comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
unum: Ecce tibi in quarto gradu u¬
nitas pͥma occurrit: idemq euenire
uidebis. si usq ad infinitũ duxeris
multiplicationẽ: ut semꝑ in quarto
gradii uñitas emineat Rechissime aũ
simplex animȩ c̾entia unitate expͥmit.
quȩ ipsa quoq incorporea ẽ Ternariꝰ
quoq ꝓpter indissolubile medie uni¬
tatis uinculum: congrue ad ammã re¬
fertur: Sicut quat̾nariꝰ quia duo me¬
corpus ꝑtinet:. Prima gͦ ꝓgressio aĩe
c̃ qua de simplici ẽcntia sua quȩ mona¬
de figuratur. in uir tualem ternarium se
extendit᷑. ubi iam ꝑ concupiscentiã aliud
appetat. aliud ꝑ iram contempnat:. ꝑ rati¬
onem uiter utrumq discernat: Et recte
a monade in triadem ꝓfiuere dicit᷑. quia
om̃is c̾entia naturaliter prior ẽ potentia
sua: Rursum quod eadem unitas u
ternario multiplicante ter muenit᷑. hoc
significat qͣm anima non ꝑ partes s to¬
ta in singulis suis potentus consistat:

Expanded text:
unum. Ecce tibi in quarto gradu uunum. Ecce tibi in quarto gradu unitas prima occurrit. Idemque evenievidebis, si usque ad infinitum duxeris multiplicationem ut semper in quarto gradu unitas emineat. Rectissime autem simplex animae essentia unitate exprimitur, quae ipsa quoque incorporea est. Ternarius quoque propter indissolubile mediae unitatis vinculum congrue ad animam refertur, sicut quaternarius, quia duo mecorpus pertinet. Prima igitur progressio animae est, qua de simplici essentia sua, quae monade figuratur in virtualem ternarium se extendit, ubi jam per concupiscentiam aliud appetat: aliud per iram contemnat, per rationem inter utrumque discernat. Et recte a monade in triadem profluere dicitur, quia omnis essentia naturaliter prior est potentia sua. Rursum quod eadem unitas in ternario multiplicante ter invenitur, hoc significat, quod anima non per partes, sed tota in singulis suis potentiis consistat.
Abbreviated transcription (Latin):
pectib intellectibilis simul & intel¬
ligibilis ẽ: intellectibił eo qd̾ incor¬
porea sit natura. & nullo sensu cõp¬
hendi possit: Intelligibił uͦ ideo qđ
similitudo quidẽ ẽ sensibilium nec
tam sensibilis: Intellecꝰtibile ẽ enior
quod nec sensibile ẽ. nec similitudo
sensibilis: Intelligibile aut̃ qd̃ ipsũ
quidem solo ꝑcipitur intellectu .s
not solo intellec tu ꝑcipit: quia ml¬
gnationem uel sensum habet. quo ea quȩ
eisib subiacent comp̃henoit: Cangendo
ꝙ̃ orpora degenerat: quia dum in uisi¬
mes corporum formas ꝑ sensuum passi¬
ones ꝑcurrit. easq attractas ꝑ imagi¬
nationem in se trahit: totiens a sua sun¬
picitate scinditur: quotiens aliquib co¬
traris passionis qualitatib informat᷑. Eñ
u ab siac distractione ad puram intelli¬
gentiam conscendens in unum se colli¬
iusq rõnem. ipse etiã numerus do¬
cet: Dic ter unum. fiunt tria. dic ter

Expanded text:
pectibus intellectibilis simul et intelpectibus intellectibilis simul et intelligibilis est. Intellectibilis eo quod incorporea sit natura, et nullo sensu comprehendi possit. Intelligibilis vero ideo, quod similitudo quidem est sensibilium, nec tamen sensibilis. Intellectibile est enim, quod nec sensibile est, nec similitudo sensibilis. Intelligibile autem quod ipsum quidem solo percipitur intellectu, sed non solo intellectu, percipit, quia imaginationem vel sensum habet, quo ea, quae sensibus subjacent, comprehendit. Tangendo ergo corpora degenerat; quia dum visibiles corporum formas per sensuum passiones percurrit, easque attractas per imaginationem in se trahit, toties a sua simplicitate scinditur, quoties aliquibus contrariae passionis qualitatibus informatur. Cum vero ab hac distractione ad puram intelligentiam conscendens in unum se collinisque rationem ipse etiam numerus docet. Dic ter unum
Abbreviated transcription (Latin):
dit. quȩ sunt omnium ꝙ lestiuo
oꝑin suꝑne diuinitatis. & quicqͥd sub lu¬
nari globo beatiore animo atq puriore sub¬
stantia ualet.: & postremo humanarum aĩa¬
rum. quȩ om̃ia cum pͥoris illiꝰ intellectibil
substantie fuissent. corporũ tactu ab in¬
tellectibilib ad intelligibilia degenerar¬
ut non magis ipsa intelligant᷑ quã in¬
telligant: & intelligentiȩ puritate ture
beatiora sint. quotiens sese intellectibi¬
lib applicarint: Sp̃uum namiq & aĩa¬
rum natura quia incorporea & simplex
ẽ. intellecꝰtibilis substantiȩ particeps ĩ
S quia ꝑ instrum̃ta sensuum non uni¬
formiter ad sensibilia comp̃bendenta
descendit: eorũq similitutome̾ ꝑ imagi¬
nationẽ ad se tralit: in eo quodammn
suam simplicitatẽ deserit. quo compo¬
sitionis rõnem amittit: Neq enĩ om¬
nimͦ simplex dici potest: qđ cõposito
simile ẽ Eadem gͥ res diuersis res¬

Expanded text:
dit: quae sunt omnium coelestium dit: quae sunt omnium coelestium operum supernae divinitatis, et quidquid sub lunari globo beatiore animo atque puriore substantia valet; et postremo humanarum animarum, quae omnia cum prioris illius intellectibilis substantiae fuissent, corporum tractu ab intellectibilibus ad intelligibilia degenerarunt, ut magis ipsa intelligantur, quam intelligant, et intelligentiae puritate tunc beatiora sint, quoties sese intellectibilibus applicarint. Spirituum namque et animarum natura, quia incorporea et simplex est, intellectibilis substantiae particeps est. Sed quia per instrumenta sensuum non uniformiter ad sensibilia comprehendenda descenditur, eorumque similitudinem per imaginationem ad se trahit: in eo quodammodo suam simplicitatem deserit, quo compositionis rationem amittit. Neque enim omnimodo simplex dici potest, quod composito simile est. Eadem igitur res diversis res
Abbreviated transcription (Latin):
quasi sermo habitus de diuinis: theos
enĩ d̃s. logos sermo uel ratio interp̃ta¬
tur. Theologia gͥ ẽ: quando aut meffa¬
bilem naturã dei. aut spiritales creataᷤᷤ.
ex aliqua parte ꝓfundissima qualitate
disserimus: De mathematica.
athematica aut̃ doc trinalis scien¬
tia dr᷑ Oltesis enĩ quando .t. ħt
sine aspiratione interp̃tatur uanitaᷤ:
& significat suꝑsticionẽ illors qͥ fata
hominum in constellationib ponun
unde & huiusmodi matematici ap¬
pellati sunt: Quando aut̃ .t. ħ̃t as¬
piratũ: docꝰtrinã sonat: hȩc aut̃ est:
quȩ abstractã considerat quantitatẽ:
Abstracta enĩ quantitas dr.: quã intel¬
lectu a materia separantes. ł ab aliis
accidentibꝰ. ut ẽ par. impar. & huius¬
cemodi. in sola rõtinatione tractamꝰ.
qõ doctrina facit. non natura: hanc
boetiꝰ intelligibilẽ appellat: quȩ pri¬
mam partẽ intellec tibilem cogita¬
tione atq intelligentia comp̃hen¬

