comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
sitas creaturarum: que ad solam speccat eẽn¬
tiam. Icẽ decor creat᷑arum ꝓpt̾ formam
nacuralẽ ꝑtinet ad habitũ: utilicas uͦ ad
accum: quia in ħ creaturȩ utiles sunt. qd̃
subiectȩ hoĩ seruiunt. & obsequiũ reddunt¬
Qd̃ aut̃ ad habitũ ꝑtinet mag̾ ꝓpͥum ẽ. et
magis certum. ꝙ̃. id qd ꝑtinet ad accũ: quia
habitũ nat᷑a indidit᷑ actũ uͦ insticutio ad¬
uuxit. Simulachr̃u gͦ decoris. immensi¬
tatem parit̾ & utilitatẽ in cognicione p̃ce¬
dit: & ꝓpt̾ea incognitione pͥus ẽ qr inmani¬
festatione ẽ eiudentius. In hoc gͥ simulacͦ
pͥmũ uestigiũ concemplationis ponere
debemus. lit dum pͥmum inquisicionis
ingressum recte tenuerimus: ĩpso quẽ
querimus duce. in offenso pede ad reliq̃
ꝓcedamus. Pulchre aut̃ inguirenda sapi¬
entia. ab ipso sapĩe simulachro inquisiti¬
onis exordiũ sumit᷑: quia ꝑ sapientiam
suã pater manifestat᷑: ñ solum qñ sapi¬

Expanded text:
 creaturarum, quae ad solam spectat essentiam. Item decor creaturarum propter formam naturalem pertinet ad habitum, utilitas vero ad actum; quia in hoc creaturae utiles sunt, quod subjectae homini serviunt et obsequium reddunt. Quod ad habitum pertinet, magis proprium est; et magis certum quam id quod pertinet ad actum, quia habitum natura indidit, actum vero institutio adjunxit. Simulacrum ergo decoris immensitatem pariter et utilitatem in cognitione praecedit, et propterea in cognitione prius est, quia in manifestatione est evidentius. In hoc igitur simulacro primum vestigium contemplationis ponere debemus, ut, dum primum inquisitionis ingressum recte tenuerimus, ipso quem quaerimus duce pede inoffenso ad reliqua procedamus. Pulchre autem in inquirenda sapientia ab ipso sapientiae simulacro inquisitionis exordium sumitur, quia per sapientiam suam Pater manifestatur, non solum q
Abbreviated transcription (Latin):
qs̃ horum prius concemplantib inagni¬
tione occurrat. Et credo qd illud inuisibi¬
le priꝰ incontemplatione cõprehendit᷑: qd
in suo usibili simulachro. exp̃ssius ⁊ mani¬
festius declaratur. Simulachra aut̃ inui¬
sibiliũ ipsa uisibilia dicunt᷑: ut pote in¬
uisibił pot̾ntiȩ simula chr̃u ẽ creaturar̾u
immensitas. Inuisibił sapientię. simula¬
chrum ẽ creaturarũ decor. Inuisibił be¬
nignitatis. simulachr̃̾u ẽ creaturarum
utilitas. O mĩs aut̃ creatura qͣnto uiciniꝰ
similicudini creatoris appropinquat: tanco
uicinius creatorem suũ declarat. Illud gͦ ui¬
sibile simulachru inuisibile exẽplat prius
ostende debet: qd̃ diuinȩ similicudius magi¬
nem ꝑfectiꝰ inse expressam retinet. In mensitas
aut̃ creaturarĩr magis ad e̾e̾ntiã: decor uͦ crea¬
curarũ mag̾ ꝑtinet ad formã. Essentia uͦ absq
forma considata: informitas ẽ. Qͦd aut̃ informe
caretia do dissidet. Qd̃ gͦ formatũ ÷. magis

Expanded text:
s prius contemplantibus in agnitione occurrat. Et credo quod illud invisibile prius in contemplatione comprehenditur, quod in suo visibili simulacro expressius et manifestius declaratur. Simulacra autem invisibilium ipsa visibilia dicuntur, utpote invisibilis potentiae simulacrum est, crenvisibilis sapientiae simulacrum est, creaturarum decor. Invisibilis benignitatis simulacrum est, creaturarum utilitas. Omnis autem creatura quanto vicinius similitudini Creatoris appropinquat, tanto evidentius Creatorem suum declarat. Illud ergo visibile simulacrum, invisibile exemplar prius ostendere debet, quod divinae similitudinis imaginem perfectius in se expressam retinet. Immensitas autem creaturarum magis ad essentiam; decor vero creaturarum magis pertinet ad formam. Essentia vero absque forma considerata, informitas est. Quod autem informe caret, a Deo dissidet. Quod ergo formatum est, magis
Abbreviated transcription (Latin):
ad modũ cũ uocẽ unã dicimꝰ. q̃ a multis
ẽ plata. S horũ omĩũ nicħ uere unũ
ẽ. Scãm aliꝗͤ. tamen respectũ unũ dicta
sunt: qr quodãmodo ad unitatẽ accedt̃
fas gͦ ñ ÷ ut existimemꝰ creatorẽ rer̾uaut
collectione diu̾sorũ. aut cõpositione par
cum. aut similicudine pluriũ unũ cẽ:
cũ illud etiã qd̾ in nob̾ ronale ẽ. horũ oĩũ
insemet ipso nicħ possit inuenire. Illud
enĩ nr̃m qd̃ partium multicudine com.¬
positũ cernit᷑. ñ ronale s rationali conũe¬
tum eẽ. ipsa nr̃a rone cõꝓbat᷑. Si gͦ nr̃m
rationale uere unũ c̃. qͣncomag̃ creator

Expanded text:
modum cum vocem unam dicimus quae a multis est prolata. Sed horum omnium nihil vere unum est. Secundum aliquem tamen respectum unum dicta sunt, quia quodammodo ad unitatem accedunt. Fas ergo non est ut existimemus Creatorem rerum, aut collectione diversorum, aut compositione pae plurium unum esse, cum illud etiam quod in nobis rationale est, horum omnium in semetipso nihil possit invenire. Illud enim nostrum quod partium multitudine compositum cernitur, non rationale sed rationali conjunctum esse ipsa nostra ratione comprobatur. Si ergo nostrum rationa
Abbreviated transcription (Latin):
euident̃ colligit᷑. qd̾ immutabile omĩno
ẽ. qͥcqͥd neq forma. neq loco mucari
pot̃. Si gͥ dm̃ neq forma neq loco mu¬
tari posse constiterit: immutabilẽ oĩ¬
no ẽẽ dubiũ ñ erit. Localem aut̃ mu¬
tatione facile ab eo remouemꝰ:: si eũ
ubiq eẽ ostendimus. Quod enĩ ubiq ẽ ĩnoĩ
loco ẽ. Qͦd. aut̃ in omĩ loco ẽ: de loco ad lo

Expanded text:
ino est quidquid neque forma neque loco mutari potest. Si igitur Deum neque forma neque loco mutari posse constiterit, immutabilem omnino esse dubium non erit. Localem autem mutationem facile ab eo removemus, si eum ubique esse ostendimus. Quod enim ubique est, in omni loc
Abbreviated transcription (Latin):
qͥ id ipsũ qd̾ uere ħo ẽ. de cuiꝰ existencia neqͣ¬
quã dubitat. inuisibile ẽẽ uidet. Ianua
gͦ contẽplationis hoĩ aꝑitur: qñ ipse sua se
rõne ducente ad se cognoscendũ ingredit᷑.
Ingresso aut̃. uia usq ad finẽ currenda
restat: ut scił qͥsq ex consid̾atione ꝓpͥa.
ad agnitionẽ creacoris sui ꝑueniat. Illud
nanq in nob̾ qd̾ carnis ñ ħt e̾entiam. a
carne ñ pot̾ hr̃e mat̾iam. s sicut diu̾sũ
est a carne: ita se alienum sentit a car¬
nis origine. Inicium tñ se hab̾e in boc ue¬
rissime agnoscit᷑. qr cum se incelligat
et̃. semꝑ se fuisse ñ meminit: cũ t̃n nes
semꝑ incellexisse cognoscimꝰ. ñ semꝑ fu¬
isse. ac ꝑ hoc aliqñ cepisse credamus.
S sic̃ iam dictũ ẽ. qͦd spĩtalem ħc subam.¬

