comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
um. Pat̾ eñi non uidicat quẽquã:
sedomne iudiciũ dedit filio Minis¬
trum. ĩtelligo angelum. Et ange¬
uosac mortuos. Carcerẽ: intelligo
penas uidelicet tenebraꝵ quas ali¬
oloco ext̾iores uocat. Crẽdo ꝓpt̾ea. ꝙ
ĩtrinsecus sit ĩ ip̃a mente. uł etiam
siquid secretius cogitari potest:
gaudiũ diuinoꝵ p̾mioꝵ. De quo
d̃r seruo bñ merito. Intra ĩgaudiũ
dñi tui. Quẽ admõdũ etiam ĩhac or-¬
dinatõe rei publice. uł a secretario.¬
uł a p̾torio iudicis extͣ mittitur. qͥ
ĩ carcerẽ truditur: De soluendo aũt
nouissimo quadrante. pot̾ non ab¬
surde ĩtelligi. aut pro eopositũ qd̃
nich telinquit᷑ in punitũ. sicut lo¬
quentes etiã dicimus usq ad fecem.
actum ut nicħ relinqueret᷑ uł ut
signifi carent᷑ nomine qͣdrantis no¬
ussimi. t̾rena pecc̃a. Quarta enun
pars distinctoꝵ m̾̃broꝵ huiꝰmundi
et ea nouissima t̾ra ĩuenit᷑ ut ĩcipi¬
as a celo. scd̃m aerem numeres: aꝙͣ

Expanded text:
stum: Pater non judicat quemquam, sed omne judicium dedit Filio . Ministrum intelligo angelum. Et angeandos vivos et mortuos. Carcerem intelligo poenas videlicet tenebrarum, quas alio loco exteriores vocat. Credo propterea quod intrinsecus sit in ipsa mente, vel etiam si quid secretius cogitari potest gaudium divinorum praemiorum. De quo dicitur servo bene merito: Intra in gaudium Domini tui . Quemadmodum etiam et in hac ordinatione reipublicae vel a secretariovel a praetorio judicis extra mittitur qui in carcerem truditur. 30. De solvendo autem novissimo quadrante, potest non absurde intelligi aut pro eo positum quod nihil relinquitur impunitum; sicut loquentes etiam dicimus, Usque ad faecem, actum, ut nihil relinqueretur: vel ut significarentur nomine quadrantis novissimi, terrena peccata. Quarta enim pars distinctorum membrorum hujus mundi, et ea novissima, terra invenitur, ut incipias a coelo, secundum aerem numeres, aquam
Abbreviated transcription (Latin):
audiat᷑. Qui irascitur ĩquit fũ
suo sine causa. reus erit iudicio
In scd̾ouero cũ ait. qui aũt dyterit
fũ suo racha. subaudit᷑ sine causa
et ita iungitur reus erit concili¬
o. Iam int̾cioubi ait. qui aũt dixe¬
rit fatue: duo subaudiunt᷑: ⁊ fr̃ĩ
suo. ⁊ sine causa. Hoc est. unde defẽ¬
ditur qd̃ apłs galathas uocat stul¬
tos quos etiam fr̃es nominat. Non
enim id fecit sine causa. Ideo autẽ
hic fr̃ subaudiendus est: quia de i¬
nimico postea dr̃. quomͦ etiam ip̃e
tractandus sit maiore iusticia. De¬

Expanded text:
audiatur: Qui irascitur, inquit, fratri audiatur: Qui irascitur, inquit, fratri suo sine causa, reus erit judicio. In secunda vero cum ait, Qui autem dixerit fratri suo, Racha, subauditur, sine causa, et ita jungitur, reus erit concilio. Jam in tertia ubi ait, Qui autem dixerit, Fatue, duo subaudiuntur, et fratri suo, et sine causa. Hoc est unde defenditur, quod Apostolus Galatas vocat stultos , quos etiam fratres nominat: non enim id facit sine causa. Ideo autem hic frater subaudiendus est, quia de inimico postea dicitur quomodo etiam ipse tractandus sit majore justitia.
Abbreviated transcription (Latin):
um: nec dampnãti penã sicut conci¬
lium. Ingehenna quippe certa ẽ
et dampnatõ. ⁊ pena dampnatii
dentur ergo aliqui gradus ĩ pecc̃is
et ĩ reatu. N quib modis ĩuisibi¬
lit̾ exhibe̾ant᷑ pene meritis aĩarum.
quis pot̾ dicere: Audiendũ est itaq.
qͣntum int̾ sit int̾ iusticiam pha¬
u̾bo irrogare cõuiciũ. Ibi eccisio reũ
fac̃iuditõ. hic aũ ira facit reũ iudi¬
cio. Qd̃ trium illoꝵ pecc̃oꝵ leuissi¬
mum est: quia illi questionẽ hocoi¬
cidii int̾ hoĩes agitabant: hic autẽ
oĩa diuino iudicio dimittũtur: u¬
bi finis dampnatoꝵ ẽ gehenna ignis.
Quis qͥs aũt dixerit qd̃ grauiori sup¬
plicio ĩ maiore iusticia punitur ho-¬
micidiũ. si gehenna ignis punitur
conuiciũ. cogit intelligi eẽ differẽ¬
tias gebennaꝵ. Sane ĩ trib istis
sententiis subauditõ u̾boꝵ intuẽ¬
da est. Habet eñi pͥma sententia
oĩa u̾ba necessaria. ut nich̾ sub¬

Expanded text:
um; nec damnati poenam, sicut concium; nec damnati poenam, sicut concilium; in gehenna quippe ignis certa est et damnatio et poena damnati. Videntur ergo aliqui gradus in peccatis et in reatu: sed quibus modis invisibiliter exhibeantur meritis animarum, quis potest dicere? Audiendum est itaque quantum intersit inter justitiam Phaverbo irrogare convicium, ibi occisio reum facit judicio, hic autem ira facit reum judicio, quod trium illorum peccatorum levissimum est: quia illic quaestionem homicidii inter homines agitabant; hic autem omnia divino judicio dimittuntur, ubi finis damnatorum est gehenna ignis. Quisquis autem dixerit quod graviore supplicio in majore justitia punitur homicidium, si gehenna ignis punitur convicium, cogit intelligi esse differentias gehennarum. 25. Sane in tribus istis sententiis subauditio verborum intuenda est. Habet enim prima sententia omnia verba necessaria, ut nihil sub
Abbreviated transcription (Latin):
nantis audiat᷑ sed. ⁊̃ u̾bum quoiam
certã euis uituꝑatõem ĩ quem ꝓfert᷑
designet ⁊ notet: quis dubitet ãpliꝰ
hoc ẽẽ qͣm si solus ĩdignatõis sonus
ederetur: Itaq ĩ pͥmo unu est: id est i¬
ra sola. In scd̾o duo ira ⁊ uox. que i¬
ram significat Int̾ciotria: idest ira
et uox que rram significat: ⁊ ĩuoce
ip̃a certe uituꝑatõis exp̃ssio. Uide nũc
etiam tres teatusz iudicii concilii. et
gehenne ignis. Nam ĩuuidicio. adhuc
locus defensioni datur In concilio aũt¬
quãqͣm ⁊ uidiciũ esse soleat. tamẽ
quia int̾esse aliquid hoc loco fateri co¬
git ip̃a distinctio. uidetur ad concili¬
um ꝑtinere sententie ꝓlatio: qͣndoñ
iam cum ip̃o reo agitur utrũ dãp¬
nandus sit: sed inter se qui iudi¬
cant conferũt quo supplicio dãp¬
nari oporteat. quẽ constat ẽẽ dãp¬
uandũ. Gehenna u̾o ignis nec dãp¬
natõem habet dubiam. sicut iudici¬