Expanded text:
quasi sermo habitus de divinis, Θεός quasi sermo habitus de divinis, Θεός enim Deus, λόγος, sermo vel ratio interpretatur. Theologia igitur est, quando aut ineffabilem naturam Dei aut speciales creaturas ex aliqua parte profundissima qualitate disserimus. CAP. IV. De mathematica. Mathematica autem doctrinalis scientia dicitur. Matesis enim quando t habet sine aspiratione, interpretatur vanitas, et significat superstitionem illorum, qui fata hominum in constellationibus ponunt: unde et hujusmodi mathematici appellati sunt. Quando autem t habet aspiratum, doctrinam sonat. Haec autem est, quae abstractam considerat quantitatem. « Abstracta » enim « quantitas dicitur, quam intellectu a materia separantes, vel ab aliis accidentibus, ut est, par, impar, et hujusmodi, in sola ratiocinatione tractamus, quod doctrina facit, non natura. » Hanc Boetius intelligibilem appellat, quae primam partem intellectibilem cogitatione atque intelligentia comprehen
Abbreviated transcription (Latin):
in theoricam. practica. mechanicã.
& logicã: hȩ .uͦii. om̃em continent sei¬
entiam: T heorica interp̃tatur specu¬
latiua: Practica actiua: quam alio
nomine ethicã id. ẽ. moralem dicuĩs.
eo quod mores in bona actione con¬
sistant: Mechanica adult̾imna: quia
cirea humana oꝑa uersat᷑: Logica
sermoc inał qͥa de uocib tractat:
T̃ heorica diuiditur in theologiã. ma¬
thematicã. & phisicã: hanc diuisio¬
nem boetiꝰ facit aliis uerbis: theori¬
cen secans u intellectibilem & in
telligibilem & naturałe: ꝑ intellecᷤ¬
tibilem significans theologiam. ꝑ
intelligibilẽ mathematicã: ꝑ natu
idem ꝑ se in ꝓpria semꝑ diuinita¬
te consistens: nullis uinquã sen¬
sibus. s sola tantum mente intellectuq
capitur: Quȩ res ad speculationẽ dei.
atq ad animi incorporalitatem conside¬
rationemq uere philosopbie. indagatiõe
componitur. quã inquit greci theologi¬
am nominant. Dicꝰta aut̃ theologia.

Expanded text:
in theoricam, practicam, mechanicam, et logicam. Hae quatuor omnem continent scientiam. Theorica interpretatur speculativa; practica activa, quam alio nomine ethicam, id est moralem dicunt, eo quod mores in bona actione consistant; mechanica adulterina, quia circa humana opera versatur; logica sermotionalis, quia de vocibus tractat. Theorica dividitur in theologiam, mathematicam et physicam. Hanc divisionem Boetius facit aliis verbis: Theoricen secans in intellectibilem, et in intelligibilem, et naturalem: per intellectibilem significans theologiam; per intelligibilem mathematicam; per naturidem per se in propria semper divinitate consistens, nullis unquam senbus, sed sola tantum mente intellectuque capitur. » Quae res ad speculationem Dei atque ad animi incorporalitatem considerationemque verae philosophiae indagatione componitur, quam, inquit, Graeci theologiam nominant. Dicta autem « Theologia »
Abbreviated transcription (Latin):
suꝑbiã. Oꝑes aut̃ subleuat concupiͦ¬
cẽtiam: ꝗͣ auaricia ĩclinabat. ⁊ ex.¬
cludit anariciã. Caritas tr̃ꝑat ⁊ordi¬
nat ir̃a: quã ĩuidia corrũpebat. et
excludit ĩuidiã. Sic gͥ uͥtute sc̃ẽ cͥcis
⁊⁊ efficacia exuimͦ nr̃a uerustate. ⁊ ini¬

Expanded text:
 spes autem sublevat concupiscentiam, quam avaritia inclinabat, et excludit avaritiam; charitas temperat et ordinat iram, quam invidia corrumpebat, et excludit invidiam. Sic igitur virtute sanctae crucis et efficacia exuimur nostra vetustate, et in
Abbreviated transcription (Latin):
id ẽ ñer iri coitu fiẽ ebion dicit. s carnẽ ex
uͥguis corꝑe tͣheus ⁊ ñ de celo secũ afferens.
tatores. asfirmãt. Neq ĩ fantafia. idr absq¬
carne. sic̃ ualentiꝰ. Neq dochesi. id: puta.¬
tiue imaginatũ. s corꝰ uerũ. ñ tũ car nẽ
ex carne sic̃ martianꝰ. s uerꝰ d̃ ex dirini.¬
tate ⁊ uerꝰ hõ ex carne. Unꝰ filꝰ idnii.¬

Expanded text:
 ex viri coitu sicut Hebion dicit: sed carnem ex virginis corpore trahens et non de coelo secum afferens tyches affirmant, neque in phantasia, id escarne sicut Valentinus, neque Aorchi, id est putative imaginatum, sed corpus verum, non tantum carnem ex carne, sicut Marcianus, sed verus Deus, ex divinitate, et verus homo ex carne, unus Fili
Abbreviated transcription (Latin):
dicens. Tardꝰ ad loq̃ndũ. ⁊ tardꝰ ad irã: ut
patent̾ ostendet. qr qͥ lingũa suã a multi¬
loqͥo ñ uult ꝯpesc̾e: ñ pot̾it dui animũ
suũ a furore iracundiȩ illesũ custodire.
Multiloqͥũ enĩ ꝯtentiones generat. conten¬
tiones uͦ ad iurgia uł maledicta linguam
excitant. maledicta au̾t ad iracundiã. ⁊ qd̃
adhuc gͣuiꝰ est ad frat̾nũ odiũ aninium
uniflãmant. Propt̾ea scͥptura dic̃. In multi
lapͥ peccatũ ñ deerit. . in multilo quio
peccatũ esfugies. Et iacobꝰ apłs. om̃e genꝰ
bestiarũ domari posse asserit̾. linguam uͦ
pestem eẽ indomabilẽ. quȩ ungu̾sam rotam
ꝯtentiones u̾boꝵ de pestifera semꝑ radice
foris a custodia humilitatis suȩ. ĩ ꝯtumeliã
u̾boꝵ se relaxaret. S dũ suꝑbe p̾ aliis
sapientes uid̾i uolumꝰ : erubescimꝰ uł nr̃am
ignorantiã ab aliis argui. uł alioꝵ sapien¬
tiã qͣsi ad nr̃am dep̾ssionẽ approbari. Sicq

Expanded text:
t patenter ostenderet quod qui linguam suam a multiloquio non vult compescere, non poterit diu animum suum a furore iracundiae illaesum custodire. Multiloquium enim contentiones generat; contentiones vero ad jurgia et maledicta linguam excitant; maledicta autem ad iracundiam et quod adhuc gravius est ad fraternum odium animum inflammant. Propterea So peccatum non deerit et in multiloquio peccatum non effugies . Et Jacobus apostolus omne genus bestiarum domari posse asserit: Linguam, pestem esse indomabilem, quae universam rotam contentiones de pestifera semper radice foris a custodia humilitatis suae in contumeliam verborum se relaxaret. Sed dum superbe prae aliis sapientes videri volumus, erubescimus vel nostram ignorantiam ab aliis argui, vel aliorum sapientiam quasi ad nostram depressionem approbari. Sicque
Abbreviated transcription (Latin):
taria dicta quasi cum mente: uł a cõ¬
miniscor. Sunt enĩ inter p̾cationes
ut commentaria iris uł euuangelii. Di¬
cunt quidam commenta appellanda gen¬
tilium librorum: expositiones aut̃ diu¬
norum. Glosa grecum ẽ. & interpretat᷑
lingua: quia quodam modo loquitur
uocem illam de cuius re queritur.
uno & singulari uerbo designat. Uer

