comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
gͦ fuit ut uisibiliũ conditio ita ordinaret᷑. qͣtinꝰ homo in eis foris agnosceret
quale eẽt in uisibile bonũ qd̾ intꝰ querẽ deberet: hoc ÷ ut subtus se uideret
quid sup̃se appeteret. Non gͥ decebat ut rerũ uisibiliũ copia aliqua in par¬
te defectũ sentiret. que ob id maxime instituta ẽ: ut inestimabilẽ et̃nor
bonort affiuentiã nunciaret. hoc ÷ qd̾ diximꝰ cur ds̃ illa ⁊̃ creare uolues
ret : bonitas qͥdem eẽt. s diues ñeẽt. Cũ uͦ necessariis ⁊̃ comimoda ad¬
uingit: diuitias bonitatis sue ostendit. Cũ aut̃ cõmoda congrius suꝑ ad¬
ditis cumulantur: habundantia diuitiarũ bonitatis eiꝰ demonstratur.
s dũ postremo ꝯgruis ⁊̃ grata adicit.⁊ qͥd aliud ꝙͣ suꝑ habundantes di
uit̾ dicta sufficiant. S libet ad huc ad cumulũ diuinȩ laudis paulis per

Expanded text:
autem fuit ut visibilium conditio ita ordinaretur, quatenus homo in eis foris agnosceret, autem fuit ut visibilium conditio ita ordinaretur, quatenus homo in eis foris agnosceret, quale esset invisibile bonum quod intus quaerere deberet: hoc est, ut sub se videret, quid supra se appeteret. Non igitur decebat ut rerum visibilium copia in parte aliqua defectum sentiret, quae ob id maxime instituta est, ut inaestimabilem aeternorum bonorum affluentiam nuntiaret. Hoc est quod diximus: cur Deus illa ret, bonitas quidem esset, sed dives non esset. Cum vero necessariis commoda adjungit, divitias bonitatis suae ostendit. Cum autem commoda congruis superadditis cumulantur, abundantia divitiarum bonitatis ejus demonstratur. Sed dum postremo congruis etiam grata adjicit, viter dicta sufficiant; sed libet adhuc ad cumulum divinae laudis paulisper
Abbreviated transcription (Latin):
G ratũ ÷ eiꝰ modi qd̾ adusũ qͥdem habile non ẽ ⁊ tñ id spectandũ ẽ. delectabile
qualia sẽ fortasse quedam herbarũ gena ⁊ bestiarũ uolucrũ quoq npiseiũ nq̃ꝙ¬
similia. S digliũ ualde inqͥsitione ẽ. q̃re cds̾ hec creare uoluit q̃ usui hommis
ꝓpt̃ quẽ oĩa fecit. ñ neccessaria fore p̃iuidit. S hoc citiꝰ cognoseitur si causa n
modus humane ꝯditionis attendatur Ps̾ hoiẽm ꝓpt̾ sefecit. concta talia ꝓpt̃
hominẽ condidit. Propt̃ se feoit hominẽ. non qd̾ ipse indigeret homine. s
ut hoĩ qi meliꝰ dare pͣotuit. se ipsũ fruendũ daret. Alia uero creatura sic fac¬
ta ẽ. ut ⁊ subiecta homini eẽt. ꝑ conditionẽ. ⁊ deseruiret ad utilitatẽ. Homo
gͦ quasi in quodã medio collocatus ht̃ suꝑse dm̃. subt̃ se mundũ: ⁊ arpars
quidõ deorsũ mundo coniungit᷑. spũ aut̃ sursũ ad dm̃ subleuatur. Necesse

Expanded text:
Gratum est ejusmodi, quod ad usum quidem habile non est; et tamen ad spectandum delectabile, qualia sunt fortasse quaedam herbarum genera et bestiarum, volucrum quoque et pisciuum valde inquisitione est, quare Deus haec creare voluit, quae usui hominis propter quem omnia fecit non necessaria fore praevidit? Sed hoc citius cognoscetur, si causa et modus humanae conditionis attendatur. Deus hominem propter se fecit, cuncta alia propter homines condidit. Propter se fecit hominem, non quod ipse indigeret homine, sed ut homini quia melius dare nil potuit, seipsum fruendum daret; alia vero creatura sic facta est, ut et subjecta homini esset per conditionem, et deserviret ad utilitatem. Homo ergo quasi in quodam medio collocatus, habet super se Deum, sub se mundum, et corpore quidem deorsum mundo conjungitur; spiritu autem sursum ad Deum sublevatur. Necesse
Abbreviated transcription (Latin):
decori oꝵis impenditur: quociens ad imiltitudinẽ solam siue ad inagni¬
tes diuẽ ꝑficiendã auimꝰ occupat᷑. Uidemꝰ quia seriba eas figuras que exi¬
los sunt. ꝓmptiꝰ format. inmagnis sigurandis ꝓpensuis desudat : ⁊ calamnꝰ
quanto uelocius trahit᷑. tanto deformiores sunt litcere que ex pͥmuntur.
Si inope dei nec multitudo magnitudinẽ minuit. nec magnitudonul¬
titudinẽ stringit : neq simul uł multitudo ł maguitudo pulctudini of¬
sieiti. nep pilitudo itilitatẽ tollit. s sio facta sunt oĩa q̃si facta sinit sin¬
gula ut cũ uniu̾sa aspexeris singula min
ec de uisibilib dicta alicui fortassis quantũ ad cõpendiũ tractandi ꝑti¬
mont⁊ plo riuia s udebuitur. s attendere aebet qd tum oꝑosa tanter ꝑt¬

Expanded text:
 quoties ad multitudinem solam sive ad magnitudinem perficiendam animus occupatur. Videmus quod scriba eas figuras quae exiles sunt, promptius format, in magnis figurandis propensius desudat, et calamus quanto velocius trahitur, tanto deformiores sunt litterae quae exprimuntur. Sed in opere Dei nec multitudo magnitudinem minuit, nec magnitudo multitudinem stringit, neque simul vel multitudo vel magnitudo pulchritudini officit, neque pulchritudo utilitatem tollit, sed sic facta sunt omnia, quasi facta sint singula, ut cum universa aspexeris, singula mireris. Haec de visibilibus dicta alicui fortassis quantum ad compendium tractandi pertinuit plurima videbuntur, sed attendere debet quod tam operosa mater
Abbreviated transcription (Latin):
immensitate creaturarũ. ⁊ depuleͥtudine earũ qͦmͦ potumꝰ. ñ qͣm debu¬
uus locuti sumꝰ: nc̃ restat ut ad ꝯsiderandã earũ dẽ utilitate tuͣseatãt. oriuli uii
rorũ quatuor cõplectitur. necessaria. commoda ꝯgrua.⁊ grati. necessar ũ duui
cuq reie quominꝰ ipsa subsistere comode ñ potest: ut rote inuia homu¬
nis panis. aquai inuestitu lanea siue pellioea. aut quelibet eĩnodi indum¬
ta. Commodũ ẽ. qd licet aliqñ ampliꝰ delectet. sine ipso tñ uita duci pot̾. ut¬
pote inuictu hominis poculũ iuni esus carniũ. inuestitu bissus ⁊ sericamen

