen ut ad illius agri speciem pervenias, compara tibi unde compares agrum ibi. Quid? Collige pretium. Hoc enim agit haec mulier. V
Abbreviated transcription (Latin):
nib urrib q̃ rentis exerc& : Quidenĩ oculis nr̃s beclũct iocũdius & f¬
miliarius quã ttim̃ ꝑpetiatq tolertre postdiut᷑ nas. tenebras qruns

Expanded text:
it, mentem quaerentis exercet? Quid enim oculis nostris hac luce jucundius et familiarius? Quam tamen perpeti atque tolerare post diuturnas tenebras n
Abbreviated transcription (Latin):
aliquã donos obtem percare suȩ carutiti. Non feruiretimore legisinui¬
tat. Ipsa ẽ gratici : Idẽ beneficium Quod ñ intellegunt sibi uenis¬
se diuinitus ÷ ad huc esse cupiunt Subuinculis legis.: Quos merito pau¬
lus obiurgat tam quam infideles: quica seruitute cuicertempore iustis¬
simadĩ dispositione subiecti erant iãper dnm nostrum iħ m selibera¬
tos esse non credunt Hic ẽ illud eius dema postoli : Lex enim peda go¬
gus noster ertitinxp̃o. : Seleigitur peda gogum dedit hominibus quem
timerent : quimagistrum postea quem diligerent : In quibus tamen
legis prȩceptis citque mandatis quibus nunc xp̃icinos uti fcis ñẽ quode ł
sabbatum ẽ uelcir cũcisio uel sacrificia & siquid huius modĩẽ : taen¬
iamisteria continentur. Vt omnis pius intellegat nibiles sepernidosi us
qucmquic quid ibiẽ accipi ad litteram. idẽ aduerbum Nihilsa lubri¬

Expanded text:
aliquando nos obtemperare suae caritati, non seruire timore legis inuialiquando nos obtemperare suae caritati, non seruire timore legis inuitat. ipsa est gratia, id est beneficium, quod non intellegunt sibi uenisse diuinitus, qui adhuc esse cupiunt sub uinculis legis. quos merito Paulus obiurgat tamquam infideles, quia a seruitute, cui certo tempore iustissima dei dispositione subiecti erant, iam per dominum nostrum Iesum se liberatos esse non credunt. hinc est illud eiusdem apostoli: lex enim paedagogus noster erat in Christo. ille igitur paedagogum dedit hominibus. quem timerent, qui magistrum postea, quem diligerent. in quibus tamen legis praeceptis atque mandatis, quibus nunc christianos uti fas non est, quale uel sabbatum est uel circumcisio uel sacrificia et si quid huiusmodi est, tanta mysteria continentur, ut omnis pius intellegat nihil esse perniciosius quam quicquid ibi est accipi ad litteram, id est ad uerbum; nihil autem salubri
Abbreviated transcription (Latin):
Somiptũ ẽ enim quod habra ham duos filios abuit. Unum de¬
ancilla & ulum delibera. Sedis quidẽ quide ancilla. secum du
carnem natusẽ : Quicuitem delibera. per ꝓmissionem. quȩ suN
perallegoriã dicta. Nã hȩc sunt Duotes tamenta: Vnum qui¬
de demontesina in seruitutem generans quod ẽ agrar. sinai enĩ
& seruit cumfiliis suis: Quȩ cuitem sur sum ẽ hierus alem liber aẽ
lidum frus trare lemgen conantur: easscriptu ras apꝓbare nos co¬
gunt: Attendunt enim quod dictumẽ inseruitute es seeos qui suble
concedimus: Necillam legem necessariam esse dicimus nisi eis quibus
ẽ adhui utilis seruitus. Ideo queutiliter essela t̃ quo dhomines quire¬
uocari c̃peccatis ratione non poterant. Tali lege co ercendierant. Pe¬
narum scili & i starum quȩui deri ab stultis pos sunt minis atque terro¬
ribus & quibus gratia xp̃i cum liherat: Non legem illã dam nat s&

Expanded text:
scriptum est enim, quod Abraham duos filios habuit.unumdescriptum est enim, quod Abraham duos filios habuit.unumdeancilla et unum delibera;sed is quidem, qui de ancilla, secundum carnem natus est; qui autem de libera, per promissionem: quae sunt in allegoria. haec enim sunt duo testamenta, unum quidem a monte Sina in seruitutem generans, quod est Agar; Sina enim ; seruit enim cum filiis suis. quae autem sursum est Hierusalem, libera est: li, dum frustrare Legem conantur, eas Scripturas approbare nos cogunt. Attendunt enim quod dictum est, in servitute esse eos qui sub Lege concedimus, nec illam legem necessariam esse dicimus, nisi eis quibus est adhuc utilis servitus: ideoque utiliter esse latam, quod homines qui revocari a peccatis ratione non poterant, tali lege coercendi erant, poenarum scilicet istarum quae videri abstultis possunt, minis atque terroribus: a quibus gratia Christi cum liberat, non legem illam damnat, sed
Abbreviated transcription (Latin):
Etomnes inmorsebati ⁊ati sunt in nube & inmari. Etom̃s eun¬
prosequentieos. Petraautem fuit xp̃s. Sed non in pluribus eorum be¬
ne conplacuit dõ: ꝓ straaienim sunt in deserto : hȩc cuitem figure nos¬
trȩ fuerunt : ut nonsimus cupidimalorum. sicut &illi concupierunt
Nequedola colamus sicut quidã ex illis fornicia sunt. et cecide
runt unadie ui gintitriamihlia hominum. Ne que temitemus x p̃m
sicut qui dat̃eorum temptti uerunt Et aser pendtibus interierunt. Neq
murmuremus sicutꝰ quidã ex illis murmurauerunt. Et perierunt ab
exterminaitore. Omnia c temista infigura contingebant illis. Scrip¬
tti cuitem sunt ad correptionem nostrã : In quos finis sȩculorum de¬
uenit. Estitem apud a postolum allego ri quȩdã sone adecius c̃
maxime pertinens: Ideo quodidem ipsi etm in dis putan doꝓferreat¬
que ostenture consuerunt. Idem enim paulus clicit adga latas

