comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
credunt poetis: siquando illoꝵ fugas et uulnera: et moͣ¬
tes: et bella: et adulteria describunt : Quibus ex rebꝰ
intelligi datur: non potuisse ullo pacto fieri deos: quia
ne homines quidem probi fuerunt: eaq in uita sua ges¬
serunt: quae mortem pariunt sempiternam.
niam de cõmunibus dixi. Romuli nutrix Lu-¬
pa honoribꝰ est affecta diuinis. Et ferrem si animal ip¬
sum fuisset: cuius figuram gerit. Cuius autor ẽ Liuiꝰ
Larentiae ẽẽ simulacrum et quidem non corporis: sed mẽ
tis ac moꝵ: Fuit enim faustuli Uxor: et propter uulga¬
ti nominis uilitatem Lupa inter pastores nuncupata est:
Unde etiam Lupanar dicitur. exemplum scilicet atheniẽ¬
sium in ea figurandi Romani secuti sũt. apud quos me¬
retrix quaedam nomine Leena eum tyrannum occidis¬
set: quia nefas erat simulacrum cõstitui meretricis ĩ
templo: animalis effigiem posuerũt: cuius nomen gere¬

Expanded text:
credunt poetis, si quando illorum fugas, et vulnera, et morcredunt poetis, si quando illorum fugas, et vulnera, et mortes, et bella, et adulteria describunt? Quibus de rebus intelligi datur, non potuisse ullo pacto fieri deos: quia ne homines quidem probi fuerunt, eaque in vita sua gesserunt, quae mortem pariunt sempiternam. oniam de communibus dixi. Romuli nutrix lupa honoribus est affecta divinis. Et ferrem si animal ipsum fuisset, cujus figuram gerit. Auctor est Livius, Larentinae esse simulacrum, et quidem non cortis ac morum. fuit enim Faustuli uxor et propter uulgati corporis uilitatem lupa inter pastores id est meretrix nuncupata est; unde etiam lupanar dicitur. exemplum scilicet Atheniensium in ea figuranda Romani secuti sunt, apud quos meretrix quaedam nomine Leaena cum tyrannum occidisset, quia nefas erat simulacrum constitui meretricis in templo, animalis effigiem posuerunt cuius nomen gere
Abbreviated transcription (Latin):
huic summo qui fecit omnia et illis qui partim
profuerunt: suam uenerationem esse tribuendam. Pri-¬
mum nec factum ẽ unquam: ut qui hos colit: etiam de¬
um coluerit. neq fieri potest quoniam si honos idem tri¬
buitur aliis ipse ideo non colitur: cuius religio ẽ illũ
esse unum ac solum deum credere. Clamat summus
poeta eos omnes qui inuentas uitam excoluere ꝑartes
apud inferos esse. ipsumq illum medicinae repertorẽ
talis et artis ad stygias undas fulmine esse detrusũ.
Ut intelligamus quantum ualeat pater omnipotẽs: qui
et deos fulminibus extinguat. sed homines ingeniosi
hanc secum habebant fortasse rationem: quia deus ful¬
minari non potest. apparet non eẽ factum: immo ue¬
ro quia factum ẽ: apparet hominem fuisse non deum.
Mendacium enim poetarum non in facto ẽ: sed in nomi¬
ne. Metuebant enim malum si contra publicam ꝑsua-¬
sionem faterentur: quod erat uerum. Quod si hoc cõ-¬
stat inter ipsos ex hominibus deos factos: cur ergo nõ

Expanded text:
huic summo qui fecit omnia et illis qui partim profuerunt suam uenerationem esse tribuendam. primum nec factum est umquam ut qui hos coluit, etiam deum coluerit, neque fieri potest, quoniam si honos idem tribuitur aliis, ipse omnino non colitur, cuius religio est illum esse unum ac solum deum credere. clamat summus poeta eos omnes qui inuentas uitam excoluere per artes aput inferos esse ipsumque illum repertortalis et artis ad Stygias undas fulmine esse detrusum: ut intelligamus, quantum valeat pater omnipotens, qui et deos fulminibus extinguat. Sed homines ingeniosi hanc secum habebant fortasse rationem: quia Deus fulminari non potest, apparet non esse factum; immo vero, quia factum est, apparet hominem fuisse, non deum. Mendacium enim poetarum non in facto est, sed in nomine. Metuebant enim malum, si contra publicam persuasionem faterentur, quod erat verum. Quod si hoc constat inter ipsos, ex hominibus deos factos, cur ergo non
Abbreviated transcription (Latin):
ut immortale illud arcanum eius in aperto esset: posuit in
Uia sua: quae homines pro malis et turpibus aspernarentur.
Ut auersi a sapientia et ueritate: quam sine duce illo requi-¬
rebant: in idipsum inciderent: quod uitare ac fugere cupie¬
bant. Itaq illam perditionis ac mortis uiam multiplicem
ostendit. uel ꝙ multa sint genera uitae: uel ꝙ dii multi
qui coluntur. Nuius dux praeuaricator ac subdolus: ut ui¬
deatur esse discrimen aliquod falsi et ueri: mali ac boni.
A lia ducit luxuriosos: alia eos qui frugi appellantur: alia
imperitos: alia indoctos: alia inertes: alia strenuos: alia¬
stultos: alia philosophos. Et eos quidem non uno tramite. ll¬
los enim qui aut uoluptates: aut diuitias non refugiunt: ab
hac publica et celebri uia modice segregat. Eos autem qui
aut uirtutem sequi uolunt: aut contemptum rerum con-¬
fitentur per confragosa quaedam praecipitia trahit. Sed ta¬

Expanded text:
ut immortale illud arcanum ejus in operto esset, posuit in ut immortale illud arcanum ejus in operto esset, posuit in via sua, quae homines pro malis et turpibus aspernarentur, ut aversi a sapientia et veritate, quam sine ullo duce requirebant, in id ipsum inciderent, quod vitare ac fugere cupiebant. Itaque illam perditionis ac mortis viam multiplicem ostendit, vel quod multa sunt genera vitae, vel quod dii multi qui coluntur. Hujus dux praevaricator ac subdolus, ut videatur esse discrimen aliquod falsi et veri, mali ac boni, alia ducit luxuriosos, alia eos qui frugi appellantur; alia imperitos, alia stultos alia philosophos, et eos quidem non uno tramite. illos enim qui aut uoluptates aut diuitias non refugiunt, ab hac publica et celebri uia modice segregat, eos autem qui aut uirtutem sequi uolunt aut contemptum rerum profitentur, per confragosa quaedam praecipitia trahit. sed ta
Abbreviated transcription (Latin):
et sapientiae est simplex et angusta et ardua: et deum ht̃ ducẽ.
AM. illi omnes qui per aliorum confessam stulticiam
sapientes existimantur: specie uirtutis inducti: um¬
bras et imagines appraehendunt. nihil uerum. Quod ea sit ra¬
tione: quoniam uia illa ut mendax quae fert ad occasum: mul-¬
tos tramites habet: propter studiorum et disciplinarum uarie
tates quae sunt in uita hominum dissimiles atq diuerse. Nã
sicut illa uia sapientiae habet aliquid simile stulticiae. qͦd
libro praecedente monstrauimus. ita haec eum sit tota stulti¬
ciae : habet aliquid simile sapientiae: quod arripiant ii
qui stulticiam publicam intelligunt. et ut habet uitia ma¬
nifesta: sic habet aliquid quod simile esse iudeatur uirtuti
ut habet apertum scelus. sic imaginem quandam speciemq
iusticiae. Quomodo enim praecursor eius viae cuius uis et
potestas omnis in fallendo est: Uniuersos in fraudem posset
inducere. nisi uerisimilia hominibus ostentaret. Deus enĩ