Expanded text:
us existentia nequaquam dubitat, invisibile esse videtur. Janua ergo contemplationis homini aperitur, quando ipse sua se ratione ducente ad se cognoscendum ingreditur. Ingresso autem via usque ad finem currenda restat, ut scilicet quisque ex consideratione propria ad agnitionem Creatoris sui perveniat. Illud namque in nobis quod carnis non habet essentiam, a carne non potest habere materiam; sed sicut diversum est a carne, ita alienum se sentit a carnis origine. Initium tamen se habere in hoc verissime agnoscit, quod cum se intelligat esse, semper se fuisse non meminit, cum tamen nescsemper intellexisse cognoscimus, non semper fuisse, ac per hoc aliquando coepisse credamus. Sed, sicut jam dictum est, quod spiritalem
Abbreviated transcription (Latin):
petentissimũ narrandi ordinẽ. ut priꝰ
ipsorum iusibilium aliqͣm noticiã in
medium afferrem: ac sic deinde quasi re¬
serato contemplationis adit. ꝑ inuestiga¬
tionem inuisibilium ꝓcedem. Postquã gͥ
his quȩ de inuisibilib dicenda erant fi

Expanded text:
petentissimum ordinem narrandi, ut prius petentissimum ordinem narrandi, ut prius ipsorum visibilium aliquam notitiam in medium afferrem; ac sic deinde quasi reserato contemplationis aditu, per investigationem invisibilium procederem. Postquam igitur iis quae de visibilibus dicend
Abbreviated transcription (Latin):
quȩ expͥmunt᷑. Nlam ce informandis
uestib hi qui nimis pulcͥtudinẽ dili¬
gunt. sepe utilitatẽ ꝑdunt: & qui utili¬
tatem conseruare cupuint. pulcͥcudi¬
nemhr̃e ñ possunt. Sed in oꝑe dĩ nec
mulcitudo magnitudinẽ minuit. nec
magnicudo mulcitudinẽ stringit. ⁊¬
neq simul uł mulcicudo uł magni¬
cudo pulcͥtudim officit neq pulebri-¬
tudo utilitatem tollit. sed sic facta sunt oĩa.
quasi facta sint singła ite cum uniuersa as¬
pexcris. singula miteris. ħ de uisibilibus
dicta. alicui fortassis quantũ ad cõpendiũ
tͣccandi ꝑtinuit plurima uidebunt᷑. sed
atcendere debet. qd̾ tam oꝑosa mat̾ia ñ faci
ea quȩ inuisibilia st̃ indo. necesse ẽ ut qͥs¬
quis ꝑ usibilia ad agnitionẽ inuisibiliũ
ꝑuenire desid̾at: prius ipsa uisibilia ag¬
uestigare ꝓponcre.: crib inuisibilib in exor¬
dio enumeratis. & trib itidem uisibilib
contra ħ dispositis. ratus sum hc̃ ẽẽ com¬

Expanded text:
quae exprimuntur. Nam et in formandis quae exprimuntur. Nam et in formandis vestibus, ii qui nimis pulchritudinem diligunt, saepe utilitatem perdunt; et qui utilitatem conservare cupiunt, pulchritudinem habere non possunt. Sed in opere Dei nec multitudo magnitudinem minuit, nec magnitudo multitudinem stringit, neque simul vel multitudo vel magnitudo pulchritudini officit, neque pulchritudo utilitatem tollit, sed sic facta sunt omnia, quasi facta sint singula, ut cum universa aspexeris, singula mireris. Haec de visibilibus dicta alicui fortassis quantum ad compendium tractandi pertinuit plurima videbuntur, sed attendere debet quod tam operosa materia non facilea quae invisibilia sunt in Deo , necesse est ut quisquis per visibilia ad agnitionem invisibilium pervenire desiderat, prius ipsa visibilia agvestigare proponerem, tribus invisibilibus in exordio enumeratis; et tribus itidem visibilibus contra haec dispositis, ratus sum hunc esse com
Abbreviated transcription (Latin):
ec de utilicate creaturarum similibꝰ.¬
breuiter dicta sufficiant. Sed libet
ad huc ad cumulũ diuine laudis paułꝑ
attende: quã mire tria ħ simul in oꝑe suo
conseruauerat ds. Qͦo qͣnta ad miratione
dignum sit. sic faciluis fortasse cognoscimꝰ:
si prius ħ qualit̃ in oꝑe humano simul
eẽ ñ possint considemus. Certe homo
cum multa face̾ desidat. magna facere
non pot̾: qr tanco minus p̾ualet in sin-¬
gulis.: quanco plura sunt ꝑ quȩ intenti¬
onis suȩ conacus diuidit. Rursũ cum
ad magnitudinẽ natit᷑. a multitudine
retardat᷑: qr multis p̃stare ñ sufficit u¬
res. qͣs ad unuis effectum specialit̃ effun¬
dit. Similimꝰ minor diligñcia decori
oꝑis impendit᷑: quotiens ad multicudi¬
nem solam siue ad magnitudinẽ ꝑfici¬
endam animꝰ occupat᷑. Uidemꝰ quia
scriba eas figuras quȩ exiles sunt ꝓm¬
tius formatꝰ in magnis sigurandis pro.¬
pensius desudat: & calamus qͣnco uelo¬
cuis trahit᷑. tanto deformiores st̃ litq̃

Expanded text:
ec de utilitate Scripturarum breviter dicta sufficiant; sed libet adhuc ad cumulum divinae laudis paulisper attendere, quam mire tria haec simul in opere suo conservaverit Deus. Quod quanta admiratione dignum sit; sic facilius fortasse cognoscemus; si prius haec qualiter in opere humano simul esse non possint consideremus. Certe homo cum multa facere desiderat; magna facere non potest, quia tanto minus praevalet in singulis, quanto plura sunt per quae intentionis suae conatus dividit. Rursus cum ad magnitudinem innititur, a multitudine retardatur, quia multis praestare non sufficit vires quas ad unius effectum specialiter effundit. Simili modo minor diligentia decori operis impenditur, quoties ad multitudinem solam sive ad magnitudinem perficiendam animus occupatur. Videmus quod scriba eas figuras quae exiles sunt, promptius format, in magnis figurandis propensius desudat, et calamus quanto velocius trahitur, tanto deformiores sunt litterae
Abbreviated transcription (Latin):
bilia. quã ea quȩ mou̾i ñ possunt. Clo¬
tus autẽ quadriꝑtitus ẽ. localis. nat᷑alis.
animał. r̾onalis. S motus naturalis loca¬
lem motum suꝑat: qr innacurali motu
ñ solũ imago uitȩ expͥmit᷑. s ipsa quodã¬
modo uita inchoat᷑. Rursus aĩalis motus
tanto nat᷑ali p̃cellit: qͣnto insensibili id
qd̃ sentit. postremo rationał cunctis suꝑ¬
ponit᷑. qr in eo ñ solũ sensus ad aĩandum:
s rõ quoq ad intelligñdũ motus ħ simu¬
lacro nullũ increatis ẽt pot̾ eiudentuis:
qr inuisibilem sapĩam ostendit cunctis

Expanded text:
moveri non possunt. Motus autem quadripertitus est, localis, naturalis, animalis, rationalis. Sed motus naturalis localem motum superat, quia in naturali motu, non solum imago vitae exprimitur, sed ipsa quodammodo vita inchoatur. Rursus animalis motus tantum naturali praecellit, quantum in sensibili id quod sentit. Postremo rationalis cunctis superponitur, quia in eo non solum sensus ad animandum, sed ratio quoque ad intelligendum movetur. Hoc simulacro nullum in creaturis esse potest evidentius, quia invisibilem sapientiam ostendit cunctis
Abbreviated transcription (Latin):
N fine precedentis
libri ꝑ similititoinem cuiusdam arbo¬
ris demonstrauimus qualiter sapien¬
tia oriatur et crescat in nobis. Deinceps
incrementi gradus quos ipsi breuiter
et summatim ꝑstruiximus lacius per
singula ꝓsequendo explanamus.