Expanded text:
et omnes in Moysen baptizati sunt in nube et mari; et omnes eunet omnes in Moysen baptizati sunt in nube et mari; et omnes eunprosequenti eos; petra autem fuit Christus. sed non in pluribus eorum bene conplacuit deo; prostrati enim sunt in deserto. haec autem figurae nostrae fuerunt, ut non simus cupidi malorum, sicut et illi concupierunt. neque idola colamus, sicut quidam erunt uno die uiginti tria milia hominum. neque tentemus Christum, sicut quidam eorum tentauerunt et a serpentibus interierunt. neque murmuremus, sicut quidam ex illis murmurauerunt et perierunt ab exterminatore. omnia autem ista in figura contingebant illis; scripta autem sunt ad correptionem nostram, inquos finis saeculorum deuenit. est item apud apostolum allegoria quaedam, sane ad causam maxime pertinens, ideo quod idem ipsi eam in disputando proferre atque ostentare consuerunt. idem enim Paulus dicit ad Galatas:
Abbreviated transcription (Latin):
legem euangelio miscere cupiebant. Hoc despũ scõ dicerenequeunt
Nisi forte diuinas seillosasserant. Et posuisse in suis libris quod
contra futurum aili quando mami chȩaeum. qui sp̃ms cm̃persemis sumes¬
sedicer& ꝓferretur. Verum despũscõ alics plenius aliquidelo que¬
mur: Nunc adhoc quo intenderã redetimus : Nam & historiam uete¬
ris testamenti et aet hymo logiam & analogicĩ in notes tamento in¬
ueniri scctis ut puto ẽ demons traitum : Deaillegoria restat ostendere . :¬
Ipsiliberatornoster : ineuanglio allegoricutictir exuetere cesta mento
filius hominis tribus diebus. & tribus noctibus eritincordeterrȩ
Nam enudego detipostolo pauelo dicam qui&iã ipsam exodi historiã
futurexp̃icinȩ plebis allegoriam fuis se significat adcorinthios
epistola prima. Nolo cutem uos ignorare fratres quia pactres
nostriomnes sub nube fuerunt & omnes permare transieruNT

Expanded text:
legem Evangelio miscere cupiebant. Hoc autem de Spiritu sancto dicere nequeunt, legem Evangelio miscere cupiebant. Hoc autem de Spiritu sancto dicere nequeunt, nisi forte divinasse illos asserant, et posuisse in suis libris quod contra futurum aliquando Manichaeum, qui Spiritum sanctum per se missum esse diceret, proferretur. Verum de Spiritu sancto alias planius aliquid eloquemur. Nunc ad hoc quod intenderam redeamus. 8. Nam et historiam Veteris Testamenti, et aetiologiam, et analogiam in Novo Testamento inveniri, satis, ut puto, est demonstratum: de allegoria restat ostendere. Ipse Liberator noster in Evangelio allegoria utitur ex Vetere Testamento: Filius hominis tribus diebus et tribus noctibus erit in corde terrae . Nam quid ego de apostolo Paulo dicam, qui etiam ipsam Exodi historiam futurae christianae plebis allegoriam fuisse sigepistula prima? nolo autem uos ignorare, fratres, quia patres nostri omnes sub nube fuerunt et omnes per mare transierunt
Abbreviated transcription (Latin):
pere : Et siquidibi cos offendit falsum at que immissum dice re
Aut sit eclisoratio impudens ẽ sicutiẽ . quur in paulis epistolisi
quur in quatuo euangelii libris etualere ali quid puttnt in quibus
haud scio anmulto plurtis int ꝓportione quaminillo libroes sepotu¬
erunt quȩ ã corruptoribus in teriecta crediuolunt: Sedmimirũ
illudẽ quod iihiuidetur : quod peto placidis simo & serenis simo iu¬
ditio mecum consideres: Notienim quod auctoris sui mani chȩiper¬
soncm hncipostolurum numerum inducere molientes. Dicunt sp̃m
scm̃ quem d̃s dicipulis semis surum esseꝓmisit: per ipsum adnos uenis se.
Ittique si illo sactus apostorum acciperent in quibus euidenter aduentus
scĩ sp̃s predicatur : Non inuenirent. quodomodo i dimmis sum eẽ dicereN¬
Vo lunt enim nescio quos corruptores diuinorum li brorum. Ante ipsi¬
usmanichȩi tempora fuisse: Corrupis secuutemillos. qui udeorũ

Expanded text:
pere et, si quid ibi eos offendit, falsum atque inmissum dicere. pere et, si quid ibi eos offendit, falsum atque inmissum dicere. aut si talis oratio inpudens est, sicuti est, cur in Pauli epistulis, cur in quattuor euangelii libris ea ualere aliquid putant, in quibus haud scio an multo plura sint proportione quam in illo libro esse potuerunt, quae a corruptoribus interiecta credi uolunt ? sed nimirum illud est, quod mihi uidetur, quod peto placidissimo et serenissimo iudicio mecum consideres. nosti enim, quod auctoris sui Manichaei personam in apostolorum numerum inducere molientes dicunt spiritum sanctum, quem dominus discipulis se missurum esse promisit, per ipsum ad nos uenisse. itaque si illos Actus apostolorum' acciperent, in quibus euidenter aduentus sancti spiritus praedicatur, non inuenirent, quoVolunt enim nescio quos corruptores divinorum Librorum ante ipsius Manichaei tempora fuisse; corrupisse autem illos qui Judaeorum
Abbreviated transcription (Latin):
bus illorũ plerimque seiactant. Et quo securius sineaduersario. eo effu¬
gi sius exultat oratio  Nih il mi hiuid&ur ab eis inpudentius dici. uel
ut mitius lo quar in curio sius & in becillius. Quã scripturas diuinas
es sccorruptts.: Cũid nullis intã recen ti memoria ex tantibus exemplto¬
ribus pos sint conuincere : Sienimdicerent etis sibi penitis accipihen das
non puttis se quod abhis es sex scriptȩ quos uerũ scripsis se non ar¬
bi trarentur: es s& ut cum que tergiuer seio eorũ tectior. uel error hu¬
manior: hocenim deillo libro fecerunt: quiatus a postolorum inscribi¬
tur ÷ Quodeorum consilium. Cũ mecũ ipse pertracto. neque eos
sactis mirari: Nonenim sapientiam hominum in lacre: sed cor medio¬
cre considero, Tanta enim li berhiste hab& quȩ similia sint his
quȩ accipiunt : ut magnȩ stuatiȩ mihi uidecctur Non & hunc cici¬

Expanded text:
bus illorum plerumque se iactat et quo securius sine aduersario, eo effubus illorum plerumque se iactat et quo securius sine aduersario, eo effusius exultat oratio, nihil mihi uidetur ab eis inpudentius dici uel, ut mitius loquar, incuriosius et inbecillius quam scripturas diuinas esse corruptas, cum id nullis in tam recenti memoria extantibus exemplaribus possint conuincere. si enim dicerent eas sibi penitus accipiendas non putasse, quod ab his essent conscriptae, quos uerum scripsisse non arbitrarentur, esset utcumque tergiuersatio eorum rectior uel error humanior. hoc enim de illo libro fecerunt, qui Actus apostolorum' inscribitur. quod eorum consilium cum mecum ipse pertracto, nequeo satis mirari. non enim sapientiam hominum in hac re, sed cor mediocre desidero. tanta enim liber iste habet, quae similia sint his, quae accipiunt, ut magnae stultitiae mihi uideatur non et hunc acci
Abbreviated transcription (Latin):
Hcenim causa reddittiẽ quur illud amorse protempore bene permis sum
sit : Vt hoc quodx p̃s prȩcipiebat. alia iã tẽpora demonstrare uida retur
horũ atẽ temporũ ui cescit que ordinem. Mira quadec̃ eleuinȩꝓuidentiꝗe
dispositione digestũ at que compositũ : longũ ẽ explanare. Ict porro a na¬
logi ã qua utrius que testa menti congruenticaper spȩcitur qui dego dicã
usos fuis se omnes quorum auctoriteiti illicedunt. Cũ secũipsi considerti re
possint quã multa soletant dicere immissa es sescripturisdiumis a nee cro
quibus corruptoribus ueritctis: Quȩ uox mi hi semper quidemetiam cũ eos cu¬
direm in uciliđ dis. sima uisciẽ ÷ Necmihi soli sed etiãtibi: N ambene memi
mi nobus queomnibus qui paulo meuorem diligẽtict̃ iniudicando habere
conabamur. quã turba credentiũ : Nunc uero poste a quammi hi sunt
expossitoȩ tenodata multaquȩ me maxime mouebant. Eascili& in qui¬

