comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
gratificauit eos in dil ecto filio
suo. in quo habent redẽptionẽ
ꝑsangiuinẽ ipsius remissionem
quȩ habundauit in eos: in omĩ
sapientia ⁊ prudentia. ut osten¬
der&e eis misteriũ uoluntatis
suȩ scđm bonã uoluntatẽ suã
quã proposuit in illo in disposi¬
tionẽ plenitudinis tẽporũ instau¬
rare om̃ia inxp̃o quȩ in cęlis
sunt ⁊ quȩ in t̾ris in ipso. in quo
etiã & sortem consecuti sumꝰ pre¬
destinati scđm ꝓpositũ qui uni-¬
uersa oꝑatur. Contͣ istã uerita¬
tis tã clarã tubã quis homo
sobriȩ uigilantisq fidei uoces
ullas admittat humanas: Sed¬

Expanded text:
gratificavit eos in dilecto Filio suo, in quo habent redemptionem per sanguinem ipsius, remissionem quae abundavit in eos in omni sapientia et prudentia; ut ostenderet eis mysterium voluntatis suae secundum bonam voluntatem suam, quam proposuit in illo, in dispensatione plenitudinis temporum, instaurare omnia in Christo quae in coelis sunt et quae in terris in ipso; in quo etiam et sortem consecuti sumus, praedestinati secundum propositum qui universa operatur . Contra istam veritatis tam claram tubam, quis homo sobriae vigilantisque fidei voces ullas admittat humanas?
Abbreviated transcription (Latin):
uerantẽ. qđ iste ñ fecit: Sed ne
quisquã reluctet᷑ ⁊ dicat. Si ex
quo fidelis quisq factus ẽ. uixit
uerbi grã decẽ annos ⁊ eoꝵ medio
tẽporeꝰ a fide lapsus ẽ: Nonne qͥnq
annos ꝑseuerauit: Non contendo
de uerbis si & illa ꝑseuerantia pu¬
tatur ẽẽ dicenda tanꝗͣ tẽporis sui.
Hanc certe de qua nc̃ agiꝰ ꝑseue.¬
rantiã. qua in xp̃o ꝑseuerat᷑ usq
infinẽ. nullo modo habuisse di¬
cendus. ẽ: qui ñ ꝑseuerauit usq
infinẽ. Potiusq hanc habuit:
uniꝰ anni fidelis ⁊ qͣntũ infra co¬
gitare potest. si donec moreret᷑
fidelit iuxit. quã multoꝵ annaoꝵ.
si exiguũ tẽporis ante mortem
rantia de qua dictũ ẽ qui ꝑseuera¬
uerit usq infinẽ hic saluus erit:
donũ sit dĩ. Qđ̾ si non sit: quor᷑.

Expanded text:
perseverantem, quod iste non fecit? Sed ne perseverantem, quod iste non fecit? Sed ne quisquam reluctetur et dicat, Si ex quo fidelis quisque factus est, vixit, verbi gratia, decem annos, et eorum medio tempore a fide lapsus est, nonne quinque annos perseveravit? Non contendo de verbis, si et illa perseverantia putatur esse dicenda, tanquam temporis sui: hanc certe de qua nunc agimus perseverantiam, qua in Christo perseveratur usque in finem, nullo modo habuisse dicendus est, qui non perseveraverit usque in finem; potiusque hanc habuit unius anni fidelis, et quantum infra cogitari potest, si donec moreretur fideliter vixit, quam multorum annorum, si exiguum temporis ante mortem rantia, de qua dictum est, Qui perseveraverit usque in finem, hic salvus erit , donum sit Dei. Quod si non sit, quomodo
Abbreviated transcription (Latin):
MM DE PORSEUERANTIA
diligentiꝰ disputandũ ẽ. Nã &̾
in priore libro cũ ageremꝰ de
initio fidei: etiã de hac aliqua
diximꝰ. Asserimꝰ ergo donũ di
eẽ ꝑseuerantiã. qua usq in
finẽ ꝑseuerat᷑ in xp̃o. Finẽ aut̃
dico quo uita ista finitur: in
qua tantumodo periculũ est
ne cadatur. Itaq utrũ quisq hoc
munꝰ accepit quãdiu hanc uitam
ducit: incertũ ẽ. Si enĩ prius ꝗͣ
moriatur cadat: ñ ꝑseuerasse
utiq dicit᷑. ⁊ uerissime dicitur.
Quom gͦ ꝑseuerantiã qͥ non ꝑse-¬
uerauerit accepisse uł habuisse
dicendꝰ ẽ: Nã si haheat aliquis
continentiã: ⁊ ab ea decidat atq
incontinens fiat. si iustitiã similit̾.
si sapientiã. si ipsam fidẽ. recte dr̃
habusse ⁊ ñ hab̾e. Continens enĩ
fuit. uł iustꝰ fuit. uł patiens. uł fide¬
lis fuit: quãdu fuit. Cũ uero esse
destitit: ñ ẽ qđ fuit. Qui uͦ ñ ꝑseue.¬
rauerit : quomodo ꝑseuerans fuit.
cũ ꝑseuerando quisq ostendat ꝑse

Expanded text:
m de perseverantia diligentius disputandum est: nam et in priore libro, cum ageremus de initio fidei, etiam de hac aliqua diximus. Asserimus ergo donum Dei esse perseverantiam qua usque in finem perseveratur in Christo. Finem autem dico, ququa tantummodo periculum est ne cadatur. Itaque utrum quisque hoc munus acceperit, quandiu hanc vitam ducit, incertum est. Si enim priusquam moriatur cadat, non perseverasse utique dicitur, et verissime dicitur. Quomodo ergo perseverantiam qui non perseveravit, accepisse vel habuisse dicendus est? Nam si habeat aliquis continentiam, et ab ea decidat atque incontinens fiat, si justitiam similiter, si patientiam, si ipsam fidem, recte dicitur habuisse et non habere: continens enim fuit, vel justus fuit, vel patiens, vel fidelis fuit, quamdiu fuit; cum vero esse destitit, non est quod fuit: qui vero non perseveraverit, quomodo perseverans fuit; cum perseverando quisque ostendat se
Abbreviated transcription (Latin):
In his ergo meritis scõꝵ quȩ nulla
nisi dei donasunt: etiã ꝑseueran¬
tiã donũ di ẽẽ sic loquitur. dicimꝰ
inquit scĩficetur nom̃ tuũ. ñ qđ
optemꝰ do ut scĩficetur orationib
nr̃is. sed quod petamꝰ ab eo ut nom̃
eiꝰ sc̃ificetur in nob̾. Ceterũ a quo
ds̃ scĩficat᷑ qui ipse scĩficat: Sed
quia ipse dixit. scĩ estote quomͦ¬

Expanded text:
In his ergo meritis sanctorum, quae nulla In his ergo meritis sanctorum, quae nulla nisi Dei dona sunt, etiam perseverantiam donum Dei esse sic loquitur. Dicimus, inquit, Sanctificetur nomen tuum: non quod optemus Deo, ut sanctificetur orationibus nostris; sed quod petamus ab eo, ut nomen ejus sanctificetur in nobis. Caeterum a quo Deus sanctificatur, qui ipse sanctificat? Sed quia ipse dixit,
Abbreviated transcription (Latin):
hac re condidit cuiꝰ. ẽ. titulus
de dñica oratione: ⁊ uidete
ante quot annos contͣ ea quę futu.¬
ra erant pelagianoꝵ uenena quale
sit anthidotũ p̃paratũ. Nã tria sunt
ut scitis: quȩ maxime aduereꝰ eos
catholica defendit ȩccła. Quoꝵ ẽ
unũ grãm di ñ scd̾m merita nra
dari. qm̃ dĩ dona sunt ⁊ dei gr̃ã
conferunt᷑ etiã merita uniuersa
iustoꝵ alterũ ẽ in quanta cũq
iustitia sine qualib cũq peccatis
in hoc corruptibili corpore nemi¬
nẽ uiuere. Terciũ ẽ obnoxiũ nasci
hominẽ peccato primi hominis
⁊ unculo dãpnationis obstrictũ.
nisi reatus qui generatione contͣ.¬
hitur : regeneratione soluatur.
Horũ trium. hoc qđ loco ultimo
posui. solũ non tractatur in supͣ¬
dicto głosi martiris libro. De duobꝰ
uero ceteris tanta illic ꝑspicuitate
disseritur : ut supͣdicti heretici
noui inimici grȩ xp̃i. longe ante
reperiant᷑ conuicti eẽ quã nati.

