comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
& aliȩdiuersa nomina imponunt: cum ipsȩsingulȩ ꝓpriis uoca¬
senenbulis quȩ negare non audeant appellent᷑: Exquo intelle¬
quigi datur iudicantibus arbitris. quos nulla impedit gratia.¬
rtam Qdisit catholicum nomen ad quodomnes ambiunt. tribuendũ :
iligSed neid loquacissime aut superfluo. quis piam disserendum pu¬
umqł &: Vn a est certe. inqua ipsȩ quodam modo &iam humanȩ
leges xpĩ anesunt : Nullum ego hinc p̃iuditium fieriuolo:
sed exordium quȩrendi Opostunis simum iudico: Non
enim m&uendum est neuerus dĩ cultus nullo ꝓprio robo¬
re innixes ab eis quos fulcire debeat fulcieñ dusesse ui¬
deantur: Sed certe ꝑfectȩ felicitatis est: si pot̾erit bi
uerum in ueniri¬
uerum inueniri A bi & inquisitio eius & r&entio
securissima est : si nom potueriti tum demum alio quocũq
periculo ad eandem atquerimandã : hisigit᷑ consticins

Expanded text:
 aliae diuersa nomina e • ito inponunt, cum ipsae singulae propriis uoca aliae diuersa nomina e • ito inponunt, cum ipsae singulae propriis uocabulis, quae negare non audeant, appellentur. ex quo intellegi datur, iudicantibus arbitris, quos nulla inpedit gratia, cui sit catholicum nomen, ad quod omnes ambiunt, tribuendum. sed ne id loquacissime aut superfluo quispiam disserendum putet. una est certe, in qua ipsae quodam modo etiam humanae leges christianae sunt. nullum ego hinc praeiudicium fieri uolo, sed exordium quaerendi oportunissimum iudico. non metuendum est, ne uerus dei cultus nullo proprio robore innixus ab eis. quos fulcire debeat, fulciendus esse uideatur; sed certe perfectae felicitatis est, si potuerit ibi uerum inueniri, ubi et inquisitio eius et retentio securissima est: si non potuerit, tum demum alia quocumque periculo adeunda atque rimanda sunt. His igitur constitutis,
Abbreviated transcription (Latin):
simum: Quidimpedit tandem ꝑscrutari atque discut¬
re pia & sedula inuestigatione. utrum hicsit illud qued
sincerissime nosse & custo dire paucos necesseest: &an¬
siomnium in idgentium uoluntas fauorque conspir&¬
quȩ cumita sint facnos utdixi nunc primum quȩ rere. cui¬
nam religioni animas nr̃as purgandas instauran das quetra¬
s: Proculdubio accetholica ecdesia sumendum exor¬
dium:
Plures enim iam xp̃iani sunt. quam siud ei simula¬
crorum cultoribus adiungantur: Eorundem autem xpĩ¬
iuga norum cum sint hereses plures atque omnes secatholi cosuelint
ueeuideri aliosque p̃terse her&icos nominant : una est ecdesia¬
Strut omnes concedunt Si totum orbem consideres. refestior¬
utadl multitudine: ut autem quinouerunt affirmant. &iamueri¬
irctate sincerior c&eris omnibus: Sed deueritate. alia quaestio ẽ :¬
unQ Quodautem quȩrentibus satisest. una est catholica: cui hereses¬

Expanded text:
simum. quid inpedit tandem perscrutari atque discutsimum. quid inpedit tandem perscrutari atque discutere pia et sedula inuestigatione. utrum hic est illud. quod sincerissime nosse et custodire paucos necesse est, etiamsi omnium in id gentium uoluntas fauorque conspireQuae cum ita sint, fac nos, ut dixi, nunc primum quaerere, cuinam religioni animas nostras purgandas instauran dasque tras. procul dubio a catholica ecclesia sumendum exordium. plures enim iam christiani sunt, quam si Iudaei simulacrorum cultoribus adiungantur. eorundem autem ianorum, cum sint haereses plures atque omnes se catholicos uelint uideri aliosque praeter se haereticos nominent, una est ecclesia, ut omnes concedunt: si totum orbem consideres, refertior multitudine; ut autem qui nouerunt adfirmant, etiam ueritate sincerior ceteris omnibus. sed de ueritate alia quaestio est. quod autem quaerentibus satis est. una est catholica, cui haereses
Abbreviated transcription (Latin):
quemplato &iam carmen amatorium fecisse dicitur
uescio quid magnum significare. sed imperitorum iudrau
fugere affirment: Cum sin eullo sacrilegio po&a uberrimns
uideri possit libidinosas cantiunculas edidisse: Sedreue¬
ra reuocabatnos atquȩ ꝓhibebat aquȩrendo. autalicuis
legis sanctio. aud aduersantium potentia. aut sacratorum
personauilis. aut famaturpis. aut institutionis nouitas aui
occulta ꝓfessio: Nihil horumest. Omnia diuina & huni¬
naiura: ꝓmittunt quęrere catholicam fidem: Tenere ait
& colere. ꝑhumanum Certe iuslic&. sidediuino quamdn
erramus incertum est:: Nemo in becilli tatem nram̃ tera
inimicus: quan⁊ quam ueritas atque animȩ salus. sidiligente
quȩ sit autubitutissime lic& inuenta non fuerit. cum que¬
uis discrimine quȩridebeat :
testatum gradus. Huic diuino cultui deuotissime inseras¬
unt. Honestissimum est religionis nomen & plaris¬

Expanded text:
quem Plato etiam carmen amatorium fecisse dicitur, quem Plato etiam carmen amatorium fecisse dicitur, nescio quid magnum significare, sed inperitorum iudicium fugere adfirment, cum sine ullo sacrilegio poeta uberrimus uideri possit libidinosas cantiunculas edidisse? Sed reuera reuocabat nos atque prohibebat a quaerendo aut alicuius legis sanctio aut aduersantium potentia aut sacratorum persona uilis aut fama turpis aut institutionis nouitas aut occulta professio? nihil horum est. omnia diuina et humana iura permittunt quaerere catholicam fidem: tenere autem et colere per humanum certe ius licet. si de diuino quamdiu erramus, incertum est: nemo inbecillitatem nostram terret inimicus - quamquam ueritas atque animae salus si diligenter quaesita, ubi tutissime licet, inuenta non fuerit, cum quouis discrimine quaeri debeat - omnium dignitatum et potestatum gradus huic diuino cultui deuotissime inseruiunt; honestissimum est religionis nomen et praeclaris
Abbreviated transcription (Latin):
res: non facile reperiebatur : cum labore inuestigar&ur:
deerat in ea terra: quam in colebas: quȩ caus a utilius coger&
pere grinari: incontinenti prorsus latebat: aut non erat:
Naui gar&ur: simꝑpin quo tranfmare non inueniebat᷑.
ꝓgredereris usque ad illas terras in quibus ea quȩ illis li¬
bris continentur gesta esse dicunt᷑: quidtale fecimus
honorate: Ettamenreligionem fostasse sc̃issimam.
Adhuc enim quasi dubitandũ sit loqu or. Cuius opi¬
nio totum iam terrarum orbem occupauit: miserrimi
pueri pnostro arbitrio iudicioque dam nauimus:
Quid sulla quȩ non nullos imperitos in eisdem scriptu¬
ris uidentur offendere. Eosunt itaposita. utcum
res ab horrentes asensu qualium cum que hominum
nedum prudentium atquescorum legerentur: secr&am
significationem multo studiosius quȩ reremus
cernis ut catamitum buc colicorum. cui pastor durus efpl¬
xit conentur homines interp̃tari. & aleximpuerum in