Expanded text:
taria dicta quasi cum mente, vel a comtaria dicta quasi cum mente, vel a comminiscor. Sunt enim interpretationes vel commentaria juris vel Evangelii. Dicunt quidam commenta appellanda gentilium librorum, expositiones autem divinorum. Glossa Graecum est, et interpretatur lingua, quia quodammodo loquitur vocem illam de cujus requaeritur, uno et singulari verbo designat; ver
Abbreviated transcription (Latin):
antiqui ante usum carcȩ uł membra¬
narum scrib̾e solebant᷑. Uñ ce scripto¬
res librarios uocabant: Inde diccus ẽ
lib̾ uolumen. Sceda cuiꝰ diminuti¬
uum ẽ scedula grecum nomen ẽ ÷ dr̾¬
sceda ꝓprie quod adhuc emendat᷑. et
necdũ in libris redaccum est. Carta¬
rum usus. primũ apud memphim ci¬
uitatem egipti inuentus ẽ. Dicta aut̃
carta. qͦd carptim papiri tegmen de¬
cerptum glucinat᷑ & sic carta conficit᷑:
cuius genera plura sc̃. ꝑ gamenũ dr̃ a
ꝑgamis uͥ inuentum ẽ. Dicunt᷑ etiam
membrana: quia ex membris pecudum
detrahunt᷑ fiebant aut̃ primũ mem
brana lucei coloris: postea romę candi¬
da membrana reꝑta sunt. Omelia dr̃
quasi sermo popularis: sicut uͥ u̾bũ
fit ad ppłm. Tractatus ẽ. unius ter
mulciplex expositio. Dialogus ẽ. colla¬
tio duorũ uł plurimorũ: quẽ latini
sermonẽ dicunt. Sermo aut̃ diccus :
qr seritur int̾ utrumq. Commen-¬

Expanded text:
antiqui ante usum chartae vel membraantiqui ante usum chartae vel membranarum scribere solebant. Unde et scriptores librarios vocabant, unde dictus est liber volumen. Scheda cujus diminutivum est schedula, Graecum nomen escheda proprie quod adhuc emendatur, et necdum in libros redactum est. Chartarum usus primum apud Memphim civitatem Aegypti inventus est. Dicta autem charta, quod carptim papiri tegmen decerptum glutinatur, et sic charta conficitur, cujus genera plura sunt. Pergamenum dicitur a Pergamio, ubi inventum est. Dicuntur etiam membranae, quia ex membris pecudum detrahuntur. Fiebant autem membranae primum lutei coloris, postea Romae candidae membranae repertae sunt. Homilia dicitur quasi sermo popularis; sicut ubi verbum fit ad populum. Tractatus est unius rei multiplex expositio. Dialogus est collatio duorum vel plurium; Latini sermonem dicunt. Sermo autem dictus, quia seritur inter utrumque. Commen
Abbreviated transcription (Latin):
batius. Calixtus. donatus &e eustatiꝰ
nabianus. pelagius. uilianus. & laci¬
ensis celestinus. maximianus. priscil¬
lianus ab hyspania. lampedius. di¬
oscorus. euticius. petrus. & aliꝰ petrꝰ
equib unus alexandriã alius anci¬
ochiam maculauit. Achatiꝰ constan¬
tinopolicanus cũ consortib suis. nec¬
non ꝙ om̃s hereses quas ipsi corũq
discipłi siue scismatici docuerunt.
uł scripserunt. quorũ nomina mi¬
nime retinemus. ñ solum repudia¬
ta. uerũ etiã ab omi catholica ⁊ ro¬
mana eccłia eliminata. atq cum sius
auctorib auctorumq sequacibus sub
anachematis in dissolubili uinculo in et̾.¬
num confitemur ẽẽ damnata. E chimologie
librorũ est liber unius uoluminis.
& dictus codex ꝑ tͣnslationẽ a caudicib
arborum. seu uiciũ quasi caudex: qđ
ex se multitudinẽ librorũ quasi ramo¬
rum contineat. Uolumen ar̾ auoluen¬
do. Lib̾ est int̾ior cortex arboris. in quo

Expanded text:
batius, Calixtus, Donatus, et Eustachius, batius, Calixtus, Donatus, et Eustachius, Nibianus, Pelagius, Julianus et Laciensis, Coelestinus, Maximianus, Priscillianus ab Hispania, Lampedius, Dioscorus, Euticius, Petrus et alter Petrus, e quibus unus Alexandriam, alter Antiochiam maculavit, Achatius Constantinopolitanus cum consortibus suis, necnon et omnes haereses, quas ipsi eorumque discipuli, sive schismatici docuerunt vel scripserunt: quorum nomina minime retinemus, non solum repudiata, verum etiam ab omni catholica et Romana Ecclesia eliminata, atque cum suis auctoribus, auctorumque sequacibus sub anathematis indissolubili vinculo in aeternum confitemur esse damnata. CAP. XVI. librorum est: liber unius voluminis, et dictus codex per translationem a codicibus arborum seu vitium, quasi caudex, quod in se multitudinem librorum quasi ramorum contineat. Volumen dicitur a volvendo. Liber est interior cortex arboris, in quo
Abbreviated transcription (Latin):
apłorũ. apoc̃. Lib̾ phisialogus ab he¬
reticis conscͥptus. & beati ambrosii
nomine p̃signatus. apoc̾. Hystoria
eusebii pamphili. apoc̃. Opuscula
tertulliani siue affricani: apocͥph.
Opuscula posturiani & galli: apoc̃.
Opuscula moncani ⁊ pͥscille & maximil¬
lȩ: apoc̃. O mĩa opuscula fausti mani¬
chei: apoc̃. O puscula alt̾ius clementis
alexandrini: apoc̃. Opuscula cassiani
pb̃ri galliarũi. apoc̃. Opuscła uictorini
pictauiensis: apoc̃. Opuscula fau̾ti re¬
ginensis galliarum. apoc̃. Opuscula
georgii. apoc̃. Scripta quȩ appellant᷑
salomonis contradictio: apoc̃. ꝑ hilac¬
teria omĩa que non ab angło ut illi
confingunt. sed magis al demone cos¬
tus. martion. basilides. ebion. paulꝰ
etiam samosacenus. fotenus & bono¬
sus. qui simili errore defecerunt. Mo¬
tanus quoq cũ suis obscenissimis
sequacib. apollinaris. ualentinꝰ siue
manicheus. faustus. sabellius. arriꝰ
macedonius. eunomius. nouatus. sa¬