Expanded text:
tis; quod ea simplex sit, angusta et ardua, atque Deum habeat ducem. Nam illi omnes, qui per aliorum confessam stultitiam sapientes existimantur, specie virtutis inducti umbras et imagines apprehendunt, nihil verum. Quod ea fit ratione, quoniam via illa mendax, quae fert ad occasum, multos tramites habet, protatem, quae sunt in uita hominum dissimiles atque diuersae. nam sicut uia illa sapientiae habet aliquid simile stultitiae, quod libro praecedente monstrauimus, ita haec cum sit tota stultitiae, habet aliquid simile sapientiae, quod adripiant ii qui stultitiam publicam intellegunt: et ut habet uitia manifesta, sic habet aliquid quod simile uideatur esse uirtuti, ut habet apertum scelus, sic imaginem quandam speciemque iustitiae. quomodo enim praecursor eius uiae cuius uis et poteinducere, nisi verisimilia hominibus ostentaret? Deus enim,
Abbreviated transcription (Latin):
rantia: et fides moraretur. Deniq ad regendos homines non
opus esset tam multis et tam uariis legibus: cum ad perfectam
innocentiam dei lex una sufficeret: neq carceribus: neq gla¬
diis praesidum: neq terrore penarum: cum praeceptorum caelesti¬
um salubritas humanis pectoribus infusa: ultro ad iusticiae opera
homines erudiret. Nunc autem mali homines sunt ignoratione
recti ac boni. quod quidem Cicero uidit: Disputans enim dele¬
gibus. Sicut una inquit eademq natura mundus omnibus par¬
tibus interse congruentibus coheret: ac nititur. sic omnes ho¬
mines inter se natura confusi prauitate dissentiunt. nec se in¬
telligunt esse consanguineos et subiectos omnes sub unam eãdẽ¬
q tutelam: quod si teneretur: deorum profecto uita homines
uiuerent. Uniuersa igitur mala quibus humanum genus se ip̃m¬

Expanded text:
rantia et fides moraretur! demque ad regendos homines non rantia et fides moraretur! demque ad regendos homines non opus esset tam multis et tam uariis legibus, cum ad perfectam innocentiam dei lex una sufficeret, neque carceribus neque gladiis praesidum neque terrore poenarum, cum praeceptorum caelestium salubritas humanis pectoribus infusa ultro ad iustitiae opera homines erudiret. nunc autem mali sunt ignoratione recti ac boni. quod quidem Cicero uidit. disputans enim de legibus sicut una inquit eademque natura mundus omnibus partibus inter se congruentibus cohaeret ac nititur, sic omnes homines inter se natura confusi prauitate dissentiunt neque se intellegunt esse consanguineos et subiectos omnes sub unam eandemque tutelam: quod si teneretur, deorum profecto uitam homines uiuerent. uniuersa igitur mala, quibus humanum genus se ip
Abbreviated transcription (Latin):
qui clamdestina scelera: et ipsas etiam cogitationes peruidet.
non essent fraudes neq rapinae: si deo praecipiente didicissent.
et suo et paruo esse contenti: ut fragilibus et caducis solida
et aeterna praeferrent. Non essent adulteria: et mulierum pro-¬
stitutiones: et stupra: si esset notum omnibus damnari a deo.
ucquid appetitur ultra generandi cupiditatem. Nec femi¬
nam necessitas cogeret pudorem suum: profanare ut uictum
sibi obscenissimum quaerat: cum et mares libidinem contem¬
nerent: et habentium pia et religiosa collatio: non habentibus
subueniret. Non essent igitur: ut dixi: haec omnia in terris
mala: si abhominibus in legem dei conuraretur: si ab uniuer¬
sis fierent: quae unus noster populus operatur: ꝗͣ beatus esset:
ꝗͣq aureus humanarum rerum status: si per totum orbem mã-¬
suetudo: et pietas: et pax: et innocentia: et aequitas: et tempe¬

Expanded text:
qui clandestina scelera et ipsas etiam cogitationes peruidet, qui clandestina scelera et ipsas etiam cogitationes peruidet, non essent fraudes et rapinae, si deo praecipiente didicissent et suo et paruo esse contenti, ut fragilibus et caducis solida et aeterna praeferrent, non essent adulteria et stupra et mulierum prostitutiones, si esset omnibus notum damnari a deo quidquid adpetitur ultra generandi cupiditatem, nec feminam necessitas cogeret pudorem suum profanare, ut uictum sibi obscenissimum quaerat, cum et mares libidinem continerent et habentium pia et religiosa conlatio non habentibus subueniret: non essent igitur, ut dixi, haec omnia in terris mala, si ab omnibus in legem dei coniuraretur, si ab uniuersis fierent quae unus noster populus operatur. quam beatus esset quamque aureus humanarum rerum status, si per totum orbem mansuetudo et pietas et pax et innocentia et aequitas et tempe
Abbreviated transcription (Latin):
tum fuisse per terram: eus scilicet: qui execratur maliciam: exi¬
gitq bonitatem: cuius templum est: non lapides aut lutum: sed
homo ipse qui figuram dei gestat. Quod templum non auro
et gemmarum donis corruptibilibus: sed aeternis uirtutum
muneribus ornatur. Discite igitur siquid uobis reliquae mentis
est: homines ideo malos et iniustos esse: quia dii coluntur: et
ideo mala omnia rebus humanis quotidie in grauescere. quia de¬
us huius mundi effector et gubernator derelictus ẽ. quia su-¬
sceptae sunt contra ꝗͣ fas est impiae religiones. Postremo quia
ne coli quidem uel a paucis deum sinitis. Quod si solus deus
coleretur. non essent dissensiones et bella: cum seirent hoĩes¬
se unius dei filios esse. ideoq diuinae necessitudinis sacro et
in uiolabili uinculo copulatis nullae fierent insidiae: cum scirẽt
cuiusmodi penas deus animarum interfectoribus praepararet:

