comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
idustriã ꝑdiderũt. N̾a uei̾tas
id ẽ archanũ sĩ de qͥ fecit oĩa.
ingenio ac ꝓp̃is sensbus nõ pt̃
cõprehendi. dilioqñ nchil inter
deũ hoiẽmq distaret. si cõsilia
et dispões illiuis maiestatis et̾ne
cogitatio assequetur hum ana.
Quod qͥa fie̾i nõ potut ut hom̃i
ꝑ seipm ratio d̾ina notestẽt: nõ
est passus hoĩẽm deus lumẽ sa-¬
piẽtie inquirẽtẽ ducu errare.
ac sine ullo laboĩs effectu uagcũ
ꝑ tenebras ĩextricabiles. dlpe¬
ruit oculos eius aliqñ et notionẽ
ueritatis munus suũ fecit: ut et
humanã sapiẽtiã nulła ẽẽ mõ¬
straret et errãti et uago uiam
cõsequẽde ĩmortalitatis oscendẽt.
Uerũ qm̃ pauci uertũtur hoc te¬
lesti beneficio et munere. qd̾ obũd¬
suta in obsturo ueritas latet. ea¬
q uł cõtemptui doctis est qͥa ido¬
neis assertoribꝰ eget uel odio
indoctis ob insitã sibi austeitatẽ
quã natura homi ꝓcluus ĩ uicia

Expanded text:
industriam perdiderunt, quia ueritas industriam perdiderunt, quia ueritas id est arcanum summi dei, qui fecit omnia, ingenio ac propriis sensibus non potest conprehendi: alioquin nihil inter deum hominemque distaret, si consilia et dispositiones illius maiestatis aeternae cogitatio adsequeretur humana. quod quia fieri non potuit ut homini per se ipsum ratio diuina notesceret, non est passus hominem deus lumen sapientiae requirentem diutius errare ac sine ullo laboris effectu uagari per tenebras inextricabiles: aperuit oculos eius aliquando et notionem ueritatis munus suum fecit, ut et humanam sapientiam nullam esse monstraret et erranti ac uago uiam consequendae inmortalitatis ostenderet. uerum quoniam pauci utuntur hoc caelesti beneficio ac munere, quod obuoluta in obscuro ueritas latet eaque uel contemptui doctis est, quia idoneis adsertoribus eget, uel odio indoctis ob insitam sibi austeritatem, quam natura hominum procliuis in uitia
Abbreviated transcription (Latin):
Agno et extes¬
lenti ingenio
uiri cũ se doct̾¬
ne penitus de¬
Sissent qͥcquid
laboris poceãt
impendi cõtẽp¬
tis omibus et
p̾uatis ac publicis actioibus ad
inquirẽde ueriatis studiũ cõtu¬
lerũt. existimãtes multo esse
p̃cla̾ius. humanarũ diuinarũq
rerũ ĩuestigare ac scire ratioe.
ꝙͣ struẽdis opibus ac cumulã¬
dis honoĩbus inhere. Quibus
rebus qm̃ fraciles terreneq st̃.
et ad solius crꝑis ꝑtinẽt cultũ
nemo melior nemo iustior effici
potest. Erãt quidẽ illi u̾itatis
cognitione dignissi. quã stire
tantoꝑe cupiuerũt: atq ita ut
rebus omibus inteponent. Nã
et abiecisse quo dã res familia¬
res suas et reniciasse umiũsis
uoluptatibꝰ cõstit: ut sola nudã¬
q ueritatẽ nudi expeditiq se¬
quentur. Tantũ ipud eos ueri¬
tatis nomẽ et aucuitas ualuit:
ut in ip̃ã esse sũimẜomi p̃miũ
p̃dicarẽt. Sed nes adepti st̃
qd̃ uolebãt. et oꝑan smił atq

Expanded text:
agno et excellenti ingenio uiri cum se doctrinae penitus edidissent quicquid laboris poterat impendi contemptis omnibus et priuatis et publicis actionibus ad inquirendae ueritatis studium contulerunt, existimantes multo esse praeclarius humanarum diuinarumque rerum inuestigare ac scire rationem quam struendis opibus aut cumulandis honoribus inhaerere: quibus rebus, quoniam fragiles terrenaeque sunt et ad solius corporis pertinent cultum, nemo melior, nemo iustior effici potest. erant illi quidem ueritatis cognitionetantopere cupiverunt; atque ita, ut eam rebus omnibus arteponerent. Nam et abjecisse quosdam res familiares suas, et renuntiasse universis voluptatibus constat, ut solam nudamque veritatem nudi expeditique sequerentur: tantumque apud eos veritatis nomen et auctoritas valuit, ut in ipsa esse summi boni praemium praedicarent. Sed neque adepti sunt id d uolebant et operam simul atque
Abbreviated transcription (Latin):
buerut cognitã ueritatẽ s qd̾
ueritatis ip̃ius tanta uis ẽ ut
nemo possit esse tam cecus. qnͣ
uideat ingerẽtẽ se oculis diumã
claritatẽ. Poete ig̃ ꝙͣuis deos
carmĩbus ornauerũt et eorũ
res gestas amplificauerũt sũmis
laudibus: sepissime tamẽ cõfi¬
tẽtur spiritu uel mente una. cõ¬
tineri regiq omĩa. Orpheꝯ qui
est uetustissimꝰ poetarũ et e¬
qualis ip̃orũ deorũ. si quid tra¬
ditur inter argonautas cũ tm̃¬
daris et hercule nauigasse deũ
pellat: qd ante ipm sit nchil
genitũ sed ab ip̃o sint cũcta ge¬
nerata. Eundẽ etiã faneta no¬
mĩat: qd cũ adhuc nichil esset
p̾mꝰ ex infiito appariũt et
extiteĩt. Ciiꝯ origmẽ atq na

Expanded text:
buerint cognitam ueritatem, sed quod buerint cognitam ueritatem, sed quod ueritatis ipsius tanta uis est, ut nemo possit esse tam caecus, quin uideat ingerentem se oculis diuinam claritatem. poetae igitur quamuis deos carminibus ornauerint et eorum res gestas amplificauerint summis laudibus, saepissime tamen confitentur spiritu uel mente una contineri regique omnia. Orpheus, qui est uetustissimus poetarum et aequalis ipsorum deorum, siquidem traditur inter Argonautas cum Tyndaridis et Hercule nauigasse, deum pellat, quod ante ipsum nihil sit genitum, sed ab ipso sint cuncta generata. eundem etiam Φάνητα nominat, quod cum adhuc nihil esset, primus ex infinito apparuerit et extiterit.
Abbreviated transcription (Latin):
futurũ. s ne in diẽ quidẽ labõarẽt
contẽti extꝑrali cibo quẽ deus
submĩstrasset. Lin nõ mõ questũ
nullũ habuerũt. sed etiã cruciatꝰ
atq mortẽ. Amara sut enĩ uicio
sis ac male uiuẽtibus. p̃cepta uis¬
ticie. Itaq hn quorũ pcc̃a et ac¬
guebãtur et ꝓhibebãtur excru-¬
ciatos eos acerbissime necauert
Ergo a quibus abfuit studiũ luc̾.
ab fuit etiã uołutas et causa
fallendi. Quid qd̾ aĩqui eorũ pñ-¬
cipes aut reges fuerut. in qͦs cadẽ
nõ potest suspitio cupiditatis ã
fraudis et tamẽ p̃comũ dei singu¬
laris eadẽ qua cetẽi diumatione
fecerũt: Sed omittamꝰ sane tes¬
timoĩa ꝓphetarũ: ne minꝰ idonea
ꝓbatio uideat᷑ esse de qbus hiis
omĩno nõ credit᷑. Bemamꝰ ad
auctores et eos ipõs ad ꝓbatio¬
nẽ ueri testes citemus quibus
cõtra nos uti sołet poetas dico
ac philosophos ex hiis unũ deũ
ꝓbemꝰ necesse est: nõ qd illi ha¬