Expanded text:
hac re condidit, cujus est titulus, hac re condidit, cujus est titulus, De Dominica Oratione: et videte ante quot annos, contra ea quae futura erant Pelagianorum venena, quale sit antidotum praeparatum. Nam tria sunt, ut scitis, quae maxime adversus eos catholica defendit Ecclesia: quorum est unum, gratiam Dei non secundum merita nm Dei dona sunt, et Dei gratia conferuntur etiam merita universa justorum: alterum est, in quantacumque justitia, sine qualibuscumque peccatis in hoc corruptibili corpore neminem vivere: tertium est, obnoxium nasci hominem peccato primi hominis, et vinculo damnationis obstrictum, nisi reatus, qui generatione contrahitur, regeneratione solvatur. Horum trium hoc, quod loco ultimo posui, solum non tractatur in supradicto gloriosi martyris libro: de duobus vero caeteris tanta illic perspicuitate disseritur, ut supradicti haeretici, novi inimici gratiae Christi, longe ante reperiantur convicti esse quam nati.
Abbreviated transcription (Latin):
actio grãrũ. si ex hoc gr̃ę aqunt᷑
dđo qđ non donauit ipse nec fec̃ :
Sed qđ ibi dixi: hoc &e hic dico.
Nolite errare inqͥt apłs. ds non
irridet᷑. o homo ñ uerboꝵ tuoꝵ
tantũ. uerũetiã cogitationum
testis ẽ. ds̃. Si aliquĩd a tanto
diuite ueracit ac fidelit̃ poseis.
abillo a quo poscis de accipere
crede qđ poscis. Noli eũ labiis
honorare: ⁊ suꝑ eũ corde de ex¬
tollere. credens a te ipso tͥ esse
qđ ab illo te fungis orare. An
ab illo ꝑseuerantia ista forte ñ
poscitur: Li hoc qui dicit: non
meis disputationib refellendus
sed sc̃oꝵ orationib honorandꝰ c̃.
An uero quisquã eoꝵ ẽ qui non
sibi poscat ado ut ꝑseuer& in
eo: Cũ ipsa oratio quę dñi ca
nuncupat᷑ quia eã dñs docuit.
quando or at᷑ ascĩs nichil pene
aliud quã ꝑseuerantia posci
intelligat᷑  Legite aliquanto
intentius eiꝰ expositionẽ inbeati
cẏpriani martiris libro quẽ de

Expanded text:
actio gratiarum, si ex hoc gratiae aguntur actio gratiarum, si ex hoc gratiae aguntur Deo, quod non donavit ipse, nec fecit? Sed quod ibi dixi , hoc et hic dico. Nolite errare, inquit Apostolus; Deus non irridetur . O homo, non verborum tuorum tantum, verum etiam cogitationum testis est Deus: si aliquid a tanto divite veraciter ac fideliter poscis; ab illo, a quo poscis, te accipere crede quod poscis. Noli eum labiis honorare, et super eum corde te extollere, credens a te ipso tibi esse, quod ab illo te fingis orare. An ab illo perseverantia ista forte non poscitur? Jam hoc qui dicit, non meis disputationibus refellendus, sed sanctorum orationibus onerandus est. An vero quisquam eorum est, qui non sibi poscat a Deo ut perseveret in eo; cum ipsa oratione quae Dominica nuncupatur, quia eam Dominus docuit, quando oratur a sanctis, nihil pene aliud quam perseverantia posci intelligatur? 4. Legite aliquanto intentius ejus expositionem in beati Cypriani martyris libro, quem de
Abbreviated transcription (Latin):
uoluntas di ꝑuenire ad exꝑientiã
głamq passionis: ñ ꝑueniunt ad
regnũ dĩ. si ꝑseuerauerint in xp̃o
usq infinẽ. Sed quis dicat istis non
donari hanc ꝑseuerantiã. qͥ egritu.¬
dine corporis uł quocũq casu mo-¬
riunt᷑ in xp̃o. cũ longe difficilior
donet᷑ illis quib suscipit᷑ ⁊ mors
ipsa ꝓxp̃o: Multo quippe diffici¬
luis ꝑseuerat᷑: ubi hoc agit qui
usq ad mortem sustinetur. ut ꝑ¬
seueret᷑. Illã ꝓ inde difficilus ꝑse.¬
uerantiã: istã facilius est habere.
Sed cui nichil difficile ẽ. facile ẽ
utrãq donare. Hanc enĩ ꝓmisit
ds̃ dicens. Timorẽ meũ dabo in
cor eoꝵ. ut ame ñ recedant.
qđ quid ẽ. aliud. quã talis ac tantꝰ
erit timor meus quẽ dabo in cor
Curaut̃ ꝑseuerantia ista poscit᷑
ado.si nondatur ado: An &e ista
irrisoria petitio ẽ. cũ idab eo pe¬
titur qđ scitur ñ ipsũ dare. sed
ipso ñ dante ẽẽ in hominis potesta¬
te. Sicut irrisoria ẽ. etiam illa

Expanded text:
e ad experientiam gloriamque passionis, non perveniunt ad regnum Dei, si perseveraverint in Christo usque in finem. Sed quis dicat, istis non donari hanc perseverantiam, qui aegritudine corporis vel quocumque casu moriuntur in Christo; cum longe difficilior donetur illis, a quibus suscipitur et mors ipsa pro Christo? Multo quippe difficilius perseveratur, ubi hoc agit qui usque ad mortem sustinetur ut perseveretur. Illam proinde difficilius perseverantiam, istam facilius est habere: sed cui nihil difficile est, facile est utramque donare. Hanc enim promisit Deus, dicens: Timorem meum dabo in cor eorum, ut a me non recedant od quid est aliud, quam, Talis ac tantus erit timor meus, quem dabo in cor Cur autem perseverantia ista poscitur a Deo, si non datur a Deo? An et ista irrisoria petitio est, cum id ab eo petitur quod scitur non ipsum dare, sed ipso non dante esse in hominis potestate; sicut irrisoria est etiam illa
Abbreviated transcription (Latin):
di. Qđ si ita ẽ: inea quidẽ parte
qua optamꝰ ut homines ex infide¬
lib fiant fideles: ñ ꝑseuerantia
sed initiũ uidetur optari. In ea
uero qua optamꝰ ut homines in
facienda uoluntate dĩ ȩquent᷑
angłis đi. cũ hoc orant scĩ. ꝑse-¬
uerantiã demonstrant᷑ orare.