Expanded text:
enim causa reddita est, cur illud a Moyse pro tempore bene permissum sit, ut hoc, quod Christus praecipiebat, alia iam tempora demonstrare uideretur. horum autem temporum uices atque ordinem mira quadam diuinae prouidentiae dispositione digestum atque conpositum longum est explanare. Iam porro analogiam, qua utriusque testamenti congruentia perspicitur, quid ego dicam usos fuisse omnes, quorum auctoritati illi cedunt? cum secum ipsi considerare possunt, quam multa soleant dicere inmissa esse scripturis diuinis a nescio quibus corruptoribus ueritatis. quae uox mihi semper quidem, etiam cum eos audirem, inualidissima uisa est; nec mihi soli, sed etiam tibi - nam bene memini — et nobis omnibus, qui paulo maiorem diligentiam in iudicando habere conabamur quam turba credentium. nunc uero posteaquam mihi sunt exposita et enodata multa, quae me maxime mouebant, ea scilicet, in qui
Abbreviated transcription (Latin):
rũ libros. Et cibinter p̃tibus suisnolle cognoscere Rincognitos uelledt̃ na
igeris uel imme audias Et bonis p̃ceptoribus citt bolicȩ xp̃ianititis tepici
fide cilacris pesemplictiti ritate cõmititis: Dm̃q ipsũ cuiusunius & bo

Expanded text:
rum libros et ab interpretibus suis nolle cognoscere et incognitos audere damrum libros et ab interpretibus suis nolle cognoscere et incognitos audere dami geris, uelim me audias et bonis praeceptoribus catholicae christianitatis te pia fide, alacri spe, simplici caritate committas deumq
Abbreviated transcription (Latin):
nitate mirticula Cũ igit᷑ it̃tũ aux iliũ dĩ tntũ ꝓfectũ fructũ que
uidetmꝰ dubitabim noseiꝰ ecclesiȩ condere gremio quȩusque cidc̃ fessionẽ
generis humani abꝰ posto lica sedesuꝑ successiones epis coporum frus¬
trtiereticis circũlatrantib & partim ple bi sipsius iuditio partimẽ¬
ciliorũ grauitee partimetã miraculorũ intues tate dc̃ nantis cul¬
m̃ cuctortiatis optinuit. Cui nolle primas dareuel sũ mȩ ꝓfecto impi¬
etutis. ẽ uł p̃cipitois arroguntiȩ: Nã sinul lacertu cidsapientiẽ sclutẽq:
cinimis uicẽ nisi cũ eo srationi p̃colitfides: Quidẽ aliud in gratũ eẽ opi
citq cux ilio diuino quã tanto labore p̃dite auc toritati uelle resi ferre
& si unaq:q: disciplinaqua quãuilis & ftcilis ut ꝑcipi possit doctorẽ tuit ma¬
gistrũ requirit: Quid te merariȩ suꝑ biȩ plenius. Quã diuinorũ s aercim̃to¬

Expanded text:
nitate miracula. Cum igitur tantum auxilium Dei, tantum profectum fructumque nitate miracula. Cum igitur tantum auxilium Dei, tantum profectum fructumque uideamus, dubitabimus nos eius ecclesiae condere gremio, quae usque ad confessionem generis humani ab apostolica sede per successiones episcoporum frustra haereticis circumlatrantibus et partim plebis ipsius iudicio, partim conciliorum grauitate, partim etiam miraculorum maiestate damnatis columen auctoritatis obtinuit? cui nolle primas dare uel summae profecto inpietatis est uel praecipitis adrogantiae. nam si nulla certa ad sapientiam salutemque animis uia est, nisi cum eos rationi praecolit fides, quid est aliud ingratum esse opi atque auxilio diuino, quam tanto robore praeditae auctoritati uelle resistere? et si unaquaeque disciplina, quamquam uilis et facilis, ut percipi possit, doctorem aut magistrum requirit, quid temerariae superbiae plenius, quam diuinorum sacramento
Abbreviated transcription (Latin):
nis & atquȩ & ñ cotidia nasolũ sedetiũ ꝑ c̃textosplures dies ꝑpetut
ieiunia quod cattis usq ad c̃iugu ꝓlis que c̃tẽptũ quod patia usq ad
cruces flãmasq: neglectas quod libera litas usq: patrimonia
distributti pauperi bus. Quod deniq totius huius md̾di as ꝑnatio
usq: ad desideriũ mortis intendit᷑: ꝑauici ec faciunt pauciores bene
prudenter .q. faciunt sed populi ꝓbant populiaudunt populi fauent
Di ligunt postremũ populi populi suã in bec illitatẽ quod ista ñ pos¬
s nec sine ꝓuectum̃tis indm̃ nec sine quibus dc̃ scintiliis uirtutis ac¬
eusant: hoc fcictũ ẽ cliuina ꝓuidentia ꝑ ꝓfętarũ ucccinia ꝑ humani
tẽ doc trinã q xp̃i ꝑcipostolorũ iti nera ꝑmis terũ̃ contu melias cpuces
sconguinem mortes per scõ rum p̃dicabi lẽ uittĩ. At ꝙ inis uni¬
uersis digna rebus tantibus cit que uirtutibus ꝓtẽporũ oportu¬

Expanded text:
nis et aquae et non cotidiana solum, sed etiam per contextos plures dies perpetuata nis et aquae et non cotidiana solum, sed etiam per contextos plures dies perpetuata ieiunia, quod castitas usque ad coniugii prolisque contemptum, quod patientia usque ad cruces flammasque neglectas, quod liberalitas usque ad patrimonia distributa pauperibus. quod denique totius huius mundi aspernatio usque ad desiderium mortis intenditur? pauci haec faciunt, pauciores bene prudenterque faciunt, sed populi probant, populi laudant, populi fauent, diligunt postremum populi: populi suam inbecillitatem, quod ipsa non possunt, non sine prouectu mentis in deum nec sine quibusdam scintillis uirtutis accusant. hoc factum est diuina prouidentia per prophetarum uaticinia, per humane Christi, per Apostolorum itinera, per martyrum contumelias, cruces, sanguinem, mortes, per sanctorum praedicabilem vitam, atque in his universis digna rebus tantis atque virtutibus pro temporum opportu
Abbreviated transcription (Latin):
sentiat : cũ quiitim̃ loqͥpo ssum ebescit obruitur quemira culis Nos
uero hȩc omni ñ cognoscendistci litate: Quid enĩ cciusisorũ obscurius sed
certesentiendi cssi dui tate c̃tẽnim. fac tasĩgit᷑ illao portunis sime ut is
t᷑ auctorittis: Mȩrores autẽ qui libet tantũ adoptinendas homini ũ.
m̃tes ut etiã ꝙ̃ inis praua s̃ quod fere superantibus libi dinibus euenit:
imꝓbarecitius & detestari quã deserere cutmuta repossim Parũ¬
ne consultũ rebus. humanis arbitraris quod nih ilterrenũ nihiligneũ ni hil
denique quodcor poris sensus attingit ꝓdeo colendũ cid quẽ solo intel¬
lectu cĩbiendũ ẽ non paucidoc tissimi dispautant sed imperitũ etiã
uul gusinariaũ feminarũ q intã multis diuersis que generibus
credit &p̃dicat: Quod continentia usque ad tenius simũ uictd̃p ci¬