Expanded text:
 fine praecedentis libri per similitudinem cujusdam arboris demonstravimus qualiter sapientia oriatur, et crescat in nobis. Hic ipsius incrementi gradus, quos ibi breviter et summatim perstrinximus, latius per singula prosequendo explanabimus.
Abbreviated transcription (Latin):
temꝑato moti natiutł̃ calor nutͥtur
in corꝑe. ⁊ leticia animus reparatur.
Uel quod magis uidetur qr necessẽ
fuit populũ aliquando ad ludendũ c̃uenire. uo¬
luerunt det̾minata e̾ę loca ludendi: ne in di¬
usoriis c̃uenticula facientes. ꝓbrosa aliqua aut

Expanded text:
temperato motu naturalis calor nutritur temperato motu naturalis calor nutritur in corpore; et laetitia ejus reparatur. Vel quod magis videtur, quia necesse fuit populum aliquando ad ludum convenire, voluerunt determinata esse loca ludendi, ne in diversoriis conventicula facientes, probrosa aliqua aut
Abbreviated transcription (Latin):
diu̾sosꝰ respectus hoc factũ ẽ. Nmũ nãꝗs
in botro agͥculture ẽ. in peno cellerarii.
in gustu medici. Similit̾ ciboꝵ apparatꝰ
ad pistrinũ. macellũ. coquinã ꝑtinet.
uirtus saporis ad medicinã. Septima
populus ad ludendũ conuenire solebat.
ñ qr in theatro tñi ludiis ficite. s qr cele¬
brior locus fuerat cet̾is. Flelunt aut̃ lu¬
di alii ui theatͥs. alii in gabulis. alii in
ginnasiis. alii in amphicirris. alii in
arcius. alii in c̃iuuis. alii in phanis. In
theatro gesta recitabantur. uł carminib
choreas ducebunt ⁊ saltabant. In gun-¬
nasiis luctabatur. In amphicireis. cursu
certabant. uel pedũ. ł equoꝵ. ł curruũ.
In harenis: pugiles exercebantur. In ẽui¬
uiis. rithinis. ⁊ musicis instrum̃tis.
⁊ odis psallebant: ⁊ alea ludelunt. In
pbanis. temꝑe sollempni deorũ laudes
canebant. Ludos uero iccireo int̾ legi¬
timas ac̾tiones connumeralunt. quia

Expanded text:
diversos respectus hoc factum est. Vinum quoque diversos respectus hoc factum est. Vinum quoque in botro agriculturae est; in penu, cellarii; in gustu, medici. Similiter ciborum apparatus ad pistrinum, macellum, coquinam pertinet; virtus saporis ad medicinam. CAP. populus ad ludendum convenire solebat, non quia in theatro tantum ludus fieret, sed quia celebrior locus fuerat caeteris. Fiebant autem ludi alii in theatris, alii in atriis, alii in gymnasiis, alii in amphicircis, alii in arenis, alii in conviviis, alii in fanis. In theatro gesta recitabantur, vel carminibuchoreas ducebant et saltabant. In gymnasiis luctabantur. In amphicircis cursu certabant vel pedum, vel equorum, vel curruum. In arenis pugiles exercebantur. In conviviis, rhythmis et musicis instrumentis, et odis psallebant, et alea ludebant. In fanis tempore solemni deorum laudes canebant. Ludos vero idcirco inter legitimas actiones connumerabant, quod
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ uigilie. ⁊ accidentia anunę. q̃ ideo oc¬
casiones exͥ dicuntur. qr faciunt ⁊ con¬
seruant sanitatẽ si temꝑata fueruit.
si intemꝑata fuerint infirmitatẽ. Acci¬
dencia aninę ideo dicuntur occasio
sanitatis ł iunfirmitatis. qͥr aliqũ ł cõmo¬
uent calorẽ impetuose ut ira. ł leniter
ut delectationes. ł attͣħunt ⁊ celant.: aut
impetuose ut terror ⁊ timor. aut lenit
ut angustia. Et sunt quȩ cõmouent
natuialẽ uircutẽ uitus ⁊ extra: ut ẽ
tristicia. Omnis oꝑatio mediciune: aut
intus fit aut extra. Intus ut ea quȩ
ore. narib aurib siue ano uitromit¬
uł attrahendo suniunt᷑. Foris. ut epitima¬
ta. cataplasmata. emplastra. ciruigia. q̃
duplex ẽ in carne. ut incide̾. suere. i¬
rere: in osse. ut solidare ⁊ iuncture red¬
dere. Nec moueat quenquã. qd̾ cibum
⁊ potum int̾ attͥbuta medicine aunuine¬
ro. quȩ suꝑius uenationi attͥbui. qr scdin

Expanded text:
et vigiliae, et accidentia animae. Qnae ideo et vigiliae, et accidentia animae. Qnae ideo conservant sanitatem, si temperata fuerint, si intemperata infirmitatem. Accidentia animae ideo dicuntur occasio sanitatis vel infirmitatis, quia aliquando vel commovent calorem impetuose ut ira, vel leniter ut delectationes, vel attrahunt et celant; idque aut impetuose ut terror et timor, aut leniter ut angustia. Et sunt quae commovent naturalem virtutem intus et extra, ut est tristitia. Omnis operatio medicinae, aut intus fit, aut extra. Intus ut ea quae ore, naribus, auribus sive ano intromitcando, vel attrahendo sumuntur. Foris ut epidimata, cataplasmata, emplastra. Chirurgia, quae duplex est in carne, ut incidere, suere, urere. In osse, ut solidare, et juncturae reddere. Nec moveat quampiam, quod cibum et potum inter attributa medicinae annumero, quae superius venationi attribui, quia secundum
Abbreviated transcription (Latin):
frixe. aliȩ elixs. aliȩ crude. alie salle. alie
dicuntur succidia. lardũ quoq siue
taxea. ꝑna. uł petasuculus. aringia.
aruina. adeps. Pulm̃ti itẽ sunt genera
lucanie. fartim̃. minutal. afrotum.
mortisia. galatiȩ: ⁊ cet̾a quecumꝙ pͥn¬
ceps cocorũ excogitare potuit. Mulsa
habent lac. colostrũ. babditã. butirũ.
caseũ. serum. Oierũ ⁊ fructuũ nomi¬
na. enuunerare quis potest. Sapores
alii calidi sunt. alii frigidi. alii ama¬
ri. alii dulces. alii sicei. alii humidi.
Potiis alii tantũ sunt potus .i. qͥ hu¬
mectant tantũ ñ nutͥunt ut aqua.
alii potus ⁊ eib id ÷ qͥ humectant
⁊ nut̾unt ut uinũ. Rursũ qͥ cib gt̃
alii naturalit̾ sunt cib. ut uinũ. ⁊ sicera
quelibet. alii accidentalit̃. ut ceriusia. ine¬
dones. Uenatio gͥ continet omnia pistoꝵ.
casiones sex sunt. Aer. motus. ⁊ quies.
manitio ⁊ repletio. cib ⁊ potus. somiuis