Expanded text:
Dei. Quod si ita est, in ea quidem parte Dei. Quod si ita est, in ea quidem parte qua optamus ut homines ex infidelibus fiant fideles, non perseverantia, sed initium videtur optari: in ea vero qua optamus ut homines in facienda voluntate Dei aequentur Angelis Dei, cum hoc orant sancti, perseverantiam demonstrantur orare;
Abbreviated transcription (Latin):
seuerce fides. uerũ etĩã ꝓ infidelib
ut hab̾e incipiant eã quã penitꝰ
ñ habebant. & contͣ quã corda
insuꝑ inimica gestabant scã oras
ȩccła. Uerũ ñc̃ non de initio fidei
de quo insuꝑiori libro multa iã
diximꝰ. sed de illa quȩ habenda ẽ.
usq infinẽ ꝑseuerantia disputamꝰ.
quã petunt utiq etiã scĩ qui fa.¬
ciunt uoluntatẽ dĩ dicentes in
oratione fiat uoluntas tua. Cũ
enĩ iam facta sit in eis. cur ut
fiat adhuc petunt. nͥ ut ꝑ seue¬
rent in eo qđ ẽẽ cȩperunt.
quãuis hic dicipossit ñ petere sc̃os
ut uoluntas dĩ fiat in cęlo. sed ut
fiat int̾ra sic̃ in cęlo. Ut t̾ra scilio&
imitet᷑ cęlũ. id est ut homo angłm:
uł infidelis fidelẽ. Ac ꝑhoc id scos
poscere ut sit qđ nondũ ẽ. ñ ut
ꝑseuer&e qđ. ẽ. Quantalibet enĩ
homines scĩtate p̾polleant: ñdũ
sunt ȩquales angłis di. Nondũ
gͦ sĩc incęlo in eis fit uoluntas

Expanded text:
erseveret fides, verum etiam pro infidelibus erseveret fides, verum etiam pro infidelibus ut habere incipiant eam quam penitus non habebant, et contra quam corda insuper inimica gestabant, sancta orat Ecclesia. Verum nunc non de initio fidei, de quo in superiore libro multa jam diximus; sed de illa quae habenda est usque in finem perseverantia disputamus, quam petunt utique etiam sancti qui faciunt voluntatem Dei, dicentes in Oratione, Fiat voluntas tua. Cum enim jam facta sit in eis, cur ut fiat adhuc petunt, nisi ut perseverent in eo quod esse coeperunt? Quamvis hic dici possit, non petere sanctos, ut voluntas Dei fiat in coelo; sed ut fiat in terra sicut in coelo: ut terra scilicet imitetur coelum, id est, ut homo angelum, vel infidelis fidelem: ac per hoc id sanctos poscere, ut sit quod nondum est, non ut perseveret quod est. Quantalibet enim homines sanctitate praepolleant, nondum sunt aequales Angelis Dei: nondum ergo sicut in coelo in eis fit voluntas
Abbreviated transcription (Latin):
msi ut ueniat & nob̾. qđ ẽẽ uen-¬
turũ ñ dubitamꝰ om̃ib scĩs:
Ergo ⁊ hi qui ĩã scĩ sunt. qͥd orant.
nisi ut in ea sc̃ĩtate quȩ illis data
luntas tua incelo ⁊ in t̾ra. uł qd̃
inplerisq codicib legit᷑ magisq
adorantib frequentatur sic̃ in cęlo
sic̃ scĩ angłi ⁊ nos faciamꝰ uolun.¬
tatẽ tuã. Uult aut̃ ille doctor
& martir cęlũ ⁊ t̾rã intelligi
sp̃m ⁊ carnẽ. Et hoc nos orare.
ut uoluntatẽ di re utraq concor.¬
dante faciamꝰ. Uidit in his uerbis
⁊ alterũ sensũ sanissimȩ fidei con-¬
gruentẽ. de quo iã supra locuti
sumꝰ. Ut scilicoe ꝓ infidelib qui
sunt adhuc t̾ra. t̾renũ tantũ
hominẽ prima natiuitate por.¬
tantes. orare intelligant᷑ fideles:
qͥ cęlesti homine induti non ĩme.¬
rito cęli nomine nuncupantur.
ubi eiudenter oftendit ⁊ initiũ
fidei ẽẽ donũ di. quando ñ tantũ
ꝓfidelib ut augeat᷑ in eis uel ꝑ¬

Expanded text:
si ut veniat et nobis, quod esse venturum non dubitamus omnibus sanctis? Ergo et hic, qui jam sancti sunt, quid orant, nisi ut in ea sanctitate quae illis data eluntas tua in coelo et in terra; vel, quod in plerisque codicibus legitur, magisque ab orantibus frequentatur, sicut in coelo s faciamus voluntatem tuam. Vult autem ille doctor et martyr, coelum et terram intelligi spiritum et carnem, et hoc nos orare, ut voluntatem Dei re utraque concordante faciamus. Vidit in his verbis et alterum sensum sanissimae fidei congruentem, de quo jam supra locuti sumus: ut scilicet pro infidelibus qui sunt adhuc terra, terrenum tantum hominem prima nativitate portantes, orare intelligantur fideles, qui coelesti homine induti, non immerito coeli nomine nuncupantur. Ubi evidenter ostendit, et initium fidei esse donum Dei, quando non tantum pro fidelibus ut augeatur in eis vel p
Abbreviated transcription (Latin):
ẽẽt: hȩc inqͥt scificatio ut in nobis
ꝑmaneat oramꝰ. Et quia dñs et
iudex nr̃ sanato ase ⁊ uiuificato cõ-¬
minat᷑ ñ delinquere ne quid ei
deterius fiat. hanc continius ora¬
tionib p̾cẽ facimꝰ. hoc dieb ac
noctib postulamꝰ. ut scĩficatio &
ui uificatio quȩ de di grã sumitur.
ipsius ꝓtectione seruetur. In scĩfi
catione igit᷑ ꝑ seuerantiã. hoc. ẽ ut
in scĩficationẽ ꝑ seueremꝰ nos ab eo
petere iste doctor intelligit: cum
scĩficati dicimꝰ scĩficetur nom̃ tuũ.
Quid ẽ enĩ petere aliud qđ accepi¬
mus nisi ut id quoq nob̃ p̃stetur
ne habere desinamꝰ: Sicut gͦ sc̃s
cũ dm̃ rogat ut sc̃s sit. id utiͦq ro-¬
gat ut sc̃s ẽẽ ꝑmaneat: ita utiq
⁊ castꝰ cũ rogat ut castꝰ sit. conti¬
nens ut conanens sit. iustꝰ ut iustꝰ.
pius ut pius. ⁊ cet̾a quȩ contra
pelagianos dona d̃i ẽẽ defendimꝰ:
hoc sine dubio petuntut in eis
ꝑseuerent bonis quȩ se accepisse

Expanded text:
 haec sanctificatio ut in nobis permaneat oramus, et quia Dominus et iudex noster sanato a se et uiuificato comminatur iam non delinquere, ne quid ei deterius fiat, hanc continuis orationibus precem facimus, hoc diebus ac noctibus postulamus ut sanctificatio et uiuificatio quae de Dei gratia sumitur ipsius protectione seruetur. Sequicatione igitur perseverantiam, hoc est, ut in sanctificatione perseveremus, nos ab eo petere iste doctor intelligit, cum sanctificati dicimus, Sanctificetur nomen tuum. Quid est enim aliud petere quod accepimus, nisi ut id quoque nobis praestetur, ne habere desinamus? Sicut ergo sanctus, cum Deum rogat ut sanctus sit, id utique rogat ut sanctus esse permaneat: ita utique et castus, cum rogat ut castus sit; continens, ut continens sit; justus, ut justus; pius, ut pius; et caetera, quae contra Pelagianos dona Dei esse defendimus: hoc sine dubio petunt, ut in eis perseverent bonis, quae se accepisse
Abbreviated transcription (Latin):
Saluũ faciet sp̃m ur̃m: animã
& corpꝰ. Et iste enĩ factꝰ ẽ adeo:
sicut & cet̾a creatura. Scriptũ
ẽ. enĩ in ꝓuerbiis hoc mͦ. Scito
& qͥ finxit sp̃m om̃ib ipse scit
omia. Ergo iste sp̃s ad imaginẽ
dĩ nullo dubitante factꝰ accipit᷑.¬
ritia contraria. ẽ. sapientiȩ. Malitia
contraria. ẽ. bonitati. Quisquis iꝗit᷑
nouit quid sit iurtꝰ & sapientia dei:
potest existimare quȩ sint peccata
uenialia. Et quisquis nouit quȩ sit
bonitas di: potest existimare quib
peccatis certa pena debeatur & hic
& infuturo scło. Quib bene tracta.¬
tis: ꝓbabilit̾ iudicari pocest qui
ñ sint cogendi ad penitentiã luctu¬
osam & lacrimabilẽ. quãus pecca.¬
ta fateant᷑: & quib nulla om̃ino
salus sꝑanda sit. nisi sacrificiũ ob