Expanded text:
sentiat, cum quo tamen loqui possimus, hebescit obruiturque miraculis; nos sentiat, cum quo tamen loqui possimus, hebescit obruiturque miraculis; nos uero haec omnia non cognoscendi facilitate — quid enim causis horum obscurius? — sed certe sentiendi adsiduitate contemnimus. facta sunt igitur illa oportunissime, ut histur auctoritas. Mores autem quilibet tantum ualent ad obtinendas hominum mentes. ut etiam quae in his praua sunt, quod fere superantibus libidinibus euenit, inprobare citius et detestari quam deserere aut mutare possimus. parumne consultum rebus humanis arbitraris, quod nihil terrenum, nihil igneum, nihil denique, quod corporis sensus adtingit, pro deo colendum esse. ad quem solo intellectu ambiendum est, non pauci doctissimi disputant, sed inperitum etiam uulgus marium feminarumque in tam multis diuersisque generibus et credit et praedicat? quod continentia usque ad tenuissimum uictum pa
Abbreviated transcription (Latin):
caritiite supercbit : Talia stittis̃ illo tẽpore quod s̃ inuero homine quã tũ sat
ercit hominibus cipparebat: sanati languidi mũ dati leꝓsi incessus dau¬
dicȩtis uisus sarduscuditus ẽ redditus: homines illius tẽporis e quã
inuinũ c̃uersã saturtia quinq. milia quinq: panib: dansita pedib
umaria mortuos resurgentes ui derunt: Itaquȩ dã corporimani¬
festiore bene ficio quȩd̃ uero menti occultio resigno & omnia ho¬
minibus maiestactis testimonio consulebant: Sitinse tunc ci¬
nimaserrantes morttiliũ diuina commouebat auctorittis.:
quur inquis i sta modo non fiunt quic ñ mouerent nisi mirti essent.¬
Adsi solitti essent mirinonessent. Nã diei et noctis uices et constantis.¬
simũor dinẽ rerũ celestiũ annorũ quadrifariet̃ c̃uersationẽ deci den¬
tes redeuntes q frontes arboribus infinitt̃ uim seminũ puleritudinẽ lucis
colorũs onorũ odorũ saporũ quȩ uerittes : dci qui primũ uidecit atque

Expanded text:
caritate superabit. talia facta sunt illo tempore, quo deus in uero homine, quantum sat erat, hominibus adparebat: sanati languidi, mundati leprosi; incessus claudis, caecis uisus, surdis auditus est redditus. homines illius temporis aquam in uinum conuersam, saturata quinque milia quinque panibus, transita pedibus maria, mortuos resurgentes uiderunt: ita quaedam corpori manifestiore beneficio, quaedam uero menti occultiore signo, et omnia hominibus maiestatis testimonio consulebant: sic in se tunc animas errantes mortalium diuina commouebat auctoritas. cur, inquis, ista modo non fiunt? quia non mouerent, nisi mira essentsi solita essent, mira non essent. nam diei et noctis uices et constantissimum ordinem rerum caelestium, annorum quadrifariam conuersionem, decidentes redeuntesque frondes arboribus, infinitam uim seminum, pulchritudinem lucis, colorum, sonorum. odorum saporumque uarietates da qui primum uideat atque
Abbreviated transcription (Latin):
legi potest Et ñ hicftma de fumo ẽ : & nescio que fabella ꝑsica. Cuisci¬
tttis ẽ cuirẽ tic cõmodure : & animũ ñ suptilẽ sed planepuerilẽ. Lon¬
geomnino longe sealit̃ ñ ut manichiei desipiunt ueritas habet. Ded
qm̃ sermoistenos termultũ ꝓcessit longius quã putabã hic finẽ li¬
bri faciam: In quo memineris uolo ñdũ memanichȩos coepisse re¬
fellere & illisnugus ñdũ inucisus sene deipsacatolica magnũ aliquid
apuisse seduoluis setã tũ modo eruere tibi si possẽ falsã opinionẽ deue
nisxp̃icnismalitiose tuit imperite nobis insinatã. Et egere admagna q̃:¬
dc̃ Et diuina Discenda Quare hoc uolum̃it sesccbecit : Platiore au¬
tem an imo tuo fticto erofortasse inceteris poromptior.

Expanded text:
ligi potest. Et hic non fama de fumo est, et nescio qua fabella Persica, cuiligi potest. Et hic non fama de fumo est, et nescio qua fabella Persica, cuisatis est aurem adcommodare et animum non subtilem, sed plane puerilem. longe omnino, longe se aliter, non ut Manichaei desipiunt, ueritas habet. sed quoniam sermo iste noster multum processit longius quam putabam, hic finem libro faciamus: in quo memineris uolo nondum me Manichaeos coepisse refellere et illas nugas nondum inuasisse neque de ipsa catholica magnum aliquid aperuisse, sed uoluisse tantummodo eruere tibi, si possem, falsam opinionem de ueris christianis malitiose aut inperite nobis insinuatam et erigere ad magna quaedam et diuina discenda. quare hoc uolumen ita sese habeat; placatiore autem animo tuo facto ero fortasse in ceteris promptior
Abbreviated transcription (Latin):
bant cũ ea magis inuecgonibi quaterent Rhanc eẽ ueteris testa¬
m̃ti disciplin inshullarent : Quo dommno falsissi mũ ẽ ita¬
que illos recte rependere. istac̃ cedo: quider godidici quid puttis
nisi cũ istu rep̃endunt᷑ disciplinã catholicã ñ rep̃endi Itciqdtipudeos
uerũ di dicertĩ teneo qđ falsũ puttuerã respuo: Sed &cilici multame
docuit ecclesiccatbo libti quo illiomines ex scingues corporibus sed
crssim̃tibus ad spirire ñ possunt. Oñ ñ eẽ corporeũ nullã ei partẽ
corporei soculis posse sentiri. Nihil de substantieiꝰ atq natura ullo
ro quomodosit ut nec dsmalũ genuerit cuit fecerit. Citam̃ a malo
nos liberet : tumne cessariisrationibus apꝓbat᷑ ut dubita ri omnino
ñ possit: Prȩ sertimtibiatq: talibus sit cm̃ bono ingeni opieta s&
pax ꝙ̃. dcim̃tis cacedcit. si nequa detantis reb nibil pror sus intel¬