Expanded text:
apocryphus. Liber Physiologus ab haereticis conscriptus, et beati Ambrosii nomine praesignatus, apocryphus. Historia Eusebii Pamphili, apocrypha. Opuscula Tertulliani sive Africani, apocrypha. Opuscula Postumiani et Galli, apocrypha. Opuscula Montani, Priscillae et Maximillae, apocrypha. Omnia opuscula Fausti Manichaei, apocrypha. Opuscula alterius Clementis Alexandrini, apocrypha. Opuscula Cassiani presbyteri Galliarum, apocrypha. Opuscula Victorini Pictaviensis, apocrypha. Opuscula Fausti Regiensis Galliarum, apocrypha. Opuscula Georgii, apocrypha. Scripta quae appellantur Salomonis contradictio, apocrypha. Phylacteria omnia, quae non ab angelo, ut illi confingunt, sed magis a daemone conthus, Marcion, Basilides, Chion, Paulus etiam Samosatenus, Photinus et Bonosus, qui simili errore defecerunt. Montanus quoque cum suis obscoenissimis sequacibus. Apollinaris, Valentinus, Manichaeus, Faustus, Sabellius, Arius, Macedonius, Eunomius, Novatus, Fa
Abbreviated transcription (Latin):
atq excusatione origenis scismatici u¬
num conscͥpserit librum: ꝓpt̾ rerum
tamen singłarem noticiam quȩ ad in¬
structionem ꝑtinet. ñ usq qͣq eccl̃ia¬
catholica resutat. Cassiodorus quoq
qui in explanatione psalmorũ satis
utile opus scͥpsit. Sunt ad huc alii
apłi qͦd appellatur scĩ clementis libri
octo apoctiphi. Actus andrce apłi a¬
pocriphus. Actus nomine chome apocͥ¬

Expanded text:
atque excusatione Origenis schismatici uatque excusatione Origenis schismatici unum conscripserit librum, propter rerum tamen singularum notitiam, quae ad instructionem pertinet, non usquequaque Ecclesia refutat. Cassiodorus quoque, qui in explanatione Psalmorum satis utile opus scripsit. Sunt adhuc et aliquod appellatur sancti Clementis, lib. VIII apocryphi. Actus Andreae apostoli apocryphus. Actus nomine Thomae apocr
Abbreviated transcription (Latin):
politanus ep̃e. cirillus alexandinius
ep̃c. Leo papa. procułꝰ. ysidorus ispalen¬
sis. beda. ciprianus martir. ⁊ cartagi¬
neusis ep̃c. Iheronimꝰ presbit᷑. Esper.
origenes. cuiꝰ sqͥpta nec õmo refutat.
nec ꝑ ominia recip̃ eccłia orosius. Se¬
dulius. frudentiꝰ. Iuuencꝰ. Arator. ⁊Ru¬
finus multos libros edidit.:⁊ int̾pretatꝰ
ẽ quasdã scͥpturas. S qm̃ beatꝰ ibero¬
nimus in aliquib eũ de arbitrii lib̾¬
tate notauit. illa sentire debemus q̃
iheronimꝰ felagiis etiã fec̃ quinque
libros adu̾sus nestoriũ ⁊ euticen:⁊ tͣc¬
tatus in modũ ambrosii. Item libroᷤᷤ
duos adu̾sus arrium. fẽcit etiã sacͣ¬
m̃toꝵ p̃fata ⁊ orationes: ⁊ epłas fidei.
dionisius arti opagita. ep̃c ordinatꝰ
chorinthiorum: multa ingenii sui uo-¬
lumina reliquit. Item cronica eufebii
cesariensis. atq eiꝰdem hystoriȩ eccł̃iasticȩ
libros. quamuis in pͥmo narrationis
suȩ libro tepuerit. & post in laudibus

Expanded text:
politanus episcopus, Cyrillus Alexandrinus episcopus, Leo papa, Proculus, Isidorus Hispalensis, Beda, Cyprianus martyr et Carthaginensis episcopus, Hieronymus presbyter, Origenes, cujus scripta nec omnino refutat, nec per omnia recipit Ecclesia, Orosius, Sedulius, Prudentius, Juvencus, Arator et Ruphinus, qui multos libros edidit, et interpretatus est quasdam scripturas. Sed quoniam beatus Hieronymus in aliquibus eum de arbitrii libertate notavit, illa sentire debemus, quae et Hieronymus. Gelasius etiam fecit quinque libros adversus Nestorium et Eutichem, et tractatus in modum Ambrosii. Item libros duos adversus Arium, fecit etiam sacramentorum praefata, et orationes et epistolas fidei. Dionysius Areopagita, episcopus ordinatus Corinthiorum, multa ingenii sui volumina reliquit. Item Chronica Eusebii Caesariensis, atque ejusdem historiae ecclesiasticae libri, quamvis in primo narrationis suae libro tepuerit, et post in laudibus
Abbreviated transcription (Latin):
appellat᷑ testamentũ iob. apoc̃. Lib̾ qͥ
appellat᷑ penitentia origenis. apoc̃.
Lib̾ qui appellat᷑ penitentia cipͥani
apoc̃. Lib̾ qui appellat᷑ iamne ⁊ mã¬
bre apoc̃ Lib̾ qͥ appellat᷑ sors apłoꝵ

Expanded text:
appellatur Testamentum Job apocr. Liber qui appellatur Testamentum Job apocr. Liber qui appellatur poenitentia Origenis apoc. Liber qui appellatur poenitentia Cypriani apocr. Libri qui appellantur Jamne et Mambre, apocr. Liber qui appe
Abbreviated transcription (Latin):
apoc̃. Lib̾ de infantia saluatoris a poc̃.
Lib̾ de natiuitate. saluatoris & de
scã maria uł de obstetrice saluatoris.
apoc̃. Lib̾ qui appellat᷑ pastoris apoc̃
Libri om̃s quos fecit leutius discipłs¬
diaboli. apoc̃. Lib̃ qui appellatur funda¬
mentum. apoc̃. Lib̾ qui appellat᷑ thesau¬
rus. a poc̃ Lib̾ qui ẽ de filiab ade uel
genesis. apoc̃. Centimetr̃u de xp̃o uirgi¬
lianis compaginatũ uersib. apocrifũ.
Lib̾ qui appellat᷑ actus tecle & pauli
apoc̃. Lib qui appellat᷑ nepotis. apocͥphꝰ.
Lib̾ ꝓu̾biorũ ab hereticis conscͥptus. :
scĩ sixtinomine signatꝰ apoc̃. Reuela¬
tio que appellat᷑ pauli. apoc̃. E euela¬
tio q̃ appellat᷑ thome apłi. apoc̃. Reue¬
latio quȩ appellat᷑ stephani. apocͥfa
Lib qͥ appellat᷑ transitus sc̃ẽ maris a poc̃.
lib̾ qui appellat᷑ penitentia adamãp̃.
Lib̾ diogie nomine gigantis qui post
diluuium cum drachone ab hereti¬
cis pugnasse ꝑhibet᷑ apoc̃. Lib̾ qui

Expanded text:
a. Liber de infantia Salvatoris, apocryphus. Liber de nativitate Salvatoris, et de sancta Maria, et de obstetrice Salvatoris, apocryphus. Liber, qui appellatur Pastoris, apocryphus. Libri omnes quos fecit Leutius discipdiaboli apocr. Liber qui appellatur Fundamentum apocr. Liber qui appellatur Thesaurus apocr. Liber qui est De filiabus Adae vel Genesis apoc. Centimetrum de Christo Virgilianis compaginatum versibus apocr. Liber qui appellatur Actus Teclae et Pauli apoc. Liber qui appellatur Nepotis apocr. Liber Proverbiorum ab haereticis conscriptus, et sancti Sixti nomine signatus apocr. Revelatio quae appellatur Pauli apocr. Revelatio quae appellatur Thomae apostoli apocr. Revelatio quae appellatur Stephani apoc. Liber qui appellatur Transitus sanctae Mariae apoc. Liber qui appellatur Poenitentia Adam apoc. Liber Diogiae nomine gigantis, qui post diluvium cum dracone ab haereticis pugnasse perhibetur apocr. Liber qui
Abbreviated transcription (Latin):
ne ẽ. ideoq nicħ uere simplex ẽ. dr
riũ logiea ⁊ mathematica pͥores sunt
ordine discendi. quã phisica. ⁊ ad
eã qudammͦ iustrum̃ti uice fungiu¬
tur. qͥbus unumquẽ ꝙs pͥmũ informna¬
n oportet anteꝗͣ phisicȩ speculationi
oꝑam det. necesse fuit ut ñ in actib
rerũ uͥ fallax exꝑiñtum ÷. s in sola
ratione uͥ inconcussa ueritas manet.
suã considãtionẽ ponerent. deuide
ipła ratione p̃uia. ad exꝑientiam
rerũ descendent. Postquã gͥ demõ¬