Expanded text:
frixae, aliae elixae, aliae crudae, aliae salsae. Aliae frixae, aliae elixae, aliae crudae, aliae salsae. Aliae dicuntur succidia: Lardum quoque sive taxea; perna vel petasunculus; axungia, arvina, sepum, adeps. Pulmenti item sunt genera, lucanicae farcimen, minutal, afrotum, mortisia, galantiae, et caetera quaecunque princeps cocorum excogitare potuit. Mulsa habent lac, colostrum, babdutam, bu t yrum, caseum, serum. Olerum et fructuum nomina annumerare quis potest? Saporum alii calidi sunt; alii frigidi, alii amari, alii dulces, alii sicci, alii humidi. Potuum alii tantum sunt potus, id est qui humectant tantum, non nutriunt, ut aqua; alii potus et cibus, id est qui humectant et nutriunt, ut vinum. Rursus qui cibus sunt, alii naturaliter sunt cibus, ut vinum et sicera quaelibet, alii accidentaliter, ut cervisia, medones. Venatio igitur continet omnia pistorumcasiones sex sunt: aer, motus et quies, inanitio et repletio; cibus et potus; somnus
Abbreviated transcription (Latin):
enatio diuidit᷑ in ferinã. aucupiũ.
⁊ piscaturã. ferina multis modis
exerectur. retib pedicis. laqueis. p̃cipiciiꝰ.
arei. iacuł. cuspide. uidagine. pennarũ
odore. canib accipitͥb. lucupiũ fit la¬
queis. pedicis. retib artu. iusco. hamo. lis¬
catura fit sagenis. retib gurgustiis. ha¬
mił. iaculis. Id hunc disciplinã. ꝑtinet
ominũ ciboꝵ. sapoꝵ ⁊ potuũ apparatꝰ.
Nom̃ tam̃ accipit ab una parte sua
qr antiquitꝰ plus uenatione uesci sole¬
bunt. Sic̃ adhuc in quibusdã regionib
uͥ rarissimus usus panis ẽ. carnẽ ꝓ cibo.
⁊ mulsum. uł aquã ꝓ potu habent. eib
in duo diuiditur. in panẽ ⁊ obsonium.
Pauis dictꝰ ẽ uł quasi ponisꝰ. qr omnib
ferm̃tatus. sucemericius. rubigus. spon¬
gia. placenta libanicus. dulcia. siligine
um dr̃. quasi ad uictũ pani: quod nos
cibariũ diccre possumus. huiꝰ multa
sũt gen̾a: carnes. pulm̃ta. mulsa. ole¬
ra. fructus. Carneᷤᷤ aliȩ sunt asse. alię

Expanded text:
Venatio dividitur in ferinam, aucupium, et piscaturam. Ferina multis modis exercetur. Retibus, pedicis, laqueis, praecipitiis, arcu, jaculis, cuspide, indagine, pennarum odore, canibus, accipitribus. Aucupium fit laqueis, pedicis, retibus, arcu, visco, hamo. Piscatura fit sagenis, retibus, gurgustiis hamis, jaculis. Ad hanc disciplinam pertinet omnium ciborum, saporum et potuum apparatus. Nomen tamen accepit ab una parte sui, quia antiquitus plus venaticis vesci solebant, sicut adhuc in quibusdam regionibus ubi rarissimus panis est, carnem pro cibo, et mulsum vel aquam pro potu habent. Cibus in duo dividitur: in panem et obsonium. Panis dictus est, vel quasi ponis, quia omnibus fermentatus, subcinericius, rubigus, spongia, placenta, clibanicus, dulciarius, siligineuum dicitur quasi adjunctum pani, quod nos cibarium dicere possumus. Hujus multa sunt genera. Carnes, pulmenta, mulsa, olera, fructus. Carnium, aliae sunt assae, aliae
Abbreviated transcription (Latin):
ram intelligamꝰ. Utrũꝗ enuĩ ad gͣminati¬
cã ꝑtinet. Qtudã dicunt gͣmmaticam ũ
ẽẽ partem philosophiȩ. s quasi qd̾ dam
appenditiũ. ⁊ instriuñtum ad philosophiã.
De ratione aut̃ disserendi boetiꝰ dic̃ qd̃ ⁊
pars eę possit. ⁊ instrum̃tum ad philoso¬
phiã. sic̃ pes. manus. lingua. ⁊ ocli. & cet̾a
partes sunt corꝑis ⁊ instrum̃ta. Grãmati¬
ca simplieit̃ agit dͤ uocib id ÷ scđdm se. iu¬
uentionẽ. & formationẽ cõpositionem. in
agit de uꝯcibis scdm̃ intellectꝰ de gr̃a¬

Expanded text:
ram intelligamus utrumque enim ad grammaticam pertinet. Quidam dicunt grammaticam non esse partem philosophiae, sed quasi quoddam appendicium et instrumentum ad philosophiam. De ratione autem disserendi Boetius dicit: « Quod pars esse possit et instrumentum ad philosophiam, sicut pes manus, lingua, oculi, etc. partes sunt corporis et instrumenta, » Grammatica simpliciter agit de vocibus, id est secundum se inventionem et formationem, compositionem, infagit de vocibus secundum intellectus. CA
Abbreviated transcription (Latin):
dam sui generis rechorica ẽ. eo qd̾ hiuic
ꝓfessioni eloquentia maxime sit necessa¬
ria. Unde ⁊ hic qͥ facundie preesse dicit᷑.
litora niuisa adit. deserta horrida lusitͣ.⁊
⁊ cũ barluris nationib ⁊ linguis incog¬
nitis cõmertia humanitatis exercet. Huiꝰ
studiũ gentes c̃ciliat. bella sedat. pucẽ
firmat. & pͥuata bona ad cõmuneni

Expanded text:
dam sui generis rhetorica est; eo quod huic professioni eloquentia maxime sit necessaria. Unde et is qui facundiae praeesse dicitur, littora invisa adit; deserta horrida lustrat, et cum barbaris nationibus et linguis incognitis commercia humanitatis exercet. Hujus studium gentes conciliat, bella sedat, pacem firmat, et privata bona ad communem
Abbreviated transcription (Latin):
sitionẽ. c̃iunctionem. int̾iecꝰtionẽ uocẽ
articulatã. lit̾am. sillabã. pedes accentiis.
posituras. notas. ortogͣsi am. analogiã. echi¬
mologiam. glosas. differentias. barburisinũ
soloecisnũ. uicia. inetaplasma. scemata.
tropos. prosas. metra. fabulas. historias.
Qorũ iceireo expositionẽ tͣnseo.q ⁊ pro¬
lixior ee̾t quã huius scedule brenitas ex¬
petat:  qr etiã in b opusculo dunsiones
tantũ rerũ ⁊ noĩa inuestigare ꝓposui.
ut tãtũmꝰ qd̾dam pͥncipiũ doetͥnȩ lectori

Expanded text:
sitionem, conjunctionem et interjectionem; in vocem articulatam, litteram, syllabam, pedes, accentus, posituras, notas, orthographiam, analogiam, etymologiam, glossas, differentias, barbarismum, soloecismum, vitia, metaplasmas, schemata, tropos, prosas, metra, fabulas, historias. Quorum idcirco expositionem transeo, quia prolixior esset quam hujus schedulae brevitas expetat, et quia etiam in hoc opusculo, divisiones tantum rerum et nomina investigare proposui, ut tantummodo quoddam p
Abbreviated transcription (Latin):
pauli: quȩ etiã ipso num̾o designant u
supra dictum ẽ. excepto quod ad eam ma¬
gis rer̾u quã uocum significatio ꝑtinere
uidet᷑. In illa enĩ naturalis iusticia ẽ: exqͣ
disciplina morum nr̃orum .i. positiua ui¬
sticia nascit᷑. Contemplando qͥd fecerit ds̃.
quid nob̾ faciendũ sit agnoscimꝰ. Onũs