Expanded text:
bant, cum ea magnis inuectionibus quaterent et hanc esse ueteris testabant, cum ea magnis inuectionibus quaterent et hanc esse ueteris testamenti disciplinam insimularent: quod omnino falsissimum est. itaque illos recte reprehendere ista concedo. quid ergo didici? quid putas, nisi cum ista reprehenduntur, disciplinam catholicam non reprehendi? ita quod apud eos uerum didiceram. teneo, quod falsum putaueram, respuo. sed et alia multa me docuit ecclesia catholica, quo illi homines exangues corporibus, sed crassi mentibus aspirare non possunt: deum non esse corporeum, nullam eius partem corporeis oculis posse sentiri, nihil de substantia eius atque natura ullo a, quam non Deus aut genuerit aut fecerit, et tamen a malo nos liberet; tam necessariis rationibus approbatur, ut dubitari omnino non possit: praesertim tibi, atque talibus; si tamen bono ingenio pietas et pax quaedam mentis accedat, sine qua de tantis rebus nihil prorsus intel
Abbreviated transcription (Latin):
cesses doctissimorũ hominũ &uere x p̃panorũ neq: librineq: serenȩ
ipse cogitationes defuerint quibus ftcile qđ q̃r risinuenia si Ncc istos
uerbo sos& miseros quidenĩ aliudmitius dixerim. penitus deseres Quid
dũmisq runt undesitmalũ nibil reperiunt nisimalũ inqua questione
sȩpeciuditores erigunt adq rendũ: sed ea doc ent ex crititos. ut uel dor¬
mire sẽꝑ scitius sit quã illomodo eiugilare. Delet hargicis enim
frenecicos stcuint Inter quos morboscũ sit uter que plerũ que
mortiferus : hoc tam̃ inter ẽ quod le thargici sine alienauexa¬
tione moriunt᷑ freneticus cutem multis sanis &eis potis simũ
quiuolunt sub uerure metuendus est : Nc̃i qued smali cuctorẽ
necũ quã eũ quicquã secis sepenitit nec ullius cõmotionis animitẽ¬
pestate tbat᷑ necter rȩpasticula regnũ ei ẽ: Mulla flagitia uł cera
ꝓbat cuit imperat nũ quã m̃tit. hȩcenĩ atq hiius modi nostnoue¬

Expanded text:
es doctissimorum hominum et uere christianorum neque libri neque serenae ipsae cogitationes defuerint, quibus facile quod quaeris inuenias. nam istos uerbosos et miseros — quid enim aliud mitius dixerim ? — penitus desere: qui dum nimis quaerunt, unde sit malum, nihil reperiunt nisi malum. in qua quaestione saepe auditores erigunt ad quaerendum, sed ea docent excitatos, ut uel dormire semper satius sit quam illo modo euigilare. de lethargicis enim phreneticos faciunt: inter quos morbos. cum sit uterque plerumque mortiferus, hoc tamen interest, quod lethargici sine aliena uexatione moriuntur, phreneticus autem multis sanis et eis potissimum, qui uolunt subuenire, metuendus est. nam neque deus mali auctor est nec umquam eum quicquam fecisse paenituit nec ullius commotionis animi tempestate turbatur nec terrae particula regnum eius est, nulla flagitia uel scelera probat aut imperat, numquam mentitur. haec enim atque huiusmodi nos moue
Abbreviated transcription (Latin):
quando eum de manibus eorum ds̃ noneruit eumq dereliquis seuisus est excla¬
mantem ds̃ds̃m̃s ut quidme dereliquisti ut eomodo inge transfigurar& masty¬
ressuos qui & simori nollent quod &iam p&ro dixit alterte cing& & fer& quotunonuis
significans quamoste clarificaturus erat dm̃. & obhocadõsuo derelictiuiderentur
ad tempus cumeis nollet praestare quoduellent. Illam uocem cordis emitterent
illumq adiberent picetatis affectum quem passione impendente oreꝓprio dñs
expressit eosinscidentidem transfigurans. Verum non quodego uolo sed qđ tuuis
pater : In quo enim primitus nisi in ipso capitenro debuit apparere : propt̃ quam
uittam xp̃icinisumus. propterea noncut ds̃m̃s dereliquistime sed causcm

Expanded text:
quando eum de manibus eorum deus non eruit eumque dereliquisse uisus est exclaquando eum de manibus eorum deus non eruit eumque dereliquisse uisus est exclamantem: Deus, deus meus, ut quid me dereliquisti? ut eo modo in se transfiguraret martyres suos, qui, etsi mori nollent, quod etiam Petro dixit: \'Alter te cinget et feret, quo tu non uis\\ significans. qua morte glorificaturus erat deum, et ob hoc a deo suo derelicti uiderentur ad tempus, cum eis nollet praestare, quod uellent. illam uocem cordis emitterent illumque adhiberent pietatis affectum, quem passione inpendente ore proprio dominus expressit eos in se identidem transfigurans: Verum non quod ego uolo, sed quod tu uis, pater. In quo enim primitus nisi in ipso capite nostro debuit apparere, propter quam uitam Christiani sumus? propterea non ait: Deus meus, dereliquisti me, sed causam
Abbreviated transcription (Latin):
Quocruci fixo uela men&iam templi scissum est ut significaretur quod apłs deuelamine
ueteris testamentidixit qm̃ in xp̃o euacuatur. Nam & illis patrib: quamuis raris¬
sima tomen fuer̃ &usq ad mostem exempla patientiae. asanguine abel usque¬
ad sanguinem tacharice. quorums cnguinem dicit dñsihis & abeis exigendum. quun
patrumsuorum a quibus illioccisi sunt iniquitate ꝑsisterent. & in nouo testemento
facde suit neede est bonorum fidelium multitudo. qui&diam ista temporali felicitate
praepolleant. & mea largitoris dibonitatem miseri cordiamq ex periaentur
Tenentes tamen quod dispensator nouitestamenti diuitibus huius scłi apł̃s precepit
non saꝑbȩ scipere nequespertire in incesto diuitiarum sed indõ uiuo qui prestat nobis¬
facile tribuant. communicent thescurizant sibi fundamentum bonum in futu¬
rum ut ad prehendant uera muitam. qualis inxp̃i nontantum spũuerum &iam
carne manifestata est cũresurrexit amortuis. Non qualem iud cei in illo ꝑemer̃

Expanded text:
quo crucifixo uelamen etiam templi scissum est, ut significaretur, quod apostolus de uelamine ueteris testamenti dixit: Quoniam in Christo euacuatur. Nam et in illis patribus quamuis rarissima tamen fuerunt et usque ad mortem exempla patientiae a sanguine Abel usquead sanguinem Zachariae, quorum sanguinem dicit dominus Iesus et ab eis exigendum, qui in patrum suorum, a quibus illi occisi sunt, iniquitate persisterent, et in nouo testamento nec defuit nec deest bonorum fidelium multitudo, qui etiam ista temporali felicitate praepolleant et in ea largitoris dei bonitatem misericordiamque experiantur tenentes tamen, quod dispensator noui testamenti diuitibus huius saeculi apostolus praecipit, non superbe sfacile tribuant, communicent, thesaurizent sibi fundamentum bonum in futurum, ut a d prehendant ucarne manifestata est. cum resurrexit a mortuis, non qualem Iudaei in illo peremerunt.
Abbreviated transcription (Latin):
diens usque ad mostem. uideergo quiddicat qm̃ non spreuit nequedespexit precem pau¬
diens usciue a diester sticiem sucon ame duab iestillud quareme dercliquifti sineefre¬
ciem auestit ab eo nisi quia & derelinquens non derelinquit quando in bonis tempora¬
libus non exdudit : non ad insipientiam nobis. sedut sapiamus quid auferat & quidof¬
ferat nobis Noninquit spreuit nequedispexit precem pauperis. ne queauestit faciem
suamame & cumclamarem ad eumex audiuit me: sticitergo quod paulo anterogatus ẽ.
ubieidep̃cansdixit nediscedasame sienim exaudiuit. profesto fecit. nonutiq disces¬
sit nonergo dereliquit hoc modo qui alio loce dereliquit ut saperemus. quomodo
magis non ab eo derelinqui uelle debemus apud te lausmea. quidergo nocent quitã