Expanded text:
immensitate creaturarum et de pulchritudine earum quomodo potuimus non quomodo debuimus locuti sumus, nunc restat ut ad considerandam earumdem utilitatem transeamus. Utilitas rerum quatuor complectitur: necessaria, commoda, congrua et grata. Necessarium uniest, sine quo ipsa subsistere commode non potest, utpote in victu hominis panis et aqua, in vestitu lanea sive pellicea, aut quaelibet ejusmodi indumenta. Commodum est quod, licet aliquando amplius delectet, sine ipso tamen vita duci potest, utpote in victu hominis, poculum vini et esus carnium; in vestitu byssus et sericum,
Abbreviated transcription (Latin):
cẽ unã diñs q̃ a multis ẽ ꝓlata. S hoꝵꝑ om̃iũ nicħ uere unũ ẽ. Scd̾m
aliquẽ tñ respectũ. unũ dicta st̃: qr qͦdãmͦ ad unitatẽ accedt̃. Fas gͦ ñ est
ut existimemꝰ creatorẽ rerũ aut collectione diu̾soꝵ. aut ꝯpositione par¬
trũ. aut similitudine pluriũ unũ ẽẽ: cũ illud ⁊̃ qd̃ in nobis rationale
ẽ horr oĩũ iusemetipso nicħ possit inuenire. Illd̃ ⁊̃ nẽm qd̃ parcium

Expanded text:
 vere unum est. Secundum aliquem tamen respectum unum dicta sunt, quia quodammodo ad unitatem accedunt. Fas ergo non est ut existimemus Creatorem rerum, aut collectione diversorum, aut compositione partium, aut similitudine plurium unum esse, cum illud etiam quod in nobis rationale est, horum omnium in semetipso nihil possit invenire. Il
Abbreviated transcription (Latin):
Crede ẽ tolem in suꝑiorib sec̃ib ⁊ in sublimitate oeloꝵu di si borndaei et edide
p̃buit ad cã condendam cuiꝰ p̃uidit futura peccata. mullo mͦ ñ p̃beret eã bo¬
nitatẽ ut creaturã conderet. quam peccaturam nesenũesenuet. Habet eiũ
qua ꝓpetua tẽnende iusticie uoluntate ꝓmerettr. Habet deinde ordinem
suũ etia ista peecatrix amissa in peccatis beatitudme. si non amiso pecia¬
perande beatituidinis facultate. quȩ ꝓfecto suꝑateam. quã uecelui ape tusti
uosluntas cenet Inter quã ⁊ illam priorem ꝑmanentem in uoluntate iusti¬
cie hec medietatem quandã de monstrat. que penitendi lrimnilitate altitu¬
dinẽ sua recipit. Nã neq ab illa creatura qũa p̃seluit dc non socdi uon
peccaturã. s etiã in peccandi uoluntate mnansurã abstinut largitate boni

Expanded text:
Crede esse talem in superioribus sedibus, et in sublimitate coelorum: quia si bonitatem Conditor Crede esse talem in superioribus sedibus, et in sublimitate coelorum: quia si bonitatem Conditor praebuit ad eam condendam cujus praevidit futura peccata, nullo modo non praeberet eam bonitatem, ut creaturam conderet quam peccaturam non esse praescivit. 15. Haquam perpetua tenendae justitiae voluntate promeretur. Habet deinde ordinem suum etiam ista peccatrix, amissa in peccatis beatitudine, sed non dimissa recuperandae beatitudinis facultate. Quae profecto superat eam quam peccandi perpetua voluntas tenet: inter quam et illam priorem permanentem in voluntate justitiae, haec medietatem quamdam demonstrat, quae poenitendi humilitate altitudinem suam recipit. Nam neque ab illa creatura, quam praescivit Deus non solum peccaturam, sed etiam in peccandi voluntate mansuram, abstinuit
Abbreviated transcription (Latin):
non muenit. si nullum unqͣm corpꝰ rotundũ pret̃ huiꝰcemodi poma con¬
spexit. Nlã ita qͥdã cũ ratione uerissima uideant meliorẽ esse creaturã.
quȩ quanus habeat liberã uoluntatẽ. deo tam̃ semꝑ infixa nunquam
peccauerit. intuentes peccata hominũ. non ut peccare desinant: s qr facti
sunt dolent. dicentes. ⁊ ales nos faceret. ut semꝑ incõimitabili eiꝰ ueritate
ꝑfrui. nunqͣm autẽ peccare uellemꝰ. Non clament. ñ succenseant. quia
neq ipsos ideo coegit peccare qr fecit: quib potestatẽ utrũ uellent
dedit. Q sunt cales quidã angłi. qu neq peccauerint unqͣm nec pec¬
caturi sint. Quã obrẽ si te delectat creatura. quę ꝑseuerantissima uo-¬
luntate ñ peceat: non ẽ. dubitandũ qd̾ eam peccanti recta ratione p̃poniᷤᷤ.
S sic̃ eam tu cogitatione p̃p̃onis: sic eam creator d̾s ordinatissime pp̃osuit.

Expanded text:
non invenit, si nullum unquam corpus rotundum praeter hujuscemodi poma connon invenit, si nullum unquam corpus rotundum praeter hujuscemodi poma conspexit. Nam ita quidam cum ratione verissima videant meliorem esse creaturam, quae quamvis habeat liberam voluntatem, Deo tamen semper infixa, nunquam peccaverit; intuentes peccata hominum, non ut peccare desinant, sed quia facti sunt dolent, dicentes: Tales nos faceret, ut semper incommutabili ejus veritate perfrui, nunquam autem peccare vellemus. Non clament, non succenseant: quia neque ipsos ideo coegit peccare, quia fecit, quibus potestatem utrum vellent dedit; et sunt tales quidam Angeli, qui neque peccaverunt unquam, neque peccaturi sunt. Quamobrem si te delectat creatura quae perseverantissima voluntate non peccat, non est dubitandum quod eam peccanti recta ratione praeponas: sed sicut eam tu cogitatione praeponis; sic eam creator Deus ordinatione praeposuit.
Abbreviated transcription (Latin):
na qͥppe anima: naturalit̾ diuinis ex quib pendet conexa rationib cũ dicit.
meliꝰ hoc fieret quã illud. si uere dicit. & uidet qd̾ dicit: in ilł quib conexa ẽ.
rationib uidet. Credat gͦ dm̃ fecisse qd̾ uera ratione ab eo faciendũ fuisse co-¬
gnouit: eciã si hoc in reb factis ñ uidet. qr etiã si celũ ocłis uidẽ ñ posset. ettam̃
ratione uera tale aliqͥd faciendũ fuisse colligeret. credẽ debuit factũ esse qͣnuiᷤ¬
id ocłis non uidet. Non enĩ cogitatione uidet fuisse faciendũ: nnsi in his
rationib quib facta sunt om̃ia. Qd̃ autẽ ibi non ẽ: tã nemo potest uera
cogitatione uide. qͣm non ẽ. Uer in eo pleriq homines errant. qr cũ me¬
liora mente conspexerint. non in sedib congrius ea ocłis quęrt̃. uelut si
qͥsqͣm ꝑfectam rotunditatẽ rõne cõprehendens. stomachet᷑ qd̾ talem nucẽ

