comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
bonã. ⁊ obsistit eis ut dictũ ẽ quȩ huic mi¬
mica st̃: male cuiꝗͣ uelle ñ pot̃. Sequet᷑
gͦ ut nemini faciat iniuriã. qd nullo pacto
hoc homine qͥ bonã uoluntatẽ magnipen¬
dit. ⁊ diligit. om̃s qͣttuor uirtutes quȩ abs
cedamꝰ eẽ laudabilẽ : C Nichil ꝓrs. lmmo
hortant᷑ ł ⁊̃ cogunt omiã. A Qͥd uitã mise

Expanded text:
bonam, et obsistit eis, ut dictum est, quae huic inibonam, et obsistit eis, ut dictum est, quae huic inimica sunt, male cuiquam velle non potest. Sequitur ergo ut nemini faciat injuriam; quod nullo pacto hoc homine, qui suam bonam voluntatem magni pendit et diligit, omnes quatuor virtutes quae abs cedamus esse laudabilem? E. Nihil prorsus; imo hortantur vel etiam cogunt omnia. A. Quid? vita
Abbreviated transcription (Latin):
estimare ñ pot̃. Mala it uoluntate aman-¬
tͣ. cui tanꝗͣ inimicȩ carissimo suo bono re¬
sistat necesse ẽ. Cũ aũ ñ amat hȩc. ñ dolet
amissa. ⁊ omĩno contẽpnit. qd̾ opꝰ eẽ for-¬
titudinis dictũ atq concessũ ẽ. C tͥbuamꝰ
sane. Non enĩ intelligo quẽ fartẽ ueriꝰ appella¬
re possim: quã eũ qͥ reb his. qͣs neq ut adipis¬
camur. neq ut optineamꝰ in nobis sitũ est
cqͦ ⁊ tranqͥllo animo caret. qd̃ hunc necessa¬
rio fac̾e cõꝑtũ ẽ. U Hide iã nc̃ utr̃ ab eo
temꝑantiã alienare possimꝰ. cũ ea sit uirtꝰ
quȩ ubidines cohibet. Eoͥ aũ tã iniqur̃ bonȩ
uoluntati ẽ quã libido: Ex qͦ ꝓfecto intel¬
ligis bonȩ suȩ uoluntatis amatorẽ resistẽ̾
omĩmodo. atq aduersari libidinib. ⁊ ido ui¬
re tẽꝑantẽ uocari. C ꝑge assentior. U lu¬
sticia restat. quȩ qͦmͦ desit huic homini: ñ
sane uidõ. Qͥenĩ habet ⁊ diligit uoluntatẽ

Expanded text:
aestimare non potest. Mala enim voluntate amantur, cui tanquam inimicae charissimo suo bono resistat necesse est. Cum autem non amat haec, non dolet amissa, et omnino contemnit; quod opus esse fortitudinis, dictum atque concessum est. E. Tribuamus sane: non enim intelligo quem fortem verius appellare possim, quam eum qui rebus iis quas neque ut adipiscamur, neque ut obtineamus in nobis situm est, aequo et tranquillo animo caret; quod hunc necessario facere compertum est. A. Vide jam nunc utrum ab eo temperantiam alienare possimus, cum ea sit virtus quae libidine quam libido? Ex quo profecto intelligis istum bonae voluntatis suae amatorem resistere omni modo, atque adversari libidinibus, et ideo jure temperantem vocari. E. Perge; assentior. A. Justitia restat, quae quomodo desit huic homini, non sane video. Qui enim habet et diligit voluntatem
Abbreviated transcription (Latin):
incõmoda ⁊ dãpna rer̃. ñ in nr̃ã potesta¬
te constitutar̃ contẽp̃nimꝰ: Ita existi¬
mo.U Porro tẽꝑantia ẽ. affectio cohern¬
cens. ⁊ cohibens appetitũ. ab his reb quȩ
turpit̾ appetunt᷑. an tu alit̾ putas: c lm¬
mo ita ut dicis sentio. lã iusticiã qͥdn
dicamꝰ eẽ nͥ uirtutẽ. qua sua cuiq tribu¬
unt᷑: C Nulla mͥ alia iusticiȩ notio ẽ.¬
lentia iã diu loqͥmur. hanc unã dilecͥio¬
ne amplexet᷑. qͣ interĩ meliꝰ nichil habet
hac sese oblectet. hac deniq ꝑfruat᷑ ⁊ gau¬
deat. considerans eã. ziudicans qͣnta sit.
quã q iuito illi eripi ł surripi neq̃at. nũ
dubitare potĩmꝰ istũ adu̾sari reb om̃ĩbꝰ
que huic uni bono inimicȩ st̃: C Necesse
ẽ omĩno ut adu̾set᷑. U hulla ne hc̃ puta¬
mꝰ p̃ditũ eẽ prudentia. qͥ hoc bonũ appe¬

Expanded text:
 potestate constitutarum contemnimus? E. Ita existimo. A. Porro temperantia est affectio coercens et cohibens appetitum ab iis rebus quae turpiter appetuntur: an tu aliter putas? E. Imo ita ut dicis sentio. A. Jam justitiam quid dicamus esse, nisi virtutem qua sua cuique tribuuntur? E. Nulla mihi alia justitiae notio elentia jam diu loquimur, hanc unam dilectione amplexetur, qua interim melius nihil habet, hac sese oblectet, hac denique perfruatur et gaudeat, considerans eam et judicans quanta sit, quamque invito illi eripi vel surripi nequeat; num dubitare poterimus istum adversari rebus omnibus, quae huic uni bono inimicae sunt? E. Necesse est omnino ut adversetur. A. Nullane hunc putamus praeditum esse prudentia, qui hoc bonu
Abbreviated transcription (Latin):
scire se uuie. quanꝗͣ omẽ qd̃ se uiuẽ sci¬
at. uiat necessario.C Non mͥ ẽ iã du¬
alid scire se uiu̾e satis didici. u so gͥ ti
intelligis suꝑiorẽ quandã. ⁊ sinceriorẽ ui¬
tã eẽ scientiã. quĩ scire nemo pot̾ nisi qͥ
intelligit. intellig̾e̾ aũ qͥd ẽ nisi ipsa lu¬
ce mentis illustriꝰ ꝑfectiꝰ q uiuere. qr̃ tu
mͥ in fallor ñ uite alid̃ aliqͥd s cuidã uite
meliorẽ uitã p̃posusti C Optime omĩno
⁊ cognouisti ⁊ explicasti sententiã meã:
si tñ scientia mala ẽẽ nunꝗͣ pot̾.  Nul¬
lo mͦ arbitror. nͥ cũ translato uerbo scienti¬
am ꝓ exꝑientia dicimꝰ. Exꝑiri s ñ semꝑ
bonũ ẽ: sic̃ exꝑiri supplicia. Illa uͦ quȩ ꝓpͥ¬
e ac pure scientia nominat᷑. qͥa ratioẽ
atq intelligentia parat᷑. mala eẽ qͥ põt᷑:
Ct̃eneo ⁊ istã differentiã: ꝑsequerẽ cę¬

Expanded text:
scire se vivere, quanquam omne quod se vivere sciat, vivat necessario 17. E. Non mihi est jam dualiud scire se vivere, satis didici. A. Quid ergintelligis superiorem quamdam et sinceriorem vitam esse scientiam, quam scire nemo potest, nisi qui intelligit? Intelligere autem quid est, nisi ipsa luce mentis illustrius perfectiusque vivere? Quare tu mihi, nisi fallor, non vitae aliud aliquid, sed cuidam vitae meliorem vitam praeposuisti. E. Optime omnino et cognovisti et explicasti sententiam meam: si tamen scientia mala esse nunquam potest. A. Nullo modo arbitror, nisi cum translato verbo scientiam pro experientia dicimus: experiri enim non semper bonum est; sicut experiri supplicia: illa vero quae proprie ac pure scientia nominatur, quia ratione atque intelligentia paratur, mala esse qui potest? E. Teneo et istam differentia
Abbreviated transcription (Latin):
aut uoluerit fac̾e aut uelit. Quanꝗͣ it creda¬
mꝰ hominẽ tã ꝑfecte conditũ a dõ ⁊ inbeata
uita constitutũ. ut ad erũpnas mortał uite
ipse inde ꝓpͥa uoluntate delapsꝰ sit : tñ hoc
cũ firmissima fide teneã. intelligentia ñ¬
dũ assecutꝰ sũ. Cuiꝰ rei diligentẽ inqͥsitionẽ
si nc̃ differendã putas. me inuito facis. Her̃¬
ille qd me maxẽ mouet cur hꝰcemodi acer¬
bissimas pęnas paciam᷑ nos qͥ certe stulti sum
nec sapientes unꝗͣ fuimꝰ. ut merito hȩc dica