Expanded text:
nantis audiatur, sed etiam verbum quod jam nantis audiatur, sed etiam verbum quod jam certam ejus vituperationem in quem profertur designet et notet, quis dubitet amplius hoc esse quam si solus indignationis sonus ederetur? Itaque in primo unum est, id est, ira sola, in secundo duo, ira et vox quae iram significat, in tertio tria, id est, ira et vox quae iram significet, et in voce ipsa certae vituperationis expressio. Vide nunc etiam tres reatus, judicii, consilii, et gehennc defensioni datur locus: in concilio autquam et judicium esse soleat, tamen quia interesse aliquid hoc loco fateri cogit ipsa distinctio, videtur ad concilium pertinere sententiae prolatio; quando non jam cum ipso reo agitur, utrum damnandus sit, sed inter se qui judicant conferunt quo supplicio damnari oporteat quem constat esse damnandum: gehenna vero ignis, nec damnationem habet dubiam, sicut judici
Abbreviated transcription (Latin):
p̾tatõem. ꝓbabilĩ etgo est qd audi¬
ui a quodã hebreo cum int̾rogassem.
Dixit eĩ ẽ uocem ũ significantẽ a¬
liquid sed ĩdignantis aĩmi mo¬
tum expͥmentẽ. Has int̾iectõnes gra¬
matici uocant particulas oratõis. sig¬
nificantes cõmoti animi affectũ. ue¬
lud cũ dicit᷑ a dolente heu. uł ab irascẽ¬
te hemQue uoces quarũcũq liugua¬
rũ sunt ꝓpriez nec ĩ aliam linguam
facile transferũtur. Que causa utiq co¬
egit tam grecũ int̾pretẽ qͣm latinũ. uo¬
cem ip̃am ponere: cum quomͦ eam int̾¬
p̾taretur ñ inueniret. Gradus itaq st̃
ĩ istis pecc̃is ut pͥmo quisq irascat᷑.
et eum motũ retineat corde conceptũ¬
Iam si extorserit uocem ĩdignantis
ip̃a cõmotio ñ significantẽ aliquid.
sed illũ animi motũ ip̃a eruptõne
testantẽ. qua feriat᷑ ille cui irasciturr.
plus est utiq qͣm si surgens ira silẽ¬
tio p̾meret᷑. si u̾o non solũ uox ĩdig¬

Expanded text:
sitatum. Probabilius est ergo quod audivi a quodam Hebraeo, cum id interrogassem: dixit enim esse vocem non significantem aliquid, sed indignantis animi motum exprimentem. Has interjectiones grammatici vocant particulas orationis significantes commoti animi affectum: velut cum dicitur a dolente, Heu; vel ab irascente, Hem. Quae voces quarumque linguarum sunt facile transferuntur; quae causa utique coegit tam Graecum interpretem, quam Latinum vocem ipsam ponere, cum quomodo eam interpretaretur, non inveniret. Gradus itaque sunt in istis peccatis, ut primo quisque irascatur, et eum motum retineat corde conceptujam si extorserit vocem indignantis ipsa commotio non significantem aliquid, sed illum animi motum, ipsa eruptione testantem qua feriatur ille cui irascitur: plus est utique quam si surgens ira silentio premeretur. Si vero non solum vox indig
Abbreviated transcription (Latin):
git querere diligentius quid dixit
oculũ. in qua questione nicħ mͥ oc¬
currit congruentiꝰ. qͣm dilectissimũ
amicũ. Nam hoc est utiq qđ̃ m̃brũ
recte possumꝰ appellare. qd̃ uelhemen¬
ter diligimus. Et hũc ꝯsiliariũ qr
oculus. ẽ tanqͣm demonstrãs iter: et
ĩ reb diuinis. quia dexter est: ut simᷤ¬
ter sit dilectus quidẽ consiliariꝰ. sed
ĩ reb t̾renis ad necessitatẽ corporis
ꝑtinentib. De quo scandalizante su¬
perfluũ erat dicere. qͣndo quidẽ nec dex¬
ter oparcendum sit Inreb aũt diui¬
nis consiliarius scãdalizans est: si ĩ a¬
liquã ꝑnitiosã heresim nõie religio¬
nis atq doctrine conat᷑ inducere. Er¬
go ⁊ dext̾a manus accipiat᷑ dilectus
aduitor: ⁊ minist ĩ diuinis oꝑibus
Nam quẽadmodũ i ocło contẽpla-¬
tio: sic ĩmanu oꝑatio recte ĩtelligi¬
tur: ut sinistra manus ĩtelligatur.
ĩ oꝑib: que huic uite ⁊ corpori neces

Expanded text:
git quaerere diligentius quid dixerit oculum. In qua quaestione nihil mihi occurrit congruentius, quam dilectissimum amicum; nam hoc est utique quod membrum recte possumus appellare, quod vehementer diligimus: et hunc consiliarium; quia oculus est, tanquam demonstrans iter; et in rebus divinis, quia dexter est: ut sinister sit dilectus quidem consiliarius, sed in rebus terrenis, ad necessitatem corporis pertinentibus; de quo scandalizante superfluum erat dicere, quandoquidem nec dextro parcendum sit. In rebus autem divinis consiliarius scandalizans est, si in aliquam perniciosam haeresim nomine religionis atque doctrinae conatur inducere. Ergo et dextera manus accipiatur dilectus adjutor et minister in divinis operibus: nam quemadmodum in oculo contemplatio, sic in manu recte actio intelligitur; ut sinistra manus intelligatur in operibus quae huic vitae et corpori s
Abbreviated transcription (Latin):
nas fr̃i. ad quẽ cara cogitatõe cucur¬
reris. ĩ conspectu eius cui munuso¬
blaturus es Ita eñi etiam si p̾sens
sit pot̾is eũ non simulato aĩo lemi¬
re. atq ĩ gr̃am ꝓuocare ueniam pꝰ¬
tulando: si hoc prius coram deo fete¬
tis. ꝑgens ad eum ñ pigro motu cor¬
poris: sed celerruo dilectõis affectu
Atq inde ueniens. id. est ĩtentionẽ
teuocans ad id qd̃ agere ceꝑas offeras
munus tuũ. Quis aũt hoc facit ut
fũ suoł non iras catur sine causa.
łracha ñ dicat sine causa. uł eũ fa¬
tuum ñ appellet sine causa: Qd̾ to¬
tum suꝑbissime admiccit᷑. uł si forte

Expanded text:
nas fratri, ad quem chara cogitatione cucurnas fratri, ad quem chara cogitatione cucurreris, in conspectu ejus cui munus oblaturus es. Ita enim etiam si praesens sit, poteris eum non simulato animo lenire, atque in gratiam revocare veniam postulando, si hoc prius coram Deo feceris, pergens ad eum non pigro motu corporis, sed celerrimo dilectionis affectu; atque inde veniens, id est, intentionem revocans ad id quod agere coeperas, offeres munus tuum. 28. Quis autem hoc facit, ut fratri suo vel non irascatur sine causa, vel Racha non dicat sine causa, vel eum fatuum non appellet sine causa, quod totum superbissime admittitur; vel forte
Abbreviated transcription (Latin):
me ĩponat᷑: ut possit ĩtegium ato
illibatũ esse qd̾ loquimur. Nam ml¬
ti heretici non hẽntes altare idest ue¬
ram fidem. blasphemias ꝓlaude di-¬
xerunt t̾renis uidelicet opinionib
aggrauati: uotum suũ tanqͣm ĩ
t̾ram ꝓicientes. N debet ẽẽ sana etiã of¬
ferentis intentio ⁊ propt̾ ea cũ tale a¬
quid oblaturi sumus. ĩ corde nr̃o hoc
est ĩ int̾iore dei templo. tẽplum enin
dib ur̃is si ĩ mentẽ uenerit qd̃ aliqͥd
habeat adu̾sum nos fr̃. id est. si nos
eum ĩ aliquo lesimus: tũc enim ip̃e
habet adu̾sum nos. Nam noshabem᷑
opus est ꝑgere ad reconciliatõem Ã
em̃ ueniã postulabis ab eo qui tibi
fecit ĩ uiriam sed tantũ dimitos.
sic̃ tibi climicti a dñocupis. qd̃ ip̃e
cõmiseris ꝑgendum est ergo ad recõ¬
ciliatõem. cum ĩ mentẽ uen̾it qd̃ nos
forte frẽm ĩ aliquo lesimus. ꝑgendũ
est gͦ ñ pedib corporis. sed motibus
animiz ut te humili affectu ꝓster¬

