comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
mum ut lux fiat. ut uideat semet ip¬
rem ⁊ turpitudinem confusionis sue. et
explicet se atq coaptet ad illam rõnabilẽ
dispositionem et ordinem u̾itatis. Post¬
qͣm aut̃ ordinata fuerint omnia euis.
et scd̾m exemplar rationis. formamq sa¬
pientie disposita. tunc statim incipiet
ei lucere sol iusticie. qr sic in reꝑmissio¬
ne dictum ẽ. beati mundo corde qm̃ ip
si deum uidebunt. Prius ergo in ratio¬
nali illo mundo cordis humani creat᷑
lux. et illuminatur confusio ut in ordi¬
nem redigatur. Post hec cum fuerint
purificata int̾iora eius. uenit lumen so¬
lis clarum et illustrat eam. Non enim
digna ẽ contemplari lumen et̾nitatis.
donec munda et purificata fuerit. hñs
quodammͦ. ⁊ ꝑ materiam sp̃ẽm. et per
iusticiam dispositionem. Sic lex p̾cessit
gr̃am sermo sp̃m. sic precursor iohanneᷤᷤ
xp̃m. lux lucem. lucerna solem. et ipse
xp̃c humanitatẽ suam pͥus demonstra¬

Expanded text:
mum ut lux fiat, ut videat semetipmum ut lux fiat, ut videat semetiprem et turpitudinem confusionis suae, et explicet se atque coaptet ad illam rationabilem dispositionem et ordinem veritatis. Postquam autem ordinata fuerint omnia ejus, et secundum exemplar rationis formamque sapientiae disposita, tunc statim incipiet ei lucere sol justitiae, quia sic in repromissione dictum est: Beati mundo corde; quoniam ipsi Deum videbunt . Prius ergo in rationali illo mundo cordis humani creatur lux, et illuminatur confusio ut in ordinem redigatur. Post haec cum fuerint purificata interiora ejus, venit lumen solis clarum et illustrat eam. Non enim digna est contemplari lumen aeternitatis, donec munda et purificata fuerit; habens quodammodo et per materiam speciem, et per justitiam dispositionem. Sic lex praecessit gratiam, sermo spiritum: sic praecursor Joannes Christum; lux lucem; lucerna solem; et ipse Christus humanitatem suam prius demonstra
Abbreviated transcription (Latin):
nemo dicat quomͦ aute factum solem
dies ẽẽ potuit. qr anteqͣm sol fieret lux
erat. et uidit deus lucem ꝙ ẽẽt bonum.
⁊ uocauit lucem diem. et tenebras noc¬
tem. et ip̃a lux tres illos primos dies
faciebat. antẽ qͣm sol fieret. et illumina¬
ret mundum. S quid significat quod
ñ statim factus ẽ sol. ex quo lucem fie¬
ri oportuit. s ut quasi lux eẽt priusꝙͣ
clara lux. et fortassis confusio plena lu¬
ce digna ñ erat. aliquam tñ lucem acce¬
pit. ut uideret exire ad ordinem et dispo
aliquod sacramentum cõmendari. qr
omnis anima qͣm diu in per̃co est qͣi
in tenebris est quib dam et confusione.
S non potest euadere confusionem su¬
am. et ad ordinem iusticie formamq dis¬
poni. nisi illumi netur primum uidere
mala sua. ⁊ discernere lucem a tenebris.
Hoc est uirtutes a uiciis ut se disponat
ad ordinem. et conformet u̾itati. Hoc gͥ
anima in confusione iacens sine luce fa¬
cere non pot̾. et ꝓpterea necesse est pru¬

Expanded text:
nemo dicat quomodo ante factum solem dies esse potuit; quia antequam sol fieret lux erat: Et vidit Deus lucem quod esset bonum et vocavit lucem diem, et tenebras noctem . Et ipsa lux tres illos primos dies faciebat antequam sol fieret et illuminaret mundum. Sed quid significat quod non statim factus est sol ex quo lucem fieri oportuit, sed ut quasi lux esset priusquam clara lux? Et fortassis confusio plena luce digna non erat; aliquam tamen lucem accepit, ut videret exire ad ordinem et disposaliquod sacramentum commendari; quia omnis anima quandiu in peccato est, quasi in tenebris est quibusdam et confusione. Sed non potest evadere confusionem suam et ad ordinem justitiae formamque disponi, nisi illuminetur primum videre mala sua, et discernere lucem a tenebris, hoc est virtutes a vitiis, ut se disponat ad ordinem et conformet veritati. Hoc igitur anima in confusione jacens sine luce facere non potest; et propterea necesse est pri
Abbreviated transcription (Latin):
factus est et dispositus. de iñ miseriam in
culpa et pena. deinde reparationem et mi¬
sericordiam in cogniciõe u̾itatis. et amore
uirtutis. de iũ patriam gaudium beatitu¬
hoc est hystoriam. allegoriam. tropologi¬
am. Hystoria est rex gestax narratio q̃
in prima significatione littere continet᷑.
Allegoria est  ꝑ id ꝙ factum dici¬
tur. aliquando aliuid factum. siue in pͥ

Expanded text:
factus est et dispositus; deinde miseriam in factus est et dispositus; deinde miseriam in culpa et poena; deinde reparationem et misericordiam in cognitione veritatis et amore virtutis; demum patriam et gaudium beatituhoc est historiam, allegoriam, tropologiam. Historia est rerum gestarum narratio, quae in prima significatione litterae continetur; allegoria est cum per id quod factum dicitur, aliquid aliud factum sive
Abbreviated transcription (Latin):
primum in ip̃o capite narrationis sue bre¬
uiter scd̃m fidem ceꝵ gestaꝵ exordium et
constitutionem narrat oꝑum conditionis.
Non enun conuenienter ostendere posset.
Qualiter homo reparatus sit. nisi priuez
demonstraret qualiter sit lapsus. Neq uͦ
lapsum eius conuenienter ostenderet. nisi
prius qualiter a deo institutus fu̾it expli¬
caret. Ad ostendendam aut̃ primam insti¬
tutionem hominis oportuit. ut etiam to¬
tius mundi condicio ac creatio panderet᷑.
qr ꝓpter hominem factus est mundus. sp̃c
quidem pp̃ deum. corpus pp̃ spiritum. ⁊ mũ¬
dus pp̃ corpus humanum. Ut sp̃c deo sũbi¬
ceretur. spiu corpus et corpori mundue..
Hoc ergo ordine scriptura sacra primum
creationem mundi describit. qui pp̃ homi¬
nem factus est. deiĩ commemorat qualit̾
homo factus in uia iusticie. et discipline
dispositus est. postea qualiter homo lapsͦ
est. nouissime quemadinodum reparatꝰ.
Primum ergo describit mat̾iam in eo qd̃