Expanded text:
res. non facile reperiebatur? cum labore inuestigaretur. res. non facile reperiebatur? cum labore inuestigaretur. deerat in ea terra, quam incolebas? quae causa utilius cogeret peregrinari? in continenti prorsus latebat aut non erat? nauigaretur. si in propinquo trans mare non inueniebatur, progredereris usque ad illas terras, in quibus ea, quae illis libris continentur. gesta esse dicuntur. quid tale fecimus, Honorate? et tamen religionem fortasse sanctissimam — adhuc enim quasi dubitandum sit loquor — cuius opinio totum iam terrarum orbem occupauit, miserrimi pueri pro nostro arbitrio iudicioque damnauimus. quid? si illa, quae nonnullos inperitos in eisdem scripturis uidentur offendere, eo sunt ita posita, ut cum res abhorrentes a sensu qualiumcumque hominum, nedum prudentium atque sanctorum, legerentur, secretam significationem multo studiosius quaereremus? nonne cernis, ut Catamitum bucolicorum, cui pastor durus effluxit, conentur homines interpretari et Alexim puerum, in
Abbreviated transcription (Latin):
lant. nulla d&erruit multitudo: Ađ absurda ibidici uide¬
bantur: Quibus asserentibus: nem peinimicis: qualib& cau
sa qualib&ratione : Nonenim hocnunc quęritur:
Tamen inimiciscum legerem per meipse cognoui: ita nce
nulla inbut p&ica disciplina.Terrentianum maurum
sine magistro a tangere non auderes: Asꝑcornutus. dona¬
tus. & alii innumerabiles requiruntur. Ut qui lib&
cuius carmina & the atri plausus
beant: scĩtamen diuinarumq rerumpleni ꝓp&otius ge¬
neris humani confessione diffamantur. sineduce in ruis
& dehissine p̃ceptore audes ferre sententiam Nec sibi
aliqua occurrunt quȩ uideantur absurda tarditatem
tuam & putrefactum tabehuiusmundi aninꝰum. qua¬
lis omnium stultorum est accusas potius quam eos qui for¬
tasse atalibus intellegi nequeunt : quȩreres aliquem pium
simul & doctum. uelquitalis eẽ multis consentientibus
dicer&ur: cuius &p̃ceptis melior & doctrina peritior fie¬

Expanded text:
lant, nulla deterruit multitudo? 17. At absurda ibi dici videlant, nulla deterruit multitudo? 17. At absurda ibi dici videbantur. Quibus asseresa, qualibet ratione — non enim hoc nunc quaeritur — tamen inimicis. cum legerem, per me ipse cognoui. itane est? nulla inbutus poetica disciplina Terentianum Maurum sine magistro adtingere non auderes, — Asper, Cornutus, Donatus et alii innumerabiles requiruntur, ut quilibet ossit intellegi, cuius carmina et theatri plausus beant, sancti tamen diuinarumque rerum pleni prope to tius generis humani confessione diffamantur, sine duce inruis et de his sine praeceptore audes ferre sententiam nec si tibi aliqua occurrunt, quae uideantur absurda, tarditatem tuam et putrefactum tabe huius mundi animum, qualis omnium stultorum est, accusas potius quam eos, qui fortasse a talibus intellegi nequeunt? quaereres aliquem pium simul et doctum. uel qui talis esse multis consentientibus diceretur, cuius et praeceptis melior et doctrina peritior fie
Abbreviated transcription (Latin):
imperitorum paste copiosa est: utid quod pauci adipiscipossunt
adamaremus: curnobi sesse similem in religione nolumus causam
Quam cum magno animȩ discrimine fostasse contemnimus
Sienim uerissimus & sincerissimus dĩ cultus. quam uissit apud
paucos. apud eos tamenest quibus multitudo quamquam
cupiditatibus in uoluta & apuritate intellegentiȩ remota
consentit quod fieriposse quis dubit& Quȩ rosiquis teme¬
ritatem. uaecordiam que nostram arguat. quod non apud eius
magistros eam diligenter in uestigamus Quius inueniende nobs
magnacura in est: quid respondere possimus : d&erruit memul¬
titudo: Quurabstudio artium liberali um uix huic p̃sen¬
tiuitȩ aliquid commodi afferentium: quurabinquirenda
pecunia. quurabhonore adipiscendo ꝗ fiurdeniq a compa¬
randa & r&inenda bona ual&udine postremo quurabipsa¬
beatȩuitȩ app&itione. cum his omnes occupantur pauci excel¬

Expanded text:
inperitorum parte copiosa est, ut id, quod pauci adipisci possunt, inperitorum parte copiosa est, ut id, quod pauci adipisci possunt, adamaremus. cur nobis esse similem in religione nolumus causam, quam cum magno animae discrimine fortasse contemnimus? si enim uerissimus et sincerissimus dei cultus, quamuis sit apud paucos, apud eos tamen est, quibus multitudo quamquam inuoluta et a puritate intellegentiae remota consentit-quod fieri posse quis dubitet? — quaero, si quis temeritatem uecordiamque nostram arguat, quod non apud eius magistros eam diligenter inuestigamus, cuius inueniendae nobis magna cura inest, quid respondere possimus? deterruit me multitudo? cur ab studio artium liberalium uix huic praesenti uitae aliquid commodi adferentium, cur ab inquirenda pecunia, cur ab honore adipiscendo, cur denique a conparanda et retinenda bona ualbeatae vitae appetitione; cum his omnes occupentur, pauci excel
Abbreviated transcription (Latin):
multitudinem teneant: undesein illa secr&a expedire
& quasi eliquare paucitas possit: non neuidemus quã
paucisum mam eloquentiam consequantur cum per
to tumorbem rethorum scholȩ addlescentium gregib
ꝑstrepant Num quidnam imperitorum ꝑterriti
multitudine. quicumque boni oratores euadere uolunt
Cȩcili sibi potius auteruci orationibus. quam tullianis¬
nauandam operam existimant: Haec app&unt om
imperitorum turbȩ discere moliuntur quȩ apccucis¬
doctis discenda receptasunt: Assecuntur autem
pauciagunt pauciores. clarescunt paucissimi: quid¬
sitale quiddam est uerareligio: quidsimultitudo
imperitorum frequentat ecclesiasu Sed nullum
argumentumest: ideoneminem illis mysteniis fac¬
tum esse perfectum: & tamen sitam pauci studerent
eloquentiȩ iquam paucisunt̃ eloquentes: numquam
nos parentes nr̃ĩ magistris talibus commendandos putarent
Cumigitur adhecstudia nos multitudo inuitauerit