Expanded text:
am imponatur, ut possit integrum atque illibatum esse quod loquimur. Nam multi haeretici non habentes altare, id est veram fidem, blasphemias pro laude dixerunt; terrenis videlicet opinionibus aggravati, votum suum tanquam in terram projicientes. Sed debet esse sana etiam offerentis intentio. Et propterea cum tale aliquid oblaturi sumus in corde nostro, id est in interiore Dei templo; Templum enim dibus vestris : si in mentem venerit quod aliquid habeat adversum nos frater, id est, si nos eum in aliquo laesimus; tunc enim ipse habet adversum nos: nam nos adversopus est pergere ad reconciliationem; non enim veniam postulabis ab eo qui tibi fecit injuriam, sed tantum dimittes, sicut tibi dimitti a Domino cupis, quod ipse commiseris: pergendum est ergo ad reconciliationem, cum in mentem venerit quod nos forte fratrem in aliquo laesimus; pergendum autem non pedibus corporis, sed motibus animi, ut te humili affectu proster
Abbreviated transcription (Latin):
uideamus iam quis sit ip̃e adu̾sa¬
rius. cui iubem᷑ esse beniuoli cito
cũ sumus cumillo ĩ uia. Aut erũ
diabolus ẽ aut homo. aut caro:
aut deus. aut p̾ceptum eiꝰ s diabo¬
lo ñuideo quomͦ iubeamur ẽẽ be-
niuoliz id est concordes ⁊ conseu¬

Expanded text:
sit ipse adversarius, cui jubemur esse benevoli cito, cum sumus cum illo in via. Aut enim diabolus est, aut homo, aut caro, aut Deus, aut praeceptum ejus. Sed diabolo non video quomodo jubeamur benevoli esse, id est concordes aut consen
Abbreviated transcription (Latin):
cuerit sic hoĩes. minimꝰ uocabit᷑ in re¬
gno celoꝵ. Mandata ergo minima.
significãt᷑ ꝑ unũ iota. ⁊ ꝑ unũ apicẽ
Qui ergo soluerit ⁊ docuerit sic. idẽ
scd̃m id qd̾ solu̾it. non scd̾m id qd̾ ĩ¬
uenit. Negit. minimus uocabitur
ĩ regno celoꝵ. Et fortasse ideo ũerit
ĩ regno celoꝵ ubi nisi magni esse
ñ possũt. Qui autẽ fecerit. ⁊ docue¬
rit sic. hec est qui ñ solu̾it. ⁊ docuerit
sic. scd̃m id qd̃ nõ soluit. magnus¬

Expanded text:
cuerit sic homines, minimus vocabitur in recuerit sic homines, minimus vocabitur in regno coelorum. Mandata ergo minima significantur per unum iota et unum apicem. Qui ergo solverit et docuerit sic, id est, secundum id quod solvit, non secundum id quod invenit et legit, minimus vocabitur in regno coelorum: et fortasse ideo non erit in regno coelorum, ubi nisi magni esse non possunt. Qui autem fecerit et docuerit sic, hoc est, qui non solverit, et docuerit sic, secundum id q
Abbreviated transcription (Latin):
re In hac sententia. duplex sensus
estͦ. Ycd̾m utrũq tractandũ est. Nã
qui dicit. ñ ueni soluere legem sed ad¬
ĩplere. aut addendo dicit qd̃ minus
habet aut faciendo qd̃ uibet. Illuder¬
go pͥus consid̾emus. qd̃ pͥmo posuit.
Nam qui addit quod minus habet.
non utiq soluit. qd̃ inuenit: sed ma¬
gis ꝑficiendo cõfirmat. Et id̾o sequit᷑
⁊ dicit. Am̃ dicouobis. donec tnͣseat
celum ⁊ t̾ra. iota uim̃i. aut unus apex
non p̾t̾ibit a lege. donec hec oĩa fiant.
Dum eñi fiunt etiam illa que addũ¬
tur ad ꝑfectõem: multomagis fiũt
illa que p̾missa sũt ad ĩchoatõem
Qd̾ autẽ ait. iota unu aut unus a¬
pex non tnͣsibit a lege. nich̾ potest
aliud intelligi. nisi uehemens exp̃s
minor est cet̾is: quia uno ductu fit
Apex aũt etiam ip̃ius aliqua ĩsũmo
particula. Quib u̾bis ostendit᷑. in le¬
ge ad effectũ etiam minima q̃q ꝑdu-¬
ci Deinde subicit. Qui aũt soluerit
unũ de mandatis istis minimis. ⁊ do¬

Expanded text:
 duplex est; secundum utrumque tractandum est. Nam qui dicit, Non veni solvere Legem, sed implere; aut addendo dicit quod minus habet, aut faciendo quod habet: illud ergo prius consideremus, quod primo posui. Nam qui addit quod minus habet, non utique solvit quod invenit, sed magis perficiendo confirmat: et ideo sequitur, et dicit, Amen dico vobis, donec transeat coelum et terra, iota unum aut unus apex non transiet a Lege, donec omnia fiant. Dum enim fiunt etiam illa quae adduntur ad perfectionem, multo magis fiunt illa quae praemissa sunt ad inchoationem. Quod autem ait, Iota unum, aut unus apex non transiet a Lege, nihil potest aliud intelligi nisi vehemens expresminor est caeteris, quia uno ductu fit; apex autem est etiam ipsius aliqua in summo particula. Quibus verbis ostendit in Lege ad effectum etiam minima quaeque perduci. Deinde subjicit: Qui enim solverit unum de mandatis istis minimis, et do
Abbreviated transcription (Latin):
hortatus est audientes. ut se p̾parẽt
ad oĩa sustinenda ꝓu̾itate atq iusti¬
cia. ⁊ ut ñ abscond̾ent bonũ qd̾ accep¬
tii erant. sed ea beniuolentia disce¬
rent. ut cet̾os doc̾ent. non ad laudẽ
suam sed ad głam dei. bona sua ope¬
ra referentes. incipit eos iam infor¬
mare. ⁊ docere. qd̃ doceant. Tanqͣm si
quererent dicentes. Etce oĩa uolumꝰ
sustmere pro tuonõie. ⁊ doctrinã
tuam non abscond̾e Nz qͥd est hoc ip¬
sum qd̃ uetas aboscondi.⁊ proquo
iubes oĩa tolerare:Nũquid alia dic¬
turus es. contra ea que ĩ lege scripta
sũt: Non ĩquit. Nolite em̃ putare
quia ueni soluere legẽ. aut ꝓph̃as¬