Expanded text:
primum in ipso capite narrationis suae breprimum in ipso capite narrationis suae breviter secundum fidem rerum gestarum exordium et constitutionem narrat operum conditionis. Non enim convenienter ostendere posset qualiter homo reparatus sit, nisi prius demonstraret qualiter sit lapsus; neque vero lapsum ejus convenienter ostendere, nisi prius qualiter a Deo institutus fuerit explicaret. Ad ostendendam autem primam institutionem hominis oportuit, ut totius mundi conditio ac creatio panderetur; quia propter hominem factus est mundus. Spiritus quidem propter Deum, corpus propter spiritum; mundus propter corpus humanum, ut spiritus Deo subjiceretur, spiritui corpus et corpori mundus. Hoc igitur ordine Scriptura sacra primum creationem mundi describit, qui propter hominem factus est; deinde commemorat qualiter homo factus in via justitiae et disciplinae dispositus est; postea, qualiter homo lapsus est; novissime quemadmodum est reparatus. Primum ergo describit materiam in eo quod
Abbreviated transcription (Latin):
tamen uni regi militare. ⁊ unum ue¬
xillum sequi ꝓbantur. et hostem unũ
ꝑsaqui. et una uictoria coronari. In his
om̃ib oꝑa restaurationis considerantur.
in quib diuinaꝵ scripturaꝵ tota uersa¬
tur intencio. Mundane siue secularee.
scientie mat̾iam hñt. oꝑa conditionis.
diuina scriptura mat̾iam habet opera
restaurationis. Propterea tanto excellen¬
tior om̃ib scripturis iuste creditur. qͣnto
dignior est et sublimior mat̾ia in qua
eius consideratio tractacioq uersatur.
Nam oꝑa restaurationis ualde digniora
sunt oꝑib conditionis. q illa ad seruitu¬
cem facta sunt. ut fanti homini sub es¬
sent ista ad salutem ut lapsum erige¬
rent. Proꝑterea illa quasi modicum ali¬
quid sex dieb ꝑfecta sunt. ista uero ñ
nͥ sex etatib compleri possunt. Tamen
sex contra. sex ediu̾so ponuntur. ut idẽ
repator qui creator demonstretur.
tũ ut competentius ad ea tractanda accedat.

Expanded text:
tamen uni regi militare et unum vetamen uni regi militare et unum vexillum sequi probantur, et hostem unum persequi et una victoria coronari. In his omnibus opera restaurationis considerantur; in quibus divinarum Scripturarum tota vertatur intentio. Mundanae sive saeculares scripturae materiam habent opera conditionis. Divina Scriptura materiam habet opera restaurationis. Propterea tanto excellentior omnibus scripturis jure creditur, quanto dignior est et sublimior materia in qua ejus consideratio tractatio quae versatur. Nam opera restaurationis multo digniora sunt operibus conditionis; quia illa ad servitutem facta sunt, ut stanti homini subessent; haec ad salutem, ut lapsum erigerent. Propterea illa quasi modicum aliquid sex diebus perfecta sunt; haec vero non nisi aetatibus sex compleri possunt. Tamen sex contra sex e diverso ponuntur, ut idem reparator qui creator demonstretur. tamen, ut competentius ad ea tractanda accedat,
Abbreviated transcription (Latin):
scriptura facta est noticiam habuerit. fa¬
que facta sunt. Primum est opus con¬
ditionis. Secundum est opus restauratio¬
nis. Opus conditionis est quo factum ẽ
ut ẽent que non erant. Opus restaura¬
tionis ẽ. quo factum est ut melius eẽnt
que pierant. Ergo opus condicionis est
creatio mundi. cum omnib elem̃tie.
suis. Opus restaurationis est incarnatio
u̾bi cum omnib sacramentis suis. siue
his que precesserunt ab initio scł̃i. Siue
his que subsecuntur usq ad finẽ mun¬
di. uerbum enim incarnatum rex nũ
est qui in hunc mundum uenit cum
diabolo pugnaturus. Et omnes sancti
qui añ eius aduentum fuerunt quasi
milites sunt. ante faciem regis p̾cedentes.
ces. Et ip̃e rex medius est in exercit u
suo. hinc in deuallatus incedens et stipa¬
tus a gn̾ib suis. Et licet in hac tanta
multitudine diu̾se armoꝵ spocies in
sacram̃tis et obseruationib precedentiũ
et subsequentium ppłoꝵ appareant. õs

Expanded text:
scriptura facta est notitiam habuerit, fascriptura facta est notitiam habuerit, faquae facta sunt. Primum est opus conditionis. Secundum est opus restaurationis. Opus conditionis est quo factum est, ut essent quae non erant. Opus restaurationis est quo factum est ut melius essent quae perierant. Ergo opus conditionis est creatio mundi cum omnibus elementis suis. Opus restaurationis est incarnatio Verbi cum omnibus sacramentis suis; sive iis quae praecesserunt ab initio saeculi, sive iis quae subsequuntur usque ad finem mundi. Verbum enim incarnatum rex noster est, qui in hunc mundum venit cum diabolo pugnaturus; et omnes sancti qui ante ejus adventum fuerunt, quasi milites sunt ante faciem regis praecedentes; tes. Et ipse rex medius est in exercitu suo; hinc inde vallatus incedens et stipatus agminibus suis. Et licet in hac tanta multitudine diversae armorum species in sacramentis et observationibus praecedentium et subsequentium populorum appareant, omnes
Abbreviated transcription (Latin):
tura ꝑ masculinum sexum animam.
ꝑ muliebrem uero carnem significare
solet. ut uidelicer ostenderetur quod illa
exterior circuncisio animab iustificatio¬
nem contulit. s carni non abstulit corru¬
ptionem. Cultellus de petra factus xp̃m
significat. de quo dicit apłs. petra autẽ
erat xp̃c qui tollit pecem mundi. In car¬
ne ppͥucii idcuro iuissa est fieri. qm̃ ad
remedium data ẽ. contra originale pec¬
catum quod a parentib contrahimus ꝑ
illud membrum ꝓpagati .d. Quod ergo
mulieres remedium habebant. que ñ
circuncidebantur:m. fidem et oblatio¬
nes siue sacrificia ip̃am quoq circun¬
cisionem non tam̃ suscipiendo s creden¬
do .d. Quid dicendum est de pueris añ
octauam diem morientib. qm̃ ad illud
remedium ꝑuenire non pot̾ant.m. hoc¬
uisquis ad diuinaꝵ
scripturaꝵ lectionem
erudiendus accedit. primum considerare
debet que sit mat̾ia cura quam u̾satur
eaꝵ tractacio. Quia si reꝵ illaꝵ de quib