Expanded text:
Salvum faciet spiritum vestrum, animam Salvum faciet spiritum vestrum, animam et corpus; et iste enim factus est a Deo, sicut caetera creatura. Scriptum est enim in Proverbiis: Hoc modo scito et qui finxit spiritum omnibus, ipse scit omnia. Ergo iste spiritus ad imaginem Dei nullo dubitante factus accipitritia contraria est sapientiae, malitia contraria est bonitati. Quisquis igitur novit quid sit virtus et sapientia Dei, potest existimare quae sint peccata venialia. Et quisquis novit quid sit bonitas Dei, potest existimare quibus peccatis certa poena debeatur et hic et in futuro saeculo. Quibus bene tractatis, probabiliter judicari potest, qui non sint cogendi ad poenitentiam luctuosam et lamentabilem, quamvis peccata fateantur; et quibus nulla omnino speranda sit salus, nisi sacrificium ob
Abbreviated transcription (Latin):
&t in qͣntũ. ẽ. utiq bonũ ẽ: sed etiã
quia tale.ẽ. ut ad contẽplandũ¬
dm̃ cęlũ sit aptius: magis ad
imaginẽ & similitudinẽ di in
hoc. ꝗͣ cetera corpora anima.¬
liũ factũ iure uideri pot̃. Tam̃
quia homo sine uita ñ recte
appellat᷑: ñ corpꝰ solũ homo
exterior. neq sola uita quȩ in
sensii. ẽ. corporis. sed utrũq si¬
mul rectius fortasse intelligat᷑.
Neq inscite distinguit᷑ qđ aliud
sit imago & similitudo di qui
etiã filius dr̃: aliud ad imaginẽ
& similitudinẽ dĩ. sic̃ hominẽ
factũ accipimꝰ. Sunt etiã qui
ñ frustra intelligant duo dicta
eẽ ad imaginẽ &e similitudinẽ:
cũ si una res ẽẽt. unũ nomens
sufficere potuisse asserunt. Sed
ad imaginẽ m̃tẽ factã uolunt.
quȩ nulla int̃posita substantia
eiusdẽ substantiȩ cuiꝰ pat̾ & filiꝰ
sed sp̃s hominis. Nam ita hos dis.
Et nemo scit qͥd agat᷑ indo: nisi
sp̃s di. Itẽ de spũ hominis dicit.

Expanded text:
et in quantum est, utique bonum est, sed etiam quia tale est, ut ad contemplandum coelum sit aptius, magis in hoc ad imaginem et similitudinem Dei, quam caetera corpora animalium factum jure videri potest. Tamen quia homo, sine vita non recte appellatur, non corpus solum homo exterior, neque sola vita, quae in sensu est corporis, sed utrumque simul rectius fortasse intelligitur. Neque inscite distinguitur quod aliud sit imago et similitudo Dei, qui etiam filius dicitur; aliud ad imaginem et similitudinem Dei, sicut hominem factum accipimus. Sunt etiam qui non frustra intelligant duo dicta esse, ad imaginem et similitudinem, cum si una res esset, unum nomen sufficere potuisse asserunt; sed ad imaginem mentem factam volunt, quae nulla interposita substantia,96 ejusdem substantiae, cujus Pater et Filius, sed spiritus hominis; nam ita discernitet nemo scit quid agatur in Deo, nisi Spiritus Dei. Item de spiritu hominis dicit:
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑfecte sed exiguȩ st̃ ad similitu.¬
dinẽ eꝰ. quia &e ipsa bona sunt
in ordine suo. cũ sit ille supͣ om̃ia
bonꝰ a quobona sunt. Omĩa uero
quȩ uiuunt & ñ sapiunt: paulo
ãplius participant similitudinẽ.
ẽ. etiã uiuit. Iã porro quȩ sapuiÑ
ita illi similitudini sunt ꝓxima:
ut increaturis nichil sit ꝓpinqͥus.
Qđ enĩ participat sapientiȩ: et
ut sit. ñ necesse. ẽ. ut sapiat. Qua-¬
re cũ homo possit particeps ẽe sapi¬
entiȩ scđ̾m int̾iorẽ hominẽ: scd̾m
ipsũ ita.ẽ. ad imaginẽ dĩ. ut nulla
natura int̃posita formet᷑ & ideo
nichil sit dõ coniunctius. Et sapit
enĩ & uiuit: & . ẽ. Qua creatura.
nichil. ẽ. meliꝰ. Qđ si exterior homo
uita illa accipit᷑. quã ꝑ corpꝰ sentimꝰ.
quinq notissimis sensib quos cũ
pecorib habemꝰ cõmunes: Nã &
ipsa molestiis sensibilib quȩ ꝑse.
dr̃ similitudinis di. non solum
qͥa uiuit qđ etiã in bestiis appar&.

Expanded text:
perfecte, sed exigue sunt, ad similituperfecte, sed exigue sunt, ad similitudinem ejus, quia et ipsa bona sunt in ordine suo, cum sit ille supra omnia bonus a quo bona sunt. Omnia vero quia vivunt et non sapiunt, paulo amplius participant similitudini: est etiam vivit. Jam porro quae sapiunt ita illi similitudini sunt proxima, ut in creaturis nihil sit propinquius. Quod enim participat sapientiae, et ut sit, non necesse est ut sapiat. Quare cum homo possit particeps esse sapientiae secundum interiorem hominem, secundum ipsum ita est ad imaginem, ut nulla natura interposita formetur, et ideo nihil sit Deo conjunctius; et sapit enim et vivit et est: qua creatura nihil est melius. Quod si exterior homo vita illa accipitur qua per corpus sentimus quinque notissimis sensibus, quos cum pecoribus habemus communes: nam et ipsa molestiis sensibilibusque persecdicitur similitudinis Dei, non solum quia vivit, quod etiam in bestiis apparet,
Abbreviated transcription (Latin):
moret. Quoꝵ rursꝰ illũ appellat
imaginẽ t̾̃reni hominis. qͥa scđ̾m
peccatũ primi hominis geritur
qui.ẽ. adã. alterũ imaginẽ cę¬
lestis hominis qui. ẽ. iħs xp̃e.¬
Ext̾ior aut̃ homo qͥ nc̃ corrũpit᷑.
futura resurrectione innouatur.
cũ istã mortẽ ꝑsoluerit quã na¬
turȩ debet lege. illa quȩ in para.¬
diso ꝑ p̃ceptũ data.ẽ. quomodo
aut̃ ñ sit incongruũ qđ dr̃. etiã
corpꝰ factũ ad similitudinem di:
Facile intelligit qͥ diligent̃ atten¬
dit qđ dictum ẽ: & fecit dĩ omĩa
bona ualde. Nemo eñi dubitat
qđ sit ipse primitꝰ bonꝰ. Multis
enĩ modis dici res possunt similes
dõ. Aliȩ scđm uirtutẽ & sapien.¬
tiã factȩ. quia in ipso. ẽ. uirtꝰ &
sapientia ñ facta. aliȩ in qͣntũ
solũuiiunt. quia ille sũme &
primitꝰ uiuit: aliȩ in qͣntũ sunt.
quia ille sũme ac primitus ẽ.
Et iđo quȩ tantũ modo sunt nec
tam uuuint aut sapiunt: non