Expanded text:
ne est: ideoque nihil vere simplex est. Quia ne est: ideoque nihil vere simplex est. Quia enim logica et mathematica priores sunt ordine discendi quam physica, et ad eam quodammodo instrumenti vice funguntur, quibus unumquemque primum informari oportet antequam physicae speculationi operam det: necesse fuit, ut non in actibus rerum ubi fallax experimentum est; sed in sola ratione, ubi inconcussa veritas manet suam considerationem ponerent, deinde ipsa ratione praevia, ad experientiam rerum descenderent. Postquam
Abbreviated transcription (Latin):
ut ratio pateret᷑ eẽ Scdm quã considati¬
Mn onẽ dictũ ẽ continuã qͣntitatem
in infinita dec̾scere: ⁊ disc̾tam cͥscerȩ
rm ur finitũ. ẽalis ẽ eiũ uiuacitas
rationis. ũ onne longũ in longn
diuidat. latũ in lata ⁊ cet̾a: utq ipłi
rõi nicħ cartens int̾uallo int̾uallum ge
tos ĩꝑmixte adtendẽ. Actus .ii. corporp
mundi ñ sunt puri. s compositi ab ac¬
tib puroꝵ. qͦs phisica cũ ꝑ se ñ inueni¬
antur. pure tñ ⁊ ꝑse c̃siderat᷑. purum
scilic&. actũ ignis. siue t̾rȩ. siue aeris.
siue aquę:⁊ ex natiaa uniuseuiꝰqs ꝑse
sola phisica ꝓpͥȩ de reb agit.: cet̾e om̃s
de intellectib rerũ. Legica tractat de
ipsis intellectib scd̾m p̃dicamentalẽ
c̃stitutionem. Mathematiea uͦ sedĩn in¬
tegralẽ compositionẽ. ⁊ ideo logiea qͣn¬
doq utitur pura intelligentia: mache¬
matica aut̃ numꝗͣ sine unaginatio¬

Expanded text:
ut ratio pateretur esse. Secundum quam consideratiut ratio pateretur esse. Secundum quam considerationem dictum est continuam quantitatem in infinita decrescere, et discretam crescere in infinitum. Talis est enim vivacitas rationis ut omne longum in longa dividat, latum in lata, et caetera: utque ipsi rationi nihil carens intervallo tos, impermiste attendere. Actus enim corporum mundi, non sunt puri; sed compositi ab actibus purorum, quos physica cum per se non inveniantur pure tamen et per se considerat: purum scilicet actum ignis: sive terrae, sive aeris, sive aquae, et ex natura uniuscujusque sola physica proprie de rebus agit, caeterae omnes de intellectibus rerum. Logica tractat de ipsis intellectibus, secundum praedicamentalem constitutionem. Mathematica vero secundum integralem compositionem, et ideo logica quandoque utitur pura intelligentia, mathematica autem nunquam sine imaginatio
Abbreviated transcription (Latin):
gulȩ suas ꝓprias quasdã consideratio¬
nes h̃nt. quib ab inuicem differunt:
Logica consid̾atio est. in reb attendens
utellectus rerũ. siue ꝑ intelligentiam
ut neq sint hȩc neq horũ similitudi¬
nes: siue ꝑ rõnem ut neq sĩt ħ s horum
tñ similitudines: Considat gͦ logica.
spẽs & gn̾a rerũ Mathematice autẽ
ꝓprium est ãctus confusos inconfuse
ꝑ rõnem attendere: Uerbi gr̃a: In ac¬
tu rerũ ñ inuenit᷑ linea sine suꝑficie
& soliditate: nullum enĩ corpus sic so¬
lummꝰ longum ẽ ut latitirome uel al¬
titudine careat. s in om̃i corpore hȩc
tria simul sunt: ratio tñ attenoit si¬
ne suꝑficiȩ & crassitudine. lineam
pure ꝑ se. quod ẽ mathematicu: ñ
quia mre ita ł sit ł ẽe possit. s quia
ratio sepe actus rerũ consid̾at. non
ut sunt. s sic̃ eẽ possunt.: ñ inse s¬
quantum ad ipsam rationẽ. id t̾

Expanded text:
gulae suas proprias quasdam consideratiogulae suas proprias quasdam considerationes habent, quibus ab invicem differunt. Logica consideratio est in rebus, attendens intellectus rerum, sive per intelligentiam: ut neque sint haec, neque horum similitudines, sive per rationem, ut neque sint haec; sed horum tamen similitudines. Considerat ergo logica species et genera rerum. Mathematicae autem proprium est, actus confusos inconfuse per rationem attendere: verbi gratia, in actu rerum non invenitur linea sine superficie et soliditate nullum enim corpus sic solummodo longum est, ut latitudine vel altitudine careat; sed in omni corpore haec tria simul sunt: ratio tamen attendit sine superficie et crassitudine lineam pure per se: quod est mathematicum, non quia in re ita vel sit, vel esse possit; sed quia ratio saepe actus rerum considerat, non ut sunt, sed sicut esse possunt; non in se, sequantum ad ipsam rationem, id est,
Abbreviated transcription (Latin):
solent: Auter: Geometria ẽ fons sen¬
suum. & origo dictionũ: Astronomia
ẽ disciplina inuestigans spatia: motꝰ
&ꝰ reditus cȩlestium corporum certis
hisica causas rerum in effectibus
suis. & effectus in causis suis in¬
uestigando consid̾at᷑. unde tremor
tris. qua ui maria alta tumescait. ui
om̃e genus fructicũ. lapidum quoq
reptiliumq. Phisis natura interp̃ta¬
tur: unde ętiã suꝑiori diuisione. theo¬
ricȩ phisicã naturale̾ boctiꝰ nomina¬
uit: Hȩc ȩtiã phisiologia dr᷑ id ẽ ser¬
mo de naturis disserens: quod ad
eandem causam spectat: Phisica ali¬
quando large accipitur. eqͥpollens theoricȩ.
scd̃m quã acceptionẽ philosophiã qͥdam ies
tres partes diuidunt. id ẽ phisicã. ethicam.
logica: in qua diuisione mechanica ñ cors¬
tinetur: s restringit᷑ philosophia cirea phi¬
ad unum philosophiȩ tendas̃ tmnũ.
non una tñ uia om̃s curaarunt. s sin¬