Expanded text:
iptura per masculinum sexum animam, iptura per masculinum sexum animam, per muliebrem vero carnem significare solet; ut videlicet ostenderetur quod illa exterior circumcisio animabus justificationem contulit, sed carni non abstulit corruptionem. Cultellus de petra factus Christum significat, de quo dicit Apostolus: Petra autem erat Christus , qui tollit peccata mundi . In carne praeputii idcirco jussa est fieri quoniam ad remedium data est contra originale peccatum, quod a parentibus contrahimus per illud membrum propagati. D. Quod ergo mulieres remedium habebant quae non circumcidebantur? M. Fidem et oblationes sive sacrificia: ipsam quoque circumcisionem; non tamen suscipiendo sed credendo. D. Quid dicendum est de pueris ante octavam diem morientibus, quoniam ad illud remedium pervenire non poterant, Quisquis ad divinarum Scripturarum lectionem erudiendus accedit, primum considerare debet quae sit materia, circa quam versatur earum tractatio; quia, si rerum illarum de quibus
Abbreviated transcription (Latin):
ut sic fieri p̾ciperetur: m. Tres sunt
curuncisiones una in carne tm̃ exteriꝰ
que sacramentum est. due alie que st̃.
res et uitus sacram̃ti. altera que fit in
p̾senti quando ꝑ depositionem iniqui¬
tatis meus cirrunciditur. Altera que in
futuro fiet qñ ꝑ depositionem corrup¬
tionis corpus cireuncidetur. Prima gͥ
est in carne. scd̃a in mente. terria ĩ corpo¬
re. Octonarius uero in sacra scriptura
aliqũ tempus resurrectionis significat.
quod post presentem que septem diebus
currit uitam sequitur. aliqñ cempꝰ grẽ
in quo ec̾ua bona seruientib deo ꝓmit¬
tuntur. Merito gͥ prima illa cirruncisio
que sacramentũ erat. aliaꝵ duaꝵ iussa
est fieri die octauo. ut ostenderet quod ĩ
temꝑe gr̃e corda circuncidenda erant per
emundationem iniquitatis. et in temꝑe
resurrectionis corꝑa ꝑ depositionem cor¬
ruptionis. Propterea aut̃ solis mascuł
data est curuncisio carnis. qr sacra scͥ¬

Expanded text:
ut sic fieri praeciperetur? M. Tres sunt ut sic fieri praeciperetur? M. Tres sunt circumcisiones: una in carne tantum exterius, quae sacramentum est; duae aliae quae sunt res et virtus sacramenti. Altera quae fit in praesenti, quando per depositionem iniquitatis mens circumciditur. Altera quae in futuro fiet, quando per depositionem corruptionis corpus circumcidetur. Prima igitur est in carne; secunda in mente; tertia in corpore. Octonarius vero in sacra Scriptura aliquando tempus resurrectionis significat quod post praesentem quae septem diebus currit vitam sequitur: aliquando tempus gratiae in quo aeterna bona servientibus Deo promittuntur. Merito igitur illa prima circumcisio quae sacramentum erat aliarum duarum, jussa est fieri die octavo, ut ostenderet quod in tempore gratiae corda circumcidenda erant per emundationem iniquitatis, et in tempore resurrectionis corpora per depositionem corruptionis. Propterea autem solis masculis data est circumcisio carnis, quia sacra Scr
Abbreviated transcription (Latin):
om̃s qui ab illo nascituri. aut illum se¬
cuturi erant a pristina conu̾satione edu¬
cens in unam societatem noue uite cong̾¬
garet. Cui etiam precepit ut circuncide¬
ret pellem ppucii sui insignum sͥ. poste¬
ris in exemplum tm̃ ad priorem statum
suꝑ addens. quatinus ꝑ hoc signaculum
ppłs dei ab infidelib discerneret᷑. quo us¬
q ille ueniret qui ñ solum de filiis abͣ¬
he. s de uniu̾sis gentib fideles collig̾et.
ac ꝑ hoc non iam ꝑ signaculum carnis
ingenere. s ꝑ signaculum baptismatis
se cerneret in emundatione .d. Nunquid
ñ etiam olim ante diluuium fidelee.
ab infidelib discreti erant: M. Erant.
s post diluuium rursus humanũ ge¬
nus ad unum ppłm redactum in abra¬
ham scd̃o disceruit cepit .d. Qualiter
fiebat cirruncisio: M. Preceptum fuit
ut puer masculus octauo die natiuita¬
tis sue circuncideret᷑ in carne p̾pucii sui.
cultello de petra fc̃o.d. Que fuit ratio

Expanded text:
omnes qui ab illo nascituri aut illum seomnes qui ab illo nascituri aut illum secuturi erant a pristina conversatione educens in unam societatem novae vitae congregaret. Cui etiam praecepit ut circumcideret pellem praeputii sui in signum sibi, posteris in exemplum; tantum ad priorem statum superaddens quatenus per hoc signaculum populus Dei ab infidelibus discerneretur, quousque ille viveret qui non solum de filiis Abrahae, sed de universis etiam gentibus fideles colligeret, ac per hoc non jam per signaculum carnis in genere, sed per signaculum baptismatis secerneret in emundatione. D. Nunquid non etiam olim ante diluvium fideles ab infidelibus discreti erant? M. Erant; sed post diluvium rursus humanum genus ad unum populum redactum in Abraham secundo discerni coepit. D. Qualiter fiebat circumcisio? M. Praeceptum fuit ut puer masculus octavo die nativitatis suae circumcideretur in carne praeputii sui cultello de petra facto. D. Quae fuit ratio
Abbreviated transcription (Latin):
putet᷑ ꝓ merito. si nunc ꝑ fidem ambulãs
uiam uitatis etiam uel impugnatꝰ non
deserat. qui prius uisione p̾sentisi dei robo¬
ratus. sola ꝑ suasione ꝓstratus erat. ut aũt
in hoc prelio inuictus stare possit. ⁊ bonũ
suum illesum custodire dantur ei ut dic¬
tum iam ẽ in sacramentis arma quibus
se muniat et in oꝑib bonis tela quibus
hostem ꝓsternat. ut scilicet fidei caritate
et spe adiuncta interuis pariter roboret᷑.
et iuuat. Iam ut estimo sat̃ demonstratõ
est tͥ. qualis fides et que sacramenta. aut
que opera illis sanctis primis ad optinendã
salutem fuerunt nocc̃ia .d. Quam diu du¬
rauit status iste prioꝵ:m. usq ad abra¬
ham. Tunc et enim uolens deus ppłm su¬
um in unum congrogare. et ab infideli¬
um collegio sequestrare: ut ñ solum in
una fide. s etiam in una ẽent societate.
uocauit abraham ut eum de t̾ra sua edu¬
ceret. ut ꝑ illum uum et in illo uno

Expanded text:
putetur pro merito, si nunc per fidem ambulans putetur pro merito, si nunc per fidem ambulans viam veritatis etiam vel impugnatus non deserat, qui prius visione praesentis Dei roboratus sola persuasione prostratus erat. Ut autem in hoc praelio invictus stare possit et bonum suum illaesum custodire, dantur ei, ut dictum est jam, in sacramentis arma quibus se muniat, et in operibus bonis tela quibus hostem prosternat, ut scilicet fidei charitate et spe adjuncta interius pariter roboretur et vincat. Jam ut existimo satis demonstratum est tibi qualis fides et quae sacramenta aut quae opera illis sanctis primis ad obtinendam salutem fuerunt necessaria. D. Quandiu duravit status iste priorum? M. Usque ad Abraham. Tunc etenim volens Deus populum suum in unum congregare et ab infidelium collegio sequestrare, ut non solum in una fide, sed etiam in una essent societate, vocavit Abraham, ut eum de terra sua educeret, ut per illum unum et in illo uno
Abbreviated transcription (Latin):
didit. ꝑ fidem iteꝵ illuminat᷑. ut eũ
uidere atq agnoscere possit. patet qr
id ꝑ quod ei primum bonum quod ꝑ¬
diderat redditur. uire exordium restau¬
rationis eus uocatur. Que restauratio
scił scd̾m incrementa fidei crescit. dum
homo ꝑ agnitionem ampliꝰ illuminat᷑.
et inflammat᷑ ꝑ dilectionem. fides igit᷑
ipsa est. ꝑ quam reꝑatur homo. et in
qua ei bonum amissum reddit᷑. ut per
eam paulatim cognicione pariter et
amore crescens ad plenam illam uisionis
felicitatem ꝑuenire mereatur. Sic enim
iustus qͣm diu in hoc corpore existens pe¬
regrinatur a domino uiuere h̃t̃ ex fide.
quemadmodũ beatus cum eductus de hoc
ergastulo fuerit. et introductꝰ in gaudiũ
dñi sui uiuere habebit ex concemplacione.
S iira dei dispensatione agitur. quod
nunc interim malicia hostis antiqui ad
impugnandos. et ꝑsequendo fideles rela¬
xatur. quatinus uidelicet hoc homini re¬