Expanded text:
aut voluerit facere, aut velit. Quanquam enim credamus hominem tam perfecte conditum a Deo, et in beata vita constitutum, ut ad aerumnas mortalis vitae ipse inde propria voluntate delapsus sit; tamen hoc cum firmissima fide teneam, intelligentia nondum assecutus sum: cujus rei diligentem inquisitionem, si nunc differendam putasillud quod me maxime movet, cur hujuscemodi acerbissimas poenas patiamur nos, qui certe stulti sumus, nec sapientes unquam fuimus, ut merito haec dica
Abbreviated transcription (Latin):
age nc̃. uideamꝰ homo ipse qͦmͦ in seipso
sit ordinatissimꝰ. Nã ex hominib una lege
sociatis ppłi constat. quȩ lex ut dictũ ẽ tẽ¬
porał ẽ. Et dic mͥ utr̃ certissimũ tibi sit
uiu̾e te. C hoc uͦ qͥd certiꝰ responderĩ:

Expanded text:
Age nunc, videamus, homo ipse quomodo in seipso Age nunc, videamus, homo ipse quomodo in seipso sit ordinatissimus: nam ex hominibus una lege sociatis, populus constat; quae lex, ut dictum est, temporalis est. Et dic mihi utrum certissimum sit tibi vivere te. E. Hoc vero quid certius responderim?
Abbreviated transcription (Latin):
recte fert᷑. recteq mutat᷑. pot̃ ne cupiã
intelligenti ñ incõmutabilis ȩt̾na q uidi.
an pot̃ aliqͣndo iniustũ ẽẽ ut mali mise¬
ri.boni aũ beati . Aut ut modestꝰ ⁊ gͣuis
nã eẽ atq incõmutabilẽ legẽ. Simul
etiã te uidere arbitror. in illa temporali
nichil ẽẽ iustũ atq legitimũ. qđ ñ ex hac
ȩt̾na sibi homines deriuauerint. Nã si po¬
płs ille qͦdã tp̃r iuste honores dedit. qͦdã
rursꝰ iuste ñ dedit: hec uicissitudo tpr̃ał
ut eẽt iusta ex iuia ȩt̾nitate tracta ẽ. qua
semꝑ ustũ ẽ grauẽ ppłm honores dare. le
nobis ẽ qͣntũ ualeo u̾bis explicẽ: ea ẽ qua
iustũ ẽ ut oiã sint ordinatissima. Tu si ali
tͣdicã ñ habeo. Cũ gͦ hȩc sit una lex ex
uariant᷑ nũ idõ ipsa uariari ullo modõ
pot̃÷ c intelligo omĩno ñ posse. Neq it
ulla tus. ullꝰ casꝰ. ulla rer̃ labes unꝗͣ effe¬
cerit : ut iustũ ñ sit omiã ce̾ ordinatissima.

Expanded text:
 mutatur, potestne cuipiam intelligenti non incommutabilis aeternaque videri? An potest aliquando injustum esse ut mali miseri, boni autem beati sint; aut ut modestus et gravis rnam esse atque incommutabilem legem. A. Simul etiam te videre arbitror in illa temporali nihil esse justum atque legitimum, quod non ex hac aeterna sibi homines derivarint: nam si populus ille quodam tempore juste honores dedit, quodam rursus juste non dedit; haec vicissitudo temporalis ut justa esset, ex illa aeternitate tracta est, qua semper justum est gravem populum honores dare, levnobis est, quantum valeo verbis explicem, ea est qua justum est ut omnia sint ordinatissima: tu si alittradicam non habeo. A. Cum ergo haec sit una lex, exvariantur, num ideo ipsa variari ullo modo potest? E. Intelligo omnino non posse: neque enim ulla vis, ullus casus, ulla rerum labes unquam effecerit ut justum non sit omnia
Abbreviated transcription (Latin):
peccatũ. u Si homicidiũ ẽ hominẽ occide:
pot̃ accid̃e aliquando sine peccato. Nã ⁊ mileᷤ
hostẽ. ⁊ iudex ł minist̾ eiꝰ nocentẽ. ⁊ cui forte
inuito atq imprudenti telũ manu fugit: ñ
mͥ uident᷑ peccare cũ hominẽ occidunt. c as¬
sentior. s homicide isti appellari ñ solent.
Responde itaq utr̃ illũ qͥ dñm occidit a qͦ sibi
metuat cruciatꝰ graues. in eoꝵ numo habendũ
existimes qͥ sic hominẽ occidt̃. ut ne homicida¬
r̃ qͥd ẽ noiẽ digni sint.u Ionge ab eis istũ dif¬
fexre uideo. Nã ilił ex legib faciunt ł ñ contͣ
leges. huiꝰ aũ facinꝰ nulla lex approbat. e Rur¬
sus me ad auctoritatẽ reuocas.S meminisse te
oportet illd̃ nc̃ anobis eẽ susceptũ. ut intelliga¬
mꝰ qd̃ credimꝰ. legib aũ credimꝰ. Temptandũ¬

Expanded text:
peccatum. E. Si homicidium est hominem occidere, peccatum. E. Si homicidium est hominem occidere, potest accidere aliquando sine peccato: nam et miles hostem, et judex vel minister ejus nocentem, et cui forte invito atque imprudenti telum manu fugit, non mihi videntur peccare, cum hominem occidunt. A. Assentior: sed homicidae isti appellari non solent. Responde itaque, utrum illum qui dominum occidit, a quo sibi metuebat cruciatus graves, in eorum numero habendum existimes, qui sic hominem occidunt, ut ne homicidarum quidem nomine digni sint? E. Longe ab eis istum differre video: nam illi vel ex legibus faciunt, vel non contra leges; hujus autem facinus nulla lex approbat. 10. A. Rursus me ad auctoritatem revocas: sed meminisse te oportet id nunc a nobis esse susceptum, ut intelligamus quod credim
Abbreviated transcription (Latin):
CQo int̾ hanc ⁊ metũ. nichil ne interee̾ an
aliqͥd putas: lmmo plurimũ hȩe ab inui¬
cẽ distare arbitͦr. C sreoo te obhoc arbitra¬
ri. q cupiditas appetit. metꝰ fugit. u Est
ita ut dicis. C Id si gͦ qͥspiã ñ cupiditate adi¬
piscendȩ alicuiꝰ rei s metuens ne qͥd ͤ mali ac¬
cidat hominẽ occidit. nũ homicida iste ñ erit:
u Erit qͥdẽ. s ñ ideo factũ hoc cupiditatis
dnãtu caret. Nã qͥ metuens hominẽ occidit:
cupit utiq sine metu uiuere. C Et paruũ
nũ ẽ: s hoc illi homicide ꝑ facmꝰ suũ ꝓue¬
nire nullo modo pot. O Non quero qͥd ei ꝓ¬
uenire possit s qͥd ipse cupiat. Certe i bonũ
cupit. qͥ cupit uitã metu liberã. ⁊ iccirco
ista cupiditas culpanda ñ ẽ. Alioqͥn om̃s cul¬
pabimꝰ amatores boni. Proinde cogimur
in om̃ib peccatis ut mala sint libido domi¬
nat᷑: aut erit aliqd̃ homicidiũ qd̃ possit ñ eẽ