Expanded text:
multitudinem teneant, unde se in illa secreta expedire multitudinem teneant, unde se in illa secreta expedire et quasi eliquare paucitas possit? nonne uidemus, quam pauci summam eloquentiam consequantur, cum per totum orbem rhetorum scholae adulescentium gregibus perstrepant? numquidnam inperitorum perterriti multitudine, quicumque boni oratores euadere uolunt, Caecilii sibi potius aut Eruci orationibus quam Tulliannauandam operam existimant? haec adpetunt ominperitorum turbae discere moliuntur. quadoctis discenda recepta sunt; adsequuntur autem perpauci, agunt pauciores, clarescunt paucissimi. quidsi tale quiddam est uera religio. quid? si multitudo inperitorum frequentat ecclesias, sed nullum argumentum est ideo neminem illis mysteriis factum esse perfectum. et tamen si tam pauci studerent eloquentiae quam pauci sunt eloquentes, numquam nos parentes nostri magistris talibus commendandos putarent. cum igitur ad haec studia nos multitudo inuitauerit,
Abbreviated transcription (Latin):
Quesosapientiam tuam: si nid quod dico agnoscis intes
simul obsecro quęramus uerum: Putanos adhue nen¬
nem audisse cuius piam religionis insinu atorem: Ccot
res nouaest a nobis: ne gotium que susceptum: qu ȩ¬
credendisunt: credo huius rei siulla est pfessores.
acnos repperisse alios aliudopinantes. & diuen¬
sitate opimonum ad sequem que trahere cupi¬
entes :
ntes : Sed in terhos excellere famȩ̨ interim ce¬
lebritate quosdam atque omnium pęne occupa¬
tione populorum: Utrum isti uerũ teneant
magnoͬ quęstio est. Sed nonne prius sunt explo¬
randi. ut quam diu erramus. siquidem homines sumus.¬
cum ipso genere humano errare uideamur: Attenim a¬
pud paucos quosdam est ueritas. Scis ergo iam quȩ sit :
Siscis apud quossit: non nedixeram pauloante. ut
quasirudes quȩreremus  Sed si exipsa uiueritatis paucos
eam tenere coniectas. quiuero sint nescis: Quid suta
paucisunt quiuerum sciunt. ut auctoritate sua

Expanded text:
quaeso, sapientiam tuam; sin id, quod dico, agnoscis in te, quaeso, sapientiam tuam; sin id, quod dico, agnoscis in te, simul, obsecro, quaeramus uerum. Puta nos adhuc neminem audisse cuiuspiam religionis insinuatorem. ecce res noua est a nobis negotiumque susceptum. quaerendi sunt, credo, huius rei, si ulla est, professores. fac nos repperisse alios aliud opinantes et diuersitate opinionum ad se quemque trahere cupientes. sed inter hos excellere famae interim celebritate quosdam atque omnium paene occupatione populorum. utrum isti uerum teneant. magna quaestio est; sed nonne prius sunt exrandi, ut, quamdiu erramus, si quidem homines sumus,cum ipso genere humano errare uideamur? At enim apud paucos quosdam est ueritas. scis ergo iam quae sit, si scis, apud quos sit. nonne dixeram paulo ante, ut quasi rudes quaereremus? sed si ex ipsa ui ueritatis paucos eam tenere coniectas, qui uero sint, nescis, quid? pauci sunt, qui uerum sciunt, ut auctoritate sua
Abbreviated transcription (Latin):
eis quorum animȩ sibi curȩsunt: spem diuini fructus
& inueniendȩ ueritatis ostendam: Nemodubitat
eum qui ueram religionem requirit: aut iam credere
immortalem esse animam cui prosit illa religio¬
aud&iam idipsum in eadem religione uelle inuenire:
Animȩigitur causa. omnis religio. Nam corporis natura
quo quomodo sehabeat : nullam curam ac sollicitudinem
q uobeatasit s animȩ igitur causa uelsolius uel maxime.
uera siqua est religio constituta est: Haec autem animi
uidero quam ob causam. & obscurissimũ esse confiteor
Errat tamen acstulta est ut uidemus: donec adipiscat᷑
ꝑcipiatque sapientiam: Et fortasse ipsa est uerareligo
Nuncte ad fabulas mitto: Nuncaliquid cogote : mes¬
Nuncte ad fabulas mitto.
Nuncaliquid cogote : mer
credere: Animam nostram dico errore acstultitia in¬
r&itam & demersam: uiamsiqua est quȩrere ueritatis
Si hocintenonest. daueniam. & participare mecum

Expanded text:
eis. quorum animae sibi curae sunt, spem diuini fructus eis. quorum animae sibi curae sunt, spem diuini fructus et inueniendae ueritatis . ostendam. nemo dubitat eum, qui ueram religionem requirit, aut iam credere inmortalem esse animam, cui prosit illa religioaut etiam id ipsum in eadem religione uelle inuenire. animae igitur causa omnis religio; nam corporis natura quoquo modo se habeat, nullam curam ac sollicitudinem quo beata sit. animae igitur causa uel solius uel maxime uera, si qua est, religio constituta est. haec autem anima — uidero quam ob causam et hoc obscurissimum esse confiteor — errat tamen ac stulta est, ut uidemus, donec adipiscatur percipiatque sapientiam, et fortasse ipsa est uera religio. num te ad fabulas mitto? num aliquid cogo te temenum te ad fabulas mitto? num aliquid cogo te temere credere? animam nostram dico errore ac stultitia inretitam et demersam uiam, si qua est, quaerere ueritatis. si hoc in te non est, da ueniam et participare mecum,
Abbreviated transcription (Latin):
illum mutum uitiomaronis putamus: Iamsi ad defen¬
sionem suam peccatum tantiauctoris asserere uoluerit:
uix apud eum discipuli ueldatis mercedibus remanebunt:
Quantum erat utsimilem beniuolentiam p̃beremus
eis. ꝑquos locutum esse spm̃scm̃. tam diuturna u&us¬
tate firmatum est Sed scilic& intellegentissimi ad¬
blescentes & mirirationum exploratores. non euolut is
saltem illis litteris: nonquȩsitis magistris. nonaliquantũ
nrã tarditate accusata. nondeniq uelmediocri corde con¬
cesso Eisquieius modi litteras ꝑtotum orbem tam longo
temporelegi custodiri. tractarique uoluer̃: nihil apud illos
credendum putauimus eorum quuistis inmici infestique
sunt uoce commoti. apud quos falsa pollicitatione rati¬
onis. in audita milia fabularum Credere & colere co¬
geremur: Sednunc quod institui ꝑagam sipossum:
Etsi capudte agam: utfidem catholicam non interim
aperiam. sed adscrutanda eiusmagna mysteria.