Expanded text:
didit, per fidem iterum illuminatur, ut eum didit, per fidem iterum illuminatur, ut eum videre atque cognoscere possit; patet quia id per quod ei primum bonum quod perdiderat redditur, jure exordium restaurationis ejus vocatur. Quae restauratio scilicet secundum incrementa fidei crescit, dum homo per agnitionem amplius illuminatur et inflammatur perdilectionem. Fides igitur ipsa est per quam reparatur homo et in qua ei bonum amissum redditur, ut per eam paulatim cognitione pariter et amore crescens ad plenam illam visionis felicitatem pervenire mereatur. Sic enim justus quandiu in hoc corpore existens peregrinatur a Domino vivere habet ex fide, quemadmodum beatus cum eductus de hoc ergastulo fuerit et introductus in gaudium Domini sui, vivere habebit ex contemplatione. Sed mira Dei dispensatione agitur quod nunc interim malitia hostis antiqui ad impugnandos et persequendos fideles relaxatur, quatenus videlicet hoc homini re
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑ semet ip̃m facere potest. singillatim
instruendus erat ad bona uero agenda
ad obedientiam solum mͦ reuocandue
ut ibi ꝑ sentenciam alterius salubrius
discerec. quid ip̃e agere debuiss. Cum
enĩ iubetur homo pat̾ et matri honorẽ
defferre. non hoc ad carnales parentes so¬
lum referendum ẽ. s hoc potius ei preci¬
pitur: ut quidem in mandatis suis ali¬
quando contensit. nunc pp̃ deum hõi
suꝑiori obedientiam atq honorem ex¬
hibere ñ dedignetur. d. Ecce demonstrasti
tria .i. fidem et sacramenta fidei ⁊ oꝑa.
nunc suꝑ est ut in his qui hec habebãt
qualis aut quanta effecta sit reparatio
ostendas .M. Si summum bonum ho¬
minis contemplatio p̾sentis dei eẽt. ma¬
xime qr ad ꝑfruendum boc homo pri¬
mus conditus creditur. merito fidee
ꝑ qͣm absentem quodammͦ uidere in¬
cipit. inicium boni. et principiũ restar¬
rationis eius memoratur. Nam q̃m ho¬
mo qui peccando cognitionem dei per¬

Expanded text:
per semetipsum facere potest, singulatim per semetipsum facere potest, singulatim instruendus erat, ad bona vero agenda ad obedientiam solummodo revocandus, ut ibi per sententiam alterius salubrius disceret quid ipse agere debuisset. Cum enim jubetur homo patri et matri honorem deferre, non hoc ad carnales parentes solum referendum est; sed hoc potius ei praecipitur, ut quod in mandatis suis aliquando contempsit, nunc propter Deum homini superiori obedientiam atque honorem exhibere non dedignetur. D. Ecce demonstrasti tria, id est fidem, et sacramenta fidei et opera. Nunc superest ut in his qui haec habebant, qualis aut quanta effecta sit reparatio ostendas. M. Si summum bonum hominis contemplatio praesentis Dei esset, maxime quia ad perfruendum hoc homo primus conditus creditur, merito fides, per quam absentem quodammodo videre incipit, initium boni et principium restaurationis ejus memoratur. Nam quoniam homo, qui peccando cognitionem Dei per
Abbreviated transcription (Latin):
rent tanto leuius inconcessa cauere ua¬
lerent. d. Que fuerunt illa que lex na¬
turalis facienda. aut uitanda ꝓposu̾at:
.M. Illa septem que post ea lex scripta
in scd̃a tabula de dilectione ꝓximi mã¬
dabat. Primum erat. honora patrem tu¬
um et matrem tuam. ut bene sit tibi.
et sis longeuus suꝑ t̾ram. Secundum
non occides. tercium non mecaberis.
Quartum ñ furtum facies. Quintum
non falsum testimoniũ dices. Sextũ
ñ concupisces uxorem ꝓximi tui. Pri¬
mum scd̾m preceptionem factum est.
Sex alia scd̾m ꝓhibitionem . d. Quare
de faciendis unum tm̃ preceptum datũ
est. et de non faciendis plura: m. Pri¬
mum pecc̃m hominis fuit in obedien¬
tia. et idcirto uita ista que homini ad
penitentiam conceditur. tota obedien¬
cie deputatur. Quia gͥ homo in mal
agendis ex ꝓpria concupiscentia in diu̾¬
sa distrahitur: in bonis uero agendie.
sola obedientie regula gub̾natur. ideo ĩ
malis cauendis que ht̃ ex semet ipso. et

Expanded text:
rent, tanto levius inconcessa cavere varent, tanto levius inconcessa cavere valerent. D. Quae fuerunt illa quae lex naturalis facienda aut vitanda proposuerat? M. Illa septem quae postea lex scripta in secunda tabula de dilectione proximi mandabat. Primum erat: Honora patrem tuum et matrem tuam, ut bene sit tibi, et sis longaevus super terram; secundum: Non occides; tertium: Non maechaberis; quartum: Non furtum facies; quintum: Non falsum testimonium dices; sextum: Non concupisces uxorem mum secundum praeceptionem factum est; sex alia secundum prohibitionem. D. Quare de non faciendis unum tantum praeceptum datum est, et de faciendis plura? M. Primum peccatum hominis fuit inobedientia; et idcirco vita ista quae homini ad poenitentiam conceditur, tota obedientiae deputatur. Quia igitur homo in malis agendis ex propria concupiscentia in diversa distrahitur, in bonis vero agendis sola obedientiae regula gubernatur; ideo in malis cavendis, quae habet ex semetipso et
Abbreviated transcription (Latin):
nec culpa est nec meritum. Que sic
ergo se hñt ut nunquam licite fieri
licite p̾teriri sola precepit. media omĩa
ad utrũlibet relinquens. Te illis aut̃
que uł precipienda uel relinquenda o¬
erant. unum tm̃ praeptum in corde
hominis posuit. quod cibi non uis alii
ne homo disceret. qualem se erga ꝓximỹ
ex hibere deberet. S postea cum lex sub¬
intrasset et disciplinam uiuendi arcio¬
rem ꝓponeret. cepit ex his que media er¬
ant quedam excipere. et ex eis alia ꝑ pre¬
ceptionem alia ꝑ ꝓhibitionem in alterã
partem tm̃ locare. ut quemadmnodum
primo homini in paradiso deus de con¬
cessione naturali unam ꝓ precepto dis¬
cipline exhibitionem exceꝑat. ita modo
filiis eius non ex una u̾itate stantibus.
sper uarios errores dissipatis. ñ unum
de concessione naturali p̾ceptum disci¬
pline quasi ꝓbandis. s quasi corrigen¬
dis et reparandis multa formaret. ut
qͣntomagis se in mediis temꝑare disce¬