Expanded text:
A. Quid? inter hanc et metum nihilne interesse, an A. Quid? inter hanc et metum nihilne interesse, an aliquid putas? E. Imo plurimum haec ab invicem distare arbitror. A. Credo te ob hoc arbitrari, quia cupiditas appetit, metus fugit. E. Est ita ut dicis. A. Quid si ergo quispiam non cupiditate adipiscendae alicujus rei, sed metuens ne quid ei mali accidat, hominem occiderit? num homicida iste non erit? E. Erit quidem, sed non ideo factum hoc cupiditatis dominatu caret: nam qui metuens hominem occidit, cupit utique sine metu vivere. A. Et parvum num est, sed hoc illi homicidae per facinus sunire nullo modo potest. A. Non quaero quid ei provenire possit, sed quid ipse cupiat. certe enim bonum cupit, qui cupit vitam metu liberam; et idcirco ista cupiditas culpanda non est; alioquin omnes culpabimus amatores boni. Proinde cogimur in omnibus peccatis ut mala sint, libido dominatur; aut erit aliquod homicidium, quod possit non esse
Abbreviated transcription (Latin):
riã. ne te ad alios libros mittã: eã ipsã
que dima auctoritate p̃cellit. lã inue¬
nies quã male de aplis ⁊ de omib martiri¬
b sentiamꝰ : si placet nobis dãpnationẽ c̾¬
tũ iu̾diciũ eẽ malefacti. cũ illi oms dã¬
pnatione digni ꝑꝑ confessionẽ suã iudica¬
ti st̃. Quã obrẽ si qͥcqͥd dãpnat᷑ malũ ẽ: ma
in ipso facto qd̃ iã uidi pot̾ inalũ queris:
pati̾s angustias. Nã ut intelligas libidinẽ
in adultĩo malũ eẽ: si cui etiã ñ contingat
facultas cõcumbendi cũ coniuge aliena.
planũ tñ aliqͦ modo sit id eũ cuꝑe. ⁊ si pote
ipso facto dep̃henderet᷑. U Nichil ẽ omino
manifestiꝰ. Et iã uideo ñ opꝰ ẽẽ longa ser¬
motinatione. ut mͥ de homicidio. ⁊ sacͥlegio
⁊ ꝓrsus de omĩb peccatis ꝑsuadeat᷑. Clarũ
ẽ it iã nichil alid̾ quã libidinẽ in toto malesa
ciendi gne̾ dãpnari. C Scis ne eciã istã libi¬
dinẽ alio noĩe cupiditatẽ uocari:  scio.

Expanded text:
riam, ne te ad alios libros mittam, eam ipsam quae divina auctoritate praecellit; jam invenies quam male de Apostolis et de omnibus martyribus sentiamus, si placet nobis damnationem certum indicium esse malefacti, cum illi omnes damnatione digni propter confessionem suam judicati sint. Quamobrem si quidquid damnatur main ipso facto quod jam videri potest, malum quaeris, pateris angustias. Nam ut intelligas libidinem in adulterio malum esse, si cui etiam non contingat facultas concumbendi cum conjuge aliena, planum tamen aliquo modo sit id eum cupere, et si poipso facto deprehenderetur. E. Nihil est omnino manifestius, et jam video non opus esse longa sermocinatione, ut mihi de homicidio et sacrilegio, ac prorsus de omnibus peccatis persuadeatur. Clarum est enim jam nihil aliud q. Scisne etiam istam libidinem alio nomine cupididatem vocari? E. Scio.
Abbreviated transcription (Latin):
auferat. alt̾a. ⁊ cũ ista scd̃a ita lata sit. ut
nullo modo ambȩ in una ciuitate simul
eẽ possint. nũ dicemꝰ aliqͣm ear̃ iniustam
eẽ ⁊ ferri minime debuisse: C̃ Nullo modo
Appellemꝰ gͦ istã legẽ si placet tẽporalẽ. q̃.
quãꝗͣ nista sit. cõmutari tñ ꝑ tẽpora iuste

Expanded text:
auferat altera; et cum ista secunda ita lata sit, ut auferat altera; et cum ista secunda ita lata sit, ut nullo modo ambae in una civitate simul esse possint; num dicemus aliquam earum injustam esse, et ferri minime debuisse? E. Nullo modo. A. Appellemus ergo istam legem, si placet, temporalem, quae quanquam justa sit, commutari tamen per tempora juste
Abbreviated transcription (Latin):
U Od ipsi homines ⁊ ppłi: Fiusdẽ ne gen̾is re¬
r̃ sunt ut int̾ire mutari ue ñ posstͣ ȩt̾niq
omĩno sint. an uͦ mutabiles tẽporibq sub-¬
iecti st̃ C Mutabile plane atq tẽpori obno¬
mod̾atꝰ. ⁊ gͣius. cõmunisq utilitatis diligen¬
tissimꝰ custos ade. in qͦ unꝰqͥsq minoris rẽ pͥ¬
uatã quã utr̃ i publicã pendat: ññe recte
lex fert᷑. qua el huic ipsi ppło liceat ere¬
are sibi magist  nẽ tꝰ ꝑ qͦs sua res id÷ publi¬
ca amministret᷑: C Recte ꝓrsꝰ.  ꝑorro si pau¬
latĩ oepͣuatꝰ idẽ ppłs rẽ pͥuatã rei publicȩ
p̃ferat. atq habeat uenale suffragiũ. corru¬
ptꝰq ab eis qͥ hondres ãmant. regimen in se
flagitiosis consceleratis q cõmittat. ñne
itẽ recte si qͥs tc̃ extiti̾t uir bonꝰ qͥ plurimũ
possit. adimat huic ppło potestatẽ dandi
ges ita sibi uideant᷑ ẽẽ contrariȩ. ut una
ear̃ honoꝵ dandoꝵ ppło tͥbuat potestatẽ.

Expanded text:
et populi, ejusdemne generis rerum sunt, ut interire mutarive non possint, aeternique omnino sint? an vero mutabiles temporibusque subjecti sunt? E. Mutabile plane atque tempori obnoitatis diligentissimus custos, in quo unusquisque minoris rem privatam quam publicam pendat; nonne recte lex fertur, qua huic ipsi populo liceat creare sibi magistratus, per quos sua res, id est publica, administretur? E. Recte prorsus. A. Porro si paulatim depravatus idem populus rem privatam rei publicae praeferat, atque habeat venale suffragium, corruptusque ab eis qui honores amant, regimen in se flagitiosis consceleratisque committat; nonne item recte, si quis tunc exstiterit vir bonus, qui plurimum possit, adimat huic populo potestatem dandi ges ita sibi videantur esse contrariae, ut una earum honorum dandorum populo tribuat potestatem,
Abbreviated transcription (Latin):
Mouet aũ animũ si peccata ex his animabꝰ
st̃ qͣs ds creauit illȩ aũ animȩ ex dõ. qͦmõ
ñ paruo interuauo peccata referunt᷑ in
gitantẽ satis excruciat. ⁊ qd ad istã iniqͥ¬
tatẽ coegit ⁊ trax̃. C Hirili aiõ esto ⁊ cre¬
de qd̾ credis. Nichil enĩ credit᷑ meliꝰ etiã si
causa lateat cur ita sit. Optime nanq de
do existimare. uerissimũ ẽ pietatis exordi¬
ũ. Nec qͥsqͣm de illo optime existimat. qͥ
ñ eũ omĩpotentẽ atq ex nulla particła cõ¬
mutabilẽ credit. bonoꝵ etiã omium creato¬
rẽ. qͥb ẽ ipse p̾stancior. Rectorẽ qͦ iustis¬
simũ eoꝵ omĩm quȩ creauit. nec ulla ad¬
uitũ eẽ natura in creando qͣsi qͥ non s suf¬
fic̾et. Ex qͦ fit. ut de nichilo creauĩt omĩa.
De se aũ ñ creauit s genuerit qd̃ sibi par