Expanded text:
Pauli, quae etiam ipso numero designant utPauli, quae etiam ipso numero designant utsupra dictum est, excepto quod ad eam magis rerum quam vocum significatio pertinere videtur. In illa enim naturalis justitia est, ex qua disciplina morum nostrorum, id est positiva justitia nascitur. Contemplando quid fecerit Deus; quid nobis faciendum sit, agnos
Abbreviated transcription (Latin):
brica innitat᷑ fundare. Neq a de ipso
erudiri p̾̃sumas. ne forte dũ te introdu¬
cere putas. magis seducas. A doctorib
⁊ sapientib hȩc introductio queren¬
da est: qui & auctoritatib scõrum patr̾u.
ce. testimoniis scripturar̾u. eam tͥ pro ut
opus ẽ ce facere & aꝑire possint. Cumq ĩa
introductus fueris. testimoniis scriptura¬
rum legendo singła quȩ docuerint. confir¬
mare. Sic mͥ uidetur. ciu me in hoc imi¬
tari placuerit libens accipio: cui uisũ fue¬
rit ñ ita oportere fieri. faciat qd̃ placue¬
rit: ñ contendam. Scio enĩ plures hunc
morem indiscendo ñ seruare. S quomͦ
quidam ꝓficiant rursus ñ ignoro. Si qͥ¬
ris qui libri magis ad hanc lectionẽ uale¬
ant. ego puto pͥncipium genesis de oꝑib
ui. dierum. tresultimos libros moysi. de
legalib sacramentis. ysaiã. pͥncipium ⁊
finem iezechielis. iob. psalt̾ium. canti¬
epłas. & a pocalipsin. p̾cipue tamen epłas

Expanded text:
brica innitatur fundare. Neque a teipso brica innitatur fundare. Neque a teipso erudiri praesumas, ne forte dum te introducere putas, magis seducas; a doctoribus et sapientibus haec introductio quaerenda est quae et auctoritatibus sanctorum Patrum, et testimoniis Scripturarum, eam tibi, prout opus est, et facere, et aperire possint. Cumque jam introductus fueris, testimoniis Scripturarum legendo singula quae docuerint confirmare. Sic mihi videtur; qui me in hoc imitari placuerit, libens accipio; cui visum fuerit non ita oportere fieri faciat quod placuerit, non contendam. Scio enim plures hunc morem in discendo non servare. Sed quomodo quidam proficiant rursus non ignoro. Si quaeris qui libri magis ad hanc lectionem valeant, ego puto principium Genesis de operibus sex dierum, tres ultimos libros Moysi de legalibus sacramentis, Isaiam, principium et finem Ezechielis, Job, Psalterium, CantiEpistolas, et Apocalypsim, praecipue tamen Epistolas
Abbreviated transcription (Latin):
spc̃ aut̃ uiuificat᷑ qr nimir̾u oportet
diuinum leccorẽ spiritalis incelligentiȩ
uericate eẽ solidatum: ut eum litt̾arum
apicesquȩ ⁊ ꝑuersȩ ñnunquã incelligi
possunt. ad quelibet diu̾ticła ñ indi¬
nent. Quare anciquus ille ppłs qui legẽ
uitȩ acceꝑat reꝓbatus ẽ. nisi qr sic solã
lut̾am occident̾em secutus ẽ. ut spm̃ u
uificantẽ ñ hab̾et Hec uͦ ñ ideo dico
ut quibuslibet ad uoluncatẽ suam int̾¬
pretandi scripturas occasionẽ prebeam.
sed ut ostendam eum qui solam sequit᷑
luteram. dui sine errore non posse ince¬
dere. Oportet gͦ ut ce sic sequam᷑ litt̾am.
ne nr̃m sensum duunis auccorib p̾fe¬
ramus. & sic ñ sequam᷑. ut in ea ñ totũ
uericatis udicium pendere credamus.
Non litt̾atus: s spũalis omĩa diuidicat.
Ut gͦ secure possis uidicare litt̾am. nos
de tuo sensu p̃sumere. s erudiri prius
&e in formari oportet: ce quasi quãdã
inconcusse u̾icatis basem cui tota fa¬

Expanded text:
s autem vivificat ; quia nimirum oportet divinum lectorum spiritualis intelligentiae veritate esse solidatum, ut eum litterarum apices, quae et perversae nonnunquam intelligi possunt, ad quaelibet diverticula non inclinent. Quare antiquus ille populus, qui legem vitae acceperat, reprobatus est, nisi quia sic solam litteram occidentem secutus est, ut spiritum vivificantem non haberet? Haec vero non ideo ut quibuslibet ad voluntatem suam interpretandi Scripturas occasionem praebeam; sed ut ostendam eum qui solam sequitur litteram, diu sine errore non posse incedere. Oportet ergo ut et sic sequamur litteram, ne nostrum sensum divinis auctoribus praeferamus; et sic non sequamur, ut in ea totum veritatis judicium pendere credamus. Non litteratus, sed spiritualis omnia dijudicat . Ut ergo secure possis judicare litteram, non de tuo sensu praesumere, sed erudiri prius, et informari oportet, et quasi quamdam inconcussae veritatis basim, cui tota fa
Abbreviated transcription (Latin):
niat iudicare. In ezechiele legis qͦd rotȩ
animalia sequnt᷑ ñ aĩalia rotas. Cum
ambularent in qͥt aĩalia: ambulabaq̃
parit̾ & rotȩ uixta ea. Et cũ eleuarent᷑
aĩalia de t̾ra. eleuabant᷑ simul ⁊ rotȩ.
Scõrum quippe mentes quantum uirtutibꝰ
uł scientia ꝓficiunt. tantum scãrum scrip¬
turarum archana ꝓfunda ẽẽ conspiciuq̃.
ut qui simplicib ce adhuc stantib int̾ra
iacere udebant᷑. erectis sublimes appare¬
ant. Nam sequit᷑. Quocũq ibat sp̃c. illuc
eunte spũ &e rotȩ parit̾ leuabantur seq̃n¬
tes eum. Sp̃c enĩ uitȩ erat in rotis. Uides

Expanded text:
niat judicare. In Ezechiele legis, quod rotae niat judicare. In Ezechiele legis, quod rotae animalia sequuntur, non animalia rotas: Cum ambularent, inquit, animalia, ambulabant pariter et rotae juxta ea. Et cum elevarentur animalia de terra, elevabantur simul et rotae . Sanctorum quippe mentes quantum virtutibus vel scientia proficiunt, tantum sanctarum Scripturarum arcana profunda esse conspiciunt, ut qui simplicibus et adhuc stantibus in terra jacere videbantur, erectis sublimes appareant. Nam sequitur: Quocunque ibat spiritus, illuc eunte spiritu; et rotae pariter levabantur sequentes eum. Spirit
Abbreviated transcription (Latin):
ea contemnere. sed potiꝰ uen̾are: qr audi¬
stis qd scͥptũ ẽ. Posuit tenebras lat. u¬
lum suũ. Qđ si etiã aliqͥd inuen̾is contra¬
rium illi qd̃ tu iã firmissima fide tenen¬
dum eẽ didicisti: ñ tamen expedit tibi
cotidie mutare sententiam. nͥ priꝰ doccio¬
res te consulueris: & maxime quid fides
uniu̾salis quȩ nunꝗͣ falsa e̾e̾ potest inde
iubeat sentiri agnou̾is. Sic de sacram̃to
altaris. sicde sacram̃to baptismatis. con¬
firmationis conuigii. & om̃ib quȩ tͥ
enum̾ata st̃ supͣfacere debes. U ides mul¬
tos script᷑as legentes. quia fundamentũ
ueritatis ñ babent. in errores uarios la¬
bi: &e tociens fere mutare sententias. qͦt
legerint lectiones. Rursum alios uides
qui scdm illã u̾itatis agnitionẽ qua intꝰ
firmati ft̃. quaslibet scripturas ad con¬
gruas int̾pretationes flectere nouert̃.:
& qͥd a sana fide discordet. aut qͥd conue.¬