Expanded text:
illum mutum uitio Maronis putamus. iam si ad defenillum mutum uitio Maronis putamus. iam si ad defensionem suam peccatum tanti auctoris adserere uoluerit. uix apud eum discipuli uel datis mercedibus remanebunt. quantum erat, ut similem beneuolentiam praeberemus eis, per quos locutum esse sanctum spiritum tam diuturna uetustate firmatum est? sed scilicet intellegentissimi adulescentes et miri rationum exploratores non euolutis saltem illis litteris, non quaesitis magistris. non aliquantum nostra tarditate accusata, non denique uel mediocri corde concesso eis, qui huiusmodi litteras per totum orbem tam longo tempore legi, custodiri tractarique uoluerunt, nihil apud illos credendum putauimus, eorum qui istis inimici infestique sunt uoce commoti, apud quos falsa pollicitatione rationis inaudita milia fabularum credere et colere cogeremur. Sed nunc quod institui peragam, si possum, et sic apud te agam, ut fidem catholicam non interim aperiam, sed ad scrutanda eius magna mysteria
Abbreviated transcription (Latin):
& longiore oratione opus est : agendumenim tecum
prius est ut auctores ipsos nonoderis: demn de utames: &
hocagendum quouis aliomodo potiusquam exponendis
eorum sententiis &litteris. ꝓpterea quiasi uergilium ods¬
semus. immosi noneum prius quam intellectus ess& ma¬
iorum nostrorum commendatione diligeremus: num quan
nobis satis fier& deillis eiusquȩstionibus in numerabi¬
libus quibus grãmatici agitare & ꝑ turbari solent¬
Nec audiremus libent̃ quicumeius laude illas expedira
sedei faueremus quiꝑeasillum errasse acdelirasse con¬
r&urostendere: Nuncuero cum eas multi acuares
suo quisque captu aperire conentur. His potissit
plauditur ꝑ quorum expositionem Meliorinuens
po&cc. quinon solum nhilpeccasse sednihil non lauda¬
id biliter cecinisse. ab eis &iam qui illũ non intellegunt cre¬
ditur: Itaque in quȩstiuncula magistro defitienti &
qui dres pondeat non habenti : succensemus Potius quã

Expanded text:
et longiore oratione opus est. agendum enim tecum et longiore oratione opus est. agendum enim tecum prius est, ut auctores ipsos non oderis, deinde ut ames; et hoc agendum quouis alio modo potius quam exponendis eorum sententiis et litteris, propterea quia si Vergilium odissemus. immo si non eum, priusquam intellectus esset, maiorum nostrorum commendatione diligeremus, numquam nobis satis fieret de illis eius quaestionibus innumeralibus, quibus grammatici agitari et perturbari solennec audiremus libenter, qui cum eius laude illas expediret, sed ei faueremus, qui per eas illum errasse ac delirasse conr ostendere. nunc uero cum eas multi ac uarie pro suo quisque captu aperire conentur, his potissimum plauditur, per quorum expositionem melior inuenitur poeta, qui non solum nihil peccasse, sed nihil non laudabiliter cecinisse ab eis etiam, qui illum non intellegunt, creditur. itaque in quaestiuncula magistro deficienti et quid respondeat non habenti suscensemus potius quam
Abbreviated transcription (Latin):
dere: Quȩirata quod ei soliste laudar&ur. &ama¬
nichecc quadam femina colendus commendar&ur
uterat religiose simplex. concita exiluit. Eteum locũ
quem sol ꝑfenestram inlustrauerat crebro pede ꝑcu¬
tiens: eccesolemdm̃ qu&uum calco clamare cepit
Stult eomnino atque muli ebriter: qui s negat:
sednonne tibitales uidentur isti. quiea quȩ non intel¬
legunt: autcur automñino qualia sint: quam uei acentibis
similia. suptilia tamen intellegentibus atque diuina: mis¬
no imp&uorationis maledictisque lacerantes. qui aeisim¬
periti plaudunt aliquid seꝓficere existimant: quicqua
est mihi crede inscripturis illis altum & diuinum est:
in estomnino ueritas: & reficiendis instaurandis quean¬
mis accommodatissima disciplina: Et planeita modi¬
ficata : ut nemo inde haurire ñ possit quod sibi satis est
simodo adauriendum. deuote acpie. ut uera religo
poscit accedect: Quoduttibi ꝓbem multis rationibus

Expanded text:
dere, quae irata, quod ei sol iste laudaretur et a madere, quae irata, quod ei sol iste laudaretur et a manichaea quadam femina colendus commendaretur, ut erat religiose simplex, concita exiluit et eum locum, quem sol per fenestram inlustrauerat, crebro pede percutiens: ecce solem deumque tuum calco' clamare coepit. stulte omnino atque muliebriter — quis negat? — sed nonne tibi tales uidentur isti, qui ea, quae non intellegunt, aut cur, aut omnino qualia sint, quamue iacentibus similia, subtilia tamen intellegentibus atque diuina, magno inpetu orationis maledictisque lacerantes, quia eis inperiti plaudunt, aliquid se proficere existimant? quicquid est, mihi crede, in scripturis illis altum et diuinum est: inest omnino ueritas et reficiendis instaurandisque animis adcomodatissima disciplina et plane ita modificata, ut nemo inde haurire non possit. quod sibi satis est. si modo ad hauriendum deuote ac pie, ut uera religio poscit, accedat. quod ut tibi probem, multis rationibus
Abbreviated transcription (Latin):
fuisse ꝑsuasum: Sed nihil est ꝓfecto temeritatis ꝓlem¬
us quȩ nobis tuncpueris inerat : quam quorumque libro¬
rum expositores deserere quieos setenere acdiscipulis
tradere posse ꝓfitentur: & eorum sententiam requirere
ab sis qui conditoribus illorum atque auctoribus acer¬
bissimum nescio quacogente causa bellum indixerunt:
Quisenim sibiumquam libros aristotelis reconditos
& obscuros. ab eius inimico exponendos putauit ut de
hisloquar disciplinis. in quibus lector fortasse sine saeri¬
legio labi potest: Quis denique geom &ricas litteras ar¬
chimedis. legere magistro epicuro aut discere uoluit.
contraquas ille multum ꝑtinaciter: nihilearum quan¬
tum arbitror in tellegens disserebat: Anistȩ scriptu¬
relegis planissimȩ sunt in quasisti quasi uulgo expositas
imp&um faciunt frustra & in aniter : quimihi similes
uidentur illimuliercule quam idem ipsi solent deri¬