Expanded text:
ut se praepararent ad omnia sustinenda pro veritate atque justitia, et ut non absconderent bonum quod accepturi erant, sed ea benevolentia discerent, ut caeteros docerent, non ad laudem suam, sed ad gloriam Dei bona sua opera referentes; incipit eos jam informare et docere quid doceant, tanquam si quaererent dicentes: Ecce volumus et omnia sustinere pro tuo nomine, et doctrinam tuam non abscondere; sed quid est hoc ipsum quod vetas abscondi, et pro quo jubes omnia tolerari? numquid alia dicturus es contra ea quae in Lege scripta sunt? Non, inquit. Nolite enim putare, quoniam veni solvere Legem aut P
Abbreviated transcription (Latin):
pocrite. ⁊ qui ambiunt ad honores:
et captant inanissimã głiam. Con-¬
tra quos dr̃ Si adhuc hõibus place¬
rem: xp̃i seruus ñ essem. Et ꝓpha¬
ait. Qui hõib placent. confusi sũt:
q̃m deus nich fecit illos. Et iterũ. Peuis
confringet ossa hõibus placentiũ.
Et rursus apls. Non efficiam᷑ manis
głie cupidi. At ip̃e iterũ. ꝓbet aũt
se homo ⁊ tunc ĩ semetip̃o habebit¬
glĩam: ⁊ non ĩ alt̾o. Non ergo tantũ
dyxit ut uideant bona fc̃a uestra sed
addidit. ⁊ głificent patrẽ ur̃m qui
ĩ celis est: ut hoc ip̃m qd̾ homoꝑ bõa
oꝑa placet hoĩbus. ñ ibi finẽ consti¬
tuat ut hoĩbus placeat: sed referãt
hoc ad laudẽ dei: ⁊ ꝓterea placeat ho¬
minib. ut ĩ illo głificetur deus. Hoc
eñi laudantib expedit. ut ñ hominẽ
sed deum honorent Sicut in ip̃o hõie
quẽ portabat dñs ostendit ubi admi¬
rate turbe de paralitico sanato. ututes
euis sic̃ ĩ euangłio scriptum ẽ timu¬

Expanded text:
pocritae, et qui ambiunt ad honores, et captant inanissimam gloriam. Contra quos dicitur. « Si adhuc hominibus placerem, Christi servus non essem »  Qui hominibus placent, confusi sunt, quia Deus nihili fecit illos; » et iterum, « Deus confregit ossa hominibus placentium » : et rursum Apostolus, « Non efficiamur inanis gloriae cupidi » ; et ipse iterum. « Probet autem se homo, et tunc igloriam, et non in altero . Non ergo tantum dixit: Ut videant bona opera vestra, sed addidit Et glorificent Patrem vestrum, qui in coelis est, ut hoc ipsum, quod homo per bona opera placet hominibus, non sibi finem constituat, ut hominibus placeat, sed referat hoc ad laudem Dei. Et propterea placeat hominibus, ut in illo glorificetur Deus. Hoc enim laudantibus expedit ut non hominem, sed Deum honorent. Sicut in ipso homine, quem portabat, Dominus ostendit, ubi admiratae sunt turbae paralytico sanato virtutes jus, sicut in Evangelio scriptum est: Timu
Abbreviated transcription (Latin):
ip̃oꝵ est regnu celoꝵ: tanqͣm dicere¬
tur. Initiũ sap̃ie timor dñi. Mitib
hereditas data est: tanqͣm testam̃¬
tũ pr̃is cũ pietate q̃rentib. Beati
mites q̃m ip̃i hereditate possideb̃t
t̾ram. Augentib. cõsolatio. tãqͣm¬
scientib qͥd amiserint. ⁊ quib mersi
sint. Beati lugentes: q̃m ip̃i conso¬
labũtur. Esurientib. ⁊ sitientibꝰ sa¬
turitas: tanqͣm refectio laborantib
fortiterq certantib ad salutẽ. Bea-¬
ti qui esuriunt. ⁊ sitiunt iusticiã:
q̃m ipsi saturabũtur. Misericor

Expanded text:
ipsorum est regnum coelorum: tanquam diceretur, Initium sapientiae timor Domini. Mitibus haereditas data est, tanquam testamentum patris cum pietate quaerentibus: Beati mites; quoniam ipsi haereditate possidebunt terram. Lugentibus consolatio, tanqscientibus quid amiserint, et quibus mersi sint: Beati qui lugent; quoniam ipsi consolabuntur. Esurientibus et sitientibus saturitas, tanquam refectio laborantibus fortiterque certantibus ad salutem: Beati qui esuriunt et sitiunt justitiam; quoniam ipsi saturab
Abbreviated transcription (Latin):
gehennã. Hic u̾omagna opus est
fortitudine: ad m̾̃bra p̾cidenda. Qͥd¬
quid .ii. est qd̃ sig̃cat oculus: sine du¬
bio tale est. qd̃ uehem̃ter diligitur.
Solet em̃ abeis qui uehem̾ter uolũt
expͥmere dilectõem suã: itadici. Di¬
ligo eũ ut oculos meos. aut etiam
plusqͣm oculos meos. Qd̃ aũt ad¬
ditum ẽ dexter: fortasse ad augen¬
dam uim dilectionis ualet. Quãꝙͣ
eñ ad uidendũ isti ocłi corporis coco¬
munit̾ intendant᷑. ⁊ si ambo ĩten

Expanded text:
gehennam. Hic vero magna opus est fortitudine ad membra praecidenda. Quidquid enim est quod significat oculus, sine dubio tale est quod vehementer diligitur. Solet enim et ab eis qui vehementer volunt exprimere dilectionem suam, ita dici, Diligo eum ut oculos meos, aut etiam plus quam oculos meos. Quod autem additum est, dexter, fortasse ad augendam vim dilectionis valet. Quanquam enim ad videndum isti oculi corporis communiter inten
Abbreviated transcription (Latin):
tẽ ab surdum ẽ credere ante altare
munus relinquendũ: qd̃ post ter¬
ras ⁊ maria ꝑagrata offeras deo.
Et ideo ꝓrsus intus ad spiritalia
refugere cogiur ut hoc qd̃ dictũ
est. sine absurditate possit ĩtelligi.
Altare itaq spiritalit̾ in ĩteriore de-¬
i templo ip̃ãm fidem accipere possu¬
mus: cuius est signũ altare uisibi¬
le. Qd libet em̃i munus offerimus
deo siue ꝓph̾iam siue doctrinã. siue
oratõem. siue hẏmnũ. siue psalmũ
et si quid tale aliqͥd spiritaliũ do

Expanded text:
tem, absurdum est credere ante altare tem, absurdum est credere ante altare munus relinquendum, quod post terras et maria pererrata offeras Deo. Et ideo prorsus intro ad spiritualia refugere cogimur, ut hoc quod dictum est sine absurditate possit intelligi. 27. Altare itaque spiritualiter in interiore Dei templo ipsam fidem accipere possumus, cujus signum est altare visibile. Quodlibet enim munus offerimus Deo, sive prophetiam, sive doctrinam, sive orationem, sive hymnum, sive psalmum, et si quid tale aliud spirit
Abbreviated transcription (Latin):
mens offeres munus tuum. Hĩc ita¬
qm̃ sententia que sequit᷑. ea coniũt¬
tione cõnectitur ut suꝑiora testan¬
tur. Non enĩ ait si autẽ obtuleris
munus tuũ adaltare: sed ait. si
ergo obtuleris munus tuũ ad al¬
tare. Nam si irasci ñ fas est fñ suo
sine causa. aut dicere racha. aut
dicere fatue. multo minus fas ẽ
animo tenere aliquid. ut ĩ odium
ĩdignatio conu̾tatur. Ad qd̃ ꝑ¬
tinet etiam qd̃ alio loco dicitur.
Non occidat sol suꝑ iracũdiam
ur̃am. iubemur ergo illatuii nui¬
nus adaltare si recordati fu̾imus
aliqͥd adu̾sum nos habere frẽm
munus ante altare relinquere. ⁊ꝑ
gere ac reconciliari fñ: deinde ue-¬
nire ⁊ munus offerre. Qd̃ si acci¬
piat᷑ ad litteram. fortasis aliquis
credat ita fieri oportere. si psens fr̃¬
est. Non eñi dutiuis differti potest
ut munus tuum relinquere ante
altare iubraris. Si ergo de absente
et qd̃ fieri potest. etiam tnͣsmare
constituto aliqͥd tale ueniat ĩmen-¬