Expanded text:
nec culpa est nec meritum. Quae sic nec culpa est nec meritum. Quae sic ergo se habent ut nunquam licite fieri cite possunt praeteriri sola praecepit, media omnia ad utrumlibet relinquens. De illis autem quae vel praecipienda vel relinquenda erant, unum tantum praeceptum in corde hominis posuit: Quod tibi vis, id aliisne homo disceret qualem se erga proximum exhibere deberet. Sed postea, cum lex subintrasset, et disciplinam vivendi arctiorem proponeret coepit ex iis quae media erant quaedam excipere, et ex eis alia per praeceptionem, alia per prohibitionem in alteram partem tantum locare, ut quemadmodum primo homini in paradiso Deus de concessione naturali unam pro praecepto disciplinae exhibitionem exceperat, ita modo filiis ejus non ex una veritate stantibus, sed per varios errores dissipatis, non unum de concessione naturali praeceptum disciplinae quasi probandis, sed quasi corrigendis et reparandis multa formaret, ut quanto magis se in mediis temperare disce
Abbreviated transcription (Latin):
ritate adueniente xp̃o circuncisio ces¬
sare debuit. ut illud sacramentũ succe¬
deret. quod ꝑfectam hominis emunda¬
tionem. et int̾iorem anime candorem.
quem in ip̃o et ꝑ ipsum sacramentũ
adipiscitur posse declarare. uidentur
ergo illa prima sacramenta qͣi que¬
dam umbra gr̃e sp̃alis. illa uero que
postea secuta sunt quasi quedam ima¬
go. et si ita dicendum ẽ liniamenta o¬
ueritatis habentia. ista uero non iã
umbra uel imago. s corpus u̾itatie..
in quib qr plenarie salutis effectus
datur. et euidenter ostenditur. quasi
sp̃c in corpore uiuenti exteriori motio¬
ne se prodit. sic in eis uita gr̃e iniuisibi¬
lis clarissime demonstratur. d. de ope¬
rib restat nunc ut que dicenda sũt.
aperias.M. tria genera factoꝵ sunt.
quedam sunt omnino bona que nũ¬
quam licite p̾terii possunt. quedam
omimodo mala sunt que nunquam
licite cõmitti possunt. quedam sunt
media que siue fiant siue non fiant.

Expanded text:
ritate adveniente Christo circumcisio cesritate adveniente Christo circumcisio cessare debuit, ut illud sacramentum succederet, quod perfectam hominis emundationem et interiorem animae candorem quem in ipso ot per ipsum sacramentum adipiscitur posset declarare. Videntur ergo illa prima sacramenta quasi quaedam umbra gratiae spiritualis; illa vero quae postea secuta sunt quasi quaedam imago, et si ita dicendum est lineamenta veritatis habentia. Ista vero non jam umbra vel imago, sed corpus veritatis; in quibus quia plenarie salutis effectus datur, et evidenter ostenditur quasi spiritus in corpore viventi exteriori motione se prodit; sic in eis vita gratiae invisibilis clarissime demonstratur. D. De operibus restat nunc ut quae dicenda sunt aperias. M. Tria genera factorum sunt: quaedam sunt omnino bona quae nunquam licite praeteriri possunt; quaedam omnino mala sunt quae nunquam licite committi possunt; quaedam sunt media quae sive fiant sive non fiant
Abbreviated transcription (Latin):
litudo in oblatione quidem occulte in¬
nuitur. circuncisione uero euidentiꝰ ex¬
primitur. ꝑ bap̃m aut̃ manifeste decla¬
ratur. Primam namq institucionem
accepit homo. ut ꝓ remediis salutis ex¬
terioris sub̾e partem offerret deo partein
ad usum ꝓprium retineret. quatinus in
hoc facto disceret ea que intrinsecus bo¬
na erant deo recribuere. que uero mala
Sͥ imputare. S hoc signum delonge
sumptum magis docuit hominẽ quid
ẽẽt quam quid fierẽt. Igitur cum tp̃s
aduenisset quo u̾itas declarari debu̾at.
datum ẽ ei remedium ꝑ circuncisionis
sacͣmentum. ubi dum int̾iori substan¬
tia hominis pars ñ quidem naturalit̾
suꝑflua. s eius quod suꝑfluum ẽ figã
preciditur. iam manifestuis illa peccati
curuncisio quam int̾iori homine gr̃a
ꝑficit demonstratur. qr aut̃ cutuncisio
exteriores sordes et enormitates que foris
sunt resecat. Abutio aut̃ maculas etiam
interiores emundat. iam manifesta ue¬

Expanded text:
litudo in oblatione quidem occulte inlitudo in oblatione quidem occulte innuitur, circumcisione vero evidentius exprimitur, per baptismum autem manifesta declaratur. Primam namque justificationem accepit homo, ut pro remediis salutis, exterioris substantiae partem offerret Deo, partem ad usum proprium retineret, quatenus in hoc facto disceret ea quae intrinsecus bona erant Deo tribuere, quae vero mala, sibi imputare. Sed hoc signum de longe sumptum magis docuit hominem quid esset quam quid fieret. Igitur cum tempus advenisset quo veritas declarari debuerat, datum est ei remedium circumcisionis sacramentum, ubi dum ab interiori substantia hominis pars non quidem naturaliter superflua, sed ejus quod superfluum est figura, praeciditur; jam manifestius illa peccati circumcisio quam in interiori homine gratia perficit demonstratur. Quia autem circumcisio exteriores sordes et enormitates quae foris sunt resecat, ablutio autem maculas etiam interiores emundat; jam manifesta ve
Abbreviated transcription (Latin):
tib uiam aꝑiret . d. Si eadem uirtus in il¬
lis sacramentis fuit que in istis est. quid
cause erat ut illa cessarent. et ista succede¬
rent:m. Manifestior u̾itas in istis decda¬
ratur. et iustum erat ut sicut paulatim
ꝓcedente tempore creuit agnitio fidei. ita
etiam alia sacram enta instituerentun.
que et si aliam sanctificationẽ gratie spi¬
ritualis non conferrent. eandem tamen
manifestius pauderent. Erat quippe idẽ
saluator. eadem fides eadem gr̃a illie uen¬
turi hic exhibiti. S qr ip̃e ꝑ quem salꝰ
dabatur. adhuc longe erat eiusdem salu¬
tis signa obscura ẽẽ debuerunt. ut par¬
latim euis aduentu appinqͣnte. ⁊ fides
ampluis cresceret. et gr̃a euidentius se ma¬
nifestaret. Ideo primum ꝑ oblationem. ⁊
pꝰ ea ꝑ circuntisionem. ad ultimum per
baptismum expiationis et iustificatio¬
nis sacramentum formari institutum ẽ.
qr eiusdem inundationis forma et simi¬