Expanded text:
fuisse persuasum. sed nihil est profecto temeritatis plenfuisse persuasum. sed nihil est profecto temeritatis plenius, quae nobis tunc pueris inerat, quam quorumque librorum expositores deserere, qui eos se tenere ac discipulis tradere posse profitentur, et eorum sententiam requirere ab his, qui conditoribus illorum atque auctoribus acerbissimum nescio qua cogente causa bellum indixerunt. quis enim sibi umquam libros Aristotelis reconditos et obscuros ab eius inimico exponendos putauit, ut de his loquar disciplinis, in quibus lector fortasse sine sacrilegio labi potest? quis denique geometricas litteras Archimedis legere magistro Epicuro aut discere uoluit, contra quas ille multum pertinaciter nihil earum, quantum arbitror, intellegens disserebat? an istae scripturae legis planissimae sunt, in quas isti quasi uulgo expositas inpetum faciunt frustra et inaniter? qui mihi similes uidentur illi mulierculae, quam iidem ipsi solent deri
Abbreviated transcription (Latin):
expugnat : Uillud dicent. quam uis benea nobis
accipiantur mali sunt tamen qui destaliud uiuos cũ
quibus resagitur aduersarios absoluere. at queoli
mortuos cum quibus nulla contentio est accuscere
Ego quidem illos uiros. & omniauti liter memoriȩ
mandasse & magnos acdiuinos fuisse: & illam legem
dĩ iussu acuoluntate ꝓmulgatam esse & conditam
credo: &idquam quam ꝑpauca eius generis librori
sciam ł ꝑ suadere tamen facile possum.simihiaequs
& minime ꝑtinax animus adhibeatur: Ađqu
id fatiam: cum copianobis data fuerit beniuolan
aurium acmentis tuȩ: sed hoc cum potero: Nuncaui
non ne mihi satis est: quo quo modo seistares habeat.
deceptum non fuisse: Testor honorate conscien¬
tiam meam Et puris animis inhabitantem dm̃i
nihil me existimare prudentius. castius religiosius
quam sunt illȩ scripture omnes quas testamenti
Nonenim dissimilare possim. longe aliter nobis¬

Expanded text:
expugnat. an illud dicent: quamuis bene a uobis expugnat. an illud dicent: quamuis bene a uobis accipiantur, mali sunt tamen? quid est aliud uiuos, cum quibus res agitur, aduersarios absoluere atque olim mortuos, cum quibus nulla contentio est. accusare? ego quidem illos uiros et omnia utiliter memoriae mandasse et magnos ac diuinos fuisse et illam legem dei iussu ac uoluntate promulgatam esse et conditam credo et id, quamquam perpauca eius generis librorum sciam, persuadere tamen facile possum. si mihi aequus et minime pertinax animus adhibeatur. atque id faciam, cum copia nobis data fuerit beniuolarum aurium ac mentis tuae; sed hoc cum potero. nunc autem nonne mihi satis est, quoquo modo se ista res habeat, deceptum non fuisse? Testor, Honorate, conscientiam meam et puris animis inhabitantem deum nihil me existimare prudentius, castius. religiosius, quam sunt illae scripturae omnes, quas testamenti s, noui. non enim dissimulare possum longe aliter nobis
Abbreviated transcription (Latin):
nȩs uoluntatemita colligam. ut de illa iurare possim cũ
&iam si p̃sens in terro gar&ur multacesse possent.quȩ
simalus noness& offitiosissime abs conder& Illud aut᷑
nihil adrem cognoscendam ualere arbitrori qualis
fuerit ille quiscripsit: Honestissime tamenbonus credi¬
tur : cuius litteris generihumano posteritatique con¬
sultum est: quam obrem uellem mihi istidicerent: in
quo genere ponant ecclesiȩcatholicȩ quem putant erro¬
rem: Sunprimo: graue omnino crimeN: Sed de fen¬
sionem longinquam pionrequirit: Satis est enim ne
utillicum inuehuntur existi¬
mant: Sunsecundo non minus graueest: sed eadem
age acdeinde scripturas ipsas considera: qui denim librs
obiciunt u&eris quod dicitur testam̃tr: Num qud¬
nam quod boni sunt sed male intelleguntur a nobis:
Aeosipsi non accipiunt Anqui a necbonisunt nec
bene accipiuntur  Ađhoc superior defensio satis

Expanded text:
nis uoluntatem ita colligam, ut de illa iurare possim, cum nis uoluntatem ita colligam, ut de illa iurare possim, cum etiam si praesens interrogaretur, multa esse possent, quae, si malus non esset, officiosissime absconderet? illud autem nihil ad rem cognoscendam ualere arbitror, qualis fuerit ille, qui scripsit; honestissime tamen bonus creditur, cuius litteris generi humano posteritatique consultum est. Quamobrem uellem mihi isti dicerent, in quo genere ponant ecclesiae catholicae quem putant errorem. si in primo, graue omnino crimen, sed defensionem longam non requirit; satis est enim negare ita nos intellegere, ut illi, cum inuehuntur, existimant. si in secundo, non minus graue est, sed eadem age ac deinde scripturas ipsas considera. quid enim libris obiciunt ueteris quod dicitur testamenti? numquidnam, quod boni sunt, sed male intelleguntur a nobis? at eos ipsi non accipiunt. an quia nec boni sunt nec bene accipiuntur? at hoc superior defensio satis
Abbreviated transcription (Latin):
ille contra qui legitur scripserit: Horum itniũ
primum pionin probo ultimũ non cuero: Nam
neque possum rephendere hominem. qui nulla sua
culpa male intellectus est: Nec moleste habere
quemquam legi quiuerum non uiderit. cumobesse
legentibus nihiluideam. Unumigitur genufest¬
Unumigitur genus est
probatissimum & quasi purgatissimum : inum xbona¬
scripta sunt. & in bonam ꝑartem accipiuntur lalegentibus:
Id quoque tamen adhuc. induo diuidit᷑ Non enim peni
bene senserit scriptor: bene&iam lectorsentiat: sed aliud
quam ille: & sȩpemelius sepeinferius: utilitertamen : cum
autem & hocsentimus quod ille quem legimus. &idestuitȩ
beneagendȩ accomodatis simum: cumulatissime sese hab& ue¬
ritas: Necaliunde aperitur falsitatis locus. quod genus cũ
derebus obscurissimis. lectio est:rarissimum omninoest : Ne¬
que idmȩ asententia liquidosciri. sed tantum modo credipõ¬
est. Quibusenim argumentis. absentis uelmortui homi¬