Expanded text:
Movet autem animum, si peccata ex iis animabus sunt quas Deus creavit, illae autem animae ex Deo, quomodo non parvo intervallo peccata referantur ingitantem satis excruciat, et quod ad istam inquisitionem coegit et traxit. A. Virili animo esto, et crede quod credis: nihil enim creditur melius, etiamsi causa lateat cur ita sit. Optime namque de Deo existimare verissimum est pietatis exordium; nec quisquam de illo optime existimat, qui non eum omnipotentem, atque ex nulla particula commutabilem credit; bonorum etiam omnium creatorem, quibus est ipse praestantior; rectorem quoque justissimum eorum omnium quae creavit; nec ulla adjutum esse natura in creando, quasi qui non sibi sufficeret. Ex quo fit ut de nihilo creaverit omnia; de se autem non creaverit, sed genuerit
Abbreviated transcription (Latin):
qͣnto melior atq sublimior : tanto firmior.
inuictior q sitͦ C Qs dubitau̾it: u Nuln¬
lus gͥ uiciosꝰ animus uirtute armatũ ani-¬
mũ suꝑat. C herissimũ ẽ.  lã corpore
oĩ qͣlemlibet animũ meliorẽ potentiorẽ q
eẽ ñ te arbitror. negatur̃. C Nemo io ne-¬
gat. qͥ qd̃ facile ẽ uidet aut substanciã ui¬
uentẽ ñ uiuenti: aut eã quȩ uitã dat. ei
quȩ accipit eẽ p̃ferendã.U Multo minꝰ¬
gͥ corpꝰ qͣlecũq id sit: animũ uirtute p̃ditũ
uincit. C Eudentissimũ ẽ. U Q animꝰ
nũ pot̃ aliã mentẽ pari eqͥtate ac uirtu
cidet fietq inciosa mens. que aliã fac̾e co-¬
nabit᷑. eoq ipso erit infirmior. Bene
intelligis. Qr̃ illo restat ut respondeas si
potes. utr̃ tͥ uideat᷑ rationali ⁊ sapienti m̃¬

Expanded text:
quanto melior atque sublimior, tanto firmior quanto melior atque sublimior, tanto firmior invictiorque sit? E. Quis dubitaverit? A. Nullus igitur vitiosus animus virtute armatum animum superat. E. Verissimum est. A. Jam corpore omni qualemlibet animum meliorem potentioremque esse, non te arbitror negaturum. E. Nemo id negat, qui quod facile est videt aut substantiam viventem non viventi, aut eam quae vitam dat ei quae accipit, esse praeferendam. A. Multo mint, animum virtute praeditum vincit. E. Evidentissimum est. A. Quid? animus num potest aliam mentem pari aequitate ac virtutcidet, fietque vitiosa mens, quae aliam facere conabitur, eoque ipso erit infirmior. 21. A. Bene intelligis; quare illud restat ut respondeas, si potes, utrum tibi videatur rationali et sapienti m
Abbreviated transcription (Latin):
bes documentũ certissimũ: qͦ manifestũ fi¬
at inẽẽ mentẽ homini sine dominatu. his
qͥpe mest. agc̃ it talia quȩ agi sine mente
ñ possent: nec tñ regnat. Nam stulti st̃. ne¬
q regnũ mentis nͥ sapientiũ eẽ ꝑcognitũ ẽ.
CMir̃ ẽ hoc iã fuisse a nobis in suꝑiorib
confectũ. ⁊ michi qͥd responderẽ ñ potuis
⁊regnũ mentis humanȩ humanã ẽẽ sapien¬
tiã. ⁊ eã posse eciã ñ regnare cõꝑtũ ẽ. U Pu¬
tas ne ista mente cui regnũ in libidines ȩt̾¬
ma lege concesũ eẽ cognoscimꝰ. potentiorẽ
e̾ẽ libidinẽ: Ego enĩ nullo pacto puto. Ne¬
q it eẽt ordinatissimũ. ut impotentiora
potentiorib imꝑarent. Qr̃ necesse arbit᷑r
eẽ ut plꝰ posfit mens quã cupiditas. eo
ipso qͦ cupiditati recte iusteq dominat᷑.
C Ego qͦ ita sentio. u Od uirtutẽ omẽm
nũ dubitamꝰ oĩ uicio sic anteponere. ut uͥtꝰ

Expanded text:
bes documentum certissimum, quo manifestum fibes documentum certissimum, quo manifestum fiat inesse mentem homini sine dominatu. His quippe inest; agunt enim talia, quae agi sine mente non possent: non tamen regnat; nam stulti sunt, neque regnum mentis nisi sapientium esse, percognitum est. E. Mirum est hoc jam fuisse a nobis in superioribus confectum, et mihi quid responderem, non potuisset regnum mentis humanae humanam esse sapientiam, et eam posse etiam non regnare, compertum est. A. Putasne ista mente, cui regnum in libidines aeterna lege concessum esse cognoscimus, potentiorem esse libidinem? ego enim nullo pacto puto. Neque enim esset ordinatissimum ut impotentiora potentioribus imperarent. Quare necesse arbitror esse ut plus possit mens quam cupiditas, eo ipso quo cupiditati recte justeque dominatur. E. Ego quoque ita sentio. A. Quid? virtutem omnem num dubitamus omni vitio sic anteponere, ut virtus
Abbreviated transcription (Latin):
ingeris. Illo saltẽ facile ẽ tͥ recordari qd
paulo ante diximꝰ quẽ admodũ bestiȩ man¬
suefactȩ ab hominib ac domitȩ seruiant.
qd̃ ab eis uicissim homines ut demonstrauit
ratio paterent᷑ nͥ aliqͦ excellerent. id aũ ñ
inuenebamꝰ eẽ in corpore. Ita cũ in animio eẽ
appareret. qͥd alid̃ appellandũ ee̾̃t quã ratio
ñ cõꝑimꝰ. quã postea ⁊ mentẽ ⁊ sp̃m uocari
recordati sumꝰ. S si alid̃ ratio alid̃ mens: con-¬
stat certe ñ nͥ mentẽ uti posse ratione. Ex
qͦ illd̃ conficit᷑: eũ qͥ rationẽ ht̃: mente care¬
re ñ posse. C Probe ista reminiscor ac te¬
neo. U so uio. credis ne domitores beluar̃
nͥ sapientes cẽ ñ posse: Fos it sapientes uoco
qͦs ueritas uocari iubet. id ÷ qͥ regno m̃tis oĩ
libidinis subiugatione pacati st̃.C Ridicu¬
lũ ẽ tales putare istos. qͦs uulgo mansueta¬
tios nuncupant. ł etiã pastores. aut bubul-
aut aurigas¬
⁊ qͦr̃ industria indomitũ subici. u En gͥ ha¬

Expanded text:
d paulo ante diximus, quemadmodum bestiae mansuefactae ab hominibus ac domitae serviant: quod ab eis vicissim homines, ut demonstravit ratio, paterentur nisi aliquo excellerent. Id autem non inveniebamus in corpore: ita cum in animo esse appareret, quid aliud appellandum esset quam ratio, non comperimus; quam postea et mentem et spiritum vocari recordati sumus. Sed si aliud ratio, aliud mens, constat certe nonnisi mentem uti posse ratione. Ex quo illud conficitur, eum qui rationem habet, mente carere non posse. E. Probe ista reminiscor ac teneo. A. Quid? illud credisne, domitores belluarum nisi sapientes esse non posse? Eos enim sapientes voco, quos veritas vocari jubet, id est, qui regno mentis omni libidinis subjugatione pacati sunt. E. Ridiculum est tales putare istos, quos vulgo mansuetarios nuncupant, vel etiam pastores aut bubulcos, aut aurigaset quorum industria indomitum subjici. A. En igitur ha
Abbreviated transcription (Latin):
da itaq qͣntũ potes ⁊ renuncia mͥ: qͣnã roẽ
adult̾ium maluĩ eẽ cognou̾is.  Hoc scio
malũ eẽ. qd̃ hoc ipse in uxore mea pati nol
utiq fac̃. C Qͥosi cuiꝰpiã libido ea sit ut
uxorẽ suã p̃beat alt̾i libent̾q ab eo cor-¬
rũpi paciat᷑. in cuiꝰ uxorẽ uicissim cupit¬
parẽ habere licenciã. nichil ne male fac̾e¬