Expanded text:
na quippe anima naturaliter divinis ex quibus pendet connexa rationibus, cum dicit, na quippe anima naturaliter divinis ex quibus pendet connexa rationibus, cum dicit, Melius hoc fieret quam illud; si verum dicit, et videt quod dicit, in illis quibus connexa est rationibus videt. Credat ergo Deum fecisse quod vera ratione ab eo faciendum fuisse cognovit, etiamsi hoc in rebus factis non videt. Quia etiamsi coelum oculis videre non posset, et tamen ratione vera tale aliquid faciendum fuisse colligeret, credeid oculis non viderit. Non enim cogitatione cerneret faciendum fuisse, nisi in his rationibus quibus facta sunt omnia. Quod autem ibi non est, tam nemo potest vera one videre, quam non est verum. 14. In eo plerique homines errant, quia meliora cum mente conspexerint, non in sedibus congruis ea oculis quaerunt. Velut si quisquam perfectam rotunditatem ratione comprehendens, stomachetur quod talem in nuce
Abbreviated transcription (Latin):
ut nicħ qd̾ ad t̾rȩ ꝑtinet speciem cogitanti occurrat. qd non in tota eiꝰ mole ds̃
om̃ium condicor fecerit. Nã a terra feracissima ⁊ amenissima usq ad salsis¬
simã ⁊ infecundissimã ita gradatĩ ꝑ medias ꝑuenitur: ut nullam rep̃hendẽ
audeas nͥ in cõparatione melioris. Atq ita ꝑ om̃s gͦdib laudis ascendas. ⁊it qd
sũmũ genꝰ terrȩ inueneris: solum cam̃ esse nolis. Iam uͦ inter totã terram¬
⁊ cęlũ quanta distantia ẽ: Int̾ponunt᷑ enĩ humida flabilisq nacura. Atq
ex his quatuor elem̃tis: aliȩ innumerabiles nob. numerate aucẽ deo reꝵ spe¬
cies formȩ q uariantur. P otest gͦ esse aliqͥd in rei natura: qd̾ cua ratione
ñ cogicas. Non esse autẽ qd̾ uera ratione cogitas: non potest. N eq enĩ tu
potes aliqͥd meliꝰ increatura cogitare: qd̾ creaturȩ artificẽ fugerit. Huma¬

Expanded text:
ut nihil quod ad terrae pertinet speciem cogitanti occurrat, quod non in tota ejus mole Deus ut nihil quod ad terrae pertinet speciem cogitanti occurrat, quod non in tota ejus mole Deus omnium conditor fecerit. Namque a terra feracissima et amoenissima usque ad salsissimam et infecundissimam, ita gradatim per medias pervenitur, ut nullam reprehendere audeas, nisi in comparatione melioris; atque ita per omnes gradus laudis ascendas, ut quod summum genus terrae inveneris, solum tamen esse nolis.  atque ex his quatuor elementis aliae innumerabiles nobis, numeratae autem Deo rerum species formaeque variantur. Potest ergo esse aliquid in rerum natura, quod tua ratione non cogitas. Non esse autem quod vera ratione cogitas, non potest. Neque enim tu potes aliquid melius in creatura cogitare, quod creaturae artificem fugerit. Huma
Abbreviated transcription (Latin):
essent: s dicas alit̾ ficti eas debuisse. Qcquid enun tͥ uera ratione meliꝰ occur¬
rerit: scias fecisse dm̃ tanquam bonoꝵ omĩum conditorem. Non ẽ autẽ uera
ratio s inuida infirmitas. cum aliquid meliꝰ faciendum fitisse cogitaueris.
iam nichil aliud inferiꝰ uelle fieri: tanꝙͣ si ꝓspecto cęlo nolles cerrã factam. Esiet¬
enĩ iniquũ oĩno. Recte enĩ rep̃henderes. si p̃termisso celo t̾ram factam uidereset
qm̃ diceres ita eam fieri debuisse ficuti posses cogitare cȩlũ. Cũ gͥ etiã illud ad cus
speciem uolebas t̾ram ꝑducere. factũ esse ꝑspiceres. non autẽ hoc terrã s celum
uocari: credo qd̃ re meliore ñ fraudatꝰ. ut inferior quoq aliqua fieret ⁊ tra esset
nequaqͣm inuidẽ deb̾es. In qua t̃ra rursus scđ̾m partes eiꝰ tauta ẽ. uariẽtas.

Expanded text:
essent, sed dicas aliter fieri eas debuisse. Quidquid enim tibi vera ratione melius occuressent, sed dicas aliter fieri eas debuisse. Quidquid enim tibi vera ratione melius occurrerit, scias fecisse Deum tanquam bonorum omnium conditorem. Non est autem vera ratio, sed invida infirmitas, cum aliquid melius faciendum fuisse cogitaveris, jam nihil aliud inferius velle fieri, tanquam si perspecto coelo, nolles terram factam esse; inique omnino. Recte enim reprehenderes, si praetermisso coelo terram factam videres, quoniam diceres ita eam fieri debuisse, sicuti posses cogitare coelum. Cum ergo etiam illud ad cujus speciem volebas terram perducere, factum esse perspiceres, non autem hoc terram, sed coelum vocari; credo quod re meliore non fraudatus, ut inferior quoque aliqua fieret et terra esset, nequaquam invidere deberes. In qua terra rursus secundum partes ejus tanta est varietas,
Abbreviated transcription (Latin):
Cioi ꝑfecto largissima bonitas iustisime laudatet᷑. etiam si ialiquo inferiore geatu¬
ir gridu nos conaidisset. Quamus enim anima nr̃a peccatis tabe facta sit sublimior
e tamen &e melior quam si in hanc lucem uisibilem uerteretur: Et udes ꝓfecto: de
huius lucis eminentia quantum laudant anime dm̃ etiam corꝑis sensib dedite
Qua apt᷑ non te iam moueat quod tam uituꝑantur anime peccatrices: ut dicã
in coide tuo melius fuisse si non fuissent. In sui enim comꝑatione uituꝑantur:
dum cogitatur quales eẽnt si peccare noluisserit: Institutor tamen earum ãs
p̃clarissime ꝓhumana facultate laudandus ẽ. non solum qm̃ peccan¬
tes eas iuste ordinat: sed etiam quia tales instituit. ut etiam peccatis sor-¬
ditate. nullomodo lucis corꝑalis dignitate suꝑentur. de qua tamen ure lau¬
dat᷑. Illud quoq moneo calieas. ne forte non dicas quidem meliꝰ fuisse ut nou

Expanded text:
Cujus profecto largissima bonitas justissime laudaretur, etiamsi aliquo inferiore creatuCujus profecto largissima bonitas justissime laudaretur, etiamsi aliquo inferiore creaturae gradu nos condidisset. Quamvis enim anima nostra peccatis tabefacta sit, sublimior est tamen et melior, quam si in hanc lucem visibilem verteretur. Et vides profecto de hujus lucis eminentia, quantum laudent animae Deum etiam corporis sensibus deditae. Quapropter non te jam moveat, quod vituperantur animae peccatrices, ut dicas in corde tuo melius fuisse si non essent. In sui enim comparatione vituperantur, dum cogitatur quales essent, si peccare noluissent. Institutor tamen earum Deus praeclarissime pro humana facultate laudandus est, non solum quoniam peccantes eas juste ordinat, sed etiam quia tales instituit, ut etiam peccatis sordidatae, nullo modo lucis corporalis dignitate superentur, de qua tamen jure laudatur. 13. Illud quoque moneo caveas, ne forte non dicas quidem melius fuisse ut non
Abbreviated transcription (Latin):
tua non cogis facta eẽ quȩ pͣtericit᷑: sic ds p̃scientia sua non cogit facienda quȩ futura sunt.
Q sic tu quedam que fecisti mnemuusti. nec tamen quȩ meministi omĩa fecisti. ita as om̃ia
quoꝵ ipse auctor ẽ p̾seit nectam̃ omĩum que psat ipse anctoe ẽ. Quoꝵ autem non ẽ mni¬
lus auctor iustus e ultor. hino gͦ im intellige qua iustia d̾s pecrata puniat: quia quȩ no¬
uit futura non facit. Namsi ꝓpt̾rea non debet retbuete suppliciaim pecrantib quia p̾ui¬
at paraturos: ne ircte facientib debet p̃mia ittͥbuere. quia ce ncte factu ros nichilominꝰ
pͣindet. Iunmo ũ fiteamur & ad p̾scientiam eiꝰ ꝑtinere neqͥd eum lateat futuroꝵ &
uo iusticiam ut peccatum quia uoluntate cõmattim̾uꝵ: ita uidicio eius impune non
tori deputandum sit qͥcquid in enis citatutafier necesse ẽ. regula illa piecatis facile non¬
mouebit. quia meminisse nos conieit. graciarum actictiem nos debere creatori nr̃s.