Expanded text:
tum fuisse per terram, eius scilicet qui execratur malitiam exitum fuisse per terram, eius scilicet qui execratur malitiam exigitque bonitatem, cuius templum est non lapides aut lutum, sed homo ipse, qui figuram dei gestat: quod templum non auri et gemmarum donis corruptibilibus, sed aeternis uirtutum muneribus ornatur. discite igitur, si quid uobis reliquae mentis est, homines ideo malos et iniustos esse, quia dii coluntur, et ideo mala omnia rebus humanis cottidie ingrauescere, quia deus mundi huius effector et gubernator derelictus est, quia susceptae sunt contra quam fas est inpiae religiones, postremo quia ne coli quidem uel a paucis deum sinitis. quodsi solus deus coleretur, non essent dissensiones et bella, cum scirent homines unius se dei filios esse ideoque diuinae necessitudinis sacro et inuiolabili uinculo copulatos, nullae fierent insidiae, cum scirent cuiusmodi poenas deus animarum interfectoribus praepararet,
Abbreviated transcription (Latin):
esse neminem: ante oculos habent iusticiam: sed eam
nolunt cernere. Quid est enim qđ illam uel in carminibus: uel
in omni sermone describant. conquerentes eius absentiam: cum
sit facillimum bonos esse si uelint. quid uobis inanem iusticiã
depingitis: et optatis cadere de caelo tanquam in aliquo simu¬
la cro figuratam: Ecce in conspectu uestro est: suscipite si pote¬
stis: eamq in domicilio uestri pectoris constitute. Nec difficile:
nec alienum a temporibus existimetis. Estote aqui ac boni.
et sequetur uos sua sponte iusticia: quam quaeritis. Deponite
omnem malam cogitationem de cordibus uestris: et statim uo-¬
bis illud tempus aureum reuertetur: quod aliter consequi non
potestis: ꝗͣ si uerum deum colere caperitis. Uos autem manente
cultu deorum: iusticiam desyderatis in terra: quod fieri nullo
pacto potest: sed ne tum quidem potuit: cum putatis. quia nõ¬
dum natis diis istis quos impie colitis. necesse est unius dei cul¬

Expanded text:
esse neminem, ante oculos habent iustitiam, sed eam nolunt cernere. quid est enim cur illam uel in carminibus uel in omni sermone describant conquerentes eius absentiam, cum sit facillimum bonos esse, si uelint? quid nobis inanem iustitiam depingitis et optatis cadere de caelo tamquam in aliquo simulacro figuratam? ecce in conspectu uestro est: suscipite si potestis eamque in domicilio uestri pectoris conlocate, nec difficile aut alienum a temporibus existimetis. estote aequi ac boni, et sequetur uos sua sponte iustitia quam quaeritis. deponite omnem malam cogitationem de cordibus uestris, et statim uobis tempus illut aureum reuertetur: quod aliter consequi non potestis, quam si deum uerum colere coeperitis. uos autem manente cultu deorum iustitiam desideratis m terra, quod fieri nullo pacto potest. sed ne tum quidem potuit, cum putatis, quia nondum natis diis istis quos inpie colitis necesse est unius dei cul
Abbreviated transcription (Latin):
potest. Uerum ille oculos quidem habuit incolumes: cor
tamen caecum. qui uiuere se et habere mentem: qua idip¬
sum quod cogitauerat non uidebat. Sed plerisq hoc phi¬
Losophis accidit: ut putarent omnino non esse quicꝗd
oculis non apparet. cum mentis acies multo clarior eẽ
debeat ꝗͣ corporis: ad ea perspicienda quoꝵ UiIS ac ratio
sentitur: potius ꝗͣ uidetur.

Expanded text:
potest. Verum ille oculos quidem habuit incolumes, cor potest. Verum ille oculos quidem habuit incolumes, cor tamen caecum, quo vivere se, et habere mentem qua id ipsum cogitauerat, non uidebat. sed plerisque hoc philosophis accidit, ut putarent omnino non esse quicquid oculis non apparet, cum mentis acies multo clarior debeat esse quam corporis ad ea perspicienda quorum uis ac ratio sentitur potius quam uidetur.
Abbreviated transcription (Latin):
Quid carmina sibyllina: Nonne ita esse declarant: cum forte
aliquando denuntiant: ut a deo de UIUIS ac mortuis iudi¬
cetur : quorum exempla post inferemus. Falsa est igitur De¬
mocriti et Epicuri sententia. et Dicearchi de animi dissolutio
ne: qui profecto non auderent de interitu animarum Mago
aliquo presente disserere: qui sciret certis carminibus ciere ab
inferis animas: et adesse et praebere se humanis oculis uiden¬
das: et loqui et futura praedicere. Etsi auderent re ipsa et
documentis praesentibus uincerentur. Sed quia non peruide¬
bant animae rationem: quae tam subtilis est: ut oculos huma¬
nae mentis effugiat: interite dixerunt. ouid Aristoxenus
qui negauit omnino ullam esse animam: etiam cum uiuit¬
in corpore: Sed sicut in fidibus ex intentione neruoꝵ effi¬
ci concordem sonum atq cantum: quem musici harmoniam
uocant. ita in corporibus ex compage uiscerum ac uigore
membrorum uim sentiendi existere: quo nihil dici delyriꝰ

Expanded text:
Quid carmina Sibyllina? Nonne hoc ita esse declarant, cum fore aliquando denuntiant, ut a Deo de vivis ac mortuis judicetur? quorum exempla paulo post inferemus. Falsa est ergo Democriti, et Epicuri, et Dicaearchi de animae dissolutione sententia: qui profecto non auderent de interitu animarum mago aliquo praesente disserere, qui sciret certis carminibus ciere ab inferis animas, et adesse, et praebere se humanis oculis videndas, et loqui, et futura praedicere; et si auderent, re ipsa et documentis praesentibus vincerentur. Sed quia non pervidebant animae rationem, quae tam subtilis est, ut oculos humanae mentis effugiat, interire dixerunt. Quid Aristoxenus, qui negavit omnino ullam esse animam, etiam cum vivitin corpore? sed sicut in fidibus ex intentione nervorum effici concordem sonum, atque cantum, quem musici harmoniam vocant: ita in corporibus ex compage viscerum ac vigore membrorum vim sentiendi existere; quo nihil dici delirius
Abbreviated transcription (Latin):
miretur. Sed hunc fortasse aliquis in numero philosophoꝵ
computet. quanuis in deos relatus mercurii nomine ab aegy¬
ptiis honoretur: nec plus ei autoritatis tribuat: ꝗͣ Plato¬
ni: aut. Rythagorae. Maius igitur testimonium requira¬
mus. Polytes quidam consuluit Apollinem Milesium:
Utrumne maneat anima post mortem: an resoluatur. et re¬