Expanded text:
moret. quorum rursus illum appellat moret. quorum rursus illum appellat imaginem terreni hominis, quia secundum peccatum primi hominis geritur, qui est Adam; alterum imaginem caelestis hominis, quia exterior autem homo nunc corrumpitur, futura resurrectione innouatur, cum istam mortem persoluerit, quam naturae debet lege illa, quae in paradiso per praeceptum dei data est. Quomodo autem non sit incongruum, quod dicitur etiam corpus factum ad similitudinem dei, facile intellegit qui diligenter attendit quod dicbona valde . Nemo enim dubitat quod sit ipse primitus bonus. Multis enim modis dici res possunt similes Deo: aliae secundum virtutem et sapientiam factae, quia in ipso est virtus et sapientia non fsolum vivunt, quia ille summe et prime vivit, aliae in quantum sunt, quia ille summe ac primitus est. Et ideo quae tantummodo sunt, nec tamen vivunt aut sapiunt, non
Abbreviated transcription (Latin):
interior renouat᷑ de die indiem:
queri potest utrũ unꝰ horũ factus
adimaginẽ & similitudinẽ di. nã
illud quęrere stultũ ẽ: si unꝰ. quis
hoꝵ. Quis enĩ dubitat eũ potius
qui renouat᷑. quã eũ qui corrum¬
pit᷑ dicere : Utrũ aut̃ ambo: mag.¬
na quȩstio ẽ. Nã si exterior homo
ẽ. adã. & interior xps. bene ambo
intelligunt᷑. Sed cũ adã sicut a d̾o
factus est. bonus non manserit.
& diligendo carnalia carnalis
effectus sit: ñ ab surde uideri pot̃
hoc ipsũ ei fuisse cadere. imaginẽ
di & similitudinẽ amittere. At
ꝑ hoc ipse renouat᷑: & ipse etiam
interior. Quomͦ ergo ẽ. ipse int̾ior:
AN scđm corpꝰ. ut interior sit scd̾m
animã. & interioris sit resurrectio
& renouatio quȩ nunc fit scđ̾m
mortẽ prioris uitȩ. id ẽ. peccati.
& scđm regenerationẽ nouȩ uitȩ
id est iustitiȩ: Quos idẽ duos
homines sic appellat. ut unum
ueterẽ quẽ debemus exuere. alte¬
rũ nouũ & eũ induendũ comine.¬

Expanded text:
ouatur de die in diem: quaeri potest, utrum unus horum factus sit ad imaginem et similitudinem dei. nam illud quaerere stultum est: si unus, quis horum? quis enim dubitat eum potius qui renouatur quam eum qui corrumpitur dicere? utrum autem ambo, magna quaestio est. nam si exterior homo est Adam et interior Christus, bene ambo intelleguntur. sed cum Adam, sicut a deo factus est, bonus non manserit et diligendo carnalia carnalis effectus sit, non absurde uideri potest hoc ipsum ei fuisse carere imagine dei et similitudinem amittere. ac per hoc ipse renouatur et ipse est etiam interior. quomodo ergo est ipse exterior? an secundum corpus, ut interior sit secundum animam et interioris sit resurrectio et renouatio, quae nunc fit secundum mortem prioris uitae, id est peccati, et secundum regenerationem nonae uitae, id est iustitiae? quos item duo homines sic appellat, ut unum ueterem, quem debemus exuere, alterum nouum et eum induendum comme
Abbreviated transcription (Latin):
cripsi duos libros de con¬
uigiis adulterinis: qͣntũ
potui scđm scripturas
cupiens soluere difficillimam
questionẽ. Quod utrũ enodatis.¬
sime fecerim nescio: inmo uero
ñ ꝑuenisse ad huiꝰ rei ꝑfectionẽ
sentio. quãius multos simis eiꝰ
aperuerim. Qđ̾ iudicare pocerit.
quisquis intelligent legit. Huiꝰ
oꝑis primus libe̾r sic ĩncipit.

Expanded text:
cripsi duos libros de coniugiis adulterinis, quantum potui, secundum scripturas cupiens soluere difficillimam quaestionem. quod utrum enodatissime fecerim, nescio; immo uero non me peruenisse ad huius rei perfectionem sentio, quamuis multos sinus eius aperuerim, quod iudicare poterit, quisquis intellegenter legit. Huius operis primus liber sic incipit
Abbreviated transcription (Latin):
coniuges in fideles ut consentien¬
tes habitare secum ñ dimittereñ.
Quod utiq ido monendũ non
iubendũ fuit. quia non tanto
pondere ꝓhibendi sunt homines
facere licita. quãuis ñ expediant.
quanto pondere ꝓhibent᷑ illicita.
Sic autẽ alicubi apłs etiã illa quȩ
iubenda sunt monere dignatułs.
hoc fe̾cit parcendo infirmĩtati. ñ
p̃iudicando iussioni. Unde sic di.¬
xit. ñ ut confundã uos hȩc scri.¬
bo: sed ut filios meos karissimos
moneo. Quid habet questionis
ubi ait. ego dico n dñs. itẽ ubi
ait. Erce ẽgo paulus dico uobis.
quia si circũincidamini xp̃s uob̃
nichil ꝓderit: Nun quid etiã ho¬
dixit ego dico non dñs: Non
sunt itaq ista similia: quia etia
illa quȩ iubet dñs. ñ ẽ. indignũ
neq contrariũ si eadem monet
apłs. Monemꝰ enĩ quos caros
habemꝰ: ut faciant dñi p̾cepta
uł iussa. Cum uero ait ego dico
ꝓhibere quod ipse ꝓhibebat.

Expanded text:
coniuges infideles, ut consentienconiuges infideles, ut consentientes habitare secum non dimitterent. quod utique ideo monendum, non iubendum fuit, quia non tanto pondere prohibendi sunt homines facere licita, quamuis non expediant, quanto pondere prohibentur inlicita. si autem alicubi apostolus etiam illa, quae iubenda sunt! monere dignatus est, hoc fecit parcendo infirmitati, non praeiudicando iussioni. unde si dixit: non ut confundam uos, haec scribo, sed ut filios meos carissimos moneo, quid habet quaestionis, ubi ait: ego dico, non dominus? item ubi ait: ecce ego Paulus dico uobis, quia si circumcidamini, Christus uobis nihil dicit: Ecce ego dico, non Dominus? Non sunt itaque ista similia, quia etiam illa quae jubet Dominus, non est indignum vel contrarium, si eadem monet Apostolus. Monemus enim eos quos charos habemus ut faciant Domini praecepta vel jussa. Cum vero ait: Ego dico, prohibere quod ipse prohibebat.
Abbreviated transcription (Latin):
dicit ego dico ñ dñs. Quale. ẽ.
enĩ p̾ceptũ dni ñ habeo: tale. ẽ.
non dicit dñs. Et quale. ẽ. consi¬
liũ do. tale. ẽ ego dico. Illud
aut̃ dissimile. ẽ: quia de nuben
do & ñ nubendo potest dici.
Hoc benefieri potest. illud meliꝰ.
qm̃ utrũq expedit. minꝰ aliud:
magis aliud. At uero de con-¬
iugẽ fideli dimittendo uł non
dimittendo. qmunũ hoꝵ non
expedit. aliud expedit: dici ñ
oportet. qui dimittit benefacit.
& qui ñ dimitat melius facit.
Sed dici oportet non dimittat.
quia & si licet non expedit. Sic
ergo possumꝰ dicere melius eẽ
infidelem coniuigẽ ñ dimittere
quãuis liceat & dimittere: quẽ¬
admodũ recte dicimꝰ meliꝰ. eẽ.
quodlicet & expedit: quã id
quod licet. nec expedit. His
de causis factũ. ẽ. ut exponers
dñi sermonẽ quẽ ꝓlixum in
monte habuit. ubi uentũ est
ad questionẽ de coniugib di-¬
mittendis uł ñ dimittendis:
dñs : monens eos qui haberent