Expanded text:
diens usque ad mortem. uide ergo, quid dicat: Quoniam non spreuit neque despexit precem paudiens usque ad mortem. uide ergo, quid dicat: Quoniam non spreuit neque despexit precem pauperis neque auertit faciem suam a me. ubi est illud: Quare me dereliquisti, si nec faciem auertit ab eo, nisi quia et derelinquens non derelinquit, quando in bonis temporalibus non exaudit non ad insipientiam nobis, sed ut sapiamus, quid auferat et quid offerat nobis? non, inquit, spreuit neque despexit precem pauperis neque auertit faciem suam a me et, cum clamarem ad e u m, exaudiuit me. fecit ergo, quod paulo ante rogatus \'est, ubi ei deprecans dixit: Ne discedas a me. si enim exaudiuit, profecto fecit, non itaque discessit. non ergo dereliquit hoc modo, qui alio modo dereliquit, ut saperemus, quo modo magis non ab eo derelinqui uelle debemus. Apud te laus mea. quid ergo nocent, qui ta
Abbreviated transcription (Latin):
malis. Vnde possunt &iam tenebrȩ exteriores intellegi poene car portiles. Corpus
quippeest animȩ exterius ut sint animde mala quibus accrittis lumine auersa
in peccatis oblestcitur & tere tenebrȩ. corporis cutem mal quibus aeternis in fiñi
tor quebitur exteriores tenebre. quas solastiment qui seruili adhuctimore detinent᷑
Namsicis liceret in illis exteris quae sunt inpeccatis inpune semꝑ uolui & in uolui.
profesto numquam uellent accedere addm̃ & in luminari & in haerereilli ꝑcarita¬
tem abiest timor ccstus ꝑmanens in scłm scłi. Quitimor noncruciat sedtenaciorem
Potest hoc & capiti coapteori.: quicupse sclucitor corporis proptnos pauper
factus est cumdiues esset ut eius pdupestate ditaremur. e
fastus est exqua etp̃cem fudit In ed quippe humilicuuit semet ipsum. fastus oboe¬

Expanded text:
malis. unde possunt etiam tenebrae exteriores intellegi poenae corporales — corpus malis. unde possunt etiam tenebrae exteriores intellegi poenae corporales — corpus quippe est animae exterius —, ut sint animae mala, quibus a caritatis lumine auersa in peccatis oblectatur, exterae tenebrae, corporis autem mala, quibus aeternis in finem torquebitur, exteriores tenebrae. quas solas timent, qui seruili adhuc timore detinentur. nam si eis liceret in illis exteris, quae sunt in peccatis, impune semper uolui et inuolui, profecto numquam uellent accedere ad deum et inluminari et inhaerere illi per caritatem, ubi: est timor castus, permanens in saeculum saeculi, qui timor non cruciat, sed tenaciorem potest hoc et capiti coaptari, quia ipse saluator corporis propter nos pauper factus est, cum diues esset, ut eius paupertate ditaremur. ex forma enim serui pauper factus est, ex qua et precem fudit; in ea quippe humiliauit semet ipsum factus oboe
Abbreviated transcription (Latin):
tenebrȩ &terlores : tanto sit lumen illud interius . Non hacꝑlocorum interual¬
la: in aniftntas mate cogitanda sunt. Localiaspatia non occupant: nisi corpo¬
rum moles: Non esthoc sp̃suitae non esthoc anima rationalis. Multominus ds̃
omnium benignissimus conditor. & iustissimus ordinator. uoluntatibus & affe¬
tibus ista uel propinquare uellonge fieri uelintrare uelexire dicuntur. sed quia
malo opere id est tenebroso delestantur fucientes. secutura autemest poena qude tor¬
queat: ideo dñs ubidicit tenebras exteriores. addit&iam ibierit ploratus &stridor
dentium Necalibus oblestationibus qualibus hic iniqui ꝑfruuntur quando
infidelitate atque in iustitia tenebrescunt. &iam in illo supplicio seussuros dement
existiment. Quidenim uolentes in iusteutuntur bonis. iustenolentes cruciabunt̃

Expanded text:
tenebrae exteriores, tanto sit lumen illud interius. non haec per locorum interualtenebrae exteriores, tanto sit lumen illud interius. non haec per locorum interualla inani phantasmate cogitanda sunt; localia spatia non occupant nisi corporum moles. non est hoc spiritus uitae, non est hoc anima rationalis, multo minus deus omnium benignissimus conditor et iustissimus ordinator. uoluntatibus et affectibus ista uel propinquare uel longe fieri uel intrare uel exire dicuntur.\' Sed quia malo opere, id est tenebroso delectantur facientes, secutura est autem poena, quae torqueat, ideo dominus ubi dicit \'tenebras exteriores\', addit etiam cibi erit ploratus et stridor dentium\', ne talibus oblectationibus. qualibus hic iniqui perfruuntur, quando infidelitate atque iniustitia tenebrescunt, etiam in illo supplicio se usuros dementer existiment: quia enim uolentes iniuste utuntur bonis, iuste nolentes cruciabuntur
Abbreviated transcription (Latin):
pinde infideles homines tenebresunt. qui ꝑ fidem conuersi addm̃ quad am p̃missa
in luminationẽ luxfiunt: In qua proficiendo siexfide ad speciem ꝑuenerint ut id qđ
credunt &iam conspicere sicut tantum bonum potest conspici mereantur ꝑfestamre¬
cipient imaginemdĩ. Talibus enim dicit apostolus: fuistis aliquando tenebrenune
autem luxin dño. Porrodicbolus & angelicius tenebresunt infidelibus hominibus
exteriores: plusenim ab illa caritate auersi : & in suum fastum obstincitionemq
progressi sunt. Et qm̃ extremo iudicio disturus est xp̃seis quos ad sinistram discer¬
neret iteinignem acternam qui paratus est dicibolo & angeliscius. his malignis
spiritibus coniungendos. simulq dampnandos dicetituros intenebras exteriores
id est in sociaetatem ponalem diaboli & angelorum eius: Huic poenẽ contra¬
rium est quod bonoseruo dicitur in trainqdudium dñitui. Vt quanto sunt istȩ