Expanded text:
ea contemnere, sed potius venerare, quia audiea contemnere, sed potius venerare, quia audisti quod scriptum est: Posuit tenebras latibulum suum . Quod si etiam aliquid inveneris contrarium illi, quod tu jam firmissima fide tenendum esse didicisti: non tamen expedit tibi quotidie mutare sententiam, nisi prius doctiores te consulueris, et maxime quid fides universalis, quae nunquam falsa esse potest, inde jubeat sentiri agnoveris. Sic de sacramento altaris; sic de sacramento baptismatis, confirmationis, conjugii, et omnibus quae tibi enumerata sunt supra, facere debes. Vides multos Scripturas legentes, quia fundamentum veritatis non habent, in errores varios labi, et toties fere mutare sententias, quot legerint lectiones. Rursum alios vides, qui secundum illam veritatis agnitionem, qua intus firmati sunt quaslibet Scripturas ad congruas interpretationes flectere noverunt, et quid a sana fide discordet, aut quid conve
Abbreviated transcription (Latin):
firma fide subnixum. ad qͦd cuncta re¬
ferantur ñ agnouit. Uis ut doceam te
qualit̾ fieri debeant bases iste: Respi-¬
ce ad ea quȩ pauloande tibi enum̾aui.
Est sacramentũ tͥnicatis. multi iam
de illo libri facti sunt: multȩ datȩ sen¬
tentiȩ difficiles ad incelligendũ. &. ꝑ¬
plexe ad soluendũ. Longum tͥ ⁊ onero¬
sum ẽ adhuc õs ꝓsequi: cũ multa for¬
tassis inuenias inquib magis turbe¬
ris quã edificeris. Noli instare. sic nũ¬
quã ad finẽ uenies. Disce priꝰ breuit̃
&e dilucide quid tenendum sit de fide tri.¬
nitatis: quid sane ꝓfit̾i &. ueracit̃ credẽ
debeas. Cum aut̃ p̾ostea legere ceꝑis libros.
&e multa obscure. & multa aꝑte. multa
quȩ ambigua sunt. ita int̾pretare ut ñ
discordent: quȩ uero st̃ obscura. resera si
potes. Qͦs si ad incelłm eoꝵs penetrare ñ
uales. transi: ne dum p̾sumere conaris
qd̃ ñ sufficis. ꝑicłm erroris incurras. Noli

Expanded text:
firma fide subnixum, ad quod cuncta refirma fide subnixum, ad quod cuncta referantur, non agnovit. Vis ut doceam te qualiter fieri debeant bases istae? Respice ad ea quae paulo ante tibi enumeravi. Est sacramentum Trinitatis; multi jam de illo libri facti sunt, multae datae sententiae difficiles ad intelligendum, et perplexae ad solvendum. Longum tibi et onerosum est adhuc omnes prosequi, cum multa fortassis invenias, in quibus magis turberis quam aedificeris. Noli instare; sic nunquam ad finem venies. Disce prius breviter et dilucide, quid tenendum sit de fide trinitatis; quid sane profiteri et veraciter credere debeas. Cum autem postea legere coeperis libros, et multa obscure, et multa aperte, multa t; quae ambigua sunt, ita interpretare ut non discordent, quae vero sunt obscura, resera si potes. Quod si ad intellectum eorum penetrare non vales, transi: ne dum praesumere conaris, quod non sufficis, periculum erroris incurras. Noli
Abbreviated transcription (Latin):
principia sunt sacramentorũ. Ecce adlec¬
cionem uenisti: spiricale fabricaturus
edificium. Iam historiȩ fundamenta in
ce locata sunt: restat nc̃ tibi ipsiꝰ fabri-¬
ce bases fundare. Linum tendis. ponis
examusim. quadros in ordinẽ collocas.
& circungirans quedã fictorũ murorũ
uestigia figis. Linea ꝓtensa. recte fidei
trames c̃ ipse spũalis oꝑis bases. quedã
fidi pͥncipia sunt quib iniciaris. De¬
bet siquidem prudens leccor curare
ut ante quã spaciosa librorũ uolumi¬
na ꝓsequat᷑. sic de singulis quȩ magis
ad ppositum suum & ꝓfessionẽ uere fi¬
dei ꝑtinent. instructus sit: ut quȩcũq
postiodũ inuen̾it. tuto suꝑedificare
possit Uix enĩ intanto librorum pelago.
& multiplicib sententiarũ anfractib.
quȩ ce numero &e obscuritate animũ
legentis sepe confundt̃ aliqͥd unũ collig̾e
pot̾it: qui priꝰ summatim inuno quoq
ut ita dicã gen̾e aliqd̾ certũ pͥncipium

Expanded text:
principia sunt sacramentorum. Ecce ad lecprincipia sunt sacramentorum. Ecce ad lectionem venisti, spirituale fabricaturus aedificium. Jam historiae fundamenta in te locata sunt, restat nunc tibi ipsius fabricae bases fundare. Linum tendis, ponis examussim, quadros in ordinem collocas, et circumgyrans quaedam futurorum murorum vestigia figis. Linea protensa rectae fidei trames est, ipsae spiritualis operis bases quaedam fidei sacramenta sunt, quibus initiaris. Debet siquidem prudens lector curare, ut antequam spatiosa librorum volumina prosequatur, sic de singulis quae magis ad propositum suum et professionem verae fidei pertinent, instructus sit, ut quaecunque postmodum invenerit, tuto superaedificare possit. Vix enim in tanto librorum pelago, et multiplicibus sententiarum anfractibus, quae et numero et obscuritate animum legentis confundunt, aliquid unum colligere poterit, qui prius summatim in unoquoque, ut ita dicam genere, aliquod certum principium
Abbreviated transcription (Latin):
ante omnẽ creaturã trinus &e. unus fu¬
erit d̾s. Nic de nichilo omn̾e fecit cre¬
aturam: usibilem scił & inuisibilem.
Ecce scłs ordo. Rationali creature li¬
berum dedit arbitrium. &e gram p̃pa¬
rauit ut mereri posset ȩt̾nam beatitu¬
dinem: deuide sponte labentes puni¬
uit. & ꝑsistentes ut amplius labi n̾
possint confirmauit: quȩ origo pecc̃i.
quid peccatũ. & quid sit pena peccati.
Ecce t̃cius ordo. Que sacramenta pͥ¬
mum sub naturali lege ad reparatio¬
nem humani gen̾is instituerit. Ecce
quartus ordo. Quȩ scripta sublege.
Ecce quintus ordo. Sacramentũ incar¬
nationis u̾bi: ecce sextus ordo. Sacra¬
menta noui testamenti: ecce septimꝰ
ordo. Ipsius deniq resurrectionis: ec¬
ce octanus ordo. Hic ẽ tota diuinitas.
hec ẽ illa spiritalis fabrica: quequot
continet sacramenta: tot quasi ordi¬
nibus constructa in altum excollitur. Uis
etiam ipsas bases agnoscere. Bases ordinũ