Expanded text:
dicit: ego dico, non dominus. quale est dicit: ego dico, non dominus. quale est enim \'praeceptum domini non habeo\\ tale est non dicit dominus\'; et quale est \'consilium do\\ tale est e god i co, illud autem dissimile est, quia de nubendo et non nubendo potest dici, hoc bene fieri, illud melius, quoniam utrumque expedit, minus aliud, magis aliud; at uero de coniuge infideli dimittendo uel non dimittendo, quoniam unum horum non expedit, aliud expedit, dici non oportet: qui dimittit, bene facit; et qui non dimittit, melius facit, sed dici oportet: non dimittat, quia etsi licet, non expedit. sic ergo possumus dicere melius esse infidelem coniugem non dimittere, quamuis liceat et dimittere, quemadmodum recte dicimus melius esse, quod et licet et expedit quam id, quod licet nec expedit. His de causis factum est, ut exponens domini sermonem, quem prolixum in monte habuit, ubi uentum est ad quaestionem de coniugibus dimittendis uel non dimittendis, non dominus, monens eos, qui haberent
Abbreviated transcription (Latin):
sed etiã utrũq expedit. Aliud
minꝰ. aliud amplius. Unde ad
id quod amplius expedit: con-¬
silio apłi quicũq potest caꝑe
ꝓuocatur. Hoc aut̃ ubi de di.¬
mittendo uł non dimittendo
infideli coniugio querit᷑. utrũq
quidẽ parit̃ licitũ. ẽ. ꝑ iustitiã
quȩ corã dño. ẽ. & ido nichil
horũ dñs ꝓhibet. sed ñ utrũq
expedit ꝓpt̾ infirmitates ho.¬
berum ꝓhibendi locũ: quia
neq id quod monet apłs pro¬
hibet dñs. neq id qđ ꝓhibet
apłs iubet dñs. Quod insi ita
c̃ẽt: neq contra ꝓhibitionem
dñi apłs aliquid moner&e. neq
contͣ iussionẽ eius aliqͥd ꝓhib̾et.
Proinde in his duab causis una
de nubendo uł non nubendo. al¬
tera de infideli coniuige dimit.¬
tendo. uł non dimittendo: aliqͥd
simile ẽ. in uerbis apłi. aliquid
dissimile. Simile quidem illud¬
qđ & ibi dicit. p̾ceptũ dñi non
habeo consiliũ aut̃ do: & hic

Expanded text:
sed etiam utrumque expedit, aliud sed etiam utrumque expedit, aliud minus, aliud amplius. Unde ad id, quod amplius expedit, consilio Apostoli quicunque potest capere provocatur. Hic autem, ubi de dimittendo vel non dimittendo infidelis conjugio quaeritur, utrumque quidem pariter licitum est per justitiam, quae coram Domino est et ideo nihil horum Dominus prohibet; sed non utrumque expedit propter infirmitates hoberum prohibendi locum, quia neque id, quod monet Apostolus, prohibet Dominus, neque id, quod prohibet  iubet dominus. quod nisi ita esset, neque contra prohibitionem domini apostolus aliquid moneret neque contra iussionem aliquid prohiberet. proinde in his duabus causis, una de nubendo uel non nubendo, altera de infideli coniuge dimittendo uel non dimittendo, aliquid simile est in uerbis apostoli, aliquid dissimile. simile quidem illudquod et ibi dicit: praeceptum domini non habeo, consilium autem do, et hic
Abbreviated transcription (Latin):
hic opus. ẽ. diutius disputare.
Caticuminis gͦ in huiꝰ uite ulti.¬
mo constitutis. seu morbo seu
casu aliquo si cõpbensi sint. ut
quãuis adhuc uiuant petere sibi
tam̃ baptismũ. uł ad introgata
respondere ñ ꝑ ossint: ꝓsit eis
quod eoꝵ fide xp̃iaua iã nota
uoluntas. ẽ. ut eomodo bapti¬
rentur quomodo baptizantur
infantes : quoꝵ uoluntas ad huc
nulla patiut. Non tam̃ ꝓpt̾ea
dampnare debeniꝰ eos qui timi¬
dius agunt quã nob̾ uidet᷑ agi
oportẽre: ne de pecuma conser¬
uo eredita in ꝓuidius quã cautiꝰ
udicare uoluisse iudicemͣ. Satis

Expanded text:
us disputare. Catechumenis ergo in huius uitae ultimo constitutis, seu morbo seu casu aliquo si conpressi sint, ut, quamuis adhuc uiuant, petere sibi tamen baptismum uel ad interrogata respondere non possint, prosit eis, quod eorum fide christiana iam nota uoluntas est, ut eo modo baptizentur, quo modo baptizantur infantes, quorum uoluntas adhuc nulla patuit. non tamen propterea damnare debemus eos, qui timidius agunt, quam nobis uidetur agi oportere, ne de pecunia conseruo credita inprouidius quam cautius iudicare uol
Abbreviated transcription (Latin):
nupserit fieri xp̃iana: Quid aliud
xp̃ianus ad ista respondere debet¬
& dicere. nisi se non posse si hoc
fecerit euadere iudiciũ qđ com¬
memorauit apłs ubi ait. & sicut
dicunt nos quidã dicere. faciamꝰ
mala ut ueniant bona quorum
iudiciũ iustũ. ẽ: Quomodo aut̃
poterit ẽẽ salubrit᷑ xp̃iana quȩ
cũ illo aquoducitur adulterat:¬
Non solũ aut̃ mȩchandũ non ẽ.
qđ facit ñ quidã. sed omis qui di¬
mittit uxorẽ suã & ducit alt̾am.
& si ꝓpt̃ea duxerit ut fiat xp̃iana:
sed etiam quis quis non alligatus
uxori continentiã do uouerit.
nullo modo debet ista cõpensa¬
tione peccare. ut idocredat uxo¬
rem sibi eẽ ducendã: quia ꝓmi¬
sit quȩ nuptias eius appetit᷑ fu.¬
turã se ẽẽ xp̃ianã. Quod enim
cuiq ante quã uouisset licebat:
cũ id se minqͣ facturũ uouerit
non licebit. si tam̃ id uouerit quod
uouendũ fuit: sicuti ẽ. ꝑpetua uir¬
ginitas uł continentia post exꝑta¬

Expanded text:
nupserit, fieri christiana? quid aliud nupserit, fieri christiana? quid aliud christianus ad ista respondere debet et dicere, nisi se non posse, Si hoc fecerit, euadere iudicium, quod commemorauit apostolus, ubi ait: et sicut dicunt nos quidam dicere: faciamus mala, ut ueniant bona? quorum iudicium iustum est? quomodo autem poterit esse salubriter christiana, quae cum illo a quo ducitur eritmoechandum non est, quod facit non quidam, sed omnis, qui dimittit uxorem suam et ducit alteram, etsi propterea duxerit, ut faciat christianam, sed etiam quisquis non alligatus uxori continentiam deo uouerit, nullo modo debet ista conpensatione peccare, ut ideo credat uxorem sibi esse ducendam, quia promisit quae nuptias eius adpetit futuram se esse christianam. quod enim cuique, antequam uouisset, licebat, cum id se numquam facturum uouerit, non licebit; si tamen id uouerit quod uouendum fuit, sicuti est perpetua uirginitas uel continentia post ex
Abbreviated transcription (Latin):
qui eã ducit quã dimissam prec̃
causã fornicationis inuenerit. &
ꝓptea qđ sic sub obscure apud
natheũ positũ.ẽ. qm̃ totũ aparte
significatũ ẽ. expositũ ẽẽ apud
alos. qui dotũ generalit᷑ expres¬
serunt. Ncut legitur apđ marcũ.
Quicumq dimiserit uxore suã
aaliã duxerit: ad ulteriũ com¬
nitut. Et apud lucã. Omis qui
dinittit uxorẽ suã ⁊ ducit altam:
mechat᷑. Non eñi alios dixerĩt mȩ¬
chari. alios ñ mȩ chari. qͥ dimissis
uxorib suis duxerint alteras: sed
quicũq dimiserit. omnẽ prorsus
qui dimiserit uxorẽ suã ⁊ aliã du.¬
xerit. mechari eũ sine ulla excep.¬
tione dixerunt. Sed si hȩc ille xp̃i.¬
anus responderit tẽptatori. intelli.¬
gens licuisse quidẽ sibi dimittere
adulterã. sed aliam ducere non
licere: Quid si dicat ille temptator.
cõmitte hoc peccatũ ut acquiras
animã xp̃o in morte infidelitatis
posite feminȩ. quȩ parata. ẽ. si tibi