Expanded text:
dera itaque quantum potes, et renuntia mihi, quanam ratione dera itaque quantum potes, et renuntia mihi, quanam ratione adulterium malum esse cognoveris. E. Hoc scio malum esse, quod hoc ipse in uxore mea pati nollutique facit. A. Quid, si cujuspiam libido ea sit, ut uxorem suam praebeat alteri, libenterque ab eo corrumpi patiatur, in cujus uxorem vicissim parem
Abbreviated transcription (Latin):
enunciare conamur: dĩ uirtutẽ ⁊ dĩ sapiẽ¬
tiã nominamꝰ. ꝑ quã fac̃ oiã quȩ de nichi¬
lo facta st̃. Qb constitutis ad intelligentiã
eiꝰ rei quã queris: opitulante dõ nicamur
pͥus gͦ discutiendũ est qͥd sit male fac̾e. Qͣ
de re tͥ qͥd uideat᷑ exꝓme. Qd si ñ potes totũ
ticłatĩ malefacta ipsa cõmemorando. sen-
num̾andis ł tp̃s ł memoria ñ suppetit. qͥs
ẽ cui ñ malefacta uideant᷑  dic gͦ pͥus
cur adulteriũ male fieri putes. An qr id
lectaciones adulterii ⁊ querens a nobis cur
hoc malũ ⁊ dãpnatione dignũ iudicemꝰ.
Nũ ad auctoritatẽ legis confugiendũ cen¬
ses hominib t̾m̃ ñ iã cred̾e s intellige cu¬
pientibꝰ: Nã ⁊ ego tecũ credo. ⁊ inconcus¬
se credo. omĩbq popłis atq gentibꝰ cre¬
dendũ eẽ clamo malũ eẽ adulteriũ. S nc̃
molimur id qd̃ in fidẽ recepimꝰ : ⁊̃ intelli¬
gendo scire atq tenere firmissime ͫ Consi¬

Expanded text:
mur, Dei Virtutem et Dei Sapientiam nominamus, per quam fecit omnia, quae de nihilo facta sunt. Quibus constitutis, ad intelligentiam ejus rei quam requiris, opitulante Deo, nitamur prius ergo discutiendum est quid sit male facere; qua de re tibi quid videatur exprome. Quod si non potes totum ticulatim malefacta ipsa commemorando, sentenumerandis vel tempus vel memoria non suppetit, quis est cui non male facta videantur? A. Dic ergo prius, cur adulterium male fieri putes; an quia ilectationes adulterii, et quaerens a nobis cur hoc malum et damnatione dignum judicemus; num ad auctoritatem legis confugiendum censes hominibus, jam non tantum credere, sed intelligere cupientibus? Nam et ego tecum credo, et inconcusse credo, omnibusque populis0 atque gentibus credendum esse clamo, malum esse adulterium: sed nunc molimur id quod in fidem recepimus, etiam intelligendo scire ac tenere firmissimum. Consi
Abbreviated transcription (Latin):
tͣ multa concedere atq ĩpunita relinque¬
Et recte. Neq it qͥa ñ oiã fac̃: idõ quȩ fac̃ im
ꝓbanda st̃. S dispiciamꝰ diligenter si placet.
qͦusq ꝑ legẽ istã quȩ ppłos in hac uita cohi¬
bet malefacta ulciscenda sint. deind e qͥd
restet qd̃ ꝑ diuinã ꝓuidentiã in euitabiliꝰ
sit: ad tante rei t̾minos ꝑueniri. Nã hoc
ego infinitũ puto. hamo ad esto aiõ: ⁊
rõnis uias pietate fretꝰ ingrede. Nichil ẽ it
tã arduũ atq difficile: qd ñ dõ adiuuande.
planissimũ atq expeditissimũ fiat. In ipso

Expanded text:
tur, multa concedere atque impunita relinquetur, multa concedere atque impunita relinqueet recte. Neque enim quia non omnia facit, ideo quae facit im 14. Sed dispiciamus diligenter; si placet, quo usque per legem istam quae populos in hac vita cohibet, malefacta ulciscenda sint: deinde quid restet, quod per divinam providentiam inevitabilius sit ad tantae rei terminos: nam hoc ego infinitum puto. A. Imo adesto animo, et rationis vias pietate fretus ingredere. Nihil est enim tam arduum atque difficile, quod non Deo adjuvante planissimum atque expedit
Abbreviated transcription (Latin):
ad modũ nr̃m appellandũ sit: ñ intelligo.
Quaꝑꝑ legẽ qͥdẽ ñ rep̃hendo quȩ tales ꝑuit¬
tit intfici: s qͦpacto istos defendã qͥ intfici
ras: qͦs reos nulla lex tenet. C Nulla for-¬
tasse: s ear̃ legũ quȩ apparent ⁊ ab homi¬
nib legunt᷑. Nã nescio utr̃ ñ aliqͣ uehem̃¬
tiore ac secretissima lege teneant᷑: si nichil
rer̃ ẽ. qd ñ amministret diuina ꝓuiden-¬
tia. Qmo it apud ea It̃ isti peccato liberi qͥ
ꝓ his reb qͣs contẽpm oportet. humana
cede polluti sc̃. Hidet᷑ g michi ⁊ legẽ istã
quȩ ppło regendo seribit᷑ recte ista ꝑmit.¬
tere. ⁊ ꝑ diumã ꝓuidentiã uindicari. Ea.
ta posst̃ ꝑ hominẽ regi. Illȩ uͦ culpe alias
penas aptas habent: aqͥb sola mͥ uidet᷑ poᷤ¬
se uberare sapientia. laudo ⁊ ꝓbo istã
qͣnius inchoatã minꝰ q ꝑfectã. tñ fidentẽ ⁊
sullimia q̃d ã petentẽ. distinctionẽ tuã.
hidet᷑ it tͥ lex ista quȩ regendis ciuitatib fer¬

Expanded text:
rum appellandum sit non intelligo. Quapropter legem quidem non reprehendo, quae tales permittit interfici, sed quo pacto istos defendam qui interfiras, quos reos nulla lex tenet. Ctasse, sed earum legum quae apparent, et ab hominibus leguntur: nam nescio utrum non aliqua vehementiore ac secretissima lege teneantur, si nihil rerum est quod non administret divina providentia. Quomodo enim apud eam sunt isti peccato liberi, qui pro iis rebus quas contemni oportet, humana caede polluti sunt? Videtur ergo mihi et legem istam, quae populo regendo scribitur, recte ista permittere, et divinam providentiam vindicare. Ea ta possunt per hominem regi. Illae vero culpae alias poenas aptas habent, a quibus sola mihi videtur posse liberare sapientia. A. Laudo et probo istam, quamvis inchoatam minusque perfectam, tamen fidentem et sublimia quaedam petentem distinctionem tuam. Videtur enim tibi lex ista, quae regendis civitatibus fer
Abbreviated transcription (Latin):
UEt mea ista sententia ẽ. S qm̃ res ardua
ẽ: neq nc̃ oportune quȩxit᷑ ut ad intelligẽ¬
tiã ueniat: qͣnꝗͣ robustissima teneat᷑ fide
integra nobis sit huiꝰ qͣstionis diligens ⁊ cau-¬
q illa natura sit quã menti uirtute pol¬
lenti fas ẽ excelłe. iniustã eẽ nullo mͦ posse.
Qrͣ ne ista qͥdẽ tãetsi habeat potestatẽ coget
mentẽ seruire libidini. Elstuc ꝓrsus
nemo ẽ: qͥ ñ sine ulla cunctatione fatea¬
t᷑. u Ergo relinqͥtur. ut quĩ regnanti cõ
potiq uirtutis qͥcqͥo par aut p̃latũ est:

Expanded text:
Et mea ista sententia est. Sed quoniam res ardua est, neque nunc opportune quaeritur, ut ad intelligentiam veniat, quanquam robustissima teneatur fide, integra nobis sit hujus quaestionis, diligens et caumque illa natura sit, quam menti virtute pollenti fas est excellere, injustam esse nullo modo posse. Quare ne ista quidem, tametsi habeat potestatem, coget mentem servire libidini. E. Istud nemo est qui non sine ulla cunctatione fateatur. A. Ergo relinquitur ut quoniam regnanti menti compotique virtutis, quidquid par aut praelatum est,
Abbreviated transcription (Latin):
sũ. C. de utͦq scire cupio. u. At si dm̃ bonũ
eẽ nosti ł credis. neq st alit̾ fas ẽ: male
ñ fac̃. Rursꝰ si dnĩ iustũ fatem᷑. nã ⁊ hoc
negare sacͥlegũ est: ut bonis p̃ima ita
supplicia malis tͥbuit. que utiq supplicia
pacientib mala st̃. Euãobrẽ si nemo unu¬
ste penas luit. qd neceẽ ẽ credamꝰ. qͣndoqͥ¬