Expanded text:
. Sed hunc fortasse aliquis in numero philosophorum computet, quamvis in deos relatus Mercurii nomine ab Aegyptiis honoretur, nec plus ei auctoritatis tribuat, quam Platoni, aut Pythagorae. Majus igitur testimonium requiramus. Polites quidam consuluit Appollinem Milesium, utrumne maneat anima post mortem, an dissolvatur; et re
Abbreviated transcription (Latin):
ECLARA UI.ut opinor: animam non esse solubi¬
lem: superest citare testes: quoꝵ autoritate argu¬
menta firmentur. Neq nunc prophetas in testimonium uo¬
cabo. quorum ratio et diuinatio in hoc solo posita est: ut
ad cultum dei et ad immortalitatem ab eo accipiendam
creari hominem doceant: sed eos potius quibus istos qui
respuunt ueritatem: credere sit necesse. Nermes naturã
hominis describens ut doceret: quẽ admodum esset a deo

Expanded text:
eclaraui, ut opinor, animam non esse solubilem: superest citare testes, quorum auctoritate argumenta firmentur. neque nunc prophetas in testimonium uocabo, quorum ratio et diuinatio in hoc solo posita est, ut ad cultum dei et ad inmortalitatem ab eo accipiendam creari hominem doceant, sed eos potius quibus istos qui respuunt ueritatem credere sit necesse. Hermes naturam hominis describens, ut doceret quemadmodum esset a deo
Abbreviated transcription (Latin):
ne citius ꝗͣ putamus Tyrannus ille abominandus ueniat:
qui tantum facinus moliatur: ac lumen illud effodiat. cu¬
ius interitu mundus ipse Lapsurus est. Nunc ad caetera
ex equenda redeamus: quae deinceps secutura sunt.

Expanded text:
ne citius quam putamus tyrannus ille abominabilis une citius quam putamus tyrannus ille abominabilis uqui tantum facinus moliatur, ac lumen illud effodiat, cujus interitu mundus ipse lapsurus est. Nunc ad caetera exequenda redeamus, quae deinceps secutura sunt.
Abbreviated transcription (Latin):
noscere. Eraedixerunt enim signa: quibus consumatio tẽ¬
porum et expectanda sit nobis in singulos dies et timen¬
da. Quando tamen compleatur haec summa: docent ii qui
de temporibus scripserunt. colligentes ea ex litteris san¬
ctis: et ex uariis historiis: quantus sit numerus annoꝵ
ab exordio mundi: qui licet uarient et aliquantulum nume¬
ri eorum summa dissentiat. omnis tamen expectatio non
amplius ꝗͣ ducentorum uidetur annoꝵ: etiam res ipsa de¬
clarat Lapsum ruinamq reꝵ breui fore. nisi ꝙ incolumi
Urbe Roma: nihil istius uidetur esse metuendum. At ue¬
ro cum caput illud orbis etciderit et Tnppei esse caepe¬
rit: quod sibyllae fore aiuint: quis dubitet uenisse iam fi¬
nem rebus humanis: orbiq terraꝵ: Illa est ciuitas quae
adhuc sustentant omnia. prȩcandusq nobis et adorandꝰ
est deus caeli: si tamen statuta eius et placita differri possũt:

Expanded text:
noscere; praedixerunt enim signa, quibus consummatio temnoscere; praedixerunt enim signa, quibus consummatio temporum, et expectanda sit nobis in singulos dies, et timenda. Quando tamen compleatur haec summa, docent ii qui de temporibus scripserunt, colligentes ea ex litteris sanctis et ex variis historiis, quantus sit numerus annorum ab exordio mundi: qui licet varient, et aliquantum numeri eorum summa dissentiat, omnis tamen expeamplius quam ducentorum uidetur annorum. etiam res ipsa declarat lapsum ruinamque rerum breui fore, nisi quod incolumi urbe Roma nihil istius uidetur esse metuendum. at uero cum caput illut orbis occiderit et ῥύμη esse coeperit, quod Sibyllae fore aiunt, quis dubitet uenisse iam finem rebus humanis orbique terrarum? illa est ciuitas quae adhuc sustentat omnia, precandusque nobis et adorandus est deus caeli, si tamen statuta eius et placita differri possunt,
Abbreviated transcription (Latin):
IA EC. sunt quae a prophetis futura dicuntur: qͦ¬
rum testimonia et uerba ponere opus non esse du¬
xi. quoniam esset infinitum. nec tantam rerum multitu¬
dinem mensura libri caperet. tam multis uno spiritu simi-¬
lia dicentibus. simulq ne fastidium legentibus fieret: si
ex omnibus collecta et translata congererem. Praetrrea
ut ea ipsa quae dicerem: non nostris sed alienis literis
potissimum confirmarem: doceremq non modo apud
nos: uerunetiam apud eos ipsos qui nos insectantur ue¬
ritatem consignatam teneri: quam recusant agnoscere
Qui autem haec diligentius uoluerit scire: ex ipso fonte¬
hauriat. et plura ꝗͣ nos in his libris complexi sumus admi¬
rabilia reperiet. Fortasse nunc quispiam requirat quan¬
do ista quae diximus: sint futura. Iam superius ostendi
completis annoꝵ sexmilibus mutationem istam fieri opoͣ¬
tere. Et iam propinquare illum summum conclusionis
extremae diem: de signis quae dicta sunt a prophetis licet

Expanded text:
aec sunt, quae a prophetis futura dicuntur: quorum testimonia et verba ponere opus non esse duxi; quoniam esset infinitum, nec tantam rerum multitudinem mensura libri caperet, tam multis uno spiritu similia dicentibus, simulque ne fastidium legentibus fieret, si ex omnibus collecta et translata congererem; praeterea ut ea ipsa quae dicerem, non nostris, sed alienis potissimum litteris confirmarem, doceremque non modo apud nos, verum etiam apud eos ipsos qui nos insectantur, veritatem consignatam teneri quam recusant agnoscere. Si quis autem diligentius, haec voluerit scire, ex ipso fontehauriat, et plura, quam nos in his libris complexi sumus, admirabilia reperiet. Fortasse quispiam nunc requirat, quando, ista quae diximus, sint futura. Jam superius ostendi, completis annorum sex millibus mutationem istam fieri oportere, et jam propinquare summum illum conclusionis extremae diem. De signis quae praedicta sunt a prophetis, licet
Abbreviated transcription (Latin):
iubet uti maledictis et lȩdentibus non irascamur. manus autẽ
nostras supra minores semper habeamus. hoc est ut peccantes eoᷤ
assiduis uerberibus corrigamus: ne amore inutili et indulgẽ¬
tia nimia educentur ad malum: et ad uitia nutriantur. Sed re¬
rum imperiti et rationis ignari: eos affectus qui sunt homini
ad usus bonos dati exterminauerunt: et latius ꝗͣ ratio postu¬
lat: euagantur. Inde iniuste atq impie uiuitur: utuntur ira
contra pares. hinc dissidia. hinc expulsiones. hinc bella contra
iusticiam nata sunt. Utuntur cupiditate ad cogendas opes. hinc
fraudes. hinc latrocinia. hinc omnia scelerum genera orta sũt
Utuntur libidine ad capiendas tantum uoluptates. Hinc stupra
hinc adulteria. hinc corruptelae omnes extiterunt. Quicunq
igitur illos asfectus intra fines suos redegerit: quod ignorãtes
deum facere non possunt: hic patiens: hic fortis: hic iustus est.