Expanded text:
ante omnem creaturam trinus et unus fuante omnem creaturam trinus et unus fuerit Deus. Hic de nihilo omnem fecit creaturam, visibilem scilicet et invisibilem: ecce secundus ordo. Rationali creaturae liberum dedit arbitrium, et gratiam praeparavit, ut mereri posset aeternam beatitudinem; deinde sponte labentes punivit, et persistentes ut amplius labi non possint, confirmavit. Quae origo peccati, et quid sit peccatum, et quid sit poena peccati: ecce tertius ordo. Quae sacramenta primum sub naturali lege ad reparationem humani generis instituerit: ecce quartus ordo. Quae scripta sub lege: ecce quintus ordo. Sacramentum incarnationis Verbi: ecce sextus ordo. Sacramenta Novi Testamenti: ecce septimus ordo. Ipsius denique resurrectionis: ecce octavus ordo. Haec est tota divinitas, haec est illa spiritualis fabrica, quae quot continet sacramenta, tot quasi ordinibus constructa in altum extollitur. Vis et ipsas bases agnoscere. Bases, ordinum,
Abbreviated transcription (Latin):
collocandorum. ad ꝑtensam lineatn
disponi uides. quib scił totũ opus
reliquum unitit᷑ &. coaptat᷑ significa¬
cione ñ caret. Nam hoc quasi aliud qͦd¬
dam fundamentũ ẽ: & cotius fabrice
basis. Hoc fundamentũ ce portat suꝑ¬
posita: & a priori fundamento portat᷑.
Primo fundam̃to insident omĩa: s ñ
omĩmodo coaptant᷑. Huic ꝙ insidunt¬
& coaptantur reliqua. Primũ fabricã
portat & est sub fabrica. Hoc portat fa¬
bricam.ce. non ẽ sub fabrica. solũ: s in
fabrica. Quod sub t̾ra ẽ fundamentũ.
figurare diximus historiam: fabricã
quȩ suꝑ edificat᷑ allegoriam insinuare.
Unde & ipsa basis fabricȩ huiꝰ ad allego¬
riam ꝑtinere debet. Multis ordinibus
consurgit fabrica: & quisq suã basim
ht̃. Et multa sacramenta in diuina pa¬
gina continent᷑: quȩ singula sua habent
principia. Uis scire qui sint ordines isti:
Primus ordo ẽ sacramentum tͥnicatis.
quia & hoc scriptura continet. quod

Expanded text:
collocandorum ad protensam lineam collocandorum ad protensam lineam disponi vides; quibus scilicet totum opus reliquum innititur et coaptatur, significatione non caret. Nam hoc quasi aliud quoddam fundamentum est, et totius fabricae basis. Hoc fundamentum et portat superposita, et a priori fundamento portatur. Primo fundamento insident omnia, sed non omni modo coaptantur. Huic insident et coaptantur reliqua. Primum fabricam portat, et est sub fabrica. Hoc portat fabricam, et non est solum sub fabrica sed in fabrica. Quod sub terra est fundamentum figurare diximus historiam, fabricam quae superaedificatur allegoriam insinuare. Unde et ipsa basis fabricae hujus ad allegoriam pertinere debet. Multis ordinibus consurgit fabrica, et quisquis suam basim habet; et multa sacramenta in divina pagina continentur, quae singula sua habent principia. Vis scire qui sunt ordines isti? Primus ordo est, sacramentum Trinitatis, quia et hoc Scriptura continet, quod
Abbreviated transcription (Latin):
rit: &. si forte aliquos pͥmȩ dispositioni
ñ respondentes inueni̾t. accipit limã. ⁊¬
p̃minentia p̃cidit asꝑa planat. & in¬
formia ad formã reducit: sicq demũ
reliquiłꝰ in ordinẽ dispositis adiungit.
Si uero aliquos tales inuen̾it. qui nec
cõminui ualeant. nec congrue coap¬
tari. eos ñ assumit: ne forte dũ silicẽ
frangere laborat. limã frangat. Inten¬
de. rem tibi ꝓposui incuentib contẽp¬
tibilem:. s incelligentib imitatione
dignã. fundamentũ int̾ra ẽ. nec semꝑ
politos ht̃ lapides. Fabrica desuꝑ t̾ra:
& equalem querit structurã. Sic
diuina pagina multa scd̾m litt̾alem
sensum continet. quȩ &. sibi repugna¬
re uident᷑: & ñnunꝗͣ. absurditatis aut
impossibilitatis aliquid afferre. Sp̃u¬
alis aut̃ intelligencia nullã amittit
repugnantiã: inqͣ diu̾sa multa. adu̾¬
sa nulla ẽẽ possunt. Q uod etiã pri-¬
mam seriem lapidũ suꝑ fundam̃tũ

Expanded text:
aerit: et si forte aliquos primae dispositioni aerit: et si forte aliquos primae dispositioni non respondentes invenerit, accipit limam, praeeminentia praecidit, aspera planat, et informia ad formam reducit; sicque demum reliquis in ordinem dispositis adjungit. Si vero aliquos tales invenerit, qui nec comminui valeant, nec congrue coaptari, eos non assumit, ne forte dum silicem frangere laborat, limam frangat. Intende: rem tibi proposui intuentibus contemptibilem, sed intelligentibus imitatione dignam. Fundamentum in terra est, nec semper politos habet lapides. Fabrica super terram, et aequalem quaerit structuram. Sic divina pagina multa secundum naturalem sensum continet, quae et sibi repugnare videntur, et nonnunquam absurditatis aut impossibilitatis aliquid afferre. Spiritualis autem intelligentia nullam admittit repugnantiam, in qua diversa multa, adversa nulla esse possunt. Quod etiam primam seriem lapidum super fundamentum
Abbreviated transcription (Latin):
uide qr ex quo mundus cepit usq infi¬
nem scłorũ ñ deficiunt miserationes anĩ
gare. ubi mea exbortatione opus c̾e ñ
puto. cũ ipsa res satis ꝑ se digna appare¬
at. Nosse camen ce uolo o lector. hoc stu¬
dium ñ tardos ⁊ hebetes sensus. s mat᷑a
ingenia expet̾e: quȩ sic in inuestigando
subtilicatẽ teneant. ut indiscernendo
prudentiam non amittant. Solidus ẽ
cibus iste: & nͥ masticet᷑ t̃nsglutiri nos
potest. Tali gͦ te mod̾amine uti oportet.
ut dum in querendo subtilis fueris. in
p̃sumendo cemerariꝰ non inueniaris. r̃e¬
colens qd̾ ait psalmista. Arcũ suũ ce
pͥmũ fundamento posito structura un
altum leuat᷑: plane edificio similem.
nam ⁊ ipsa strueturã bt̃. Non gͦ pigeat
si banc similitudinem paulo diligentiꝰ
ꝓsequamur. Respice opus cementarii.
Collocato fundamento. lineam extendit
indirectum: ꝑ pendiculũ dimitat. ac
deinde lapides diligent̃ politos in or¬
dinem ponit. alios atq alios deinde q̃¬

Expanded text:
ide quod ex quo mundus coepit, usque ad finem saeculorum non deficiunt miserationes Dei. gare, ubi mea exhortatione opus esse non puto, cum ipsa res satis per se digna appareat. Nosse tamen te volo, o lector, hoc studium non tardos et hebetes sensus, sed matura ingenia expetere; quae sic investigando subtilitatem teneant, ut in discernendo prudentiam non amittant. Solidus est cibus iste, et nisi masticetur, transglutiri non potest. Tali ergo te moderamine uti oportet, ut dum inquirendo subtilis fueris, in praesumendo temerarius non inveniaris, recolens quod ait Psalmista: Arcum suum tetprimum fundamento posito structura in altum levetur, plane aedificio similem; nam et ipsa structuram habet. Non ergo pigeat, si hanc similitudinem paulo diligentius prosequamur: respice opus caementarii. Collocato fundamento lineam extendit in directum, perpendiculum demittit, ac deinde lapides diligenter politos in ordinem ponit; alios atque alios deinde qu
Abbreviated transcription (Latin):
itate dispares st̃. Uide gͦ qͥd magis mi¬
reris dentes apͥ uł tineȩ. alas grifis an
scinisis. capt̾ equi uł lo custȩ. crura
elefantis uł culicis. rostrum suis. uł succͥonis.
aquilã uł formicã. leonẽ uł pulicẽ. sygri¬
dem uł cestudinẽ. Ibi miratis magnitudi¬
nem. hic miraris paruitatẽ: corpus par¬
uum magna sapĩa conditũ. Magna sapia.
cui nulla subrepit negligentia. uł dedit
oculos qͦs uix cõprehendẽ pot̾ oculus. a
incam exigius corporib sic omĩfariam
liniamenta naturȩ suȩ congrua plenis¬
sime distribuit: ut nicħ uideas deet̾ in
minimis eorũ om̃iũ que nat᷑a formauit