Expanded text:
m bonum esse nosti vel credis, neque enim aliter fas est, male non facit: rursus, si Deum justum fatemur, nam et hoc negare sacrilegum est, ut bonis praemia, ita supplicia malis tribuit; quae utique supplicia patientibus mala sunt. Quamobrem si nemo injuste poenas luit, quod necesse
Abbreviated transcription (Latin):
t os. ꝓpt̾ eos qͥppe disputatio illa suscep¬
ta est: qͥ negant ex libero uoluntatis arbi¬
trio mali originẽ duci.⁊ dm̃ si ita est cre¬
atorẽ omĩum naturar̃ culpandũ ẽẽ ꝯtñ¬
dunt. Et modo uolentes serłm sue impie¬
tatis errorẽ manichei it sunt immutabi
lẽ quandã ⁊ dõ coȩt̾nã introduc̾e nat᷑am
mali. De gr̃a uͦdi qua suos electos sic p̃de¬
stinauit ut eoꝵ qͥ iã in eis utunt᷑ lib̾o ar¬
hitͥo ipse ⁊̃ p̃pararet uoluntates. nichil in
moratio fieret. transeunt̾ cõmemorata
re unde redeat᷑ ad pͥstiuũ. ł ad maiꝰ ꝑue¬
niat᷑ bonũ. Quaꝑꝑ noui heretici pelagiani
qͥ lib̃um sic assert̃ uoluntatis arbitͥum
ut gre dĩ ñ relinquant locũ. qñqͥd em eã
scd̃m merita nr̃a dari assert̃. ñ se extollãt
qͣsi eoꝵ egerĩ causam. qr multa in his libriͤ
dixi ꝓ lib̾o arbito quȩ illiꝰ disputationis
causa poscebat. Dixi qͥdẽ in pͥmo libro
malefacta iusticia dĩ uindicari. & ad¬

Expanded text:
propter eos quippe disputatio illa suscepta est, qui negant ex libero uoluntatis arbitrio mali originem duci et deum, si ita est, creatorem omnium naturarum culpandum esse contendunt, eo modo uolentes secundum suae inpietatis errorem — Manichei enim slem quamdam et Deo coaeternam introducere naturam mali. De gratia vero Dei, qua suos electos sic praedestinavit, ut eorum qui jam in eis utuntur libero arbitrio, ipse etiam praeparet voluntates, nihil in moratio fieret, transeunter commemoratare unde redeatur ad pristinum, vel ad majus perveniatur bonum. Quapropter novi haeretici Pelagiani, qui liberum sic asserunt voluntatis arbitrium, ut gratiae Dei non relinquant locum, quandoquidem eam secundum merita nostra dari asserunt, non se extollant, quasi eorum egerim causam; quia multa in his libris dixi pro libero arbitrio, quae illius disputationis causa poscebat. Dixi quippe in libro primo, malefacta justitia Dei vindicari; et ad
Abbreviated transcription (Latin):
bono feͬri pot̾. Non enĩ si qͥs uerbi causa
tirannicã potestatẽ nactꝰ. ab aliqͦ cui
hoc conducit p̃ciũ accipiat ut statuat
ntilli licere ł ad conuigiũ feminã raꝑe
ꝓpt̾ea mala lex erit: qͥa ile inuistꝰ atq
corruptꝰ banc tulit. Pot̃ gͦ illi legi quȩ
tuendoꝵ ciuiũ causa uĩ hostilẽ eadẽ
ui repelli iubet: sine libidine obtẽꝑari.
Et de omĩb ministris qͥ iure atq ordine
potestatib qͥbq subiecti st̃: id dici pot̃.
s illi homines lege inculpata. qͦmͦ incul¬
pati queant eẽ non uidõ. Non it eos lex
cogit occide: s relinqͥt in potestate: Libe¬
rũ eis itaq ẽ neminẽ necare: ꝓ his reb
qͣs inuiti posst̃ amitt̾e. ⁊ ob hoc amare
ñ debent. de uita enĩ fortasse cupiã sit
dcibiũ. utr̃ anime nullo pacto auferat᷑:
dũ hoc corpꝰ int̾imit᷑. S si auferri pot̃ con¬
tẽpnenda ẽ. siñ pot̃: nichil metuendũ.

Expanded text:
bono ferri potest. Non enim si quis, verbi causa, bono ferri potest. Non enim si quis, verbi causa, tyrannicam potestatem nactus, ab aliquo cui hoc conducit, pretium accipiat, ut statuat nulli licere vel ad conjugium feminam rapere, propterea mala lex erit, quia ille injustus atque corruptus hanc tulit. Potest ergo illi legi quae tuendorum civium causa vim hostilem eadem vi repelli jubet, sine libidine obtemperari: et de omnibus ministris, qui jure atque ordine potestatibus quibusque subjecti sunt, id dici potest. Sed illi homines lege inculpata, quomodo inculpati queant esse, non video: non enim lex eos cogit occidere, sed relinquit in potestate. Liberum eis itaque est neminem necare pro iis rebus quas inviti possunt amittere, et ob hoc amare non debent. De vita enim fortasse cuipiam sit dubium, utrum animae nullo pacto a uferatur, dum hoc corpus interimitur: sed si auferri potest, contemnenda est; si non potest, nihil metuendum.
Abbreviated transcription (Latin):
qua cede si temꝑauerit: ab imꝑatore penã
luit. Num istas leges iniustas ł pociꝰ nullas.
auȩ iusta ñ fuerit. Coregem qͥde satis iudo
ẽẽ munitã cont̾ huiꝰcemodi accusationẽ.
quȩ in eo ppło quẽ regit minorib male¬
factis ne maiora cõmitterent᷑ dedit li¬
centiã. Multo est enĩ mitiꝰ eũ qͥ aliene
uite insidiatur. quã eũ qͥ suã tuet᷑ occi¬
di. Et multo ẽ iminaniꝰ inuitũ homi¬
fert᷑ ab eo cui inferre conat̾ it̾imi. lã
uͦ miles in hoste intficiendo minist ẽ
legis q̃r officiũ suũ facile nulla libidine
ĩpleuit. Porro ipsa lex quȩ tuendi popłi
causa lata ẽ: nulliꝰ libidinis argui pot̾.
Siqͥdẽ ile qͥ tulit si dĩ uissu tulit id÷ qd
p̃ceͥpit ȩt̾na iusticia: exꝑs omĩno libidinis
id ag̾e potuit. Si aũ ille cũ aliqͣ libidine
hoc statuit. ñ ex eo fit ut ei legi cũ libidi¬
ne optẽꝑare neceẽ sit. ꝙ. bona lex ⁊ a ñ

Expanded text:
qua caede si temperaverit, ab imperatore poenas qua caede si temperaverit, ab imperatore poenas luit. Num istas leges injustas, vel potius nullas quae justa non fuerit. 12. E. Legem quidem satis video esse munitam contra hujuscemodi accusationem, quae in eo populo quem regit, minoribus malefactis ne majora committerentur, dedit licentiam. Multo est enim mitius eum qui alienae vitae insidiatur, quam eum qui suam tuetur, occidi. Et multo est immanius invitum homifertur, ab eo cui inferre conatur, interimi. Jam vero miles in hoste interficiendo minister est legis; quare officium suum facile nulla libidine implevit. Porro ipsa lex, quae tuendi populi causa lata est, nullius libidinis argui potest. Siquidem ille qui tulit, si Dei jussu tulit, id est quod praecepit aeterna justitia, expers omnino libidinis id agere potuit: si autem ille cum aliqua libidine hoc statuit, non ex eo fit ut ei legi cum libidine obtemperare necesse sit; quia bona lex et a non
Abbreviated transcription (Latin):
cognouisse qͥo sit etiã illaue culpabilis cu¬
piditas quȩ libido noiãt᷑. ionq quã eẽ iã ap¬
paret ear̃ rer̃ amorẽ.  qͣs pot̃ qͥsq in¬
cet. utr̃ etiã in sacrilegiis libido onẽtur.
quȩ uidemꝰ plura suꝑsticione cõmita. e hi¬
de ne p̃proꝑũ sit. Pus enĩ michi discutien dũ
uidet᷑. utr̃ ł hostͥes ieruens ł insidiator sica¬
riꝰ siue ꝓuita. siue ꝓ libertate siue ꝓ pudi¬
cicia. sine ulla int̾ficiat᷑ libidine. Qͦmodo
possũ arbitrari carere istos libidine. qui ꝓ
his reb digladiant᷑ quas posst̃ amitt̾e inuitiͤ
Aut si ñ possunt. qͥo opus est ꝓ his usq ad
hominis necẽ ꝓgredi ͦ Non gͦ lex iusta est
que dat potestatẽ ł uatori ut latronẽ ne
ab eo ipse occidatur occidat: ł ciupiã uiro
ł feminȩ ut uolent̾ sibi stupratorẽ irruẽ¬
tẽ ante ulatũ stupr̃ si possit interunat. Nã
militi etiã iubetur lege: ut hostẽ necet. A