Expanded text:
inde infideles homines tenebrae sunt. qui per fidem conuersi ad deum quadam praemissa inluminatione lux fiunt. in qua proficiendo si ex fide ad speciem peruenerint, ut id, quod credunt, etiam conspicere. sicut tantum bonum potest conspici, mereantur, perfectam recipient imaginem dei; talibus enim dicit apostolus: Fuistis aliquando tenebrae, nunc autem lux in domino. porro diabolus et angeli eius tenebrae sunt infidelibus hominibus exteriores; plus enim ab illa caritate auersi et in suum fastum obstinationemque progressi sunt. et quoniam extremo iudicio dicturus est Christus eis, quos ad sinistram discernet: Ite in ignem aeternum, qui paratus est diabolo et angelis eius, his malignis spiritibus coniungendos simulque damnandos dicet ituros in tenebras exteriores, id est in societatem poenalem diaboli et angelorum eius. huic poenae contrarium est, quod bono seruo dicitur: Intra in gaudium domini tui, ut, quanto sunt istae
Abbreviated transcription (Latin):
ges cũ ideo purget᷑ ut uidetis peruersũ certe atq p̃posterũ ẽ: Homini ergo
ñ uollenti uerũ intueri: ut adidsi cit idoneus purgari quesesinat cuctontts
prȩsto ẽ: Quã ut paulo ante dixi pcirtim mirtculis partimmulitudine uale re
nemoã bigit. Mirticulũ uoco quic quid cirduũ cuit insolutũ suprti spem uel
faculittẽ mirtntis cuppa ret in quo genere nihilẽ populis ciptius &omnino stul¬
tis hominibus quã id sensib c̃mouet᷑ Sedrursus hec induo diuident᷑, quetiãcũ¬

Expanded text:
ges, cum ideo purgetur, ut uideas, peruersum certe atque praeposterum est. homini ergo ges, cum ideo purgetur, ut uideas, peruersum certe atque praeposterum est. homini ergo non ualenti uerum intueri, ut ad id fiat idoneus purgarique se sinat, auctoritas praesto est: quam, ut paulo ante dixi. partim miraculis, partim multitudine ualere nemo ambigit. miraculum uoco quicquid arduum aut insolitum supra spem uel facultatem mirantis adparet. in quo genere nihil est populis aptius et omnino stultis hominibus quam id, quod sensibus admouetur. sed rursus haec in duo diuiduntur: qua
Abbreviated transcription (Latin):
credendũ ẽ & interior nescio quȩ conscientia dm̃ quȩrendũ dõq serui¬
endũ melio resquosq: animos quasi publice priuatim. que horatur
Nonẽ despertindũ ab eo dẽ ipsolõ auctortaitẽ aliquã constituitĩ
quo uł ut gitidu certo in nitentescattollamur indm̃: hȩc autẽ seposite ratione
pã sincert̃ intellegore utscepedix ip̃i difficilinũ stultise duplicit nosino u&
pntir mintieulis : pcertm sequẽtibiũ multitudine: NiHllorlict necas¬
sciriũ scipienti quis negat. sedi dnunc agit᷑ ut scientes cẽ possini idẽ inerere sie¬
ratiti quod ꝓfecto sordidus cinimꝰ ñ potest: Sunt autẽ sordes conim: ut breui
explicẽ cimor quarũ libetrerũ p̃t̃ animũ & d̃ A quibi sordib: quanto ẽ qui
purgatior tt̃to uerũ stccilius intuet᷑. Verũ igit᷑ uidere uelle ut cinimũ pur¬

Expanded text:
credendum est, et interior nescio qua conscientia deum quaerendum deoque seruicredendum est, et interior nescio qua conscientia deum quaerendum deoque seruiendum meliores quosque animos quasi publice priuatimque cohortatur: non est desperandum ab eodem ipso deo auctoritatem aliquam constitutam, quo uelut gradu certo innitentes adtollamur in deum. haec autem seposita ratione, quam sinceram intellegere, ut saepe diximus, difficillimum stultis est, dupliciter nos mouet: partim miraculis. partim sequentium multitudine. nihil horum est necessarium sapienti, quis negat? sed id nunc agitur, ut sapientes esse possimus, id est inhaerere ueritati: quod profecto sordidus animus non potest. sunt autem sordes animi. ut breui explicem. amor quarumlibet rerum praeter animum et deum; a quibus sordibus quanto est quisque purgatior, tanto uerum facilius intuetur. uerum igitur uidere uelle, ut animum pur
Abbreviated transcription (Latin):
rt . duodnullo pactofiet quã diumala corporis atq. fortui tor formidant᷑ ille
ncscendo mirtibilitos &opera ndo c̃ciliauit caraatẽ Moriendõ auitẽ & resurgen¬
do exdusit timorẽ Ic̃ uero ttilẽ se inceteris reb: omnibus p̃puit quasperse¬
qui longũ ẽ ut et diuina clem̃tia quopor rigi. Et humanain firmitts quo
possit euehi sentiremꝰ: hȩc ẽ crede saluber rimti cuictoritas hȩc prius
m̃tis nostrȩ ũ terna incibitatione suspensio: hec indm̃ in uorũ tibuius
mũdi amore c̃uersio : scolciẽ auctoritasq̃. cõmo uet stultos ut adsa pi¬
enticĩ festinent᷑: Quã diu intelle gere sincera ñ possum: Auctorittte
quidẽ decipi miserũ ẽ sed certemiserius ñ moueri: Sienĩ dĩ ꝓuidentia
ñ p̃sidet reb humainis nihil ẽ religione scatigendũ : Sinuero &species re¬
rũ omniũ quã ꝓfecto exciliquouerissime pulcritudinis fontemana re

Expanded text:
rit — quod nullo pacto fiet, quamdiu mala corporis atque fortuita formidantur — ille rit — quod nullo pacto fiet, quamdiu mala corporis atque fortuita formidantur — ille nascendo mirabiliter et operando conciliauit caritatem, moriendo autem et resurgendo exclusit timorem. iam uero talem se in ceteris rebus omnibus praebuit, quas persequi longum est, ut et diuina clementia, quo porrigi, et humana infirmitas, quo possit euehi, sentiremus. Haec est, crede, saluberrima auctoritas haec prius mentis nostrae a terrena inhabitatione suspensio, haec in uerum deum ab huius mundi amore conuersio. sola est auctoritas, quae commouet stultos, ut ad sapientiam festinent. quamdiu intellegere sincera non possumus, auctoritate quidem decipi miserum est; sed certe miserius non moueri. si enim dei prouidentia non praesidet rebus humanis, nihil est de religione satagendum. sin uero et species rerum omnium, quam profecto ex aliquo uerissimae pulchritudinis fonte manare
Abbreviated transcription (Latin):
Dsenĩ ẽuerita s necullo picto sapiens quis quã ẽ siñ ueritatẽ mñte
ctingit᷑ Negareñ possum inter sculatia hominis disincerass¬
ma diueritate mediũ quiddã int positiesse hons tuists ad mati ndu sui¬
nã eiue quic eclũ e imititt elm̃ hominciuitẽ stulto ad nitandũ salu¬
Ert᷑ Asihilẽ homine sapi enteꝓpinquius. Quẽ qm̃ ut dictũẽ intel leger
rtitonẽ ñ sticile ẽ Oportebat q̃. dã miracula ipsis oculis ã mouerit qui¬
dus et ñi nonspes pongͥda quid potuit indulgentius & liberailius diuinitus
fieri quc̃utipsadĩ finceretȩt̃nai in cõmutibilisq: sapientia cuinos erelse oepoui¬
tet suscipere hominẽ digna ret᷑ qui ñ modo illci ftceret quib. adsequendũ
dm̃ inuitiremur : scde tic̃ illai patere t quib aꝰ sequẽ elodõ de t̃ robamur. Ncĩ
cũ adipsticertissimũ ac sũ mũ bonũ nemopossit ni sud plene ꝑfecteque dilexe¬