Expanded text:
tibus viam aperiret. D. Si eadem virtus in iltibus viam aperiret. D. Si eadem virtus in illis sacramentis fuit quae in istis est, quid causae erat ut illa cessarent et ista succederent? M. Manifestior veritas in istis declaratur; et justum erat ut sicut paulatim procedente tempore crevit agnitio fidei, ita etiam alia sacramenta instituerentur, quae etsi aliam sanctificationem gratiae spiritualis non conferrent, eamdem tamen manifestius panderent. Erat quippe idem Salvator, eadem fides, eadem gratia: illic venturi, hic exhibiti. Sed, quia ipse per quem salus dabatur adhuc longe erat, ejusdem salutis signa obscura esse debuerunt, ut paulatim ejus adventu appropinquante et fides amplius cresceret, et gratia evidentius se manifestaret. Ideo primum per oblationem et postea per circumcisionem, ad ultimum per baptismum, expiationis et justificationis sacramentum formari institutum est; quia ejusdem mundationis forma et simi
Abbreviated transcription (Latin):
tarentur. cuiꝰ fide et sacramentis san¬
ctificabantur. Candem quippe passio
saluatoris p̾cedentib sacramentis .i. si
ue oblationim sub naturali siue circ̃¬
cisioni sub lege scripta uircutem ⁊ ef¬
ficatiam sanctificationis contulit. qͣm
sub sequentib et succedentib confert. ħ
solo excepto quod sacrificia et oblationes
non ita sũb naturali lege quemad mo¬
dum circuncisio sub scripta. et baptis¬
mus sub gr̃a ad necessitatem salutis.
s ad cultum deuotionis fiebant sola tẽ
fide iustificante. et purificante credentes.
et rursum hoc etiam in circuncisione ex¬
cepto quod illi prores patres quamlibet
iusti. et deo placentes añ datam hostiã
regni celestis ianuam intrare non po¬
terant. S tantum in sinu abrahe .i. in
requie tranquilla seruabantur. quousq
ille ueniret. qui ꝓ nob̾ moriens et resur¬
gens ꝑ assumptam carnẽ celos ascende¬
ret. et om̃ib in se credentib. ac se sequẽ¬

Expanded text:
tarentur, cujus fide et sacramentis santarentur, cujus fide et sacramentis sanctificabantur. Eamdem quippe passio Salvatoris, praecedentibus sacramentis, id est sive oblationi sub naturali, sive circumcisioni sub lege scripta, virtutem et efficaciam sanctificationis contulit, quam subsequentibus et succedentibus confert: hoc solo excepto quod sacrificia et oblationes non ita sub naturali lege quemadmodum circumcisio sub scripta et baptismus sub gratia ad necessitatem salutis, sed ad cultum devotionis fiebant, sola tunc fide justificante et purificante credentes. Et rursum hoc etiam in circumcisione excepto quod illi priores patres quamlibet justi et Deo placentes ante datam hostiam regni coelestis januam intrare non poterant; sed tantum in sinu Abrahae, id est in requie tranquilla servabantur, quousque ille veniret qui pro nobis moriens et resurgens per assumptam carnem coelos ascenderet, et omnibus in se credentibus ac se sequen
Abbreviated transcription (Latin):
nam et constancia paruam .d. Que sa¬
cram̃ta erant sub lege naturali:m. obla¬
tiones et sacrificia et decime.d. Qua rõ¬
ne hec sacram̃ta uocantur:m. Quia
sacre rei signa sunt. d. Cuius:M. Re¬
missionis pecc̃oꝵ . d. Quomͦ:m. Sub̾a
hominis duplex est alia interior que
ip̃e est. alia exterior ui reb quas pos¬
sidet. uoluit ergo deus ut homo de exte¬
riori substancia sua sibi oblationem fa¬
ceret. ut iusta recompensatione dum id
quod exteruis a deo acceꝑat deuote redde¬
ret. id quod int̾uis de semec ip̃o ꝑdid̾at
deo retribuente recuꝑaret. ꝑ fidem ergo
et oblationes siue sacrificia tunc remis¬
sionem pecc̃oꝵ accepunt. quicunq ue¬
terem hominem deponentes. hoc est
Idem namq in illis oblationes et sacͥ¬
ficia fide mediante oꝑabantur. quod
post ea sub lege scripta circuncisio. aut
sub gr̃a baptismus uidelicet. ut ⁊ ipsi
ab omni pecc̃o siue originali siue actu¬
ali iustificati inter m̃bra illiuis cõpu¬

Expanded text:
nam et constantia parvam. D. Quae sanam et constantia parvam. D. Quae sacramenta erant sub lege naturali? M. Oblationes et sacrificia et decimae. D. Qua ratione haec sacramenta vocantur? M. Quia sacrae rei signa sunt. D. Cujus? M. Remissionis peccatorum. D. Quomodo? M. Substantia hominis duplex est: alia interior quae ipse est; alia exterior in rebus quas possidet. Voluit ergo Deus ut homo de exteriori substantia sua sibi oblationem faceret, ut justa recompensatione dum id quod exterius a Deo acceperat devote redderet, id quod interius de semetipso perdiderat Deo tribuente recuperaret. Per fidem ergo et oblationes sive sacrificia tunc remissionem peccatorum acceperunt quicunque veterem hominem deponentes, hoc est Idem namque in illis oblationes et sacrificia fide mediante operabantur, quod postea sub lege scripta circumcisio aut sub gratia baptismus; videlicet ut et ipsi ab omni peccato sive originali sive actuali justificati, inter membra illius compu
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑant. patenter ostendunt.q quod per
mortem eiꝰ redimendi fuerat nesciert̃.
.d. hoc illis priorib sufficere poterat ad
salutem ut crederent eum creatorẽ om¬
nium. et saluatorem expectarent uen¬
curum: M. Poterat hoc eis tunc suffi¬
cere cum ceceris sine quib ut dictum
est fides placere non poterat. in hiis
dum taxat. q tempus bñ oꝑandi ha¬
bebant .i. cum susceptione sacramento¬
rum ⁊ exceptione exerritatione bonoꝵ
oꝑum per caritatem et spem fide robo¬
rata .d. Ergo post ea creuit fides: M.
Duob modis crescit fides. ꝑ constanci¬
am et cognitionem. alii fidem hñt cog¬
nitione magnam. et paruam constan¬
cia. Alii cognicione paruam. et constan¬
cia magnam. Apud deum aut̃ precio¬
sior ẽ magna fidei constancia. quam
cognicio magna. Antiqui gͥ sancti fidẽ
habebant plures cognitione paruam.
et magnam constancia sicut econtͣrio.
nunc multi fidem hñt cognitione mag¬