Expanded text:
niens offer munus tuum. Hinc utiam sententia quae sequitur, ea conjunctione connectitur ut superiori attestetur: non enim ait, Si autem obtuleris munus tuum ad altare; sed ait, Si ergo obtuleris munus tuum ad altare. Nam si irasci fas non est fratri suo sine causa, aut dicere Racha, aut dicere Fatue; multo minus fas est animo tenere aliquid ut in odium indignatio convertatur. Quo pertinet etiam quod alio loco dicitur, Non occidat sol super iracundiam vestram . Jubemur ergo illaturi munus ad altare, si recordati fuerimus aliquid adversum nos habere fratrem, munus ante altare relinquere, et pergere ac reconciliari fratri, deinde venire et munus offerre. Quod si accipiatur ad litteram, fortassis aliquis credat ita fieri oportere, si praesens frater sit non enim diutius differri potest, cum munus tuum relinquere ante altare jubearis: si ergo de absente, et, quod fieri potest, etiam trans mare constituto aliquid tale veniat in men
Abbreviated transcription (Latin):
ta nouẽ. quasi octanus additur.
ut qͥnqͣguita compleant᷑. ⁊ tanꝙͣ
redeatur ad caputz quo die missus
est. sp̃c sc̃s. quo ĩ regnũ celoꝵ duci¬
mur. ⁊ hereclitatẽ accipimus q con¬
solamur. ⁊ pascimur. ac mĩam con

Expanded text:
ta novem, quasi octavus additur, ta novem, quasi octavus additur, ut quinquaginta compleantur et tanquam redeatur ad caput: quo die missus est Spiritus sanctus, quo in regnum coelorum ducimur, et haereditatem accipimus, et consolamur; et pascimur
Abbreviated transcription (Latin):
soꝵ miserebit᷑. Mlundis corde. fa¬
cultas est uidendi dm̃z. tanqͣm pu¬
rum ocł̃m: adintelligenda et̾nage¬
rentib. Beati mundi corde q̃m ip¬
si dm̃ uidebũt. Pacificis similitu-¬
do est dei. tamꝙ ꝑfecte sapientib:
formatisq ad unaginẽ dei ꝑrege¬
ueratõem renouati hõis. Beati pacifi-
sicut cõpleta ẽẽ ĩ apłis credimus
Nam illa omĩmoda. ⁊ ĩ angelicã
formam mutatio. que post hãc
uitam ꝓmittit᷑ nullis u̾bis exponi¬
turz uł exponi pot̾. Beati ergo qui
ꝑsecutõem patiunt᷑ ꝓpt̾ iusticiã
qm̃ ip̃oꝵ est regnũ celoꝵ. Hec ofta¬
ua sententia que ad caput redit.
ꝑfectũq hoĩem delarat. signifi¬
cat fortasse. ⁊ circũcisionẽ octaui
diei ĩueter testam̃to. ⁊ dñi resurret¬
tõem post sabb̃m qui est utiq octa
uarũ feriarũ. quas ĩ regen̾atõe no¬
ui hõis celebramus. ⁊ numero ipso
pentecosten. Nam septenario septi¬
es multiplicato. quo fuint qͣdragĩ¬

Expanded text:
m miserebitur. Mundis corde facultas videndi Deum, tanquam purum oculum ad intelligenda aeterna gerentibus. Beati mundi corde; quoniam ipsi Deum videbunt. Pacificis Dei similitudo, tanquam perfecte sapientibformatisque ad imaginem Dei per regenerationem renovati hominis: Beati pacificisicut completa esse in apostolis credimus. Nam illa omnimoda in evangelicam formam mutatio, quae post hanc vitam promittitur, nullis verbis exprimi potest. Beati ergo qui persecutionem patiuntur propter justitiam, quoniam ipsorum est regnum coelorum. Haec octava sententia, quperfectumque hominem declarat, significat fortasse et circumcisionem octava die in Veteri Testamento, et Domini resurrectionem post Sabbatum, qui est utique octavarum feriarum, quas in regeneratione novi hominis celebramus; et numero ipso Pentecostes. Nam septenario numero septies multiplicato, quo fiunt quadragin
Abbreviated transcription (Latin):
bonũ. qd̃ solo puro ⁊ sereno ĩtellec¬
tu. cerni potest. Postrema est septi¬
ma ip̃a sap̃ia. id est contẽplatiou̾¬
tatis. pacificãs totum hoĩem. ⁊ susci¬
piens similitudiẽm dei: que ita cõ-¬
ad caput redit: que consũmatũ
ꝑfectũq ostendit. ⁊ ꝓbat. Itaq in
pͥma et octaua. nominatum est re-¬

Expanded text:
bonum, quod solo puro et sereno intellecbonum, quod solo puro et sereno intellectu cerni potest. Postremo est septima ipsa sapientia, id est contemplatio veritatis, pacificans totum hominem, et suscipiens similitudinem Dei, quae ita concad caput redit; quia consummatum perfectumque ostendit et probat: itaque in prima et in octava nominatum est re
Abbreviated transcription (Latin):
tudinẽ ac pecc̃a teneatur. Itaq ĩ hoc
t̾cio gradu ĩ quo scientia est. luge¬
tur amissio sũmi boni: quia ihere¬
tur extresnis. In quarto aũt gradu.
labor est. ubi uehem̾ter incũbit᷑. ut
sese aĩmus auellat abhis. quib pes¬
tifera dulcedine ĩnexus est. Hic er¬
go esuritur ⁊ sititur iusticia ⁊ ml¬
tum necessaria fortitudo: quia nõ
relinquit᷑ sine dolore. qd̃ cũ delecta¬
tione retinetur. Quinto aũt grra-
duꝑseuerantib ĩ labore. datur eua-¬
dendi consiliũ: quia nisi quisq ad¬
iuuetur a suꝑiore nullomͦ sibi est
idoneus. ut sese miseriare tantis im¬
plicam̃tis expediat. Est aũt iustũ
consiliũ. ut qui se apotentõre ad¬
inuari uult. adiuuet ĩfirmiorẽ. ĩ
quo est ip̃e potentior. Itaq beati mi¬
sericordes q̃m ip̃oꝵ miserebit᷑ deus. Sex¬
togradu est cordis mundicia. de bo-¬
na conscientia bonoꝵ operum: ua¬
lens ad contẽplandũ sũmum illud

Expanded text:
tudinem ac peccata teneatur: itaque in hoc tudinem ac peccata teneatur: itaque in hoc tertio gradu, in quo scientia est, lugetur amissio summi boni, quia inhaeretur extremis. In quarto autem gradu labor est, ubi vehementer incumbitur ut sese animus avellat ab eis quibus pestifera dulcedine innexus est: hic ergo esuritur et sititur justitia, et multum necessaria est fortitudo; quia non relinquitur sine dolore quod cum delectatione retinetur. Quinto autem gradu perseverantibus in labore datur evadendi consilium; quia nisi quisque adjuvetur a superiore, nullo modo sibi est idoneus ut sese tantis miseriarum implicamentis expediat: est autem justum consilium, ut qui se a potentiore adjuvari vult, adjuvet infirmiorem in quo est ipse potentior: itaque Beati misericordes; quia ipsorum miserebitur. Sexto gradu est cordis munditia, de bona conscientia bonorum operum valens ad contemplandum summum illud
Abbreviated transcription (Latin):
mites q̃m uos possidebitis t̾ram: sed
q̃m ipsi possidebũt t̾ram. Ita. ⁊ cet̾a.
usq adoctauam sententiã ubiait.
cõpellans. cum ⁊ illa que supradic¬
ta sũt. adeos etiã ꝑtineant. qui p̾¬
sentes audiebantz ⁊ hec postea que
uidentur p̾sentib specialit̾ dici. ꝑ¬
tineant etiã ad illos qui absentes
uel post futuri erant. Quappt̾ iste
sententiarũ numerus diligent̾ cõ¬
siderandus e Incipit enĩ beatitudo ab
hũilitate. Beati pauperes sp̃u. id est.
non ĩflati. dũ se diuine auctorita¬
ti subdit aĩa timens. post hanc uitã
ne ꝑgat ad penas etiã si forte in
hac iuita sibi beata ẽẽ uideat᷑. In de
uenit ad diuinarũ scripturarũ co¬
gnitõem. ubi oportet etiã se mitẽ
prebere pietati: ne id qd̃ imꝑitis ui-¬
detur absurdũ. uituꝑare audeat. ⁊
ꝑuicacib concertationib. efficiat᷑
ĩdocilis. Inde iam ĩcipit scire. quib
nodis seculi huiꝰ. ꝑ carnalẽ consue-¬