Expanded text:
ille contra, qui legitur, scripserit. horum trium ille contra, qui legitur, scripserit. horum trium primum non inprobo, ultimum non curo. nam neque possum reprehendere hominem, qui nulla sua culpa male intellectus est, nec moleste habere quemquam legi, qui uerum non uiderit, cum obesse legentibus nihil uideam. unum igitur genus est probatissimum et quasi purgatissimum, cum scripta sunt et in bonam partem accipiuntur a legentibus. id quoque tamen adhuc in duo diuiditur; non enim penitbene senserit scriptor, bene etiam lector sentiat, sed aliud quam ille et saepe melius, saepe inferius.utiliter tamen. cum autem et hoc sentimus, quod ille quem legimus — et id est uitae bene agendae adcommodatissimum — cumulatissime sese habet ueritas nec aliunde aperitur falsitatis locus. quod genus cum de rebus obscurissimis lectio est, rarissimum omnino est neque id mea sententia liquido sciri, sed tantummodo credi potest. quibus enim argumentis absentis uel mortui homi
Abbreviated transcription (Latin):
genus inuoluer&ur cuꝑiditatib animum alienu & exeo
illum magis magis que diligerem quam antea diligebam. &iã¬
eupiditatibus si fortasse ille in ꝑuerorum a&atibus. liber¬
tatem quandam in ludendo &cibando atque ignauum otiũ
stultus ad amass & Facenim eum esse defunctum. Post¬
quam hoc mihi nuntiatum est. Necinterrogaria mepotu¬
isse quicquam. ut aperir & sententiam suam: ess & nequis quã
tam im ꝑbus. qui mihi suscen ser&. cum hominis laudarem
ꝓpositum & uoluntatem ꝑ illa ipsa uerba quȩ acceperam
Quid quod &iam iustus. rerum existimator non dubitar&
fortasse laudare oꝑinionem acuolunta temmeameam. cum
& innocentia mihi placer&. Et homo de homine in redubia
benepotius existimarẽ cum &iam maledi cer& Q
cumita sunt : audi &iam edrundem scripturarum toti¬
dem conditiones & differaentias: Nam neces seest tot¬
dem occurrant: autenim utiliter scripsit quispiam &
non utiliter abaliquo intellegitur: Aut utrum que
inutiliter fit aut utiliter intellegit lector. Cum

Expanded text:
genus inuolueretur cupiditatibus animum alienum, et ex eo illum magis magisque diligerem, quam antea diligebam, etiamsi fortasse illi in puerorum aetatibus libertatem quandam in ludendo et cibando atque ignauum otium stultus adamasset? fac enim eum esse defunctum, postquam hoc mihi nuntiatum est, nec interrogari a me potuisse quicquam, ut aperiret sententiam suam: essetne quisquam tam inprobus. qui mihi suscenseret, cum hominis laudarem propositum et uoluntatem per illa ipsa uerba, quae acceperam? quid? quod etiam iustus rerum existimator non dubitaret fortasse laudare opinionem ac uoluntatem meam, cum et innocentia mihi placeret et homo de homine in re dubia bene potius existimarem, cum etiam male liceret. cum ita sint, audi etiam earundem scripturarum totidem condiciones et differentias; nam necesse est totidem occurrant. aut enim utiliter scripsit quispiam et non utiliter ab aliquo intellegitur, aut utrumque inutiliter fit, aut utiliter intellegit lector, cum
Abbreviated transcription (Latin):
do humanus est: sed sȩpe&iam homine dignissimus:
Quidenim simihi dealiquo quem diligerem nuntiar&ur.
quod sibicum ess& barbatus pueritiam atque in fantiam
ita placere multis audientibus dixerit. ut &iam iurauerit
sesimiliter uelleuiuere. idqueita mi. probar &ur utim¬
pudenter negarem : Numrep̃hendendus uiderer si
eum existimarem cum hocdicer& significare uoluisse
sibi placere innocentiam. Et abeis quibus hominum

Expanded text:
do humanus est, sed saepe etiam homine dignissimus. do humanus est, sed saepe etiam homine dignissimus. Quid enim, si mihi de aliquo quem diligerem nuntiaretur quod sibi, cum esset barbatus, pueritiam atque infantiam ita placere multis audientibus dixerit, ut etiam juraverit se similiter velle vivere, idque ita mihi probaretur, ut impudenter negarem? num reprehendendus viderer, si eum existimarem, cum hoc diceret, significare voluisse, sibi placere innocentiam, et ab eis quibus hominum
Abbreviated transcription (Latin):
Hic enim errat duobus modis: quod &rem non creden¬
dam credit. nequeid putandus est credidisse illequem
legit:
Alterum genus anim aduertisic potest: Siquis
quia lucretius animam exatomis essescribit: eam que post
mortem in easdem atomos soluiatque interire: iduerum ac
sibi credendum arbitr&ur: Nam & hic nonminus miser
deceptus est opinatussit: Quidenim huic prodest deaue¬
toris sententia certum esse. quondo sibieũ Nonꝑquem
errar&. sed cum quo errar& elegerit. Tertio generi
est illud accomodatum. Si qui sepicurum lecto eius in libris
aliquoloco ubi continentiam laudat. in uirtute illum sum¬
mum bonum posuisse asseuer&. &ideo non esse culpandũ:
Huicenim quidobest errorepicuri. si summum bonum
hominis uoluptatem illecor poris credit: cum istenonse
dederit tamtur pinoxiȩ quesententiȩ Neque obali¬
am causam ei placeat epicurus. nisi quod eum sensisse non
putat quodsentiri non o porteat. Hicerror non mo¬

Expanded text:
hic enim errat duobus modis: quod et rem non credenhic enim errat duobus modis: quod et rem non credendam credit neque id putandus est credidisse ille quem legit. alterum genus animaduerti sic potest: si quis, quia Lucretius animam ex atomis esse scribit eamque post mortem in easdem atomos solui atque interire, id uerum ac sibi credendum arbitretur. nam et hic non minus miser deceptus est, opinatus sit. quid enim huic prodest de auctoris sententia certum esse, quando sibi eum non per quem erraret, sed cum quo erraret, elegerit? tertio generi est illud adcommodatum: si quis Epicurum lecto eius in libris aliquo loco, ubi continentiam laudat, in uirtute illum summum bonum posuisse adseueret et ideo non esse culpandum. huic enim quid obest error Epicuri, si summum bonum hominis uoluptatem ille corpodederit tam turpi noxiaeque sententiae, neque ob aliam causam ei placeat Epicurus, nisi quod eum sensisse non putat, quod sentiri non oporteat? Hic error non mo
Abbreviated transcription (Latin):
Sedut omissa interim altitudine scientiȩ sicagam tecum
quomodo agendum arbitror cum familiarimeo idest.
sicut egopossum ponsicut doctissimos uiros possemiratus
sum. Tragenera sunt erroris. qui bus homines errant
cum aliquid legunt : Desingulis dicam: Primum genis
est in quoid quod falsum est uerũ putatur: cum aliud qui
scripsit. putauerit: Alterum est quamuis non tamlate
patens non tam̃minus noxium: cumid quod falsum est
uerum putatur. Id tam̃ putatur quod eciam ille quiserns¬
sit putauit : Tertium est: cum exalieno scripto intellegitur
aliquidueri. cum hocille quiscripsit non intellexerit: In
quo genere non parum est utilitatis: Immosidiligentius con¬
sideres : totus legendi fructus est integer: Primi genens¬
exem plum est ut siquis quam uerbi gratia dicat & cre¬
datrada mantũ apud inferos audire acdiiudicare causas
mortuorum. Eoquod maronis in carmine idlegerit:

Expanded text:
Sed ut omissa interim altitudine scientiae sic agam tecum, Sed ut omissa interim altitudine scientiae sic agam tecum, quomodo agendum arbitror cum familiari meo, id est sicut ego possum, non sicut doctissimos uiros posse miratus sum: tria genera sunt erroris, quibus homines errant, cum aliquid legunt. de singulis dicam. primum genus est, in quo id quod falsum est uerum putatur, cum aliud qui scripsit putauerit. alterum est, quamuis non tam late patens, non tamen minus noxium, cum id quod falsum est uerum putatur, id tamen putatur, quod etiam ille qui scripsit putauit. tertium est, cum ex alieno scripto intellegitur aliquid ueri, cum hoc ille qui scripsit non intellexerit. in quo genere non parum est utilitatis; immo si diligentius consideres, totus legendi fructus est integer. primi geneexemplum est, ut si quisquam uerbi gratia dicat et credat Rhadamanthum apud inferos audire ac diiudicare causas mortuorum, eo quod Maronis in carmine id legerit.
Abbreviated transcription (Latin):
littera occidit. sp̃s autem uiui ficat: Indeest idipsum uela¬
men in lectione u&eris testam̃ti
Man& quod non
reuelatur quõ in xp̃o euacuatur:. E uacua turnamq¬
in xp̃o non u&us testamentum. seduelamen eius. ut per
xpm̃ intellegatur & quasidenud &ur. quod sin exp̃o
obscurum atque adoꝑtum est: Statim quippe idem
apostolus subicit.
:Cum autem transieris adxpm̃. aufe¬
r&ur uelamen:
Nonenim ait. aufer&urlex auttesta¬
mentum u&us
Nonigtur ꝑ dñĩ gratiam tamquam
in utilia ibitegerentur ablata sunt: sed tegmen potius
studiose acpie non turbide atque in probe scripturarum
illarum sensum requir
Demonstratur que sedulo &or¬
dorerum. et cause factorum at quedictorum. & u&eris des¬
tamenti ad nouum tanta congruentia. utapex nullus¬
qui non conson& relinquatur. Et figurarum tanta secr&a¬
utomnia quȩ inter p̃tando eruuntur miseros esse cogant
fateri qui haec uolunt ante condemnare quam discere:

Expanded text:
littera occidit, spiritus autem uiuificat; inde est: id ipsum uelalittera occidit, spiritus autem uiuificat; inde est: id ipsum uelamen in lectione ueteris testamenti manet, quod non reuelatur, quoniam in Christo euacuatur. euacuatur namquisto non uetus testamentum, sed uelamen eius, ut per m intellegatur et quasi denudetur, quod sine Christo obscurum atque adopertum est. statim quippe idem apostolus subicit: cum autem transieris ad Christum, auferetur uelamen; non enim ait: auferetur lex aut testamentum uetus. non igitur per domini gratiam, tamquam inutilia ibi tegerentur, ablata sunt, sed tegmen potius,studiose ac pie, non turbide atque inprobe scripturarum illarum sensum requirunt, demonstraturque sedulo et ordo rerum et causae factorum atque dictorum et uetamenti ad nouum tanta congruentia, ut apex nullusqui non consonet, relinquatur. et figurarum tanta secromnia, quae interpretando eruuntur, miseros esse cogant fateri, qui haec uolunt ante condemnare quam discere.
Abbreviated transcription (Latin):
minis atque terroribus: aquibus gratia xpi cumliberat
Non legem illam damnat. sed aliquando nos obtempera¬
re suȩcaritati non seruire timori legis inuitat: ipsa est
gratia idest bene fitium: quod non intellegunt sibi
uenisse diuinitus. qui ad huc essecupiunt subuinculis
legis: quos merito paulus obiurgattam quam infideles. quic
a seruitute cuicerto tempore iustissimadĩ dispositione subiec¬
Hinc est enim illud eiusdem apostoli: Lexenim. pedago¬
gus nr̃ erat in xp̃o Illeigitur pedagogum dedithominib
quemtimerent: qui magis trum postea quem diligerent:
Inquibus tamen legis p̃ceptis atquemandatis quibus nunc
xp̃ianos uti fas nonest: quale uelsabbatum est. uelcircumci¬
sio. uel sacrificia. & siquid huiius modiest. Tantamysteria
continentur. Vtomnis pius intellegat nihilesse ꝑnitio¬
sius quam quicqui dibiest accipi adlitteram. Idest ad¬
Idest ad
uerbum Nihilsa lubrius quam spũ reelari: indeest

Expanded text:
minis atque terroribus: a quibus gratia Christi cum liberat, minis atque terroribus: a quibus gratia Christi cum liberat, non legem illam damnat, sed aliquando nos obtemperare suae caritati, non seruire timore legis inuitat. ipsa est gratia, id est beneficium, quod non intellegunt sibi uenisse diuinitus, qui adhuc esse cupiunt sub uinculis legis. quos merito Paulus obiurgat tamquam infideles, quia a seruitute, cui certo tempore iustissima dei dispositione subiechinc est illud eiusdem apostoli: lex enim paedagogus noster erat in Christo. ille igitur paedagogum dedit hominibus. quem timerent, qui magistrum postea, quem diligerent. in quibus tamen legis praeceptis atque mandatis, quibus nunc christianos uti fas non est, quale uel sabbatum est uel circumcisio uel sacrificia et si quid huiusmodi est, tanta mysteria continentur, ut omnis pius intellegat nihil esse perniciosius quam quicquid ibi est accipi ad litteram, id est ad uerbum; nihil autem salubrius quam spiritu reuelari. inde est:
Abbreviated transcription (Latin):
Sedisquidem quidean cilla. secundur
carnem natus est: qui autem delibera. ꝑ ꝓmissionem: ques
ꝑallegoriam dicta : Nam haec sunt duotestam̃ta: unũ
quidem demontesina: inseruitutem generans. quodest
agar : Sinaenĩ mons ẽ in arabia. quȩ confinis est ei quȩ ni
est hierusalem: & seruitcum filiissuis. Quȩ autem sursum
esthierusalem. liberaest. qu& est mat̾omnium nrm̃ : hic
igitur illi homines minime mali dum frustracre legemco¬
pantur Easscripturas approbare nos cogunt: Attendiu
enim quod dictum est in serui tute esseeos qui sublege sunt
&idultimum p̃c&eris uentilant. euacuati estis axpõ qui
in legeiustificaminii Eracia excidistis: Noshae comnia
ueraesse concedimus: Necillam legem necessariam
essedicimus. nisi eis quibus est adhuc utilis seruitus: Ider¬
eque utiliter esselatam. Quod homines qui reuocari apa¬
catis ratione non poterant: talilege cohercendi erant.
poenarum scilic& istarum quȩ uideri abstultis possunt.