Expanded text:
futurum, sed ne in diem quidem laborarent futurum, sed ne in diem quidem laborarent contenti extemporali cibo quem deus subministrasset. et hi non modo quaestum nullum habuerunt, sed etiam cruciatus atque mortem. amarsis ac male viventibus praecepta justitiae. Itaque ii, quorum peccata et arguebantur et prohibebantur, excruciatos eos acerbissime necaverunt. Ergo a quibus abfuit studium lucri, abfuit etiam voluntas et causa fallendi. Quid, quod aliqui eorum principes aut etiam reges fuerunt, in quos cadere non potest suspicio cupiditatis ac fraudis, et tamen praeconium dei singularis eadem qua ceteri diuinatione fecerunt? Sed omittamus sane testimonia prophetarum, ne minus idonea probatio uideatur esse de his quibus omnino non creditur. ueniamus ad auctores et eos ipsos ad ueri probationem testes citemus, quibus contra nos uti solent, poetas dico ac philosophos. ex his unum deum probemus necesse est, non quod illi ha
Abbreviated transcription (Latin):
ra essent pari et cõsona uoce p̃¬
dixerũt: atenĩ ueritatis exꝑtes
nõ putãt huis esse credendũ. Il¬
las enĩ nõ diuinas sed hũanas
uoces fuisse aiuĩt. uidelicet qͥa de
uno deo p̃comũ faciũt. a̾ insam
aut fallaces fuerũt. At qmã
impleta esse impleriq cotidie il¬
lorũ uaticina uidemꝰ: et ĩ unã
sententiã cõgruẽs diuinatio docz
nõ suisse furiosos. Q̾s enĩ mẽtis
emote. nõ modo futura p̃cinẽ. ses
etiã coherẽtia loq̾ posset. Nlũ igͣ
fallaces erãt q̃ talia loquebãtur
Quid ab hus tam longe alieñ
ꝙͣ racio falledi. cũ cetõs ab om̃i
fraude cohiberẽt: Hcirco enĩ a
deo mittebãtur: ut et p̃cones es-¬
sent maiestatis eius et correctões
prauitatis humane. p̃te̾a uolũ¬
tas fingẽdi ac mẽtiendi eorũ ẽ qͥ
opes appetũt. qui lucra deside̾ant.
Que res ꝓcul ab illis sanctis uiris
fuit. Ita eñ delegato sibi officio
functi sũt: ut derelictis om̃ibus ad
tutelã uite necessariis nõ mõ in

Expanded text:
t consona uoce praedixerint. at enim ueritatis expertes non putant his esse credendum: illas enim non diuinas, sed humanas fuisse uoces aiunt: uidelicet quia de uno deo praeconium faciunt, aut insani aut fallaces fuerunt. atquin inpleta esse inplerique cottidie illorum uaticinia uidemus et in unam sententiam congruens diuinatio docet non fuisse furiosos. quis enim mentis emotae non modo futura praecinere, sed etiam cohaerentia loqui possit? num ergo fallaces erant qui talia loquebantur? quid ab his tam longe alienum quam ratio fallendi, cum ceteros ab omni fraude cohiberent? idcirco enim a deo mittebantur, ut et praecones essent maiestatis eius et correctores prauitatis humanae. praeterea uoluntas fingendi ac mentiendi eorum est qui opes adpetunt, qui lucra desiderant: quae res procul ab illis sanctis uiris afuit. ita enim delegato sibi officio functi sunt, ut derelictis omnibus ad tutelam uitae necessariis non modo in
Abbreviated transcription (Latin):
soluẽtur et corruẽt. Dic̾e aut̃
multorũ arbitrio regi mũdũ tle̾
est. quale si qͥs affirmet ĩ uno
corꝑe multas esse mentes. qm̃
multa et uaria sint muniste̾ia mẽ¬
brorũ. ut singulos corꝑis sensus
singule mẽtes rege̾ credãtur. Itꝭ
multi affectus quibus cõmoueri

Expanded text:
soluentur et conruent. dicere autem soluentur et conruent. dicere autem multorum arbitrio regi mundum tale est, quale si quis adfirmet in uno corpore multas esse mentes, quoniam multa et uaria sint ministeria membrorum, ut singulos corporis sensus singulae mentes regere credantur, item multi adfectus
Abbreviated transcription (Latin):
Non uidẽt qui deos mltos esse
credũt fiei posse ut aliqͥd diuer¬
sũ uelint. ex qua redisceptacio
int̾ eos et certamẽ oriat᷑: sicut
homerus bellãtes int̾ se deos
finxit. cũ alni troiã capi uellẽt
alii repugnarẽt. Unus igit᷑ ar¬
bitrio murdũ regi ncc̃e ẽ. Nisi em̃
singularũ ꝑtiũ potestas ad u¬
nã potentiã refeatur nõ potĩt
sũma ista ip̃a constare. uno qͦq
nichil curãte amplius ꝙͣ qd̾ ad
eũ ꝓprie ꝑtinet. sicut ne res q̃d̾
militaris nsi d um̃ habeat ducẽ
atq rectorẽ. Qd̾ si in uno ex̾ci¬
tu tot fuerĩt imꝑatores qt legio¬
nes. qͦt cohortes. qͦt cioier quot
ale. pͥmũ nec instrui pot̾i̾t acies
unoquoq ꝑiculũ recusante. n ͨ
regi facile aut tẽꝑari:. qd̾ suis
ꝓprus consiluis utãtur omes. qͦ¬
rũ diu̾sitate plus noceãt qmͣ ꝓ¬
sint. Sic in hoc rerũ nature mm¬
ꝑio nsi unꝯ fueit ad quẽ tocius
sũme cura referat᷑: uniuersa

Expanded text:
non uident qui deos multos esse non uident qui deos multos esse credunt fieri posse ut aliquid diuersum uelint, ex qua re disceptatio inter eos et certamen oriatur; sicut Homerus bellantes inter se deos finxit, cum alii Troiam capi uellent, alii repugnarent. unius igitur arbitrio mundum regi necesse est. nisi enim singularum partium potestas ad unam prouidentiam referatur, non poterit summa ipsa constare, uno quoque nihil curante amplius quam quod ad eum proprie pertinet, sicut ne res quidem militaris nisi unum habeat ducem atque rectorem. quodsi in uno exercitu tot fuerint imperatores quot legiones, quot cohortes, quot cunei, quot alae, primum nec instrui poterit acies uno quoque periculum recusante nec regi facile aut temperari, quod suis propriis consiliis utantur omnes, quorum diuersitate plus noceant quam prosint: sic in hoc rerum naturae imperio nisi unus fuerit ad quem totius summae cura referatur, uniuersa
Abbreviated transcription (Latin):
fortasse aliq̾s ne fabricaĩ qͥdẽ
tam ĩmensũ opus mũdi insi a
pluribus potusse. Quãlibet m̃l¬
tos. quãlibet magnos faciat: qͥd¬
quid in m̃łtis mag̾tudinis. potes¬
tatis uirtutis. maiestatisꝙ po¬
suei̾t. id totũ in unũ confero. et
in uno dico esse. ut tantũ in eo
sit istarũ rerũ. quãtũ nͨ cogitai
nec dici potest. Qua in re qͦmã
et sensu deficimꝰ et uerbis q̾a
neq tantã intelligẽtie lucẽ pec¬
tus hũanũ neq explanationẽ
tantarũ rerũ capit lingua mor¬
talis: idipm̃ intellige̾ nos opor¬
tet ac dic̾e. Uideo rursus quid
de contraĩo dici possit: tales ẽẽ
illos plures quãle nos uolumꝰ
unũ. At hoc fieri nullo pacto pt̃
qm̃i singulorũ potestas ꝓgredi
longus nõ ualebit occurrẽtibus
sibi pocestatibus ceteorũ. Necesse
est enĩ. ut suos quisq luiites aut
trãsgredi nequeat ã si tnͣsgressꝰ
fuerit suis alterũ fimbꝰ pellat.