Expanded text:
tua non cogis facta esse quae praeterierunt; sic Deus praescientia sua non cogit facienda, quae futura sunt. Et sicut tu quaedam, quae fecisti, meministi, nec tamen quae meministi omnia fecisti: ita Deus omnia quorum ipse auctor est, praescit, nec tamen omnium quae praescit ipse auctor est. Quorum autem non elus auctor, justus est ultor. Hinc ergo jam intellige, qua justitia Deus peccata puniat, quia, quae novit futura, non facit. Nam si propterea non debet retribuere supplicium peccantibus, quia praevidet peccaturos, nec recte facientibus debet praemia retribuere, quia et recte facturos nihilominus praevidet, immo vero fateamur, et ad praescientiam ejus pertinere, ne quid eum lateat futurorum, et ad justitiam, ut peccatum, quia voluntate committitur, ita judicio ejus impune non eatori deputandum sit quidquid in ejus creatura fieri necesse est; regula illa pietatis facile commonebit, quam meminisse nos convenit, gratiarum actionem nos debere Creatori nostro.
Abbreviated transcription (Latin):
factũ uidet: illa scilicet in comutabili cõmuniq ueritate. Neq prudentia
cuiꝰquam fit prudens alius : aut fortis fortitudine. aut temꝑans temꝑantia.
aut i̾tꝰ iusticia hominis alteriꝰ quiꝰꝗͣ efficit᷑.: s coaptando animũ illis incom¬
mutabilib regulis. luminibq uit tututum que incoruptibilit̾ uiuunt in
ipsa ueritate sapientiaq cõmuni. quib & ille coaptauit. & fixit aninium.
que istis uirtutib p̃ditũ sibi ad unitandũ ꝓposuit: Uoluntasgͦ ad hereus
cõmuni atq incõmutabili bono inpettat pͥma & magna homĩs bona: cuim
ipsa sit medium quodã bonũ. Uoluntas autem au̾sa ab ĩcõmutabili & cõ¬
muni bono & conu̾sa ad ꝓpͥum bonũ. aut ad exteriꝰ. aut ad in feriꝰ peccat
dd ꝓpͥum conũtit᷑: cum sue potestatis uult ẽẽ. Ad exteriꝰ: cũ alioꝵ ꝓpͥa¬

Expanded text:
factum videt, illa scilicet incommutabili communique veritate. Neque prudentia factum videt, illa scilicet incommutabili communique veritate. Neque prudentia cujusquam fit prudens alius, aut fortis fortitudine, aut temperans temperantia, aut justus justitia hominis alterius quisquam efficitur; sed coaptando animum illis incommutabilibus regulis luminibusque virtutum, quae incorruptibiliter vivunt in ipsa veritate sapientiaque communi, quibus et ille coaptavit et fixit animum, quem istis virtutibus praeditum sibi ad imitandum proposuit. 53. Voluntas ergo adhaerens cipsa sit medium quoddam bonum; voluntas autem aversa ab incommutabili et communi bono, et conversa ad proprium bonum, aut ad exterius, aut ad inferius peccat. Ad proprium convertitur, cum suae potestatis vult esse; ad exterius, cum alio
Abbreviated transcription (Latin):
s eciam sui meminit. uł potiꝰ nos & cet̾a. & ipsam ꝑ ipsam meminimꝰ. Uo
luntas gͦ que medium bonũ ẽ. cũ inhereret incõmutabili bono. eiq cõ¬
mum non ꝓpͥo sicuti ẽ. illa dequa multum locuti sumus. & nichil digne dix¬
mus ueritas: tenet homo uitã beatam. Eaq ipsa uita beata id ẽ anuni
effectio inherentis in cõmutabili bono: ꝓpͥum & pͥmũ ẽ hominis honum
In eo sunt etiam uircutes om̃s. quib male uti nemo potest Nlam hec quã¬
ins magna in homine & pͥma sint: ꝓpͥa tam̃ ẽẽ. uniꝰ cuiꝰq hominis. ñ cõmu¬
nia satis intelligit᷑. Ueritate enĩ atq sapientia que cõmunis ẽ. om̃ib omnes
sapientes & beati fiunt inherendo illi. B eatitudine aut̃ alteriꝰ hominis ñ fit
alt̾ beatꝰ : quia & cum eum unitat᷑ ut sit. uide appetit beatꝰ fieri. Unde illsi

Expanded text:
sed etiam sui meminit, vel potius nos et caetera et ipsam per ipsam meminimus. 52. sed etiam sui meminit, vel potius nos et caetera et ipsam per ipsam meminimus. 52. Voluntas ergo quae medium bonum est, cum inhaeret incommutabili bono, eique communi non proprio, sicuti est illa de qua multum locuti sumus, et nihil digne diximus, veritas; tenet homo beatam vitam: eaque ipsa vita beata, id est animi affectio inhaerentis incommutabili bono, proprium et primum est hominis bonum. In eo sunt etiam virtutes omnes, quibus male uti nemo potest. Nam haec quamvis magna in homine et prima sint, propria tamen esse uniuscujusque hominis, non communia, satis intelligitur. Veritate enim atque sapientia, quae communis est omnibus, omnes sapientes et beati fiunt, inhaerendo illi. Beatitudine autem alterius hominis non fit alter beatus; quia et cum eum imitatur ut sit, inde appetit beatus fieri, unde illum
Abbreviated transcription (Latin):
ot. S illud me mouet. qu̾i delib̾a uoluntate questio ẽ & uidemꝰ ipsam be¬
ne uti cet̾is uł non bene: quomodo & ipsa int̾ illa qb utimur nmeranda sit.
A. Quomodo omĩa que ad scientiam cognoscimus ratione cognoscunꝰ. et tameri
etiam ipsa ratio int̾ illa numerat᷑ que ratione cognoscimꝰ. An oblitꝰ es cum g̃re¬
remus quęratione cognoscant᷑. confessum te fuisse etiam rationẽ ratione cog¬
noscie Noli gͦ mirari si cet̾is ꝑ lib̾am uoluntatẽ utitnur: eciam ipsa lib̾a
uoluntate ꝑ eam ipsã uti nos posse. ut qͦdammꝰ se ipsa utat᷑ uoluntas. que
unt᷑ cetͣis. sic̃ se ipsam cognoscit ratio que cognoscit & cet̾a. Nã & memoria
ñ solum cet̾a omĩa que meninimꝰ cõp̃hendit: s etiam quod ñ obliuiscim̃
nos hab̾e memoriã ipsa se memoria qͦdãmͦ tenet in nob̾. que non solũ alioꝵ