Expanded text:
m vos possidebitis terram, sed quoniam ipsi possidebunt terram; et ita caetera, usque ad octavam sententiam, ubi ait:compellans, cum et illa quae supra dicta sunt ad eos etiam qui praesentes audiebant, et haec postea, quae videntur praesentibus specialiter dici, pertineant etiam ad illos qui absentes vel post futuri erant. Sed idesententiarum numerus diligenter considerandus est. Incipit enim beatitudo ab humilitate: Beati pauperes spiritu, id est, non inflati, dum se divinae auctoritati subdit anima, timens post hanc vitam ne pergat ad poenas, etiamsi forte in hac vita sibi beata esse videatur. Inde venit ad divinarum Scripturarum cognitionem, ubi oportet eam se mitem praebere pietate, ne id quod imperitis videtur absurdum vituperare audeat, et pervicacibus concertationibus efficiatur indocilis. Inde jam incipit scire quibus nodis saeculi hujus per carnalem consue
Abbreviated transcription (Latin):
datus est nobis. Non enim ista ꝑpeti
fructuosũ est: sed ista ꝓxp̃inoie nõ
tione tolerare. Nam multi heretici-
nõĩe xp̃iano amias decipientes. mł¬
ta talia patiuntur. N id̾o excludunt᷑
ab ista m̾cede. qr non dictum ẽ tantũ.
beati qui ꝑsecutionẽ patiunt᷑ sed ad¬
ditum est. ꝓpt̾ iusticiã. Ubi autẽ sa¬
na fides ñ est. non potest esse iusticia
quia iustus ex fide uiuit Neq scisma¬
tici aliquid sibiex ista mercede ꝓmit¬
tantz qr similit̾ ubi caritas non est.
non potest esse iusticia. Dilectio .N.
ꝓximi. malum ñ oꝑatur. Quã si ha¬
berent. ñ declamarẽt uł dilacerarẽt¬

Expanded text:
datus est nobis » . Non enim ista perpeti fructuosum est, sed ista pro Christi nocum exsultatione tolerare. Nam multi haeretici, nomine christiano animas decipientes, multa talia patiuntur: sed ideo excluduntur ab ista mercede, quia non dictum est tantum, Beati qui persecutionem patiuntustitiam: ubi autem sana fides non est, non potest esse justitia; quia justus ex fide vivit . Neque schismatici aliquid sibi ex ista mercede promittant; quia similiter ubi charitas non est, non potest esse justitia: dilectio enim proximi malum non operatur , quam si haberent, non dilaniarent
Abbreviated transcription (Latin):
facultates rerũ temꝑaliũ querit ĩ
hoĩe xp̃iano. ĩ trinsetus ẽẽ beatitu-¬
secus. maledicta. ⁊ ꝑsecutões. ⁊ de¬
tractões ꝓmittũtur. De quib tam̃
magna m̾̃ces ĩ celis ẽ.: que sentitur

Expanded text:
facultates rerum temporalium quaerit, in nomine Christiano intrinsecus esse beatitusecus maledicta, et persecutiones, et detrectationes promittuntur, de quibus tamen magna merces in coelis est. Quae sentiu
Abbreviated transcription (Latin):
Deati mites: q̃m ip̃i hereditate posside¬
bunt t̾tam Illam credo t̾ram de qua
ĩ psalmis dr᷑. Spes mea estu: portio
mea ĩ t̾ra uiuentiũ. Significat eñi
quãdam soliditatẽ. ⁊ stabilitatẽ he¬
ditatis ꝑpetue. ubi aĩa ꝑ bonũ af¬
fectũ. tanqͣm locosuo requiescit. sic̃
corpus int̾ca: ⁊ inde cibo suo alitur.
sicut corpus ex t̾ra. Ip̃a est requies.
et iuta scõꝵ. Mites aũt sunt. qui ce¬
dunt ĩpbitatib. ⁊ ñ resistunt ĩma¬
lo sed uincunt ĩ bono malum. Ri¬
xentur ergo ĩmites: ⁊ dimicent pro
t̾renis. ⁊ temporalib rebus. Beati aũt
mites. q̃m ip̃i hereditate possideb̃t
t̾rami: de qua pelli ũ possũt. Beati lu¬
gentes qͣm ip̃i consolabunt᷑. Luctꝰ.
est tristicia de amissione caroꝵ. Cõ¬
u̾si aũt ad dm̃ ea que ĩ hec mundo
cara ãplectebant᷑ amittũt. Non eñi
gaudent his rebus quibz ante gaude

Expanded text:
eati mites; quoniam ipsi haereditate possidebunt terram: illam credo terram, de qua in Psalmo dicitur, Spes mea es tu, portio mea in terra viventium . Significat enim quamdam soliditatem et stabilitatem haereditatis perpetuae, ubi anima per bonum affectum, tanquam loco suo requiescit, sicut corpus in terra; et inde cibo suo alitur, sicut corpus ex terra: ipsa est requies et vita sanctorum. Mites autem sunt qui cedunt improbitatibus, et non resistunt malo, sed vincunt in bono malum . Rixentur ergo immites, et dimicent pro terrenis et temporalibus rebus: Beati autem mites; quoniam ipsi haereditate possidebunt terram, de qua pelli non possint. 5. Beati lugentes; quoniam ipsi consolabuntur. Luctus est tristitia de amissione charorum: conversi autem ad Deum, ea quae in hoc mundo chara amplectebantur, amittunt: non enim gaudent
Abbreviated transcription (Latin):
aĩ sui motus cõponentes. ⁊ subiciẽ¬
tes rõni. id est menti ⁊ sp̃ui. carnales¬
q concupiscentias hñtes edoinitas. fi¬
unt regnu dei In quo ita sũt ordĩa¬
ta oĩa. ut id qd̃ est ĩ hoĩe p̾cipuũ et
excellens. hoc imꝑet ceteris ñ reluctan¬
tib. que sunt nobis bestiisq cõmu¬
nia. Atq idip̃m qd̃ excellit in hõie.
id est mens. ⁊ ratio. subiciat᷑ potiori:¬