Expanded text:
iubet uti maledicis et laedentibus non irascamur, manus autem iubet uti maledicis et laedentibus non irascamur, manus autem nostras supra minores semper habeamus, hoc est ut peccantes eos adsiduis uerberibus corrigamus, ne amore inutili et indulgentia nimia educentur ad malum et ad uitia nutriantur. sed rerum imperiti et rationis ignari eos adfectus qui sunt homini ad usus bonos dati exterminauerunt et latius quam ratio postulat euagantur. inde iniuste atque impie uiuitur. utuntur ira. contra pares: hinc discidia, hinc expulsiones, hinc bella contra iustitiam nata sunt. utuntur cupiditate ad congerendas opes: hinc fraudes, hinc latrocinia, hinc omnia scelerum genera exorta sunt. utuntur libidine ad capiendas tantum uoluptates: hinc stupra, hinc adulteria, hinc corruptelae omnes extiterunt. quicumque igitur illos -adfectus intra fines suos redegerit, quod ignorantes deum facere non possunt, hic patiens, hic fortis, hic iustus est.
Abbreviated transcription (Latin):
certos limites statuit: quos si transcenderint maioresq es¬
se caeperint: necesse est naturam suam deprauent: et in mor
bos ac uitia uertantur. Qui autem sint isti limites non est
magni laboris ostendere. Cupiditas ad ea comparanda no¬
bis data est: quae sunt ad uitam necessaria. libido ad sobo¬
lem propagandam. Irae affectus ad coercenda peccata eoꝵ
qui sunt in nostra potestate: id est ut artiore disciplina mi¬
nor aetas ad probitatem iusticiamq formetur. quae nisi in¬
maetu cohibeatur licentia pariet audaciam: quae ad om̃e
flagitium et facinus euadet. Itaq ut ira uti aduersum minores
et iustum est et necessarium. sic et aduersum pares et pernicio¬
sum est et impium. Impium quod uiolatur humanitas. pernici¬
osum ꝙ illis repugnantibus aut perdere necesse est: aut peri¬
re. Hanc autem quam dixi esse rationem: cur homini sit ira
affectus datus: ex ipsius dei praeceptis intelligi potest: qui

Expanded text:
certos limites statuit: quos si transcenderint, majoresque escertos limites statuit: quos si transcenderint, majoresque esse coeperint, necbos ac uitia uertantur. qui autem sint isti limites, non est magni laboris ostendere. cupiditas ad ea conparanda nobis data est quae sunt ad uitam necessaria, libido ad subolem propagandam, irae adfectus ad coercenda peccata eorum qui sunt in nostra potestate, id est ut artiore disciplina minor aetas ad probitatem iustitiamque formetur: quae nisi metu cohibeatur, licentia pariet audaciam, quae ad omne flagitium et facinus euadet. itaque ut ira uti aduersus minores et iustum est et necessarium, sic aduersus pares et perniciosum est et impium: impium, quod uiolatur humanitas, perniciosum, quod illis repugnantibus aut perdere necesse est aut perire. hanc autem quam dixi esse rationem cur homini sit irae adfectus datus, ex ipsius dei praeceptis intellegi potest, qui
Abbreviated transcription (Latin):
TOICI. cum affectus ex homine tanquam morbos¬
conantur euellere. Peripatetici se opponunt: eosq
non modo retinent: sed etiam defendunt. Nihilq in homine es¬
se dicunt quod non magna ratione ac prouidentia sit innatum. Re¬
cte id quidem si singularum rerum ueros terminos scirent. Itaq
hanc ipsam iram comitem esse dicunt uirtutis: tanꝗͣ nemo pos-¬
sit aduersus hostes fortiter dimicare: nisi fuerit ira concitatus.
uo plane ostendunt: nec quid sit uirtus scire se: nec cur homi¬
ni tribuerit iram deus. Quae si nobis ideo data est: ut ea uta-¬
mur ad occidendos homines: quid immanius homine: quid si¬
milius feris beluis existimandum est: ꝗͣ id animal quod ad cõ¬
munionem et innocentiam deus fecit: Tres sunt igitur affe¬
ctus qui homines in omnia facinora praecipites agant. ira.
cupiditas: libido. Propterea poetae tres furias esse dixerũt
quae mentes hominum exagitent. lra ulctionem desyderat.
cupiditas opes. Libido uoluptates. Sed his omnibus deuo

Expanded text:
toicis, cum affectus ex homine, tanquam morbosconantur evellere, Peripatetici se opponunt; eosque non modo retinent, sed etiam defendunt; nihilque in homine esse dicunt, quod non magna ratione ac providentia sit innatum. Recte id quidem, si singularum rerum veros terminos scirent. Itaque hanc ipsam iram, cotem dicunt esse virtutis, tanquam nemo possit adversus hostes fortiter dimicare, nisi fuerit ira concitatus. Quo plane ostendunt, nec quid sit virtus scire se, nec cur homini tribuerit iram Deus. Quae si nobis ideo data est, ut ea utamur ad occidendos homines, quid immanius homine? quid similius feris belluis existimandum est, quam id animal, quod ad communionem et innocentiam Deus fecit? Tres sunt igitur affectus, qui homines in omnia facinora praecipites agant; ira, cupiditas, libido. Propterea poetae tres Furias esse dixerunt, quae mentes hominum exagitent: ira ultionem desiderat, cupiditas opes, libido voluptates. Sed his omnibus Deus
Abbreviated transcription (Latin):
rare quia de terra ficta sunt. Item diuitias non concupi¬
scere: uoluptates corporis spernere: quia opes et corpꝰ
ipsum cuius hospitio utimur: terra est. Uiuum colite
ut uiuatis. Moriatur enim necesse ẽ: qui se suamq
animam mortuis adiudicauit.¬

Expanded text:
rare, quia de terra ficta sunt, item diuitias non concupirare, quia de terra ficta sunt, item diuitias non concupiscere, uoluptates corporis spernere, quia opes et corpus ipsum cuius hospitio utimur terra est. uiuum colite, ut uiuatis: moriatur enim necesse est qui se suamque animam mortuis adiudicauit.
Abbreviated transcription (Latin):
animal cum terrenis in terramq uergentibꝰ uersari. od
Uos beneficiis caelestibus orbati: proniq in terram ue¬
stra sponte procumbitis: Humi enim miseri uoluta¬
mini: cum deorsum quaeritis: quod in sublimi quaerere
debiustis. Nam ista mortalium digitoꝵ ludicra et fra¬
gilia figmenta: ex quolibet materiae genere formata.
quid aliud sunt: nisi terra ex qua nata: Quid ergo rebus
inferioribus subiacetis: Quid capitibus uestris terram suꝑ¬
ponitis: Cum ergo uos terrae submittitis: humilioresq
facitis: ipsi uos ultro ad inferos mergitis: ad mortemq
damnatis: quia nihil est terra inferius et humilius: nisi
mors et inferi: quae si effugere uelletis: subiectam pedi¬
bus uestris terram contemneretis: corporis statu saluo.
quod idcirco rectum accepistis: quo oculos atq mẽtẽ
cum eo qui fecit conferre possetis. contemnere autẽ
et calcare terram: nihil aliud est ꝗͣ simulacra non ado¬