Expanded text:
or. Sed illud me movet, quoniam de libera voluntate quaestio est, et videmus ipsam beor. Sed illud me movet, quoniam de libera voluntate quaestio est, et videmus ipsam bene uti caeteris vel non bene, quomodo et ipsa inter illa quibus utimur numeranda sit. A. Quomodo omnia quae ad scientiam cognoscimus, ratione cognoscimus, et tamen etiam ipsa ratio inter illa numeratur quae ratione cognoscimus. An oblitus es, cum quaereremus quae ratione cognoscantur, confessum te fuisse etiam rationem ratione cognosci? Noli ergo mirari si caeteris per liberam voluntatem utimur, etiam ipsa libera voluntate per eam ipsam uti nos posse; ut quodammodo se ipsa utatur voluntas quae utitur caeteris, sicut seipsam cognoscit ratio, quae cognoscit et caetera. Nam et memoria non solum caetera omnia, quae meminimus comprehendit; sed etiam quod non obliviscimur nos habere memoriam, ipsa se memoria quodammodo tenet in nobis, quae non solum aliorum,
Abbreviated transcription (Latin):
hoc ẽ. dõ. Id enĩ suꝑior disputatio ꝑsuasit em tociens tanqdue letꝰ assensꝰ es Uutu
tes gͥ qͥb recte uiuit᷑: magna bona sc̃ Species autẽ quoꝵlibet corpoꝵ sine qb
recte uiui potest: minima bona st̃ Potentie u animini sine qͥb recte nui
nł postest media bona st̃ Untutib: nemo male utit̾. Ceceris ante bonus do ũ
mediis or minimis: non solum bene. sed etiam male quisq ut potest: S ies uit¬
tute nemo male utit᷑: quia opꝰ uututis ẽ bonꝰ usus istoꝵ quib eciã non bene
uti possumus Nemo autẽ bene utendo: male utte. Quare habundantia & magni¬
tudo bonitatis dĩ non solum magna: s etiã media & minima bona ẽẽ psticit.
Magis laudanda e̾. bonitas eiꝰ in magnis ꝙͣ in mediis. & magis in mediis ꝙͣ
ĩ minimis bonis: s magis in omib. quam si non omĩa tribuiss u. Assenti

Expanded text:
hoc est Deo. Id enim superior disputatio persuasithoc est Deo. Id enim superior disputatio persuasitet corporum, sine quibus recte vivi potest, minima bona sunt; potentiae vero animi, sine quibus recte vivi non potest, media bona sunt. Virtutibus nemo male utitur, ceteris autem bonis, id est, mediis et minimis, non solum bene, sed etiam male quisque uti potest. Et ideo virtute nemo male utitur, quia opus virtutis est bonus usus istorum, quibus etiam non bene uti possumus. Nemo autem bene utendo male utitur. Quare abundantia et magnitudo bonitatis Dei non solum magna, sed etiam media et minima bona esse praestitit. Magis laudanda est bonitas ejus in magnis, quam in mediis, et magis in mediis, quam in minimis bonis; sed magis in omnibus, quam si non omnia tribuisset » .
Abbreviated transcription (Latin):
in nob̾ sine quo recte potest uiui. an sine quo rocte uiui non potest. e Iamiã
parce queso. ł udet cecitatis. Quis enĩ ambigat id longe et̃ p̃stancius sine qͦ
recta uita nulla ẽ &. Iã gͦ tu negabis luscum hominẽ recte posse uiuere.is ab¬
amisso tamen ad recte uiuendũ ñ impedit᷑. uoluntas lib̾a tͥ uidet᷑ nullũ
bonum sine qua recte nemo uiuit: Intueris enĩ iusticiã: qua nemo iua¬
le utit᷑. Hec int̾ sũma bona que in ipso sunt hoĩe numerat᷑ omnesq uircu¬
tes animi qͥb ipsi recta uita & honesta constat. Nã neq prudentia neq forticu¬
dine. neq cemꝑantia male etiam quis utit̾ In his enĩ om̃ib. sic̃ inipsa quã tu
cõmemoristi iusticia. recta ratio uiget sine qua uircutes eẽ. ñ possẽ. Recta autẽ
ñ solũ magna s etiam minima bonã ñ ẽe. posse: nisi ab illo aqͦ sunt orũa botia

Expanded text:
in nobis, sine quo recte vivi potest, an sine quo recte vivi non potest. E. Jamjam in nobis, sine quo recte vivi potest, an sine quo recte vivi non potest. E. Jamjam parce, quaeso; pudet caecitatis. Quis enim ambigat id longe esse praestantius, sine quo recta vita nulla est? A. Jam ergo tu negabis luscum hominem recte posse vivere? E. Abamisso tamen ad recte vivendum non impeditur; voluntas libera tibi videbitur nullum bonum, sine qua recte nemo vivit? 50. Intueris enim justitiam, qua nemo male utitur. Haec inter summa bona quae in ipso sunt homine numeratur, omnesque virtutes animi quibus ipsa recta vita et honesta constat. Nam neque prudentia, neque fortitudine, neque temperantia male quis utitur: in his enim omnibus, sicut in ipsa etiam quam tu commemorasti justitia, recta ratio viget, sine qua virtutes esse non possunt. Recta autem non solum magna, sed etiam minima bona non esse posse, nisi ab illo a quo sunt omnia bona,
Abbreviated transcription (Latin):
aliqd᷑ bonum ẽẽ lib̾am uoluntatem: & ego concederem dm̃ illam dedisse nobi.
ris oisputationis. cum omnẽ speciem formamꝙ corporis assumina omniũ retũ
forma is ẽ aueritate subsistere fatereris & bonum ẽẽ. concederes: Nam &e capil¬
los nrõs numeratos eẽ. ipsa in euulgłio ueritas loquitus: De numeri autem sũ¬
mitate a fine usq ad finem ꝑtendente potentia. que locuti fuerimꝰ ercidit tibis
Que gͥ ista ẽ. tanta ꝑuersitas capillos nr̃os qͣnuis int̾ exigua & ommno abiectis¬
sima. tamen int̾ bona numetare. nec in uenire cui auctore tͥbuantur nisi bonoꝵ
omĩum conditori do. quia &e maxima & minina bona ab illo sunt aquo ẽ. om¬
ne bonum & dubitare de lib̾a uoluntate. sine qua recte uiui non posse concedõ
c̾ qui pessime uiuunt: Et certe nc̃ responde queso quid tibi ẽẽ mellł iuoeat

Expanded text:
aliquod bonum esse liberam voluntatem, et ego concederem Deum illam dedisse nobis, aliquod bonum esse liberam voluntatem, et ego concederem Deum illam dedisse nobis, ris disputationis, cum omnem speciem formamque corporis a summa omnium rerum forma, id est a veritate, subsistere fatereris, et bonum esse concederes? Nam et capillos nostros numeratos esse, ipsa in Evangelio loquitur Veritas . De numeri autem summitate, et a fine usque ad finem pertendente potentia, quae locuti fuerimus, excidit tibi? Quae igitur ista est tanta perversitas, capillos nostros quamvis inter exigua et omnino abjectissima, tamen inter bona numerare, nec invenire cui auctori tribuantur nisi bonorum omnium conditori Deo, quia et maxima et minima bona ab illo sunt, a quo est omne bonum; et dubitare de libera voluntate, sine qua recte vivi non posse concedunt, etiam qui pessime vivunt? Et certe nunc responde, quaeso, quid tibi melius esse videatur
Abbreviated transcription (Latin):
cupiam ł se ipsum de honestandũ pedib uteretur: male uti pedib nontiesi¬
gares. Ocłis hanc lucẽ uidemus formasq int̾noscimus corpoꝵe idce ib speciosis¬
simum ẽ. in nr̃o corꝑe. unde infastigio quodam ꝯignitatis hec menbra locan¬
ta se. & ad salutem tuendam multaq alia uite cõm̾oda refert usus oebbium
Odis camen pleriq pleraq agunt turpit̾: &e eos militare cogunt libioini:
Et uides qͣntum bonum aesit int̾acie: si ocłi de sinti. Qum auter assutit.
quis hoc dedit nͥ bonoꝵ omĩum largitor ds Quemi ad modum gͦ ista ꝓbas
in corꝑe a non in tuens eos qui male his utuntue. laudas illum q hec dedit
bona sic libam uoluntatem sine qua nemo potest recte uiuere. oportet & bo¬
num & diuinte datum. & potiꝰ eos dãpnandos qui hoc bono male uturtue
quam eum qui dederit dare non debuisse fatearis. i0. Prius gͦ uellem ut michi t