Expanded text:
fortasse aliquis ne tabricari quidem fortasse aliquis ne tabricari quidem tam inmensum opus mundi nisi a pluribus potuisse. quamlibet multos, quamlibet magnos faciat, quidquid in multis magnitudinis potestatis uirtutis maiestatisque posuerit, id totum in unum confero et in uno esse dico, ut tantum in eo sit istarum rerum, quantum nec cogitari nec dici potest. qua in re quoniam et sensu deficimur et uerbis, quia neque tantam intellegentiae lucem pectus humanum neque explanationem tantarum rerum capit lingua mortalis, id ipsum intellegere nos oportet ac dicere. uideo rursus quid e contrario dici possit, tales esse illos plures qualem nos uolumus unum. at hoc fieri nullo pacto potest, quod singulorum potestas progredi longius non ualebit occurrentibus sibi potestatibus ceterorum. necesse est enim ut suos quisque limites aut transgredi nequeat aut si transgressus fuerit, suis alterum finibus pellat.
Abbreviated transcription (Latin):
uidi nõ possit. Deus igit᷑ unus
tantũdẽ capiat potestatis. Et
De quibus om̃ibus suo loto dis¬
putabimꝰ. Illicd interĩ qd̾ ad
pñtẽ locũ ꝑtinet teneo. Si ꝑti¬
ti sũt inter se officia. eodẽ e̾uol¬
uit᷑ res: ut ex hiis quilibet suf¬
fice̾ omibus nequeat. ꝑfectus igͣ
nõ erit: qͥ cessãtibus cetis nõ pt̃
omĩa gubernare. Ita sit ut ad
regendũ mũdũ unius ꝑfecta u̾¬
tute opus sit: qͣm imbecillitate
multorũ. Qui autẽ putãt hanc
tantã nõ ⁊ mag̾tudinẽ nõ posse
ab uno regi fallitur: neq qͣnta
sit uis ac potestas diuine ma¬
iestatis intelligit. si existimat si¬
gularẽ dm̃ qui face̾ mũdũ potuit
eundẽ regere nõ posse quẽ fe¬
cit. Ait si concipiat animo quãta
atq cõsilio dei ex inchilo esse cõ¬
flata. qd̾ opus insi ab uno ncho¬
ari ꝑficiq nõ potuit. iã intellig
multo facilius esse ab uno regi
qd̾ est ab uno cõscitutũ. Dicat

Expanded text:
uina non possit. deus ergo unus uina non possit. deus ergo unus tantundem capiat potestatis: et de quibus omnibus suo loco disputabimus. illud interim quod ad praesentem locum pertinet teneo: si partiti sunt inter se officia, eodem reuoluitur res, ut ex iis quilibet sufficere omnibus nequeat. perfectus igitur non erit qui cessantibus ceteris non potest omnia gubernare. ita fit ut ad regendum mundum unius perfecta uirtute opus sit quam inbecillitate multorum. qui autem putat hanc tantam magnitudinem non posse ab uno regi, fallitur neque quanta sit uis ac potestas diuinae maiestatis intellegit, si existimat singularem deum qui facere mundum potuit, eundem regere non posse quem fecit. at si concipiat animo quanta atque consilio dei ex nihilo esse conflatam, quod opus nisi ab uno inchoari perficique non potuit, iam intelleget multo facilius esse ab uno regi quod est ab uno constitutum. dicat
Abbreviated transcription (Latin):
illius sint que ubiq sũt omia
cũ ad eũ solũ omes undiq copie
congerãtur: St si plures parti¬
antur orbẽ minus certe opũ mi¬
nus uiriũ singuli habebũt: cum
intra p̃scriptã portionẽ se quisq
contineat. Eodẽ modo dni si ple̾s
sint minus ualebũt. aliis tantũ¬
dẽ in se habetibus. Uirtutis aut̃
ꝑfecta natura in eo potis est ĩ
quo totũ est. ꝙͣ in eo in quo pars
exigua de toto est. Deus uero
si ꝑfectus est ut esse debet: nõ
potest esse insi unus ut ĩ eo sint
omña. Deorũ igit᷑ uirtutes ac po¬
cestates infirmiores fint necesse
est. quia tantũ singulis deerit
qnͣtũ in cet̾ĩs fuerit. Ita quãto plu¬
res tanto minores erũt. Quid qd̾
sũma illa rerũ potestas ac diui¬
na uis. ne semel quidẽ diuidi
potest: Quicqͣd enĩ capit diuisio¬
nẽ: et interitũ capiat necesse ẽ.
Si aut̃ interitus ꝓcul est a deo
qa incorruptibilis est et eternꝯ:
cõsequẽs est diuma potestas di¬

Expanded text:
illius sint Quae ubique sunt omnia illius sint Quae ubique sunt omnia cum ad eum solum omnes undique copiae congerantur. at si plures partiantur orbem, minus certe opum, minus uiriuni singuli habebunt, cum intra praescriptam portionem se quisque contineat. eodem modo etiam dii, si plures sint, minus ualebunt, aliis tantundem in se habentibus. uirtutis autem perfecta natura in eo potest esse in quo totum est quam in eo in quo pars exigua de toto est. deus uero si perfectus est, ut esse debet, non potest esse nisi unus, ut in eo sint omnia. deorum igitur uirtutes ac potestates infirmiores sint necesse est, quia tantum singulis deerit, quantum in ceteris fuerit: ita quanto plures tanto minores erunt. quid quod summa illa rerum potestas ac diuina uis ne semel quidem diuidi potest? quidquid enim capit diuisionem, et interitum capiat necesse est. si autem interitus procul est a deo, quia incorruptibilis est et aeternus, consequens est ut diuidi potestas di
Abbreviated transcription (Latin):
qstio illa cõseques ac scd̾a utrũ
pocestate uniꝰ dei regat᷑ an ne
multorũ. Nemo quidẽ q̃ sapiat
rationẽꝙ secũ putet nõ unũ eẽ
intelligat qui et condidit om̃ia.
et eadẽ qua condidit u̾tute mode¬
retur. Quid enĩ mulcis opus est
forte arbitrabim᷑ si plures sint
minus habere singulos minorũ
atq uiriũ: Quod quidẽ faciũt hn
qui esse multos uolũt. q̃a nccẽ
est imbecilles esse. Siquidẽ fi¬
guli sme auxilio reliquorũ tãte
molis gubernaculũ sustinere nõ
possũt. Deus autẽ qui ẽ eterna
mens: ex om̃i utiq ꝑte ꝑfecte
cõsũmateq uirtutis. Quõd si ue¬
rũ est. unus sit necesse est. po¬
testas enĩ uel uirtus absoluta
retinet suã ꝓpriã firmitatẽ. Id
aut̃ solidũ estimandũ est. cui ncħ¬
il decede̾: id ꝑfectũ cui ncbil acce¬
d̾e possit. Quis dubitet potẽtissi¬
mũ esse regẽ qui tocius orbis ha¬
beat imperiũ: neq ĩmerito ciõ