Expanded text:
perant; patenter ostendunt, quia quod per perant; patenter ostendunt, quia quod per mortem ejus redimendi fuerant nescierunt. D. An hoc illis prioribus sufficere poterat ad salutem, ut crederent eum creatorem omnium, et salvatorem exspectarent venturum? M. Poterat hoc eis tunc sufficere cum caeteris sine quibus, ut dictum est, fides placere non poterat, in iis duntaxat qui tempus bene operandi habebant, id est, cum susceptione sacramentorum et exercitatione bonorum operum per charitatem et spem fide roboratam. D. Ergo postea crevit fides? M. Duobus modis crescit fides: per constantiam et cognitionem. Alii fidem habent cognitione magnam, et parvam constantia; alii cognitione parvam et constantia magnam. Apud Deum autem pretiosior est magna fidei constantia quam cognitio magna. Antiqui igitur sancti fidem habebant plures cognitione parvam et magnam constantia; sicut econtrario nunc multi fidem habent cognitione mag
Abbreviated transcription (Latin):
ta primordia seculi existentes nundũ
adhuc scripturas in quib aduentus
euis ꝓmittebat᷑ acceꝑant.m. Non ne¬
cesse est ut dicamus om̃ib qui tunc
fideles erant aduentum euis in carnẽ.
crucem et resurrectionem manifeste
reuelatam fuisse. cum etiam apł̃i qui
eum p̾sentem in carne uider̃t̃. quoꝵ
fides et iusticia ab ip̃o saluatore pre¬
dicatur. hoc ignorasse legantur. Gre¬
debant tamen se saluari ꝑ eum. quo¬
modo et qͣndo ei placuisset. s quod mor¬
te illius redimendi ẽẽnt exceptis pau¬
cis quib hoc a deo reuelatum fuerat
eos ignorasse ex hoc patenter ostendit᷑.
ꝙ et petrus dño mortem suam p̾di¬
centi contraire nititur: et ceteri apłi om¬
nes in morte ip̃ius desperasse pociue
leguntur a deo ut ip̃i ꝓpter crucem iã
desꝑantes dicerent. Nos aut̃ sꝑabamus
quod ip̃e esset redempturus isrł. Qui
enim ip̃o uiuente redemptionem spera¬
uerant. postea autem ip̃o moriente des¬

Expanded text:
a primordia saeculi existentes nondum a primordia saeculi existentes nondum adhuc Scripturas in quibus adventus ejus promittebatur acceperant? M. Non necesse est ut dicamus omnibus qui tunc fideles erant adventum ejus in carnem, crucem et resurrectionem manifeste revelatum fuisse; cum etiam apostoli qui eum praesentem in carne viderunt quorum fides et justitia ab ipso Salvatore praedicatur hoc ignorasse legantur. Credebant tamen se salvari per eum quomodo et quando ei placuisset; sed quod morte illius redimendi essent exceptis paucis quibus hoc a Deo revelatum fuerat eos ignorasse ex hoc patenter ostenditur, quod et Petrus Domino mortem suam praedicenti contraire nititur ; et caeteri apostoli omnes in morte ipsius desperasse potius leguntur, adeo ut ipsi propter crucem jam desperantes dicerent: Nos autem sperabamus quod ipse esset redempturus Israel . Qui enim ipso vivente redemptionem speraverant, postea autem ipso moriente des
Abbreviated transcription (Latin):
et ꝑ ip̃m facta esse. ip̃m uero non aliun¬
de. s a semet ipso sine principio aut sine
subsistere. Deinde sequitur tercium ut
uidelicet eum quem ciratorem confite¬
tur om̃ium credat etiam et expectet õi¬
um saluatorem. et ut breuiter ꝑ strin¬
gamus. hec sunt quib nicħ unquã
minus recta fides hr̃e potuit. ut unꝰ
deus credatur factor omnium. ⁊ homi¬
num saluator. Nam illi qui creat᷑am
ꝓ deo colentes gemino errore decepti uł
creaturam et̾nam uel deum temꝑalẽ
ẽẽ credebant. quid isti aliud fecisse di¬
cendi sunt. quam excellentiam facto¬
ris oꝑi ⁊ infirmitatẽ facture tribuisse
creatori: Rursus philosophi gentiliũ
qr fidem de saluatore non habebant.
qͣmuis inter creatorem et opus suum
discernendũ minime fallerent᷑. nequa¬
qͣm tamen fideles appellandi sunt. qr
fidem saluatoris non habuer̃t .d. Qua¬
lem fidem habuerunt antiqui de sal¬
uatore uenturo maxime hi qui cunc¬

Expanded text:
et per ipsum facta esse, ipsum vero non aliunet per ipsum facta esse, ipsum vero non aliunde sed a semetipso sine principio et fine subsistere. Deinde sequitur tertium, ut videlicet eum quem Creatorem confitetur omnium, credat etiam et exspectet hominum salvatorem. Et ut breviter perstringamus, haec sunt quibus nihil unquam minus recta fides habere potuit, ut unus Deus credatur, factor omnium et hominum salvator. Nam illi qui creaturam pro Deo colentes gemino errore decepti, vel creaturam aeternam, vel Deum temporalem esse credebant: quid isti aliud fecisse dicendi sunt quam excellentiam factoris operi et infirmitatem facturae tribuisse Creatoris? Rursus philosophi gentilium; quia fidem de Salvatore non habebant, quamvis inter Creatorem et opus suum discernendum minime fallerentur, nequaquam tamen fideles appellandi sunt, quia fidem Salvatoris non habuerunt. D. Qualem fidem habuerunt antiqui de Salvatore venturo, maxime ii qui circ
Abbreviated transcription (Latin):
sacramentis aliud est quod foris ostendi¬
tur: atq aliud sp̃ualis uircus que intus
exhibetur. sic aliud est fides qua nunc
sicut dicit apl̃s deum qͣsi per speculum
in eniginate cernimus. atq aliud uisio
manifesta qua eũ postea facie ad faciẽ
contemplantes uisuri sumus. fides igit᷑
sacramentum ẽ uisionis future. ⁊ ipsa
uisio uirtus est eius sacramenti quod ẽ
fides .d. doceri nunc uelim que res ad
fidem ꝑtineant.m. duo sunt. creator et
creatura. hec sana fides ita discernere
debet ut nec creature diuinitatem crea¬
toris attribuat. nec creatori infirmitatẽ
creature ascribat .i. nec deum concludat
temꝑe. nec creaturam tendat eternitate.
Nam quodlibet hoꝵ fiat. fides necesse est
detrimentum paciatur. Sequitur autẽ
ut fides cum recte inter creatorem et cre¬
aturam diuiserit. recte etiam offerre stu¬
deat creatori honorem suum tribuendo.
ut uidelicet confiteatur omnia ab ip̃o