Expanded text:
sed is quidem, qui de ancilla, secundum carnem natus est; qui autem de libera, per promissionem: quae sunt per allegoriam dicta. nam haec sunt duo testamenta: unum quidem de monte Sina in seruitutem generans, quod est Agar. Sina enim mons est in Arabia. quae confinis est ei, quae nunc est Hierusalem, et seruit cum filiis suis. quae autem sursum est Hierusalem, libera est, quae est mater omnium nostrum. Hic igitur illi homines minime mali, dum frustrare legem conantur, eas scripturas adprobare nos cogunt. adtendunt enim, quod dictum est in seruitute esse eos, qui sub lege sunt, et id ultimum prae ceteris uentilant: euacuati estis a Christo, qui in lege iustificamini; a gratia excidistis. nos haec omnia uera esse concedimus nec illam legem necessariam esse dicimus nisi eis, quibus est adhuc utilis seruitus, ideoque utiliter esse latam, quod homines, qui reuocari a peccatis ratione non poterant, tali lege cohercendi erant, poenarum scilicet istarum, quae uideri ah stultis possunt,
Abbreviated transcription (Latin):
uoluntatem dĩ qui &iam in iustos iusteordinarenoũ
Vt supsi ꝑiniquitatem uoluntatis suue maleusi fu¬
erint bonis illius. ille periustitium potestatis suuebe¬
ncutat᷑ malis ipsorum Recteordinans inpoenis qui
seperuerse ordinauerint in peccatis : Nam nec ipseig¬
nis a&ernus quicruciaturus estimpios malanatura ẽ
habens modum ec speciem & ordinem suum pulla
iniquitate de prauatum sed cruciatus est damnat is malus
quorum peccatis est debitus: Nequeenim & luxista quia
lippos cruciat malanaturaẽ A&ernus autemignis. Non

Expanded text:
uoluntatem dei. qui etiam iniustos iuste ordinare nouit, uoluntatem dei. qui etiam iniustos iuste ordinare nouit, ut si ipsi per iniquitatem uoluntatis suae male usi fuerint bonis illius, ille per iustitiam potestatis suae bene utatur malis ipsorum recte ordinans in poenis, qui se peruerse ordinauerint in peccatis. Nam nec ipse ignis aeternus, qui cruciaturus est impios, mala natura est habens modum et speciem et ordinem suum nulla iniquitate deprauatum: sed cruciatus est damnatis malum, quorum peccatis est debitus. neque enim et lux ista, quia lippos cruciat. mala natura est. Aeternus autem ignis non
Abbreviated transcription (Latin):
quando quidem Necipsȩ spinȩ ac tribuli quos peccatore
in labore conterendo secundum dĩ iuditiariam uoluntatẽ
terrarepperit. fecte uituperent᷑: Habent enim & tales
haerbȩ modũ & speciem et ordinem suum: quaequis¬
quis sobrige considerauerit. laudanda reperi &: sed ei
naturae istamala sunt : quam peccati merito siccoher¬
ceri oportebat non estergo ut dixipeccatum malena¬
turȩ app&itio: sed melioris desertio: &ideo factum ip¬
sum malũẽ Non illanatura quam aleutit᷑ peccans.
malũ est enĩ maleutibono : Vnde a postolus damna¬
tos quosdam diuino iuditio rephendit: qui colu¬
er & seruier̃ creaturȩ potius quam creatori: Neque
enim creaturam rep̃hendit: quod qui fecerit creatori
facit in iuriam. Sed eos quim ale usi sunt. bono meliore
deserto : ꝓindesicus todiant omnes naturae modũ
& speciem & ordinem ꝓprium : Nullum erit malũ.
siaut̃ hisbonis quisq maleuti uoluerit: nesicuincit

Expanded text:
quandoquidem nec ipsae spinae ac tribuli, quos peccatori quandoquidem nec ipsae spinae ac tribuli, quos peccatori in labore conterendos secundum dei iudiciariam uoluntatem terra peperit, recte uituperentur r habent enim et tales herbae modum et speciem et ordinem suum, quae quisquis sobrie considerauerit, laudanda reperiet; sed ei naturae ista mala sunt, quam peccati merito sic coherceri oportebat. non est ergo. ut dixi, peccatum malae naturae adpetitio, sed melioris desertio et ideo factum ipsum malum est, non illa natura. qua male utitur peccans. malum est enim male uti bono. unde apostolus damnatos quosdam diuino iudicio reprehendit, qui coluerunt et seruierunt creaturae potius quam creatori. neque enim creaturam reprehendit — quod qui fecerit, creatori facit iniuriam — sed eos, qui male usi sunt bono meliore deserto. Proinde si custodiant omnes naturae modum et speciem et ordinem proprium, nullum erit malum; si autem his bonis quisque male uti uoluerit, nec sic uincit
Abbreviated transcription (Latin):
u&itam tetigit. Sedid quod melius erat deserendo fac¬
tummalum ipse cõmisit : Melior quippecreatorquã
ulla creaturaa quam condidit. Cuiusimperiũ nonerat
deserendũ ut tanger&ur ꝓhibitum quam uis bonũ quõ
deserto meliorebonum creaturae app&ebatur quod contra
creatoris imperium tangebat᷑ nonitaq ds arborem malam
in parad so plantauerat. sed ipseerat melior qui eamtangi
ꝓhibebat: Adhocenĩ & ꝓhibuerat ut ostender& animȩ
rationalis naturam Non in suapotestate seddõ subdi¬
tam eẽ debere. & ordinem sue salutis ꝑobedientiam cus¬
todire: perinoboedientiam corrumpere: Hinc&ar
borem quam tangiu&uit. sicappellant. dinoscentiȩbo¬
ni & mali : quiacum eam contrau&itũ tetigiss&. ex¬
perir&ur poenam peccati: & eo mododinoscer& quio
intere& in toboedientiue bonum & inoboedientiue
malum: Nam quisita desipiat utdĩcreaturam max¬
me inparadi so plantatam uituperandam put&

Expanded text:
uetitam tetigit, sed id, quod melius erat, deserendo facuetitam tetigit, sed id, quod melius erat, deserendo factum malum ipse commisit. melior quippe creator quam ulla creatura, quam condidit: cuius imperium non erat deserendum, ut tangeretur prohibitum quamuis bonum, quoniam deserto meliore bonum creaturae appetebatur, quod contra creatoris imperium tangebatur. non itaque deus arborem malam in paradiso plantauerat, sed ipse erat melior, qui eam tangi prohibebat. Ad hoc enim et prohibuerat, ut ostenderet animae rationalis naturam non in sua potestate, sed deo subditam esse debere et ordinem suae salutis per oboedientiam custodire, per inoboedientiam corrumpere. hinc et arborem, quam tangi uetuit, sic appellauit "dinoscentiae boni et mali," quia cum eam contra uetitum tetigisset, experiretur poenam peccati et eo modo dinosceret, quid interesset inter oboedientiae bonum et inoboedientiae malum. Nam quis ita desipiat, ut dei creaturam maxime in paradiso plantatam uituperandam putet,