Expanded text:
quaestio illa consequens ac secunda, utrum quaestio illa consequens ac secunda, utrum potestate unius dei mundus regatur anne multorum. nemo, qui quidem sapiat rationemque secum putet, non unum esse intellegat, qui et condiderit omnia et eadem qua condidit uirtute moderetur. quid enim multis opus est forte arbitrabimur, si plures sint, minus habere singulos neruorum atque uirium: quod quidem faciunt ii qui esse multos uolunt, quia necesse est inbecillos esse, siquidem singuli sine auxilio reliquorum tantae molis gubernaculum sustinere non possunt. deus autem, qui est aeterna mens, ex omni utique parte perfectae consummataeque uirtutis est: quod si uerum est, unus sit necesse est. potestas enim uel uirtus absoluta retinet suam propriam firmitatem. id autem solidum existimandum est, cui nihil decedere, id perfectum, cui nihil possit accedere. quis dubitet potentissimum esse regem qui totius orbis habeat imperium? neque inmerito. cum
Abbreviated transcription (Latin):
ppłorũ atq gentiũ in hac una
re nõ dissidentiũ. Nemo ẽ enĩ
tam rudis tam feris moribus.
qui oculos suos in cebu tollẽs tã¬
et si nestiat cuius dei ꝓuidencia
regatur hoc om̃e qd cerint᷑. nõ
aliquã tamẽ esse intelligat ex
ipã rerũ magnitudine motu dis¬
positioẽ cõstantia. utilicate. pul¬
chritudmne. tẽꝑatione. nec fieri
posse quin id qd mirabili ratioe
cõstat cõsilio maio̾e aĩquo sit
instructũ. Et nobis utiq facilli¬
mũ est exequi hanc ꝑtẽ ꝙͣlibet
copiose. Sed q̾a multũ inter phi¬
losophos agitata est res. et ꝓ¬
uidẽtiã tolletibus satis e̾sposũ
uidet᷑ ab hom̃ĩbus argutis et
eloquẽtibus. et de solertia dĩne
ꝓuidentie ꝑ totũ hoc opus qd̾
sustepiniꝰ spersim dic̾e̾ nos nc̃ce
est: omictamꝰ in pñti hãc q̃stio¬
nẽ. que cũ ceteris sic coheret ut
nichil a nobis uideat᷑ dissẽi pos¬
se. ut nõ simul de ꝓudẽtia dis¬

Expanded text:
populorum atque gentium in hac una populorum atque gentium in hac una re non dissidentium. Nemo est enim tam rudis, tam feris moribus, qui oculos suos in coelum tollens, tametsi nesciat cujus Dei providentia regatur hoc omne quod cernitur, non aliquam tamen esse intelligat ex ipsa rerum magnitudine, motu, dispositione, constantia, utilitate, pulchritudine, temperatione: nec posse fieri quin id, quod mirabili ratione constat, consilio majori aliquo sit instructum. Et nobis utique facillimum est exequi hanc partem quamlibet copiose. Sed quia multum inter philosophos agitata res est, et providentiam tollentibus satis responsum videtur ab hominibus argutis et eloquentibus, et de solertia divinae providentiae per totum hoc opus, quod suscepimus sparsim dicere nos necesse est, omittamus in praesenti hanc quaestionem, quae cum ceteris sic cohaeret, ut nihil a nobis uideatur disseri posse, ut non simul de prouidentia dis
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓuidentia q̃ rebus om̃ibꝰ cõfulat
an fortuitu uel facta sint omĩa
uel gerãtur: cuuis sentẽtie auc¬
tor est democritus cõfirmator e¬
pycurus. Sed et ancea pitagoas
qͥ deos in dubiũ ꝓuocauit. et pos¬
tea dyagoras qui exclusit et ali
nõ nulli qͥ nõ putarũt deos esse.
quid aliud effecerũt ñ ut nulla
esse ꝓuidentia putaetur: Qͦs
tamẽ cetei philosophi ac maxi¬
me stoiti acerriie redarguerũt
docẽtes nec fieri mũdũ sine diui¬
na ratiõe potuisse. nec cõstare
nisi sũma ratioẽ rege̾tur. Sed et
marcus tulius qͣmius achadẽite
distiplmne de fensor esset. de ꝓui¬
dẽtia gubernatrite rerũ. et m̃ł¬
ta et sepe disseruit stoicorũ ar¬
gumẽta cõfirmãs et noua ip̃e
afferẽs płima: qd̾ facit cũ in oi¬
bus philosophie sue libris. tũ
maximie in hiis qui sũt de nata᷑
deorũ. Nec difficile sane fuit
paucorũ hom̃i praua sentiẽtiũ
redargu̾e mendacia: testiõmo

Expanded text:
prouidentia quae rebus omnibus consulat prouidentia quae rebus omnibus consulat an fortuito vel facta sint omnia uel gerantur. cuius sententiae auctor est Democritus, copicurus. Sed et antea Protagoras, qui deos in dubium vocavit; et postea Diagoras, qui exclusit; et alii nonnulli qui non putaverunt deos esse; quid aliud effecerunt, nisi ut nulla esse providentia putaretur? quos tamen et caeteri philosophi, ac maxime Stoici acerrime retuderunt, docentes, nec fieri mundum sine divina ratione potuisse, nec constare, nisi summa ratione regeretur. Sed et M. Tullius, quamvis Academicae disciplinae defensor esset, de providentia gubernatrice rerum et multa et saepe disseruit, Stoicorum argumenta confirmans, et nova ipse afferens plurima: quod facit tum in omnibus philosophiae suae libris, tum maxime in iis qui sunt de Natura deorum. Nec difficile sane fuit paucorum hominum prave sentientium redarguere mendacia testimonio
Abbreviated transcription (Latin):
ti enĩ suꝑsticõibus uanis ꝑtina¬
citer inherẽtes obdurãtur cõtra
maifestã ueritatẽ: nõ tã de suis
religiõibut quas p̃ferut bene
meriti qͣide se male. Qui cũ
habeãt iter rectũ: deiuos seqũ¬
tur anfratus. Planũ deserũt.
ut ꝑ p̃cipciũ labantur lucem
religuũt᷑at in tenebuas ceci ac
debiles ioceant. Hnis cõsulendũ
est. ne cõtra se pugnẽt: uelint¬
q se tandẽ ab ĩuetãtis errõibus
liberari. Quos utiq faciẽt. si q̃ͣ¬
re sint nati aliqñ ꝑuiderĩt. hec
enĩ pͣuitatis ẽ causa ignoratio
sui: quã si quis cognita ueritate
discusserit. stiet quo refenda i et
quẽadmodũ sibi uita diligenda
sit. Cuius stiẽtie sũmã breuiter
cirtũstribo: ut neq religio ulla
sine sapiẽtia suscipiẽda sit. nec
ulla in religione ꝓbãda sapĩa.
Sustepto igit᷑ illustrãde u̾itatis
officio nõ putaui a deo necessaũ
ab illa q̃stione pn̾cipiũ sum̾e. q̃
uidet᷑ pͥma esse natura: an sine