Expanded text:
cognovisse quid sit etiam illa culpabilis cucognovisse quid sit etiam illa culpabilis cupiditas, quae libido nominatur. Quam esse jam apparet earum rerum amorem, quas potest quisque incet, utrum etiam in sacrilegiis libido dominetur, quae videmus plura superstitione committi. A. Vide ne praeproperum sit: prius enim mihi discutiendum videtur utrum vel hostis irruens, vel insidiator sicarius, sive pro vita, sive pro libertate, sive pro pudicitia, sine ulla interficiatur libidine. E. Quomodo possum arbitrari carere istos libidine, qui pro iis rebus digladiantur, quas possunt amittere inviti: aut si non possunt, quid opus est pro his usque ad hominis necem progredi? A. Non ergo lex justa est, quae dat potestatem vel viatori ut latronem, ne ab eo ipse occidatur, occidat; vel cuipiam viro aut feminae ut violenter sibi stupratorem irruentem ante illatum stuprum, si possit, interimat. Nam militi etiam jubetur lege, ut hostem necet: a
Abbreviated transcription (Latin):
U Nullo modo ꝑperã punit. qͣndoqͥdẽ punit
eũ qͥ uolens ⁊ sciens dominũ necat. qd nullꝰ il¬
laꝵ. C Et qͥo : recordaris te paulo ante dixis¬
se in om̃ĩ facto malo libidinẽ dominari. ⁊ eo
ipso malũ eẽ:a Recordor sane. C Qͥoͥ uid̃. ñ¬
ne idẽ tu concessisti eũ qͥ cupit sim metu ui¬
uere. ñ habere malã cupiditatẽ: Et hoc re¬
cordor. C Cũ gͦ ista cupiditate a seruo dñs in
fiunt. Ulam mͥ uidet᷑ iniuria iste dãpna¬
ri. Qd̃ qͥdẽ ñ auderẽ dic̾e. si alio haberẽ qd
dic̾em. C Ita ne ẽ : pͥus tͥ ꝑsuasisti tm̃ scelꝰ¬
puntũ oportere eẽ : quã considerares utr̃
ille seruus ꝑꝑ saciandas libidines suas. metu
do amorẽ ab his rebꝰ quȩ sine amittendi ꝑi¬
culo nequeunt haberi. Mali aũ ut his fru¬
endis cũ securitate incubent: remouere
ĩpedim̃ta conant᷑. ⁊ ꝓpterea facinorosã
sceleratã q uitã quȩ mors meliꝰ uocat᷑ ger̃t̃.
U Resipisco ⁊ admodũ gaudeo: tã me plane

Expanded text:
peram punit, quandoquidem punit eum qui volens et sciens dominum necat, quod nullus istorum. A. Ecquid, recordaris te paulo ante dixisse, in omni facto malo libidinem dominari, et eo ipso malum esse? E. Recordor sane. A. Quid? illud nonne idem tu concessisti, eum qui cupit sine metu vivere, non habere malam cupiditatem? E. Et hoc recordor. A. Cum ergo ista cupiditate a servo dominus fiunt. E. Jam mihi videtur injuria iste damnari: quod quidem non auderem dicere, si aliud haberem quod dicerem. A. Itane prius tibi persuasisti t oportere, quam considerares utrum ille servus propter satiandas libidines suas metu do amorem ab iis rebus, quae sine amittendi periculo nequeunt haberi; mali autem ut his fruendis cum securitate incubent, removere impedimenta conantur, et propterea facinorosam sceleratamque vitam, quae mors melius vocatur, gerunt. E. Resipisco, et admodum gaudeo jam me plane
Abbreviated transcription (Latin):
Vñ gͦ ab hoiẽ fiunt si ñ discunt᷑: ⁊ Eo for¬
tasse qd̃ se a disciplia id ⁊ a discendo aũ¬
tit atq abalienat. S siuie hoc siue aliqͥd
alio sit. illd̃ c̾ce manifestũ ẽ qm̃ disciplina
bonũ ẽ. ⁊ a discendo dicta ẽ disciplina. ma¬
la disci oĩno ñ posse. Si it discunt᷑: discipli¬
na ꝯtinent᷑. atq ita disciplina ñ erit bo¬
nũ. Bonũ ẽ aũ÷ ut ipse ꝯcedis. Nonͥ gͥ dis¬
cunt᷑ mala. ⁊ frustra illũ a qͦ male fac̾e
discimꝰ: q̃ris. Aut si discunt᷑ mala. uitan¬
da ñ facienda discunt᷑. Ex qͦ malefac̾e ni¬
chil ẽ: nͥ a disciplina deiuare. Prorsꝰ
ego duas eẽ disciplinas puto. Unã ꝑ quã

Expanded text:
ergo ab homine fiunt si non discuntur? A. Eo fortasse quod se a disciplina, id est a discendo avertit atque abalienat: sed sive hoc, sive aliud aliquid sit, illud certe manifestum est, quoniam disciplina bonum est, et a discendo dicta est disciplina, mala disci omnino non posse. Si enim discuntur, disciplina continentur, atque ita disciplina non erit bonum; bonum est autem, ut ipse concedis: non igitur discuntur mala, et frustra illum a quo male facere discimus, quaeris; aut si discuntur mala, vitanda non facienda discuntur. Ex quo male facere nihil est, nisi a disciplina deviare. 3. E. Prorsus ego duas disciplinas esse puto; unam
Abbreviated transcription (Latin):
tas qͣm patit᷑ oĩs hõ ab exordio natiuitatiᷤ
suȩ. nec ab isto malo qͥsꝗͣ nisi gr̾a dĩ lib̾at᷑.
Quã miseriã pelagiani nolunt ex iusta dã¬
pnatione descende. negantes originale
peccatũ. Quamus ignorantia ⁊ difficultaᷤᷤ.¬
ĩ si eẽnt hoĩs pͥmordia nat᷑alia. nec sic
nicheos habenda ẽ: qͥ ñ accipiunt scͥpt᷑aᷤᷤ
scãs uetis instrum̃ti. in qͥb peccatũ origi¬
nale narrat᷑. Et qͥcqͥo inde in litt̾is apliciᷤ
legit᷑. detestabili impud entia ĩmissũ fu¬
isse ꝯtendunt a corruptorib scͥpturar̃.
tanꝗͣ ñ fuerit ab apłis dictu. Contͣ pe¬
lagianos aũ hoc defendendũ ẽ. qd utͣ¬
q scͥpt᷑a cõmendat. qͣm se acciꝑe ꝓfitent᷑.
Hoc opꝰ sic incipit. Dic mͥ q̃so te. utr̃ dĩ ñ

Expanded text:
is homo ab exordio natiuitatis suae, nec ab isto malo quisquam nisi dei gratia liberatur. quam miseriam Pelagiani nolunt ex iusta damnatione descendere negantes originale peccatum, quamuis, ignorantia et difficultas etiamsi essent hominis primordia naturalia, nec sic nicheos habenda est, qui non accipiunt scripturas sanctas ueteris instrumenti, in quibus peccatum originale narratur, et quidquid inde in litteris apostolicis legitur, detestabili inpudentia inmissum fuisse contendunt a corruptoribus scripturarum, tamquam non fuerit ab apostolis dictum. contra Pelagianos autem hoc defendendum est, quod utraque scriptura commendat, quam se accipere profitentur. Hoc opus sic incipit: Dic mihi, quaeso te, utrum deus non
Abbreviated transcription (Latin):
fac̾e: dic mͥ unde malefaciamꝰ. C Ram
q̃stionẽ moues quȩ me admodũ adoles¬
centẽ uehem̃ter excuit. ⁊ fatigatũ in he-¬
reticos impulit atq deiecit. Qͦ casu ita sũ
afflictꝰ: ⁊ tantis obrutꝰ ac̾ius inaniũ fabu¬
larũ. ut nͥ mͥ amor inueniendi ue sͥ ri opẽ
diuinã impetrauisset. emerg̾e inde atq
in ipsã pͥmã querendi libertatẽ respirare
ñ possẽ. Et qm̃ mec̃ sedulo actũ est. ut il¬
la q̃stione liberarer. eo tecũ agã ordine quẽ
secutꝰ euasi. Aderit it ds.⁊ nos intellige̾ qd̾
credimꝰ faciet. ꝑscriptũ it ꝑ ꝓpħam gradũ¬