Expanded text:
cuipiam, vel seipsum dehonestandum pedibus uteretur, male uti pedibus non necuipiam, vel seipsum dehonestandum pedibus uteretur, male uti pedibus non negares. Oculis hanc lucem videmus, formasque internoscimus corporum, idque et speciosissimum est in nostro corpore. Unde in fastigio quodam dignitatis haec membra locata sunt, et ad salutem tuendam, multaque alia vitae commoda refert usus oculorum. Oculis tamen plerique pleraque agunt turpiter, et eos militare cogunt libidini. Et vides, quantum bonum desit in facie, si oculi desunt. Cum autem adsunt, quis hos dedit, nisi bonorum omnium largitor Deus? Quemadmodum ergo ista probas in corpore, et non intuens eos, qui male his utuntur, laudas illum, qui haec dedit bona: sic liberam voluntatem, sine qua nemo potest recte vivere, oportet et bonum, et divinitus datum, et potius eos damnandos qui hoc bono male utuntur, quam eum qui dederit dare non debuisse fatearis. 49. E. Prius ergo vellem ut mihi probares
Abbreviated transcription (Latin):
re nob̾ opiculante. in aliquio manifestum incendetur. Quȩ duo tamen
io ẽ. dm ẽẽ & omĩa bona exipso ẽẽ. qͣnqͣm in concussa fide etiam antea
cenerent᷑: sic tamen tractata sunt ut hoc quoq t̾cium int̾ bona ẽe̾. nu¬
merandum lib̃am uoluntatẽ manifestissime appareat. Iam enim suꝑio¬
re disputatione pate factum ẽ constititq int̾ nos naturam corporis infe
riore gradu eẽ. quam animi naturam: ac ꝑ hoc animum maiꝰ bonum c̾ẽ.
quam corpus. Si gͦ incorꝑis bonis inuenimus aliꝗͣ. quib non recte uti homo
possit. nec tamen ꝓpterea dicimus non ea dati debuisse. quoniam eẽ confite
bona quis mirũ si & in animo st̃ quedam bona. quib etiam rͥecte uti possi¬
inus s quia bona sunt non potuett̃ dati mͥ ab illo a qͦ sunt oraña bomta e sti¬
de eẽ. incegritati corꝑis plutimum bonim. & camen euem aue ab nocemdũ

Expanded text:
re nobis opitulante, in aliquid manifestum intenderetur. Quae duo tamen, re nobis opitulante, in aliquid manifestum intenderetur. Quae duo tamen, id est, Deum esse, et omnia bona ex ipso esse, quanquam inconcussa fide etiam antea tenerentur, sic tamen tractata sunt, ut hoc quoque tertium, inter bona esse numerandam liberam voluntatem, manifestissime appareat. 48. Jam enim superriore gradu esse, quam animi naturam, ac per hoc animum majus bonum esse, quam corpus. Si ergo in corporis bonis invenimus aliqua, quibus non recte uti homo possit, nec tamen propterea dicimus, non ea dari debuisse, quoniam esse confitemur bona: quid mirum, si et in animo sunt quaedam bona, quibus etiam non recte uti possumus. Sed quae bona sunt, non potuerunt dari, nisi ab illo, a quo sunt omnia bona. Videesse integritati corporis plurimum bonum, et tamen eum, qui ad nocendum
Abbreviated transcription (Latin):
dariq oportuisse. A. Bene meministi ꝓposita. & scdam questionem iam expli¬
catam uigilant̾ animaduertisti: s uid̾e debuisti etiam istam t̾ciam iam solu¬
tam a Ppt̾rea quippe tͥ uid̃i dixeras dari ñ debuisse libum uoluntatis arbitriũ:
quod eo qͥsq peccat. Cui sententię tuȩ cum ego retulissem recte fieri ñ posse.
nͥ eodem lib̾o uoluntatis arbitrio. atq ad id potiꝰ hoc dm̃ dedisse asseuerarẽ:
respondisti lib̾am uoluntatẽ ita nob̾ dari debuisse ut iusticia data ẽ. qua
nemo uti nͥ recte potest. Que responsio tua in tantos circuitꝰ disputati¬
onis nos ire cõpulit: quib tͥ ꝓbaremus & maiora & minora bona ñ ẽẽ
nͥ exdõ: Qd̃ non tam dilucide ostendi posset: nͥ p̾us aduersus opinioue̾
impie stulticie: qua dic̃ insipiens incorde suo non ẽ ds̃. qualiscumq
de re tanta ꝓ nr̃o modulo inita ratio. eodem ipso do in tam ꝑicłoso itine¬

Expanded text:
darique oportuisse. A. Bene meministi proposita, et secundam quaestionem jam explidarique oportuisse. A. Bene meministi proposita, et secundam quaestionem jam explicatam vigilanter animadvertisti: sed videre debuisti etiam istam tertiam jam solutam. Propterea quippe tibi videri dixeras, dari non debuisse liberum voluntatis arbitrium, quod eo quisque peccat. Cui sententiae tuae cum ego intulissem, recte fieri non posse, nisi codem libero voluntatis arbitrio, atque ad id potius hoc Deum dedisse asseverarem; respondisti liberam voluntatem ita nobis dari debuisse, ut justitia data est, qua nemo nisi recte potest uti. Quae responsio tua in tantos circuitus disputationis nos ire compulit, quibus tibi probaremus et majora et minora bona non esse nisi ex Deo. Quod non tam dilucide ostendi posset, nisi prius adversus opiniones impiae stultitiae, qua dicit insipiens in corde suo, Non est Deus , qualiscumque de re tanta pro modulo nostro inita ratio, eodem ipso Deo in tam periculoso itine
Abbreviated transcription (Latin):
quio autem forme cuͥpiami rei deficienti remanet: ex illa forma ẽ. quȩ nes¬
at deficere. motꝰꝙ ipsos terum deficiencium uł ꝓficientium excede nume¬
roꝵ suoꝵ leges ñ sinit Quic quid igitur laudabie aduertitur inrerũ natura.
siue erigua suie ampła laude dignũ udicetur: adexcellentissimã & meftabi¬
lem laudem referendum ẽ. conditoris. nisi quid habes ad hec. et Satis mͥ¬
ꝑsuasũ ẽ. fateor & quẽ admodum manifestum fiat quantũ in hac uita
atq int̾ cales quales nos sumus potest. dm̃ eẽ & exdõ esse omnia bonas qͣndo¬
quidem oĩã que sunt siue que intelligunt & uiuunt. & suno. siue que tan¬
tum uiuunt & st̃. siue que tantũ sunt. exdõ sunt. Nunc ia t̾ciam q̃stio¬
nem uideamus: utrum expediri possit. inter bona esse numerandã liberam
uoluntatẽ. Quo demonstrato: sine dubitatioẽ concedam dm̃ dedisse nobis eã