Expanded text:
ti enim superstitionibus uanis pertinaciter inhaerentes obdurant contra manifestam ueritatem, non tam de suis religionibus quas praue adserunt bene meriti quam de se male. qui cum habeant iter rectum, deuios secuntur anfractus, planum deserunt, ut per praecipitium labantur, lucem relinquunt, ut in tenebris caeci ac debiles iaceant. his consulendum est, ne contra se pugnent uelintque se tandem ab inueteratis erroribus liberari: quod utique facient, si quare sint nati aliquando peruiderint. haec enim prauitatis est causa, ignoratio sui: quam si quis cognita ueritate discusserit, sciet quo referenda et quemadmodum sibi uita degenda sit. cuius scientiae summam breuiter circumscribo, ut neque religio ulla sine sapientia suscipienda sit nec ulla sine religione probanda sapientia. Suscepto igitur inlustrandae ueritatis officio non putaui adeo necessarium ab illa quaestione principium sumere, quae uidetur prima esse natura, sitne
Abbreviated transcription (Latin):
tatẽ. uel ad leticiã. uł ad metũ.
uel ad iinistrationẽ. ut in om̃ibꝰ
totidẽ mentes uideãtur oꝑari.
Qd si qͥs ꝓfecto dicat ne ip̃ã qͣdẽ
q̃ una est habere uideat᷑. Qs si
in uno corꝑe tantarũ rerũ gubꝰ¬
natioe mens una possidet. et u¬
muersis semel intenta est. cur aĩ¬
quis existimet mũdũ nõ posse ab
uno regi. a pluribus posse:d
quia intelligũt isti assertoes deo¬
rũ: ita eos p̃esse singulis rebus
ac ꝑtibus dicũt. ut tamẽ unus
sit rector eximius. Iam igit᷑ ceteri
non dn erũt. sed satellites ac mi-¬
instri: quos ille unus maxiiꝰ ac
potẽs om̃i huis officiis p̃stiterit:
et ip̃i eius imperio ac nitibus
seruãt. Si uiuersi pares non
potest hoc idẽ esse qd seruit et
qd̾ dominat᷑. Nã si deus nomẽ ẽ
sũme potestatis incorruptiblis
esse debet. ꝑfectus. impassibilis
nulli rei subiectus. Ergo dn nõ
sũt: qͦs parere um maximo deo
necessitas cogit. Sed q̾a nõ frustͣ
fallũtur qui hoc ita putãt cau¬

Expanded text:
titiam uel ad metum uel ad miserationem, ut in his omnibus totidem mentes putentur operari. quod si quis profecto dicat, ne ipsam quidem quae una est habere uideatur. quodsi in uno corpore tantarum rerum gubernationem mens una possidet et uniuersis simul intenta est, cur aliquis existimet mundum non posse ab uno regi, a pluribus posse? quod quia intellegunt isti adsertores deorum, ita eos praeesse singulis rebus ac partibus dicunt, ut tamen unus sit rector eximius. iam ergo ceteri non dii erunt, sed satellites ac ministri, quos ille unus maximus ac potens omnium iis officiis praefecerit, ut ipsi eius imperio ac nutibus seruiant. si uniuersi pares non  nec enim potest hoc idem esse quod seruit et quod dominatur. nam si deus nomen est summae potestatis, incorruptibilis esse debet, perfectus inpassibilis nulli rei subiectus. ergo dii non sunt quos parere um maximo deo necessitas cogit. sed quia non frustra falluntur qui hoc ita putant, cau
Abbreviated transcription (Latin):
minus soluto ac libero sensu cer¬
nat om̃ĩa. Stiat igit᷑ qͣm in epte
faciat qui res menarrabiles q̃rat.
gredi. nec incelligẽ quousq hõi
liceat acced̾e̾. Demq cũ aperiret
hom̃i ueritatẽ deus. ea sola stire
nos uoluit que int̾fuit homi sti¬
re ad uitã conse quẽdã: que uẽo
ad curiosã et ꝓphanã cupiditatẽ
ꝑtinebãt reticuit ut archana
essent. Quid igit᷑ queĩs q̃ nec
potes stire: nec si stias beatior
pientia: si et deũ esse unũ et
ab ip̃o facta esse uniuersa cog¬
nostat. Flunc quomã refu¬
tauimus eos. qui de mũdo . et
de factore eus deo alit̾ sentĩt
qͣm ueritas habet: ad diuinã
mundi fabricã reuertam᷑. De
qua in archanis religionis stẽ
litteris traditur. Fecit ig deus
pͥmũ oimi cełũ. et in sublime sus¬
pendit: qd̾ esset sedes ip̃ius cõ
ditoris. Dende terrã fũdauit
ac subdidit celo. quã homo cũ
ceteris animaliũ gem̾bus inco¬
leret. Eam uoluit humore cir¬

Expanded text:
minus soluto ac libero sensu cerminus soluto ac libero sensu cernat omnia. Sciat igitur quam inepte faciat, qui res inenarrabiles quaerit transgredi, nec intelligere, quousque homini liceat accedere. Denique cum aperiret homini veritatem Deus, ea sola scire nos voluit, quae interfuit hominem scire ad vitam consequendam: quae vero ad curiosam et profanam cupiditatem pertinebant, reticuit, ut arcana essent. Quid ergo quaeris, quae nec potes scire, nec si scias, beatior pientia, si et deum esse unum et ab ipso facta esse uniuersa cognoscat. Nunc quoniam refutauimus eos qui de mundo et de factore eius deo aliter sentiunt quam ueritas habet, ad diuinam mundi fabricam reuertamur, de qua in arcanis religionis sanctae litteris traditur. fecit igitur dens primum omnium caelum et in sublime suspendit, quod esset sedes ipsius dei conditoris. deinde terram fundauit ac subdidit caelo, quam homo cum ceteris animalium generibus incoleret. eam uoluit umore cir
Abbreviated transcription (Latin):
tanta oꝑa molitus: maxime si
saxa ingentia. ĩmensa cemẽta
uastas cołunas. opus totũ subli¬
me et excelsũ uideres. nonne
hec tibi humanarũ uiriũ modũ
uide̾ntur excede. quia illa nõ
tam uiribus q̃m ratiõe acq ar¬
tificio facta esse nestires: Qd̾¬
si homo in quo nchil ꝑ fectũ est.
tamẽ plus efficit ratiõe qͣm ui¬
res eius exigne ꝓaciũtur: qͥd
est cur incredibile tibi ẽẽ uide¬
atur. cũ mũdus dicit᷑ factus
a deo. in quo q̃a ꝑfectus est. n ͨ
sapiẽtia potest habe̾ terminũ
nec fortitudo mensurã: Oꝑa
ip̃ius uidẽtur ocułis. quomodo
autẽ illa fecerit ne mẽte quide
uidet᷑. quiaut ait hermes mor¬
tale ĩmortali temꝑale ꝑpetuo.
corruptibile incorrupto. ꝓpmq̃re
nõ potest. id est ꝓpiuis acced̾e. et
intelligẽtia subsequi. Et ideo ter¬
renũ adhuc ammal rerũ cele stiũ
ꝑspectionẽ nõ capit qͥa corpore
quasi custodia se ꝑtũ tenet᷑. quo¬

Expanded text:
esset opera molitus, maxime si esset opera molitus, maxime si saxa ingentia, inmensa caementa, uastas columnas, opus totum sublime et excelsum uideres. nonne haec tibi humanarum uinum modum uiderentur excedere, quia illa non tam uiribus quam ratione atque artificio facta esse nescires? quodsi homo, m quo nihil perfectum est, tamen plus efficit ratione quam uires eius exiguae patiuntur, quid est cur incredibile tibi esse uideatur, cum mundus dicitur factus a deo, in quo, quia perfectus est, nec sapientia potest habere terminum nec foripsius videntur oculis. Quomodo autem illa fecerit, ne mente quidem videtur: quia, ut Hermes ait, mortale immortali, temporale perpetuo, corruptibile incorrupto propinquare non potest, id est propius accedere et intelligentia subsequi. Et ideo terrenum adhuc animal rerum coelestium perspectionem non capit, quia corpore quasi custodia septum tenetur, quo
Abbreviated transcription (Latin):
se ustimũ dei opus. et sic es¬
se inductũ in hunc mundũ qͣ¬
si in domũ iã paratã et ĩstruc¬
tam. Illius enĩ causa facca
sũt omĩa. Idem etiã poete
fatẽtur. Ouidius ꝑfecto iã mũ¬
do et uniuersis ãialibus figu¬
ratis hoc addidit. Sanctuis huys
ammal mẽtisq capatius alte
deerat adhuc et qd̾ dominari
incete̾a posset. ⁊ latus homo ẽ
Adeo nephas existimandũ est
ea strutari q̃ deus uoluit esse
uelata. Uerũ ille nõ audiẽdi
aut distendi studio requirebat.
sed refellendi. quia confidebat
nemmẽ id posse dicere. Quasi uõ
ex hoc putandũ sit. nõ esse hec
diuinitus facta: quia qmõ facta
sint nõ potest ꝓuideri. An tu sis
educatus in domo fabrefacta
et ornata. nulłã umꝙͣ fabricã
uidisses. domũ illã putasses nõ
ab homĩe fuisse edificatã. quia
quomõ edificet᷑ ignorares: idẽ
ꝓfecto de domo querẽs qd̾ nũc
de mũdo requiris. quibꝰ mãibus
quibus ferramẽtis homo esset