Expanded text:
animal cum terrenis in terramque uergentibus coaequari. quid animal cum terrenis in terramque uergentibus coaequari. quid uos beneficiis caelestibus orbatis pronique in humum uestra sponte procumbitis? humi enim miseri uolutamini, cum deorsum quaeritis quod in sublimi quaerere debuistis. nam ista mortalium digitorum ludicra et fragilia figmenta ex quolibet materiae genere formata quid aliut sunt nisi terra ex qua nata sunt? quid ergo rebus inferioribus subiacetis? quid capitibus uestris terram superponitis? cum enim uos terrae submittitis humilioresque facitis, ipsi uos ultro ad inferos mergitis ad mortemque damnatis, quia nihil est inferius et humilius terra nisi mors et inferi. quae si effugere uelletis, subiectam pedibus uestris terram contemneretis corporis statu saluo, quod idcirco rectum accepistis, quo oculos atque mentem cum eo qui fecit conferre possetis. contemnere autem et calcare terram nihil aliut est quam simulacra non ado
Abbreviated transcription (Latin):
his potuit quae habebat: uidere: audire: Ioqui: moueri:
uisꝗͣ ne igitur tam ineptus est: ut putet aliquid esse in
simulacro dei: in quo ne hominis quidem quicꝗͣ est prae-¬
ter membra. sed haec nemo considerat: infecti sunt enim
persuasione: ac mentes eorum penitus succum stulticiae
perbiberunt. Adorant ergo insensibilia qui sentiunt: ir¬
rationabilia qui sapiunt : exanima qui uiuunt: terre¬
na qui oriuntur e caelo. IUuat ergo uelut in aliqua sub¬
limi specula constitutum unde uniuersi exaudire possit.
Persianum illud proclamare. O curue in terras animae
et caelestium inanes: Caelum potius intuemini: ad cuius
spectaculum uos excitauit ille artifex uerus deus. Ille
Uobis sublimem uultum dedit. uos in terram incurua¬
mini. uos altas mentes et ad parentem suum cum cor¬
poribꝰ suis erectas ad inferiora deprimitis: tanꝗͣ uos pe¬
niteat non qua drupedes eẽ natos: fas non est caeleste

Expanded text:
his potuit, quae habebat, videre, audire, loqui, moveri. his potuit, quae habebat, videre, audire, loqui, moveri. Quisquamne igitur tam ineptus est, ut putet aliquid esse in simulacro dei, in quo ne hominis quidem quidquam est praeter umbram? Sed haec nemo considerat; infecti sunt enim persuasione, ac mentes eorum penitus fucum stultitiae perbiberunt. Adorant ergo insensibilia, qui sentiunt; irrationabilia, qui sapiunt; exanima, qui vivunt; terrena, qui oriuntur e coelo. Juvat ergo, velut in aliqua sublimi specula consPersianum illud proclamare : o curuae in terris animae et caelestium inanes! caelum potius intuemini, ad cuius spectaculum uos excitauit ille artifex uester deus. ille uobis sublimem uultum dedit, uos in terram curuamini, uos altas mentes et ad parentem suum cum corporibus suis erectas ad inferiora deprimitis tamquam uos paeniteat non quadrupedes esse natos. tas non est caeleste
Abbreviated transcription (Latin):
pis: aut materia informis ac rudis: nisi fuissent ab ho¬
mine formata. Homo igitur illoꝵ quasi parens putan¬
dus est: per cuius manus nata sunt: perquem speciem: figu¬
ram: pulchritudinem habere ceperunt. Et ideo melior est
qui fecit: ꝗͣ illa quae facta sunt. Et tamen factorem ipsum
nemo suscipit aut uerctur. Quae fecit. timet: tanꝗͣ plus
possit esse in opere ꝗͣ in opifice. Recte igitur seneca in li-¬
bris moralibus. simulacera inquit deorum uenerantur: il¬¬
lis supplicant. genuposito illa adorant: illis per totum as¬
sident diem: aut astant: illis stipem iaciunt: uictimas
cedunt: et cum haec tantopere suspiciant: fabros qui illa
fecere contemnunt. Quid interse tam contrarium ꝗͣ sta-¬
tuaꝵ despicere factorem: statuam adorare: et eum ne
in conuictu quidem admittere: qui tibi deos faciat:
uam ergo uim: quam potestatem habere possunt: cum
ipse qui fecit illa: non habeat: sed ne haec quidem dare

Expanded text:
pis, aut materia informis ac rudis, nisi fuissent ab hopis, aut materia informis ac rudis, nisi fuissent ab homine formata. Homo igitur illorum quasi parens putandus est, per cujus manus nata sunt, per quem speciem, figuram, pulchritudinem habere coeperunt. Et ideo melior est qui fecit, quam illa quae facta sunt. Et tamen factorem ipsum nemo suspicit, aut veretur: quae fecit, timet, tamquam plus possit esse in opere, quam in opifice. Recte igitur Seneca in libris moralibus: Simulacra, inquit, deorum venerantur, illis supplicant genu posito, illa adorant, illis per totum assident diem, aut astant, illis stipem jaciunt, victimas caedunt; et cum haec tantopere suspiciant, fabros, qui illa fecere, contemnunt. Quid inter se tam contrarium, quam statuarium despicere, statuam adorare, et eum ne in convictum quidem admittere, qui tibi deos faciat? Quam ergo vim, quam potestatem habere possunt, cum ipse, qui fecit illa, non habeat? Sed ne haec quidem dare
Abbreviated transcription (Latin):
autem cuius spiritus ac numen ubiq diffusum abesse
nunꝗͣ potest: semper utiq imago superuacua est: sed
uerentur ne omnis eorum religio inanis sit et uacua:
si nihil in presenti uideant: quod adorent: et ideo simu¬
lacra constituunt: quae quia mortuorum sunt imagineᷤ.
similia mortuis sunt: omni enim sensu carẽt. Dei autem
in aeternum uiuentis uiuum et sensibile debet esse simu¬
lacrum. Quod si a similitudine id nomen accepit: quo¬
modo possunt ista simulacra deo similia iudicari: quae
nihil sentiunt nec mouentur: Itaq simulacrum dei nõ
illud ẽ: ꝙ digitis hominis: et lapide aut aere. aliaue ma¬
teria fabricatur: sed ipse homo: quoniam et sentit et mo-¬
uetur: et multas magnasq actiones habet. Nec intelli¬
gunt homines ineptissimi qđ si sentire simulacra et mo-¬
ueri possent: ultro adoratura homines fuissent a quibus
sunt expolita quae essent aut incultus et horridus la¬