Expanded text:
quid autem formae cuipiam rei deficienti remanet; ex illa forma est quae nesquid autem formae cuipiam rei deficienti remanet; ex illa forma est quae nescit deficere, motusque ipsos rerum deficientium vel proficientium excedere numerorum suorum leges non sinit. Quidquid igitur laudabile advertitur in rerum natura, sive exigua sive ampla laude dignum judicetur, ad excellentissimam et ineffabilem laudem referendum est Conditoris: nisi quid habes ad haec. CAPUT persuasum esse fateor, et quemadmodum manifestum fiat, quantum in hac vita atque inter tales, quales nos sumus, potest, Deum esse, et ex Deo esse omnia bona: quandoquidem omnia quae sunt, sive quae intelligunt et vivunt et sunt, sive quae tantum vivunt et sunt, sive quae tantum sunt, ex Deo sunt. Nunc jam tertiam quaestionem videamus, utrum expediri possit, inter bona esse numerandam liberam voluntatem. Quo demonstrato, sine dubitatione concedam Deum dedisse nobis eam,
Abbreviated transcription (Latin):
& io qd̾ ẽ & uiuit & intelligit. inueneris aliꝗd̾ aliuo cͤaturarũ geis: tunc auoe
dice aliqd bonum cẽ. quod non sit exdõ Ria enim hec duob etiam nominib
enuriiari possunt. si appellent᷑ corpus &e uitatquia &e illa quȩ tantun uiuit
neq intelligit qualis ẽ p ecoꝵ. & hec que intelligit sicuti ẽ hominum. rectilli¬
me uita dicttur. Hec autem duo ioẽ. corpꝰ & uita. quȩ quidem c̾ature opputant᷑.
pus &e uita qm̃ formabilia sunt sicuti suꝑꝰ dicta docuerunt. amissaq omino for¬
ma ir nichilum iẽcidunt: satis ostendunt ex ista forma se subsistere quȩ semꝑ
eiꝰ modiẽ. Quamobrem quanta cunq bona quamuis magna. quamins mini¬
ma nͥ ex dõ &e̾: ñ possunt: Quid enĩ magis increaturis quam uita in telliges.
aut quid minus potest ẽẽ quam corpus Que quantũlibet deficiant & eo tẽ¬
dant ũ non suit: tamen aliquio forme iłł remanet ut qͦ quomͦ sint. Quic¬

Expanded text:
s; tunc aude dicere aliquod bonum esse, quod non sit ex Deo. Tria enim haec duobus etiam nominibus enuntiari possunt, si appellentur corpus et vita: quia et illa quae tantum vivit, neque intelligit, qualis est pecorum, et haec quae intelligit, sicuti est hominum, rectissime vita dicitur. Haec autem duo, id est, corpus et vita, quae quidem creaturae deputantur aturae corpus et vita quoniam formabilia sunt, sicuti superius dicta docuerunt, amissaque omnino forma in nihilum recidunt, satis ostendunt se ex illa forma subsistere, quae semper ejusmodi est. Quamobrem quantacumque bona, quamvis magna, quamvis minima, nisi ex Deo esse non possunt. Quid enim majus in creaturis quam vita intelligens, aut quid minus potest esse quam corpus? Quae quantumlibet deficiant, et eo tendant ut non sint, tamen aliquid formae illis remanet, ut quoquo modo sint. Quid
Abbreviated transcription (Latin):
in cõmutabilis ueritas: qͣnto magis ille qͥ & uelle p̃cepit. & posse p̃buit. & ñ
ĩpune nolle ꝑmisit ⁊ Deinde subinxi dicens. Si eni hoc debet qͥsq qđ acce¬
pit. & sic homo factus ẽ. ut necessario peccet: hoc debeł ut peccet. Cũ gͦ
peccat: qđ debet facit. Qd si scelus est dicere: neminẽ natura sua cogit ut pec¬
cet. Q itei. quȩ tandẽ ẽẽ pot̾it uiqͣm ante uoluntatẽ causa uoluntatis: Aut
enĩ &e ipsa uoluntas ẽ. & a radice ista uoluntatis ñ recedit: aut ñ est uoluntas. &e

Expanded text:
incommutabilis ueritas, quanto magis ille, qui et uelle praecepit et posse praebuit et non incommutabilis ueritas, quanto magis ille, qui et uelle praecepit et posse praebuit et non inpune nolle permisit. deinde subiunxi dicens: si enim hoc debet quisque, quod accepit, et sic homo factus est, ut necessario peccet, hoc debet, ut peccet. cum uero peccat, quod debet facit; quod si scelus est dicere, neminem natura sua cogit, ut peccet. et iterum: quae tandem esse poterit, inquam, ante uoluntatem causa uoluntatis? aut enim et ipsa uoluntas est et a radice ista uoluntatis non receditur, aut n
Abbreviated transcription (Latin):
socto icm unĩ ipse tat̃m. in qͣntũ ħ omo ẽ. aliqđ bonũ est: quia
recte uiuere cã nult potest & auo loco diti recte fieri ñ posser
nisi eode lidero uolntatis apbttrio. Et in libro t̾cio. Quis opus
est quęri inqͣm unde iste motus existat. quo uoluntas au̾citur ab
in cõmutabili bono. ad cõmutabile uonũ. cũ eũ ñ nͥ animi &e uolun¬
tariũ. & ob hoc culpabilẽ ẽe̾ fateamur. ⁊ om̃isq de hac re disciplina utił¬
ad id ualeat. ut eo motu ĩꝓbato atq cohibito. uoluntatẽ nr̃am ad fru¬
endũ sempit̾uo bono. a lapsu tẽporaliũ conũtamus : Q alio loco. optime
inqͣm de te ueritas clamat: ñ enĩ posses alud sentire ẽẽ in potestate nr̃a: nͥ
qđ cũ uolumꝰ facimꝰ. Quappt̾ nichil tã in nr̃a potestate: quã ipsa uoluntas
est. Ea enĩ ꝓrsus nullo int̾uallo. mox ut uolumꝰ: p̃sto ẽ. Item in alio loco
Si enĩ tu laudaris inq̃m uidendo qͥd fac̾e debeas. cũ id ñ uideas nͥ in illo qͥ ẽ

Expanded text:
im ipse, inquam, in quantum homo est, aliquod bonum est, quia recte uiuere, cum uult, potest. et alio loco dixi: recte fieri non posse nisi eodem libero uoluntatis arbitrio. et in libro tertio: quid opus est quaeri, inquam, unde iste motus existat, quo uoluntas auertitur ab incommutabili bono ad commutabile bonum, cum eum non nisi animi et uoluntarium et ob hoc culpabile eato atque cohibito, voluntatem nostram ad perfruendum sempiterno bono a lapsu temporalium convertamus? Et alio loco: Optime, inquam, de te veritas clamat: Non enim posses aliud sentire esse in potestate nostra, nisi quod, cum uolumus, facimus. quapropter nihil tam in nostra potestate quam ipsa uoluntas est. ea enim prorsus nullo interuallo mox, ut uolumus, praesto est. item alio loco: si enim tu laudaris, inquam, uidendo, quid facere debeas, cum id non uideas nisi in illo, qui est
Abbreviated transcription (Latin):
media bona st̃. Uiitutib nemo male utit᷑. Cet̾is autẽ bonis. id ẽ medus
& minimis: ñ solũ bene. s &̃ male quisq ut potest. & idea uirtute ne¬
mo male utitur. qr opus uirtutis ẽ. bonus usus istoꝵ: quib dẽ ñ bene
uti possumꝰ. Nemo autẽ bene utendo: male utit ir. Quare eũ habundan¬
tia &e magnitudo bonitatis łi ñ solũ magna s cẽ media de minima bona
ẽẽ p̃stit̾it. magis gͦ laudanda ẽ. bonitas eius in magnis qm in medus & ma¬
& alio loco. Tu tantũ inqͣm pietate inconcussa tene. ut nullũ tibi bonũ
uł sentienti. uł intelligenti. uł quo quomͦ cogitanti occurrat. qđ ñ sit
ex dõ. Itemq alio loco dixi. S qm̃ ñ sicut sponte homo cecidit: ita