Expanded text:
animi sui motus componentes et subjicienanimi sui motus componentes et subjicientes rationi, id est menti et spiritui, carnalesque concupiscentias habentes edomitas, fiunt regnum Dei: in quo ita sunt ordinata omnia, ut id quod est in homine praecipuum et excellens, hoc imperet caeteris non reluctantibus, quae sunt nobis bestiisque communia; atque idipsum quod excellit in homine, id est mens et ratio, subjiciatur potiori
Abbreviated transcription (Latin):
et̾na leticia ꝑfruant᷑. Beati qui esuri¬
unt ⁊ sitiunt iusticiam q̃m ip̃i sa¬
turabuit᷑. Iam istos amatores dicit
ueri ⁊ ĩconcussi boni. Illo etgo cibo
saturabũtur de quo ip̃e dũs dicit.¬
meus est cibus. ut faciam uolũtatẽ
patris mei. qd̃ est iusticia. ⁊ illa aqͣ.
de qua quisqͥs biberit. ñ sitiet. ut idẽ
dicit: sed fiet ĩ eo fons aque salientis
ĩuitam et̾nam. Beati miscd̾es: q̃m ip¬
miserebit᷑ deus. Beatos ẽẽ dicit qui
subueniũt miseris: qm eis ita repen¬
ditur. ut de miseria lib̾entur. Beati
mũdo corde q̃m ip̃i dm̃ uidebũt. Qmͣ
ergo stulti sũt. qui dm̃ istis ext̾iori
mundũ cor: qd̾ est simplex cor. Et
quẽadmodũ lum̃ hoc uideri ũ pot .¬
tur. In pace ꝑfectio est: ubi nich̃ re¬
piignat. Et ideo filii dei pacifici q̃m¬
nich̃ in his resistit deo. Et utiq filii dei¬
i. similitudinẽ pris habere debent Pa-¬
cifici aũt ĩ semetip̃is sunt: qui om̃s

Expanded text:
erna laetitia perfruantur. 6. Beati qui esuriunt et sitiunt justitiam; quoniam ipsi saturabuntur. Jam istos amatores dicit veri et inconcussi boni. Illo ergo cibo saturabuMeus cibus est ut faciam voluntatem Patris mei , quod est justitia, et illa aqua de qua quisquis biberit, ut idem dicit, fiet in eo fons aquae salientis in vitam aeternam . Beati miserimiserebitur. Beatos esse dicit qui subveniunt misseris, quoniam eis ita rependitur, ut de miseria liberentur. 8. Beati mundi corde; quoniam ipsi Deum videbunt. Quam ergo stulti sunt qui Deum istis exteriorimundum cor, quod est simplex cor: et quemadmodum lumen hoc videri non pottur. In pace perfectio est, ubi nihil repugnat; et ideo filii Dei pacifici, quoniam nihil resistit Deo, et utique filii similitudinem patris habere debent. Pacifici autem in semetipsis sunt, qui omnes
Abbreviated transcription (Latin):
ermonem quẽ locutꝰ
uo scd̃m math̾m legi¬
mus. siquis pie sobri¬
eq consid̾are uoluerit. puto qd̃ ĩue¬
miet ineo qͣntum ad mores optimoᷤᷤ
qd̃ polliceri ñ temere audemus: sed
ex ip̃is eiuͣdem dñi u̾bis conicientes
Nam sic ip̃e sermo condudit᷑. ut ap¬
pareat ĩ eo p̾cepta ẽẽ oĩa. que adĩfor¬
mandã uitam ꝑtinent. Sic em̃i dicit
usq et fc̃a est ruina eiuus magna. Eũ
ergo ñ dixit. qui audit u̾ba mea tan¬
tum. sed addidit dicens. qui audit nͥ¬
ba mea hec. satis ut arbitror signifi¬
cauit. hec u̾ba que ĩ monte locutus ẽ.
tam perfecte ĩstruere uitã eoꝵ qui uo-¬
luerint scd̃m ea uiuere. ut meritõ
comparent᷑ edificanti suꝑ petram.¬
Suꝑ petram aũt dixit: ut appareat.
istum sermonẽ omĩb p̾ceptis. quib
xp̃iana uita ĩformatur. ẽẽ ꝑfectũ.
Nam de hoc capitulo diligenti suolo¬
co tractabitur. Hiuꝰ igitur sermõĩs
initium. sic assuimitur. Cum ui-¬
disset autem turbas. as cen¬

Expanded text:
ermonem quem locutusio secundum Matthaeum legimus, si quis pie sobrieque consideraverit, puto quod inveniet in eo, quantum ad mores optimos quod polliceri non temere audemus, sed ex ipsis ejusdem Domini verbis conjicientes. Nam sic ipse sermo concluditur, ut appareat in eo praecepta esse omnia quae ad informandam vitam pertinent. Sic edit; et facta est ruina ejus magna. » Cum ergo non dixit, qui audit verba mea tantum, sed addidit dicens, qui audit verba mea haec; satis, ut arbitror, significavit, haec verba quae in monte locutus est, tam perfecte instruere vitam eorum qui voluerint secundum ea vivere, ut merito comparentur aedificanti super petram. Hoc dixi, ut appareat istum sermonem omnibus praeceptis quibus christiana vita informatur, esse perfectum: nam de hoc capitulo diligentius suo loco tractabitur. 2. Hujus igitur sermonis initium sic assumitur: Cum vidisset autem turbas multas, ascen
Abbreviated transcription (Latin):
pinqͣbant. Et aperiens ossuum. doce¬
bat eos dicens. Ista cirtũ locutio qua
scribitur. ⁊ aperiens ossuũ. fortasis
ip̃a mora. cõmendat aliqͣnto longio¬
rem fututũ ẽẽ sermonẽ: nisi forte ñ
uacet. qd̃ nũc eum dictum est aperu-¬
isse ossuum. qd̃ ip̃e in lege ueteri a¬
perire soleret ora ꝓphetarũ. Quid er¬
suꝑbi habete dicunt᷑. Et recte: q̃ni qͥ¬
dem sp̃c etiam uentus uocatui.ͦ Unde
scriptũ est. Ignis grando. iux. glaci¬
es. sp̃c tempestatis. Quis ergo nesciat
suꝑbos ĩflatos dici. tanqͣm uento
distentos: Unde est etiã illud apłi.
Scientia ĩflat caritas uero edificat.
Quaꝓpt̾ reste hic ĩtelligũtur paupe¬
res sp̃u. hũiles ⁊ tumentes dm̃: idest
non hentes ĩ flatum sp̃m. Nec aliun¬
de oĩno incipere oportuit beatitudiẽm
Siquidẽ ꝑ uentura ẽ. ad sũmã sapiẽ¬
suꝑbia scribit᷑. Suꝑbi ergo appetãt.
et diligãt regna t̾rarum. Beati autẽ¬

Expanded text:
propinquabant. Et aperiens os suum, docepropinquabant. Et aperiens os suum, docebat eos, dicens. Ista circumlocutio qua scribitur, Et aperiens os suum, fortassis ipsa mora commendat aliquanto longiorem futurum esse sermonem: nisi forte non vacet quod nunc eum dictum est aperuisse os suum, quod ipse in Lege veteri aperire soleret ora Prophetarum. 3. Quid ersuperbi habere dicuntur; et recte, quandoquidem spiritus etiam ventus vocatur. Unde scriptum est, Ignis, grando, nix, glacies, spiritus tempestatis . Quis vero nesciat superbos inflatos dici, tanquam vento distentos? Unde est etiam illud Apostoli: Scientia inflat, charitas vero aedificat . Quapropter recte hic intelliguntur pauperes spiritu, humiles et timentes Deum, id est, non habentes inflantem spiritum. Nec aliunde omnino incipere oportuit beatitudinem; siquidem perventura est ad summam sapiensuperbia inscribitur . Superbi ergo appetant et diligant regna terrarum: Beati aute
Abbreviated transcription (Latin):
ligitur significare maiora p̾cepta
iusticiez qr minora erãt q̃ iudeis da-¬
ta sũtͤ Unus cam̾ deus. ꝑ scõs ꝓph̃as
et famulos suos. scd̃m ordinatissi¬
mam distributõem tempoꝵ dedit mi¬
nora p̾cepta populo. quẽ timore ad¬
huc alligari oportebat: ⁊ ꝑfiliũ suũ
maiora popło. quẽ caritate iam lib̾a-¬
ri cõuenerat. Cum aũt minora mino¬
rib. maiora maiorib dantur. ab eo dã¬
tur qui solus nouit. congruent̾ sius
temporib generi humano echibete me¬
ra data sũt ꝓpt̾ regnũ t̾renum. ab eo¬
dẽ uno deo qui fecit celũ ⁊ t̾rã. De hac
ergo iusticia que maior est.dr pro¬
ph̾am. Iusticia tua sicut montes dei
Et hoc bñ significat. qd̃ abuno solo cya
gistro dicendis tantis reb idoneo. do¬
cetur ĩ monte. Sedens aũt docetz qd̾ ꝑ¬
tinet ad dignitatẽ magisterii. Et
accedunt ad eũ discipuli: ut audien¬
dis illius u̾bis. hi eẽnt etiã corpore ui¬
ciniores. qui p̾ceptis ĩplendis aĩo ꝓ¬