Expanded text:
autem, cujus spiritus ac numen ubique diffusum, abesse autem, cujus spiritus ac numen ubique diffusum, abesse numquam potest, semper utique imago supervacua est. Sed verentur, ne omnis eorum religio inanis sit et vana, si nihil in praesenti videant quod adorent, et ideo simulacra constituunt, quae quia mortuorum sunt imagines, similia mortuis sunt; omni enim sensu carent. Dei autem in aeternum viventis vivum et sensibile debet esse simulacrum. Quod si a similitudine in nomen accepit, quomodo possunt ista simulacra Deo similia judicari, quae nec sentiunt, nec moventur? Itaque simulacrum Dei non illud est, quod digitis hominis ex lapide, aut aere, aliave materia fabricatur; sed ipse homo, quoniam et sentit, et movetur, et multas magnasque actiones habet. Nec intelligunt homines ineptissimi, quod, si sentire simulacra et moveri possent, ultro adoratura hominem fuissent, a quo sunt expolita, quae essent aut incultus et horridus la
Abbreviated transcription (Latin):
mus: nec audiunt quae precamur. Si autem dii absẽ¬
tes esse non possunt: qui qͦniam diuini sunt: in quacũ
q mundi parte sunt uident: et audiunt uniuersa. Su¬
peruacua ergo sunt simulacra illis ubiq presentibꝰ cum
satis sit audientium nomina precibus aduocare. At enim
presentes nõnisi ad imagines suas adsunt. ita plane quẽ¬
admodum uulgus excistimat: mortuoꝵ animas circa tu¬
mulos et corporum suoꝵ reliquias aberrare. sed tamen
postꝗͣ deus ille presto esse cepit. iam simulacro eius opus
non est. Ouaero enim siquis imaginem hominis peregre
constituti contempletur saepus: ut ex ea solatium capi
at absentis: num idem sanus eẽ uideatur: si eo reuer¬
so atq presente in contemplanda imagine ꝑseueret: eaq
potius ꝗͣ ipsius hominis aspectu frui uelit: Minime profe¬
cto. Et tamen hominis imago necessaria tum uidetur.
cum procul abest: superua cua futura cum presto ẽ. Dei

Expanded text:
mus nec audiunt quae precamur. si autem dii absenmus nec audiunt quae precamur. si autem dii absentes esse non possunt, qui quoniam diuini sunt, in quacumque parte mundi fuerint, uident et audiunt uniuersa, superuacua sunt ergo simulacra illis ubique praesentibus, cum satis sit audientium nomina precibus aduocare. at enim praesentes non nisi ad imagines suas adsunt. ita plane: quemadmodum uulgus existimat mortuorum animas circa tumulos et corporum suorum reliquias oberrare. set tamen postquam deus ille praesto esse coepit, iam simulacro eius opus non est. quaero enim, si quis imaginem hominis peregre constituti contempletur saepat absentis, num idem sanus esse videatur, si, eo reverso atque praesente, in contemplanda imagine perseveret, eaque potius, quam ipsius hominis aspectu frui velit? Minime profecto. Etenim hominis imago necessaria tum videtur, cum procul abest; supervacua futura, cum praesto est: Dei
Abbreviated transcription (Latin):
UAE. igitur amentia ẽ: aut ea fingere: quae
ipsi postmodum timent: aut timere quae fin¬
xerint: Non ipsa inquiunt timemus: sed eos ad qͦrũ
imaginem facta: et quoꝵ nominibus consecrata sunt.
Iemp̾e ideo timetis: ꝙ eos esse in caelo arbitramini. Ne¬
q enim si dii sunt aliter fieri potest. Cur igitur oculoᷤᷤ
in caelum non tollitis: et aduocatis deoꝵ nominibus
in aperto sacrificia celebratis: Cur ad parietes et ligna
et lapides potissimum ꝗͣ illo spectatis: ubi eos esse creda¬
tis: o uid sibi templa quid arae uolunt: Quid deniq ip¬
sa simulacra: quae aut mortuoꝵ: aut absentium monu¬
menta sunt : Nam omnino fingendaꝵ similitudinũ
ratio idcirco ab hominibus inuenta ẽ: ut posset eorum
memoria retineri: qui uel morte subtracti: uel absentia
fuerant separati. Deos igitur in quoꝵ numero repone.¬
mus: Si in mortuoꝵ quis tam stultus ut colat : Si in ab¬
sentium: colendi ergo non sunt: si nec uident quae faci¬

Expanded text:
uae igitur amentia est, aut ea fingere quae ipsi postmodum timeant, aut timere quae finxerint? Non ipsa, inquiunt, timemus, sed eos, ad quorum imaginem ficta, et quorum nominibus consecrata sunt. Nempe ideo timetis, quod eos esse in coelo arbitramini: neque enim, si dii sunt, aliter fieri potest. Cur igitur oculos in coelum non tollitis; et advocatis eorum nominibus, in aperto sacrificia celebratis? Cur ad parietes, et ligna, et lapides potissimum, quam illo spectatis, ubi eos esse creditis? quid sibi templa, quid arae uolunt, quid denique ipsa simulacra, quae aut mortuorum aut absentium monumenta sunt? nam omnino fingendarum similitudinum ratio idcirco ab hominibus inuenta est, ut posset eorum memoria retineri qui uel morte subtracti uel absentia fuerant separati. deos igitur in quorum numero reponemus? si in mortuorum, quis tam stultus ut colat? si in absentium, colendi ergo non sunt, si nec uident quae faci
Abbreviated transcription (Latin):
tes falsas religiones proueris habent: quia neq ueram
sciunt: neq falsam intelligunt. Prudentiores uero quia
ueram nesciunt: aut in his quas falsas esse intelligũt. ꝑ¬
seuerant: ut aliquid tenere uideantur: aut omnino ni
hil colunt: ne incidant in errorem: cum idipsum maximi
sit erroris. uitam pecudum sub figura hominis imitari. fal-¬
sum uero intelligere ẽ quidem sapienti &: sed humanae. ul¬
tra hunc gradum procedi ab homine non poterit. Itaq
multi philosophoꝵ religiones ut docui sustulerunt.Ueꝵ
autem scire diuinae est sapientiae. Nemo autem perse
ipsum peruenire ad hanc sapientiam potest: nisi doceat᷑
a deo. Philosophi quod summum fuit humanae sapientiae
assecuti sunt: ut intelligerent quid non sit: illud assequi
nequiuerunt: ut dicerent quid sit.Nota Ciceronis UOx
est. Utinam tam facile uera inuenire possem: ꝗͣ falsa cõ¬
uincere. Quod quia uires humanae conditionis exce¬