Expanded text:
— deus enim est ueritas nec ullo pacto sapiens quisquam est, si non ueritatem mente — deus enim est ueritas nec ullo pacto sapiens quisquam est, si non ueritatem mente contingat —: negare non possumus inter stultitiam hominis et sincerissimam ddatum est, imitatur deum; homini autem stulto ad imitandum salubriter nihil est homine sapiente propinquius: quem quoniam. ut dictum est, intellegere ratione non facile est, oportebat quaedam miracula ipsis oculis admoueri, quidus et non in homine spes ponenda, quid potuit indulgentius et liberalius diuinitus fieri, quam ut ipsa dei sincera, aeterna, incommutabilisque sapientia, cui nos haerere oportet, suscipere hominem dignaretur? qui non modo illa faceret, quibus ad sequendum deum inuitaremur, sed etiam illa pateretur, quibus a sequendo deo deterrebamur. nam cum adipisci certissimum ac summum bonum nemo possit, nisi id plene perfecteque dilexe
Abbreviated transcription (Latin):
Ergo ille afferens medicinãq̃ corruptis simos mores sanaturt ẽ&
miraculis c̃ciliauit auetoritatẽ ductoritte meruit. fidẽ fide c̃tra¬
xit multiui dinẽ multitudine obtinuit uetus tatẽ uetustate robora¬
uit. Religionẽ quã ñ solũ ȩreticorũ in eptis sima nouitis. frtui dibi:
cigens sed nec gentiũ quidẽ uet̃ nosuserror uiolent̃ aduerscins ciliqua
exparte conular&, Quc̃ obrẽtũ & sidocereñ ualeo monere ta¬
m̃ ñ desino ut qm̃ n ultise sapients suideri uolunt nequeudrũ sinc .s¬
tultis dinos cerefacile ẽ: Omni interitione uotisq omnibus gemi¬
tib: deniq ł etiã si firipore si fletib dm̃ depcare ut ciberroris
melo libere si tibi betta unticordiẽ. Quod facilus R& sip ceptueus
q tciiti ecclisi ecatolieȩ ciuic toriiite firmatecie ẽ uoluit liben sopt̃ p en
Cũ eni sopiens sit dõ itam̃te c̃iunctus ut nihilter ponat᷑ quod siparet

Expanded text:
ergo ille adferens medicinam. quae corruptissimos mores sanatura esset. ergo ille adferens medicinam. quae corruptissimos mores sanatura esset. miraculis conciliauit auctoritatem, auctoritate meruit fidem, fide contraxit multitudinem, multitudine obtinuit uetustatem, uetustate roborauit religionem: quam non solum haereticorum ineptissima nouitas fraudibus agens, sed nec gentium quidem ueternosus error uiolenter aduersans aliqua ex parte conuelleret. Quamobrem tametsi docere non ualeo, monere tamen non desino, ut quoniam multi se sapientes uideri uolunt neque utrum sint, stultis dinoscere facile est, omni intentione uotisque omnibus, gemitibus denique uel etiam, si fieri potest, fletibus deum deprecare, ut te ab erroris malo liberet, si tibi beata uita co tanta ecclesiae catholicae auctoritate firmata esse uoluit, libens obtemperes. cum enim sapiens sit deo ita mente coniunctus, ut nihil interponatur, quod separet
Abbreviated transcription (Latin):
uersus nos paguni quida dicunt. stulquidẽ scdñ si bi ciduersi necre¬
pugnantes: Hos uero quisferat. ad xp̃m seꝑtinere ꝓfiteri .
qui nisi ciꝑtis nlã rationẽ stultisde dõ ꝓtuł erint nihil credendũ et̃ c̃tendũ¬
at que ip st̃ uidemꝰ quã tũ illa &ipsicedunt docet istoria nihilprius neq
fortius quã credisibiuoluis se. Cũ illud ñ dũ eẽ sent idonei. cũ quib: ei res
esset ad diuina ꝑcipienda secreta. Quidenĩ ciliulaguni tãto &tũ mul¬
ta mircicula ipso etiã dicẽte illa fieri non abaliud nisi ut sibi crederet᷑
fide ille stultos ducebat. Vos ratione ducitis. Cla mabat ille ucrederot᷑
uos reclamatis. lada bat credentes ille : uosoburgatis. Nisiuero cuit
sinihilttilesticientem.
sed docentẽ homines sequi possent: Aut nibil pendenda uoxilla ẽe credi¬
te dõ & mihi credite. Aut temeriatis illecupandus ẽ quieũ domũ
sucĩ ueni re uoluit solo eiꝰ imperio pueri suimorbũ credens eẽ cessurũ⁊

Expanded text:
. nam id aduersus nos pagani quidam dicunt, stulte quidem, sed non sibi aduersi nec repugnantes. hos uero quis ferat ad Christum se pertinere profiteri, qui nisi apertissimam rationem stultis de deo protulerint, nihil credendum esse contendunt? at ipsum uidemus, quantum illa, cui et ipsi cedunt, docet historia nihil prius neque fortius quam credi sibi uoluisse: cum illi nondum essent idonei, cum quibus ei res esset, ad diuina percipienda secreta. quid enim aliud agunt tanta et tam multa miracula, ipso etiam dicente illa fieri non ob aliud, nisi ut sibi crederetur? fide ille stultos ducebat, uos ratione ducitis; clamabat ille, ut crederetur, uos reclamatis; laudabat credentes ille, uos obiurgatis. nisi uero aut nihil tale facientem sed docentem homines sequi possent, aut nihil pendenda uox illa est: credite deo, et mihi credite, aut temeritatis ille culpandus est, qui eum domum suam uenire noluit, solo eius imperio pueri sui morbum credens esse cessurum.
Abbreviated transcription (Latin):
esse ȩqualisdõ Nequeenim usurpationiserat utrapina dicereur: sed naturȩ
inherat ut esset aqualis. Semetipsum tamen ex in aniuit non formamdĩ amit
tens sed formamserui suscipiens. Humilicuit semetipsum. fastus oboediens usq
admostem. mostem autem crucis. Videquem ad modum eundem hominẽ
quemdm̃ commendat. ut ꝑsona unasit : ne nontrinitas sed quat̃nitas inducat

Expanded text:
esse aequalis deo: neque enim usurpationis erat, ut rapina diceretur, sed naturae esse aequalis deo: neque enim usurpationis erat, ut rapina diceretur, sed naturae inerat, ut esset aequalis; semet ipsum tamen exinaniuit non formam tens, sed formam servi suscipiens; humiliavit semetipsum, factus obediens usque ad mortem, mortem autem crucis . Vides quemadmodum eumdem hominem, quem Deum, commendat, ut persona una sit; ne, non Trinitas, sed quaternitas