Expanded text:
 ceteris autem bonis, id est, mediis et minimis, non solum bene, sed etiam male quisque uti potest. Et ideo virtute nemo male utitur, quia opus virtutis est bonus usus istorum, quibus etiam non bene uti possumus. Nemo autem bene utendo male utitur. Quare abundantia et magnitudo bonitatis Dei non solum magna, sed etiam media et minima bona esse praestitit. Magis laudanda est bonitas ejus in magnis quam in mediis, et ma alio loco: Tu tantum, inquam, pietatem inconcussam tene, ut nullum tibi bonum vel sentienti vel intelligenti, vel quoquo modo cogitanti occurrat, quod non sit ex Deo. It
Abbreviated transcription (Latin):
grece philargiriã dr̃. ñ in solo argento ł iti nũmis unde magis nom̃ duxisse resonat
argento eñi nũmi uł mixto argento freqũtiꝰ ap̃ uetẽs fiebant. s in oĩb reb que
ĩmodãte cupiunt᷑ intelligenda ẽ. ubicunq omnino płꝰ uult qͥsq qm satẽ. Hec
aut̃ auaricia cupiditas ẽ. Cupiditas porro ĩꝓba uoluntas ẽ. Sͦ ĩpb uoluntas: ma¬
lors onĩiũ causa ẽ. Que si sed̾m naturã eẽt: conseruaret utiq naturã. nec ei ꝑtu¬
ciosa eẽt. & iõ ñ eẽt ĩpla. Unde colligitur radicẽ om̃iũ maloꝵ ñ eẽ. scd̾m natam
Qd̾ sufficit ad u̾sus omnes qͥ uolunt accusare naturas. Tuaũ si huiꝰ radicis causã
reqͥris: qͦmͦ erit ista radix oĩũ malory: Illa enĩ erit. que inhuiꝰ ÷ causa Quã cũ
inueneris. ut dixi ⁊̃ ipsiꝰ causam quesiturꝰ es. ⁊ querendi nullũ habebis modũ.
S quȩ tandẽ ẽẽ poterit ante uoluntatẽ causa uoluntatis : Aut enĩ ⁊ ipsa uolun¬

Expanded text:
citur, non in solo argento vel in nummis, unde magis nomen duxisse resonat; argento enim nummi vel mixto argento frequentius apud veteres fiebant: sed in omnibus rebus quae immoderate cupiuntur intelligenda est, ubicumque omnino plus vult quisque quam sat est. Haec autem avaritia cupiditas est; cupiditas porro improba voluntas est. Ergo improba voluntas, malorum omnium causa est. Quae si secundum naturam esset, conservaret utique naturam, nec ei perniciosa esset, et ideo non esset improba. Unde colligitur radicem omnium malorum non esse secundum naturam; quod sufficit adversus omnes qui volunt accusare naturas. Tu autem si hujus radicis causam requiris, quomodo erit ista radix omnium malorum? Illa enim erit quae causa hujus est, quam cum inveneris, ut dixi, etiam ipsius causam quaesiturus es, et quaerendi nullum habebis modum. 49. Sed quae tandem esse poterit ante voluntatem causa voluntatis? Aut enim et ipsa volun
Abbreviated transcription (Latin):
tis queris. si hanc inuenire potuero. ñ ne causa ⁊̃ eiꝰ causȩ quȩ in uenta fuerit
quesiturꝰ es: & qͥserit querendi modus. qͥs finis ꝑ cunctandi ac disserendi. cũ te ult
radicẽ q̃rere nicħ oporteat: Caue ꝓutes qͥcqmͣ potussẽ dici ueri. qm̃ id qd dic¬

Expanded text:
tis inquiris, si hanc invenire potuero, nonne causam etiam ejus causae quae inventa fuerit tis inquiris, si hanc invenire potuero, nonne causam etiam ejus causae quae inventa fuerit quaesiturus es? Et quis erit quaerendi modus, quis finis percunctandi ac disserendi, cum te ultra radicem quaerere nihil oporteat? Cave enim putes quidquam potuisse dici verius quam id quod dic
Abbreviated transcription (Latin):
ñ solu qd̾ ea punit. Ss̃ qd̾ cc̃ fiunt. cũ ab eiꝰ uitate receditur. I. Accipio istalibeno¬
ctisime aoprobo. & oĩno uer eẽ consentio: nullomꝰ fieri posse. ut creatori nr̃io rre lapett
crta nĩa tbuant̃ ⁊. thꝰ seire uellẽ si fieri posset: quare illa natura ñ paret qm nop
non ita disꝑtieetir eteatura ronał. ut alia nunꝙ peccet & alia in penano ipseeẽ¬
rete alia qͣ si media i ut utramq aliqn̾do peccet. aliqudo adrecte faciendũ qnis ꝓseue
Que causa in has tres partes eã distribuit: S nolo m respondeatur uoluntas Egoem̃
causam quero ipsius uoluntatis. Non enĩ sine ousa ñꝙ uult illa peccare. ñꝗ istan
uult. quedã uͦ aliqn̾do uult. aliqͥndo ñ uult: cũ eiꝰdẽ gn̾is om̃is sint. hoc solũ eñ
mͥudere uidcor. ñ sine causa ẽẽ istã triꝑtitã uoluntatẽ rõnał creatẽ. s que
ciusa sit nescio. A. Qm̃ uoluntas ẽ. causa peccati. tuaut̃ causam ipsi uolunta¬

Expanded text:
t, sed etiam quod tunc fiunt, cum ab ejus veritate receditur. E. Accipio ista libentissime ac probo; et omnino verum esse consentio, nullo modo fieri posse ut Creatori nostro rectcandi. 47. Sed tamen scire vellem, si fieri posset, quare illa natura non peccet, quam non non ita dispertiretur creatura rationalis, ut alia nunquam peccet, alia in peccando perseveret, alia quasi media inter utramque aliquando peccet, aliquando ad recte faciendum convertatur. Quae causa in has tres partes eam distribuit? Sed nolo mihi respondeatur, Voluntas: ego enim causam quaero ipsius voluntatis. Non enim sine causa nunquam vult illa peccare, nunquam ista non vult, quaedam vero aliquando vult, aliquando non vult, cum ejusdem generis omnes sint. Hoc solum enim mihi videre videor, non sine causa esse istam tripartitam voluntatem rationalis creaturae; sed quae causa sit, nescio. 48. A. Quoniam voluntas est causa peccati, tu autem causam ipsius volunta
Abbreviated transcription (Latin):
ari sumꝰ : Reminiscere suꝑioꝵ que a uobis tã multa de peccato nuoli nca teli¬
bera dicta st̃. S si laboriosum
ẽ omĩa mandare memorie: hoc
breuissimũ tene Quecunq
ista causa ẽ. uoluntatis : si ñ
ei potest resisti. sine peccõ ei cedi

Expanded text:
turi sumus? Reminiscere superiorum, quae a nobis tam multa de peccato et voluntate libera dicta sunt. Sed si laboriosum est omnia mandare memoriae, hoc brevissimum tene. Quaecumque ista causa est voluntatis, si non ei potest resisti, sine peccato ei cedi