Expanded text:
se ultimum Dei opus, et sic se ultimum Dei opus, et sic inductum fuisse in hunc mundum, quasi in domum jam paratam et instructam: illius enim causa facta sunt omnia. Idem etiam poetae fatentur. Ovidius perfecto jam mundo, et universis animalibus figuratis, hoc addidit: Sanctius his animal, mentisque capacius altae Deerat adhuc, et qin cetera posset, natus homo est. adeo nefas existimandum est ea scrutari quae deus uoluit esse celata. uerum ille non audiendi aut discendi studio requirebat, sed refellendi, quia confidebat neminem id posse dicere: quasi uero ex hoc putandum sit non esse haec diniuitus facta, quia quomodo facta sint non potest peruideri. an tu si educatus in domo fabre facta et ornata nullam umquam fabricam uidisses, domum illam putasses non esse ab homine aedificatam, quia quomodo aedificetur ignorares? idem profecto de domo quaereres quod nunc de mundo requiris, quibus manibus, quibus ferramentis homo tanta
Abbreviated transcription (Latin):
nsi qui habet mentẽ ꝓuidẽtiã
potestatẽ. Ita fiet ut fecerit¬
deus om̃ia: nec quicqͣm possit
esse om̃ino qd̾ nõ origmẽ a
deo traxerit. At idẽ quotiens
epicurens est. ac nõ uolt a dõ
factũ esse mundũ: quere solet
quibus manibus qͥb̾ ꝯ machinis
qͥbus uectibus. qua molitione
cantũ hoc opus fecerit. Uidẽs
fortasse. si eo temꝑe poturres
esse quo deus fecit.Sed ne ꝑspi¬
teret homo dei oꝑa noluit eũ in¬
ducẽ in hũc mũdũ insi ꝑfectis
om̃ibus: sed ne induci quidẽ po¬
terat. Quomõ enĩ subsistẽt cũ
fabricaetur desuꝑ cẽlu. terra
subter. fundaret᷑. cũ fortasse hu¬
mida uł nimiis rigõibus corpata
cõcrestent. ũł igneis calõibus
incocta et solidata durestẽnt.
instituto: nec frugibus aut aĩ¬
malibus natis: Itaq necesse
fuit hoiẽm postremo fieri: cũ
iam mũdo ceterisq rebus manꝰ
sũma esset imposita. Demq
sancte littere docent hoiem fuis¬

Expanded text:
nisi qui habet mentem, providentiam, nisi qui habet mentem, providentiam, potestatem. Ita fiet, ut Deus fecerit omnia, nec quidquam esse possit omnino, quod non originem a Deo traxerit. At idem quoties Epicureus est, et non vult a Deo factum esse mundum, quaerere solet quibus manibus, quibus machinis, quibus vectibus, qua molitione hoc tantum opus fecerit. Videret fortasse, si eo tempore potuisset esse, quo fecit. Sed ne perspiceret homo Dei opera, noluit eum inducere in hunc mundum, nisi perfectis omnibus. Sed ne induci quidem poterat: quomodo enim subsisteret, cum fabricaretur desuper coelum, terraque subter fundaretur; cum fortasse humida, vel nimiis rigoribus torporata concrescerent, vel igneis caloribus incocta et solidata durescerent? instituto, nec frugibus, nec animalibus natis? Itaque necesse fuit hominem postremo fieri, cum jam mundo caeterisque rebus manus summa esset imposita. Denique sanctae litterae docent hominem fuis
Abbreviated transcription (Latin):
foueã necessario decidit. uñ se
extricare nõ posset. Hic igit᷑
illũ teneo herentẽ. teneo de fi¬
ũ. qm̃ lucilius qͥ cõtra dissẽbat
obmutuit. Hic est igit᷑ cardo re¬
rũ: hic uertũtur omĩa. Expłicet
se cocta si potest ex hac uoragi¬
ne. ꝓferat argumẽta quibus
doceat semꝑ fuisse materiã quã
nulla ꝓuidentia effecerit: ostẽ¬
dat quomõ quicꝙͣ ponderosũ et
graue aut esse potue̾it sñ auc¬
tore. ã ĩmutari ualuĩt ac de si¬
erit esse qd̾ semꝑ fuit. ut inci¬
ꝑet esse qd̃ nũquã fuit. Que
si docuerit tũ demũ assentiar
ne mũdũ quidẽ diuina ꝓuidẽ¬
tia cõstitutũ: et tamẽ sic assen¬
tiar ut aliis illu laqueis teneã
Eodem enĩ q ͦ nolet reuoluet᷑
ut dicãt et materiã de qͣ mũ¬
dus est. et mũdũ qui de mat̾ia
est natura extitisse: cũ ego
ipsã naturã deũ esse cõtendã
Nec enĩ potest face̾ mirabilia
id est maxima ratione cõstãtia.

Expanded text:
foveam necessario decidit, unde se foveam necessario decidit, unde se extricare non posset. Hic ergo illum teneo haerentem, teneo defixum, quo Lucilius, qui contra disserebat, obmutuit. Hic est ergo cardo rerum; hic vertuntur omnia. Explicet se Cotta, si potest, ex hac voragine; proferat argumenta, quibus doceat semper fuisse materiam, quam nulla providentia effecerit. Ostendat, quomodo quidquam ponderosum et grave, aut esse potuerit sine auctore, aut immutari valuerit, ac desierit esse, quod semper fuit, ut inciperet esse, quod numquam fuit. Quae si docuerit, tum demum assentiar, ne mundum quidem divina providentia constitutum; et tamen sic assentiar, ut aliis illum laqueis teneam. Eodem enim, quo nolet revolvetur, ut dicat, et materiam de qua mundus est, et mundum qui de materia est, natura extitisse: cum ego ipsam naturam Deum esse contendam. Nec enim potest facere mirabilia, id est maxima ratione constantia,
Abbreviated transcription (Latin):
dissentire a ceteĩs uide̾tur. uetã
uoluit euerte̾. In quo ilłũ c̾com¬
latrãtes omẽs philosophi coar¬
guerũt. Certius est igit᷑ mũ¬
dũ ꝓuidentia instructũ: qͣm ma¬
teriã ꝓuidẽtia cõglobatã. Quãe
nõ oportuit putare. id cirto mũ¬
qͥa materia eius diuina ꝓuidẽ¬
tia facta nõ sit. sed q̾a mũdus
diuina ꝓuidẽtia sit effectus. etꝭ
materiã factã esse diuinitus
Cre dibilius est enĩ materiã po¬
tuis a deo factã. q̃a deus pocest
omĩa. ꝙͣ mũdũ nõ esse a deo fac¬
tũ. q̃a sñ mente. ratione. consilio
nichil fieri potest. Uerũ hec nõ
ciceonis est cułpa. sed secte. Cum
enĩ sustepisset disputationẽ qua
deorũ naturã tolleret. de qͣ phi¬
losophi garriebãt. omẽz diuim¬
tatẽ ignorãtia ueri putauit ẽẽ
collendã. Itaq deos pocuit collẽ.
quia nõ erant. Cũ aũt ꝓuidẽtiã
duunã que ẽ in uno deo conaet᷑