Expanded text:
tes falsas religiones pro veris habent, quia neque veram tes falsas religiones pro veris habent, quia neque veram sciunt, neque falsam intelligunt. Prudentiores vero, quia veram nesciunt, aut in iis, quas falsas esse intelligunt, perseverant, ut alhil colunt, ne incidant in errorem, cum id ipsum maximi sit erroris, uitam pecudum sub figura hominis imitari. falsum uero intellegere est quidem sapientiae, sed humanae, ultra hunc gradum procedi ab homine non potest, itaque multi philosophorum religiones ut docui sustulerunt: uerum autem scire diuinae sapientiae est; homo autem per se ipsum peruenire ad hanc scientiam noa Deo. Ita philosophi quod summum fuit humanae sapientiae assecuti sunt, ut intelligerent quid non sit: illud assequi nequiverunt, ut dicerent quid sit. Nota Ciceronis vox est : « Utinam tam facile vera invenire possem, quam falsa convincere. » Quod quia vires humanae conditionis exce
Abbreviated transcription (Latin):
sam religionem suscipiunt: an eos qui nullam. Sed ut di¬
xi: uenia concedi posset imperitis: et qui se sapientes es
se non fateantur. his uero non potest: qui sapientiam pro¬
fessi stulticiam potius exhibent. Non sum equidem tã
iniquus: ut eos putem diuinare potuisse: ut ueritatem
per se ipsos inuenirent. quod fieri ego non posse confiteor:
sed hoc abhis exigo: quod ratione ipsa pr aestare potuerũt.
Facerent enim prudentius si et intelligerent esse aliquam
ueram: et falsis impugnatis aperte p̾ronuntiarent eam q̃
uera esset abhominibus non teneri. Sed mouerit eos for¬
tasse illud quod siqua uera esset religio: exhereret se ac
indicaret: nec pateretur esse aliud quicꝗͣ. Uidere enim
nullomodo poterant: quare aut a quo: et quẽ admodum
religio uera opprimeretur: quod est diuini sacramenti
et celestis arcani. Iduero nisi doceatur aliquis scire nul¬
lopacto potest. Summa rei haec est. Imperiti et insipien¬

Expanded text:
sam religionem suscipiunt, an eos qui nullam. Sed ut disam religionem suscipiunt, an eos qui nullam. Sed ut dixi venia concedi potest imperitis, et qui se sapientes non esse fateantur: his vero non potest qui, sapientiam professi, stultitiam potius exhibent. Non sum equidem tam iniquus, ut eos putem divinare potuisse, ut veritatem per seipsos invenirent; quod fieri ego non posse confiteor. Sed hoc ab his exigo, quod ratione ipsa praestare potuerunt. Facerent enim prudentius, si et intelligerent esse aliquam veram religionem, et falsis impugnatis, aperte pronuntiarent, eam, quae vera esset, ab hominibus non teneri. Sed moverit eos fortasse illud, quod si qua vera esset religio, exereret se ac vindicaret, nec pateretur esse aliud quidquam. Videre enim nullo modo poterant, quare, aut a quo, et quemadmodum Religio vera opprimeretur; quod est divini sacramenti, et coelestis arcani. Id vero, nisi doceatur, aliquis scire nullo pacto potest. Summa rei haec est: imperiti et insipien
Abbreviated transcription (Latin):
& eodem modo inciderunt in errorem multo maiorem ꝗͣ illi ꝗ
falsam tenebant. Nam et isti fragilium cultores quãuis
sint inepti quia cęlestia constituunt in rebus corruptibi¬
libus atq terrenis: aliquid tamen sapientiae retinent. et ha-¬¬
bere ueniam possunt: quia summum hominis officium et si
non re ipsa: tamen proposito tenent: siquidem hominum
atq mutorum uel solum uel certe maximum in religio¬
ne discrimen est.Hi uero quanto fuerint sapientiores: ꝙ
intellexerunt falsae religionis errorem: tanto facti sunt
stultiores: qđ esse aliquam ueram non putauerunt. Itaq
quoniam facilius est de alienis iudicare ꝗͣ de suis: dum
aliorum praecipitium uident: non prospexerunt quid
ante suos pedes esset. In utraq igitur parte et summa
stulticia inuenitur: et odor quidam sapientiae ut possis
dubitare quos dicas potissimum stultiores: illos ne qui fal¬

Expanded text:
 et eo modo inciderunt in errorem multo maiorem quam illi qui  et eo modo inciderunt in errorem multo maiorem quam illi qui falsam tenebant. nam isti fragilium cultores quamuis sint inepti, quia caelestia constituunt in rebus corruptibilibus atque terrenis, aliquid tamen sapientiae retinent et habere ueniam possunt, qui summum hominis officium etsi non re ipsa, tamen proposito tenent, siquidem hominum atque mutorum uel solum uel certe maximum in religione discrimen est. hi uero quanto fuerunt sapientiores, quod intellexerunt falsae relstultiores, quod esse aliquam veram non putaverunt. Itaque quoniam facilius est de alienis judicare, quam de suis; dum aliorum praecipitium vident, non prospexerunt quid ante suos pedes esset. In utraque igitur parte, et summa stultitia invenitur, et odor quidam sapientiae: ut possis dubitare, quos dicas potissimum stultiores, illosne qui fal
Abbreviated transcription (Latin):
terrena prosternant. Ait enim. Et faciunt animos humiles
formidine diuum: Depressosq premunt ad terram. Aliud qͥ-¬
dem ille cum hoc diceret: sentiebat. nihil utiq esse colendũ.
quia dii humana non curent. Deniq alio loco religiones de¬
orum et cultus inane esse officium confitetur. Nec pietas ul
la est: uelatum saepe uideri. Uertere se ad lapidem: atq omneᷤ
accedere ad aras. Et procumbere humi prostratum ac pande¬
re palmas. Ante deum delubra nec aras sanguine multo.Spaͣ¬
gere quadrupedum: nec uotis nectere uota. Ouae profecto
si cassa sunt: non oportet sublimes et excelsos animos auoca¬
ri atq in terram premi: sed nihil aliud ꝗͣ caelestia cogitare.
mpugnate sunt ergo a prudentioribus falsae religiones quia
sentiebant esse falsas: sed non est inducta uera: quia qua-¬
lis aut ubi essent ignorabant. Itaq sic habuerunt tanꝗͣ
nulla esset omnino: quia ueram non poterant inuenire.¬

Expanded text:
terrena prosternant. ait enim: et faciunt animos humiles terrena prosternant. ait enim: et faciunt animos humiles formidine diuum depressosqdem ille, cum haec diceret, sentiebat; nihil utique esse colendum, quia dii humana non curent. Denique alio loco religiones deorum et cultus la est uelatum saepe uideri uertere se ad lapidem atque omnis accedere ad aras et procumbere humi prostratum et pandere palmas ante deum delubra nec aras sanguine multo spargere quadrupedum nec uotis nectere uota. quae profecto si cassa sunt, non oportet sublimes et excelsos animos auocari atque in terram premi, sed nihil aliut quam caelestia cogitare. inpugnatae sunt ergo a prudentioribus falsae religiones, quia sentiebant esse falsas, sed non est inducta uera, quia qualis aut ubi esset ignorabant. itaque sic habuerunt tamquam nulla esset omnino, quia ueram non poterant inuenire,