Expanded text:
qui eam ducit, quam dimissam propter qui eam ducit, quam dimissam propter causam fornicationis invenerit. Et propterea quod subobscure apud Matthaeum positum est, quoniam totum a parte significatum est, expositum esse apud alios, qui totum generaliter expresserunt, sicut legitur apud Marcum: quicumque dimiserit uxorem suam et aliam duxerit, adulterium committit, et apud Lucam: omnis qui dimittit uxorem suam et ducit alteram, moechatur. non enim alios dixerunt moechari, alios non moechari, qui dimissis uxoribus suis duxerint alteras, sed: quicumque dimiserit, omnem prorsus, qui dimiserit uxorem suam et aliam duxerit, moechari eum sine ulla exceptione dixerunt. Sed si haec ille christianus responderit temptatori, intellegens licuisse quidem sibi dimittere adulteram, sed aliam ducere non licere, quid? si dicat ille temptator: committe hoc peccatum, ut adquiras animam Christo in morte infidelitatis positae feminae, quae parata est, si tibi
Abbreviated transcription (Latin):
faciã mȩchari uxorẽ meã. ut ego
ipse mȩchus fiam. Potest enĩ fieri
ut cũ adulterã uxorẽ quisq dimi¬
serit xp̃ianus ita temptetur: ut ali¬
qua femnina quȩ nondũ credidit
cupiens in eius nuptias conuenire.
non fallaciter: sed si ei nupserit hoc
om̃ino facturã. Hiuc itaq iã conu.¬
bium recusanti poterit suggerere
ille teptator. dñs dixit. quicũq
dimiserit uxorẽ suã preter causã
fornicationis & aliã duxerit mę
chatur. Tu aut̃ qui dimisisti ꝓpter
causa fornicationis uxorẽ. si aliã
duxeris ñ mȩchaberis. Huit talia
suggerenti. erudito corde respon¬
deat᷑. mȩchari quidẽ illũ grauius
qui pret causã fornicationis uxore
dimissa alterã duxerit: sedetiam
lũ qui uxore fornicante dimissa.
sibi aliam copulauit. ñ ido non
echari quia mȩchantẽ reliquit.
sieut mechatur qui eã quȩ ꝓpter
Calisam fornicationis dunissa est
duxerit. nec ido non mȩchatur

Expanded text:
faciam moechari uxorem meam, ut ego faciam moechari uxorem meam, ut ego ipse moechus fiam? Potest enim fieri, ut, cum adulteram uxorem quisque dimiserit christianus, ita temptetur, ut aliqua femina, quae nondum credidit, cupiens in eius nuptias conuenire, non fallaciter, sed si ei nupserit hoc omnino factura. huic itaque iam conubium recusanti poterit suggerere ille temptator: dominus dixit: quicumque dimiserit uxorem suam praeter causam fornicationis et aliam duchatur; tu autem qui dimisisti propter causam fornicationis uxorem, si aliam duxeris, non moechaberis. Huic talia suggerenti, erudito corde respondeat, moechari quidem illum gravius qui praeter causam fornicationis uxore dimissa alteram duxerit; sed etiam illum qui uxore fornicante dimissa sibi aliam copulavit, non ideo non moechari, quia fornicantem reliquit: sicut moechatur qui eam quae praeter causam fornicationis dimittitur, duxerit; nec ideo non moechatur
Abbreviated transcription (Latin):
discedere licitũ. ẽ. manere innuptã.
aut uiro suo reconciliari. Mulier
eñi subiro uiuo marito iuincta ẽ.
legi: & uiuente uiro uocabit᷑ adul.¬
tera si fuerit cũ alt̾o uiro. qm̃ mu.
lier alligata ẽ. quã diu uir eiꝰ uiuit.
Ynde si uxor dimiserit uirum suũ
& alii nupserit : mȩchatur. Et
qui dimissa a uiro duxerit: mecha.¬
tur. Ideoq ex eodẽ p̃cepto dñi uir
uxorem ne dimittat: qm̃ qui dimi.¬
serit uxorẽ suã pret̾ causã fornica.¬
tionis. facit eã mȩchari. Sedsi
ipse sic maneat. Omĩs enim qui
dimittit uxorẽ suã. ⁊ ducit alt̾am.
mȩchat᷑. Hȩc constituta dñi sine
ulla retractatione seruanda sunt.
Nabent enĩ hanc iustitiã quę
corã illo. ẽ: siue imꝓbent. siue
dici noportet ꝓpt̾ offensiones
hominũ: Aut eñi ne impedi¬
antur homines ab ea salute quę
seruandam : Quis enĩ xp̃ianus
audeat dicere ne homines offen¬
dam. aut homuines xp̃o acquisã

Expanded text:
discedere licitum est — manere innuptam discedere licitum est — manere innuptam aut uiro suo reconciliari; mulier enim sub uiro uiuo marito iuncta est legi; et uiuente uiro uocabitur adultera, si fuerit cum alio uimulier alligata est, quamdiu vir ejus vivit . Unde, Si uxor dimiserit virum suum et alii nupserit, moechatur ; et, Qui dimissam a viro duxerit, moechatur . Ideoque ex eodem praecepto Domini, Et vir uxorem ne dimittat : quoniam qui dimiserit uxorem suam praeter causam fornicationis, facit eam moechari . Sed si ipse sic maneat: Omnis enim qui dimittit uxorem suam, et ducit alteram, moechatur. Haec constituta domini sine ulla retractatione seruanda sunt. habet enim haec iustitia, quae coram illo est, siue probent siue dici non oportet propter offensiones hominum, aut ne inpediantur homines ab ea salute, quae seruanda. quis enim christianus audeat dicere: ne homines offendam aut ut homines Christo adquiram,
Abbreviated transcription (Latin):
quã tius litteris indidisti: quia
dñs ꝓhibet fideles infidelibus
iuingi. Hic enĩ nullo modo est
ista causa. De iã ninctis loqui¬
mur: ñ de iungendis. St ergo
tuã causam ñ inuenisti. cur nͣ
ipsam quã ẽẽ putaueras. Uide
ne forte illa sit quȩ mͥ uisa est:
& tunc ꝓferenda. ⁊ nc̃ defenden¬
da. ut scilicet illud intelligamꝰ
dicere dñm qđ habet corã illo
nullo modo transgredienda
iustitia. id.ẽ. qđ ita iubet aut
uetat: ut aliud facere omi no
ñ liceat. Qđ aut̃ uolentis pote¬
stati ita ꝑmittit. ut nec agat᷑
nec p̃termittatur ilicite. ĩpsi
ut id potius suadeat qđ iude-¬
rit expedire. Teneat᷑ hoc ergo
primitꝰ ac maxime ne cõmittantur
illicita. Ybi autẽ aliquid licitũ est.
ut dñs . id .ẽ. non monentis consilio
sed dominantis imꝑio. facere non
licet. & ido nec expedit. Dñs itaq
p̃cipit mulierẽ a uiro ñ discedere.
Qđ si discesserit. ea utiq carisa qua