Expanded text:
dissentire a ceteris uideretur, uetera. dissentire a ceteris uideretur, uetera. uoluit euertere: in quo illum circumlatrantes philosophi oguerunt. Certius est igitur mundum providentia instructum, quam materia providentiam conglobatam. Quare non oportuit putare, idcirco munquia materia eius diuina prouidentia facta non sit, sed quia mundus diuina prouidentia sit effectus, etiam materiam factam esse diuinitus. credibilius est enim materiam potius a deo factam, quia deus potest omnia, quam mundum non esse a deo factum, quia sine mente ratione consilio nihil fieri potest. uerum haec non Ciceronis est culpa, sed sectae. cum enim suscepisset disputationem qua deorum naturam tolleret, de qua philosophi garriebant, omnem diuinitatem ignorantia ueri putauit esse tollendam. itaque deos potuit toilere, quia non erant: cum autem prouidentiam diuinam quae
Abbreviated transcription (Latin):
deo facta materia: nec mũdus
a deo factus est. Ex falso ma¬
luit colligẽ qd̾ est falsũ: qͣm ex
uero quod uerũ. Et cũ debeãt
incerta de certis ꝓbari. hic ꝓba¬
tionẽ sumpsit ex interto: ad e¬
uertendũ quod erat certũ. Nã
diuina ꝓuidentia effectũ esse
mundũ ut taceã de trismegisto
qui hoc p̃dicat. tateã de crm̃ibꝰ
sibillmnarũ que idẽ nũciant. taceã
de ꝓphetis qui opus mundi et opi¬
ficiũ dei uno spiritu et pai uoce
testãtur. etiã inter philosophos
pene uinu̾sos cõuenit. Id eñ
pictagorici. stoiti peripatetici.
que sũt pncipales oĩm discipline.
Demq a pͥmis illis septẽ sapiẽ¬
tibus a soceate usq ad placonẽ
ꝓ confesso et indubitato habitũ
est. donec unus multis post
seculis exticit delirus epicurus
qui auderet negare id qd est
euidentissimũ: studio scilicet in¬
uemendi noua. ut nomme suo
cõstitueret disciplinã. et quia
nichil noui potuit reꝑire. ut tñ

Expanded text:
deo facta materia, nec mundus deo facta materia, nec mundus a deo factus est. ex falso maluit colligere quod est falsum quam ex uero quod uerum, et cum debeant incerta de certis probari, hic probationem sumpsit ex incerto ad euertendum quod erat certum. nam diuina prouidentia efFectum esse mundum, ut taceam de Trismegisto qui hoc praedicat, taceam de carminibus Sibyllarum quae idem nuntiant, taceam de prophetis qui opus mundi et opificium dei uno spiritu et pari uoce testantur, etiam inter philosophos paene uniuersos conuenit; id enim Pythagorei Stoici Peripatetici, quae sunt principales omnium disciplinae. denique a primis illis septem sapientibus ad Socraten usque ac Platonem pro confesso et indubitato habitum est, donec unus multis post saeculis extitit delirus Epicurus, qui auderet negare id quod est euidentissimum, studio scilicet inueniendi noua, ut nomine suo constitueret disciplinam. et quia nihil noui potuit reperire, ut tamen
Abbreviated transcription (Latin):
tum cũ factus est ex ea mũdus:
et miciũ quoq habuit. Nã quod
destruitur edificatũ est qd sol¬
materia colligitur habiusse pr̃ĩ¬
cipiũ. a quo alio nisi a deo fieri¬
potuit Solus igit̾ deus est q̃
factus nõ est. et ideo destruere
alia potest. ip̃e destrui nõ p̃t
ꝑmanebit semper in eo qd fuit
quia nõ est aliunde gene̾atus:
nec ortus aut natuuitas eius
ex aliqua re altera pendet. que
illũ mutata dissoluat. Ex seipõ
est ut in p̾mo diximus libro.
Et ideo talis est. quałe se esse uo¬
luit: impassibilis. ĩmuitabilis. in¬
corruptibilis. beatus. eternus.
Iam uero illa cõclusio. qua sen
est. Quod si materia inquit nõ¬
est a deo facta: ne terra quidẽ
et aqua et aer et ignis a deo
factus est. Qmͣ callide ꝑiculũ
p̃teruolauit. Sic enĩ superius
illud assũpsit. tanqͣm ꝓbatioe
non indigeret. cũ id multo esset
incertius. qͣm illud ꝓpter quos
assup̃tũ est. Si nõ est inquit a

Expanded text:
tum cum factus est ex ea mundus, tum cum factus est ex ea mundus, et initium quoque habuit. Nam quod destruitur, aedificatum est; quod solone ac fine materia colligitur habuisse principium, a quo alio fieri nisi a Deo potuit? Solus igitur Deus, qui factus non est, et idcirco destruere alia potest, ipse destrui non potest. Permanebit semper in eo quod fuit, quia non est aliunde generatus, nec ortus, nec nativitas ejus ex aliqua alia re pendet, quae illum mutata dissolvat. Ex seipso est, ut in primo diximus libro ; et ideo talis est, qualem se esse voluit, impassibilis, immutabilis, incorruptus, beatus, aeternus. Jam vero illa conclusio, qua sent. « Quod si materia, inquit, a Dest a deo facta, ne terra quidem et aqua et aer et ignis a deo factus est. quam callide periculum pra.eteruolauit! sic enim superius illut adsumpsit, tamquam probatione non indigeret, cum id multo esset incertius quam illud propter quod adsumptum est. si non est inquit a
Abbreviated transcription (Latin):
qd̾ interit ortũ sit necesse est.
qd̾ ortũ est habuit fontẽ unde
oriretur: id est factorẽ aliquẽ
sentientẽ ꝓuidũ peritũq faci¬
endi. Is est ꝓfecto nec ullus aliꝯ
qmͣ deus. cui quonã sensu rõne
prudentia potestate uirtute p̃¬
ditus est. et ammãtia et inani¬
mia creare et effice̾ potest. q̃a
tenet quomõ sit quitq faciẽdũ
Materia uero semꝑ fiusse nõ po¬
test. q̾a mutationẽ nõ caperet
si fuisset. Quod eñ semꝑ fuit.
semꝑ esse nõ defuit. et uñ abfuit
principiũ ab esse etiã huic finẽ
necere est: quin etiã facilius ẽ
ut id qd̾ habuit miciũ fine ca¬
reat. qͥm ut habeat fine qd̾ micio
caruit. materia igit᷑ si facta nõ
est: nec fieri ex ea quicqmͣ pt̾
Si fieri ex ea nõ potest: ne ma¬
teria quidẽ erit Nlateria em̃ ẽ.
ex qua fit aliquid. Om̃e aũt ex
quo fit: qͥa recipit opificis ma¬
nũ. destruitur et aluid esse map᷑.
Ergo qm̃ finẽ habuit materia.