Expanded text:
male faciamus. A. Eam quaestionem moves, quae me admodum adolescentem vehementer exercuit, et fatigatum in haereticos impulit, atque dejecit. Quo casu ita sum afflictus, et tantis obrutus acervis inanium fabularum, ut nisi mihi amor inveniendi veri opem divinam impetravisset, emergere inde, atque in ipsam primam quaerendi libertatem respirare non possem. Et quoniam mecum sedulo actum est, ut ista quaestione liberarer, eo tecum agam ordine quem secutus evasi. Aderit enim Deus, et nos intelligere quod credidimus, faciet. Praescriptum
Abbreviated transcription (Latin):
ñ it nulio auctore fieri posset. Si aũ q̃ris
qͥsnã iste sit: dici ñ pot̾. Non it unꝰ alqͥs ẽ :
s qͥsq malus sui malefacti auctor ẽ. Uñ si
dubitas: ilio attende qd supͣoictũ ẽ. male¬
facta iusticia dĩ uindicari. Non it iuste
uindicarent᷑: nͥ fierent uoluntate. C Ne
scio utr̃ qͥsꝗͣ peccet qͥ ñ didic̾it. Qd̾ si uer̃ ẽ:
qͥsnã ille sit a qͦ peccari didic̾imꝰ inqͥro. u Ali¬
qͥd boni existimas eẽ disciplina:C Es au-
deat dicẽ malũ eẽ disciplinã: Qͥd si nec
bonũ nec malũ ẽ: c̃ mͥ bonũ uidet᷑. A Be¬
ne sane. Siqͥd ẽ scientia ꝑ uiã dat᷑ aut exci-¬
tu alit̾ putasͦ C Ego ꝑ disciplinã ñ nͥ bo

Expanded text:
non enim nullo auctore fieri posset. Si autem quaeris quisnam iste sit, dici non potest: non enim unus aliquis est, sed quisque malus sui malefacti auctor est. Unde si dubitas, illud attende quod supra dictum est, malefacta justitia Dei vindicari. Non enim juste vindicarentur, nisi fiequam peccet, qui non didicerit: quod si verum est, quisnam sit ille a quo peccare didicerimus, inquiro. A. Aliquid boni existimas esse disciplinam? E. Quis audeat dicere malum esse disciplinam? A. Quid, si nec bonum nec malum est? E. Mihi bonum videtur. A. Bene sane; siquidem scientia per illam datur aut exciam ali
Abbreviated transcription (Latin):
usꝰ lib̾e uoluntatis. quȩ uirtꝰ ẽ: ⁊ in mag¬
nis numãt᷑ bonis. Deinde dictũ ẽ ex qͣ mi.¬
seria peccantibꝰ iustissime inflicta lib̾et
dĩ grã. q. sponte hõ io÷ ubero arbitͥo cadẽ
potuit ñ ⁊̃ surg̃e. Ad qͣm miseriã iustȩ oã¬

Expanded text:
usus liberae uoluntatis, quae uirtus est et in magusus liberae uoluntatis, quae uirtus est et in magnis numeratur bonis. deinde dictum est, ex qua miseria peccantibus iustissime inflicta liberet dei gratia, quia sponte homo, id est libero arbitrio, cadere potuit, non etiam surgere. ad quam miseriam iust
Abbreviated transcription (Latin):
uito tanꝗͣ inualidiori. ł t̾rendo ł contͣbando
ut hoĩem iniusta pęna cruciaret. Relinqͥ¬
t̃ gͦ ut hȩc pena iusta de dãpnatione hoĩs
ueniat. Et alio loco. Aꝓpbare inꝗͣ falsa ꝓ
ueris ut erret inuitꝰ. ⁊ resistente atq tor¬
qͣnte dolore carnalis uincłi ñ posse a libi¬
dinosis oꝑibꝰ temꝑare. ñ ẽ nat᷑a instituti ho¬
minis s pena dãpnati. Cũ aũ de uia uolũ¬
tate recte faciendi loqͥmur. de illa scilicet
pelagiana heresis extitisset d isputauimꝰ.
uelut iã ꝯtͣ illos disputaremꝰ. Cũ it oiã bo¬
na dic̾ent᷑ ex dõ id ÷ ⁊ magna ⁊ media ⁊ mi¬
nima. in mediis qͥd ẽ bonis inuenit᷑ liberũ
uoluntatis arbitͥum. qr ⁊ male illo uti
possumꝰ. s tñ tale ẽ ut sine illo uiuẽ recte
neq̃amꝰ. Honꝰ aũ usꝰ eiꝰ iã uirtꝰ ẽ. q̃ in ma¬
gnis repꝑit᷑ bonis. qͥb male uti nuliꝰ pot̃.
Et q oiã bona sic̃ dictũ ẽ ⁊ magna ⁊ media

Expanded text:
 conturbando, ut hominem iniusta poena cruciaret. relinquitur ergo, ut haec poena iusta de damnatione hominis ueniat. et alio loco: adprobare, inquam, falsa pro ueris, ut erret inuitus, et resistente atque torquente dolore carnalis uinculi non posse a libidinosis operibus temperare non est natura instituti hominis, sed poena damnati. cum autem de uoluntate recta faciendi loquimur, de illa scilicet, Pelagiana heresis extitisset, sic disputauimus, uelut iam contra illos disputaremus. cum enim bona dicerentur ex deo, id est et magna et media et minima, in mediis quidem bonis inuenitur liberum uoluntatis arbitrium, quia et male illo uti possumus; sed tamen tale est, ut sine illo recte uiuere nequeamus. bonus autem usus eius iam uirtus est, quae in magnis agna et media
Abbreviated transcription (Latin):
dia bona st̃. Hirtutibꝰ nemo male utit᷑. Cȩt̾is
aũ bonis idẽ mediis ⁊ minimis. ñ solũ bñ s
ñ male qͥsq uti pot̃. E ido uirtute nemo
utendo male utit᷑. Er̃ habundantia ⁊ ma¬
gnitudo bonitatis dĩ. ñ solũ magna. s ⁊
media ⁊ minima bona eẽ p̃stitit. Magis lau¬
danda ẽ bonitas eiꝰ in magnis: qͣm in medus.
⁊ mag̃ in meduis qͣni in minimis his bonis.
s magis in omĩbꝰ. qͣm si ñ omiã tͥbuisset. &
auo loco. Tu tm̃ inqͣm pietatẽ inconcussa
tene. ut nullũ tͥ bonũ ł sentienti ł intell¬
genti ł qͦꝯ modo cogitanti occurrat. qd̵ ni
in libro t̾cio cũ dixissem illd. qͦ ⁊ pelagiuĩ de
meis opꝰculis usũ fuisse cõmemoraui. qͥs it
peccat in eo qd̾ nullo modo caueri pot̃. pec

Expanded text:
mo male utitur, ceteris autem bonis, id est mediis et minimis, non solum bene sed etiam male quisque uti potest. et ideo uirtute nemo utendo male utitur. quare abundantia et magnitudo bonitatis dei non solum magna sed etiam media et minima bona esse praestitit. magis laudanda est bonitas eius in magnis quam in mediis et magis in mediis quam in minimis his bonis, sed magis in omnibus, quam si non omnia tribuisset. et in alio loco: tu tantum, inquam, pietatem inconcussam tene, ut nullum tibi bonum uel sentienti uel intellegenti uel quoquo modo cogitanti occurrat, quod non in libro tertio, cum dixissem illud, quod et Pelagium de meis opusculis usum fuisse commemoraui: quis enim peccat in eo, quod nullo modo caue