Expanded text:
solent. Aliter, geometria est fons sensolent. Aliter, geometria est fons sensuum et origo dictionum. Astronomia est disciplina investigans spatia, motus et reditus coelestium corporum certis Physica causas rerum in effectibus suis et effectus in causis suis investigando considerat: Unde tremor terris; qua vi maria alta tumescant, VIROmne genus fruticum, lapidum quoque reptiliumque. Φύσις natura interpretatur, unde etiam superiori divisione theoricae, physicam naturalem Boetius nominavit. Haec etiam physiologia dicitur, id est, sermo de naturis differens quod ad eamdem causam spectat. Physica aliquando large accipitur aequipollens theoricae: secundum quam acceptionem, philosophiam quidam in tres partes dividunt, id est physicam, ethicam, logicam: in qua divisione mechanica non continetur; sed restringitur philosophia circa phyad unum philosophiae tendant terminum, non una tamen via omnes currunt, sed sin
Abbreviated transcription (Latin):
lem astronomiȩ: quia hoc scdm pͥmã
inuentionẽ dictũ ẽ. scđm quã etiam
grometria mensura t̾rȩ dr᷑ Nel pos¬
sumus dic̾e qđ id qd̃ geometria ui
sꝑa mundi considat. id ẽ dimensio regi¬
onum. & circuloꝵ ꝑ cȩlestium. immobile
sit sco̾m hoc qđ ad geometricã considã¬
tionẽ ꝑtinetꝰ: geometria enĩ ñ considãt
motum s spatium: quod aut̃ astrono¬
mia specłat᷑ mobile sit. id ẽ cursus astͤ¬
rum. & int̾ualla tempoꝵ. Sicq uni¬
uer saliter dicemus immobilem mag¬
nitudinẽ geometriȩ ẽẽ subiectam. mobi¬
lem astronomię: quia licet ambe de eadem
re agant. una tam̃ contemplat᷑ id quod
ꝑmanet: altera id quod transit speculat᷑:
sio sonorũ. & uocũ uarietas: Auter: Mu¬
sica siue armonia ẽ plurium dissimi¬
lium m unum redactorũ concordia
Geometria ẽ disciplina magnitudinis mi¬
mobilis. formarũq descͥptio contempla¬
tiua: ꝑ quã uniꝰcuiꝰq termini declarari

Expanded text:
ronomiae quia hoc secundum primam inventionem dictum est; secundum quam etiam geometria mensura terrae dicitur. Vel possumus dicere quod id quod geometria in sphaera mundi considerat, id est dimensio regionum et circulorum coelestium, immobile sit, secundum hoc quod ad geometricam considerationem pertinet. Geometria enim non considerat motum, sed spatium. Quod autem astronomia speculatur mobile sit, id est, cursus astrorum et intervalla temporum. Sicque universaliter dicemus immobilem magnitudinem geometriae esse subjectam: mobilem astronomiae; quia, licet ambae de eadem re agant, una tamen contemplatur id quod permanet, altera id quod transit speculatur.sio sonorum et vocum varietas. Aliter, musica sive harmonia est plurium dissimilium in unum redactorum concordia. Geometria est disciplina magnitudinis immobilis formarumque descriptio contemplativa, per quam uniuscujusque termini declarari
Abbreviated transcription (Latin):
his tͥbus tantũ sapientia nocabulũ
sumit: qr licet tres reliquas id ÷ ęchi¬
cam. mechanicã. logicã. congrue ad
sipientiã referre possimus. exp̃ssius
tamen logicã ꝓpter uocis eloquentiã.
mechanicã ⁊ ethicã. ꝓpt̾ cirtũspecꝰtio¬
nẽ morum ⁊ oꝑum. prudentiã siue
scientiã appellamus. solam aut̃ theo¬
ricã. ꝓpter speculationẽ ueritatis. re¬
rum sapientiã nominamꝰ. Item.

Expanded text:
bus tamen sapientia vocabulum sumit: quia licet tres reliquas, id est ethicam, mechanicam, logicam congrue ad sapientiam referre possimus, expressius tamen logicam propter vocis eloquentiam: mechanicam, et ethicam propter circumspectionem morum, et operum prudentiam sive scientiam appellamus: solam autem theoricam propter speculationem veritatis rerum sapientiam nominamus. CAP.
Abbreviated transcription (Latin):
is eorica diuiditur in the¬
sicam. Uel ita. Theoriea di¬
uiditur in intellectibilem. intelligi¬
diuidit᷑ in diuinalẽ. in doetͥnalẽ.
⁊ philologrã. Eadem ẽ igitur hȩc
theologia intellectibilis ⁊ diuina¬
lis. Eadẽ mathematica. intelligibi¬
lis ⁊ doctͥualis. Eadem phisica phi¬
lologia ⁊ natural. Sunt qͥ has
tres theorice partes. inisticȩ quodã
palladis nominȩ quȩ dea sapien¬
ciȩ fingitur e̾eᷤ. significari putant.
÷ tertia cognitio. udelicet dĩ quã
intellectibilẽ nominaiumꝰ ⁊̃ aĩ ax¬
quã intelligibilẽ diximus:⁊ corporũ¬

Expanded text:
eorica dividitur in thematicam. Aliter theorica dividitur in intellectibilem, physiologdividitur in divinalem; et doctrinalem, et philologiam. Eadem est igitur haec theologia, intellectibilis et divinalis. Eadem mathematica, intelligibilis et doctrinalis. Eademque physica, philologia, et naturalis. Sunt qui has tres theoricae partes mystice quodam Palladis nomine, quae dea sapientiae fingitur esse, significari putant. σις, id est tertia cognitio, videlicet Dei, quam intellectibilem nominavimus, et animaruquam intelligibilem diximus, et corporu
Abbreviated transcription (Latin):
ta fuerit: necẽe est. ut statim iam ali¬
quid spiritualis gaudii pregustare
incipiat: ne si omnino a delectatione
aliena remanserit: quasi semen aridũ
absq humore. ad germen sapientiȩ cõ¬
ualescere non queat. fit gͥ duuna gr̃a
aspirante. ut cum animus perfecte
a corporeis passionibus et destoeriis
terrenis erutus fuerit. quadam statĩ
insolita leticia ꝑfundatur. ut eo ampli¬
us ẽẽ amarum cognoscat quod dese¬
ruit: quo magis dulce sentit c̃ẽ quod
inuenit. hȩc est gratia quȩ iactum
in corde hominis ꝑ timorem semen sa¬
pientiȩ. desuꝑ infusa rigat. quia illas
mentes internȩ dulcedinis desideriuo
trahit: quas nullus carnalis concupi
scentie affectus. foris religauit. Dica¬
tur gͦ de sapientia: ꝑ timorem semina¬
tur. ꝑ gratiam rigaturIuia timor pͥ¬
mum carnalis delectationis affectũ.
ab animo precroit. ac deurde gratia
eundem animum quasi iam defecatũ
et purum a sordibus. sp̃iali delectatio

Expanded text:
ta fuerit, necesse est ut statim jam alita fuerit, necesse est ut statim jam aliquid spiritualis gaudii praegustare incipiat, ne si omnino a delectatione aliena remanserit, quasi semen aridum absque humore ad germen sapientiae convalescere non queat. Fit igitur divina gratia aspirante, ut cum animus perfecte a corporeis passionibus, et desideriis terrenis exutus fuerit, quadam statim insolita laetitia perfundatur, ut eo amplius amarum esse agnoscat quod deseruit, quo magis dulcis sentit esse quod invenit. Haec est gratia, quae jactum in cor hominis per timorem semen sapientiae, desuper insula rigat, quia illas mentes internae dulcedinis desiderium trahit, quas nullus concupiscentiae carnalis affectus foris religavit. Dicatur ergo de sapientia, per timorem seminatur, per gratiam rigatur, quia timor primum carnalis delectationis affectum ab animo praecidit, ac deinde gratia eumdem animam quasi jam defaecatum et purum a sordibus spiritali delectatio
Abbreviated transcription (Latin):
possit cȩlestis sapientiȩ. ex ipsa sua tran¬
quillitate p̃paratur. Sapientia en im
habitare nescit. nisi in corde pacifico: et
roeo illi in quibus ad huc terrena deside¬
ria ꝑstrepiuit: quȩ sit sapientia non
nouerunt. Nam sicut beatus iob testa¬
tur. mare loquitur secum. non ẽẽ sa¬
pientiã: quia mentes quas curȩ car-¬
nales exagitant. non conprehendunt
eam: sed qui minoratur actu ipse inue¬
nit eam. Q uia dum animus ab exte¬
rioribus abstractus. ad seipsum col¬
ligitur. robustior ad contemplanda
ȩterna subleuatur. Sic gͦ timor dñi:
facit pauperem sp̃u. P aupertas sp̃s.
tranquillat cor. Tranquillitas cordis: in¬
coatio est sapientiȩ cȩlestis.
gatur.S icut timor similis est se¬
m̃ini. ita gratia similis est humori: qͥ
rigat semen iactum in terra et germi¬
nare facit. ost quam mens hominis
quadam ut ita dixerim uiolentia a de¬
lectatione carnali ꝑtimorem abstrac¬