Expanded text:
Quod interit, ortum sit necesse est. Quod interit, ortum sit necesse est. Quod ortum est, habuit fontem unde oriretur, id est factorem aliquem sentientem, providum, peritumque faciendi. Is est profecto, nec ullus alius quam Deus. Qui quoniam sensu, ratione, providentia, potestate, virtute praeditus est, et animantia, et inanima creare et efficere potest, quia tenet quomodo quidque sit faciendum. Materia vero semper fuisse non potest, quia mutationem non caperet, si fuisset. Quod enim semper fuit, semper esse non desinit; et unde abfuit principium, abesse hinc etiam finem necesse est. Quin etiam facilius est, ut id quod habuit initium, fine careat, quam ut habeat finem, quod initio caruit. Materia ergo si facta non est, ne fieri ex ea quidquam potest. Si fieri ex ea non potest, nec materia quidem erit. Materia enim est, ex qua fit aliquid. Omne autem ex quo fit, quia recepit opificis manum, destruitur, et aliud esse incipit. Ergo quoniam finem habuit materia,
Abbreviated transcription (Latin):
ri quicqͣm potest: in si fuerit ra¬
stet postqm suerit effectũ. Dem¬
q is facit aliquid. qui habet uo¬
lutate ad faciendũ: et manus
ad id qd̾ uoluit impłendũ. Qd̾
aũt insensibile est: iers et tor¬
pidũ semꝑ iacet. Nichil inde o¬
riri potest: ubi nullus ẽ motꝰ
uolutarius. Nã si om̃e ammal
ratione constat certe nasci nõ
potest ex eo qd̾ ratione p̃ditũ
non est: nec aliũde accipi pt̾.
id qd̾ ibi unde petit᷑ non est
Nec tamẽ cõmoueat aliquẽ: qd
ammalia quedã de terra nasti
uidẽtur. hec enĩ terra nõ ꝑ se
gignit. sed spiritus dei sine quo
nichil gignitur. Non igit᷑ deus
ex materia. quia sensũ predicũ
ex insensib ili sapiẽs ex bruto
impatibile de pacibili. expers
corꝑis de corꝑali nũqͣm potest
oriri: sed materia potius ex
deo est. Quicq̃d enĩ est solido
et intrectabili corꝑe accipit ex¬
ternã uim:. qd accĩpit uimi disso¬
lubile est. qd dissoluit᷑ interibit

Expanded text:
ri quidquam potest, nisi fuerit rari quidquam potest, nisi fuerit rastet postquam fuerit effectum. denique is facit aliquid qui habet uoluntatem ad faciendum et manus ad id quod uoluit inplendum. quod autem insensibile est, iners et torpidum semper iacet; nihil inde oriri potest ubi nullus est motus uoluntarius. nam si omne animal ratione constat, certe nasci non potest ex eo quod ratione praeditum non est, nec aliunde accipi potest id quod ibi unde petitur non est. nec tamen commoneat aliquem quod animalia quaedam de terra nasci uidentur. haec enim non terra per se gignit, sed spiritus dei, sine quo nihil gignitur. non ergo deus ex maex insensibili, sapiens ex bruto, impatibile de patibili, expers corporis de corporali numquam potest oriri: sed materia potius ex Deo est. Quidquid enim est solido et contrectabili corpore, accipit externam vim. Quod accipit vim, dissolubile est. Quod dissolvitur, interit.
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓuidentia til tribuit: hic ꝓfecto
rationẽ nõ asserit. sed euertit.
Quod si neq fieri quicqͣm sine
ratione neq nasti potest. aꝑꝑet
diuinã esse ꝓuidentiã: cuius ẽ¬
ꝓpriũ qd̾ dicit᷑ ratio. Deus igit᷑
rerũ oii machinator fecit ho¬
nuẽ. Quod cicero ꝙͣuis expers
celestiũ licte̾arũ uidit tamẽ᷑ q̃
gax. multiplex. acutũ. memor.
plenũ ratione et cõsiłn. ꝙ̃ uo¬
camus honnẽ: p̃clara quadã
cõdicione generatũ esse a su¬
pmo deo solu. Est enĩ ex tot aĩ¬
mãtiũ gem̾bus acq naturis ꝑ¬
ticeps ronis et cogitatoĩs. cũ
cetera sint omĩa exꝑtia. Uides¬
ne hominẽ qͣmiuis longe a ue¬
ritatis noticia remotũ: tamẽ q ͦ¬
mã ymagniẽ sapĩe tuebatur.
intessexisse nõ ñ a deo ho¬
minẽ potiusse ge nẽari: S
tomẽ duinis opꝰ/ ẽ testĩoniis:
ne minus hũana / sufficiat
Sibilla honnem dei opus esse

Expanded text:
prouidentiae tribuit, hic profecto prouidentiae tribuit, hic profecto rationem non adserit, sed euertit. quodsi neque fieri quicquam sine ratione neque nasci potest, apparet esse diuinam prouidentiam, cuius eproprium quod dicitur ratio. Deus igitur rerum omnium machinator fecit hominem. Quod Cicero, quamvis expers coelestium litterarum, vidit tamen; qui gax, multiplex, acutum, plenum rationis et consilii, quem uocamus hominem, praeclara quadam condicione generatum esse a supremo deo. Solum est enim ex tot animantium generibus atque naturis particeps rationis et cogitationis, quom cetera sint omnia exne hominem quamuis longe a ueritatis notitia remotum tamen, quoniam imaginem sapientiae tuebatur, intellexisse non nisi a deo hominem potuisse generari? sed tamen diuinis opus est testimoniis, ne minus humana sufficiant. Sibylla hominem dei opus esse
Abbreviated transcription (Latin):
aliq̾s qmͣ du et quibus modis
educet᷑ infans: intelliget ꝓfcõ
nõ potu isse terrigenas illos
pueros smne ullo educatõe
nutriri nõ posse. Fuit enĩ ne¬
cesse cõpłi bus mẽsibus iacẽ
piectos. donec confirmatis ner¬
ius mou̾e se locũq mutãe pos¬
sent. qd uio infra uinꝯ ammi
spaciũ sieri potest. Iam uide
utrũ ne infans eodẽ loco et eodẽ
modo quo effusus est iacert per
multos menses ualue̾it. ac nõ
et humore terre qd alimenti
gratiã ministrabat. et sui cor¬
poris purgamẽtis in uiũ mix¬
tis obrutus corruptusq morere¬
tur: Itaq nullo modo fiei potest
quin ab aliquo fuĩt educatus: ñ
forte ammalia omĩa nõ tenera
nata sũt sed excreta. Quoc ut
dice̾nt nũqͣm illis uenit in mẽ¬
cem. Omĩs igit᷑ illa ratio ĩpossi¬
bilis et uana est. si tamẽ ratio di¬
ci potest. qua id agit᷑ ut nulla
sit ratio. Qui enĩ dicit omnĩa sua
sponte esse nata. nichilqz diume

Expanded text:
aliquis quamdiu et quibus modis aliquis quamdiu et quibus modis educetur infans, intelleget profecto non potuisse terrigenas illos pueros sine ullo educatore nutriri. fuit enim necesse conpluribus mensibus iacere proiectos, donec confirmatis neruis mouere se locumque mutare possent: quod uix intra unius anni spatium fieri potest. iam uide utrumne infans eodem loco et eodem modo quo effusus est iacere per multos menses ualuerit ac non et umore illo terrae, quem alimenti gratia ministrabat, et sui corporis purgamentis in unum mixtis obrutus corruptasque moreretur? itaque nullo modo fieri potest quin ab aliquo fuerit educatus: nisi forte animalia omnia non tenera nata sunt, sed excreta, quod ut dicerent numquam illis uenit in mentem. omnis igitur illa ratio inpossibilis et uana est, si tamen ratio dici potest qua id agitur, ut nulla sit ratio. qui enim dicit omnia sua sponte esse nata nihilque diuinae