Expanded text:
quam tuis litteris indidisti: \'quia quam tuis litteris indidisti: \'quia dominus prohibet fideles infidelibus iungi\'. hic enim nullo modo est ista causa; de iam iunctis loquimur, non de iungendis. si ergo tu causam non inuenisti, cur nonipsam quam esse putaueras — uide, ne forte illa sit, quae mihi uisa est, et tunc proferenda et nunc defendenda, ut scilicet illud intellegamus dicere dominum, quod habet coram illo nullo modo transgredienda iustitia, id est quod ita iubet aut uetat, ut aliud facere omnino non liceat; quod autem uolentis potestati ita permittit, ut nec agatur nec praetermittatur inlicite, ipsi s, ut id potius suadeant quod uiderint expedire. Teneatur hic ergo primitus ac maxime, ne committantur inlicita. ubi autem aliquid ita licitum est, ut dominus, id est non monentis consilio, sed dominantis imperio, non facere non licet et ideo nec expedit. dominus itaque praecepit mulierem a uiro non discedere; quodsi discesserit — ea utique causa, qua
Abbreviated transcription (Latin):
nisi forte isto loco uacat il lud qđ
tã fident̃ ipse ait. An uultis ex
aut in hoc explanando aliqͣnto
diligentius immorabor: At.¬
tende ut rem ipsam tanquã in
conspectu considerandã plani¬
ore sermone ponamꝰ. Ecce con¬
uiges duo unius infidelitatis
ita fuerunt quando iuncti st̃.
Nulla de his questio.ẽ. quȩ
ꝑtineat ad illã dñi iussionem
doctrinãq aplicam. ⁊ p̃ceptum
testam̃ti ueteris & noui. quo ꝓhi¬
betur fidelis cũ infideli copulare
coniugiũ. Iam sunt coniuiges. &
adhuc ambo sunt infideles. Ad.¬
huc tales sunt quales fuerunt
antequã iungerent᷑. qualesq con¬
iuncti st̃. Uenit euangłii p̾dica¬
tor. credidit eoꝵ aut unus aut
una. Sed ita ut infidelis cũ fideli
habitare consentiat. Iubet fideli
dñs ne ͥ fidelem dimittat. an ñ
iubet : Si dixeris iubet: recla.¬
mat apłs. ego dico ñ dñs. Si di-¬
xeris ñ iubẽt : causã requiro.
Neq illã michi responsurus es.

Expanded text:
nisi forte isto loco uacat, quod nisi forte isto loco uacat, quod tam fidenter ipse ait: an uultis expan in hoc explanando aliquanto diligentius immorabor? Adtende, ut rem ipsam tamquam in conspectu considerandam planiore sermone ponamus. ecce coniuges duo unius infidelitatis; ita fuerunt quando iuncti sunt. nulla de his quaestio est, quae pertineat ad illam domini iussionem doctrinamque apostolicam et praeceptum testamenti ueteris et noui, quo prohibetur fidelis cum infideli copulare coniugium. iam sunt coniuges et adhuc ambo sunt infideles; adhuc tales sunt, quales fuerunt, antequam iungerentur, qualesque coniuncti sunt. uenit euangelii praedicator, credidit eorum aut unus aut una, sed ita ut infidelis cum fideli habitare consentiat. iubet fideli dominus, ne infidelem dimittat an non iubet? si dixeris \'iubet\', reclamat apostolus; ego dico, non dominus; si dixeris non iubet\', causam requiro. neque illam mihi responsurus es,
Abbreviated transcription (Latin):
contra dñi iussũ contra doctrinã
suã contra p̾ceptũ testamenti
ueteris ⁊ noui iubet apłs. ut di¬
uersȩ fidei coniugia maneant
copulata : Quia paulus inquis
gentium p̃dicator & apłs.iam
inconiugio positos ñ solum mo
net sed etiam iubet: ut si alter
econiugib credidisset. alterũ
consentientẽ ñ dimitter&. His
uerbis aliud hoc aliud. ẽẽ. illud¬
satis euident̃ ostendis. Illud enĩ
de his coniugiis agitur quȩ sibi
primitus copulantur: ne nubat
femina non suȩ religionis uiro.
uł ne uir talem ducat uxorem.
nuat. ubi agitur ñ de coniun-¬
gendis sed de coniunctis: Am¬
bo quippe unius eiusdẽq insi.¬
delitatis fuerunt quando con¬
iuncti sunt: sed euangłium cũ
uenisset alt̃ sine altera. uł alt̾a
sine altero credidit. Si gͦ aliud
est hoc quod sine scrupulo ulliꝰ
dubitationis apparet. cur fide¬
lem cũ infideli conuigio ꝑma¬¬
nere non & dñs sicut apłs iubet.

Expanded text:
contra hoc domini iussum, contra doctrinam contra hoc domini iussum, contra doctrinam suam, contra praeceptum testamenti ueteris et noui iubet apostolus, ut diuersae fidei coniugia maneant copulata? \'quia Paulus, inquis, gentium praedicator et apostolus, iam in coniugio positos net, sed etiam jubet, ut si alter ex conjugibus credidisset, alterum consentientem, non dimitteret. His verbis suis aliud hoc, aliud esatis euidenter ostendis. illud enim de his coniugiis agitur, quae sibi primitus copulantur, ne nubat femina non suae religionis uiro uel uir talem ducat uxorem. nuat, ubi agitur non de coniungendis, sed de coniunctis? ambo quippe unius eiusdemque infidelitatis fuerunt, quando coniuncti sunt; sed euangelium cum uenisset, alter sine altera uel altera sine altero credidit. si ergo aliud est hoc, quod sine scrupulo ullius dubitationis apparet, cur fidelem cum infideli in coniugio permanere non et dominus sicut apostolus iubet?
Abbreviated transcription (Latin):
admodũ ñ licet qđ uetat diis: cũ
exponere uoluisses quid sibi uello
qđ ait: ego dico ñ dñs. cũ alloque.¬
retur fideles quib ẽẽnt conu¬
ges infideles di xisti. quia dñs
ussit ne coniugia sibimet diu̾se
religionis copularent᷑. ⁊ ipsũ ad¬
hibiusti testimoniũ dñi dicentis.
ñ accipies uxorẽ filio tuo afiliab
alienigenarũ. ne traducat eum
post deos suos & pereat anima
eiꝰ addidisti etĩa uerba apłi
ubi dixit. Mulier alligata est
quãdiu uir eius uiuit᷑. Qđ si
mortuus fuerit uir eiꝰ: lib̾ata
est ciuuult nubat. tantũ in dño.
Quodita ex posuisti ut adiunge.¬
res id.ẽ. xp̃iano. Deinde secutꝰ ẽs
& aisti. Hoc. ẽ. ergo dni p̃ceptũ
tã in ueteri quã in nouo testam̃to
ut ñ nisi unius religionis ⁊ fidei
conuigia sibi maneant copulata.
Si hõc ergo ẽ dñi p̃ceptũ tam in
ueteri testam̃to quã in nouo. &
hoc iubet dñs. hoc docet apłs. ut
non nisi unius religionis ⁊ fidei
maneant copulata coniugia qͣre

Expanded text:
admodum non licet quod uetat dominus, cum exponere uoluisses, quid sibi uellet, quod ait: ego dico, non dominus, cum alloqueretur fideles, quibus essent coniuges infideles, dixisti: quia dominus iussit, ne coniugia sibimet diuersae religionis copularentur' et ipsum adhibuisti testimonium domini dicentis: non accipies uxorem filio tuo a filiabus alienigenarum, ne traducat eum post deos suos et pereat anima eius. addidisti etiam uerba apostoli, ubi dixit: mulier alligata est, quamdiu uir eius uiuit. quodsi mortuus fuerit uir eius, liberata est; cui uult nubat, tantum in domino. quod ita exposuisti, ut adiungeres id est christiano\'. deinde secutus es et aisti: hoc est ergo domini praeceptum tam in ueteri quam in nouo testamento, ut nonnisi unius religionis et fidei coniugia sibi maneant copulata\'. si hoc ergo est domini praeceptum tam in ueteri testamento quam in nouo et hoc iubet dominus, hoc docet apostolus, ut nonnisi unius religionis et fidei maneant copulata coniugia, quare