Expanded text:
sacramentis aliud est quod foris ostendisacramentis aliud est quod foris ostenditur, atque aliud spiritualis virtus quae intus exhibetur; sic aliud est fides qua nunc, sicut dicit Apostolus, Deum quasi per speculum in aenigmate cernimus ; atque aliud visio manifesta qua eum postea facie ad faciem contemplantes visuri sumus. Fides igitur sacramentum est visionis futurae; et ipsa visio virtus est ejus sacramenti quod est fides. D. Doceri nunc velim quae res ad fidem pertineant? M. Duo sunt: Creator et creatura. Haec sana fides ita discernere debet, ut nec creaturae divinitatem Creatoris attribuat, nec Creatori infirmitatem creaturae ascribat; id est, nec Deum concludat tempore, nec creaturam tendat aeternitate. Nam quodlibet horum fiat: fides necesse est detrimentum patiatur. Sequitur autem ut fides cum recte inter Creatorem et creaturam diviserit, recte etiam offerre studeat Creatoris honorem suum tribuendo, ut videlicet confiteatur omnia ab ipso
Abbreviated transcription (Latin):
entia. In hoc etiam fides ⁊ spes differre
uidentur. quod fides de p̾sentib preteri¬
tis simul et futuris ẽẽ potest. spess de
solis fucuris. fides de nr̃is et alienis. spes
solummͦ de nr̃is et alienis fides de boniˢ
et malis. spes de solis bonis .d. Quid
est sacramentum fidei. M. Duob mo¬
dis intelligi pocest sacramentum fidei.
siue ip̃m sacramentum ꝙ est fides. siue
sacramentũ fidei .i. fidelium quo fideles
utuntur ⁊ sanctificantur. d. Qua rati¬
one fides sacramentum dr: M. Sicut
sacͣmentum baptismi cum dr. non ali¬
ud sacramentũ quam ipsum quod est
baptismus significatur. ita et sacramẽ¬
tum fidei ip̃am fidem que sacrament̃
est. ñ nunquam acciꝑe solemus. Porro
cetera omnia iõ sacramenta fidei dicun¬
tur. quod ad eos tantum qui fidem hñt
sanctificandos instituta sint. Ip̃a uero
fides ut dictum ẽ sacramentum est. ꝓpte¬
rea quod sicut in baptismo et in aliis

Expanded text:
entia. In hoc etiam fides et spes differre entia. In hoc etiam fides et spes differre videntur: quod fides de praesentibus praeteritis simul et futuris esse potest: spes de solis futuris; fides de nostris et alienis; spes solummodo de nostris. Fides de bonis et malis; spes de solis bonis. D. Quid est sacramentum fidei? M. Duobus modis intelligi potest sacramentum fidei: sive ipsum sacramentum quod est fides; sive sacramentum fidei, id est fidelium, quo fideles utuntur et sanctificantur. D. Qua ratione fides sacramentum dicitur? M. Sicut sacramentum baptismi cum dicitur, non aliud sacramentum quam ipsum quod est baptismus significatur, ita et sacramentum fidei ipsam fidem quae sacramentum est, nonnunquam accipere solemus. Porro caetera omnia ideo sacramenta fidei dicuntur, quod ad eos tantum qui fidem habent sanctificandos instituta sint. Ipsa vero fides, ut dictum est, sacramentum est, propterea quod sicut in baptismo et in aliis
Abbreviated transcription (Latin):
dunt. hec omnia qͣntum attinet ad
nos quodammͦ non sunt. S q ꝑ fi¬
dem de his om̃ib quasi existentibus
p̾sentib quedam in nob̃ certitudo nas¬
citur. non in merito ip̃a fidos. et non exi¬
stencium substancia. et non apparenti¬
um argumentũ appellatur. Porro illd̾
considerandum ẽ. quod sola fide nemo
potest placere deo. nisi caritas illi socia¬
ta fuerit. ut sit uidelicet fides oꝑans
ex dilectione. At tamen fides fundam̃¬
tum quodam mͦ est. et principium bo¬
ni in homine. de qua caritas nascituri.
de caritate aut̃ spes generatur. q fides
ad cognitionem ꝑtinet. Caritas uͦ amor.
spes aut̃ fiducia est .d. breuiter uelim
ut hoꝵ diffinitione ꝓposita ip̃a michi
manifestius distingantur.m. fides est
uoluntaria absentium. certitudo supra
oppinionem. et infra scĩam constituta.
Caritas est amor dei ꝓpter ip̃m. ⁊ amor
ꝓximi pp̃ deum. Spes est fiducia fu¬
turoꝵ bonoꝵ ex gr̃a dei. et bona consci¬

Expanded text:
dunt: haec omnia quantum attinet ad dunt: haec omnia quantum attinet ad nos quodammodo non sunt; sed quia per fidem de his omnibus quasi existentibus praesentibus quaedam in nobis certitudo nascitur, non immerito ipsa fides et non existentium substantia, et non apparentium argumentum appellatur. Porro illud considerandum est quod sola fide nemo potest placere Deo nisi charitas illi sociata fuerit, ut sit videlicet fides operans ex dilectione. Attamen fides fundamentum quodammodo est et principium boni in homine, de qua charitas nascitur, de charitate autem spes generatur; quia fides ad cogitationem pertinet, charitas vero amor, spes fiducia est. D. Breviter velim ut horum diffinitione proposita, ipsa mihi manifestius distinguantur. M. Fides est voluntaria absentium certitudo supra opinionem et infra scientiam constituta. Charitas est amor Dei propter ipsum, et amor proximi propter Deum. Spes est fiducia futurorum bonorum ex gratia Dei et bona consci
Abbreviated transcription (Latin):
sibiq celitus inlita sanctificatione con¬
ferant. ꝙ illa ꝑ hec conferre consueue¬
rant. ex sola hoꝵ significatione .d. Que
sunt illa sine quib salus abinicio hr̃i
non potuit: Tria sunt .i. fides et sacna¬
menta fidei et oꝑa bona que a pͥncipio ad
optinendam salutem homini ꝓposita ui¬
dentur. his milites xͥ semꝑ usi sunt. in
fide robur. in sacramentis fidei arma. in
operib bonis tela accipientes quib con¬
tra diabolum pugnauer̃t̃. Sane quem¬
ad mod̾ neq robur inermi neq arma sine
uirib. aut tela contͣ fortem armatum
ꝓdesse possunt dimicanti ita quidem
fidem sine oꝑib et sacramentoꝵ sancti¬
ficationem. ⁊ rursus sine fide sacram̃ta
aut oꝑa salutis effectum non habent.
.d. Quid est fides:m. Paulus dicit fidẽ
accipiendum putas:m. Quecunq uł
futura nec dum sunt. uł preterita iã
ẽẽ desierunt. uł presentia u̾itatem sui
a sensib nr̃is siue cognitione abscon¬

Expanded text:
sibique coelitus indita sanctificatione consibique coelitus indita sanctificatione conferant quod illa per haec conferre consueverant ex sola horum significatione. D. Quae sunt illa sine quibus salus ab initio haberi non potuit? M. Tria sunt, id est, fides, et sacramenta fidei, et opera bona: quae a principio ad obtinendam salutem homini proposita videntur. His milites Christi semper usi sunt: in fide robur in sacramentis fidei arma, in operibus bonis tela accipientes, quibus contra diabolum pugnaverunt. Sane quemadmodum neque robur inermi, neque arma sine viribus, aut tela, contra fortem armatum prodesse possunt dimicanti; ita quidem fides sine operibus et sacramentorum sanctificatione, et rursus sine fide sacramenta, aut opera salutis effectum non habent. D. Quid est fides? M. Paulus dicit fidem accipiendum putas? Quaecunque vel futura, nec dum sunt; vel praeterita jam esse desierunt; vel praesentia veritatem sui a sensibus nostris sive cognitione abscon