Expanded text:
possit coelestis sapientiae, ex ipsa sua tranpossit coelestis sapientiae, ex ipsa sua tranquillitate praeparatur. Sapientia enim habitare nescit nisi in corde pacifico, et ideo illi, in quibus adhuc terrena desideria perstrepunt, quae sit sapientia non noverunt. Nam sicut beatus Job testatur - Mare loquitur secum non esse sapientiam , quia mentes, quas curae carnales exagitant, non comprehendunt eam, sed qui minoratur actu ipse invenit eam, quia dum animus ab exterioribus abstractus ad seipsum colligitur, robustior ad contemplanda aeterna sublevatur. Sic ergo timor Domini facit pauperem spiritu paupertas spiritus tranquillat cor, tranquillitas cordis inchoatio est sapientiae coelestis. gatur. Sicut enim timor similis est semini, ita gratia similis est humori, qui rigat semen jactam in terram, et germinare facit. Postquam enim mens hominis quadam, ut ita dixerim, violentia a delectatione carnali per timorem abstrac
Abbreviated transcription (Latin):
sumitur. Preterea timor dñi post quam
uenit ad cor. facit pauperem spiritu.
Pauꝑtas autem sp̃c: duplex est. Nam
sunt et corporales diuitiȩ in affluencia
rerum temporalium: et sunt spiritaleᷤᷤ
diuitiȩ in possessione uirtutum. Ut̾q
gͣ apud deum diues eẽ conuincitur. l¬
tenꝙ a regno cȩlorum prohibetur:⁊ ille
uidelicet qui temporalibus his et peri¬
turis bonis. suꝑfluo abundare concupi¬
scitꝰ. et ille quasi magnum qui aliquid
de se existimans. sua se uirtute stareglo¬
riatur. s ed timor dñi ad mentem ueniẽs.
dum pondus futuri examinis. et quã
districtus uenturus sit uidex. nobis in
cognitione ante ponit: omnem mox ter¬
renȩ concupiscentiȩ dilectionem extin¬
guit: & nr̃am infirmitatem utiliter
ad memoriam reuocans. quam humi¬
lia de nobis sentire debeamus. ostendit.
Sopito deide terrenorum desioeriorum
strepitu. continuo mens ad quietem in¬
ternȩ pacis componitur. & ut capaxẽẽ

Expanded text:
sumitur. Praeterea timor Domini postquam sumitur. Praeterea timor Domini postquam venit ad cor facit pauperem spiritu, paupertas autem spiritus duplex est. Nam sunt et corporales divitiae in affluentia rerum temporalium, et sunt spiritales divitiae in possessione virtutum. Uterque ergo apud Deum dives esse convincitur. Uterque a regno coelorum prohibetur, et ille videlicet, qui temporalibus his, et perituris bonis superfluo abundare concupiscit, et ille qui quasi magnum aliquid de se aestimans sua se virtute gloriatur stare. Sed timor Domini ad mentem veniens, dum pondus futuri examinis, et quam districtus venturus sit judex nobis in cogitatione anteponit, omnem mox terrenae concupiscentiae delectationem exstinguit, et nostram infirmitatem utiliter ad memoriam revocans, quam humilia de nobis sentire debeamus ostendit. Sopito deinde terrenorum desideriorum strepitu, continuo mens ad quietem internae pacis componitur, et ut capax esse
Abbreviated transcription (Latin):
rimo gͥ ibi de sa¬
pientia dictum est. q̃uod ꝑ timorẽ
seminatur. E quidem ꝑ timorem pul
cre seminatur sapientia: quia timor
domini principium est sapientiȩ. & sic̃
de seminibus oriuntur germina. sic de
timore domini nascitur sapiencia. Ca¬
ritas enim ipsa est sapientia. Quia ꝑ
caritatem deum gustamus. Gustando
autem cognoscimus. S icut dicit psal¬
mista. Gustate et uidete. q̃m suauis ẽ
dominus. Timor autem dñi ad nos ca¬
ritatem adducit. Iuia dum docet tim̾e
ꝑiculum. facit amare presidium. Con¬
sideratis enim pȩnis inferni et tormen¬
ts. quȩ dampnatos expectant: subito
animus terrore concutitur. ac deinde
ad se reuersus. ac uiam euadendi querẽs:
statim illum ex desiderio requirit. per
quem instans ꝑiculum euadere se posse
agnoscit.  uem pꝰ quam inuenit. ex af¬
fectu dilectionis amplectitur. tunc ille
horro primum int olerabilis ex amore
mitigatur. et sic de timore qurdem nas
eitur caritas: sed ꝑ caritatem timor cõ¬

Expanded text:
rimo igitur ibi de sapientia dictum est, quod per timorem seminatur. Et quidem pulchre per timorem seminatur sapientia, quia timor Domini principium est sapientiae . Et sicut de seminibus oriuntur germina, ita de timore Domini nascitur sapientia. Charitas enim ipsa est sapientia, quia per charitatem Deum gustamus, gustando autem cognoscimus sicut dicit Psalmista: Gustate, et videte quoniam suavis est Dominus . Timor autem Domini ipse ad nos charitatem adducit, quia dum docet timere periculum, facit amare praesidium. Consideratis enim poenis inferni et tormentis, quae damnatos exspectant, subito animus terrore concutitur, ac deinde ad se reversus, ac viam evadendi quaerens, statim illum ex desiderio requirit, per quem instans periculum evadere se posse agnoscit. Quem postquam invenit, ex affectu dilectionis amplectitur; tunc ille horror primum intolerabilis ex amore mitigatur, et sic de timore charitatis quidem nascitur, sed per charitatem timor con
Abbreviated transcription (Latin):
lectionẽ erudiendus accesserit: pri¬
mum qualis sit fructus eiꝰ agnoscat.
Nichil enim sine causa appeti debet
nec desidia trahit quod utilitatẽ ñ ꝓ¬
miccit. Geminus ẽ diinȩ lectionis fru¬
ctus: qr mentẽ uł scientia erudit uel
morib ornat. Docet quod scire delec¬
tet. &e quod uiuari expediat. Quorũ
alt̾um .i. scientia. magis ad hystoriã
ce allegoriam: alt̾um .i. institutio mo¬
rum. ad tropologiam magis respicit.
Omĩs duuina scriptura resertur ad
hunc sinẽ. Sane quamuis expediat
magis uistum eẽ quã sapientẽ. scio tñ
plures instudio sacri eloquii scientiã
querere. quã iurtutẽ. Ego aut̃ qm̃ ne.¬
utrum imꝓbandum. sed utrumq
necessarium .ce laudabile eẽ censeo: quid
cuiusq intentioni competat. paucis ab-¬
soluam. Et primum quidem de eo qui
moralitatis gram. amplectit᷑. expediam.