Expanded text:
ificare majora praecepta justitiae, quia minora erant, quae Judaeis data sunt, unus tamen Deus per sanctos prophetas et famulos suos secundum ordinatissimam distributionem temporum dedit minora praecepta populo quem timore adhuc alligari oportebat, et per Filium suum majora populo quem charitate jam liberari convenerat. Cum autem minora minoribus, majora majoribus dantur, ab eo dantur qui solus novit congruentem suis temporibus generi humano exhibere mera data sunt propter regnum terrenum ab eodem uno Deo, qui fecit coelum et terram. De hac ergo justitia quae major est per pro Justitia tua sicut montes Dei : et hoc bene significat, quod ab uno magistro solo docendis tantis rebus idoneo, locetur in monte. Sedens autem docet, quod pertinet ad dignitatem magisterii: et accedunt ad eum discipuli ejus, ut audiendis illius verbis hi essent etiam corpore viciniores, qui praeceptis adimplendis etiam a
Abbreviated transcription (Latin):
que datur int̾ra hominib bone nõ¬
luntatis. Nec uita consũmati. ꝑfec¬
tiq sapientis. De huiꝰmodi regno
pacatissimo ⁊ ordinatissimo. mis¬
sus est foras pͥnceps huiꝰ seculiz qui
ꝑu̾sis ĩ ordinatis q dũatur. Hac pa¬
ceĩtrinsecus constituta atq firmata.
quascũq ꝑsecutões. ille qui foras
missus est forinsecus concitau̾it.
auget gliam que scd̾m dm̃ est: nõ
aliquid ĩ illo edifitio labefactans. sed
deficientib machinis suis. ĩnotescere
faciens. qͣnta firmitas intus exstruc¬
ta sit. Id̾o sequit᷑. Beati qui ꝑsecutio¬
rũ est regnũ celoꝵ. Sũt autẽ om̃sis¬
te sententie octo. Iam eñi cet̾a cõpel¬
lans. loquit᷑ ad illos qui aderant. di¬
cens. Beati eritis cũ uobis maledixe¬
ꝑiores aũt sententias. generalit di¬
gerebat. Non em̃ dixit beati paupetes

Expanded text:
quae datur in terra hominibus bonae voluntatis ; haec vita consummati perfectique sapientis. De hujusmodi regno pacatissimo et ordinatissimo missus est foras princeps hujus saeculi, qui perversis inordinatisque dominatur. Hac pace intrinsecus constituta atque firmata, quascumque persecutiones ille qui foras missus est, forinsecus concitaverit, auget gloriam quae secundum Deum est; non aliquid in illo aedificio labefactans, sed deficientibus machinis suis innotescere faciens quanta firmitas intus exstructa sit. Ideo sequitur: Beati qui persecutiorum est regnum coeloruocto sententiae. Jam enim caetera compellans loquitur ad illos qui aderant, dicens: Beati eritis, cum vobis malediceperiores autem sententias generaliter dirigebat: non enim dixit, Beati pauperes
Abbreviated transcription (Latin):
dicte. benedicte. et eum sibi nul¬
lo modo responde conspiceret. ꝓtuiꝰ
adiungebat. Maledicte ñ benedi-¬
cte. quid mecum habes: qͥd me ꝑ-¬
sequeris: Sed nunc expectanda
sunt contra dei famulum antiqͥ
hostis noua certamina: cui pug¬
nam quidẽuolẽs intulit. s occ̃ones
uictorie ministrauit inuitus. Pe¬

Expanded text:
dicte, Benedicte, et eum sibi nullo modo respondere conspiceret, protinus adjungebat: Maledicte, non Benedicte, quid mecum habes? quid me persequeris? Sed jam nunc spectanda sunt contra Dei famulum antiqui hostis nova certamina, cui pugnam quidem volens intulit, sed occasiones victoriae ministravit invitus.
Abbreviated transcription (Latin):
um uie spatium uir beatus euol¬
ueret. uirtutem aduenientis sen¬
sit egrotus. Eeceptaq continuo
sanitate. uenientib nobis obui¬
am ip̃e ꝓcessit. Altera die redire
cupientem. magna prece detinu¬
it: cum int̾im unum e familia
puerum. letali ictu serpens pertu¬
lit. Quem iam exanimẽ ui uene¬
ni ip̃e euanchius suis humis illa¬
tum. ante pedes scĩ uiri. nichil illi
impossibile confisus exposuit.

Expanded text:
um uiae spatium uir beatus euolum uiae spatium uir beatus euolueret, uirtutem aduenientis sentit aegrotus, receptaque continuo sanitate uenientibus nobis obuiam ipse processit. altera die redire cupientem magna prece tenuit, cum interim unum e familia puerum letali ictu serpens perculit: quem iam exanimem ui ueneni ipse Euanthius suis umeris inlatum ante pedes sancti uiri, nihil illi inpossibile confisus, exposuit.
Abbreviated transcription (Latin):
uestem nudus imponeret. ⁊ totiᷤ
uirib elaborans. ut possit occul¬
tum ẽẽ qd̃ fecerat. S qͣndo ĩscĩs
uiris latent ista: Querentib ue¬
lint noliit. cuncta produntur.
UM hac gͥ oblaturꝰ¬
sacrificium deoueste proce¬
dit. Quo quidem die. mira dic¬
turus sum. cum iam altarium
sicut est sollempne benediceret
globum ignis de capite illius ui¬
dimus. emicare. ita ut in subli¬
me contendens. longum admo¬
dum crinem. flamina ꝓduceret.
Hoc licet celeberrimo die factum
in magna ppłi multitudine ui¬
derimus. una tm̃ de uirginib. ⁊
unus de prbis: tres tantũ uide
de monachis. ¶eteri cur ñ uide¬
rint. ñ potest nr̃i ẽẽ iudicii.
Er idem fere tempus.cum
euanthiꝰ auiinculus m̃s.
uir licet scłi negociis occupatus.¬
tam̃ admodum xp̃ianus. grauiᷤ¬
sima egritudine extremo mortis
ꝑicl̃o cepisset urgeri. Martinum
euocauit. Nec cunctatus ille. ꝓ¬
perauit. Prius tam̃ quam medi-¬

Expanded text:
uestem nudus inponeret, totis uestem nudus inponeret, totis uiribus elaborans ut posset occultum esse quod fecerat. sed quando in sanctis uiris latent ista quaerentibus? uelint nolint cuncta produntur. cum hac igitur oblaturusacrificium Deo ueste procedit. quo quidem die — mira dicturus sum — cum iam altarium, sicut est sollemne, benediceret, globum ignis de capite illius uidimus emicare, ita ut in sublime contendens longum admodum crinem flamma produceret. et licet celeberrimo factum die in magna populi multitudine uiderimus, una tantum de uirginibus et unus de presbyteris, tres tantum uidere de monachis: ceteri cur non uiderint, non potest nostri esse iudicii. Per idem fere tempus cum Euanthius auunculus meus, uir licet saeculi negotiis occupatus admodum Christianus, grauissima aegritudine extremo mortis periculo coepisset urgueri, Martinum euocauit. nec cunctatus ille properauit: prius tamen quam medi