Expanded text:
itate dispares sunt. Vide ergo quid magis miitate dispares sunt. Vide ergo quid magis mireris, dentes apri, an tineae, alas gryphis an sciniphis? caput equi an locustae? crura elephantis an culicis? rostrum suis an succerionis? aquilam an formicam? leonem an pulicem? tigridem an testudinem? Ibi miraris magnitudinem, hic miraris parvitatem; corpus parvum magna sapientia conditum. Magna sapientia cui nulla subrepit negligentia. Illis dedit oculos, quos vix comprehendere potest oculus; et in tam exiguis corporibus sic omnifariam lineamenta naturae suae congrua plenissime distribuit, ut nihil videas deesse in minimis eorum omnium quae natura formavit
Abbreviated transcription (Latin):
ad decorem oꝑum suorũ aut p̾cipien-¬
ant. Deiñ sequit᷑ species. spẽs ÷ for¬
m̾a uisibilis. quȩ continet duo. figuras
& colores. Figurȩ aut̃ rerũ. multis mo¬
dis apparent mirabiles. Aliq̃n ex mag¬
nicudine. aliqñ ex paruitate: aliqñ qr
rarȩ. aliqñ qr pulchrȩ. aliqn̾ ut inter̾ĩ
ita loq̃r qr quodãmͦ conuenient̾ in ep¬
te: aliqñ qr in multis una. aliqñ qr in
uno diu̾sa. Singula ordine suo ꝓseqͣ¬
mur. Figura scđ̾m magnicudinẽ atten-¬
ditur: qñ res quelibet sui gn̾is modũ.
inqͣntitate excedit. Sic miram᷑ gigan¬
tem int̾ hoĩes. cętũ int̾ pisces. grifen int̾̃
uolucres. elephantẽ int̾ quadrupedes:
drachonẽ int̾ serpentes. Figura scđ̾m
paruitatẽ consid̾atur: qñ res quelibet
cęt̾is siuignĩs qͣnticate equari ñ potest:
ut ẽ succͥro ⁊ tinea.&. t̾mes ⁊ sciniphes.
⁊ alia similia: quȩ int̾ cȩt̾a quidẽ aĩa¬
lia uiuunt: s cęt̾is oĩb corporis exigu¬

Expanded text:
ad decorem operum suorum aut praecipienant. Deinde sequitur species. Species est forma visibilis, quae continet duo, figuras et colores. Figurae autem rerum multis modis apparent mirabiles. Aliquando ex magnitudine, aliquando ex parvitate, aliquando quia rarae, aliquando quia pulchrae, aliquando, ut interim ita loquar, quia quodammodo convenienter ineptae, aliquando quia in multis una, aliquando quia in uno diversa, singula ordine suo prosequamur. Figura secundum magnitudinem attenditur, quando res quaelibet sui generis modum in quantitate excedit; sic miramur gigantem inter homines, cetum inter pisces, gryphonem inter volucres, elephantem inter quadrupedes, draconem inter serpentes. Figura secundum parvitatem consideratur quando res quaelibet sui generis quantitati aequari non potest, ut et similia, quae inter caetera quidem animalia vivunt, sed caeteris omnibus corporis exigu
Abbreviated transcription (Latin):
diuidicat: De geometria.
eometria tres ht spẽs: Plani¬
metriam. Altimnetriã. Cosmime¬
triam: Planimetria planum.
metitur. id ẽ longum & latum: & extẽ¬
ditur ante & retro. dextrorsum &
sinstrorsum: Altimet᷑a. altum metitur.
a extendit᷑ sursum & deorsum: Nam &
alta id ẽ sublimis: Cosmos mundus
interp̃tat᷑. &e inde dicta ẽ. cosmimetͥa
id ẽ mensura mundi: hec metit᷑ sꝑica.
id ẽ globosa & rotunda. sic̃ ẽ pila &
ouum: unde ȩtiã a sꝑa mundi ꝓpter ex¬
cellentiã dicta ẽ cosmimetria: noꝵ qr
tantum de mundi mensura agat.s qr

Expanded text:
IV. De geometria. Geometria tres habet species: planimetriam, altimetriam, cosmimetriam. Planimetria, planum metitur, id est, longum et latum, et extenditur ante et retro, dextrorsum et sinistrorsum. Altimetria altum metitur, et extenditur sursum et deorsum. Nam etalta, id est sublimis. Κόσμος mundus interpretatur, et inde dicta est cosmimetria, id est mensura mundi: haec metitur sphaerica, id est, globosa, rotunda, sicut est pila et ovum, unde etiam a sphaera mundi propter excellentiam dicta est cosmimetria, non quia tantum de mundi mensura agat,
Abbreviated transcription (Latin):
necẽẽ ẽ. quotiens amittere id quod est
& hec ẽ ultima pars rerum quȩ pͥncipi¬
& hec ęt̃na nominant᷑: Alia quȩ pͥncipi¬
um quidẽ habent. s nullo fine cluidur̃.
& dicunt᷑ ꝑpetua: Alia quȩ & mitium
habent & finem: & hec s̃ temporalia:
In primo ordine id constituimus cui
non ẽ aliud cẽ. & id qđ ẽ. id est cuius
causa & effectus diuersa non sunt.
quod non aliunde s a semetipso
subsistere habet: ut ẽ solus natu¬
re genitor & artifex: Illud uͦ cus
aliud ẽ ẽẽ. & id quod ẽ. idest quod
aliunde ad ẽẽ uenit. & ex causa p̃ce¬
dente in actum ꝓfluxit ut ẽẽ inci¬
ꝑet: natura ẽ quȩ mundum continet
omnem: idq in gemina secat᷑. Est
quiddam qđ a causis sius pͥmordia¬
lib. ut ẽẽ incipiat nullo mouente
ad actum ꝓdit. solo diuine uolunta¬
uis arbitrio: ibiq immutabile omĩs fi¬
nis atq uicissitudinis exꝑs consistit.
lusmodi s̃ rerum substantiȩ. quas greci

Expanded text:
necesse est, quoties amittere id quod est. necesse est, quoties amittere id quod est. Et haec est ultima pars rerum, quae principiet haec aeterna nominantur: alia quae principium quidem habent, sed nullo fine clauduntur: et dicuntur perpetua; alia quae initium habent et finem; et haec sunt temporalia. In primo ordine id constituimus, cui non est aliud esse, et id quod est, id est, cujus causa et effectus diversa non sunt: quod non aliunde, sed a semetipso subsistere habet: ut est solius naturae genitor et artifex. Illud vero, cui aliud est esse: et id quod est, id est, quod aliunde ad esse venit, et ex causa praecedente in actum profluxit, ut esse inciperet, natura est, quae mundum continet omnem. Idque in gemina secatur. Est quiddam, quod a causis suis primordialibus ut esse incipiat, nullo movente ad actum prodit; solo divinae voluntatis arbitrio: ibique immutabile omnis finis atque vicissitudinis expers consistit. Ejusmodi sunt rerum substantiae, quas G