Expanded text:
lectionem erudiendus accesserit, prilectionem erudiendus accesserit, primum qualis sit fructus ejus agnoscat. Nil enim sine causa appeti debet, nec desideria trahit, quod utilitatem non promittit. Geminus est divinae lectionis fructus, quia mentem vel scientia erudit vel moribus ornat. Docet quod scire delectet, et quod juvari expediat. Quorum alterum, id est scientia magis ad historiam et allegoriam; alterum, id est institutio morum ad tropologiam magis respicit. Omnis divina Scriptura refertur ad hunc finem. Sane quamvis expediat magis justum esse, quam sapientem, scio tamen plures in studio sacri eloquii scientiam quaerere quam virtutem. Ego autem quoniam neutrum improbatum, sed utrumque necessarium et laudabile esse censeo: quid cujusque intentioni competat paucis absolvam. Et primum quidem de eo qui moralitatis gratiam amplectitur, expediam.
Abbreviated transcription (Latin):
cissimos legendo carpimus. tractan¬
d̃o ruminamus Qui gͦ in tanta
multitudine librorum legendi mo¬
dum & ordinem ñ custodit: quasi
incondensitate saltus oberrans. trami.
tio. ut sine ipsa & om̃e ocium tur¬
pesit: &e labor inutilis. Ht autem
uniuersaliter complectamur: tria sunt
quȩ precipue studiis legentiũ obesseso¬
lent. Negligentia. imprudentia. fortuna.
Negligentia ẽ. quando ea quȩ discenda
sunt uł prorsus pret̾mittimus. uł minꝰ
studiose discimus. Imprudentia ẽ: qñ
congruũ ordinẽ & modum in his quȩ
discimus ñ seruamꝰ. Fortuna ẽ in enen¬
tu. casu siue naturalit̾ contingente.
qñ uł pauꝑtate. uł infirmitate. uel¬
non naturali tarditate. siue etiã doc¬
torum raritate. qr aut ñ inueniunt᷑
qui doceant aut qui bene doceant.
a ꝓposico nr̃o retrahim᷑. In his auẽ tribꝰ
de primo quidẽ .i. negligentia. lector
ammonendus ẽ. de scdo uero id ÷ im¬
prudentia instruendus.: de t̾cio aut̃

Expanded text:
cissimos legendo carpimus, tractancissimos legendo carpimus, tractando ruminamus? Qui ergo in tanta multitudine librorum legendi modum et ordinem non custodit, quasi in condensitate saltus oberans tramitemtio, ut sine ipsa et omne otium turpe sit, et laborinutilis. Ut autem universaliter complectamur. Tria sunt quae praecipue studiis legentium obesse solent; negligentia, imprudentia, fortuna. Negligentia est, quando ea quae discenda sunt, vel prorsus praetermittimus vel minus studiose discimus. Imprudentia est, quando congruum ordinem et modum in his quae discimus, non servamus. Fortuna est in eventu, casu, sive naturaliter contingente, quando vel paupertate, vel infirmitate, vel naturali tarditate, sive etiam doctorum raritate; quia aut non inveniuntur qui doceant, aut qui bene doceant, a proposito nostro retrahimur. In his autem rebus de primo quidem, id est negligentia lector admonendus est; de secundo vero, id est imprudentia instruendus; de tertio autem
Abbreviated transcription (Latin):
nio & equali studio uni lectioni in¬
tendunt: nec tamen simili effectu eiꝰ
intelligentiam consequntur. Alter¬
cito penetrat. cito quod querit appre¬
hendit. Alter diu laborat. & parum
ꝑficit. Sed sciendum ẽ quod in quo¬
libet negocio duo sunt necessaria. opꝰ
uidelicet & ratio oꝑis: quȩ ita sibi
conexa sunt. ut alt̾um sine alt̾o aut
in utile sit aut minus efficax. Ueru¬
tamen melior ut dicit᷑ prudentia ẽ
fortitudine: qr & pondera aliquan¬
do quȩ uirib mouere non possumꝰ.
arte leuamnus. Sic nimiru est in oĩ
studio. qui sine discretione oꝑatur.
laborat quidem s ñ ꝓficit. ꝙ̃ quasi
aerem uerberans. uires inuentum
fundit. Aspice duos parit̾ siluam t̾n¬
seuntes. & hunc quidẽ ꝑdeuia labo¬
rantem. illum uͦ recti itineris com¬
pendia legentem. pari motu cursum
tendunt: sed non eque ꝑueniunt. Qd
aut̃ scͥpturam dixerim nͥ siluam: cuiꝰ
sencentias quasi fructus quosdã dul¬

Expanded text:
nio, et aequali studio uni lectioni innio, et aequali studio uni lectioni intendunt, nec tamen simili effectu ejus intelligentiam consequuntur. Alter cito quod quaerit apprehendit, alter diu laborat, et parum proficit. Sed sciendum est quod in quolibet negotio duo sunt necessaria: opus videlicet, et ratio operis, quae ita sibi connexa sunt, ut alterum sine altero, aut inutile sit aut minus efficax. Verumtamen « melior, ut dicitur, prudentia est fortitudine; » quia et pondera aliquando quae viribus movere non possumus, arte levamus. Sic nimirum est in omni studio, qui sine discretione operatur, laborat quidem, sed non proficit, et quasi aerem verberans, vires in ventum fundit. Aspice duos pariter silvam transeuntes, et hunc quidem per devia laborantem, illum vero recti itineris compendia legentem, pari motu cursum tendunt, sed non aeque cito perveniunt. Quid autem Scripturam dixerim nisi silvam, cujus sententias quasi fructus quosdam dul
Abbreviated transcription (Latin):
ostquam certam materiã prescrip¬
simus lectori: & eas scripturas quȩ
ad diuinam p̃cipue ꝑtinent lectionẽ
suis nominib assignando determina¬
uimus. c̃onsequens uidet᷑ ut etiã de mo¬
do ⁊ ordine legendi aliquid dicamus.⁊
quatinus ex his que dicta sunt agnos¬
cat cui rei studium impendere debe¬
at ex his uero que sunt dicenda eiꝰdem
studii sui modumꝰ rationẽ accipiat.
Quia uͦ facilius quid agendum sit
incelligimus. si prius quid non sit faci¬
endum agnou̾imus: instruendus ẽ
pͥmum quid cauere debeat: ac deinde
informandus qualit̾̃ ea quȩ sunt agñ¬
da ꝑficiat. Dicendumq ẽ quid sit qd
ex canta turba discentium quorum
multi & ingenio pollent. & uigent.
exercitio. tam pauci ⁊ in numerabiles
inueniant᷑ quib ad scientiã ꝑueni¬
re concingat. Et ut de illis taceam
qui naturaliter sunt hebetes. ꝙ tar¬
di ad incelligendũ. Hoc maxime me
mouet .ce dignum questione uidetur.
unde hoc accidat quod duo pari inge¬

Expanded text:
ostquam certam materiam praescripsimus lectori, et eas scripturas, quae ad divinam praecipue pertinent lectionem, suis nominibus assignando determinavimus, consequens videtur, ut etiam de modo et ordine legendi aliquid dicamus, quatenus ex his quae dicta sunt, agnoscat, cui rei studium impendere debeat; ex his vero quae sunt dicenda, ejusdem studii sui modum et rationem accipiat. Quia vero facilius quid agendum sit intelligimus, si prius quid non sit faciendum agnoverimus; instruendus est primum quid cavere debeat, ac deinde informandus qualiter ea quae sunt agenda, perficiat. Dicendumque est quid sit, quod ex tanta turba discentium, quorum multi et ingenio pollent, et vigent exercitio, tam pauci et tam numerabiles inveniantur, quibus ad scientiam pervenire contingat. Et ut de illis taceam, qui naturaliter sunt hebetes et tardi ad intelligendum, hoc maxime me movet, et dignum quaestione videtur, unde hoc accidit, quod duo pari inge